Book Title: Agam 15 Upang 04 Pragnapana Sutra Stahanakvasi
Author(s): Shyamacharya, Madhukarmuni, Gyanmuni, Shreechand Surana, Shobhachad Bharilla
Publisher: Agam Prakashan Samiti
Catalog link: https://jainqq.org/explore/003483/1

JAIN EDUCATION INTERNATIONAL FOR PRIVATE AND PERSONAL USE ONLY
Page #1 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sva0 pUjya gurudeva zrI jorAvaramala jI mahArAja kI smRti meM Ayojita / RAJESS saMyojaka evaM pradhAna sampAdaka yuvAcArya zrI mA ekara muni prajApanAsUtra (mUla-anuvAda-vivecana-TippaNa-pArASTrASTa yukta) Page #2 -------------------------------------------------------------------------- ________________ OM ahaM . jinAgama-pranyamAlA: granthA16 [paramazraddheya gurudeva pUjya zrIjorAvaramalajI mahArAja kI puNya-smRti meM Ayojita ] zrI zyAmAryavAcaka-saMkalita caturtha upAMga prajJApanAsUtra [prathama khaNDa] [ mUlapATha, hindI anuvAda, vivecana, TippaNayukta ] - sannidhi upapravartaka zAsanasevI svAmI zrI vrajalAlajI mahArAja saMyojaka tathA pradhAna sampAdaka yuvAcArya zrI mizrImalajI mahArAja 'madhukara' / sampAdaka-vivecaka-anuvAdaka zrI jJAnamunijI mahArAja [sva. jainadharmadivAkara, prAcArya zrI AtmArAmajI mahArAja ke suziSya] 0 saha-sampAdaka zrIcanda surAnA 'sarasa' 0 prakAzaka zrI pAgama prakAzana-samiti, byAvara (rAjasthAna) Page #3 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jimAgama granthamAlA : manthAGka 16 [zrI va. sthA. jaina zramaNa saMgha ke prathamAcArya prAcAryasamrAT pUjya zrI prAtmArAmajI mahArAja ke janmazatAbdI varSa kA vizeSa upahAra] - sampAdakamaNDala anuyogapravartaka muni zrI kanhaiyAlAlajI 'kamala' zrI devendra muni zAstrI zrI ratanamuni paNDita zrI zobhAcandrajI bhArilla prabandhasampAdaka zrIcanda surANA 'sarasa' 7 sampreraka muni zrI vinayakumAra 'bhIma' zrI mahendramuni 'dinakara / prakAzanatithi vIranirvANa saMvat 2506 vikrama saM. 2040 caitra I. san 1983 prakAzaka zrI AgamaprakAzanasamiti jainasthAnaka, pIpaliyA bAjAra, byAvara (rAjasthAna) byAvara-305901 - mudraka satIzacandra zukla vaidika yaMtrAlaya, kesaragaMja, ajamera-305001 LILY Page #4 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Published at the Holy Remembrance occasion of Rev. Guru Sri Joravarmalji Maharaj FOURTH UPANGA PANNAVANA SUTTAM Original Text, Hindi Version, Notes, Annotations and Appendices etc.) Proximity Up-pravartaka Shasansevi Rev. Swami Sri Brijlalji Maharaj Convener & Chief Editor Yuvacharya Sri Mishrimalji Maharaj 'Madhukar' Translator & Angotator Shri Jnan muni Sub-Editor Shrichand Surana "Saras' Publishers Sri Agam Prakashan Samiti Beawar (Raj.). Page #5 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Jinagam Grantbmala Publication No. 16 : Board of Editors Anuyoga-pravartaka Munisri Kanhaiyalal 'Kamal' Sri Devendra Muni Shastri Sri Ratan Muni Pt. Shobhachandra Bharill Man Managing Editor Srichand Surana 'Saras' Promotor Munisri Vinayakumar 'Bhima' Sri Mahendramuni "Dinakar' O Date of Publication Vir-nirvana Samvat 2509 Vikram Samvat 2040, April, 1983 Publishers Sri Agam Prakashan Samiti, Jain Sthanak, Pipaliya Bazar, Beawar (Raj.) Pin 305901 O Prioter Satishchandra Shukla Vedic Yantralaya Kesarganj, Ajmer--305001 Page #6 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samarpaNa jinhoMne nAgamoM para hindI bhASA meM TIkAra likhakara tathA Agama-saMpAdana kI Adhunika zailI kA prathama pravartana kara mahAna aitihAsika zruta-sevA ko paramazraddheya Agama-rahasyavijJa jainadharmadivAkara zramaNasaMgha ke prathama AcArya pUjya zrI AtmArAmajI mahArAja kI pAvana smRti meM unhIM ke janma-zatAbdI varSa ke pAvana-prasaMga para savinaya samati samarpita .....madhukara muni Page #7 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Page #8 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastuta Agama prakAzana ke viziSTa artha-sahayogI zrImAn seTha esa. sAyaracaMdajI coraDiyA, madrAsa [jIvana paricaya dharmaniSTha samAjasevI coraDiyA parivAra ke kAraNa prasiddha nokhA (cAMdAvatoM kA, jilA nAgaura, rAjasthAna) ApakA janmasthAna hai| ApakA janma saM. 1984 vi. ASAr3ha kRSNA 13 ko svargIya zrImAn simarathamalajI coraDiyA kI dharmapatnI sva. zrImatI gaTUbAI kI kukSi se huaa| ApakA bAlyakAla grAma meM vItA / sAdhAraNa zikSaNa ke bAda ApakI zikSA AgarA meM sampanna huI aura vahIM apane jyeSTha bhrAtA zrImAn ratanacaMdajI coraDiyA kI dekharekha meM vyApAra-vyavasAya prAraMbha kiyaa| apanI pratibhA aura kuzalatA se vyApArika kSetra meM acchI pratiSThA upArjita kii| tatpazcAt Apane saM. 2008 meM dakSiNa bhArata ke pramukha vyavasAyakendra madrAsa meM phAinensa kA kArya prArambha kiyA / Aja to vahAM ke ine-gine phAinensa vyavasAiyoM meM se Apa eka haiM / ApakI taraha hI dhArmika sAmAjika kAryoM meM sotsAha sahayoga dene vAle yuvaka Apake suputra zrI kizoracaMdajI bhI udIyamAna vyavasAyiyoM meM gaNanIya mAne jAte haiN| Page #9 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vyAvasAyika kSetra meM jaise-jaise khyAti phailatI gaI, vaise-vaise Apane dhArmika aura sAmAjika kAryoM meM tana-mana-dhana se yoga dene kI kIrti bhI upArjita kI hai| zubha kAryoM meM sadaiva ajita artha ko viniyojita karate rahate haiN| saMgraha nahIM apitu saMvibhAga karane kI dRSTi se madrAsa jaise mahAnagara kI pratyeka janopayogI pravRtti se Apa saMbaddha haiM / aneka sArvajanika saMsthAoM ko eka sAtha puSkala artha pradAna kara sthAyI banA diyA hai| Apa madrAsa evaM anya sthAnoM kI jaina saMsthAnoM se kisI na kisI rUpa meM saMbandhita haiN| adhyakSa, maMtrI Adi Adi adhikArI hone ke sAtha aisI bhI saMsthAyeM hai, jinake prabandha-maMDala ke sadasya na hote hue bhI pramukha saMcAlaka haiM / katipaya saMsthAoM ke nAma isa prakAra haiM, jinake sAtha ApakA nikaTatama sambandha hai 0 zrI esa. esa. jaina ejyUkezana sosAyaTI, madrAsa 0 zrI rAjasthAnI esoziyezana, madrAsa J zrI rAjasthAnI zve. sthA. jaina sevAsaMgha, madrAsa 0 zrI vardhamAna sevAsamiti, nokhA - zrI bhagavAna mahAvIra ahiMsA-pracAra-saMgha 1 svAmIjI zrI hajArImalajI ma. jaina TrasTa, nokhA ___ sadaiva saMta-satiyAMjI kI sevA karanA bhI Apake jIvana kA dhyeya hai / ApakI dharmapatnI bhI dharmazraddhA kI pratimUrti evaM tapasvinI haiN| Apake jyeSTha bhrAtA zrI ratanacaMdajI aura bAdalacaMdajI bhI dhArmika vRtti ke haiN| ve bhI pratyeka satkArya meM apanA sahayoga pradAna karate haiM / ApakA parivAra svAmIjI zrI vrajalAlajI ma. sA., pUjya yuvAcArya zrI mizrImalajI ma. sA. 'madhukara' kA ananya bhakta hai| Apane isa grantha ke prakAzana meM zrI Agama prakAzana samiti ko apanA mahattva pUrNa sahayoga pradAna kiyA hai / etadartha samiti prAyakI AbhArI hai evaM apekSA rakhatI hai ki bhaviSya meM bhI samiti ko pApakA saMpUrNa sahayoga milatA rhegaa| maMtrI zrI prAgama-prakAzana samiti, byAvara Page #10 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prakAzakIya pAThakoM ke kara-kamaloM meM caturtha upAMga zrIprajJApanAsUtra samarpita karate atIva pramoda kA anubhava ho rahA hai| prajJApanAsUtra vizAlakAya Agama hai aura tattvajJAna kI vivecanA se bharapUra hai| ise samajhane ke lie vistRta vivecana kI paramAvazyakatA hai / isa kAraNa ise eka jilda meM prakAzita kara sakanA saMbhava nahIM hai / ataeva prathama khaNDa hI prakAzita kiyA jA rahA hai / dvitIya bhAga ke adhikAMza kA mudraNa ho cukA hai / usake bhI zIghra hI taiyAra ho jAne kI saMbhAvanA hai| ___ prastuta prAgama kI vistRta prastAvanA vikhyAta vidvAn zrI devendra munijI ma. zAstrI likha rahe haiM, kintu asvasthatA ke kAraNa munizrI use pUrNa nahIM kara sake haiM / ataeva vaha prastAvanA antima khaNDa meM dI jAegI aura mudrita ho rahA hai / praznavyAkaraNasUtra presa meM diyA jA cukA hai aura mudrita ho rahA hai| prajJApanAsUtra kA anuvAda aura sampAdana jainabhUSaNa paMjAbakesarI paM. ra. munizrI jJAnamunijI mahArAja ne kiyA hai| isake sampAdana aura anuvAda meM jo arthavyaya huA hai, usakA bhAra jina sAhityapremI sajjanoM ne vahana kiyA hai, unakI sUcI sAbhAra anyatra prakAzita kI jA rahI hai| zrImAn dharmapremI seTha esa. sAyaracandajI corADayA, madrAsa ke viziSTa Arthika sahayoga se yaha pAgama prakAzita kiyA jA rahA hai, ataeva unake prati bhI hama AbhArI haiN| zramaNasaMgha ke prathama prAcArya paramapUjya zrI AtmArAmajI mahArAja kI janmazatAbdI-varSa ke suavasara para prajJApanAsUtra kA prakAzana ho rahA hai / ataeva sva. prAcAryasamrATa ke mahAna upakAroM ko lakSya meM rakha kara unhIM ke kara-kamaloM meM yaha samarpita kiyA jA rahA hai / AcAryazrI kA paricaya bhI saMkSepa meM prakAzita kara anta meM jina-jina mahAnubhAvoM kA samiti ko pratyakSa-parokSa rUpa meM sahayoga prApta huA yA ho rahA hai, una sabhI ke prati hama hArdika AbhAra vyakta karanA apanA karttavya samajhate haiN| ratanacanda modI jatanarAja mahatA cAMdamala vinAyakiyA kAryavAhaka adhyakSa pradhAna maMtrI maMtrI zrI prAgama-prakAzana-samiti, byAvara Page #11 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sampAdana-sahayogI satkAra prastuta Agama ke anuvAda tathA sampAdana kArya meM jina udAra sadgRhasthoM tathA saMsthAnoM ne zrI zAligrAma jaina prakAzana samiti kharar3a (ropar3a) ke saMyojana meM Arthika sahayoga pradAna kiyA, unakI zubha nAmAvalI isa prakAra hai D seTha zorIlAlajI jaina (suputra-lA. bAlamukundalAla jaina sarrApha, rAvalapiMDI vAle) [] dharmazIlA zrImatI jasavaMtI devI jaina [dharmapatnI---zrI premacandajI jaina, mogA (paMjAba)] // zrI chajjUrAma eNDa sansa jI. TI. roDa, maNDI govindagar3ha (paMjAba) - dharmazIlA zrImatI kauzalyAdevI agravAla dharmapatnI-lA. natthUrAmajI, maMDI govindagar3ha [] dharmazIlA zrImatI vINAdevI dharmapatnI--zrI omaprakAzajI jI. TI. roDa, maMDI govindagar3ha D seTha narendrakumAra premanAtha agravAla sahAranapura (u. pra.) " dharmazIlA zrImatI lekhA jaina dharmapatnI-lA. zAdIrAmajI jaina, bajAja, hoziyArapura (paMjAba) " zAligrAma jaina prakAzana samiti kharar3a (ropar3a) paMjAba lA. zAntilAlajI jaina jaina TreDiMga kampanI, B. 34, jI. TI. karanAla roDa, dillI 53 prAzA hai dAnI sajjanoM kA bhaviSya meM bhI isI prakAra zruta-sevA kArya meM satsahayoga milatA rhegaa| Page #12 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Adi vacana vizva ke jina dArzanikoM-daSTAoM/cintakoM, ne "prAtmasattA" para cintana kiyA hai, yA Atma-sAkSAtkAra kiyA hai unhoMne para-hitArtha Atma-vikAsa ke sAdhanoM tathA paddhatiyoM para bhI paryApta cintana-manana kiyA hai / AtmA tathA tatsambandhita unakA cintana-pravacana Aja Agama/piTaka/veda upaniSad Adi vibhinna nAmoM se vizruta hai| jainadarzana kI yaha dhAraNA hai ki AtmA ke vikAroM-rAga dvaSa Adi ko, sAdhanA ke dvArA dUra kiyA jA sakatA hai, aura vikAra jaba pUrNataH nirasta ho jAte haiM to AtmA kI zaktiyA~ jJAna sukha vIrya Adi sampUrNa rUpa meM udghATita-udbhAsita ho jAtI haiM / zaktiyoM kA sampUrNa prakAza-vikAsa hI sarvajJatA hai aura sarvajJa prApta-puruSa kI vANI, vacana/kathana/prarUpaNA-"pAgama" ke nAma se abhihita hotI hai / Agama arthAt tattvajJAna, prAtma-jJAna tathA AcAra-vyavahAra kA samyak paribodha dene vAlA zAstra/sUtra/prAptavacana / sAmAnyataH sarvajJa ke vacanoM/vANI kA saMkalana nahIM kiyA jAtA, vaha bikhare sumanoM kI taraha hotI hai, kintu viziSTa atizayasampanna sarvajJa puruSa, jo dharmatIrtha kA pravartana karate haiM, saMghIya jIvanapaddhati meM dharma-sAdhanA ko sthApita karate haiM, ve dharma pravartaka arihaMta yA tIrthakara kahalAte haiN| tIrthakara deva kI janakalyANakAriNI vANI ko unhIM ke atizayasampanna vidvAn ziSya gaNadhara saMkalita kara "pAgama' yA zAstra kA rUpa dete haiM arthAt jina-vacanarUpa sumanoM kI mukta vRSTi jaba mAlArUpa meM grathita hotI hai to vaha "Agama" kA rUpa dhAraNa karatI hai| vahI pAgama arthAt jina-pravacana Aja hama saba ke lie Atma-vidyA yA mokSa-vidyA kA mUla srota hai| 'Agama" ko prAcInatama bhASA meM "gaNipiTaka" kahA jAtA thaa| arihaMtoM ke pravacanarUpa samagra zAstra-dvAdazAMga meM samAhita hote haiM aura dvAdazAMga/AcArAMga-sUtrakRtAMga Adi ke aMga-upAMga Adi aneka bhadopabheda vikasita hue haiM / isa dvAdazAMgI kA adhyayana pratyeka mumukSu ke lie Avazyaka aura upAdeya mAnA gayA hai| dvAdazAMgI meM bhI bArahavA~ aMga vizAla evaM samagra zrutajJAna kA bhaNDAra mAnA gayA hai, usakA adhyayana bahuta hI viziSTa pratibhA evaM zrutasampanna sAdhaka kara pAte the| isalie sAmAnyataH ekAdazAMga kA adhyayana sAdhakoM ke lie vihita huaA tathA isI ora sabakI gati/mati rhii| jaba likhane kI paramparA nahIM thI, likhane ke sAdhanoM kA vikAsa bhI alpatama thA, taba aAgamoM/zAstroM ko smRti ke AdhAra para yA guru-paramparA se kaMThastha karake surakSita rakhA jAtA thaa| sambhavataH isalie prAgamajJAna ko zrutajJAna kahA gayA aura isIlie zruti/smRti jaise sArthaka zabdoM kA vyavahAra kiyA gyaa| bhagavAn mahAvIra ke parinirvANa ke eka hajAra varSa bAda taka AgamoM kA jJAna smRti zruti paramparA para hI AdhArita rahA / pazcAt smRtidaurbalya, guruparamparA kA viccheda, duSkAla-prabhAva Adi aneka kAraNoM se dhIre-dhIre AgamajJAna lupta hotA calA gyaa| mahAsarovara kA jala sUkhatA-sUkhatA goSpada mAtra raha gayA / mumukSu zramaNoM ke lie yaha jahA~ cintA kA viSaya thA, vahA~ Page #13 -------------------------------------------------------------------------- ________________ cintana kI tatparatI evaM jAgarUkatA ko cunautI bhI thii| ve tatpara hue zrutajJAna-nidhi ke saMrakSaNa hetu / tabhI mahAna zrutapAragAmI devaddhi gaNi kSamAzramaNa ne vidvAn zramaNoM kA eka sammelana bulAyA aura smRti-doSa se lupta hote Agama jJAna ko surakSita evaM saMjokara rakhane kA AhvAna kiyaa| sarvasammati se prAgamoM ko lipi-baddha kiyA gayA / jinavANI ko pustakArUDha karane kA yaha aitihAsika kArya vastutaH Aja kI samagra jJAna-pipAsu prajA ke lie eka avarNanIya upakAra siddha huaa| saMskRti, darzana, dharma tathA Atma-vijJAna kI prAcInatama jJAnadhArA ko pravahamAna rakhane kA yaha upakrama vIranirvANa ke 680 yA 663 varSa pazcAt prAcIna nagarI balabhI (saurASTra) meM AcArya zrI devaddhigaNi kSamAzramaNa ke netRtva meM sampanna huA / vaise jaina AgamoM kI yaha dUsarI antima vAcanA thI; para lipibaddha karane kA prathama prayAsa thA / Aja prApta jaina sUtroM kA antima svarUpa-saMskAra isI vAcanA meM sampanna kiyA gayA thaa| pustakArUDha hone ke bAda AgamoM kA svarUpa mUla rUpa meM to surakSita ho gayA, kintu kAladoSa, zramaNa-saMghoM ke Antarika matabheda, smRtidurbalatA, pramAda evaM bhAratabhUmi para bAharI AkramaNoM ke kAraNa vipula jJAna-bhaNDAroM kA vidhvaMsa Adi anekAneka kAraNoM se Agama jJAna kI vipula sampatti, arthabodha kI samyaka guru-paramparA dhIre-dhIre kSINa evaM vilupta hone se nahIM rukii| prAgamoM ke aneka mahatvapUrNa pada, sandarbha tathA unake gUDhArtha kA jJAna, chinna-vicchinna hote cale gae / paripakva bhASAjJAna ke abhAva meM, jo Agama hAtha se likhe jAte the, ve bhI zuddha pATha vAle nahIM hote, unakA samyak arthajJAna dene vAle bhI virale hI milate / isa prakAra aneka kAraNoM se Agama kI pAvana dhArA saMkucita hotI gyii| vikramIya solahavIM zatAbdI meM vIra lokAzAha ne isa dizA meM krAntikArI prayatna kiyaa| AgamoM ke zuddha aura yathArtha arthajJAna ko nirUpita karane kA eka sAhasika upakrama punaH cAlU huaa| kintu kucha kAla bAda usameM bhI vyavadhAna upasthita ho gye| sAmpradAyika-vidveSa, saiddhAMtika vigraha, tathA lipikAroM kA atyalpa jJAna AgamoM kI upalabdhi tathA unake samyak arthabodha meM bahuta bar3A vighna bana gayA / Agama-abhyAsiyoM ko zuddha pratiyAM milanA bhI durlabha ho gayA / unnIsavIM zatAbdI ke prathama caraNa meM jaba Agama-mudraNa kI paramparA calI to sudhI pAThakoM ko kucha suvidhA prApta huii| dhIre-dhIre vidvat-prayAsoM se AgamoM kI prAcIna cUNiyA~, niyuktiyA~, TIkAyeM Adi prakAza meM AI aura unake AdhAra para AgamoM kA spaSTa-sugama bhAvabodha sarala bhASA meM prakAzita huaa| isameM prAgama-svAdhyAyI tathA jJAna-pipAsu janoM ko suvidhA huii| phalataH AgamoM ke paThana-pAThana kI pravRtti bar3hI hai / merA anubhava hai, Aja pahale se kahIM adhika Agama-svAdhyAya kI pravatti bar3hI hai, janatA meM AgamoM meM prati AkarSaNa va ruci jAgRta ho rahI hai| isa ruci jAgaraNa meM aneka videzI AgamajJa vidvAnoM tathA bhAratIya jainetara vidvAnoM kI Agama-zruta-sevA kA bhI prabhAva va anudAna hai, ise hama sagaurava svIkArate haiN| __ Agama-sampAdana-prakAzana kA yaha silasilA lagabhaga eka zatAbdI se vyavasthita cala rahA hai / isa mahanIya zruta sevA meM aneka samartha zramaNoM, puruSArthI vidvAnoM kA yogadAna rahA hai| unakI sevAyeM nIMva kI IMTa kI taraha Aja bhale hI adRzya hoM, para vismaraNIya to kadApi nahIM, spaSTa va paryApta sAdhanoM ke abhAva meM hama adhika vistRta rUpa meM unakA ullekha karane meM asamartha haiM, para vinIta va kRtajJa to haiM hii| phira bhI sthAnakavAsI jaina paramparA ke kucha viziSTa prAgama zruta-sevI munivaroM kA nAmollekha avazya karanA cAheMge / Page #14 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Aja se lagabhaga sATha varSa pUrva pUjya zrI amolakaRSijI mahArAja ne jaina AgamoM--32 sUtroM kA prAkRta se khar3I bolI meM anuvAda kiyA thaa| unhoMne akele hI battIsa sUtroM kA anuvAda kArya sirpha 3 varSa va 15 dina meM pUrNa kara adbhuta kArya kiyaa| unakI dRDha laganazIlatA, sAhasa evaM pAgamajJAna kI gambhIratA unake kArya se hI svataH parilakSita hotI hai / ve 32 hI Agama alpa samaya meM prakAzita bhI ho gye| isase pAgamapaThana bahuta sulabha va vyApaka ho gayA aura sthAnakavAsI-terApaMthI samAja to vizeSa upakRta huaa| gurudeva zrIjorAvaramalajI mahArAja kA saMkalpa maiM jaba prAtaHsmaraNIya gurudeva svAmIjI zrI jorAvaramala jI ma0 ke sAnnidhya meM AgamoM kA adhyayana-anuzIlana karatA thA taba Agamodaya samiti dvArA prakAzita prAcArya abhayadeva va zIlAMka kI TIkAoM se yukta kucha Agama upalabdha the| unhIM ke AdhAra para maiM adhyayana-vAcana karatA thaa| gurudevazrI ne kaI bAra anubhava kiyA- yadyapi yaha saMskaraNa kAphI zramasAdhya va upayogI hai. aba taka upalabdha saMskaraNoM meM prAyaH zuddha bhI hai, phira bhI aneka sthala aspaSTa haiM, mUlapAThoM meM va vRtti meM kahIM-kahIM azuddhatA va antara bhI hai| sAmAnya jana ke liye durUha to haiM hii| cUMki gurudevazrI svayaM AgamoM ke prakANDa paNDita the, unheM AgamoM ke aneka gUDhArtha guru-gama se prApta the| unakI medhA bhI vyutpanna va tarka-pravaNa thI, ataH ve isa kamI ko anubhava karate the aura cAhate the ki AgamoM kA zuddha, sarvopayogI aisA prakAzana ho, jisase sAmAnya jJAnavAle zramaNa-zramaNI evaM jijJAsujana lAbha uThA sakeM / unake mana kI yaha tar3apa. kaI bAra vyakta hotI thii| para kucha paristhiyoM ke kAraNa unakA yaha svapna-saMkalpa sAkAra nahIM ho sakA, phira bhI mere mana meM preraNA banakara avazya raha gyaa| isI antarAla meM prAcArya zrI javAharalAla jI mahArAja, zramaNasaMgha ke prathama prAcArya jainadharmadivAkara prAcArya zrI AtmArAma jI ma0, vidvadratna zrI dhAsIlAlajI ma. prAdi manISI munivaroM ne prAgamoM kI hindI, saMskRta, gujarAtI Adi meM sundara vistRta TIkAyeM likhakara yA apane tattvAvadhAna meM likhavA kara kamI ko pUrA karane kA mahanIya prayatna kiyA hai| zvetAmbara mUrtipUjaka AmnAya ke vidvAn zramaNa paramazrutasevI sva0 muni zrI puNyavijayajI ne Agama-sampAdana kI dizA meM bahuta vyavasthita va uccakoTi kA kArya prArambha kiyA thaa| vidvAnoM ne use bahuta hI sraahaa| kintu unake svargavAsa ke pazcAt usa meM vyavadhAna utpanna ho gyaa| tadapi AgamajJa muni zrI jambUvijayajI Adi ke tattvAvadhAna meM Agama-sampAdana kA sundara va uccakoTi kA kArya prAja bhI cala rahA hai| __vartamAna meM terApaMthI sampradAya meM AcArya zrI tulasI evaM yuvAcArya mahAprajJajI ke netRtva meM Agama-sampAdana kA kArya cala rahA hai aura jo Agama prakAzita hue haiM unheM dekhakara vidvAnoM ko prasannatA hai / yadyapi unake pAThanirNaya meM kAphI matabheda kI guMjAiza hai / tathApi unake zrama kA mahattva hai| muni zrI kanhaiyAlAla jI ma. "kamala" prAgamoM kI vaktavyatA ko anuyogoM meM vargIkRta karake prakAzita karAne kI dizA meM prayatnazIla haiM / unake dvArA sampAdita kucha AgamoM meM unakI kAryazailI kI vizadatA evaM maulikatA spaSTa hotI hai| Page #15 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agama sAhitya ke vayovRddha vidvAn paM. zrI becaradAsajI dozI ne AgamasampAdana ke kSetra meM bahumUlya yoga pradAna kiyaa| kheda hai ki ve aba hamAre bIca nahIM rhe| vizruta-manISI zrI dalasukhabhAI mAlavaNiyA jaise cintanazIla prajJApuruSa AgamoM ke Adhunika sampAdana kI dizA meM svayaM bhI kArya kara rahe haiM tathA aneka vidvAnoM kA mArga-darzana kara rahe haiM / yaha prasannatA kA viSaya hai / isa saba kArya-zailI para vihaMgama avalokana karane ke pazcAt mere mana meM eka saMkalpa utthaa| Aja prAyaH sabhI vidvAnoM kI kAryazailI kAphI bhinnatA liye hue hai / kahIM AgamoM kA mUla pATha mAtra prakAzita kiyA jA rahA hai to kahIM AgamoM kI vizAla vyAkhyAyeM kI jA rahI haiN| eka pAThaka ke liye darbodha hai to dUsarI jaTila / sAmAnya pAThaka ko saralatApUrvaka prAgamajJAna prApta ho sake, etadartha ma mArga kA anusaraNa Avazyaka hai| AgamoM kA eka aisA saMskaraNa honA cAhiye jo sarala ho, subodha ho, saMkSipta aura prAmANika ho / mere svargIya gurudeva aisA hI Agama-saMskaraNa cAhate the| isI bhAvanA ko lakSya meM rakhakara maiMne 5-6 varSa pUrva isa viSaya kI carcA prArambha kI thI, sudIrgha cintana ke pazcAt vi. saM. 2036 vaizAkha zuklA dazamI, bhagavAn mahAvIra kaivalyadivasa ko yaha dRDha nizcaya ghoSita kara diyA aura pAgamabattIsI kA sampAdana-vivecana kArya prArambha bhii| isa sAhasika nirNaya meM gurubhrAtA zAsanasevI svAmI zrI brajalAla jI ma. kI preraNA/protsAhana tathA mArgadarzana merA pramukha sambala banA hai| sAtha hI aneka munivaroM tathA sadgRhasthoM kA bhakti-bhAva bharA sahayoga prApta huA hai, jinakA nAmollekha kiye binA mana santuSTa nahIM hogaa| Agama anuyoga zailI ke sampAdaka muni zrI kanhaiyAlAlajI ma. "kamala", prasiddha sAhityakAra zrI devendramunijI ma. zAstrI, AcArya zrI AtmArAmajI ma. ke praziSya bhaNDArI zrI padamacandajI ma. evaM pravacanabhUSaNa zrI amaramunijI, vidvadratna zrI jJAnamunijI ma.; sva. viduSI mahAsatI zrI ujjvalakuvarajI ma. kI suziSyAeM mahAsatI divyaprabhAjI, ema. e., pI-eca. DI.; mahAsatI muktiprabhAjI tathA viduSI mahAsatI zrI umarAvakuMvarajI ma. 'arcanA', vizruta vidvAn zrI dalasukhabhAI mAlavaNiyA, sukhyAta vidvAn paM. zrI zobhAcandra jI bhArilla, sva. paM. zrI hIrAlAlajI zAstrI, DA. chaganalAlajI zAstrI evaM zrIcandajI surANA "sarasa" Adi manISiyoM kA sahayoga prAgamasampAdana ke isa durUha kArya ko sarala banA sakA hai| ina sabhI ke prati mana Adara va kRtajJa bhAvanA se abhibhUta hai / isI ke sAtha sevA-sahayoga kI dRSTi se sevAbhAvI ziSya muni vinayakumAra evaM mahendra muni kA sAhacarya-sahayoga, mahAsatI zrI kAnakuMvarajI, mahAsatI zrI jhaNakArakaMvarajI kA sevAbhAva sadA preraNA detA rahA hai| isa prasaMga para isa preraNA-srota sva. zrAvaka cimanasiMhajI lor3hA, sva. zrI pukharAjajo sisodiyA kA smaraNa bhI sahajarUpa meM ho pAtA hai jinake athaka preraNA-prayatnoM se prAgamasamiti apane kArya meM itanI zIghra saphala ho rahI hai / alpakAla meM hI pandraha Agama granthoM kA mudraNa tathA karIba 15-20 a. 'moM kA anuvAdasampAdana ho jAnA hamAre saba sahayogiyoM kI gaharI lagana kA dyotaka hai / mujhe sudRr3ha vizvAsa hai ki parama zraddhaya svargIya svAmI zrI hajArImalajI mahArAja Adi tapopata AtmAnoM ke zabhAzIrvAda se tathA hamAre zramaNasaMgha ke bhAgyazAlI netA rASTa. prAcArya zrI AnandaRSijI ma. Adi munijanoM ke sadbhAva-sahakAra ke bala para yaha saMkalpita jinavANI kA sampAdana-prakAzana kArya zIghra hI sampanna hogaa| isI zubhAzA ke sAtha,. --muni mizrImala "madhukara" (yuvAcArya) Page #16 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcAryasamA zrI prAtmArAmajI mahArAja [jIvana aura sAdhanA ko eka saMkSipta jhAMko] hajAroM jIva pratikSaNa janma lete haiM aura manuSya kA zarIra dhAraNa karake isa dharAtala para avatarita hote rahate haiM, parantu, sabakI jayantiyA~ nahIM manAI jAtI / nA hI sabako zraddhA aura sammAna kI dRSTi se dekhA jAtA hai / Adara unhIM ko samprApta hotA hai jo apane liye nahIM, samAja ke liye jIte haiM / jana-jIvana ke utthAna, nirmANa evaM kalyANa ke lie jo apanI samasta jIvana-zaktiyAM samarpita kara dete haiM / ve svayaM jahAM prAtma-kalyANa meM jAgarUka rahate haiM, vahAM ve dUsaroM kI hita-sAdhanA kA bhI pUrA-pUrA dhyAna rakhate haiN| ___AcArya-samrAT pUjya zrI AtmArAmajI mahArAja una mahApuruSoM meM se eka the jinakA jIvana sadA lokopakArI jIvana rahA hai / jIvana ke 78 varSoM taka ve ahiMsA, saMyama aura tapa ke dIpa jagAte rhe| inakI jIvana-saritA jidhara se gujara gaI vahIM para eka adbhuta suSamA chA gaI / Aja bhI unakI vANI tathA sAhitya jana-jIvana ke liye prakAza-stambha kA kAma de rahI hai| janmakAla prAcArya-samrAT pUjya zrI prAtmArAmajI mahArAja vi. saM. 1936 bhAdoM sudI dvAdazI ko paMjAba-prAntIya rAhoM ke prasiddha vyApArI seTha maMzArAmajI copar3A ke ghara paidA hue / mAtAjI kA nAma paramezvarI devI thaa| sone jaise sundara lAla ko pAkara mAtA-pitA phUle nahIM samA rahe the| puNyavAna santati bhI janma-janmAntara ke puNya se hI prApta huA karatI hai| saMkaTa kI ghar3iyA~ prAcArya zrI kA bacapana bar3A hI saMkaTamaya rhaa| asAtAvedanIya karma ke prahAroM ne inheM burI taraha se parezAna kara diyA thaa| do varSa kI svalpa Ayu meM ApakI mAtAjI kA svargavAsa ho gyaa| ATha varSa kI Ayu meM pitA paralokavAsI ho ge| mAtra eka dAdI thI jisakI dekha-rekha meM ApakA zaizava kAla gujara rahA thaa| do varSoM ke anantara unakA bhI dehAnta ho gyaa| isa taraha prAcArya deva kA bacapana saMkaToM kI bhISaNatA ne burI taraha se AkrAnta kara liyA thaa| karma bar3e balavAna hote haiN| inase kauna baca sakatA hai ? saMyama-sAdhanA kI rAha para mAtA-pitA aura dAdI ke viyoga ne prAcArya-deva ke mAnasa ko saMsAra se bilkula uparata kara diyA thaa| saMsAra kI anityatA sAkAra ho kara Apake sAmane nAcane lagI thI / phalataH Atma-sAdhanA aura prabhu-bhakti kA mahApatha hI Apako saccidAnandadAyI anubhava huA thaa| anta meM 11 varSa kI svalpa Ayu meM Apa saMvat 1651 ko banUDa meM mahAmahima gurudeva pUjya zrI svAmI zAligarAmajI mahArAja ke caraNoM meM dIkSita ho ge| Page #17 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAhityasevA ApakA zAstra-svAdhyAya bar3A hI vyApaka aura talasparzI thaa| jaina zAstroM ke mahAsAgara meM kaunasA motI kahAM par3A hai, yaha Apake jJAna-netroM se ojhala nahIM thA / Apake zAstrIya vaiduSya kI vilakSaNatA ke kAraNa hI jaina samAja ne Apa ko paMjAba sampradAya ke upAdhyAya pada se vibhUSita kiyaa| Apane 60 ke lagabhaga grantha likhe, bar3e-bar3e zAstroM kA bhASAnuvAda kiyaa| 'tattvArthasUtra jainAgama-samanvaya' Apa kI apUrva racanA hai / jarmana, phrAnsa, amarIkA tathA kanADA ke vidvAnoM ne bhI isa racanA kA hArdika abhinandana kiyA thaa| jaina, bauddha aura vaidika zAstro ke Apa adhikArI vidvAn the| ApakI sAhitya-sevA jaina-jagat ke sAhitya-gagana para sUrya kI taraha sadA camacamAtI rhegii| sahiSNutA ke mahAsAgara vIratA, dhIratA tathA sahiSNutA ke ApazrI mahAsAgara the / bhayaMkara se bhayaMkara saMkaTakAla meM bhI Apako kisI ne parezAna nahIM dekhaa| eka bAra ladhiyAnA meM prApa kI jAMgha kI gayI, usake tIna Tukar3e ho gaye / ludhiyAnA ke krizciyana haoNspITala meM DA. varjana ne ApakA Aparezana kiyaa| oNparezana-kAla meM Apako behoza nahIM kiyA gayA thA, tathApi Apa itane zAnta aura gambhIra rahe ki DA. varjana daMga raha gaye / barabasa unako jabAna se nikalA ki IsA kI zAnti kI kahAniyA~ sunA karate the, parantu isa mahApuruSa ke jIvana meM usa zAnti ke sAkSAt darzana kara rahA huuN| jIvana ke saMdhyAkAla meM Apako kaisara ke roga ne AkrAnta kara liyA thaa| tathApi Apa sadA zAnta rahate the| bhayaMkara vedanA hone para bhI Apake cehare para kabhI udAsInatA yA vyAkulatA nahIM dekhI / ludhiyAnA jaina birAdarI ke loga jaba DAkTara ko lAe aura DAkTara ne jaba pUchA---mahArAja, Apa ko kyA takalIpha hai ? taba Apa ne bar3A sundara uttara diyA / Apa bole-DAkTara sAhaba ! - mujhe to koI takalIpha nahIM, jo loga Apa ko lAe hai, unako avazya takalIpha hai| unakA dhyAna kreN| mahArAjazrI jI kI sahiSNutA dekhakara sabhI loga vismita ho rahe the, aura kaha rahe the ki kaiMsara-jaise bhayaMkara roga ke hone para bhI gurudeva bilkula zAnta haiM, jaise koI bAta hI nahIM hai| pradhAnAcArya pada vi. saM. 2003 ludhiyAnA meM prApa paMjAba ke sthAnakavAsI jaina zramaNa saMgha ke prAcArya banAe gae aura vi. saM. 2006 meM sAdar3I meM Apako zrI vardhamAna sthAnakavAsI jaina zramaNa saMgha ke pradhAnAcArya pada se vibhUSita kiyA gyaa| sacamuca Apa kA vaiduSyapUrNa vyaktitva yatra, tatra aura sarvatra hI pratiSThA prApta karatA rahA hai| kyA jaina, kyA ajaina, sabhI ApakI prAcAra tathA vicAra sambandhI garimA kI mahimA ko gAte nahIM thakate the / Aja bhI loga jaba Apake agAdha zAstrIya jJAna kI carcA karate haiM to zraddhA se jhUma uThate haiN| saphala pravacanakAra prAcArya-pravara apane yuga ke eka saphala pravaktA evaM pravacanakAra rahe haiN| zAstrIya tathya evaM satya hI Apake pravacanoM kA AdhAra hote the| unase hRdayasparzI Thosa tattva zrotA ko prApta hotA thaa| paM. javAharalAla neharU, saradAra-paTela, zrI pratApasiMha kairo, zrI bhImasena saccara prabhRti rASTra ke Page #18 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mahAn netAoM ne bhI Apake pravacanoM kA lAbha liyA thaa| sacamucaM pApako vANo meM nirAlA mAdhurya thA, saralatA itanI ki sAdhAraNa par3hA-likhA vyakti bhI use acchI taraha samajha letA thaa| Apake maMgalamaya upadeza Aja bhI janajIbana ko navajAgaraNa kA sandeza de rahe haiM / prAtma-zatAbdI varSa vi. saM. 2036 ApakA janma-zatAbdI varSa hai / yaha pAvana varSa hai| aitihAsika hai| yaha varSa vizeSarUpa se pUjya gurudeva ke caraNoM meM zraddhAsumana samarpita karane kA hai / __ sva. gurudeva kI jIvana kI mahAntama upalabthi thI-jaina Agama sAhitya kA vidvAnoM tathA sarvasAdhAraNa ke lie upayogI saMskaraNa / yahI unakI hAdika bhAvanA thI ki jainAgamajJAna kA yathArtha prasAra ho, jana-jana ke hAthoM meM prAgamajJAna kI mUlyavAn maNiyAM pahu~ce / gurudeva zrI kI isI bhAvanA ko sAkAra rUpa dene hetu maiMne prajJApanAsUtra kA anuvAda-vivecana karane kA dAyitva liyA hai| apane zraddheya gurudeva ke prati yahI merI zraddhAJjali hai / --jJAna muni [17] Page #19 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sampAdakIya nAmakaraNa 'paNNavaNA' athavA 'prajJApanA'' jaina AgamasAhitya kA caturtha upAMga hai| prastuta upAMga ke saMkalayitA zrI zyAmAcArya ne isakA nAma 'adhyayana' diyA hai, jo isakA sAmAnya nAma hai, isakA viziSTa aura pracalita nAma 'prajJApanA' hai| AcAryazrI ne svayaM 'prajJApanA' kA paricaya dete hue kahA hai-'cUMki bhagavAn mahAvIra ne sarvabhAvoM kI prajJApanA (prarUpaNA) upadiSTa kI hai; usI prakAra maiM bhI (prajJApanA) karane vAlA hU~ / '3 ataeva isakA vizeSa nAma prajJApanA hai| 'uttarAdhyayanasUtra' kI bhAMti prastuta pAgama kA pUrNa aura sArthaka nAma bhI 'prajJApanAdhyayana' ho sakatA hai| prajJApanA-zabda kA ullekha zramaNa bhagavAn mahAvIra dvArA dI gaI dezanAoM kA vAstavika nAma 'pannaveti, parUveti' Adi kriyAoM ke AdhAra para 'prajJApanA' yA 'prarUpaNA' hai| unhIM dezanAoM kA prAdhAra lekara prastuta upAMga kI racanA hone se isakA nAma 'prajJApanA' rakhA ho, aisA jJAta hotA hai| isake atirikta isI upAMga meM tathA anya aMgazAstroM meM yatra-tatra praznottaroM meM, atideza meM, tathA saMvAdoM meM paNNase, paNNattaM, paNNatA prAdi zabdoM kA aneka sthaloM para prayoga huA hai| bhagavatIsUtra meM Aryaskandhaka ke praznoM kA samAdhAna karate hue svayaM bhagavAn mahAvIra ne kahA hai-'evaM khalu mae khaMdhayA ! caunvihe loe paNNatte; ina saba para se bhagavAn mahAvIra ke upadezoM ke lie 'prajJApanA' zabda kA prayoga spaSTataH parilakSita hotA hai / 1. nandIsUtra' aMgabAhyasUcI 2, ajjhayaNamiNaM citta-prajJApanA. gA. 3 3. uvadaMsiyA bhagavayA paNNavaNA sabvabhAvANaM." jaha baNiyaM bhagavayA ahama vi taha vaNNaissAmi // -prajJApanA, gAthA 2-3 4. (ka) prajJApanAsUtra malaya. vRtti patra 1 (kha) bhagavatI. za. 16 u. 6 5. yathA--'kati gaM bhaMte ! kiriyAo paNNattAo'--prajJA panA pada 22, sU. 1567 ityAdi sUtroM meM yatratatra 'paNNatte, paNNatayA paNNattA-paNNatAo' pada milate haiN| 6. bhagavatIsUtra 2 / 1 / 90 [18] Page #20 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanA kI mahattA aura vizeSatA sampUrNa jaina-prAgamasAhitya meM jo sthAna paMcama aMgazAstra-bhagavatI-vyAkhyAprajJapti kA hai, vahI upAMgazAstroM meM prajJApanA kA hai| balki bhagavatIsUtra meM yatra-tatra aneka sthaloM meM 'jahA paNNavaNAe' kaha kara prajJApanAsUtra ke 1, 2, 5, 6, 11, 15, 17, 24, 25, 26, aura 27 veM pada se prastuta viSaya kI pUrti karane heta sacanA dI gaI hai| yaha prajJApanA kI vizeSatA hai| isake atirikta prajJApanA upAMga hone para bhI bhagavatI Adi kA sUcana isameM kvacit hI kiyA gayA hai| isakA mukhya kAraNa yaha hai ki prajJApanA meM jina viSayoM kI carcA kI gaI hai, una viSayoM kA isameM sAMgopAMga varNana hai| isa para se prajJApanAsUtra ko gahanatA aura vyApaka siddhAnta-prarUpaNA spaSTataH parilakSita hotI hai|8| isake atirikta paMcama aMgazAstra vyAkhyAprajJapti kA 'bhagavatI' vizeSaNa hai, isI prakAra prastuta upAMgazAstra ke pratyeka pada ko samApti para "paNNavaNAe bhagavaIe' kaha kara prajJApanA ke lie bhI 'bhagavatI' vizeSaNa prayukta kiyA gayA hai| yaha vizeSaNa' 'prajJApanA' kI mahattA kA sUcaka hai / kahA jAtA hai ki bhagavAna mahAvIra ke pazcAt 23 veM paTTadhara bhagavAn AryazyAma pUrvazruta meM niSNAta the| unhoMne prajJApanA kI racanA meM apanI viziSTa kalAkuzalatA pradarzita kI, jisake kAraNa aMga aura upAMga meM una viSayoM kI vizeSa jAnakArI ke lie 'prajJApanA' ke avalokana kA sUcana kiyA gayA hai| prajApanA kA artha 'prajJApanA' kyA hai ? isake uttara meM svayaM zAstrakAra ne batAyA hai11_ 'jIva aura ajIva ke sambandha meM jo prarUpaNA hai, vaha 'prajJApanA' hai / ' prastuta Agama ke prasiddha vRttikAra prAcArya malayagiri ke anusAra 'prajJApanA' zabda ke prArambha meM jo 'pra' upasarga hai, vaha bhagavAn mahAvIra ke upadeza kI vizeSatA sUcita karatA hai| arthAt-... 12jIva, ajIva Adi tattvoM kA jo sUkSma vizleSaNa sarvajJa bhagavAn mahAvIra ne kiyA hai, utanA sUkSma vizleSaNa usa yuga ke kinhIM anyatIthika dharmAcAryoM ke upadeza meM upalabdha nahIM hotaa| prajJApanA kA prAdhAra prAcArya malayagiri ne isa pAgama ko samayAvAMgasUtra kA upAMga' batAyA hai| usakA kAraNa yaha pratIta hotA hai ki samavAyAMga meM jIva, ajIva Adi tattvoM kA mukhyarUpa se nirUpaNa hai aura 7. jaina sAhitya kA bRhad itihAsa bhA. 2 pR. 84 8. jaina prAgama-sAhitya, manana aura mImAMsA pR. 230-231 9. 'paNNavaNAsuttaM' bhA. 2 prastAvanA 10. (ka) jaina-prAgamasAhitya manana aura mImAMsA pR. 231 (kha) prajJApanA. malaya. vRtti, patrAMka 72, 47, 385 (ga) sarveSAmapi prAvanikasUrINAM matAni bhagavAn prAryazyAma upadiSTavAn-prajJApanA, pR. 385 11. paNNavaNAsuttaM (mUlapATha) pR. 1 12. prajJApanA, malayavRtti patrAMka 1-2 13. idaM ca samavAyAkhyasya caturthAMgasyopAMgam taduktArthapratipAdanAt / -prajJApanA. ma. bRtti, pa. 1 [16] Page #21 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanA meM bhI jIva, ajIva Adi tattvoM se sambandhita varNana hai / ataH ise samavAyAMga kA upAMga mAnane meM bhI koI Apatti nahIM hai / prajJApanAsUtra ke saMkalayitA zrI zyAmAcArya ne prajJApanA ko dRSTivAda kA niSkarSa 4 batAyA hai| isase spaSTa jJAta hotA hai ki dRSTivAda ke vistRta varNana meM se sArabhUta varNana prajJApanA meM liyA gayA hai| dRSTivAda Aja hamAre sAmane upalabdha nahIM hai, kintu sambhava hai, dRSTivAda meM dRSTidarzana se sambandhita varNana ho; tathApi itanA to kahA jA sakatA hai ki prajJApanA meM varNita viSayavastu kA jJAnapravAda, prAtmapravAda, karmapravAda Adi ke sAtha mela khAtA hai / 5 SaTkhaNDAgama aura prajJApanA donoM kA viSaya prAyaH milatA julatA hai / SaTkhaNDAgama kI dhavalATIkA meM SaTkhaNDAgama kA sambandha agrAyaNIpUrva ke sAtha jor3A gayA hai| ataH prajJApanA kA sambandha bhI agrAyaNIpUrva ke sAtha saMgata ho sakatA hai / viSayavastu kI gahanatA evaM duruhatA dRSTivAda evaM pUrvo kA viSaya kitanA gahana aura durUha hai, yaha jainAgama ke abhyAsI vidvAn jAnate haiN| unhIM meM se sArarUpa meM uddhRta karanA athavA bhagavAn mahAvIra dvArA upadiSTa sarvabhAvoM kI prajJApanA ke sadRza prajJApanA karanA kitanA kaThina aura durUha hai, yaha anumAna lagAyA jA sakatA hai / isa para se prajJApanAsUtra kI viSayavastu kI gahanatA evaM durUhatA kA spaSTa anumAna lagAyA jA sakatA hai| yadyapi prajJApanAsUtra kI viSayabaddha saMkalanA karane meM aura use chattIsa padoM meM vibhakta karane meM zrI zyAmAcArya ne bahata hI kuzalatA kA paricaya diyA hai| tathApi kahIM-kahIM bhaMgajAla itanA jaTila hai athavA viSayavastu kI prarUpaNA itanI gar3ha hai ki pAThaka jarA-sA anavadhAna-yukta rahA ki vaha viSayavastu ke tathya-~-satya se dUra calA jAegA, aura vastutattva ko nahIM pakar3a skegaa| prajJApanA ke chattIsa padoM meM se kaI pada bahuta hI vistRta haiM, aura kaI pada atyanta saMkSipta haiN| ye chattIsa pada eka prakAra se chattIsa pratipAdya viSaya ke prakaraNa haiM, jinake lie pratyeka prakaraNa ke anta meM padazabda kA prayoga kiyA gayA hai / racanAzailI prastuta sampUrNa upAMgazAstra kI racanA praznottarazailI meM huI hai| prArambha se 81 veM sUtra taka praznakartA aura uttaradAtA kA koI paricaya nahIM milatA / isake pazcAt gaNadhara gautama aura bhagavAn mahAvIra ke praznottararUpa meM varNana kiyA gayA hai| kahIM kahIM bIca-bIca meM sAmAnya praznottara haiN| 14. asAyaNamiNaM citta suparayaNaM dittttivaaynniisNdN| -prajJApanA, gA. 3 15. paNNavaNAsuttaM bhA. 2, prastAvanA pR. 9 16. SaTakhaNDAgama 1, prastAvanA pR.72 17. 'padaM prakaraNamarthAdhikAraH' iti paryAyA:--prajJApanA. ma. vRtti, patra 6 [20] Page #22 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jisa prakAra prArambha meM samagrazAstra kI adhikAragAthAe~ dI gaI hai, usI prakAra kitane hI padoM ke prArambha meM viSaya-saMgrahaNI gAthAe~ bhI prastuta kI gaI haiN| jaise 3, 18, 20, evaM 23 veM pada ke prArambha aura upasaMhAra meM gAthAe~ dI gaI haiM, isI prakAra 10 veM pada ke 18 anta meM aura grantha ke madhya meM, yathAvazyaka gAthAe~ dI gaI haiN| isameM prakSipta gAthAoM ko chor3akara kula 231 gAthAe~ haiM aura zeSa gadyapATha hai / prajJApanAsUtra meM jo saMgrahaNI gAthAe~ haiM, unake racayitA kauna haiM ? isa sambandha meM kucha kahA nahIM jA sakatA / prastuta saMpUrNa prAgama kA zlokapramANa 7887 hai / isameM kahIM-kahIM sUtrapATha bahuta lambe-lambe haiM, kahIM atideza yukta atisaMkSipta haiN| kahIMkahIM eka hI viSaya kI punarAvRtti bhI huI hai| prAyaH kramabaddha saMkalanA hai, parantu kahIM-kahIM vyutkrama se bhI saMkalanA kI gaI hai| prajJApanA ke samagra padoM kA viSaya jaina siddhAnta se sammata hai| bhagavatIsUtra meM jaise kaI uddezakoM yA prakaraNoM ke prArambha meM kahIM-kahIM anyatIthikamata dekara tadanantara svasiddhAnta kA pratipAdana kiyA gayA hai, vaise prastuta prajJApanAsUtra meM nahIM diyA gayA hai| isameM sarvatra prAyaH praznottarazailI meM svasiddhAntaviSayaka prazna evaM uttara aMkita kiye gae haiN| prAcAryazrI malayagiri ne prajJApanA meM prarUpita viSayoM kA sambandha jIva, ajIva prAdi sAta tattvoM ke nirUpaNa ke sAtha isa prakAra saMyojita kiyA hai1-2 jIva-ajIva = pada 1,3,5,10 aura 13 meM 3 pAsava pada 16 aura 22 meM 4 bandha ___ = pada 23 me 5-6-7 saMvara, nirjarA aura mokSa - pada 36 meM ina padoM ke sivAya zeSa padoM meM kahIM-kahIM kisI na kisI tattva kA nirUpaNa hai| prAcArya malayagiri ne jaina dRSTi se dravya kA samAveza prathama pada meM, kSetra kA dvitIya pada meM, kAla kA caturtha pada meM aura bhAva kA zeSa padoM meM samAveza kiyA hai| isa grantha meM viSayoM kA nirUpaNa pahale lakSaNa banA kara nahIM kiyA gayA, apitu vibhAga-upavibhAga dvArA batAyA gayA hai| ata: yaha grantha vibhAga-pradhAna hai / lakSaNapradhAna nahIM / / prajJApanA-upAMga Arya zyAmAcArya kI saMkalanA hai; parantu isakA artha yaha nahIM hai ki isameM aMkita sabhI bAteM unhoMne svayaM vicAra karake prastuta kI haiN| unakA prayojana to zrutaparamparA meM se tathyoM kA saMgraha karanA aura unako saMkalanA amuka prakAra se karanA thaa| jaise--prathama pada meM jIva ke jo bheda batAe haiM, unhIM bhedoM ko lekara dvitIya sthAna' Adi dvAroM ko ghaTita karake prastuta nahIM kiyA balki sthAna Adi dvAroM kA jo vicAra jina vividha rUpoM meM pUrvAcAryoM dvArA unake samakSa vidyamAna thA, unhoMne una-una dvAroM evaM padoM meM una-una vicAroM kA saMgraha evaM saMkalana kiyaa| isalie yaha 18. paNNavaNAsuttaM bhA. 2, prastAvanA pR. 10-11 19. paNNavaNAsutta (mUlapATha) bhA. 1 pR. 446 20. prajJApanA. malayavRtti, patrAMka 5 21. pANavaNAsutta bhA. 2 prastAvanA pR. 13 [21] Page #23 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kahA jA sakatA hai ki bhinna-bhinna prAcAryoM ne bhinna-bhinna kAla meM jo vicAra kiyA, aura paramparA se zyAmAcArya ko jo prApta huA, use unhoMne saMgahIta-saMkalita kiyaa| isa dRSTi se vicAra kareM to prajJApanA usa kAla kI vicAra-paramparA kA vyavasthita saMgraha hai| yahI kAraNa hai ki jaba Agama lipibaddha kiye gae, taba usa-usa viSaya kI samagra vicAraNA ke lie prajJApanAsUtra kA pratideza kiyA gayA / jainAgamoM ke mukhya do viSaya haiM. jIva aura karma / eka vicAraNA jIva ko kendra meM rakhakara usake aneka viSayoM kI--(jaise ki usake kitane prakAra haiM, ve kahA~-kahA~ rahate haiM ? unakA AyuSya kitanA hai ? ve mara kara kahAM-kahA~ jAte haiM ? kahA~-kahA~ se kisa gati yA yoni meM Ate haiM ? unakI indriyA~ kitanI ? veda kitane ? jJAna kitane ? unake karma kauna-kauna se baMdhate haiM ? Adi) kI jAtI hai / dUsarI vicAraNA karma ko kendra meM rakha kara kI jAtI hai| jaise ki karma kitane prakAra ke haiM ? vividha prakAra ke jIvoM ke vikAsa aura hrAsa meM unakA kitanA hissA hai ? aAdi / 22 prajJApanA meM prathama prakAra se vicAraNA kI gaI hai| prastuta sampAdana sthAnakavAsI jainasamAja jAgarUka raha kara AgamoM evaM jainasiddhAntoM ke prati pUrNa zraddhAzIla rahA hai |smy-smy para AgamoM ke gar3habhAvoM ko samajhAne ke lie sthAnakavAsI samAja ke aneka AgamavettAoM ne apane yuga kI bhASA meM unakA anuvAda evaM vivecana kiyA hai / jisa samaya TabbA yuga pAyA, usa samaya prAcArya zrI dhasiMhajI ne sattAIsa AgamoM para bAlAvabodha Tabbe likhe, jo mUlasparzI evaM zabdArtha ko spaSTa karane vAle haiN| anuvAdayuga meM zAstroddhAraka AcAryazrI amolakaRSijI ma. ne battIsa AgamoM kA hindI-anuvAda kiyA / pUjya gurudeva zramaNa saMgha ke prathama AcArya jainadharmadivAkara zrI AtmArAmajI mahArAja ne aneka AgamoM kA hindI-anuvAda evaM vistRta vyAkhyA likho| tatpazcAt pUjya tho ghAsIlAlajI mahArAja ne saMskRta meM vistRta TIkA hindI-gujarAtI-anuvAdasahita likhii| aura bhI aneka sthaloM se prAgama-sAhitya prakAzita hyaa| kintu janasAdhAraNa ko tathA vartamAna-tarkapradhAnayuga kI janatA ko saMtuSTa kara sake, aise na ativistRta aura na atisakSipta saMskaraNa kI mAMga nirantara banI rhii| ataH prAgamamarmajJa bahazrata vidvAna zramaNasaMgha ke yuvAcArya zrI mizrImalajI mahArAja 'madhukara' ke pradhAnasampAdana nirdezana meM tathA paM. kanhaiyAlAlajI ma. 'kamala' paM. devendramunijI zAstrI zrI ratana muni jI ma. evaM paM. zobhAcandrajI bhArilla jaise vidvadvarya sampAdakamaNDala ke tatvAvadhAna meM prajJApanAsUtra kA prastuta abhinava saMskaraNa anuvAdita evaM sampAdita kiyA gayA hai| prajJApanAsUtra ke isa saMskaraNa kI yaha vizeSatA hai ki isameM zrI mahAvIra jaina vidyAlaya, vambaI se prakAzita 'paNNavaNAsuttaM' ke zuddha mUlapATha kA anusaraNa kiyA gayA hai| isase yaha lAbha huA ki sUtra saMkhyA chattIsa padoM kI kramazaH dI gaI hai / pratyeka sUtra meM prazna ko alaga paMkti meM rakhA gayA hai, uttara alaga paMkti meN| tathA pratyeka prakaraNa ke zorSaka-upazIrSaka pRthaka-pRthak diye gae haiM, jisase 22. paNNavaNAsuttaM bhA. 2 prastAvanA, pR. 20-21 [22] Page #24 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAThaka ko pratipAdya viSaya ko grahaNa karane meM AsAnI rhe| pratyeka pariccheda kA mUlapATha dene ke pazcAt sUtra-saMkhyA ke krama se usakA bhAvavAhI anuvAda diyA gayA hai| jahA~ kaThina zabda haiM yA mUla meM saMkSipta zabda haiM, vahA~ koSThaka meM unakA sarala artha tathA pUrA bhAvArtha bhI diyA gayA hai, tAki pAThaka ko pichale sthaloM ko TaTolanA na pdd'e| zabdArtha ke pazcAt vivecyasthaloM kA vivecana diyA gayA hai| vivecana prAyaH prAcArya malayagiri racita vRtti ko dhyAna meM rakha kara kiyA gayA hai| vRtti kA pUrA kA pUrA anusaraNa nahIM kiyA gayA hai / jahA~ vRtti meM ativistAra hai, yA prAsaMgika viSaya se haTa kara carcA kI gaI hai, vahA~ use chor3a diyA gayA hai| mUla ke zabdArtha meM jo bAta spaSTa ho gaI hai yA spaSTa hai, usakA vivecana meM piSTapeSaNa nahIM kiyA gayA hai / jahA~ mUlapATha ativistRta evaM punarukta hai, vahA~ vivecana meM usakA niSkarSamAtra de diyA gayA hai| kahIM-kahIM mUlapATha meM ukta viSayavastu ko vivecana meM yakti-hetaparvaka siddha karane kA prayAsa kiyA gayA hai| vivecana meM pratipAdita viSaya evaM uddhata pramANoM ke sandarbhasthaloM kA ullekha TippaNa meM kara diyA gayA hai| kahIM-kahIM tattvArthasUtra, jIvAbhigama, bhagavatI, karmagrantha Adi tathA bauddha evaM vaidika granthoM ke tulanAtmaka TippaNa bhI diye gae haiN| pratyeka pada ke prArambha meM prAthamika artha dekara pada meM pratipAdita samasta viSayoM kI samIkSA kI gaI hai, jisase pAThaka ko samagra pada kA hArda mAlama ho sake / punarukti se bacane ke lie jahA~ 'jAva' 'jahA' 'evaM' Adi prAgamika pAThoM ke saMkSepasUcaka zabda haiM, unakA spaSTIkaraNa prAyaH zabdArtha meM hI de diyA gayA hai| kahIM-kahIM mulapATha ke nIce TippaNa meM spaSTIkaraNa kara diyA gayA hai| prajJApanA vizAlakAya zAstra hone se hamane ise tIna khaNDoM meM vibhAjita kara diyA hai| anta meM, tIna pariziSTa dene kA vicAra hai / eka pariziSTa meM sandarbha-granthoM kI sUcI, dUsare pariziSTa meM viziSTa pAribhASika zabdoM kI sUcI pIra tIsare meM sthalavizeSa kI sUcI hogii| kRtajJatA-prakAza prastuta sampAdana meM mUlapATha ke nirdhAraNa evaM prAthamika-lekhana meM Agama-prabhAkara sva. puNyavijayajI ma., paM. dalasukhabhAI mAlavaNiyA evaM paM. amRtalAla mohanalAla bhojaka dvArA sampAdita eNNavaNAsutaM bhAga 1-2 kA upayoga kiyA gayA hai tathA artha evaM vivecana meM prajJApanAsUtra malaya. vRtti evaM prameyabodhinI TIkA kA prAyaH anusaraNa kiyA gayA hai / isakI prati upalabdha karAne meM saujanyamUrti zrI kRSNacandrAcAryajI (paMcakUlA) kA sahayoga smaraNIya rahegA / etadartha unake prati hama AbhArI haiM / isake atirikta aneka AgamoM, jaina-bauddha granthoM, pannavaNAsUtra ke thokar3oM Adi se sahAyatA lI gaI hai, una sabake prati kRtajJatA jJApita karanA hamArA kartavya hai / hama yahA~ prasaMgavaza zramaNasaMgha ke prathama prAcArya jainAgamaratnAkara sva. gurudeva pUjya zrI prAtmArAmajI mahArAja kA puNyasmaraNa kiye binA nahIM raha sakate; jo AjIvana AgamoddhAra ke punIta kArya meM saMlagna rahe the aura antima samaya meM bhI unake Agama-niSThApUrNa hRdayodgAra the--'mere pIche bhI zramaNasaMghIya AcAryazrI, yuvAcAryazrI isa bhagIratha zrutasevA ko calAte raheM, yahI merI paramakRpAlu zAsanadeva se maMgalamayI hArdika prArthanA hai|" unake hI dvArA pariSkRta bhAgamoddhAra ke puNyapatha para cala kara zramaNasaMghIya yuvAcArya paMDitaratna mizrImalajI ma. sA. ke netRtva meM hamane prajJApanA jaise durUha evaM gahana pAgama ke sampAdana kA kArya hAtha meM liyaa| isa sampAdanakArya meM maiM apane sahayogIjanoM ko kaise vismRta kara sakatA hU~? [23] Page #25 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAgamatattvamanISI pravacanaprabhAkara zrI sumeramunijI, vidvadvarya paM. ratna munizrI nemicandrajI ke prati maiM hRdaya se kRtajJa haiM, jinhoMne niSThApUrvaka isa AgamakArya ke sampAdana meM sahayoga diyA hai| prAgamamarmaja paM. zobhAcandrajI bhArilla evaM saMpAdanakalAvizArada sAhityamahArathI zrI zrIcandajI surAnA kI zrutasevAnoM ko kaise bhulAyA jA sakatA hai ? jinhoMne isa zAstrarAja ko saMzodhita-pariSkRta karake mudrita karane taka kA dAyitva saphalatApUrvaka nibhAyA hai| sAtha hI, maiM apane jJAta-ajJAta sahayogiyoM kA hRdaya se kRtajJa hU~, jinhoMne samaya-samaya para yogya parAmarza dekara mujhe utsAhita kiyA hai| apane sampAdana ke viSaya meM kyA kahU~ ? jaisA bhI, jitanA bhI acchA se acchA bana sakatA thA, 'yAvabuddhibalodayam' prajJApanA kA sampAdana karane kA maiMne prayatna kiyA hai / maiM dAvA to nahIM karatA, sarvajJa mahApuruSoM ke punIta siddhAnta-rahasyoM ko kholane kA ! mujha jaise alpajJa kI bhI Akhira eka sImA hai| phira bhI mujhe sAttvika santoSa avazya hai ki prAgamoM ke sudhI pAThakoM ko tathA zodhakartAoM ko isa sampAdana se avazya santoSa hogaa| -jJAna muni jainasthAnaka vanUDa [24] Page #26 -------------------------------------------------------------------------- ________________ viSayAnakramaNikA sUtra pRSThAMka amar wm AM 14 6-13 prajJApanAsUtra-viSayaparicaya maMgalAcaraNa aura zAstrasambandhI cAra anubandha prajJApanAsUtra ke chattIsa padoM ke nAma prathama prajJApanApada-pRSTha 1-116 prajJApanAH svarUpa aura prakAra ajIvaprajJApanA: svarUpa aura prakAra arUpI-ajIva-prajJApanA rUpI-jIva-prajJApanA (varNa-gaMdha-rasa-sparza-saMThANa) rUpI ajIva kI paribhASA (28) dharmAstikAya Adi kI paribhASA (28) varNapariNata pudgaloM ke bheda tathA unakI vyAkhyA (26-30) jIva-prajJApanAH svarUpa aura prakAra 15-17 asaMsArasamApanna jIva-prajJApanA (asaMsArasamApanna jIvoM (siddha) ke 15 bheda-(32-33) saMsArasamApanna jIva-prajJApanA ke pAMca prakAra ekendriya saMsArI jIvoM kI prajJApanA 20-25 pRthvIkAyika jIvoM kI prajJApanA 26-28 apkAyika jIvoM kI prajJApanA 26-31 tejaskAyika jIvoM kI prajJApanA 32-34 vAyukAyika jIvoM kI prajJApanA 35-53 vanaspatikAyikoM kI prajJApanA (pratyekazarIra bAdara vanaspati ke 12 bheda--48-56) 5.4-55 sAdhAraNazarIra bAdara vanaspatikAya (anantakAya) kA svarUpa tathA prakAra (vRkSAdi 12 bhedoM ko vyAkhyA (66) pratyekazarIrI aneka jIvoM kA eka zarIrAkAra kaise ? do dRSTAnta (66) anantajIvoM vAlI vanaspati ke lakSaNa (67) bIja kA jIva mUlAdi kA jIva bana sakatA hai yA nahIM ? (68) sAdhAraNazarIra vAdara vanaspatikAyika jIvoM kA lakSaNa (ER) mmm Mmm"" 46 [25] Page #27 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 6 0 016 0 ur m dvIndriya saMsArasamApanna jIvoM kI prajJApanA dvIndriya jIvoM kI jAti evaM yoniyAM (70) trIndriya saMsArasamApanna jIvoM kI prajJApanA caturindriya saMsArasamApanna jIvoM kI prajJApanA caturvidha paMcendriya saMsArasamApanna jIvoM ko prajJApanA nairayika jIvoM ko prajJApanA 61-68 samagra paMcendriya tiryaMcayonika jIvoM kI prajJApanA 3 bheda-jalacara, sthalacara, khecara / jalacara ke pAMca bheda (74) 66-81 thalacara paMcendriya ke vividha bheda 82-85 prAsAlika kI utpatti kahA~ ? 86-61 khecara paMcendriya tiryaMcayonika ke vividha bheda carmapakSI, lomapakSI, samudgapakSI, vitatapakSI samagra manuSya jIvoM kI prajJApanA sammUcchima manuSya-utpatti ke 14 sthAna garbhaja manuSya ke tIna prakAra antarvIpaka manuSya ke aTThAIsa bheda akarmabhUmaka manuSya ke tIsa bheda karmabhUmaka manuSya : do bheda----Arya-mleccha mleccha (anArya) bheda Arya ke vividha bheda Rddhi-prApta Arya : 6 bheda (arahaMta, cakravartI Adi) 101 Rddhi-aprApta prArya : nau bheda 102 kSetrArya : sADhe chabbIma pAryakSetra 103 jAtyArya-chaha prakAra 104 kulArya-chaha prakAra 105-106 karyi----zilpArya : vividha bheda 107 bhASArya kauna ? lipi ke 18 bheda 108-138 jJAnArya-darzanArya-cAritrArya: vividha bheda (vivecana--antIpaka manuSya-kahA~, kaise ? akarmabhUmaka tathA Arya jAtiyAM-vivecana (107) caritrArya : vividha samIkSAeM (106-111) caturvidha devoM kI prajJApanA 140 daza prakAra ke bhavanavAsI deva ATha prakAra ke vANavyantara deva pAMca prakAra ke jyotiSaka deva WWWWWWWW Ym.xur 90 tee A.A AA E 2 2 4 A. PANA W0.00 mm MGG Gm me ne mom 62-103 103-106 141 112 [26] Page #28 -------------------------------------------------------------------------- ________________ orowww 143-147 vaimAnika deva : do prakAra (devoM ke vividha svarUpa : bhavana-prAvAsa Adi 114) dvitIya sthAnapada : 117-200 prAthamika 117-116 148-150 pRthvIkAyikoM ke sthAna kA nirUpaNa pATha pRthvI-ratnaprabhA Adi kA varNana (120) pRthvIkA yikoM kA tInoM lokoM meM nivAsasthAna kahA~ kahA~ ? (121) 151-153 apkAyikoM ke sthAna kA nirUpaNa 123 sAta ghanodadhi Adi kA varNana (123) 154-156 tejaskAyikoM ke sthAna kA nirUpaNa 125 do UrdhvakapATa : vivecana (127) 157-156 vAyukAyikoM ke sthAna kA nirUpaNa 126 160-162 vanaspatikAyikoM ke sthAnoM kA nirUpaNa 163 dvIndriya jIvoM ke sthAnoM kA nirUpaNa 164-165 trIndriya caturindriya jIvoM ke sthAnoM kA nirUpaNa 166 paMcendriya jIvoM ke sthAna kI pRcchA 134 167-174 nairapikoM ke sthAnoM kI prarUpaNA ratnaprabhA Adi sAta pRthviyoM kA sthAna, varNa, gaMdha, moTAI, saMkhyA Adi kA nirUpaNa (136-145) paMcendriya tiryaMcayonikoM ke sthAna kI prarUpaNA 145 manuSyoM ke sthAnoM ko prarUpaNA 146 sarva bhavanavAsI devoM ke sthAnoM kI prarUpaNA 146 178-180 asurakumAra Adi ke bhavanAvAsa tathA anya varNana 146-150 camarendra va balIndra kA varNana (152) dAkSiNAtya asurakumAroM (camarendra) kA varNana (153) uttaradizAvAsI asurakumAra balIndra-vairocanendra kA varNana (155) 181-183 nAgakumAroM kA varNana 155 dAkSiNAtya tathA uttaradizAvAsI nAgakumAroM kA varNana 156 184-187 suparNakumAra devoM ke sthAna Adi kA varNana 158-162 188-164 samasta vANavyantara devoM ke sthAnoM kI prarUpaNA 163-170 165 jyotiSka devoM ke sthAnoM kI prarUpaNA 170-172 sarva vaimAnika devoM ke sthAnoM kI prarUpaNA 167 saudharmakalpagata devoM ke sthAna kI prarUpaNA 118 IzAnakalpavAsI devoM ke sthAna kI prarUpaNA 176 196-206 sanatkumAra Adi pAraNa-acyutakalpa-vAsI devoM ke sthAnoM kI prarUpaNA 177-185 176 174 [27] Page #29 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 207-206 graiveyakavAsI devoM ke sthAnoM kI prarUpaNAM 210 anuttaraupapAtika devoM ke sthAnoM kI prarUpaNA 187 ' kalpoM ke avataMsakoM kA rekhAcitra 186 211 siddhasthAna kA varNana 186-197 tRtIya bahuvaktavyatA (alpa-bahutva) pada : 198-263 prAthamika 168-200 212 dizAdi 27 dvAroM ke nAma 201 213-224 dizA kI apekSA se jIvoM kA alpa-bahutva 201-211 225-226 pAMca yA ATha gatiyoM kI apekSA se jIvoM kA alpa-bahutva 227-231 indriyoM kI apekSA se jIvoM kA alpa-bahutva 213 232-236 kAya kI apekSA se sakAyika, akAyika evaM SaTkAyika jIvoM kA alpa-bahutva 217 237-251 sUkSma-bAdara kAya kA alpa-bahatva 222 252 yogoM kI apekSA se jIvoM kA alpa-bahatva 240 253 vedoM kI apekSA se jIvoM kA alpa-bahatva 241 254 kaSAyoM kI apekSA se jIvoM kA alpa-bahatva 242 255 lezyA kI apekSA jIvoM kA alpa-bahutva 243 256 tIna dRSTiyoM kI apekSA jIvoM kA alpa-bahutva 244 257-256 jJAna aura ajJAna kI apekSA jIvoM kA alpa-bahutva 244 260 darzana kI apekSA jIvoM kA alpa-bahutva 246 261 saMyata Adi kI apekSA jIvoM kA alpa-bahatva 247 262 upayogadvAra kI dRSTi se jIvoM kA alpa-bahutva 247 pAhAraka-anAhAraka jIvoM kA alpa-bahutva 264 bhASA kI apekSA jIvoM kA alpa-bahutva 265 paritta Adi kI dRSTi se jIvoM kA alpa-bahutva 266 paryApti kI apekSA jIvoM kA alpa-bahatva 267 sUkSma Adi kI dRSTi se jIvoM kA alpa-bahatva 268 saMjJI Adi kI dRSTi se jIvoM kA alpa-bahatva 266 bhavasiddhikadvAra ke mAdhyama se jIvoM kA alpa-bahutva 270-273 astikAyadvAra ke mAdhyama se SaDdravya kA alpa-bahutva 252 274 carama aura acarama jIvoM kA alpa-bahutva 257 275 jIvAdi kA alpa-bahutva 258 276-324 kSetra kI apekSA se UrvalokAdigata vividha jIvoM kA alpa-bahattva 256 325 AyuSyakarma ke bandhaka-prabandhaka Adi jIvoM kA alpa-bahutva 277 326-333 pudgaloM, dravyoM Adi kA dravyAdi vividha apekSAoM se alpa-bahutva 280 334 vibhinna vivakSAoM se sarva jIvoM ke alpa-bahutva kA nirUpaNa 286 UdW0.0. [28] Page #30 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 307 mr r mr m caturtha sthitipada : 264-353 / prAthamika 264-265 335-342 nairayikoM kI sthiti kI prarUpaNA 266-300 343 devoM aura deviyoM kI sthiti kI prarUpaNA 301 345-353 bhavanavAsiyoM kI sthiti-prarUpaNA 302 354-365 ekendriya jIvoM kI sthiti-prarUpaNA 366-368 vanaspatikAyika jIvoM kI sthiti-prarUpaNA 313 dvIndriya jIvoM kI sthiti-prarUpaNA 314 zrIndriya jIvoM kI sthiti-prarUpaNA 315 371 caturindriya jIvoM kI sthiti-prarUpaNA 315 372-386 paMcendriya tiryaMcayonika jIvoM kI sthiti-prarUpaNA 316-325 360-362 manuSyoM kI sthiti-prarUpaNA 326 363-364 vANavyantara devoM kI sthiti-prarUpaNA 327 315-406 jyotiSka devoM kI sthiti-prarUpaNA 328 407-437 vaimAnika devoM kI sthiti-prarUpaNA 335-353 paMcama vizeSapada (paryAyapada) : 354-436 prAthamika 354-358 (paryAya ke artha, anya darzanoM ke sAtha saiddhAntika tulanA) 438 paryAyoM ke prakAra jIvaparyAya kA nirUpaNa 440 nairayikoM ke ananta paryAya : kyoM aura kaise? 360 (SaTsthAnapatitva kA svarUpa) asurakumAra Adi bhavanavAsI devoM ke ananta paryAya 443-447 pAMca sthAvaroM ke ananta paryAyoM kI prarUpaNA 367 448-451 vikalendriya evaM tiryaMca paMcendriya jIvoM ke ananta paryAyoM kA nirUpaNa 371 452 manuSyoM ke ananta paryAyoM ko sayuktika prarUpaNA 372 453-454 vANavyantara, jyotiSka aura vaimAnika devoM ke ananta paryAyoM kI prarUpaNA 373 455-463 vibhinna apekSAoM se jaghanyAdiyukta avagAhanAdi vAle nArakoM kI prarUpaNA 464-465 jaghanyAdiyukta avagAhanA vAle asurakumArAdi bhavanapati devoM ke paryAya 466-472 jaghanyAdi yukta avagAhanAdi viziSTa ekendriya ke paryAya 373-480 jaghanyAdi yukta avagAhanAdi viziSTa vikalendriyoM ke paryAya 481-488 jaghanya avagAhanAdi vAle paMcendriyatithaMcoM kI vividha apekSAoM se paryAyaprarUpaNA 362 486-468 jaghanya-utkRSTa-madhyama avagAhanAdi vAle manuSyoM kI paryAya-prarUpaNA 368 466 vANavyantara, jyotiSka aura vaimAnika devoM kI paryAya-prarUpaNA 405. [26] l MG GUR ll Page #31 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 407 ajIva-paryAya 500-503 grajIvaparyAya ke bheda-prabheda aura paryAyasaMkhyA 406 504-524 paramANupudgala Adi kI paryAya sambandhI vaktavyatA (paramANupudgaloM meM ananta paryAyoM kI siddhi (414) paramANu catuHsparzI aura SaTsthAnapatita (415) dvipradezI-yAvat dazaMpradezI skandha taka kI hInAdhikatA : avagAhanA kI dRSTi se (415) 525-537 jaghanyAdi viziSTa avagAhanA evaM sthiti vAle dvipradezI se anantapradezI skandha taka kI paryAya-prarUpaNA dvipradezI skandha meM madhyama avagAhanA nahIM hotI (424) 538-553 jaghanyAdi yukta varNAdiyukta pudgaloM ko paryAya-prarUpaNA 425 554-558 jaghanyAdi sAmAnya pudgala skandhoM ko vividha apekSAnoM se paryAya-prarUpaNA chaThA vyutkrAntipada : 440-464 prAthamika 440-442 556 vyutkrAnti pada ke ATha dvAra 443 560-568 narakAdi gatiyoM meM upapAta aura udvartanA kA virahakAla nirUpaNa (prathamadvAdaza dvAra) 444 566-608 naira thikoM se anuttaraupapAtikoM taka ke upapAta aura udvartanA ke virahakAla kI prarUpaNA (dvitIya caturvizati dvAra) 446 606-625 nairayikoM se siddhoM taka kI utpatti aura udvartanA kA sAntara-nirantara nirUpaNa (tIsarA sAntara dvAra) 626-638 (cauthA eka samaya dvAraH) caubIsa daNDakavartI jIvoM aura siddhoM kI eka samaya meM utpatti aura udvartanA kI saMkhyA-prarUpaNA 456 636-665 (paMcama kutodvAra) cAturgatika jIvoM kI pUrvabhavoM se utpatti (Agati) kI prarUpaNA 456 666-676 (chaThA udvartanA dvAra) cAturgatika jIvoM ke udvartanAnantara gamana evaM utpAda kI prarUpaNA 481 677-683 (saptama parabhavikAyuSya dvAra) cAturgatika jIvoM kI pArabhavikAyuSya sambandhI prarUpaNA 488 684-662 (aSTama AkarSadvAra) sarva jIvoM ke SaDvidha AyuSyabandha, unake AkarSoM kI saMkhyA aura alpa-bahutva saptama ucchavAsapada : 465-504 prAthamika 465 663 nairayikoM meM ucchavAsa-nizvAsakAla-nirUpaNa 466 664 bhavanavAsI devoM meM ucchvAsa-virahakAla-prarUpaNA [30] Page #32 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 467 467 467 468 505 507 667-668 ekendriya se lekara manuSya paryanta ucchvAsa-virahakAla-nirUpaNa 666 vANavyantara devoM meM ucchvAsa-virahakAla-prarUpaNA 700 jyotiSka devoM meM ucchvAsa-virahakAla-prarUpaNA 701-724 vaimAnika devoM meM ucchavAsa-virahakAla-prarUpaNA (prANamaMti, pANamaMti prAdi padoM kI vyAkhyA (503) aSTama saMjJApada : 505-512 prAthamika 725 saMjJAoM ke dasa prakAra (saMjJA kI zAstrIya paribhASA 507) 726-726 nairayikoM se vaimAnikoM taka (24 daNDakoM meM) saMjJA kI sadbhAva-prarUpaNA 730-731 nArakoM meM saMjJAoM kA vicAra (alpa-bahutva) 732-733 tiryacoM meM saMjJAnoM kA vicAra (alpa-bahutva) 734-735 manuSyoM meM saMjJAoM kA vicAra (alpa-bahutva) 736-737 devoM meM saMjJAoM kA vicAra (alpa-bahutva) navama yonipada : 514-525 prAthamika zItAdi trividha yoniyoM kI nArakAdi meM prarUpaNA 736-752 cauvIsa daNDakoM meM zItAdi yoniyoM kI prarUpaNA jIvoM meM zItAdi yoniyoM kA alpa-bahutva 754-762 nairayikAdi jIvoM meM sacittAdi vividha yoniyoM kI prarUpaNA 763 sacittAdi vividhayonika jIvoM kA alpa-bahatva kathana 764-772 sarvajIvoM meM saMvRtAdi trividha yoniyoM kI prarUpaNA 773 manuSyoM ko trividha viziSTa yoniyAM 508 506 510 511 512 514-515 516 520 522-523 524 [31] Page #33 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Page #34 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sirisAmajjavAyaga-viraiyaM cautthaM uvaMga paNNava zrImat-zyAmArya vAcaka-viracita caturtha upAMga prajJApanAsUla Page #35 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Page #36 -------------------------------------------------------------------------- ________________ OM namo vItarAgAya zrImat-zyAmArya-vAcaka-viracita caturtha upAMga paNNavaraNA suttaM : prajJApanAsUtra viSaya-paricaya prajJApanA jaina Agama vAGamaya kA caturtha upAMga evaM aMgabAhyazruta hai| isameM 36 pada haiM / unakA saMkSipta paricaya isa prakAra hai--- prajJApanA kA prathama pada 'prajJApanA' hai| isa pada meM sarvaprathama prajJApanA ke do bheda batalA kara ajIva-prajJApanA kA sarvaprathama nirUpaNa kiyA hai, tadanantara jIva-prajJApanA kaa| ajIva-prajJApanA meM prarUpI ajIva aura rUpI ajIva ke bheda-prabheda batAe haiN| jIva-prajJApanA meM jIva ke do bheda saMsArI aura siddha batAkara siddhoM ke 15 prakAra aura samaya kI apekSA se bheda batAe haiM / phira saMsArI jIvoM ke bheda-prabheda batAe haiM / indriyoM ke krama ke anusAra ekendriya se paMcendriya taka meM saba saMsArI jIvoM kA samAveza karake nirUpaNa kiyA hai / yahA~ jIva ke bhedoM kA niyAmaka tattva indriyoM kI kramaza: vRddhi hai| dUsare sthAnapada meM pRthvIkAya, apkAya, tejaskAya, vAyukAya, vanaspatikAya, dvIndriya, trIndriya, caturindriya, paMcendriya, nairayika, tiryaMca, bhavanavAsI, vyantara, jyotiSka, vaimAnika aura siddha jIvoM ke vAsasthAna kA varNana kiyA gayA hai / jIvoM ke nivAsasthAna do prakAra ke haiM--(1) jIva jahA~ janma lekara maraNaparyanta rahatA hai, vaha svasthAna aura (2) prAsaMgika vAsasthAna (upapAta aura smuddhaat)| tatIya alpabahutvapada hai| isameM dizA, gati, indriya, kAya, yoga, veda, kaSAya, lezyA, samyaktva, jJAna, darzana, saMyata, upayoga, pAhAra, bhASaka, parIta, paryApta, sUkSma, saMjJI, bhava, astikAya, carama, jIva, kSetra, bandha, pudgala aura mahAdaNDaka, ina 27 dvAroM kI apekSA se jIvoM ke alpa. bahutva kA vicAra kiyA gayA hai| * caturtha sthitipada meM nairayika, bhavanavAsI, pRthvIkAya, apkAya, tejaskAya, vAyukAya, vanaspatikAya, dvi-tri-catuH-paMcendriya, manuSya, vyantara, jyotiSka aura vaimAnika jIvoM kI sthiti kA varNana hai / paMcama vizeSapada yA paryAyapada meM caubIsa daNDakoM ke krama se prathama jIvoM ke nerayika Adi vibhinna bheda-prabhedoM ko lekara vaimAnika devoM taka ke paryAyoM kI vicAraNA kI gaI hai / tatpazcAt ajovaparyAya ke bheda-prabheda tathA arUpI ajIva evaM rUpI ajIva ke bheda-prabhedoM kI apekSA se paryAyoM kI saMkhyA kI vicAraNA kI gaI hai| Page #37 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [ prajJApanAsUtra * chaThe vyutkrAntipada meM bAraha muhurta aura caubIsa muhUrta kA upapAta aura udvartana (maraNa) sambandhI virahakAla kyA hai ? kahA~ jIva sAntara utpanna hotA hai, kahA~ nirantara ?, eka samaya meM kitane jIva utpanna hote aura marate haiM ? , kahA~ se Akara utpanna hote haiM ?, mara kara kahA~ jAte haiM ?, parabhava kI Ayu kaba bandhato hai ? , aAyubandha sambandhI ATha AkarSa kauna-se haiM ?, ina pATha dvAroM se jIva kI prarUpaNA kI gaI hai| sAtaveM ucchvAsapada meM nairayika Adi ke ucchvAsa grahaNa karane aura chor3ane ke kAla kA varNana hai| AThaveM saMjJApada meM jIva kI AhAra, bhaya, maithuna, parigraha, krodha, mAna, mAyA, lobha, loka aura ogha ina 10 saMjJAoM kA 24 daNDakoM kI apekSA se nirUpaNa kiyA gayA hai| nauveM yonipada meM jIva kI zIta, uSNa, zItoSNa, sacitta, acitta, mizra, saMvRta, vivRta, saMvRtavivRta, kUrmonnata, zaMkhAvarta aura vaMzIpatra, ina yoniyoM ke Azraya se samagra jIvoM kA vicAra kiyA gayA hai| dasaveM carama-acarama pada meM-carama hai ?, acarama hai, carama haiM, acarama haiM, caramAntapradeza haiM, acaramAnta-pradeza haiM, ina 6 vikalpoM ko lekara 24 daNDakoM ke jIvoM kA gatyAdi kI dRSTi se tathA vibhinna dravyoM kA loka-aloka Adi kI apekSA se vicAra kiyA gayA hai / gyArahaveM bhASApada meM bhASAsambandhI vicAraNA karate hue batAyA hai ki bhASA kisa prakAra utpanna hotI hai ?, kahA~ para rahatI hai ? usakI prAkRti kisa prakAra kI hai ? usakA svarUpa tathA bolane vAle vyakti Adi praznoM para cintana prastuta kiyA gayA hai| sAtha hI satyabhASA, mRSAbhASA, tathA satyAmuSA aura asatyAmaSA bhASA ke kramaza: dasa, dasa, dasa aura solaha prakAra batAe haiN| anta meM 16 prakAra ke vacanoM kA ullekha kiyA hai / * bArahaveM zarIrapada meM pAMca zarIroM kI apekSA se caubIsa daNDakoM meM se kisake kitane zarIra haiM ? tathA ina sabhI meM baddha-mukta kitane-kitane aura kauna-se zarIra hote haiM ? ityAdi sAMgopAMga vivaraNa prastuta kiyA gayA hai| * terahaveM pariNAmapada meM -jIva ke gati Adi dasa pariNAmoM aura ajIva ke bandhana Adi dasa pariNAmoM para vicAra kiyA gayA hai| * caudahaveM kaSAyapada meM krodhAdi cAra kaSAya, unakI pratiSThA, utpatti, prabheda tathA unake dvArA karma-prakRtiyoM ke cayopacaya evaM bandha kI prarUpaNA kI gaI hai| * pandrahaveM indriyapada meM do uddezaka haiN| prathama uddezaka meM pAMcoM indriyoM ko saMsthAna, bAhalya Adi 24 dvAroM ke mAdhyama se vicAraNA kI gaI hai / dUsare uddezaka meM indriyopacaya, indriyanirvartanA, nirvartanAsamaya, indriyalabdhi, indriya-upayoga prAdi tathA indriyoM kI avagAhanA, avagraha, IhA, avAya, dhAraNA Adi 12 dvAroM ke mAdhyama se carcA kI gaI hai| anta meM indriyoM ke bheda-prabheda kA vicAra prastuta kiyA gayA hai / Page #38 -------------------------------------------------------------------------- ________________ viSaya-paricaya ] * solahaveM prayogapada meM satyamanaHprayoga Adi 15 prakAra ke prayogoM kA caubIsa daNDakavartI jIvoM kI apekSA se vicAra kiyA gayA hai| anta meM 5 prakAra ke gatiprapAta ke svarUpa kA cintana kiyA gayA hai| * satrahaveM lezyApada meM chaha uddezaka haiN| prathama uddezaka meM samakarma, samavarNa, samalezyA, samavedanA, samakriyA aura samayAyu nAmaka adhikAra haiM / dUsare meM kRSNAdi 6 lezyAmoM ke Azraya se jIvoM kA nirUpaNa kiyA gayA hai| tIsare uddezaka meM lezyAsambandhI katipaya praznottara haiM / caturtha uddezaka meM pariNAma, varNa, rasa, gandha, zuddha, aprazasta, saMkliSTa, uSNa, gati, pariNAma, pradeza, avagAr3ha, vargaNA, sthAna aura alpa-bahutva nAmaka adhikAra haiN| lezyAoM ke varNa aura svAda (rasa) kA bhI varNana hai| pAMcaveM meM lezyAoM ke pariNAma batAe haiM aura chaThe uddezaka meM kisa jIva ke kitanI lezyAe~ hotI haiM ? isakA nirUpaNa hai / aThArahaveM pada kA nAma kAyasthiti hai| isameM jIva aura ajIva donoM apanI-apanI paryAya meM kitane kAla taka rahate haiM, isakA cintana prastuta kiyA gayA hai| sthitipada aura kAyasthitipada meM antara yaha hai ki sthitipada meM to 24 daNDakavartI jIvoM kI bhavasthiti-eka bhava kI apekSA se AyuSya kA vicAra hai, jabaki kAyasthitipada meM jIva mara kara usI bhava meM janma letA rahe to aise saba bhavoM kI paramparA kI kAlamaryAdA yAnI saba bhavoM ke AyuSya kA kula jor3a kitanA hogA ?, isakA vicAra kiyA gayA hai| isake atirikta kAyasthitipada meM 'kAya' zabda se nirUpita dharmAstikAya prAdi kA usa-usa rUpa meM rahane ke kAla (sthiti) kA bhI vicAra kiyA hai / ataH isameM jIva, gati, indriya, yoga, veda Adi se lekara astikAya aura carama ina dvAroM ke mAdhyama se vicAra prastuta kiyA gayA hai| * unnIsaveM samyaktvapada meM 24 daNDakavartI jIvoM ke krama se samyagdRSTi, mithyAdRSTi, mizradRSTi kA vicAra kiyA gayA hai| ra bIsaveM antakriyApada meM batAyA gayA hai ki kauna-sA jIva antakriyA (karmanAza dvArA mokSaprApti) kara sakatA hai, aura kyoM ? sAtha hI antakriyA zabda vartamAna bhava kA anta karake navIna bhavaprApti, (athavA mRtyu) ke artha meM bhI yahA~ prayukta kiyA gayA hai| aura isa prakAra ko antakriyA kA vicAra caubIsa daNDakavartI jIvoM se sambandhita kiyA gayA hai| karmoM kI antarUpa antakriyA to ekamAtra manuSya hI kara sakate haiM; isakA varNana 6 dvAroM ke mAdhyama se kiyA gayA hai| * ikkIsaveM avagAhanA-saMsthAna (yA zarIra) pada meM zarIra ke vidhi (bheda), saMsthAna, pramANa, pudgaloM ke caya, zarIroM ke pArasparika sambandha, unake dravya, pradeza, dravyapradezoM tathA avagAhanA ke alpabahutva kI prarUpaNA kI gaI hai| * bAIsaveM kriyApada meM kAyikI, AdhikaraNikI, prASikI, pAritApanikI va prANAtipAtikI, ina 5 kriyAoM tathA inake bhedoM kI apekSA se samasta saMsArI jIvoM kA vicAra kiyA gayA hai| * teIsaveM karmaprakRtipada meM do uddezaka haiN| prathama uddezaka meM jJAnAvaraNIya prAdi pATha karmoM meM se kauna jIva kitanI karmaprakRtiyoM ko bAMdhatA hai ? isakA vicAra hai| dvitIya uddezaka meM karmoM kI uttaraprakRtiyoM aura unake bandha kA varNana hai| Page #39 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [ prajJApanAsUtra * caubIsaveM karmabandha pada meM yaha cintana prastuta kiyA gayA hai ki jJAnAvaraNIya prAdi meM se kisa karma ko bAMdhate hue jIva kitanI karmaprakRtiyA~ bAMdhatA hai ? * paccIsaveM karmavedapada meM jJAnAvaraNIyAdi karmoM ko bAMdhate hue jIva kitanI karmaprakRtiyoM kA vedana karatA hai ? isakA vicAra kiyA gayA hai| * chanvIsaveM karmavedabandhapada meM yaha vicAra prastuta kiyA gayA hai ki jJAnAvaraNIya Adi karmoM kA vedana karate hue jIva kitanI karmaprakRtiyoM ko bAMdhatA hai ? sattAIsaveM karmavedapada meM--jJAnAvaraNIya prAdi kA vedana karate hue jIva kitanI karmaprakRtiyoM kA vedana karatA hai ? isakA vicAra kiyA hai / * aTThAIsaveM AhArapada meM do uddezaka haiM / prathama uddezaka meM-sacittAhArI AhArArthI kitane kAla taka, kisakA AhAra karatA hai ? kyA vaha sarvAtmapradezoM dvArA AhAra karatA hai, yA amuka bhAga se AhAra karatA hai ? kyA sarvapudgaloM kA AhAra karatA hai ? kisa rUpa meM usakA pariNamana hotA hai ? lomAhAra Adi kyA haiM ?, isakA vicAra hai| dUsare uddezaka meM AhAra, bhavya, saMjJI, lezyA, dRSTi Adi teraha adhikAra haiM / unatIsaveM upayogapada meM do upayogoM ke prakAra batAkara kisa jIva meM kitane upayoga pAe jAte haiM ? isakA varNana kiyA hai| * tIsaveM pazyattApada meM bhI pUrvavat sAkArapazyattA (jJAna) aura anAkArapazyattA (darzana) ye do bheda batAkara inake prabhedoM kI apekSA se jIvoM kA vicAra kiyA gayA hai| * ikatIsaveM saMjJIpada meM saMjJI, asaMjJI aura nosaMjJI kI apekSA se jIvoM kA vicAra kiyA hai| * battIsaveM saMyatapada meM saMyata, asaMyata aura saMyatAsaMyata kI dRSTi se jIvoM kA vicAra kiyA gayA hai| * tetIsaveM avadhipada meM viSaya, saMsthAna, abhyantarAvadhi, bAhyAvadhi, dezAvadhi, sarvAvadhi, vRddhi-avadhi, pratipAtI aura apratipAtI, ina dvAroM ke mAdhyama se vicAraNA kI gaI hai / * cautIsaveM pravicAraNA (yA paricAraNA) pada meM anantarAgata aAhAraka, AhAraviSayaka Abhoga anAbhoga, AhArarUpa se gRhIta pudgaloM kI ajJAnatA, adhyavasAyakathana, samyaktvaprApti tathA kAyasparza, rUpa, zabda aura mana se sambandhita pravicAraNA (viSayabhoga-paricAraNA) evaM unake alpabahatva kA vicAra hai| * paiMtIsaveM vedanApada meM-zIta, uSNa, zItoSNa, dravya, kSetra, kAla, bhAva, zArIrika, mAnasika, zArIrika-mAnasika sAtA, asAtA, sAtA-asAtA, duHkhA, sukhA, aduHkhasukhA, AbhyupagamikI, aupakramikI, nidA (citta kI saMlagnatA) evaM anidA nAmaka vedanAmoM kI apekSA se jIvoM kA vicAra kiyA gayA hai| * chattIsaveM samudghAtapada ke vedanA, kaSAya, maraNa, vaikriya, tejasa, AhAraka aura kevali samudghAta kI apekSA se jIvoM kI vicAraNA kI gaI hai| isameM kevalisamudghAta kA vistRta varNana hai / Page #40 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paNNavaNAsuttaM : prajJApanAsUtra paDhamaM paNNavaNApadaM prathama prajJApanApada prAthamika * prajJApanAsUtra kA yaha prathama pada hai, isakA nAma prajJApanApada hai / * isameM jainadarzanasammata jIvatattva aura ajIvatattva kI prajJApanA--prakarSarUpeNa prarUpaNA-bheda-prabheda batA kara kI gaI hai| * jIva-prajJApanA se pUrva ajIva-prajJApanA isalie kI gaI hai ki isameM jIvatattva kI apekSA vaktavya alpa hai| ajIvoM ke nirUpaNa meM rUpI aura arUpI, ye bheda aura inake prabheda prastuta kiye gae haiM / rUpI meM pudgala dravya kA aura arUpI meM dharmAstikAyAdi tIna dravyoM kA samAveza ho jAtA hai| tathA 'addhAsamaya' ke sAtha 'astikAya' zabda jur3A huA na hone para bhI vaha eka svatantra prarUpI ajIva kAladravya kA dyotaka to hai hii| prastuta arUpI ajIva kA pratipAdana karane ke sAtha hI yahA~ dharmAstikAyAdi tIna ko deza aura pradeza ke bhedoM meM vibhakta kiyA gayA hai / tatpazcAt rUpI ajIva ke skandha se lekara paramANu pudgala taka mukhya 4 bheda batA kara unake varNa, gandha, rasa, sparza aura saMsthAna ke rUpa meM pariNata hone para aneka prabhedoM kA kathana kiyA hai / sAtha hI varNAdi ke paraspara sambandha se kula 530 bhaMga hote haiM, unakA nirUpaNa bhI yahA~ kiyA gayA hai / zAstrakAra kA Azaya yahI haiM ki yoM pratyeka varNa Adi ke ananta-ananta bheda ho sakate haiM / yahA~ maulika bhedoM kA nirdeza karake Age zAstrakAra ne isI zAstra ke paMcama vizeSa pada meM ajIva ke paryAyoM tathA terahaveM pariNAmapada meM pariNAmoM kA vistRta varNana kiyA hai|' __ jIva-prajJApanA meM jIva ke do mukhya bhedoM-siddha aura saMsArI kA asaMsArasamApanna aura saMsAra samApanna nAma se nirdeza kiyA hai / tatpazcAt siddhoM ke 15 prakAra tathA samaya kI apekSA se siddhoM kA paraspara antara batAkara mukta hone ke bAda AtmA ke paramAtmA meM vilIna ho jAne ke siddhAnta kA nirAkaraNa evaM pratyeka muktAtmA ke pRthaka astitva ke siddhAnta kA maNDana dhvanita kiyA hai / isake pazcAt ekendriya se lekara paMcendriya taka pratyeka saMsArI jIva ke bheda-prabhedoM kA nirUpaNa karake jIva ko Izvara kA aMza na mAna kara pratyeka jIva kA apane-Apa meM svatantra astitva siddha kiyA hai| agara brahma katva--(prAtmaikatvavAda) mAnA jAe to pratyeka jIda kA svatantra astitva, zubhAzubhakarmabandha tathA usake phala kI evaM karmabandha se mukti kI vyavasthA ghaTita nahIM ho sakatI / yahI kAraNa hai ki zAstrakAra ne pRthvIkAyAdi ekendriya se lekara devayoni taka ke samasta saMsArI-saMsArasamApanna jIvoM kA pRthak-pRthak kathana kiyA hai / isa para se yaha bhI dhvanita kiyA hai ki cAra gatiyoM aura 84 lakSa yoniyoM yA 24 daNDakoM meM jaba taka * (ka) paNNavaNAsuttaM bhA.-1, pR. 3 se 45 taka (kha) paNNavaNAsutta bhA-2,prathama pada kI prastAvanA, pR. 29 se 36 taka / Page #41 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [prajJApanAsUtra paribhramaNa evaM AvAgamana hai, taba taka saMsArasamApannatA miTa nahIM sktii| kisI devI-deva yA Izvara athavA avatAra (bhagavAn) ke dvArA kisI kI saMsAra-samApannatA miTAI nahIM jA sakatI, vaha to svayaM ko ratnatraya-sAdhanA se hI miTAI jA sakatI hai| manuSya ke jJAnArya darzanArya evaM cAritrArya-rUpa bheda batAkara yaha spaSTa kara diyA hai ki upazAntakaSAyatva, kSINakaSAyatva, sakSamasamparAyatva. vItarAgatva tathA kevalitva aAdi se yakta prAryatA prApta karanA manaSya ke apane adhikAra meM hai, svakIya-puruSArtha ke dvArA hI vaha uccakoTi kA Aryatva aura siddhatva prApta kara sakatA hai| paMcendriya jIvoM meM nArakoM aura devoM kI prajJApanA to anyatra vistRtarUpa meM hI hai, kintu manuSyoM kI prajJApanA anyatra itanI vistRta rUpa se nahIM hai, ataeva prathama pada meM manuSyoM kA vistRta vivaraNa prastuta kiyA gayA hai, jo jainadarzana ke siddhAnta ko spaSTa karane meM upayogI hai| 0 Page #42 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paNNavaNAsutaM prajJApanA-sUtra maMgalAcaraNa aura zAstrasambandhI cAra anubandha [namo arihaMtANaM / namo siddhaannN| namo prAthariyANaM / namo uvjjhaayaannN| namo loe savyasAhUNaM // ] 1. vavagayajara-maraNabhae siddha abhivaMdiUNa tiviheNaM / vaMdAmi jiNaridaM telokkaguru mahAvIraM // 1 // suyarayaNanihANaM jiNavareNa bhaviyajaNibyuikareNa / uvadaMsiyA bhayavayA paNNavaNA savabhAvANa // 2 // prajjhayaNamiNaM cittaM sUyarayaNaM didivAyaNIsaMdaM / jaha vaNiyaM bhagavayA ahamavi taha vaNNaissAmi // 3 // arihantoM ko namaskAra ho, siddhoM ko namaskAra ho, prAcAryoM ko namaskAra ho, upAdhyAyoM ko namaskAra ho, loka meM (vidyamAna) sarva-sAdhunoM ko namaskAra ho| 1. gAthAoM kA artha- jarA, mRtyu, aura bhaya se rahita siddhoM ko vividha (mana, vacana aura kAya se) abhivandana karake trailokyaguru jinavarendra zrI bhagavAn mahAvIra ko vandana karatA huuN||1|| bhavyajanoM ko nivRtti (nirvANa yA usake kAraNarUpa ratnatraya kA upadeza) karane vAle jinezvara bhagavAn ne zrutaratnanidhi rUpa sarvabhAvoM ko prajJApanA kA upadeza diyA hai // 2 // dRSTivAda ke niHsyanda-(niSkarSa = nicor3a) rUpa vicitra zrutaratnarUpa isa prajJApanA-adhyayana kA zrItIrthaMkara bhagavAn ne jaisA varNana kiyA hai, maiM (zyAmArya) bhI usI prakAra varNana karUMgA // 3 // vivecana-maMgalAcaraNa aura zAstrasambandhI cAra anubandha-prastuta sUtra meM tIna gAthAoM dvArA prajJApanAsUtra ke racayitA zrI zyAmAryavAcaka zAstra ke prArambha meM vidhnazAnti hetu maMgalAcaraNa tathA prastuta zAstra se sambandhita anubandhacatuSTaya prastuta karate haiN| maMgalAcaraNa kA aucitya-yaha upAMga samasta jIva, ajIva Adi padArthoM kI zikSA (jJAna) dene vAlA hone se zAstra hai aura zAstra ke prArambha meM vicAraka ko zAstra meM pravRtta karane tathA vighnopazAnti ke hetu tIna prayojanoM kI dRSTi se tIna maMgalAcaraNa karane caahie| ziSTajanoM kA yaha prAcAra hai ki nirvighnatA se zAstra ke pAragamana ke lie AdimaMgala, grahaNa kiye hue zAstrIya padArtha (prarUpaNa) ko sthira karane ke liye madhyamaMgala tathA ziSyaparamparA se zAstra kI vicAradhArA Page #43 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 10] [prajJApanAsUtra ko satata cAlU rakhane ke lie antima maMgalAcAra karanA cAhie / tadanusAra prastuta meM 'vavagayajarAmaraNabhae0' Adi tIna gAthAoM dvArA zAstrakAra ne AdimaMgala, 'kaivihe gaM uvaproge panatte?' ityAdi jJAnAtmaka sUtrapATha dvArA madhyamaMgala evaM suhI suhaM pattA' ityAdi siddhAdhikArAtmaka sUtrapATha dvArA antamaMgala prastuta kiyA hai|' anubandha catuSTaya-zAstra ke prArambha meM samasta bhavyoM evaM buddhimAnoM ko zAstra meM pravRtta karane ke uddezya se cAra anubandha avazya batAne caahie| ve cAra anubandha isa prakAra haiM-(1) viSaya, (2) adhikArI, (3) sambandha aura (4) prayojana / maMgalAcaraNIya gAthAtraya se hI prastuta zAstra ke pUrvokta cAroM anubandha dhvanita hote haiM / abhidheya viSaya-prastuta zAstra kA abhiveya viSaya-zrutanidhirUpa sarvabhAvoM kI prajJApanAprarUpaNA karanA hai / 'prajJApanA' zabda kA artha hI spaSTa rUpa se yaha prakaTa kara rahA hai ki 'jisake dvArA jIva, ajIva Adi tattva prakarSa rUpa se jJApita kiye jAe~' use prajJApanA kahate haiM / yahA~ 'prakarSarUpa se' kA tAtparya hai-samasta kutIthikoM ke pravartaka jaisI prarUpaNA karane meM asamartha haiM, aise vastusvarUpa kA yathAvasthitarUpa se nirUpaNa karanA / jJApita karane kA artha hai--ziSya kI buddhi meM prAropita kara denAjamA denaa| adhikArI-isa zAstra ke paThana-pAThana kA adhikArI vaha hai, jo sarvajJavacanoM para zraddhA rakhatA ho, zAstrajJAna meM jisakI ruci ho, jise zAstrajJAna evaM tattvajJAna ke dvArA apUrva Ananda kI anubhUti ho / aisA adhikArI mahAvratI bhI ho sakatA hai, aNuvratI bhI aura samyagdRSTisampanna bhii| jaise ki kahA gayA hai jo madhyastha ho, buddhimAn ho aura tattvajJAnArthI ho, vaha zrotA (vaktA) pAtra hai| sambandha-sambandha prastuta zAstra meM do prakAra kA hai-(1) upAyopeyabhAva-sambandha aura (2) guruparvakramarUpa-sambandha / pahalA sambandha tarka kA anusaraNa karane vAloM kI apekSA se hai / vacanarUpa se prApta prakaraNa upAya hai aura usakA parijJAna upeya hai| guruparvakramarUpa-sambandha kevala 1. (ka) prajJApanAsUtra malayagirivRtti, patrAMka 2 (kha) prekSAvatAM pravRttyarthaM, phalAditritayaM sphuTam / maMgalaM caiva zAstrAdau, vAcyamiSTArthasiddhaye // 1 // (ga) taM maMgalamAIe majhe pajjaMtae ya styss| paDhamaM satthatyAvigdhapAragamaNAya niddiDheM // 1 // tasseva ya thejjatthaM majjhimayaM aMtimaMpi tasseva / avvocchittinimitta sissapasissAivaMsassa // 2 // 2. (ka) 'pravRttiprayojakajJAnaviSayatvamanubandhatvam, viSayazcAdhikArI ca sambandhazca prayojanamiti anubandha ctussttym|' (kha) prajJApanA. malaya. vRtti, patrAMka. 1-2 3. prakarSaNa-ni:zeSakutIthitIrthakarAsAdhyena yathAvasthitasvarUpanirUpaNalakSaNena jJApyante-ziSyabuddhAvAropyante jIvAjIvAdayaH padArthA anayeti prajJApanA / --prajJApanA ma. vRtti, patrAMka 1 4. madhyastho buddhimAnarthI zrotA pAmiti smRtaH / --prajJApanA ma. vRtti, patrAMka 7 Page #44 -------------------------------------------------------------------------- ________________ maMgalAcaraNa j [11 zraddhAnusArI janoM kI apekSA se hai, jise zAstrakAra svayaM Age btaaeNge| prayojana-prastuta zAstra kA prayojana do prakAra kA hai--para (anantara) prayojana aura apara (parampara) prayojana / ye donoM prayojana bhI do-do prakAra ke haiM-(1) zAstrakartA kA para-apara-prayojana aura (2) zrotA kA para-apara-prayojana / zAstrakartA kA prayojana-dravyAstikanaya kI dRSTi se vicAra karane para 'Agama' nitya hone se usakA koI kartA hai hI nhiiN| jaisA ki kahA gayA hai'--'yaha dvAdazAMgI kabhI nahIM thI, aisA nahIM hai, kabhI nahIM hai, aisA bhI nahIM hai aura kabhI nahIM hogI, aisA bhI nahIM hai| yaha dhrava, nitya aura zAzvata hai ityAdi / paryAyAthika naya kI dRSTi se vicAra karane para pAgama anitya hai, ataeva usakA kartA bhI avazya hotA hai / vastuta: tAttvika dRSTi se vicAra karane para Agama sUtra, artha aura tadubhayarUpa hai / ataH artha kI apekSA se nitya aura sUtra kI apekSA se anitya hone se zAstra kA kartA kathaMcit siddha hotA hai / zAstrakartA kA isa zAstraprarUpaNA se anantara prayojana hai-prANiyoM para anugraha karanA aura paramparaprayojana hai-mokSaprApti / kahA bhI hai--'jo vyakti sarvajJokta upadeza dvArA duHkhasaMtapta jIvoM para anugraha karatA hai, vaha zIghra hI mokSa prApta karatA hai| koI kaha sakatA hai ki artharUpa pAgama ke pratipAdaka arhat (tIrthakara) bhagavAn to kRtakRtya ho cuke haiM, unheM zAstrapratipAdana se kyA prayojana hai ? binA prayojana ke artharUpa pAgama kA pratipAdana karanA vRthA hai| isa zaMkA kA samAdhAna yaha hai ki aisI bAta nahIM hai / tIrthakara bhagavAn tIrthakaranAmakarma ke vipAkodayavaza arthAgama kA pratipAdana karate haiN| Avazyakaniyukti meM isa viSaya meM eka praznottarI dvArA prakAza DAlA gayA hai-(pra.) 'vaha (tIrthakara nAmakarma) kisa prakAra se vedana kiyA (bhogA) jAtA hai?' (u.) 'aglAna mAva se dharmadezanA dene se (usakA vedana hotA hai)| zrotAoM kA prayojanazrotAoM kA sAkSAt (anantara) prayojana hai-vivakSita adhyayana ke artha kA parijJAna honA / arthAt pAgama zravaNa karate hI usake abhISTa artha kA jJAna zrotA ko ho jAtA hai| paramparAprayojana haimokSaprApti / jaba zrotA vivakSita adhyayana kA artha samIcInarUpa se jAna letA hai, hRdayaMgama kara letA hai, to saMsAra se use virakti ho jAtI hai / virakta hokara bhavabhramaNa se chuTakArA pAne hetu vaha mAnusAra saMyamamArga meM samyaka pravRtti karatA hai / saMyama meM prakarSarUpa se pravatti aura saMsAra se virakti ke kAraNa zrotA ke samasta karmoM kA kSaya ho jAne para mokSa kI prApti sambhava hai| kahA bhI hai-vastusvarUpa ke yathArtha parijJAna se saMsAra se virakta jana (mokSAnusArI) kriyA meM saMlagna hokara nivighnatA se paramagati (mokSa) prApta kara lete haiN| katipaya viziSTa zabdoM kI vyAkhyA-'vakgaya-jaramaraNabhae' = jo jarA, maraNa aura bhaya se sadA ke lie mukta ho cuke haiN| yaha siddhoM kA vizeSaNa hai / jarA kA artha hai--vaya kI hAnirUpa baddhAvasthA, maraNa kA artha prANatyAga, aura bhaya kA artha hai-ihalokabhaya, paralokabhaya Adi sAta prakAra kI bhIti / siddha bhagavAn inase sarvathA rahita ho cuke haiN| siddha --jinhoMne sita yAnI baddha aSTavidha mAgama -Ava. niyukti 1. nandIsUtra, zrutajJAna-prakaraNa 2. 'taM ca kahaM veijjai ? agilAe dhammadesaNAe u'| 3. samyagbhAvaparijJAnAd viraktA bhavato janAH / kriyAsaktA havighnena gacchanti parama gatima / / Page #45 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12] [ prajJApanAsUtra karmendhana ko jAjvalyamAna zukladhyAnAgni se ghmAta yAnI dagdha (bhasma) kara DAlA hai, ve siddha haiN| athavA jo siddha -niSThitArtha (kRtakRtya) ho cuke haiM, ve siddha haiN| yA "Sidh' dhAtu zAstra aura mAMgalya artha meM hone se isake do artha aura nikalate haiM--(1) jo zAstA ho cuke haiM, athavA (2) maMgalarUpatA kA anubhava kara cuke haiM ve siddha haiN| jiNaridaM jo rAgAdi zatruoM ko jItate haiM, ve jina haiM / ve cAra prakAra ke haiM.-zrutajina, avadhijina, manaHparyAyajina aura kevalijina / yahA~ kevalijina ko sUcita karane ke lie 'vara' zabda prayukta kiyA gayA hai| jinoM meM jo vara yAnI zreSTha ho tathA atIta-anAgata-vartamAnakAla ke samasta padArthoM ke svarUpa ko jAnane vAle kevalajJAna se yukta ho, vaha jinavara kahalAtA hai| parantu aisA jinavara to sAmAnyakevalI bhI hotA hai, ataH tIrthakaratvasUcaka pada batalAne ke lie jinavara ke sAtha 'indra' vizeSaNa lagAyA hai, jisakA artha hotA hai-'jinavaroM ke indr'| yahAM RSabhadeva Adi anya tIrthaMkaroM ko vandana na karake tIrthakara mahAvora ko hI vandana kiyA gayA hai, isakA kAraNa hai-mahAvIra vartamAna jinazAsana (dharmatIrtha) ke adhipati hone se prasanna upakArI haiM / mahAvIraM-jo mahAn vIra ho, vaha mahAvIra hai| prAdhyAtmika kSetra meM vIra kA artha hai--jo kaSAyAdi zatruoM ke prati vIratva =parAkrama dikhalAtA hai| mahAvIra kA 'mahAvIra' yaha nAma parISahoM aura upasargoM ko jItane meM mahAvIra dvArA prakaTa kI gaI asAdhAraNa vIratA kI apekSA se suroM aura asuroM dvArA diyA gayA hai| telokkaguru-bhagavAn mahAvIra kA yaha vizeSaNa hai-tInoM lokoM ke guru| guru use kahate haiM, jo yathArtharUpa se pravacana ke artha kA pratipAdana karatA hai| bhagavAn mahAvIra tInoM lokoM ke guru isalie the ki unhoMne adholokanivAsI asurakumAra Adi bhavanapati devoM ko, madhyalokavAsI manuSyoM, pazuoM, vidyAdharoM, vANavyantara evaM jyotiSkadevoM ko, tathA UrdhvalokavAsI saudharma Adi vaimAnika devoM, indroM Adi ko dharmopadeza diyaa| bhagavAn mahAvIra ke lie prayukta 'jinavarendra' 'mahAvIra' aura 'trailokyaguru' ye tInoM zabda kramazaH unake jJAnAtizaya, pUjAtizaya, apAyApagamAtizaya evaM vacanAtizaya ko prakaTa karate haiM / jiNavareNaM bhagavayA sAmAnya kevalI bhI jina kahalAte haiM kintu isake 'vara' zabda jor3ane se sAmAnya kevaliyoM se bhI vara-uttama tIrthakara sUcita ho sakate haiM, kintu chadmastha-kSINamohajina kI apekSA se sAmAnyakevalI bhI 'jinavara' kahalA sakate haiM, ataH tIrthakara artha dyotita karane hetu 'bhagavayA' vizeSaNa lagAyA gyaa| bhagavAna mahAvIra meM samagra aizvarya (aSTa mahAprAtihArya, trailokyAdhipatitva grAdi), dharma, yaza, zrI, vairAgya evaM prayatna ye 6 bhagavattatva the, isalie yahA~ 'tIrthaMkara bhagavAn mahAvIra ne' yahI artha spaSTataH sUcita hotA hai| sitaM-baddhamaSTaprakAraM karmandhanaM, mAtaM-dagdha jAjvalyamAnazukladhyAnAnalena yaste siddhaaH| yadi vA 'Sidha saMrAddhau'-sidhyantisma niSThitArthA bhavantisma; yadvA 'Sidha zAstre mAMgalye ca'-sedhantesma-zAsitAro'bhavana, mAMgalyarUpatAM vA'nubhavantismeti siddhAH / / "dhmAtaM sitaM yena purANakarma , yo vA gato nirvRtisaudhamUni / khyAto'nuzAstA pariniSThitArtho, yaH so'stu siddhaH kRtamaMgalo me // -prajJApanA. ma. vRtti, patrAMka 2-3 2. ayale bhayabheravANaM khaMtikhame parIsahovasagANaM / devehi kae mahAvIra' iti / 3. aizvaryastha samagrasya dharmasya yazasaH zriyaH / vairAgyasyAtha prayatnasya SaNNAM bhaga itiinggnaa| ----prajJApanA. ma. vRtti, patrAMka 3-4 Page #46 -------------------------------------------------------------------------- ________________ maMgalAcaraNa] [13 bhaviyajaNaNinvaikareNaM-isake do artha phalita hote haiM tathAvidha anAdipAriNAmikabhAva ke kAraNa jo siddhigamanayogya ho, vaha bhavya kahalAtA hai| aise bhavyajanoM ko jo nirvRti-nirvANa, zAnti yA nirvANa ke kAraNabhUta samyagdarzanAdi pradAna karane vAle haiN| nirvANa kA eka artha haisamasta karmamala ke dUra hone se svasvarUpa ke lAbha se parama svAsthya / prazna yaha hai ki aise nirvANa ke hetubhUta samyagdarzanAdi ratnatraya bhI kevala bhavyajanoM ko hI bhagavAn dete haiM, yaha to eka prakAra kA pakSapAta huA bhavyoM ke prati / isakA samAdhAna yaha hai ki sUrya sabhI ko samAnabhAva se prakAza detA hai, kintu usa prakAra ke yogya cakSuSmAn prANI hI usase lAbha uThA pAte haiM, tAmasa khagapakSI (ulla Adi) ko usakA prakAza upakAraka nahIM hotA, vaise hI bhagavAn sabhI prANiyoMko samAnabhAva se upadeza dete haiM, kintu abhavya jIvoM kA svabhAva hI aisA hai ki ve bhagavAn ke upadeza se lAbha nahIM uThA pAte / uvadaMsiyA-jaise zrotAoM ko jhaTapaTa yathArthavastutattvabodha samIpa se hotA hai, vaise hI bhagavAn ne spaSTa pravacanoM se zrotAoM ke lie yaha (prajJApanA) zravaNagocara kara dI, upadiSTa kii| paNNavaNA=prajJApanA-jIvAdi bhAva jisa zabdasaMhati dvArA prajJApita-prarUpita kiye jAte haiN|' prajJApanAsUtra ke chattIsa padoM ke nAma 2. paNNavaNA 1 ThANAI 2 bahuvattanvaM 3 ThiI 4 visesA ya 5 / vakkaMtI 6 ussAso 7 saNNA 8 joNI yaha carimAI 10 // 4 // bhAsA 11 sarIra 12 pariNAma 13 kasAe 14 iMdie 15 payoge ya 16 / lesA 17 kAThiI yA 18 sammatte 16 aMtakiriyA ya 20 // 5 // progAhaNasaMThANe 21 kiriyA 22 kamme ti yAbare 23 / kammassa baMdhae 24 kammavedae 25 vedassa baMdhae 26 veyaveyae 27 // 6 // prAhAre 28 uvanoge 26 pAsaNayA 30 saNNi 31 saMjame 32 ceva / prohI 33 paviyAraNa 34 veyaNA ya 35 tatto samugghAe 36 // 7 // 2. [arthAdhikAra-saMgrahiNI gAthAoM kA artha-] (prajJApanAsUtra meM chattIsa pada haiM / ve kramazaH isa prakAra haiM-) 1. prajJApanA, 2. sthAna, 3. bahuvaktavya, 4. sthiti, 5. vizeSa, 6. vyutkrAnti (upapAta-udvartanAdi), 7. ucchvAsa, 8. saMjJA, 6. yoni, 10. carama // 4 // 11. bhASA, 12. zarIra, 13. pariNAma, 14. kaSAya, 15. indriya, 16. prayoga, 17. lezyA, 18. kAyasthiti, 16. samyaktva aura 20. antakriyA // 5 // 21. avagAhanA-saMsthAna, 22. kriyA, 23. karma aura isake pazcAt 24. karma kA bandhaka, 25. karma kA vedaka, 26. veda kA bandhaka, 27. veda-vedaka / / 6 / / 28. AhAra, 26. upayoga, 30. pazyattA, 41. saMjJI aura 32. saMyama, 33. avadhi, 34. pravicAraNA, 35. tathA vedanA, evaM isake anantara 36. samudghAta / / 7 / / (ina sabake aMta meM 'pada' zabda jor3a denA caahie|) . 1. prajJApanA. malayavRtti, patrAMka 2 Page #47 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paDhamaM paNNavaNApadaM prathama prajJApatApada prajJApanA : svarUpa aura prakAra 3. se kiM taM paNNavaNA? paNNavaNA duvihA pannattA / taM jahA-jIvapaNNavaNA ya 1 ajIvaNNavaNA ya 2 / [3-pra.] vaha (pUrvokta) prajJApanA (kA artha) kyA hai ? [3-u.] prajJApanA do prakAra kI kahI gaI hai| vaha isa prakAra--jIvaprajJApanA aura ajiivprjnyaapnaa| ajIvaprajJApanA : svarUpa aura prakAra 4. se ki taM ajIvapaNNavaNA ? ajIvapaNNavaNA duvihA pnnnnttaa| taM jahA-rUviprajIvapaNNavaNA ya 1 arUvidhajIvapaNNavaNA ya 2 / [4-pra.] vaha ajIva-prajJApanA kyA hai ? [4-u.] ajIva-prajJApanA do prakAra kI kahI gaI hai| vaha isa prakAra-1. rUpI-ajIva. prajJApanA aura 2. aruupii-ajiiv-prjnyaapnaa| arUpI-ajIva prajJApanA 5. se kiM taM arUvigrajIvapaNNavaNA ? arUviyajIvapaNNavaNA dasabihA pnntaa| taM jahA-dhammasthikAe 1 dhammasthikAyassa dese 2 dhammasthikAyassa padesA 3, adhammatthikAe 4 adhammatthikAyassa dese 5 adhammasthikAyassa padesA 6, AgAsasthikAe 7 prAgAsasthikAyassa dese 8 prAgAsasthikAyassa padesA, praddhAsamae 10 / se taM prruuviyjiivpnnnnvnnaa| [5-pra.] vaha arUpo-ajIva-prajJApanA kyA hai ? [5-u.] arUpI-ajIva-prajJApanA dasa prakAra kI kahI gaI hai| vaha isa prakAra-1. dharmAstikAya, 2. dharmAstikAya kA deza, 3. dharmAstikAya ke pradeza, 4. adharmAstikAya, 4. adharmAstikAya kA deza, 6. adharmAstikAya ke pradeza, 7. AkAzAstikAya, 8. AkAzAstikAya kA deza, 9. AkAzAstikAya ke pradeza aura 10. addhAkAla / yaha arUpI-ajIva-prajJApanA hai| Page #48 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathama prajJApanApada] [15 rUpI-ajIva-prajJApanA 6. se ki taM rUvigrajIvapaNNavaNA? rUvidhajIvapaNNavaNA caubvihA paNNattA / taM jahA-khaMdhA 1 khaMdhadesA 2 khaMdhappaesA 3 paramANupoggalA 4 / [6-a.] vaha rUpI-ajIva-prajJApanA kyA hai ? [6-u.] rUpI-ajIva-prajJApanA cAra prakAra kI kahI gaI hai| vaha isa prakAra-1. skandha, 2. skandhadeza, 3. skandhapradeza aura 4. prmaannupudgl| 7. te samAsato paMcavihA paNNattA / taM jahA- vaNNapariNayA 1 gaMdhapariNayA 2 rasapariNayA 3 phAsapariNayA 4 saMThANapariNayA 5 / 7. ve (cAroM) saMkSepa se pAMca prakAra ke kahe gae haiM, yathA-(1) varNapariNata, (2) gandhapariNata, (3) rasapariNata, (4) sparzapariNata aura (5) saMsthAnapariNata / 8. [1] je vaSNapariNayA te paMcavihA paNNatA / taM jahA-kAlavaNNapariNayA 1 nIlavaNNapariNayA 2 lohiyavaNNapariNayA 3 hAliddavaNNapariNayA 4 sukkilavaNNapariNayA 5 / [8-1] jo varNapariNata hote haiM, ve pAMca prakAra ke kahe haiM / yathA-(1) kAle varNa ke rUpa meM pariNata, (2) nIle varNa ke rUpa meM pariNata, (3) lAla varNa ke rUpa meM pariNata, (4) pIle (hAridra) varNa ke rUpa meM pariNata, aura (5) zukla (zveta) varNa ke rUpa meM pariNata / [2] je gaMdhapariNatA te duvihA pnnttaa| taM jahA-subhigaMdhapariNatA ya 1 dunbhigaMdhapariNatA y2| [8-2] jo gandhapariNata hote haiM, ve do prakAra ke kahe gae haiM-(1) sugandha ke rUpa meM pariNata aura (2) durgandha ke rUpa meM pariNata / [3] je rasapariNatA te paMcavihA pannattA / taM jahA--tittarasapariNatA 1 kaDayarasapariNatA 2 kasAyarasapariNatA 3 aMbilarasapariNatA 4 mahurarasapariNatA 5 / [8-3] jo rasapariNata hote haiM, ve pAMca prakAra ke kahe gae haiM / ve isa prakAra-(1) tikta (tIkhe) rasa ke rUpa meM pariNata, (2) kaTu (kar3ave) rasa ke rUpa meM pariNata, (3) kaSAya-(kasaile) rasa ke rUpa meM pariNata, (4) amla (kha) rasa ke rUpa meM pariNata aura (5) madhura (mIThe) rasa ke rUpa pariNata / [4] je kAsapariNatA te adavihA pnnttaa| taM jahA-kakkhaDaphAsapariNatA 1 mauyaphAsapariNatA 2 garuyaphAsapariNatA 3 lahuyaphAsapariNatA 4 sIyaphAsapariNatA 5 usiNaphAsapariNatA 6 niddhaphAsapariNatA 7 lukkhaphAsapariNatA 8 / [8-4] jo sparzapariNata hote haiM, ve ATha prakAra ke kahe gae haiM, .yathA-(1) karkaza (kaThora) sparza ke rUpa meM pariNata, (2) mRdu (komala) sparza ke rUpa meM pariNata, (3) guru (bhArI) Page #49 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 16] [ prajJApamAsUtra sparza ke rUpa meM pariNata, (4) ladhu (halake) sparza ke rUpa meM pariNata, (5) zIta (ThaMDe) sparza ke rUpa meM pariNata, (6) uSNa (garma) sparza ke rUpa meM pariNata, (7) snigdha (cikane) sparza ke rUpa meM pariNata, aura (8) rUkSa (rUkhe) sparza ke rUpa meM pariNata / [5] je saMThANapariNatA te paMcavihA pnnnnttaa| taM jahA-parimaMDalasaMThANapariNatA 1 vaTTa. saMThANapariNatA 2 taMsasaMThANapariNatA 3 cauraMsasaMThANapariNatA 4 prAyatasaMThANapariNatA 5 / 25 / [8-5] jo saMsthAnapariNata hote haiM, ve pAMca prakAra ke kahe gae haiM / ve isa prakAra-(1) parimaNDala-saMsthAna ke rUpa meM pariNata, (2) vRtta (gola) cUr3I ke saMsthAna ke rUpa meM pariNata, (3) tryastra (tikona) saMsthAna ke rUpa meM pariNata, (4) caturasra (cokona) saMsthAna ke rUpa meM pariNata aura (5) aAyata (lambe) saMsthAna (AkAra) ke rUpa meM pariNata / 25 / 6. [1] je vaNNamo kAlavaNapariNatA te gaMdhayo sunbhigaMdhapariNatA vi dunbhigaMdhapariNatA vi, rasano tittarasapariNatA vi kaDuyarasapariNatA vi kasAyarasapariNatA vi aMbilarasapariNatA vi mahurarasapariNatA vi, phAsagro kakkhaDaphAsapariNatA vi mauyaphAsapariNatA vi garuyaphAsapariNatA vilayaphAsapariNatA vi sIyaphAsapariNatA vi usiNaphAsapariNatA vi niddhaphAsapariNatA vi lukkhaphAsa. pariNatA vi, saMThANagro parimaMDalasaMThANapariNatA vi vaTTasaMThANapariNatA vi taMsasaMThANapariNatA vi cauraMsasaMThANapariNatA viprAyatasaMThANapariNatA vi 20 / [9-1] jo varNa se kAle varNa ke rUpa meM pariNata haiM, unameM se koI gandha ko apekSA se surabhigandha-pariNata bhI hote haiM, durabhigandha-pariNata bhii| rasa se koI tiktarasa-pariNata bhI hote haiM, koI kaTasa-pariNata bhI, isI prakAra kaSAyarasa-pariNata bhI, amlarasa-pariNata bhI aura madhurarasa-pariNata bhI hote haiN| unameM se koI sparza se karkazasparza-pariNata bhI hote haiM, koI mRdusparza-pariNata bhI evaM gurusparza-pariNata bhI, laghusparza-pariNata bhI, zItasparza-pariNata bhI, uSNasparza-pariNata bhI, snigdha sparza-pariNata bhI hote haiM aura rUkSasparza-pariNata bhI / ve saMsthAna se (prAkAra se) parimaNDalasaMsthAnapariNata bhI bhI hote haiM, vRttasaMsthAna-pariNata bhI, vyasra (trikoNa) saMsthAna-pariNata bhI, caturasra (catuSkoNa) saMsthAna-pariNata bhI aura pAyatasaMsthAna-pariNata bhI hote haiM / / 20 / / _ [2] je vaNNapro nIlavaNNapariNatA te gaMdhamo subibhagaMdhapariNatA vi dunbhigaMdhapariNatA vi, raso tittarasapariNatA vi kaDuyarasapariNatA vi kasAyarasapariNatA vi aMbilarasapariNatA vi mahurarasapariNatA vi, phAso kAkhaDaphAsapariNatA vi mauyaphAsapariNatA vi garuyaphAsapariNatA vilayaphAsapariNatA vi sItaphAsapariNatA vi usiNaphAsapariNatA vi niddhaphAsapariNatA vi lukkhaphAsapariNatA bi, saMThANamro parimaMDalasaMThANapariNatA vi baTTasaMThANapariNatA vi taMsasaMThANapariNatA vi cauraMsasaMThANapariNatA vinAyatasaMThANapariNatA vi 20 / [1-2] jo varNa se nIle varSa meM pariNata hote haiM, unameM se koI gandha kI apekSA sugandhapariNata bhI hote haiM aura durgandha-pariNata bhI; rasa se tiktarasa-pariNata bhI hote haiM, kaTurasa-pariNata bhI, kaSAyarasa-pariNata bhI, amlarasa-pariNata bhI aura madhurarasa-pariNata bhI hote haiM / (ve) sparza se karkaza Page #50 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [17 prathama prajJApanApada] sparza-pariNata bhI hote haiM, mRdusparza-pariNata bhI, gurusparza-pariNata bhI, laghusparza-pariNata bhI, zItasparza-pariNata bhI, uSNasparza-pariNata bhI, snigdhasparza-pariNata bhI aura rUkSasparza-pariNata bhI hote haiN| .. (ve) saMsthAna se parimaNDalasaMsthAna-pariNata bhI hote haiM, vRttasaMsthAna-pariNata bhI, nyasra (trikoNa) saMsthAna-pariNata bhI caturasra (catuSkoNa) saMsthAna-pariNata bhI aura AyatasaMsthAna-pariNata bhI hote haiM / 20 // [3] je vaNNano lohiyavaNNapariNatA te gaMdhano subbhigaMdhapariNatA vi dunibhagaMdhapariNatA vi, rasao tittarasapariNatA vi kaDuyarasapariNatA vi kasAyarasapariNatA vi aMbilarasapariNatA vi mahararasapariNatA vi, phAso kakkhaDaphAsapariNatA vi mauyaphAsapariNatA vi garuyaphAsapariNatA vi lahuyaphAsapariNatA vi sItaphAsapariNatA vi usiNaphAsapariNatA vi niddhaphAsapariNatA vi lukkhaphAsapariNatA vi, saMThANano parimaMDalasaMThANapariNatA vi vaTTasaMThApariNatA vi taMsasaMThANaNapariNatA vi cauraMsasaMThANapariNatA vi prAyatasaMThANapariNatA vi 20 / [6-3] jo varNa se raktavarNa-pariNata haiM, unameM se koI gandha se sugandhapariNata hote haiM, koI durgandhapariNata / (ve) rasa se tiktarasa-pariNata bhI hote haiM, kaTurasa-pariNata bhI, kaSAyarasa-pariNata bhI, amlarasa-pariNata bhI madhurarasa-pariNata bhI hote haiM / sparza se (ve) karkazasparza-pariNata bhI hote haiM, mRdusparza-pariNata bhI, gurusparza-pariNata bhI, laghusparza-pariNata bhI, zItasparzapariNata bhI, uSNasparzapariNata bhI, snigdhasparzapariNata bhI hote haiM aura rUkSasparza-pariNata bhii| saMsthAna se -parimaNDala saMsthAna-pariNata bhI hote haiM, vRttasaMsthAna-pariNata bhI, tyasrasaMsthAna-pariNata bhI, caturastrasaMsthAnapariNata bhI hote haiM aura AyatasaMsthAna-pariNata bhI // 20 // [4] je varuNo hAliddavaNNapariNatA te gaMdhamo sunbhigaMdhapariNatA vi dunibhagaMdhapariNatA vi, rasapo tittarasapariNatA vi kaDuyarasapariNatA vi kasAyarasapariNatA vi aMbilarasapariNatA vi mahurarasapariNatA vi, phAso kakkhaDaphAsapariNatA vi mauyaphAsapariNatA vi garuyaphAsapariNatA vi lahuyaphAsapariNatA vi sItaphAsapariNatA vi usiNaphAsapariNatA vi niddhaphAsapariNatA vi lukkhaphAsapariNatA vi, saMThANamro parimaMDalasaMThANapariNatA vi vasaMThANapariNatA vi taMsasaMThANapariNatA vi cauraMsasaMThANapariNatA vi pAyatasaMThANapariNatA vi 20 / [9-4] jo varNa se hAridra (pIta) varNa-pariNata hote haiM, unameM se koI gandha se sugandha-pariNata bhI hote haiM, koI durgandha-pariNata bhI ho sakate haiN| rasa se koI tiktarasa-pariNata hote haiM, koI kaTurasa-pariNata bhI, koI kaSAyarasa-pariNata bhI, koI amlarasa-pariNata aura madhurarasapariNata bhI hote haiN| sparza se unameM se koI karkazasparza-pariNata hote haiM, koI mRdusparza-pariNata evaM gurusparzapariNata bhI, laghusparza-pariNata bhI, zItasparza-pariNata bhI, uSNasparzapariNata bhI, snigdhasparza-pariNata bhI hote haiM aura rUkSasparza-pariNata bhii| saMsthAna se koI parimaNDala saMsthAna-pariNata bhI hote haiM, vRttasaMsthAna-pariNata bhI, yasrasaMsthAna-pariNata, bhI, caturasrasaMsthAna-pariNata bhI hote haiM aura aAyatasaMsthAna-pariNata bhI / / 20 / / [5] je vaNNo sukkilavaNNapariNatA te gaMdhagro sunbhigaMdhapariNatA vi dunbhigaMdhapariNatA vi, raso tittarasapariNatA vi kaDuyarasapariNatA vi kasAyarasapariNatA vi avilarasapariNatA vi mahura raNatA vi 20 / Page #51 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 18] [ prajJApanAsUna rasapariNatA vi, phAsapo kakkhaDaphAsapariNatA vi mauyaphAsapariNatA vi garuyaphAsapariNatA vi lahuyaphAsapariNatA vi sIyaphAsapariNatA vi usiNaphAsapariNatA vi niddhaphAsapariNatA vi lukkhaphAsa. pariNatA bi, saMThANo parimaMDalasaMThANapariNatA bi vaTTasaMThANapariNatA vi taMsasaMThANapariNatA vi cauraMsasaMThANapariNatA bi prAyayasaMThANapariNatA vi 20 / 100 / 1 ! [9-5] jo varNa se zuklavarNa-pariNata hote haiM, unameM se koI gandha kI apekSA se sugandhapariNata bhI hote haiM koI durgandha-pariNata bhI / isI prakAra rasa se-tiktarasa-pariNata bhI hote haiM, kaTurasa-pariNata bhI, kaSAyarasa-pariNata bhI, amla rasa-pariNata bhI hote haiM aura madhurarasa-pariNata bhii| sparza se-(ve) karkazasparza-pariNata bhI hote haiM, mRdusparza-pariNata bhI, gurusparza-pariNata bhI, laghusparza-pariNata bhI, zItasparza-pariNata bhI, uSNasparza-pariNata bhI, snigdhasparza-pariNata bhI hote haiM, aura rUkSaparza-pariNata bhii| saMsthAna se parimaNDalasaMsthAna-pariNata bhI hote haiM, vRttasaMsthAna-pariNata bhI, yasrasaMsthAna-pariNata bhI, caturasrasaMsthAna-pariNata bhI aura AyatasaMsthAna-pariNata bhI hote haiM / / 20-100-1 / / 10. [1] je gaMdhapro subbhigaMdhapariNatA te vaNNato kAlavaNNapariNatA viNIlavaNNapariNatA vi lohiyavaNNapariNatA vi hAlivaNNapariNatA vi suvikalavaNNapariNatA vi, rasano tittarasapariNatA vi kaDuyarasapariNatA vi kasAyarasapariNatA vi aMbilarasapariNatA vi mahurarasapariNatA vi, phAsato kakkhaDaphAsapariNatA vi mauyaphAsapariNatA vi garuyaphAsapariNatA vi lahayaphAsapariNatA vi sIyaphAsapariNatA vi usiNaphAsapariNatA vi NiddhaphAsapariNatA vi lukkhaphAsapariNatA vi, saMThANamo parimaMDalasaMThANapariNatA vi baTTasaMThANapariNatA vi taMsasaMThANapariNatA vi cauraMsasaMThANapariNatA vi prAyayasaMThANapariNatA vi 23 / [10-1] jo gandha se sugandha-pariNata hote haiM, ve varNa se kRSNavarNa-pariNata bhI hote haiM, nIlavarNa-pariNata bhI, raktavarNa-pariNata bhI, pItavarNa-pariNata bhI aura zuklavarNa-pariNata bhI hote haiM / ve rasa se---tiktarasa-pariNata bhI hote haiM, kaTurasa-pariNata bhI, kaSAyarasa-pariNata bhI, amlarasa-pariNata bhI aura madhurarasa-pariNata bhI hote haiM / sparza se--(ve) karkazasparza-pariNata bhI hote haiM, mRdusparza-pariNata bhI, gurusparza-pariNata bhI, laghusparza-pariNata bhI, zItasparza-pariNata bhI, uSNasparza-pariNata bhI, snidhasparza-pariNata bhI hote haiM, aura rUkSasparza-pariNata bhii| (ve) saMsthAna se-parimaNDalasaMsthAnapariNata bhI hote haiM, vRttasaMsthAna-pariNata bhI, tryastrasaMsthAna-pariNata bhI, caturasrasaMsthAna-pariNata bhI hote haiM aura prAyatasaMsthAna-pariNata bhI / / 23 / / dhapariNayA te vaNo kAlavaNNapariNayA vi nIlavaNNapariNayA vi lohiyavaNNapariNayA vi hAliddavaNNapariNayA vi sukkilavaSNapariNayA vi, rasato tittarasapariNayA vi kaDayarasapariNatA vi kasAyarasapariNatA vi aMbilarasapariNatA vi mahurarasapariNatA vi, phAso kakkhaDaphAsapariNatA vi mauyaphAsapariNatA vi garuyaphAsapariNatA vi lahuyaphAsapariNatA vi soyaphAsapariNatA vi usiNaphAsapariNatA vi niddhaphAsapariNatA vi lukkhaphAsapariNatA vi, saMThANano parimaMDala Page #52 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathama prajJApanApada] 19 saMThANapariNayA vi vaTTasaMThANapariNayA vi taMsasaMThANapariNatA vi cauraMsasaMThANapariNatA vi prAyatasaMThANapariNayA vi / 23 // 46 // 2 // [10-2] jo gandha se-durgandhapariNata hote haiM, ve varNa se--kRSNavarNa-pariNata bhI hote haiM, nIlavarNa-pariNata bhI, pItavarNa-pariNata bhI raktavarNa-pariNata bhI aura zuklavarNa-pariNata bhI hote haiM / rasa se(ve) tiktarasa-pariNata bhI hote haiM, kaTurasa-pariNata bhI, kaSAyarasa-pariNata bhI, amlarasa-pariNata bhI aura madhurarasa-pariNata bhI hote haiM / sparza se-(ve) karkazasparza-pariNata bhI hote haiM, mRdusparza-pariNata bhI hote haiM, gurusparza-pariNata bhI, laghusparza-pariNata, zItasparza-pariNata bhI, uSNasparza-pariNata bhI, snigdhasparza-pariNata bhI aura rUkSasparza-pariNata bhI hote haiM / saMsthAna se--(ve) parimaNDala-saMsthAnapariNata hote haiM, vRttasaMsthAna-pariNata bhI, vyatrasaMsthAna-pariNata bhI, caturasrasaMsthAna-pariNata aura AyatasaMsthAna-pariNata bhI hote haiM / / 23-46 / 2 11. [1] je rasano tittarasapariNayA te vaNNo kAlavaNNapariNatA vi NolavaNNapariNatA vi lohiyavaruNapariNatA vi hAliddavaNNapariNatA vi suzkilavaNNapariNatA vi, gaMdhayo subbhigaMdhapariNatA vi dubhigaMdhapariNatA vi, phAso kakkhaDaphAsapariNatA vi mauyaphAsapariNatA vi garuyaphAsapariNatA vi lahuyaphAsapariNatA vi sItaphAsapariNatA vi usiNaphAsapariNatA vi niddhaphAsapariNatA vi lukkhaphAsapariNatA vi, saMThANo parimaMDalasaMThANapariNatA vi vaTTasaMThANapariNayA vi taMsasaMThANapariNayA vi cauraMsasaMThANapariNayA vi prAyayasaMThANapariNatA vi 20 / [11-1] jo rasa se tiktarasa-pariNata hote haiM, ve varNa se-kRSNavarNa-pariNata bhI hote haiM, nIlavarNa-pariNata bhI hote haiM, raktavarNa-pariNata bhI, pItavarNa-pariNata bhI aura zuklavarNa-pariNata bhI hote haiM / gandha se (ve) sugandha-pariNata bhI aura durgandha-pariNata bhI hote haiN| sparza se-(ve) karkazasparzapariNata hote haiM, mRdusparza-pariNata bhI, gurusparza-pariNata bhI, laghusparza-pariNata bhI, zItasparza-pariNata bhI, uSNasparza-pariNata bhI, snigdhasparza-pariNata bhI hote haiM, aura rUkSasparza-pariNata bhii| saMsthAna seve parimaNDalasaMsthAnapariNata bhI hote haiM, vRttasaMsthAna-pariNata bhI, vyasrasaMsthAna-pariNata bhI, caturasrasaMsthAna-pariNata bhI aura aAyatasaMsthAna-pariNata bhI hote haiM / / 20 / / [2] je rasagro kaDuyarasapariNatA te vaNNo kAlavaNNapariNatA vi nIlavaNNapariNatA vi lohiyavaNNapariNatA vi hAliddavaNNapariNatA vi sukkilavaNNapariNatA vi, gaMdhapro subibhagaMdhapariNatA vibhigaMdhapariNatA vi, phAsato kakkhaDaphAsapariNatA vi mauyaphAsapariNatA vi garuyaphAsapariNatA vi lahuyaphAsapariNatA vi sItaphAsapariNatA vi usiNaphAsapariNatA vi NiddhaphAsapariNatA vi lukkhaphAsapariNatA vi, saMThANao parimaMDalasaMThANapariNatA vi vasaMThANapariNatA vi taMsasaMThANapariNatA vi cauraMsasaMThANapariNatA vi prAyatasaMThANapariNatA vi 20 / [11-2] jo rasa se-kaTurasa-pariNata hote haiM, ve varSa se kRSNavarNa-pariNata bhI hote haiM nIlavarNa-pariNata bhI, raktavarNa-pariNata bhI, pItavarNa-pariNata bhI hote haiM aura zuklavarNa-pariNata bhii| gandha se--(ve) sugandhapariNata hote haiM aura durgandhapariNata bhii| sparza se-karkazasparza-pariNata bhI hote haiM, mRdusparza-pariNata bhI, gurusparza-pariNata bhI laghusparza-pariNata bhI, zItasparza-pariNata bhI Page #53 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 20] [ prajJApanAsUtra uSNasparza-pariNata bhI, snigdhasparza-pariNata bhI hote haiM aura rUkSasparza-pariNata bhI / saMsthAna se(ve) parimaNDalasaMsthAna-pariNata bhI hote haiM, vRttasaMsthAna-pariNata bhI, tryastra-saMsthAna-pariNata bhI, caturasrasaMsthAna-pariNata bhI evaM prAyatasaMsthAna-pariNata bhI hote haiM / / 20 // [3] je rasamro kasAyarasapariNatA te vaNNao kAlavaNNapariNatA vi nIlavaNNapariNatA vi lohiyavaNNapariNatA vi hAliddavaNNapariNatA vi sukkilavaNNapariNatA vi, gaMdhapro subbhigaMdhapariNatA vi dubhigaMdhapariNatA vi, phAso kakkhaDaphAsapariNatA vi mauyaphAsapariNatA vi garuyaphAsapariNatA vi lahuyaphAsapariNatA vi sItaphAsapariNatA vi usiNaphAsapariNatA vi niddhaphAsapariNatA vi lukkhaphAsapariNatA vi, saMThANano parimaMDalasaMThANapariNatA vi baTTasaMThANapariNatA vi taMsasaMThANapariNatA vi cauraMsasaMThANapariNatA vi zrAyayasaMThANapariNatA vi 20 / [11-3] jo rasa se kaSAyarasa-pariNata hote haiM, ve varNa se kRSNavarNa-pariNata bhI hote haiM, nIla varNa-pariNata bhI hote haiM, raktavarNa-pariNata bhI, pItavarNa-pariNata bhI aura zuklavarNa-pariNata bhI hote haiM / gandha se-(ve) sugandhapariNata bhI hote haiM, durgandhapariNata bhI / sparza se-karkazasparza-pariNata bhI hote haiM, mRdusparza-pariNata bhI, gurusparza-pariNata bhI, laghusparza-pariNata bhI, zItasparza-pariNata bhI, uSNasparza-pariNata bhI, snigdhasparza-pariNata bhI hote haiM aura rUkSasparza-pariNata bhii| saMsthAna separimaNDalasaMsthAna-pariNata bhI haiM, vRttasaMsthAna-pariNata bhI tryasaMsthAna-pariNata bhI, caturasrasaMsthAnapariNata bhI evaM AyatasaMsthAna-pariNata bhI hote haiM // 20 // [4] je rasagro aMbilarasapariNatA te vaNNamo kAlavaNNapariNatA vi nIlavaNNapariNatA vi lohiyavaNNapariNatA vi hAliddavaNNapariNatA vi suvikalavaNNapariNatA vi, gaMdhazro subbhigaMdhapariNatA vi dunbhigaMdhapariNatA vi, phAsato kakkhaDaphAsapariNatA vi mauyaphAsapariNatA vi garuyaphAsapariNatA vi lahuyaphAsapariNatA vi sItaphAsapariNatA vi usiNaphAsapariNatA vi niddhaphAsapariNatA vi lukkhaphAsapariNatA vi, saMThANamro parimaMDalasaMThANapariNatA vi vaTTasaMThANapariNatA vi taMsasaMThANapariNatA vi, cauraMsasaMThANapariNatA vi AyayasaMThANapariNatA vi 20 / [11-4] jo rasa se amlarasa-pariNata hote haiM, ve varNa se kRSNavarNa-pariNata bhI hote haiM, nIlavarNa-pariNata bhI, raktavarNa-pariNata bhI, hAridra (pIta) varNa-pariNata bhI tathA zuklavarNa-pariNata bhI hote haiM / ve gandha se sugandhapariNata bhI hote haiM aura durgandhapariNata bhii| sparza se-karkazasparza-pariNata hote haiM, mRdusparza-pariNata bhI, gurusparza-pariNata bhI, laghusparza-pariNata bhI, zItasparza-pariNata bhI uSNasparza-pariNata bhI, snigdhasparza-pariNata bhI hote haiM aura rUkSasparza-pariNata bhii| saMsthAna se(ve) parimaNDalasaMsthAnasaMsthita bhI hote haiM, vRttasaMsthAnasaMsthita bhI, tryasrasaMsthAnasaMsthita bhI, caturatrasaMsthAnasaMsthita bhI evaM prAyatasaMsthAnasaMsthita bhI hote haiN| [5] je rasagro mahurarasapariNatA te vaNNo kAlavaNNapariNatA vi nIlavaNNapariNatA vi lohiyavaNNapariNatA vi hAlivaNapariNatA vi sukkilavaNNapariNatA vi, gaMdhato subbhigaMdhapariNatA vi dunbhigaMdhapariNatA vi, phAsato kakkhaDaphAsapariNatA vi mauyaphAsapariNatA vi garuyaphAsapariNatA vi Page #54 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prayama prajJApanApada] [21 lahuyaphAsapariNatA vi sotaphAsapariNatA vi usiNaphAsapariNatA vi niddhaphAsapariNatA vi lukkhaphAsapariNatA vi, saMThANagro parimaMDalasaMThANapariNatA vi vaTTasaMThANapariNatA vi taMsasaMThANapariNatA vi cauraMsasaMThANapariNatA vi prAyayasaMThANapariNatA vi 20110013 / [11-5] jo rasa se madhurarasapariNata hote haiM, ve varNa se kRSNavarNa-pariNata bhI hote haiM, nIlavarNa-pariNata bhI, raktavarNa-pariNata bhI hote haiM, tathA pItavarNa-pariNata bhI aura zuklavarNa-pariNata bhI hote haiM / gandha se-(ve) sugandhapariNata bhI hote haiM aura durgandhapariNata bhI / sparza se-(be) karkazasparza-pariNata bhI hote haiM; mRdusparza-pariNata bhI, gurusparza-pariNata bhI, laghusparza-pariNata bhI haiM, zItasparza-pariNata bhI, uSNasparza-pariNata bhI tathaiva snigdhasparza-pariNata bhI aura rUkSasparza-pariNata bhI hote haiN| saMsthAna se-(ve) parimaNDalasaMsthAna-pariNata hote haiM vRttasaMsthAna-pariNata bhI, vyasrasaMsthAnapariNata bhI, caturasrasaMsthAnapariNata bhI aura AyatasaMsthAna-pariNata bhI hote haiM / 20 / 100 / 3 / 12. [1] je phAsato kakkhaDaphAsapariNatA te vaNo kAlavaNNapariNatA vi nIlavaNNapariNatA vi lohiyavaNNapariNatA vi hAliddavaNNapariNatA vi sukkilavaNNapariNatA vi, gaMdhayo subbhigaMdhapariNatA vi dubbhigaMdhapariNatA vi, rasagro tittarasapariNatA vi kaDuyarasapariNatA vi kasAyarasapariNatA vi aMbilarasapariNatA vi mahurarasapariNatA vi, phAsato garuyaphAsapariNatA vi lahuyaphAsapariNatA vi sItaphAsapariNatA vi usiNaphAsapariNatA vi niddhaphAsapariNatA vi lukkhaphAsapariNatA vi, saMThANamro parimaMDalasaMThANapariNatA vi baTTasaMThANapariNatA vi taMsasaMThANapariNatA vi cauraMsasaMThANapariNatA vi prAyayasaMThANapariNatA vi 23 / [12-1] jo sparza se karkazasparzapariNata hote haiM, ve varNa se kRSNavarNa-pariNata bhI hote haiM, nIlavarNa-pariNata bhI, raktavarNa-pariNata bhI, pItavarNa-pariNata bhI, aura zuklavarNa-pariNata bhI hote haiM / gandha se (ve) sugandhapariNata bhI hote haiM aura durgandhapariNata bhii| rasa se-(ve) tiktarasa-pariNata bhI hote haiM. kaTarasa-pariNata bhI, kASAyarasapariNata bhI, amlarasa-pariNata bhI aura maghara rasa-pariNata bhI hote haiN| sparza (ve) gurusparza-pariNata bhI hote haiM, laghusparza-pariNata bhI, zItasparza-pariNata bhI aura uSNasparza-pariNata bhI, evaM snigdhasparza-pariNata bhI tathA rUkSasparza-pariNata bhI hote haiM / saMsthAna se(a) parimaNDalasaMsthAna-pariNata bhI hote haiM, vRttasaMsthAna-pariNata bhI, yasrasaMsthAna-pariNata bhI aura caturasrasaMsthAna-pariNata bhI hote haiM, tathA aAyatasaMsthAna-pariNata bhI hote haiM / / 23 / / [2] je phAsato mauyaphAsapariNatA te vaNNato kAlavaNNapariNatA vi nIlavaNNapariNatA vi lohiyavaNNapariNatA vi hAlivaNNapariNatA vi sukkilavaNNapariNayA vi, gaMdhao subhigaMdhapariNatA vi dunbhigaMdhapariNatA vi, rasazro tittarasapariNatA vi kaDayarasapariNatA vi kasAyaraptapariNatA vi aMbilarasa pariNatA vi mahurarasapariNatA vi, phAsano garuyaphAsapariNayA vi lahuyaphAsapariNatA vi sItaphAsapariNatA vi usiNaphAsapariNatA vi niddhaphAsapariNatA vi lukkhaphAsapariNatA vi, saMThANalo parimaMDalasaMThANapariNayA vi baTTasaMThANapariNatA vi taMsasaMThANapariNatA vi caurasasaMThANapariNatA viprAyayasaMThANapariNatA vi23 / Page #55 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 22] [ prajJApanAsUna [12-2] jo sparza se mRdu (komala)-sparza-pariNata hote haiM, ve varNa se-kRSNavarNa-pariNata bhI hote haiM, nIlavarNa-pariNata bhI, raktavarNa-pariNata bhI, pItavarNa-pariNata bhI evaM zuklavarNa-pariNata bhI hote haiN| (ve) gandha se-sugandhapariNata bhI aura durgandhapariNata bhI hote haiM / rasa se-(ve) tiktarasapariNata bhI hote haiM, kaTurasa-pariNata bhI, kASAyarasa-pariNata bhI, amla rasa-pariNata bhI hote haiM aura madhurarasa-pariNata bhI / sparza se--(ve) gurusparza-pariNata bhI hote haiM, laghusparza-pariNata bhI, zItasparzapariNata bhI, uSNasparza-pariNata bhI, snigdhasparza-pariNata bhI aura rUkSasparza-pariNata bhI hote haiM / saMsthAna se-parimaNDalasaMsthAna-pariNata bhI hote haiM, vRttasaMsthAna-pariNata bhI, vyasrasaMsthAna-pariNata bhI aura caturasrasaMsthAna-pariNata bhI hote haiM, tathA AyatasaMsthAna-pariNata bhI // 23 // [3] je phAsato garuyaphAsapariNatA te vaNNato kAlabaNNapariNatA vi nIlavaNNapariNatA vi lohiyavaNNapariNatA vi hAlihavaNNapariNatA vi sukkilavaNNapariNatA vi, gaMdhano sunbhigaMdhapariNatA vi dubbhigaMdhapariNatA vi, raso tittarasapariNatA vi kaDayarasapariNatA vi kasAyarasapariNatA vi aMbilarasapariNatA vi mahararasapariNatA vi, phAsagro kakkhaDaphAsapariNatA vi mauyaphAsapariNatA vi soyaphAsapariNatA vi usiNaphAsapariNatA vi niddhaphAsapariNatA vi lukkhaphAsapariNatA vi, saMThANao parimaMDalasaMThANapariNatA vi vaTTasaMThANapariNatA vi taMsasaMThANapariNatA vi cauraMsasaMThANapariNatA vi prAyayasaMThANapariNayA vi 23 / / [12.3] jo sparza se gurusparza-pariNata hote haiM, ve varNa se kRSNavarNa-pariNata bhI hote haiM, nIlavarNa-pariNata bhI, raktavarNa-pariNata bhI, pItavarNa-pariNata bhI aura zuklavarNa-pariNata bhI hote haiM / gandha se-sugandhapariNata bhI hote haiM aura durgandhapariNata bhii| rasa se (ve) tiktarasa-pariNata bhI hote haiM, kaTurasa-pariNata bhI, kaSAyarasa-pariNata bhI, amlarasa-pariNata bhI aura madhurarasa-pariNata bhI hote haiM / sparza se (ve) karkazasparza-pariNata bhI hote haiM, mRdusparza-pariNata bho, zItasparza-pariNata bhI, uSNasparza-pariNata bhI. snigdhasparza-pariNata bhI hote haiM aura rukSasparza-pariNata bhI / saMsthAna ko apekSA se--(ve) parimaNDalasaMsthAna-pariNata bhI hote haiM. vattasaMsthAna-pariNata. yasrasaMsthAna-pariNata, tathA caturasrasaMsthAnapariNata bhI hote haiM aura prAyatasaMsthAna-pariNata bhI // 23 // [4] je phAsato lahuyaphAsapariNatA te vaNNo kAlavaNNapariNatA vi golavaNNapariNatA vi lohiyavaNNapariNatA vi hAliddavaNNapariNatA vi sukkilavaNNapariNatA vi, gaMdharo sunbhigaMdhapariNatA vi dunbhigaMdhapariNatA vi, raso tittarasapariNatA vi kar3ayarasapariNatA vi kasAyarasapariNatA vi aMbilarasapariNatA vi mahurarasapariNatA vi, phAsato kakkhaDaphAsapariNatA vi mauyaphAsapariNayA vi soyaphAsapariNayA vi usiNaphAsapariNayA vi NiddhaphAsapariNayA vi lukkhaphAsapariNayA vi, saMThANato parimaMDalasaMThANapariNayA vi vaTTasaMThANapariNayA vi taMsasaMThANapariNayA vi cauraMsasaMThANapariNayA vi prAyayasaMThANapariNayA vi 23 / [12-4] jo sparza kI apekSA se---laghu (halake) sparza se pariNata hote haiM, ve varNa kI apekSA se--kRSNavarNa-pariNata bhI hote haiM; nIlavarNa-pariNata bhI, raktavarNa-pariNata bhI, pItavarNa-pariNata bhI evaM zuklavarNa-pariNata bhI hote haiN| gandha kI apekSA se-(ve) sugandhapariNata bhI hote haiM aura Page #56 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathama prajApanApada] [23 durgandha-pariNata bhI / rasa kI apekSA se--(ve) tiktarasa-pariNata bhI hote haiM, kaTurasa-pariNata bhI kaSAyarasa-pariNata bhI, amlarasa-pariNata bhI aura madhurarasa-pariNata bhI hote haiN| sparza kI apekSA se-- (ve) karkazasparza-pariNata bhI hote haiM, mRdusparza-pariNata bhI, zItasparza-pariNata bhI, uSNasparza-pariNata bhI aura snigdhasparza-pariNata bhI hote haiM, tathA rUkSasparza-pariNata bhii| saMsthAna kI apekSA se--(ve) parimaNDalasaMsthAna-pariNata bhI hote haiM, vRttasaMsthAna-pariNata bhI, tryasrasaMsthAna-pariNata bhI aura caturastrasaMsthAna-pariNata bhI hote haiM tathA AyatasaMsthAna-pariNata bhI // 23 // [5] je phAsato sIyaphAsapariNatA te vaNNato kAlavaNNapariNatA vi nIlavaNNapariNatA vi lohiyavaNNapariNatA vi hAliddavaNNapariNatA vi sukkilavaNNapariNatA vi, gaMdhato sugbhigaMdhapariNatA vi dubbhigaMdhapariNatA vi, rasamro titarasapariNatA vi kaDuyarasapariNatA vi kasAyarasapariNatA vi aMbilarasapariNatA vi mahurarasapariNatA vi, phAsato kakkhaDaphAsapariNatA vi mauyaphAsapariNatA vi garuyaphAsapariNatA vi lahayaphAsapariNatA vi niddhaphAsapariNatA vi lukkhaphAsapariNatA vi, saMThANamro parimaMDalasaMThANapariNatA vi vasaMThANapariNatA vi taMsasaMThANapariNatA vi cauraMsasaMThANapariNatA vi prAyatasaMThANapariNatA vi 23 / [12-5] jo sparza ko apekSA se---zItasparzapariNata hote haiM, ve varNa kI apekSA sekRSNavarNa-pariNata bhI hote hai, nIlavarNa-pariNata bhI, raktavarNa-pariNata bho, potavarNa-pariNata bhI aura zuklavarNa-pariNata bhI hote haiN| gandha kI apekSA se-(be) sugandhapariNata bhI hote haiM, aura durgandhapariNata bhii| rasa kI apekSA se-ve tiktarasa-pariNata bhI hote haiM, kaTurasa-pariNata bhI, kaSAyarasapariNata bhI aura amlarasa-pariNata bhI tathA madhurarasa-pariNata bhI hote haiN| sparza kI apekSA se(ve) karkazasparza-pariNata bhI hote haiM, mRdusparza-pariNata bhI, gurusparza-pariNata bhI, laghusparza-pariNata bhI, tathA snigdhasparza-pariNata bhI hote haiM aura rUkSasparza-pariNata bhI hote haiM / saMsthAna kI apekSA se--- (3) parimaNDalasaMsthAna-pariNata bhI hote haiM, vRttasaMsthAna-pariNata bhI, yasrasaMsthAna-pariNata bhI aura caturasrasaMsthAna-pariNata bhI tathA AyatasaMsthAna-pariNata bhI hote haiM / / 23 / / [6] je phAsato usiNaphAsapariNatA te vaNNato kAlavaNapariNatA vinolavaNNapariNatA vi lohiyavANapariNatA vi hAliddavaNNapariNatA vi sukkilavaNNapariNatA vi, gaMdhato sunbhigaMdhapariNatA vi dubhigaMdhapariNatA vi, rasato tittarasapariNayA vi kaDayarasapariNatA vi kasAyarasapariNatA vi aMbila. rasapariNatA vi mahurarasapariNatA vi, phAsato kakkhaDaphAsapariNatA vi mauyaphAsapariNatA vi garuyaphAsapariNatA vi lahuyaphAsapariNatA vi NiddhaphAsapariNatA vi lukkhaphAsapariNatA vi, saMThANato parimaMDalasaMThANapariNatA vi vaTTasaMThANapariNatA vi taMsasaMThANapariNatA vi cauraMsasaMThANapariNatA vi prAyatasaMThANapariNatA vi 23 / [12-6] jo sparza se uSNasparza-pariNata hote haiM, ve varNa kI apekSA se--kRSNavarNa-pariNata bhI hote haiM, nIlavarNa-pariNata bhI, raktavarNa-pariNata bhI aura pItavarNa-pariNata bhI, hote haiM, tathA zuklavarNa-pariNata bhii| gandha kI apekSA se----(ve) sugandhapariNata bhI hote haiM aura durgandha-pariNata bhI / rasa kI apekSA se--(ve) tiktarasa-pariNata bhI hote haiM, kaTurasa-pariNata bhI, kaSAyarasa-pariNata bhI Page #57 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 24] [prazApanAsUtra tathA amlarasa-pariNata bhI hote haiM aura madhurarasa-pariNata bhI / sparza kI apekSA se--(ve) karkaza. sparza-pariNata bhI hote haiM, madusparza-pariNata bhI, gurusparzapariNata bhI aura laghusparza-pariNata bhI tathA snigdhasparza-pariNata bhI hote haiM aura rUkSasparza-pariNata bhii| tathA saMsthAna kI apekSA se-(ve) parimaNDalasaMsthAna-pariNata bhI hote haiM, vRttasaMsthAna-pariNata bhI, tryasrasaMsthAna-pariNata bhI, caturasrasaMsthAna-pariNata bhI hote haiM aura prAyatasaMsthAna-pariNata bhI // 23 // [7] je phAsato Niddha phAsapariNatA te vaNato kAlavaNNapariNatA vi nIlavaNNapariNatA vi lohiyavaNNapariNatA vi hAliddavaNNapariNatA vi sukkilavaNNapariNatA vi, gaMdhato summigaMdhapariNatA vi dubhigaMdhapariNatA vi, rasato tittarasapariNatA vi kaDuyarasapariNatA vi kasAyarasapariNatA vi aMbilarasapariNatA vi mahurarasapariNatA vi, phAsato kakkhaDaphAsapariNatA vi mauyaphAsapariNatA vi garuyaphAsapariNatA vi lahayaphAsapariNatA vi sItaphAsapariNatA vi usiNaphAsapariNatA vi, saMThANato parimaMDalasaMThANapariNatA vi vaTTasaMThANapariNatA vi taMsasaMThANapariNatA vi caurasasaMThANapariNatA vi prAyayasaMThANapariNatA vi 23 / [12-7] jo sparza se snigdhasparza-pariNata haiM, varNa kI apekSA se ve-kRSNavarNa-pariNata bhI, nIlavarNa-pariNata bhI, raktavarNapariNata bhI, pItavarNa-pariNata bhI aura zuklavarNa-pariNata bhI hote haiM / gandha kI apekSA se-(ve) sugandha-pariNata bhI hote haiM aura durgandha-pariNata bhii| rasa kI apekSA se--(ve) tiktarasa-pariNata bhI hote haiM, kaTurasa-pariNata bho, kASAyarasa-pariNata bhI evaM amlarasa-pariNata bhI hote haiM aura madhurarasa-pariNata bhI / sparza kI apekSA se-ve karkazasparza-pariNata bhI hote haiM, mRdusparza-pariNata bhI, gurusparza-pariNata bhI, laghusparza-pariNata bhI, zItasparza-pariNata bhI aura uSNasparza-pariNata bhI hote haiM / saMsthAna kI apekSA se-(be) parimaNDalasaMsthAna-pariNata bhI hote haiM, vRttasaMsthAna-pariNata bhI, vyastrasaMsthAna-pariNata bhI, caturasrasaMsthAna-pariNata bhI aura AyAtasaMsthAna-pariNata bhI hote haiM // 23 / / [-] je phAsato sukkhaphAsapariNatA te vaNNato kAlavaNNapariNatA vi nolavaNNapariNatA vi lohiyavaNNapariNatA vi hAliddavaNNapariNatA vi sukkilavaNNapariNatA vi, gaMdhapro submigaMdhapariNatA vi dunbhigaMdhapariNatA vi, rasamo tittarasapariNatA vi kaDuyarasapariNatA vi kasAyarasapariNatA vi aMbilarasapariNatA vi mahararasapariNatA vi, phAsato kakkhaDaphAsapariNatA vi mauyaphAsapariNatA vi garuyaphAsapariNatA vi lahayaphAsapariNatA bi soyaphAsapariNatA vi usiNaphAsapariNatA vi, saMThANagro parimaMDalasaMThANapariNatA vi baTTasaMThANapariNatA vi taMsasaMThANapariNayA vi cauraMsasaMThANapariNayA vi pAyayasaMThANapariNatA vi 23 / 184 / 8 / / 12-8] jo sparza se rUkSasparzapariNata hote haiM, ve varNa kI apekSA se-kRSNavarNa-pariNata bhI hote haiM, nIlavarNa-pariNata bhI, raktavarNa-pariNata bhI aura pItavarNa-pariNata bhI hote haiM tathA zuklavarNapariNata bhii| gandha kI apekSA se--(ve) sugandhapariNata bhI hote haiM aura durgandhapariNata bhI / rasa kI apekSA se--ve tiktarasa-pariNata bhI hote haiM, kaTurasa-pariNata bhI, kaSAyarasa-pariNata bhI, amlarasapariNata bhI aura madhurasa-pariNata bhI hote haiM / sparza kI apekSA se--(ve) karkazasparza-pariNata bhI hote haiM, mRdusparza-pariNata bhI, gurusparza-pariNata bhI aura laghusparza-pariNata bhI hote haiM tathA zItasparza-pariNata Page #58 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathama prajJApanApada] [25 bhI hote haiM aura uSNasparzapariNata bhii| saMsthAna se-(ve) parimaNDalasaMsthAnapariNata bhI hote haiM, vRttasaMsthAnapariNata bhI, vyasrasaMsthAnapariNata bhI hote haiM aura caturasrasaMsthAnapariNata bhI, tathA AyatasaMsthAnapariNata bhI hote haiM / / 23 / 184 / 8 / / 13. [1] je saMThANato parimaMDalasaMThANapariNatA te vANato kAlavaNNapariNatA vi nIlavaNNapariNatA vi lohiyavaNNapariNatA vi hAliddavaNNapariNatA bi sukkilavaNNapariNatA vi, gaMdhato subbhigaMdhapariNatA vi dunibhagaMdhapariNatA vi, rasato tittarasapariNatA vi kaDayarasapariNatA vi kasAyarasapariNatA vi aMbilarasapariNatA vi mahurarasapariNatA vi, phAsato kakkhaDaphAsapariNatA vi mauyaphAsapariNatA vi garuyaphAsapariNatA vi lahuyaphAsapariNatA vi soyaphAsapariNatA vi usiNaphAsapariNatA vi NiddhaphAsapariNatA vi lukkhaphAsapariNatA vi 20 / [13-1] jo saMsthAna kI apekSA se-parimaNDalasaMsthAnapariNata hote haiM, ve varNa se-kRSNavarNa-pariNata bhI hote haiM nIlavarNa-pariNata bhI hote haiM, raktavarNa-pariNata bhI, pIta-varNapariNata bhI aura zuklavarNa-pariNata bhI hote haiM / gandha kI apekSA se-(ve) sugandha-pariNata bhI hote haiM aura durgandha-pariNata bhii| rasa kI apekSA se---tiktarasapariNata bhI hote haiM, kaTurasapariNata bhI, kaSAyarasapariNata bhI, amlarasapariNata bhI aura madhurarasapariNata bhI hote haiN| sparza kI apekSA se--(ve) karkazasparza-pariNata bhI hote haiM, mRdusparza-pariNata bhI, gurusparza-pariNata bhI, ladhusparza-pariNata bhI, zItasparza-pariNata bhI, uSNasparza-pariNata bhI, snigdhasparza-pariNata bhI aura rUkSasparza-pariNata bhI hote haiM / 20 / / [2] je saMThANo vaTTasaMThANapariNatA te vaNNo kAlavaNNapariNatA vi nIlavaNNapariNatA vi lohiyavaNNapariNatA vi hAliddavaNNapariNatA bi suvikalavaNNapariNatA vi, gaMdhato subhigaMdhapariNatA vi dunbhigaMdhapariNatA vi, rasano tittarasapariNatA vi kaDuyarasapariNatA vi kasAyarasapariNatA vi aMdhilarasapariNatA vi mahurarasapariNatA vi, phAsapro kakkhaDaphAsapariNatA vi mauyaphAsapariNatA vi garuyaphAsapariNatA vi lahuyaphAsapariNatA vi sItaphAsapariNatA vi usiNaphAsapariNatA vi giddhaphAsa. pariNatA vi lukkhaphAsapariNatA vi 20 / [13-2] jo saMsthAna kI apekSA se-vRttasaMsthAnapariNata hote haiM, ve varNa se-kRSNavarNapariNata bhI hote haiM, nIlavarNapariNata bhI, raktavarNapariNata bhI, pItavarNapariNata bhI, aura zuklavarNapariNata bhii| gandha kI apekSA se--(ve) sugandhapariNata bhI hote haiM aura durgandhapariNata bhii| (ve) rasa kI apekSA se-tiktarasapariNata bhI hote haiM, kaTurasapariNata bhI, kaSAyarasapariNata bhI, amlarasa. pariNata bhI aura madhurarasapariNata bhI hote haiN| sparza kI apekSA se (ve) karkaza-sparzapariNata bhI hote haiM, mRdu-sparzapariNata bhI, guru-sparzapariNata bhI hote haiM, laghusparza-pariNata bhI, zItasparzapariNata bhI aura uSNasparza-pariNata bhI hote haiM, tathA snigdhasparza-pariNata bhI hote haiM aura rUkSasparza-pariNata bhI / / 20 // [3] je saMThANato taMsasaMThANapariNatA te vaSNato kAlavaNNapariNatA vi nIlavaNNapariNatA vi lohiyavaNNapariNatA vi hAlihavaNNapariNatA vi sukkilavaNNapariNayA vi, gaMdhapro subhigaMdhapariNatA vi dunmigaMdhapariNatA vi, rasano tittarasapariNatA vi kaDuyarasapariNatA vi kasAyarasapariNatA vi Page #59 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 26 ] [prajJApanAsUtra aMbilarasapariNatA vi mahararasapariNatA vi, phAsao kakkhaDaphAsapariNatA vi mauyaphAsapariNatA vi garuyaphAsapariNatA vi lahuyaphAsapariNatA vi soyaphAsapariNatA vi usiNaphAsapariNatA vi niddhaphAsapariNatA vi lukkhaphAsapariNatA vi 20 / [13-3] jo saMsthAna kI apekSA se-nyatrasaMsthAna-pariNata haiM, ve varNata:-kRSNavarNapariNata haiM, nIlavarNapariNata bhI, raktavarNapariNata bhI, pIvavarNapariNata bhI aura zuklavarNapariNata bhI hote haiN| gandhataH (ve) sugandhapariNata bhI hote haiM aura durgandhapariNata bhii| rasata: (ve) tiktarasapariNata bhI hote haiM, kadarasapariNata bho, kaSAyarasapariNata bhI, amlarasapariNata bhI hote haiM aura madhararasapariNata bhii| sparza kI apekSA se--(ve) karkazasparzapariNata bhI hote hai, mRdusparzapariNata bhI, gurusparzapariNata bhI, laghusparzapariNata bhI, zItasparzapariNata bhI aura uSNasparzapariNata bhI tathA snigdhasparzapariNata bhI hote haiM aura rUkSasparzapariNata bhI // 20 // [4] je saMThANazro cauraMsasaMvANapariNatA te vaNNato kAlavaNNapariNatA vi nIlavaNNapariNatA vi lohiyavaNNapariNatA vi hAliddavaNNapariNatA vi sukkilavaNNapariNatA vi, gaMdhamo sunbhigaMdhapariNatA vi dubhigaMdhapariNatA vi, rasato tittarasapariNatA vi kaDuyarasapariNatA vi kasAyarasapariNatA vi aMbilarasapariNatA vi mahurarasapariNatA vi, phAsato kakkhaDaphAsapariNatA vi mauyaphAsapariNatA vi garuyaphAsapariNatA vi lahuyaphAsapariNatA vi sItaphAsapariNatA vi usiNaphAsapariNatA vi niddha phAsapariNatA vi lukkhaphAsapariNatA vi 20 / [13-4] jo saMsthAna se caturasrasaMsthAnapariNata haiM, ve varga se kRSNavarNapariNata bhI hote haiM, nIlavarNapariNata bhI, raktavarNapariNata bhI, pItavarNapariNata bhI aura zuklavarNapariNata bhI hote haiN| gandha kI apekSA se--(ve) sugandhapariNata bhI hote haiM aura durgandhapariNata bhii| rasa kI apekSA se-(ve) tiktarasapariNata bhI hote haiM, kaTurasapariNata bhI, kaSAyarasapariNata bhI, amla rasapariNata bhI hote haiM aura madhurarasapariNata bhii| sparza kI apekSA se-(ve) karkazasparzapariNata bhI hote haiM, mRdusparzapariNata bhI, gurusparzapariNata bhI, laghusparzapariNata bho, zItasparzapariNata bhI, uSNasparza-pariNata bhI aura snigdhasparza-pariNata bhI hote haiM, tathA rUkSasparzapariNata bhI // 20 // [5] je saMThANato prAyatasaMThANapariNatA te baNNato kAlavaNNapariNatA vi nIlavaNNapariNatA vi lohiyavaNNapariNatA vi hAliddavaNNapariNatA vi suvikalavaNNapariNatA vi, gaMdhato subhigaMdhapariNatA vi dubbhigaMdhapariNatA vi, rasato tittarasapariNatA vi kaDuyarasapariNatA vi kasAyarasapariNatA vi aMbilarasapariNatA vi mahurarasapariNatA vi, phAsato kakkhaDaphAsapariNatA vi mauyaphAsapariNatA vi garuyaphAsapariNatA vi lahuyaphAsapariNatA vi sItaphAsapariNatA vi usiNaphAsapariNatA vi niddhaphAsapariNatA vi lukkhaphAsapariNatA vi 20110015 / se taM ruuviyjiivpnnnnvnnaa| se taM ajiivpnnnnvnnaa| [13-5] jo saMsthAna kI apekSA se prAyatasaMsthAnapariNata hote haiM, ve varNa se--kRSNavarNapariNata bhI hote haiM, nIlavarNa-pariNata bhI, raktavarNa-pariNata bhI, pItavarNa-pariNata bhI aura zuklavarNapariNata bhI hote haiN| gandha kI apekSA se-(ve) sugandha-pariNata bhI hote haiM aura durgandha-pariNata bhii| rasa kI apekSA se--(ve) tiktarasapariNata bhI hote haiM, kaTurasa-pariNata bhI, kaSAyarasapariNata bhI, Page #60 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathama prajJApanApada] amlarasa-pariNata bhI aura madhurarasa-pariNata bhI hote haiN| sparza kI apekSA se-(ve) karkaza-sparzapariNata bhI hote haiM, mRdusparza-pariNata bhI, gurusparza-pariNata bhI, laghusparza-pariNata bhI, zItasparzapariNata bhI, uSNasparza-pariNata bhI hote haiM, tathA snigdhasparza-pariNata bhI aura rUkSasparza-pariNata bhI hote haiM // 20 // 100 / 5 / / yaha huI vaha (pUrvokta) ruupii-ajiiv-prjnyaapnaa| isa prakAra ajIva-prajJApanA kA varNana bhI pUrNa huaa| vivecana-prajJApanA : do prakAra tathA dvividha ajIba-prajJApanA kA nirUpaNa-prastuta gyAraha sUtroM (sU. 3 se 13 taka) meM prajJApanA ke jIva-ajIva sambandhI mukhya do prakAra, tatpazcAt ajIvaprajJApanA ke arUpI aura rUpI ke bheda se do prakAra aura unake vividha vikalpoM (bhaMgoM) kA nirUpaNa kiyA gayA hai| prathama prajJApanApada : praznakartA kauna, uttaradAtA kauna? prajJApanAsUtra ke racayitA zrI zyAmArya(zyAmAcArya) vAcaka haiM, unhoMne prArambha meM sAmAnyarUpa se kisI anAgrahI, madhyastha, buddhimAn evaM tattvajJAnArthI zrotA yA jijJAsu kI ora se svayaM prazna uThAe haiM aura Age aneka sthaloM yA padoM meM zrI gautama gaNadhara dvArA prazna uThAe haiM, tathA uttara bhagavAn mahAvIra kI ora se prastuta kiye haiN| yadyapi sAkSAt gautama gaNadhara yA koI madhyastha praznakartA tathA bhagavAn mahAvIra jaise uttaradAtA yahA~ nahIM hai, kintu 'pratthaM bhAsai arahA, suttaM gaMthaMti gaNaharA niuNaM' (zAstrokta artha kA kathana arhanta karate haiM aura gaNadhara sUtrarUpa meM usakA kuzalatApUrvaka grathana (racanA) karate haiM / ) isa nyAya se paramparAgata zAstrapratipAdita artha tIrthaMkara bhagavAn mahAvIra aura gautamAdi gaNadharoM se hI AyAta hai, isalie tathA sArA zAstrIyajJAna tIrthaMkaroM aura gaNadharoM kA hai, maiM to usakI kevala saMkalanA karane vAlA hU~, isa prakAra apanI namratA pradarzita karane ke lie, tIrthaMkara bhagavAna dvArA upadiSTa tattvoM kI praznottararUpa meM prarUpaNA karanA yuktiyukta hI hai / yaha zAstra kahA~ se uddhata kiyA gayA hai ? isameM pratipAdita artha kina-kina ke dvArA varNita hai ? yaha dUsarI, tIsarI maMgalAcaraNagAthA meM spaSTa kaha diyA hai| prajJApanA kA prakArAtmaka svruup-prjnyaapn| kyA hai ? yaha prazna yA isa prakAra ke zAstrIyazailI ke praznoM kA phalitArtha yaha hai ki prajJApanA yA anya vivakSita tattvoM kA prakArAtmaka svarUpa kyA hai ? prajJApanA kA vyutpatti ke anusAra artha yA svarUpa to pahale pratipAdita kiyA jA cukA hai| vAstava meM jova aura ajIva se sambandhita samasta padArthoM yA tattvoM ko ziSya yA tattvajijJAsu kI buddhi meM sthApita kara denA hI prajJApanA kA artha yA svarUpa hai|' jIvaprajJApanA aura ajIvaprajJApanA-samasta cetanAzIla evaM upayoga vAle jIva kahalAte haiM, jinameM cetanA nahIM hotI, upayoga nahIM hotA, ve saba ajIva kahalAte haiN| jIvoM kI prajJApanA meM indriyoM tathA vibhinna gatiyoM evaM yoniyoM kI dRSTi se jIvoM kA vargIkaraNa karake unake 1. (ka) 'madhyastho buddhimAnoM, zrotA pAtramiti smRtH|' (kha) prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 7 'prakarSeNa yathAvasthitasvarUpanirUpaNalakSaNena jJApyante-ziSyabuddhAvAroSyante jIvAjIvAdayaH padArthA anayeti prjnyaapnaa|' -prajJApanA, ma. vRtti, pa.1 Page #61 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 28] [prajJApanAsUtra bheda-prabheda prastuta kiye gae haiM tathA ajIvaprajJApanA meM arUpI aura rUpI ajIvoM ke bheda-prabhedoM kA vargIkaraNa tathA vividha varNa, gandha, rasa, sparza evaM saMsthAna ke eka dUsare ke sAtha sambandhita hone se hone vAle vikalpa (bhaMga) bhI prastuta kiye gae haiM / vaise dekhA jAe to jIva aura ajIva ina donoM ke nimitta se hone vAle vibhinna tattvoM yA padArthoM kA hI vizleSaNa samagra prajJApanAsUtra meM hai| jIvaprajJApanA aura prajIvaprajJApanA ye do hI prastuta zAstra ke samasta padoM (adhyayanoM) kI mUla AdhArabhUmi haiN|' rUpI ajIva ko paribhASA-jinameM rUpa ho, ve rUpI kahalAte haiN| yahA~ rUpa ke grahaNa se, upalakSaNa se zeSa rasa, gandha, sparza aura saMsthAna kA bhI grahaNa kara lenA cAhie, kyoMki rasa-gandhAdi ke binA akele rUpa kA astitva sambhava nahIM hai| pratyeka paramANu rUpa, rasa, gandha aura sparza vAlA hotA hai| kevala paramANu ko hI lIjie, vaha bhI kAraNa hI hai, kArya nahIM tathA vaha antima, sUkSma, aura dravya rUpa se nitya tathA paryAyarUpa se anitya tathA usameM eka rasa, eka gandha, eka varNa aura do sparza hote haiM / vaha sAMvyavahArika pratyakSa se jJAta nahIM hotA, kevala skandharUpa kArya se usakA anumAna hotA hai| athavA rUpa kA artha hai-sparza, rUpa Adimaya mati, vaha jinameM ho, ve manika yA rUpI kahalAte haiM / saMsAra meM jitanI bhI rUpAdimAn ajIva vastue~ haiM, ve saba rUpI ajIva meM parigaNita haiN| prarUpI ajIva kI paribhASA-jinameM varNa, gandha, rasa, sparza Adi na hoM, ve saba acetana padArtha prarUpI ajIva kahalAte haiM / arUpI ajIva ke mukhya dasa bheda hone se usakI prajJApanA--prarUpaNA bhI dasa prakAra kI kahI gaI hai| dharmAstikAya, adharmAstikAya aura AkAzAstikAya ina tInoM ke skandha, deza aura pradeza tathA praddhAkAla, yoM kula 10 bheda hote haiM / ___ dharmAstikAya prAdi kI paribhASA-dharmAstikAya-svayaM gatipariNAma meM pariNata jIvoM aura pudgaloM kI gati meM jo nimitta kAraNa ho, jIvoM-pudgaloM ke gatirUpasvabhAva kA jo dhAraNa-poSaNa karatA ho, vaha dharma kahalAtA hai / asti kA artha yahA~ pradeza hai, una (astiyoM) kA kAya arthAt saMghAta (pradezoM kA samUha) astikAya hai / dharmarUpa astikAya dharmAstikAya kahalAtA hai / dharmAstikAya kahane se asaMkhyAtapradezI dharmAstikAya rUpa avayavI dravya kA bodha hotA hai / avayavI avayavoM ke tathArUpasaMghAtapariNAma vizeSarUpa hotA hai, kintu avayavoM se pRthak arthAntara dravya nahIM hotA / dharmAstikAya kA deza-usI dharmAstikAya kA buddhi dvArA kalpita do, tIna Adi pradezAtmaka vibhAga / dharmAstikAya kA pradeza-dharmAstikAya kA buddhikalpita prakRSTa deza, pradeza-jisakA phira vibhAga na ho sake, aimA nivibhAga vibhaag| adharmAstikAya-dharmAstikAya kA pratipakSabhUta adharmAstikAya hai| arthAt-sthitipariNAma meM pariNata jIvoM aura pudgaloM kI sthita meM jo sahAyaka ho, aisA amUrta, asaMkhyAtapradezasaMghAtAtmaka dravya adharmAstikAya hai / adharmAstikAya kA deza, pradeza-adharmAstikAya kA buddhikalpita dvipradezAtmaka Adi khaNDa adharmAstikAyadeza, evaM usakA sabase sUkSma vibhAga, jisakA phira dUsarA vibhAga na ho sake vaha adharmAstikAya-pradeza hai| dharmAstikAya evaM adharmAstikAya ke pradeza asaMkhyAta haiM, lokAkAza ke pradezoM ke barAbara haiN| 1. paNNavaNAsuttaM (mUlapATha) bhA. 1, pR. 12 se 45 taka 2. prajJApanAsUtra, malaya. vRtti, patrAMka 8 Page #62 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [29 prathama prajJApanApada ] prAkAzAstikAya-jisameM avasthita padArtha (pA =maryAdA se) apane svabhAva kA parityAga kiye binA (pra)kAzita svarUpa se pratibhAsita hote haiM, vaha AkAza hai; athavA jo saba padArthoM meM abhivyApta hokara prakAzita hotA (rahatA) hai, vaha AkAza hai| astikAya kA artha-pradezoM kA saMghAta hai| AkAzarUpa astikAya ko prAkAzAstikAya kahate haiN| AkAzAstikAya ke deza aura pradeza kA artha pUrvavat hai / yadyapi lokAkAza asaMkhyAtapradezAtmaka hai, kintu alokAkAza ananta hai. isa dRSTi se prAkAzAstikAya ke pradeza ananta haiN| __ praddhAsamaya-addhA kahate haiM-kAla ko / addhArUpa samaya addhAsamaya hai| athavA addhA (kAla) kA samaya arthAta nivibhAga bhAga (aMza) 'addhAsamaya' kahalAtA hai| paramArtha daSTi se vartamAna kAla kA eka hI samaya 'sat' hotA hai; atIta aura anAgata kAla ke samaya nahIM; kyoMki atItakAla ke samaya naSTa ho cuke haiM aura anAgatakAla ke samaya abhI utpanna hI nahIM hue / ataeva kAla meM deza-pradezoM ke saMghAta kI kalpanA nahIM ho sktii| asaMkhyAta samayoM ke samUharUpa prAvalikA Adi kI kalpanA kevala vyavahAra ke lie kI gaI hai| skandha prAdi kI vyAkhyA skandha-vyutpatti ke anusAra skandha kA artha hotA hai-jo pudgala anya pudgaloM ke milane se puSTa hote haiM-bar3ha jAte haiM, tathA vighaTana ho jAne haTa jAne yA pRthaka ho jAne se ghaTa jAte haiM, ve skandha haiM / 'skandha' zabda meM bahuvacana kA prayoga pudgala-skandhoM kI anantatA batAne ke lie hai, kyoMki prAgamoM meM skandha ananta batAe gae haiM / skandhadeza- skandharUpa pariNAma ko nahIM tyAgane vAle skandhoM ke hI buddhikalpita dvipradezI Adi (dvipradeza se lekara anantapradeza taka) vibhAga skandhadeza kahalAte haiN| yahA~ bhI skandhadeza ke lie bahuvacanAnta prayoga tathAvidha anantAnantapradezI skandhoM meM, ananta skandhadeza bhI ho sakate haiM, ise sUcita karane hetu hai / skandha-pradeza-skandhoM ke buddhikalpita prakRSTa deza ko arthAt- skandha meM mile hue nivibhAga aMza (paramANu) ko skandhapradeza kahate haiM / paramANu-pudgala-nivibhAgadravya (jinake vibhAga na ho sake, aise pUdagaladravya) rUpa parama aNa, paramANu-pudagala kahalAte haiN| paramANu skandha meM mile hue nahIM hote, ve svatantra pudgala hote haiN|' varNAdipariNata skandhAdi cAra-skandha, deza, pradeza aura paramANupudgala ye cAroM rUpI-ajIva saMkSepataH pratyeka pAMca-pAMca prakAra ke kahe gae haiM / yathA-jo varNarUpa meM pariNata hoM ve varNapariNata kahalAte haiN| isI prakAra gandhapariNata, rasapariNata, sparzapariNata aura saMsthAnapariNata bhI samajha lenA cAhie / 'pariNata' zabda atItakAla kA nirdezaka hote hue bhI upalakSaNa se vartamAna aura bhaviSyatkAla kA bhI sacaka hai, kyoMki vartamAna aura anAgata ke binA atAtatva sambhava nahI hai| jo vartamAna atikramaNa kara jAtA hai, vahI atIta hotA hai, aura vartamAnatva kA vahI anubhava karatA hai, jo abhI anAgata bhI hai jo abhI vartamAnatva ko prApta hai, vahI pratIta hotA hai, aura jo vartamAnatva ko prApta karegA, vahI anAgata hai / isa dRSTi se varNapariNata kA artha hai-varNarUpa meM jo pariNata ho cuke haiM, pariNata hote haiM, aura pariNata hoNge| isI prakAra gandhapariNata prAdi kA trikAlasUcaka artha samajha lenA caahie| varNapariNata prAdi pudgaloM ke bheda tathA unakI vyAkhyA-varNapariNata ke 5 prakAra-varNarUpa meM pariNata, jo pudgala haiM, ve 5 prakAra ke haiM-(1) koI kAjala Adi ke samAna kAle hote haiM, ve 1. prajJApanAsUtra, malaya. vRtti, patrAMka 8-9-10 Page #63 -------------------------------------------------------------------------- ________________ | prajJApanAsUtra kRSNavarNapariNata, (2) koI nIla yA mora kI gardana Adi ke samAna nIle raMga ke hote haiM, ve nIlavarNapariNata, (3) koI hIMgala Adi ke samAna lAla raMga ke hote haiM, ve lohita (rakta)varNapariNata, (4) koI haladI Adi ke samAna pIle raMga ke hote haiM, ve hAridra (pota)varNa-pariNata, (5) zaMkha Adi ke samAna koI pudgala zveta raMga ke hote haiM, ve zuklavarNapariNata haiN| gandhapariNata ke do prakAra-koI pudgala candanAdi anukUla sAmagrI milane se sugandha vAle ho jAte haiM, ve sugandhapariNata aura koI lahasuna Adi ke samAna sAmagrI milane se durgandha vAle ho jAte haiM, ve durgandhapariNata ho jAte haiM / rasapariNata pugaloM ke pAMca prakAra-(1) koI mirca Adi ke samAna tikta (tIkhe yA caTapaTe) rasa vAle hote haiM, (2) koI nIma, cirAyatA prAdi ke samAna kaTurasa vAle hote haiM, (3) koI haraDa Adi ke samAna kasaile (kaSAya) rasa vAle hote haiM, (4) koI imalI Adi ke samAna khaTTe (amla) rasa vAle hote haiM aura (5) koI zakkara Adi ke samAna madhura (mIThe) rasa vAle hote haiM / sparzapariNata pudgaloM ke pATha prakAra-(1) koI pASANa Adi ke samAna kaThorasparza vAle, (2) koI Aka kI ruI yA rezama ke samAna komala sparza vAle, (3) koI vajra yA loha Adi ke samAna bhArI (guru sparza vAle) hote haiM, to (4) koI pudgala semala kI ruI Adi ke samAna halake (laghusparza vAle) hote haiM / (5) koI mRNAla, kadalIvRkSa Adi ke samAna ThaNDe (zItasparza vAle) hote haiM, to koI (6) agni Adi ke samAna garma (uSNasparza vAle) hote haiM / (7) koI ghI Adi ke samAna cikane (snigdhasparza vAle) hote haiM to (8) koI rAkha Adi ke samAna rUkhe (rUkSasparza vAle) hote haiN| saMsthAnapariNata ke pAMca prakAra--(1) koI pudagala valaya (kar3A-cUr3I) Adi ke samAna parimaNDalasaMsthAna (AkAra) ke hote haiM, jaise-0| (2) koI cAka, thAlI Adi ke samAna vRtta (gola) saMsthAna vAle hote haiM, yathA koI siMghAr3e ke samAna tikone (vyasra) AkAra ke hote haiM, yathA-A | (4) koI kumbhikA Adi ke samAna caukora AkAra ke (caturasrasaMsthAna ke) hote haiM, ythaa--| aura koI pudgala daNDa Adi ke samAna aAyata saMsthAna ke hote haiM, yathA-- varNa, gandha, rasa, sparza aura saMsthAnoM ke pArasparika sambandha se samutpanna bhaMgajAla--aba zAstrakAra pUrvokta varNAdi se yukta skandhAdicatuSTaya ke pArasparika sambandha se utpanna hone vAle bhaMgajAla kI prarUpaNA karate haiM / arthAt - pratyeka varNa, gandha, rasa, sparza aura saMsthAna se pariNata skandhAdi loM ke sAtha jaba anya varNa gandha, rasa, sparza aura saMsthAnoM kI apekSA se yathAyogya sambandha hotA hai taba jo bhaMga (vikalpa) hote haiM, unhIM kA nirUpaNa yahA~ kiyA gayA hai| (1) jo pAMca varSoM meM se kisI bhI eka varNa ke rUpa meM pariNata hai, ve hI yadi do gandha, pAMca rasa, ATha sparza evaM pAMca saMsthAnoM meM se kisI eka ke svarUpa meM pariNata hoM to pAMcoM voM ke 20+ 20+20+20+20 = 100 bhaMga ho jAte haiN| (2) do gandhoM meM pratyeka ke rUpa meM pariNata pudgala, yadi pAMca varNa, pAMca rasa, ATha sparza aura pAMca saMsthAnoM kI apekSA se pariNata hoM to una donoM gandhoM ke 23+23= 46 bhaMga ho jAte haiN| Page #64 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathama prajJApanApada] [ 31 . (3) pAMca rasoM meM se pratyeka ke rUpa meM pariNata pudgala, yadi pAMca varNa, do gandha, pATha sparza aura pAMca saMsthAnoM ke rUpa se pariNata hoM to una pAMcoM ke 20+20+20+20+20 - 100 bhaMga ho jAte haiN| (4) ATha sparzoM meM se pratyeka ke rUpa meM pariNata pudgala yadi pAMca varNa, do gandha, pAMca rasa, chaha sparza (pratipakSI aura sva sparza ko chor3akara) tathA pAMca saMsthAnoM ke rUpa se pariNata hoM, to unake 23+231 23+23+23+23+23+23 = 184 bhaMga ho jAte haiM / (5) pAMca saMsthAnoM meM se pratyeka ke rUpa meM pariNata pudgala, yadi pAMca varNa, do gandha, pAMca rasa tathA ATha sparzoM ke rUpa se pariNata hoM to unake 20+20+20+20+20 = 100 bhaMga hote haiM / isa prakAra varNAdi pAMcoM ke pArasparika sambandha kI apekSA se 100+46 +100+184 +100 = kula 530 bhaMga (vikalpa) niSpanna hote haiN| ise spaSTa rUpa se samajhane ke lie eka udAharaNa lIjie--mAna lo, kucha skandharUpa pudgala kAle varNa vAle haiM, yAnI kRSNavarNa ke rUpa meM pariNata haiM, unameM se gandha kI apekSA se koI sugandhavAle hote haiM, koI durgandha vAle bhI hote haiM / rasa kI apekSA se-ve tikta rasa vAle bhI ho sakate haiM, kaTurasa vAle bhI, kaSAyarasa vAle bhI, amlarasa vAle bhI aura madhurarasa vAle bhI hone saMbhava haiM / sparza ko dRSTi se soceM to ve karkaza Adi AThoM hI sparzoM meM se koI na koI kisI na kisI sparza ke ho sakate haiM / saMsthAna kI apekSA se vicAra kiyA jAe to ve kRSNavarNa-pariNata pudgala parimaNDala bhI hote haiM, vRtta bhI, trikoNa bhI, catuSkoNa bhI aura Ayata AkAra ke bhI hote haiM / isa prakAra eka kRSNavarNIya pudgala ke sAtha pratyeka gandha, rasa, sparza aura saMsthAna kI apekSA se 20 bhaMga ho jAte haiN| isI taraha pUrvokta sabhI bhaMgoM kA vicAra kara lenA caahie| vikalpoM kI saMkhyA sthala dRSTi se, sUkSmadaSTi se nahIM-yadyapi bAdaraskandhoM meM pAMcoM varNa, donoM gandha, pAMcoM rasa pAe jAte haiM, ataeva adhikRta varNa Adi ke sivAya zeSa varNa Adi se bhI bhaMga (vikalpa) ho sakate haiM, tathApi unhIM bAdara skandhoM meM jo vyAvahArika dRSTi se kevala kRSNavarNAdi se yukta bIca ke skandha haiM, jaise-dehaskandha meM hI eka netraskandha kAlA hai, tadantargata hI koI lAla hai, dUsarA antargata hI zukla hai, unhIM kI yahA~ vivakSA kI gaI hai| unameM dUsare varNAdi saMbhava nahIM haiN| sparza kI prarUpaNA meM, pratipakSI sparza ko chor3akara kisI eka sparza ke sAtha anya sparza bhI dekhe jAte haiN| ataeva yahAM jo bhaMgoM kI saMkhyA batAI gaI hai, vaha yuktiyukta hai| kintu yaha vikalpasaMkhyA sthaladRSTi se hI samajhanI cAhie / sUkSmadRSTi se dekhA jAe to taratamatA kI apekSA se inameM se pratyeka ke anantaananta bheda hone ke kAraNa ananta vikalpa ho sakate haiN| __ varNAdi pariNAmoM kA avasthAna jaghanya eka samaya aura utkRSTa asaMkhyAtakAla taka rahatA hai|' jIvaprajJApanA : svarUpa aura prakAra 14. se ki taM jIvapaNNavaNA? jIvaSaNNavaNNA duvihA pnnnntaa| taM jahA-saMsArasamAvaNNajIvapaNNavaNA ya 1 asaMsArasamAvaNNajIvapaNNavaNA ya 2 / 1. prajJApanA. malaya. vRtti, patrAMka 10, 17-18 Page #65 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 32] [prajJApanAsUtra [14 pra] vaha (pUrvokta) jIvaprajJApanA kyA hai ? [14 u.] jIvaprajJApanA do prakAra kI kahI gaI hai| vaha isa prakAra-(1) saMsArasamApanna (saMsArI) jIvoM kI prajJApanA aura (2) asaMsAra-samApanna (mukta) jIvoM kI prjnyaapnaa| vivecana - jIvaprajJApanA : svarUpa aura prakAra-prastuta sUtra 14 se jIvoM kI prajJApanA prArambha hotI hai, jo sU. 147 meM pUrNa hotI hai| isa sUtra meM jIva-prajJApanA kA upakrama aura usake do prakAra batAe gae haiM / __ jIva kI paribhASA--jo jIte haiM, prANoM ko dhAraNa karate haiM, ve jIva kahalAte haiN| prANa do prakAra ke haiM--dravyaprANa aura bhAvaprANa / dravyaprANa 10 haiM-pAMca indriyAM, tIna bala-mana-vacana-kAya, zvAsocchvAsa aura AyuSyabala prANa / bhAvaprANa cAra haiM-jJAna, darzana, sukha aura vIrya / saMsArasamApanna samasta jIva yathAyogya bhAvaprANoM se tathA dravyaprANoM se yukta hote haiN| jo prasaMsArasamApannasiddha hote haiM, ve kevala bhAvaprANoM se yukta haiN|' saMsArasamApanna aura prasaMsArasamApanna ko vyAkhyA-saMsAra kA artha hai sasAra-paribhramaNa, jo ki nAraka-tiryaJca-manuSya-devabhavAnubhavarUpa hai, ukta saMsAra ko jo prApta haiM, ve jIva saMsArasamApanna haiM, arthAt--saMsAravartI jIva haiM / jo saMsAra-bhavabhramaNa se rahita haiM, ve jIva asaMsArasamApanna haiM / 2 asaMsArasamApanna-jIvaprajJApanA : svarUpa aura bheda-prabheda 15. se ki taM asaMsArasamAvaNNajIvapaNNavaNA? asaMsArasamAvaNNajIvapaNNavaNA duvihA pnnnnttaa| taM jahA-aNaMtarasiddha asaMsArasamAvaNNajIva. paNNavaNA ya 1 paraMparasiddhaprasaMsArasamAvaSNajIvapaNNavaNA ya 2? [15 pra.] vaha (pUrvokta) asaMsArasamApannajIva-prajJApanA kyA hai ? [15 u.] asaMsArasamApannajIva-prajJApanA do prakAra kI kahI gaI hai| vaha isa prakAra-1anantarasiddha-prasaMsAra-samApannajIva-prajJApanA aura 2-paramparAsiddha-asaMsAra-samApannajIva-prajJApanA / 16. se ki taM aNaMtarasiddhaprasaMsArasamAvaNNajIvapaNNavaNA? aNaMtarasiddhaprasaMsArasamAvaNNajIvapaNNavaNA pannarasavihA pnnttaa| taM jahA-titthasiddhA 1 atitthasiddhA 2 titthagarasiddhA 3 pratitthagarasiddhA 4 sayaMbuddhasiddhA 5 patteyabuddhasiddhA 6 buddha bohiyasiddhA 7 ittholiMgasiddhA 8 purisaliMgasiddhA napuMsakaliMgasiddhA 10 saligasiddhA 11 praNaliMgasiddhA 12 gihiliMgasiddhA 13 egasiddhA 14 praNegasiddhA 15 / se taM prnnNtrsiddhprsNsaarsmaavnnnnjovpnnnnvnnaa| [16 pra.] vaha anantarasiddha-asaMsArasamApannajIva-prajJApanA kyA hai ? [16 u.] anantara-siddha-asaMsArasamApannajIva-prajJApanA pandraha prakAra kI kahI gaI hai| vaha isa prakAra hai--(1) tIrthasiddha, (2) atIrthasiddha, (3) tIrthakarasiddha, (4) atIrthaMkarasiddha, (5) svayaM 1. prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 7 2. prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 18 Page #66 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathama prajJApanApada] buddhasiddha, (6) pratyekabuddhasiddha, (7) buddhabodhitasiddha, (8) strIliMgasiddha, (9) puruSaliMgasiddha, (10) napuMsakaliMgasiddha, (11) svaliMgasiddha, (12) anyaliMgasiddha, (13) gRhasthaliMgasiddha, (14) ekasiddha aura (15) anekasiddha / yaha hai---anantarasiddha-prasaMsArasamApanna jIvoM kI prajJApanA (prruupnnaa)| 17. se ki taM paraMparasiddhaprasaMsArasamAvaSNajIvapaNNavaNA ? paraMparasiddhaprasaMsArasamAvaNNajIvapaNNavaNA aNegavihA pnnnnttaa| taM jahA-apaDhamasamayasiddhA dusamaya siddhA tisamayasiddhA causamayasiddhA jAca saMkhejjasamayasiddhA asaMkhejasamayasiddhA praNaMtasamayasiddhA / se taM paraMparasiddhaasaMsArasamAvaNNajIvapaNNavaNA / se taM asaMsArasamAvaNNajIvapaNNavaNA / [17 pra.] vaha (pUrvokta) paramparAsiddha-asaMsArasamApanna-jIva-prajJApanA kyA hai ? [17 u.] paramparAsiddha-asaMsArasamApanna-jIva-prajJApanA aneka prakAra ko kahI gaI hai| vaha isa prakAra hai-aprathamasamayasiddha, dvisamayasiddha, trisamayasiddha, catu:samayasiddha, yAvat-saMkhyAtasamayasiddha, asaMkhyAta samayasiddha aura anantasamayasiddha / yaha huii-prmpraasiddh-prsNsaarsmaapnn-jovprjnyaapnaa| isa prakAra vaha (pUrvokta) asaMsArasamApanna jIvoM kI prajJApanA (prarUpaNA) pUrNa huI / vivecana-prasaMsAra-samApana-jIvaprajJApanA : svarUpa aura bheda-prabheda-prastuta tIna sUtroM (sU. 15 se 17 taka) meM asaMsAra-samApannajIvoM ko prajJApanA kA prakArAtmaka svarUpa tathA usake bhedaprabhedoM kI prarUpaNA kI gaI hai| asaMsArasamApannajIvoM kA svarUpa-prasaMsAra kA artha hai--jahA~ janmamaraNarUpa cAturgatika saMsAraparibhramaNa na ho, arthAt-mokSa / usa mokSa ko prApta, samasta karmoM se mukta, siddhiprApta jIva asaMsArasamApanna jIva kahalAte haiN|' anantarasiddha-prasaMsArasamApannajova-jina makta jIvoM ke siddha hone meM antara arthAta samaya kA vyavadhAna na ho, ve anantarasiddha hote haiM, arthAt-siddhatva ke prathama samaya meM vidyamAna / jina jIvoM ko siddha hue prathama hI samaya ho, ve anantarasiddha haiN| anantarasiddha-asaMsArasamApanna jIvoM ke 15 bhedoM kI vyAkhyA--(1) tIrthasiddha-jisake Azraya se saMsAra-sAgara ko tirA jAe-pAra kiyA jAya, use tIrtha kahate haiN| aisA tIrtha vaha pravacana hai, jo samasta jIva-ajIva grAdi padArthoM kA yathArtharUpa se prarUpaka hai aura paramaguru-sarvajJa dvArA praNIta (pratipAdita) hai / vaha tIrtha nirAdhAra nahIM hotA / ataH caturvidha saMgha athavA prathama gaNadhara ko bhI tIrtha samajhanA caahie| prAgama meM kahA hai-.2 (pra.) bhagavan ! tIrtha ko tIrtha kahate haiM yA tIrthakara ko tIrtha kahate haiM ? (u.) gautama ! arihanta bhagavAn (niyama se) tIrthaMkara hote haiM; tIrtha to cAtvarNya zramaNasaMgha (sAdhu-sAdhvI, zrAvaka-zrAvika rUpa) athavA prathama gaNadhara hai|' isa prakAra ke tIrtha kI sthApanA hone para jo jIva siddha hote haiM, ve tIrthasiddha kahalAte haiN| 1. prajJApanAsUtra ma. vRtti, patrAMka 15 2. (pra.) tityaM bhaMte ! titthaM, tityakare tityaM ? (u.) goyamA ! arihA tAva (niyamA) titthakare, titthaM puNa cAuvaNNo samaNasaMgho paDhamagaNaharo vA / ' Page #67 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 34] [prajJApana sUtra (2) pratIrthasiddha-tIrtha kA abhAva atIrtha kahalAtA hai| tIrtha kA abhAva do prakAra se hotA hai-yA to tIrtha kI sthApanA hI na huI ho, athavA sthApanA hone ke pazcAt kAlAntara meM usakA viccheda ho gayA ho / aise atIrthakAla meM jinhoMne siddhi prApta kI ho, ve pratIrthasiddha kahalAte haiM / tIrtha kI sthApanA ke abhAva meM (pUrva hI) marudevI Adi siddha huI haiN| marudevI Adi ke siddhigamanakAla meM tIrtha kI sthApanA nahIM huI thii| tathA suvidhinAtha Adi tIrthaMkaroM ke bIca ke samaya meM tIrthaM kA viccheda ho gayA thaa| usa samaya jAtismaraNAdi jJAna se mokSamArga upalabdha karake jo siddha hue ve tIrthavyavaccheda-siddha kahalAe / ye donoM hI prakAra ke siddha tIrthasiddha haiN| (3) tIrthakarasiddha--jo tIrthakara hokara siddha hote haiM, ve tIrthaMkarasiddha kahalAte haiN| jaiseisa avasarpiNIkAla meM RSabhadeva se lekara zrI varddhamAna svAmI taka caubIsa tIrthakara, tIrthaMkara hokara siddha hue| (4) pratIrthakarasiddha-jo sAmAnya kevalI hokara siddha hote haiM, ve atIrthaMkarasiddha kahalAte haiN| (5) svayaMbuddhasiddha-jo paropadeza ke binA, svayaM hI sambuddha ho (saMsArasvarUpa samajha) kara siddha hote haiN| (6) pratyekabuddhasiddha----jo pratyekabuddha hokara siddha hote haiM / yadyapi svayaMbuddha aura pratyekabuddha donoM hI paropadeza ke binA hI siddha hote haiM, tathApi ina donoM meM antara yaha hai ki svayambuddha bAhyanimittoM ke binA hI, apane jAtismaraNAdi jJAna se hI sambuddha ho jAte (bodha prApta kara lete) haiM, jabaki pratyekabuddha ve kahalAte haiM, jo vRSabha, vRkSa, bAdala Adi kisI bhI bAhya nimitta kAraNa se prabuddha hote haiM / sunA jAtA hai ki karakaNDU Adi ko vRSabhAdi bAhyanimitta kI prekSA se bodhi prApta huI thii| ye pratyekabuddha bodhi prApta karake niyamata: ekAkI (pratyeka) hI vicarate haiM, gaccha (gaNa)vAsI sAdhuoM kI taraha samUhabaddha ho kara nahIM vicaraNa karate / nandI-adhyayana kI caNi meM kahA hai-svayaMbuddha do prakAra ke hote haiM tIrthaMkara aura tIrthakarabhinna / tIrthaMkara to tIrthaMkarasiddha kI koTi meM sammilita haiN| ataeva yahA~ tIrthakara-bhinna svayambuddha ho samajhanA caahie|' svayambuddhoM ke pAtrAdi ke bheda se bAraha prakAra kI upadhi (upakaraNa) hotI hai, jabaki pratyekabuddhoM kI jaghanya do prakAra kI aura utkRSTa (adhika se adhika) nau prakAra kI upadhi prAvaraNa (vastra) ko chor3a kara hotI hai| svayaMbuddhoM ke zruta (zAstra) pUrvAdhIta (pUrvajanmapaThita) hotA bhI hai, nahIM bhI hotA / agara hotA hai to devatA unheM liMga (veSa) pradAna karatA hai, athavA ve guru ke sAnnidhya meM jA kara muniliMga svIkAra kara lete haiN| yadi ve ekAkI vicaraNa karane meM samartha hoM aura unakI ekAkI-vicaraNa kI icchA ho to ekAkI vicaraNa karate haiM, nahIM to gacchavAsI ho kara rahate haiN| yadi unake zrata pUrvAdhIta na ho to ve niyama se guru ke nikaTa jA kara hI muniliMga svIkAra karate haiM aura gacchavAsI ho kara hI rahate haiM / pratyekabuddhoM ke niyamataH zrata pUrvAdhIta hotA hai / ve jaghanyataH gyAraha aMga aura utkRSTata: dasa pUrva se kiJcit kama pahale par3he hue hote haiN| unheM devatA muniliMga detA hai, athavA kadAcit ve liMgarahita bhI - -- 1. te duvihA sayaMbuddhA-titthayarA titthayaravarittA ya, iha vairita hi ahigaaro| -nandI.-adhyayana cUNi Page #68 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathama prajApanApada [ 5 vicarate haiN|' (7) buddhabodhitasiddha-buddha arthAt-bodhaprApta AcArya, unake dvArA bodhita ho kara jo siddha hote haiM ve buddhabodhitasiddha haiN| () strIliMgasiddha-ina pUrvokta prakAra ke siddhoM meM se kaI strIliMgasiddha hote haiN| jisase strI ko pahicAna ho vaha strI kA liMga-cihna strIliMga kahalAtA hai / upalakSaNa se strItvadyotaka hone se vaha tIna prakAra kA ho sakatA hai veda, zarIra ko niSpatti (racanA) aura vezabhUSA / ina tIna prakAra ke liMgoM meM se yahA~ strI-zarIraracanA se prayojana hai; strIveda yA strIvezarUpa strIliMga se nahIM, kyoMki strIveda ko vidyamAnatA meM siddhatva prApta nahIM ho sakatA aura beza aprAmANika hai / ataH aise strIliMga meM vidyamAna hote hue jo jIva siddha hote haiM, ve strIliMgasiddha haiN| isa zAstrIya kathana se 'striyoM ko nirvANa nahIM hotA'; isa ukti kA khaNDana ho jAtA hai| vAstava meM mokSamArga samyagdarzana jJAna-cAritrarUpa hai / yaha ratnatraya puruSoM kI taraha striyoM meM bhI ho sakatA hai| isa kI sAdhanA meM tathA pravacanArtha meM ruci evaM zraddhA rakhane meM strIliMga bAdhaka nahIM hai / ___(6) puruSaliMgasiddha-puruSa-zarIraracanArUpa pulliga meM sthita ho kara siddha hote haiM, ve puruSaliMgasiddha kahalAte haiN| (10) napuMsakaliMgasiddha-jo jIva na to strI ke aura na hI puruSa ke, kintu napuMsaka ke zarIra se siddha hote haiM, ve napuMsakaliMgasiddha kahalAte haiN| (11) svaliMgasiddha-jo svaliMga se, arthAt-rajoharaNAdirUpa veSa meM rahate hue siddha hote haiN| (12) aligasiddha-jo anyaliMga se, arthAt--parivrAjaka Adi se sambandhita valkala (chAla) yA kASAyAdi raMga ke vastra vAle dravyaliMga meM rahate hue siddha hote haiN| (13) gRhiligasiddha-jo gRhastha ke liMga (veSa) meM rahate hue siddha hote haiM / ve gRhiligasiddha hote haiM, jaise-marudevI aadi| "pattayaM-bAhya vaSAdikaM kAraNamabhisamIkSya baddhAH, bahiSpratyayaM prati buddhAnAM ca pattayaM niyamA vihAro jamhA tamhA te patta yabuddhA / " "patta yabuddhANaM jahanneNaM duviho, ukkoseNaM navavihI niyamA uvahI pAuraNavajjo bhavai / ' "sayaMbuddhasya pubvAhoyaM suyaM se havai vA na vA, jai se natthi to ligaM niyamA gurusannihe paDivajjai, jai ya emavihAra-viharaNasamattho icchA vA se to ekko ceva viharai, anyathA gacche vihri|" patta yabuddhANaM puvAhIyaM suyaM niyamA havai, jahanneNaM ikkArasa aMgA, ukkoseNaM bhinnadasapuvvA / ligaM ca se devayA payacchai, liMgavajjio vA hv| 2. ityIe liMgaM ithiliMga uvalakSaNaM ti vRttaM bhavai / taM ca tivihaM vedo sarIranivittI nevatthaM c| iha sarIranivvattIe ahigAro, na veya-nevatthehi / ' --nandI.-adhyayana cUNi 3. strImukti kI vizeSa carcA ke lie dekhiye--prajJApanA. ma0 vatti, patrAMka 20 se 22 taka digambarAcArya nemicandrakRta gomadrasAra meM dekhiye--aDayAlA pubeyA, itthIveyA havaMti caaliisaa| vIsa napusakaveyA, samaraNageNa sijjhaMti / / Page #69 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [prajJApanAsUtra (14) ekasiddha-jo eka samaya meM akele hI siddha hote haiM, ve ekasiddha haiN| (15) anekasiddha-jo eka hI samaya meM eka se adhika-aneka siddha hote haiM, ve anekasiddha kahalAte haiN|' siddhAntAnusAra eka samaya meM adhika se adhika 108 jIva siddha hote haiM / anantara siddhoM ke upAdhi ke bheda se ye 15 prakAra kahe haiN| paramparAsiddha-prasaMsAra samApanajIvoM ke prakAra---inake aneka prakAra haiM, isalie zAstrakAra ne inake prakAroM kI nizcita saMkhyA nahIM dI hai / aprathamasamayasiddha se lekara anantasamayasiddha taka ke jIva paramparAsiddha kI koTi meM haiM / aprathamasamayasiddha-jinheM siddha hue prathama samaya na ho, arthAt jinheM siddha hue eka se adhika samaya ho cuke hoM, ve aprathamasamayasiddha kahalAte haiN| athavA jo paramparasiddhoM meM prathamasamayavartI hoM ve prathamasamayasiddha hote haiM / isI prakAra tRtIya Adi samayoM meM dvitIyasamayasiddha Adi kahalAte haiN| athavA 'aprathamasamayasiddha' kA kathana sAmAnyarUpa se kiyA gayA hai, Age isI ke viSaya meM vizeSataH kahA gayA hai-dvisamayasiddha, trisamayasiddha, catu:samayasiddha Adi yAvata ananta samayasiddha taka aprathamasamayasiddha-paraMparAsiddha samajhane caahie| athavA paramparasiddha kA artha isa prakAra se hai jo kisI bhI prathama samaya meM siddha hai, usase eka samaya pahale siddha hone vAlA 'para' kahalAtA hai / usase bhI eka samaya pahale siddha hone vAlA 'para' kahalAtA hai| paramparasiddha kA Azaya yaha hai ki jisa samaya meM koI jIva siddha huA hai, usase pUrvavartI samayoM meM jo jIva siddha hue haiM, ve saba usakI apekSA paramparasiddha haiM / ananta atItakAla se siddha hote pA rahe haiM, ve saba kisI bhI vivakSita prathama samaya meM siddha hone vAle kI apekSA se paramparasiddha hai / aise muktAtmA paramparasiddha asaMsArasamApanna jIva hai| 3 saMsArasamApanna-jIvaprajJApanA ke pAMca prakAra 18. se ki taM saMsArasamAvaNNajIvapaNNavaNA ? saMsArasamAvaNNa novaSaNNavaNA paMcavihA pnnttaa| taM jahA-egidiyasaMsArasamAvaSNajIvapaNNavaNA 1 diyasaMsArasamAvaNNajIvapaNNavaNA 2 teMdiyasaMsArasamAvannajIvapaNNavaNA 3 caureMdiyasaMsArasamAvaNNAjIvapaNNavaNA 4 paMceMdiyasaMsArasamAvannajovapaNNavaNA 5 / [18 pra.] vaha (pUrvokta) saMsArasamApannajIva-prajJApanA kyA hai ? [18 u.] saMsArasamApanna-jIvaprajJApanA pAMca prakAra kI kahI gaI hai| vaha isa prakAra hai(1)ekendriya saMsArasamApanna-jIvaprajJApanA, (2) dvondriya saMsArasamApanna-jIvaprajJApanA, (3) trIndriya saMsArasamApanna-jIvaprajJApanA, (4) caturindriya saMsArasamApanna-jIvaprajJApanA aura (5) paMcendriya saMsArasamApanna-jIvaprajJApanA / - -- 1. 'aneka siddha' kA vistRta varNana dekheM-prajJApanA0 ma0vRtti, patrAMka 22 'battIsA aDayAlA saTTI bAbattarI ya boddhavvA / culasIi chaunnai u durahiyaM aTU tarasaya ca // 2. prajJApanAsUtra ma. vRtti, patrAMka 19 se 22 taka 3. prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 23 tathA 18 Page #70 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathama prajJApanApada ] [37 vivecana-saMsArasamApana-jIvaprajJApanA ke pAMca prakAra-saMsArI jIvoM kI prajJApanA ke ekendriyAdi pAMca prakAra kramazaH isa sUtra (sU. 18) meM pratipAdita kiye gae haiN| saMsArI jIvoM ke pAMca mukhya prakAroM kI vyAkhyA-(1) ekendriya-pRthvIkAyAdi sparzanendriya vAle jIva ekendriya kahalAte haiM / (2) dvondriya-jina jIvoM ke sparzanendriya aura rasanendriya, ye do indriyAM hotI haiM, ve dvIndriya hote haiN| jaise-zaMkha, sIpa, laTa, giDIlA Adi / (3) trIndriya-jina jIvoM ke sparzana, rasana aura ghrANendriya hoM, ve zrIndriya kahalAte haiM / jaise---jU, khaTamala, cIMTI Adi / (4) caturindriya-jina jIvoM ke sparzana, rasana, ghrANa aura cakSurindriya hoM, ve caturindriya kahalAte haiM / jaise-TiDDI, pataMgA, makkhI, macchara aadi| (5) paMcendriya-jinake sparzana, rasana, ghrANa, cakSu aura zrotra, ye pAMcoM indriyAM hoM, ve paMcendriya kahalAte haiN| jaise-nAraka, tiryaJca (matsya, gAya, haMsa, sarpa), manuSya aura deva / indriyAM do prakAra kI haiM-dravyendriya aura bhaavendriy| dravyendriya ke do rUpanivattirUpa aura upakaraNa rUpa / indriyoM kI racanA ko nirvatti-indriya kahate haiM aura nirvRtti-indriya kI zaktivizeSa ko upakaraNe ndriya kahate haiN| bhAvendriya labdhi (kSayopazama) tathA upayoga rUpa hai / ekendriya jIvoM meM bhI kSayopazama evaM upayogarUpa bhAvendriya pAMcoM hI sambhava haiM; kyoMki unameM se kaI ekendriya jIvoM meM unakA kArya dikhAI detA hai| jaise-jIvavijJAnavizeSajJa DaoN. jagadIzacandra bosa ne ekendriya vanaspati meM bhI nindA-prazaMsA Adi bhAvoM ko samajhane kI zakti (labdhi = kSayopazama) siddha karake batAI hai| ekendriya saMsArI jIvoM kI prajJApanA 16. se ki taM egeMdiyasaMsArasamAvaNNajIvapaNNavaNA ? ergediyasaMsArasamAvaNNajIvapaNNavaNA paMcavihA paNNattA / taM jahA--puDhavikAiyA 1 prAukAiyA 2 teukAiyA 3 vAukAiyA 4 vaNassaikAiyA 5 / [19 pra.] vaha (pUrvokta) ekendriya-saMsArasamApannajIva-prajJApanA kyA hai ? [16 u.] ekendriya-saMsArasamApannajIva-prajJApanA pAMca prakAra kI kahI gaI hai / vaha isa prakAra hai-1-pRthvIkAyika, 2-apkAyika, 3-tejaskAyika, 4-vAyukAyika aura 5-banaspatikAyika / vivecana-ekendriyasaMsArI jIvoM ko prajJApanA-prastuta sUtra meM pRthvIkAyika Adi pAMca prakAra ke ekendriyajIvoM ko prarUpaNA kI gaI hai| ekendriya jIvoM ke prakAra aora lakSaNa-(1) pazcokAyika--pRthvI hI jinakA kAya =zarIra hai, ve pRthvIkAya yA pRthvIkAyika kahalAte haiN| (2) prakAyika-ap-prasiddha jala hI jinakA kAya = zarIra hai, ve apkAya yA prakAyika kahalAte haiM / (3) tejaskAyika-teja yAnI agni hI jinakA kAya = zarIra hai, ve tejaskAya yA tejaskAyika kahalAte haiM / (4) vAyukAyika-vAyu = havA hI jinakA kAya-zarIra hai, ve vAyukAya yA vAyukAyika haiN| (5) vanaspatikAyika--latAdirUpa vanaspati hI jinakA zarIra (kAya) hai, ve vanaspatikAya yA vanaspatikAyika kahalAte haiN| 1. prajJApanA0 malaya0 vRtti, patrAMka 23-24 Page #71 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 38] [ prajJApanAsUtra pRthvo samasta prANiyoM kI AdhArabhUta hone se sarvaprathama pRthvIkAyikoM kA grahaNa kiyA gyaa| apkAyika pRthvI ke Azrita haiM, isalie tadanantara apkAyikoM kA grahaNa kiyA gyaa| tatpazcAt unake pratipakSI agnikAyikoM kA, agni vAyu ke samparka se bar3hatI hai, isalie usake bAda vAyukAyikoM kA aura vAyu dUrastha latAdi ke kampana se upalakSita hotA hai, isalie tatpazcAt vanaspatikAyikoM kA grahaNa kiyA gyaa|' pRthvIkAyika jIvoM kI prajJApanA 20. se ki taM puDhavikAiyA ? puDhavikAiyA duvihA paNNatA / taM jahA-suhumapuDhavikAiyA ya bAdarapuDhavikAiyA ya / [20 pra.] ve pRthvIkAyika jIva kauna-se haiM ? [20 u.] pRthvIkAyika (mukhyatayA) do prakAra ke kahe gae haiM--sUkSma pRthvIkAyika aura bAdara pRthviikaayik| 21. se ki taM suhamapuDhavikAiyA ? suhumapuDhavikAiyA duvihA pnnnnttaa| taM jahA-pajjattasuhamapuDhavikAiyA ya apajjattasuhamapuDhavikAiyA ya / se ttaM suhumpuddhvikaaiyaa| [21 pra.] sUkSmapRthvIkAyika kyA haiM ? [22 u.] sUkSmapRthvIkAyika do prakAra ke kahe gae haiN| ve isa prakAra--paryApta sUkSmapRthvIkAyika aura aparyApta sUkSmapRthvIkAyika / yaha sUkSmapRthvokAyika kA varNana huaa| 22. se kiM taM bAdarapuDhavikAiyA ? bAdarapuDhabikAiyA duvihA pnntaa| taM jahA-sahabAdarapuDhavikAiyA ya kharabAdarapuDhavikAiyA y| [22 pra.] bAdarapRthvIkAyika kyA haiM ? [22 u.] bAdarapRthvIkAyika do prakAra ke kahe gae haiN| ve isa prakAra-zlakSNa (cikane) bAdarapRthvIkAyika aura kharabAdarapRthvIkAyika / 23. se kiM taM sahabAdarapuDhavikAiyA ? sahabAbarapuDhavikAiyA sattavihA pnnttaa| taM jahA--kiNhamattiyA 1 nIlamattiyA 2 lohiyamattiyA 3 hAlihamattiyA 4 sukillamattiyA 5 paMDumattiyA 6 paNagattiyA 7 / se taM shbaadrpuddhvikaaiyaa| _ [21 pra.] zlakSNa bAdarapRthvIkAyika kyA haiM ? - [23 u.] zlakSNa bAdarapRthvokAyika sAta prakAra ke kahe gae haiN| ve isa prakAra-(1) kRSNa 1. prajJApanA. malaya. vRtti, patrAMka 24 Page #72 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathama prazApanApada [39 mRttikA (kAlo miTTI), (2) nIlamRttikA (nIle raMga kI miTTI), (3) lohitamRttikA (lAla raMga kI miTTI), (4) hAridramRttikA (pIlI miTTI), (5) zuklamRttikA (sapheda miTTI), (6) pANDumRttikA (pANDu-maTamaile raMga kI miTTI) aura (7) panakamRttikA (kAI-sI hare raMga kI mittttii)| 24. se ki taM kharabAdarapuDhavikAiyA ? kharabAdarapuDhavikAiyA praNegavihA paNNattA / taM jahApuDhavI ya 1 sakkarA 2 vAluyA ya 3 uvale 4 silA ya 5 loNUse 6-7 / praya 8 taMba 9 tauya 10 sosaya 11 ruppa 12 suvaNNe ya 13 baire ya 14 // 8 // hariyAle 15 hiMgulue 16 maNosilA 17 sAsagaMjaNa 15-16 pavAle 20 / anbhapaDala 21 bhavAluya 22 bAbarakAe maNivihANA // 6 // 'gomejjae ya 23 rupae 24 aMke 25 phalihe ya 26 lohiyakkhe ya 27 / maragaya 28 masAragalle 26 bhuyamoyaga 30 iMdanole ya 31 // 10 // caMdaNa 32 geruya 33 haMse 34 pulae 35 sogaMdhie ya 36 boddhavve / caMdappama 37 verulie 38 jalakate 36 sUrakate ya 40 // 11 // je yAva'NNe thppgaaraa| [24-pra.] khara bAdarapRthvIkAyika kitane prakAra ke haiM ? [24 u.] khara bAdarapRthvIkAyika aneka prakAra ke kahe gae haiM / ve isa prakAra-(1) pRthvI, (2) zarkarA (kaMkara), (3) bAlukA (bAlU-reta), (4) upala (pASANa - patthara), (5) zilA (caTTAna), (6) lavaNa (sAmudra, saiMcala Adi namaka), (7) aSa (Upara-kSAra vAlI jamIna, baMjarabhUmi), (8) ayas (lohA), (9) tAmbA, (10) vapuS (rAMgA), (11) sIsA, (12) raupya (cAMdI), (13) suvarNa (sonA), (14) vajra (hIrA), (15) har3atAla, (16) hIMgalU (17) mainasila, (18) sAsaga (pAradapArA), (19) aMjana (sauvIra Adi), (20) pravAla (mUgA), (21) abhrapaTala (abhraka-bhor3ala) (22) abhravAlukA (amraka-mizrita bAlU), bAdarakAya meM maNiyoM ke prakAra--(23) gomejjaka (gomedaratna), (24) rucakaratna, (25) aMkaratna. (26) sphaTikaratna, (27) lohitAkSaratna, (28) marakataratna, (26) masAragalla ratna, (30) bhujamocakaratna, (31) indranIlamaNi, (32) candanaratna, (33) gairikaratna, (34) haMsaratna (haMsagarbha ratta), (35) pulakaratna, (36) saugandhikaratna, (37) candraprabharatna, (38) vaiDUryaratna, (39) jalakAntamaNi aura (40) sUryakAntamaNi / / 8-6-10-11 // 1. 'gomejjae ya 23 ruyage 24 aMke 25 phalihe ya 26 lohiyakkhe ya 27 / caMdaNa 28 geruya 29 haMsaga 30 bhuyamoya 31 masAragalle ya 32 // 7 // caMdappaha 33 verulie 34 jalakate 35 ceva sUrakate ya 36 / ee kharapuDhavIe nAma chattIsayaM hoi||76||' isa prakAra prAcArAMga vRttikAra zIlAMkAcArya ne prAcArAMganiyukti kI gAthAoM dvArA kharapRthvIkAya ke 36 bheda ginAe haiM, jabaki prajJApanA meM 40 bheda varNita haiN| uttarAdhyayana sUtra meM prajJApanA. ke samAna hI gAthAe~ Page #73 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 40 ] [ prajJApanAsUtra ___ inake atirikta jo anya bhI tathAprakAra ke (vaise) (padmarAga Adi maNibheda haiM, ve bhI khara bAdarapRthvIkAyika samajhane cAhie / ) 25. [1] te samAsato duvihA pannatA / taM jahA---pajjattamA ya apjjttgaay| [25-1] ve (pUrvokta sAmAnya bAdarapRthvIkAyika) saMkSepa meM do prakAra ke kahe gae haiM / ve isa prakAra haiM-paryAptaka aura aparyAptaka / [2] tastha NaM je te apajjatagA te NaM asNpttaa| [25-2] unameM se jo aparyAptaka haiM, ve (svayogya paryAptiyoM ko) asamprApta hote haiM / [3] tattha NaM je te pajjattagA etesi NaM vagNAdeseNaM gaMdhAdeseNaM rasAdeseNaM phAsAdeseNaM sahassagAso vihANAI, saMkhejjAI jonnippmuhstshssaaii| pajjattagaNissAe apajjattagA bakkamati-jattha ego tattha NiyamA asNkhijjaa| se taM khrbaadrpuddhvikaaiyaa| se taM baadrpuddhvikaaiyaa| se taM puddhvikaaiyaa| [25-3] unameM se jo paryAptaka haiM, inake varNAdeza (varNa kI apekSA) se, gandha kI apekSA se, rasa kI apekSA se aura sparza kI apekSA se hajAroM (sahasrazaH) bheda (vidhAna) haiM / (unake) saMkhyAta lAkha yonipramukha (yonidvAra) haiN| paryAptakoM ke nizrAya (Azraya) meM, aparyAptaka (pAkara) utpanna hote haiM / jahA~ eka (paryAptaka) hotA hai, vahA~ (usake pAzraya se) niyama se asaMkhyAta aparyAptaka (utpanna hote haiN|):yh huA vaha (pUrvokta) khara bAdarapRthvIkAyikoM kA nirUpaNa / (usake sAtha hI) bAdarapRthvIkAyikoM kA varNana pUrNa huaa| (isake pUrNa hote ho) pRthvIkAyikoM kI prarUpaNA samApta huii| vivecana-pRthvIkAyika jIvoM ko prajJApanA-prastuta chaha sUtroM (sU. 20 se 25 taka) meM pRthvIkAyika jIvoM ke mukhya do bhedoM tathA unake avAntara bheda-prabhedoM kI prarUpaNA kI gaI hai| sUkSma pRthvIkAyika aura bAdara pRthvIkAyika kI vyAkhyA-jina jIvoM ko sUkSmanAmakarma kA udaya ho, ve sUkSma kahalAte haiN| aise pRthvIkAyika jIva sUkSmapRthvokAyika haiM / jinako bAdaranAmakarma kA udaya ho, unheM bAdara kahate haiN| aise pRthvIkAyika bAdarapRthvIkAyika kahalAte haiM 1 bera aura AMvale meM jaisI sApekSa sUkSmatA aura bAdaratA hai, vaisI sUkSmatA aura bAdaratA yahA~ nahIM samajhanI cAhie / yahA~ to (nAma-) karmodaya ke nimitta se hI sUkSma aura bAdara samajhanA caahie| mUla meM 'ca' zabda sUkSma aura bAdara ke aneka avAntarabhedoM, jaise--paryApta aura aparyApta Adi bhedoM tathA zarkarA, bAlukA Adi upabhedoM ko sUcita karane ke lie prayukta kiyA gayA hai| 'sUkSma sarvaloka meM haiN| uttarAdhyayana sUtra kI isa ukti ke anusAra sUkSma pRthvIkAyika jIva samagra loka meM aise ThasAThasa bhare hue haiM, jaise kisI peTI meM sugandhita padArtha DAla dene para usakI mahaka usameM sarvatra vyApta ho jAtI hai| bAdarapRthvIkAyika niyata-niyata sthAnoM para lokAkAza meM hote haiN| yaha dvitIyapada meM batAyA jaaegaa|' 1. (ka) prajJApanAsUtra, malaya0 vRtti, patrAMka 24-25 (kha) uttarAdhyayanasUtra, a. 36-~'suhumA savvalomaMmi / ' Page #74 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathama prajJApanApada ] [41 sUkSmapRthvIkAyikoM ke paryApta-aparyAptaka kI vyAkhyA--jina jIvoM kI paryAptiyAM pUrNa ho cukI hoM, ve paryApta yA paryAptaka kahalAte haiN| jo jIva apane yogya paryAptiyAM pUrNa na kara cuke hoM, ve aparyApta yA aparyAptaka kahalAte haiN| paryApta aura aparyApta ke pratyeka ke do-do bheda hote haiM-~-labdhiparyApta aura karaNa-paryApta, tathA labdhi-aparyAptaka aura karaNa-aparyApta / jo jIva aparyApta raha ka rahI mara jAte haiM, ve labdhi-aparyApta aura jinakI paryAptiyAM abhI pUrI nahIM huI haiM, kintu pUrI hoMgI, ve karaNa-aparyApta kahalAte haiN| paryApti-paryApti AtmA kI eka viziSTa zakti kI paripUrNatA hai, jisake dvArA prAtmA AhAra, zarIra Adi ke yogya pudgaloM ko grahaNa karatA hai aura unheM AhAra, zarIra Adi ke rUpa meM pariNata karatA hai| vaha paryAptirUpa zakti pudgaloM ke upacaya se utpanna hotI hai / tAtparya yaha hai ki utpattideza meM pAe hue navIna AtmA ne pahale jina pudgaloM ko grahaNa kiyA, unako tathA pratisamaya grahaNa kiye jA rahe atya pudgaloM ko, evaM unake samparka se jo tadra pa pariNata ho gae haiM, unako AhAra, zarIra, indriya Adi ke rUpa meM jisa zakti ke dvArA pariNata kiyA jAtA hai, usa zakti kI pUrNatA paryApti kahalAtI hai| paryApti chaha haiM-(1) pAhAraparyApti, (2) zarIraparyApti, (3) indriyaparyApti, (4) zvAsocchvAsa paryApti, (5) bhASAparyApti aura (6) manaHparyApti / jisa zakti dvArA jIva bAhya AhAra (AhArayogya pudgaloM) ko lekara khala aura rasa ke rUpa meM pariNata karatA hai, vaha prAhAraparyApti hai / jisa zakti ke dvArA rasIbhUta (rasarUpa-pariNata) AhAra (AhArayogya pudgaloM) ko rasa, rakta, mAMsa, meda, haDDI, majjA aura zukra, ina sAta dhAtuoM ke rUpa meM pariNata kiyA jAtA hai, vaha zarIraparyApti hai| jisa zakti ke dvArA dhAturUpa meM pariNamita AhAra pudgaloM ko indriyarUpa meM pariNata kiyA jAtA hai, vaha indriyaparyApti hai| ise dUsarI taraha se yoM bhI samajhA jA sakatA hai'pAMcoM indriyoM ke yogya pudgaloM ko grahaNa karake anAbhoganirvatita (anajAne hI niSpanna) vIrya ke dvArA indriyarUpa meM pariNata karane vAlI zakti indriyaparyApti hai| jisa zakti ke dvArA (zvAsa tathA) ucchvAsa ke yogya pudgaloM ko grahaNa karake, unheM (zvAsa evaM) ucchvAsarUpa pariNata karake aura phira unakA Alambana lekara chor3A jAtA hai, vaha (zvAsa-) ucchvAsa-paryApti hai| jisa zakti se bhASA-yogya (bhASAvargaNA ke) pudgaloM ko grahaNa karake, unheM bhASArUpa meM pariNata karake, vacanayoga kA Alambana lekara chor3A jAtA hai. vaha bhASAparyApti hai| jisa zakti ke dvArA mana ke yogya pudgaloM ko grahaNa karake mana ke rUpa meM pariNata karake, matoyoga kA Alambana lekara chor3A jAtA hai, vaha manaHparyApti hai / ina chaha paryAptiyoM meM se ekendriya meM cAra, dvIndriya, trIndriya aura caturindriya tathA asaMjJI paMcendriya meM pAMca aura saMjJIpaMcendriya meM chahoM paryAptiyAM hotI haiN| jIva apanI utpatti (janma) ke prathama samaya meM hI, apane yogya sambhAvita paryAptiyoM ko eka sAtha niSpanna karanA prArambha kara detA hai| kintu ve (paryAptiyAM) kramazaH pUrNa hotI haiM / jaisesarvaprathama AhAraparyApti, tatpazcAt zarIraparyApti, phira indriyaparyApti, tadanantara zvAsocchvAsaparyApti, usake bAda bhASAparyApti aura sabase anta meM manaHparyApti pUrNa hotI hai| pAhAraparyApti prathama samaya meM hI niSpanna ho jAtI hai, zeSa paryAptiyoM ke pUrNa hone meM pratyeka ko antamuhUrta samaya laga jAtA hai| kintu samasta paryAptiyoM ke pUrNa hone meM bhI antarmuhartakAla hI lagatA hai| kyoMki antarmuhUrta ke aneka vikalpa haiN| isa para se sUkSmapRthvIkAyika aura bAdarapRthvIkAyika donoM ke Page #75 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 42] [prajJApanAsUtra paryAptaka aura aparyAptaka kA svarUpa samajha lenA caahie|' __zlakSNa bAdarapRthvIkAyika-pIse hue ATe ke samAna mRdu (mulAyama) pRthvI zlakSNa kahalAtI hai / ilakSaNa prathivyAtmaka jIva bhI upacAra se ilakSNa kahalAte haiN| jina bAdarapathvI ke jIvoM kA zarIra zlakSNa-mRdu hai, ve zlakSNa bAdarapRthvIkAyika haiN| yaha mukhyatayA sAta prakAra kI hotI hai| unameM se pANDumattikA kA artha yaha bhI hai ki kisI deza meM miTrI dhulirUpa meM ho kara bhI 'pANDa' nAma se prasiddha hai / panakamRttikA kA artha vRttikAra ne isa prakAra kiyA hai nadI Adi meM bAr3ha se DUbe hue pradeza meM nadI Adi ke pUra ke cale jAne ke bAda bhUmi para jo zlakSNamRdurUpa paMka zeSa raha jAtA hai, jise 'jalamala' bhI kahate haiM, vahI panakamRttikA hai / 2 / khara bAdarapathvIkAyikoM kI vyAkhyA-prastuta gAthAoM meM khara bAdarapRthvIkAyikoM ke 40 bheda batAe haiM / anta meM yaha bhI kahA hai ki ye aura isI prakAra ke anya jo bhI padmarAgAdi ratna haiM, ve saba isI ke antargata samajhane cAhie / aparyAptakoM kA svarUpa --khara bAdarapRthvIkAyika ke paryAptaka aura aparyAptaka jo do bheda haiM, unameM se aparyAptaka yA to apanI paryAptiyoM ko pUrNatayA asaMprApta haiM athavA unheM viziSTa varNa Adi prApta nahIM hue haiN| isa dRSTi se unake lie yaha nahIM kahA jA sakatA ki ve kRSNa Adi varNa vAle haiN| zarIra Adi paryAptiyAM pUrNa ho jAne para hI bAdara jIvoM meM varNa Adi vibhAga prakaTa hotA hai, apUrNa hone kI sthiti meM nhiiN| tathA ve aparyAptaka ucchavAsa paryApti se aparyApta raha kara hI mara jAte haiM, isI kAraNa unameM spaSTatara varNAdi kA vibhAga sambhava nahIM / isI dRSTi se unheM 'asamprApta' kahA hai / paryAptakoM ke varNAdi ke bheda se hajAroM bheda-- inameM se jo paryAptaka haiM, jinakI apane yogya cAra paryAptiyAM pUrNa ho cukI haiM, unake varNa, gandha, rasa aura sparza ke bheda se hajAroM bheda hote haiN| jaise-varNa ke 5, gandha ke 2, rasa ke 5 aura sparza ke 8 bheda hote haiM / phira pratyeka varNa, gandha, rasa aura sparza meM aneka prakAra kI taratamatA hotI hai / jaise-bhramara, koyala aura kajjala Adi meM kAlepana kI nyUnAdhikatA hotI hai / ata: kRSNa, kRSNatara aura kRSNatama Adi aneka kRSNavarNIya bheda ho ge| isI prakAra nIla Adi varNa ke viSaya meM samajhanA caahie| gandha, rasa aura sparza se sambandhita bhI aise hI aneka bheda hote haiM / isI prakAra vargoM ke paraspara mizraNa se dhUsaravarNa, karbu ra (citakabarA) varNa Adi agaNita varNa niSpanna ho jAte haiM / isI prakAra eka gandha meM dUsarI gandha ke milane se, eka rasa meM dUsarA rasa mizraNa karane se, eka sparza ke sAtha dUsare sparza ke saMyoga se hajAroM bheda gandha, rasa aura sparza kI apekSA se ho jAte haiM / aise pRthvIkAyikoM ko lAkhoM yoniyAM-uparyukta pRthvIkAyika jIvoM kI lAkhoM yoniyAM haiM / yahI bAta mUlapATha meM kahI gaI hai'saMkhejjAI joNippamuhasayasahassAI'-arthAt 'saMkhyAtalAkha yonipramukha-yonidvAra haiN|' jaise ki ekaeka varNa, gandha, rasa aura sparza meM pRthvIkAyikoM kI saMvRtA yoni hotI hai / vaha tIna prakAra kI haisacitta, acitta aura mizra / inake pratyeka ke tIna-tIna bheda hote haiM- zIta, uSNa aura zItoSNa / ina zIta Adi pratyeka ke bhI tAratamya ke kAraNa aneka bheda ho jAte haiN| yadyapi isa prakAra se svasthAna meM viziSTa varNAdi se yukta yoniyAM vyakti ke bheda se saMkhyAtIta ho jAtI haiM, tathApi ve saba jAti (sAmAnya) ko apekSA eka hI yoni meM parigaNita hotI haiN| isa dRSTi se pRthvIkAyika jIvoM kI 1. (ka) prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 25-26 (kha) grAhAraparyApti ke sambandha meM sUkSmacarcA dekhiye-prajApanA. 28 vAM grAhArapada / 2. prajJApanAsUtra. malaya. vRtti, patrAMka 26 Page #76 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathama prajJApanApada] [ 43 sakhyAta lAkha yoniyAM hotI haiN| aura ve sUkSma aura bAdara sabakI saba milakara sAta lAkha yoniyAM samajhanI caahie|' apkAyika jIvoM ko prajJApanA 26. se ki taM prAukkAiyA ? pAukAiyA duvihA pnnnnttaa| taM jahA-suhumanAukkAiyA ya bAdarAukkAiyA ya / [26 pra.] ve (pUrvokta) apkAyika jIva kisa (kitane) prakAra ke haiM ? [26 u.] apkAyika jIva do prakAra ke kahe gae haiM / ve isa prakAra haiM-sUkSma apkAyika aura bAdara apkAyika / 27. se ki taM suhamAukkAiyA? suhumanAukkAiyA duvihA pnnttaa| taM jahA-pajjattasuhumanAukkAiyA ya apajjattasuhumaprAukkAiyA ya / se taM suhmaaukkaaiyaa| [27 pra.] ve (pUrvokta) sUkSma apkAyika kisa prakAra ke haiM ? [27 u.] sUkSma apkAyika do prakAra ke kahe gae haiM / ve isa prakAra haiM-paryApta sUkSmaapkAyika aura aparyApta sUkSma-apkAyika / (isa prakAra) yaha sUkSma-apkAyika kI prarUpaNA huI / 28. [1] se ki taM bAdaramAukkAiyA ? bAdarA ukkAiyA aNegavihA paNNattA / taM jahA--prosA himae mahiyA karae harataNue suddhodae sotodae usiNodae khArodae khaTTodae aMbilodae lavaNodae vAruNodae khorodae ghanodae khotodae rasodae, je yAva'NNe thppgaaraa| [28-1 pra.] ve (pUrvokta) bAdara-apkAyika kyA (kaise) haiM ? 28.1 u.] bAdara-apkAyika aneka prakAra ke kahe gae haiN| ve isa prakAra--prosa, hima (barpha), mahikA (garbhamAsoM meM hone vAlI sUkSma varSA-dhummasa yA koharA), prole, haratanu (bhUmi ko phor3a kara aMkurita hone vAle gehU~ ghAsa Adi ke agrabhAga para jamA hone vAle jalabindu), zuddhodaka (AkAza meM utpanna hone vAlA tathA nadI Adi kA pAnI), zItodaka (nadI Adi kA zItasparzapariNata jala), uSNodaka (kahIM jharane Adi se svAbhAvikarUpa se uSNasparzapariNata jala), kSArodaka (khArA pAnI), khaTTodaka (kucha khaTTA pAnI), amlodaka (svAbhAvikarUpa se kAMjI-sA khaTTA pAnI), lavaNodaka (lavaNa samudra kA pAnI), vAruNodaka (varuNasamudra kA yA madirA jaise svAdavAlA jala), kSIrodaka (kSIrasamudra 1. prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 27-28 2. prAcArAMgasUtraniyuktikAra ne bAdara-akAya ke-"suddhodae ya 1 ussA 2 hime ya 3 mahiyA ya 4 harataNU ceva 5 / bAyaraAuvihANA paMcavihA vaNiyA ee // 108 // " isa gAthAnusAra 5 hI bhedoM kA nirdeza kiyA hai| tathA uttarAdhyayanasUtra a. 36, gAthA 86 meM bhI ye hI pAMca bheda ginAe haiM, jabaki yahA~ aneka bheda batAe haiM / --saM. Page #77 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 44 ] [prajJApanAsUtra kA pAnI), ghRtodaka (ghRtavarasamudra kA jala), kSododaka (ikSusamudra kA jala) aura rasodaka (puSkaravara samudra kA jl)| ye aura tathAprakAra ke aura bhI (rasa-sparzAdi ke bheda se) jitane prakAra hoM, (ve saba bAdara-apkAyika samajhane cAhie / ) [2] te samAsato duvihA pannatA / taM jahA-pajjattagA ya apajjattagA ya / [28-2] ve (prosa prAdi bAdara apkAyika) saMkSepa meM do prakAra ke kahe gae haiM / ve isa prakAra-paryAptaka aura aparyAptaka / [3] tattha je je te apajjattagA te NaM asNpttaa| ___ [28-3] unameM se jo aparyAptaka haiM, ve asamprApta (apanI paryAptiyoM ko pUrNa nahIM kara pAe) haiN| [4] tattha NaM je te pajjattagA etesi NaM vaNNAdeseNaM gaMdhAdeseNaM rasAdeseNaM phAsAdeseNaM sahassaggaso vihANAI, saMkhejjAiM jonniipmuhsyshssaaii| pajjattagaNissAe apajjattagA vakkamaMti--jatya ego tattha NiyamA asaMkhejjA / se taM baadrgraaukkaaiyaa| se taM prAukkAiyA / [28-4] unameM se jo aparyAptaka hai, unake varNa, gandha, rasa aura sparza kI apekSA se hajAroM (sahasrazaH) bheda (vidhAna) hote haiM / unake sakhyAta lAkha yonipramukha haiM / paryAptaka jIvoM ke Azraya se aparyAptaka pAkara utpanna hote haiM / jahA~ eka paryAptaka hai, vahA~ niyama se (usake Azraya se) asaMkhyAta (aparyAptaka utpanna hote haiM / ) yaha humA, bAdara apkAyikoM (kA varNana / ) (aura sAtha hI) apkAyika jIvoM kI (prarUpaNA pUrNa huii|) vivecana-prakAyika jIvoM kI prajJApanA-prastuta tIna sUtroM (sU. 26 se 28 taka) meM apkAyika jIvoM ke do mukhya prakAra tathA unake bheda-prabhedoM kI prarUpaNA kI gaI hai / tejaskAyika jIvoM kI prajJApanA 26. se kiM taM teukkAiyA ? teukkAiyA duvihA paNNattA / taM jahA-suhumateukkAiyA ya bAdarateukkAiyA ya / [29 pra.] ve (pUrvokta) tejaskAyika jIva kisa prakAra ke haiM ? [26 u.] tejaskAyika jIva do prakAra ke kahe gae haiM / ve isa prakAra-sUkSma tejaskAyika aura bAdara tejaskAyika / 30, se ki taM suhamateukkAiyA ? suhumateukkAiyA duvihA pnntaa| taM jahA-pajjattagA ya apajjattagA ya / se taM suhumteukkaaiyaa| [30 pra.] sUkSma tejaskAyika jIva kisa prakAra ke haiM ? Page #78 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathama prajApanApada) [30 u.] sUkSma tejaskAyika jIva do prakAra ke kahe gae haiN| ve isa prakAra-paryAptaka aura aparyAptaka / yaha huA pUrvokta sUkSma tejaskAyika kA varNana / 31. [1] te kiM taM bAdarateukkAiyA ? bAdarateukkAiyA praNegavihA paNNatA / taM jahA-iMgAle jAlA mummure acco alAe suddhAgaNI ukkA vijjU asaNI NigghAe saMgharisasamuTThie sUrakaMtamaNiNissie, je yAva'NNe thppgaaraa| [31-1 pra.} ve (pUrvokta) bAdara tejaskAyika kisa prakAra ke haiM ? [31-1 u.] bAdara tejaskAyika aneka prakAra ke kahe gae haiN| ve isa prakAra haiM-aMgAra, jvAlA, (jAjvalyamAna khaira Adi kI jvAlA athavA agni se sambaddha dIpaka kI lau), mumura (rAkha meM mile hue agnikaNa yA bhobhara), aci (agni se pRthak huI jvAlA yA lapaTa), alAta (jalatI huI mazAla yA jalatI lakar3I), zuddha agni (lohe ke gole ko agni), ulkA, vidyut (AkAzIya vidyut), azani (AkAza se girane vAle agnikaNa), nirghAta (vaikriya sambandhita prazanipAta yA vidyutpAta), saMgharSa-samutthita (araNi Adi kI lakar3I kI ragar3a se paidA hone vAlI agni), aura sUryakAntamaNiniHsRta (sUrya kI prakhara kiraNoM ke samparka se sUryakAntamaNi se utpanna hone vAlI agni)| isI prakAra kI anya jo bhI (agniyAM) haiM (unheM bAdara tejaskAyikoM ke rUpa meM samajhanA cAhie / ) [2] te samAsato duvihA pannattA / taM jahA-pajjattagA ya apajjattagA ya / [31-2] ye (uparyukta bAdara tejaskAyika) saMkSepa meM do prakAra ke kahe gae haiN| ve isa - prakAra-paryAptaka aura aparyAptaka / [3] tattha NaM je te apajjattagA te NaM asaMpattA / [31-3] unameM se jo aparyAptaka haiM, ve (pUrvavat) asamprApta (apane yogya paryAptiyoM ko pUrNatayA aprApta) haiN| [4] tattha gaM je te pajjattagA eesi jaM vaNNAdeseNaM gaMdhAdeseNaM rasAdeseNaM phAsAdeseNaM sahassaggaso vihANAI, saMkhejjAI joNiSpamuhasayasahassAI / pajjattagaNissAe apajjattagA vakkamaMti-- jattha ego tattha NiyamA asaMkhejjA / se taM bAdarate ukkAiyA / se taM teukkaaiyaa| [31-4] unameM se jo paryAptaka haiM, unake varNa, gandha, rasa aura sparza kI apekSA se hajAroM (sahasrazaH) bheda hote haiN| unake saMkhyAta lAkha yoni-pramukha haiN| paryAptaka (tejaskAyikoM) ke prAzraya se aparyApta (tejaskAyika) utpanna hote haiN| jahA~ eka paryAptaka hotA hai, vahA~ niyama se asaMkhyAta aparyAptaka (utpanna hote hai|) yaha huI bAdara tejaskAyika jIvoM kI prarUpaNA / (sAtha hI) tejaskAyika jIvoM kI bhI prarUpaNA pUrNa huii| vivecana-tejaskAyika jIvoM kI prajJApanA-prastuta tIna sUtroM (sU. 26 se 31 taka) meM tejaskAyika jIvoM ke mukhya do prakAra tathA unake bheda-prabhedoM kI prarUpaNA kI gaI hai| Page #79 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 46) [prajJApanAsUtra vAyukAyika jIvoM ko prajJApanA 32. se kiM taM vAukkAiyA ? vAukkAiyA duvihA paNNattA / taM jahA-suhumavAukAiyA ya bAdaravAukkAiyA ya / [32 pra.] vAyukAyika jIva kisa prakAra ke haiM ? [33 u.] vAyukAyika jIva do prakAra ke kahe gae haiN| ve isa prakAra haiM-sUkSma vAyukAyika aura bAdara vAyukAyika / 33. se ki taM suhumavAukkAiyA ? suhumavAukkAiyA duvihA pnnttaa| taM jahA-pajjattagasuhumavAukkAiyA ya apajjattagasuhumavAukkAiyA ya / se taM suhumavAukkAiyA / [33 pra.] ve (pUrvokta) sUkSma vAyukAyika kaise haiM ? [33 u.] sUkSma vAyukAyika jIva do prakAra ke kahe gae haiN| ve isa prakAra haiM-paryAptaka sUkSma vAyukAyika aura aparyAptaka sUkSma vAyukAyika / yaha huA, vaha (pUrvokta) sUkSma vAyukAyikoM kA varNana / 34. [1] se kiM taM bAdaravAukkAiyA ? bAdaravAukkAiyA aNegavihA pnnnnttaa| taM jahA-pAINavAe par3INavAe dAhiNavAe udINabAe ur3avAe ahovAe tiriyavAe vidisIvAe vAumbhAme vAukkaliyA vAyamaMDaliyA ukkaliyAvAe maMDaliyAvAe guMjAvAe jhaMjhAvAe saMvaTTagavAe ghaNavAe taguvAe suddhavAe, je yAva'NNe tahappagAre / [34-1 pra.] ve bAdara vAyukAyika kisa prakAra ke haiM ? [34-1 u.] bAdara vAyukAyika aneka prakAra ke kahe gae haiN| ve isa prakAra haiM-pUrvI vAta (pUrvadizA se bahatI huI vAyu), pazcimI vAyu, dakSiNI vAyu, uttarI vAyu, UrdhvavAyu, adhovAyu, tiryagvAyu (tirachI calatI huI havA), vidigvAyu (vidizA se prAtI huI havA), vAtobhrAma (aniyataanavasthita vAya), vAtotkalikA (samadra ke samAna pracaNDa gati se bahatI haI tuphAnI havA), vAtamaNDalikA (vAtolI), utkalikAvAta (pracuratara utkalikAoM-AMdhiyoM se mizrita havA), maNDalikAvAta (mUlata: pracura maNDalikAnoM---gola-gola cakkaradAra havAoM se prArambha hokara uThane vAlI vAyu), gujAvAta (gUjatI huI-sanasanAtI huI-calane vAlI havA), jhaMjhAvAta (vRSTi ke sAtha calane vAlA aMdhar3a), saMvata kavAta (khaNDa-pralayakAla meM calane vAlI vAyu athavA tinake Adi ur3Akara le jAne vAlI AMdhI), ghanavAta (ratnaprabhAdi pRthviyoM ke nIce rahI huI saghana-Thosa vAyu), tanuvAta (ghanavAta ke nIce rahI huI patalI vAyu) aura zuddhavAta (mazaka Adi meM bharI huI yA dhImI-dhImI bahane vAlI hvaa)| anya jitanI bhI isa prakAra kI havAe~ haiM, (unheM bhI bAdara vAyukAyika hI samajhanA cAhie / ) Page #80 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathama prjnyaapnaapd| [47 [2] te samAsato duvihA paNNattA / taM jahA-pajjattagA ya apajjagA ya / [34-2] ve (pUrvokta bAdara vAyukAyika) saMkSepa meM do prakAra ke kahe gae haiM / yathA---paryAptaka aura aparyAptaka / raNaje te apajjattagA te NaM asNpttaa| [34-3] inameM se jo aparyAptaka haiM. ve asamprApta (apane yogya paryAptiyoM ko pUrNa nahIM kiye hue) haiN| [4] tastha NaM je te pajjattagA etesi NaM vaNNAdeseNaM gaMdhAdeseNaM rasAdeseNaM phAsAdeseNaM sahassaggaso vihANAI, saMkhejjAI jonniymuhsyshssaaii| pajjattagaNissAe apajjattayA vakkarmati-jastha ego tattha NiyamA asaMkhejjA / se taM baadrvaaukkaaiyaa| se taM vAukkAiyA / [34-4] inameM se jo paryAptaka haiM, unake varNa kI apekSA se, gandha kI apekSA se, rasa kI apekSA se aura sparza kI apekSA se hajAroM prakAra (vidhAna) hote haiM / inake saMkhyAta lAkha yonipramukha hote haiM / (sUkSma aura bAdara vAyukAyika kI milA kara 7 lAkha yoniyA~ haiM / ) paryAptaka vAyukAmika ke pAzraya se, aparyAptaka utpanna hote haiN| jahA~ eka (paryAptaka vAyukAyika) hotA hai vahA~ niyama se asaMkhyAta (aparyAptaka vAyukAyika) hote haiM / yaha huA--bAdara vAyukAyika (kA varNana / ) (sAtha hI), vAyukAyika jIvoM kI (prarUpaNA pUrNa huii|) _ vivecana-vAyukAyika jIvoM ko prajJApanA--prastuta tIna sUtroM (sU. 32 se 34 taka) meM vAyukAyika jIvoM ke do mukhya prakAra tathA unake bheda-prabhedoM kI prarUpaNA kI gaI hai| vanaspatikAyikoM kI prajJApanA--- 35. se ki taM vaNassaikAiyA? vaNassaikAiyA duvihA paNNattA / taM jahA-suhumavaNassaikAiyA ya bAdaravaNassatikAiyA ya / {35 pra. ve (pUrvokta) vanaspatikAyika jIva kaise haiM ? [35 u.] vanaspatikAyika do prakAra ke kahe gae haiN| ve isa prakAra-sUkSma vanaspatikAyika aura bAdara bnsptikaayik| 36 se ki taM suhamavaNassaikAiyA ? suhamavaNassaikAiyA duvihA pnttaa| taM jahA-pajjattasuhamavaNassaikAiyA ya apajjattasuhamavaNassaikAiyA ya / se taM suhumvnnssikaaiyaa| [36 pra.] ve sUkSma vanaspatikAyika jIva kisa prakAra ke haiM ? [36 u.] sUkSma vanaspatikAyika jIva do prakAra ke kahe gae haiN| ve isa prakAra--paryAptakasUkSmavanaspatikAyika aura aparyAptaka sUkSmavanaspatikAyika / yaha huA sUkSma vanaspatikAyika (kA niruupnn)| Page #81 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 48] [prajJApanAsUtra 37. se kiM taM bAdaravaNassaikAiyA ? bAdaravaNassaikAiyA duvihA paNNattA / taM jahA-patteyasarIrabAdaravaNapphaikAiyA ya sAhAraNasarIrabAdaravaNaphaikAiyA ya / [37 pra.] aba prazna hai-trAdara vanaspatikAyika kaise haiM ? [37 u.] bAdara vanaspatikAyika do prakAra ke kahe gae haiN| ve isa prakAra--pratyekazarIrabAdaravanaspatikAyika aura sAdhAraNazarIra bAdaravanaspatikAyika / 38 se ki taM pattayasarIrabAdaravaNapphaikAiyA? patteyasarIrabAdaravaNapphaikAiyA duvAlasavihA pannattA / taM jahArukkhA 1 gucchA 2 gummA 3 latA ya 4 vallI ya 5 pavvagA ceva 6 / taNa 7 valaya 8 hariya 6 prosahi 10 jalaruha 11 kuhaNA ya 12 boddhanvA // 12 // [38 pra] ve pratyekazarIra-bAdaravanaspatikAyika jIva kisa prakAra ke haiM ? [38 u. pratyekazarIrabAdaravanaspatikAyika jIva bAraha prakAra ke kahe gae haiN| ve isa prakAra se haiM-(1) vRkSa (Ama, nIma Adi), (2) guccha (baiMgana Adi ke pauve), (3) gulma (navamAlikA Adi), (4) latA (campakalatA Adi), (5) vallI (kUSmANDI apuSI Adi beleM), (6) parvaga (ikSu Adi parva-pora-gAMTha vAlI vanaspati), (7) tRNa (kuza, kAsa, dUba Adi harI dhAsa), (8) valaya (jinakI chAla valaya ke AkAra kI gola hotI hai, aise ketakI, kadalI aAdi), (9) harita (bathanA Adi harI lilotI), (10) auSadhi (gehU~ Adi dhAnya, jo phala (phasala) pakane para sUkha jAte haiN|), (11) jalaruha (pAnI meM ugane vAlI kamala, siMghAr3A, udakAvaka Adi banaspati) aura (12) kuhaNa (bhUmi ko phor3a kara ugane vAlI vanaspati), (ye bAraha prakAra ke pratyekazarIra-bAdaravanaspatikAyika jIva) samajhane caahie| 39. se ki taM rakkhA ? rukkhA duvihA pannattA / taM jahA--egaDiyA ya bahubIyagA ya / [36 pra.] ve vRkSa kisa prakAra ke haiM ? [36 u.] vRkSa do prakAra ke kahe gae haiM-ekAsthika (pratyeka phala meM eka guThalI yA bIja vAle) aura bahubIjaka (jinake phala meM bahuta bIja hoN)| 40. se ki taM egaDhiyA ? egaTThiyA praNegavihA paNNattA / taM jahA NibaMba jaMbu kosaMba sAla aMkolla pIlu selU ya / sallai moyai mAluya baula palAse karaMje ya // 13 // puttaMjIvayAriThe bibhelae haraDae ya bhllaae| uMbebhariyA khIriNi bodhavve dhAyai piyAle // 14 // Page #82 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathama prajJApanApada ] [ 49 pUI karaMja seNhA (sahA) taha sosavA ya asaNe ya / pugNAga NAgarukkhe sovaNi tahA asoge ya // 15 // je yAva'NNe thppgaaraa| etesi NaM mUlA vi asaMkhejjajIviyA, kaMdA vi khaMdhA vi tayA vi sAlA vi pavAlA vi / pattA patteyajIviyA / pupphA aNegajIviyA / phalA eTThiyA / se taM egaTThiyA / [40 pra] ekAsthika (pratyeka phala meM eka boja-guThalI vAle) vRkSa kisa prakAra ke hote haiM ? [40 u.] ekAsthikavRkSa aneka prakAra ke kahe gae haiM / ve isa prakAra haiM [gAthArtha--] nIma, Ama, jAmuna, kozamba (kozAmra = jaMgalI prAma), zAla, aMkolla (akharoTa yA pizte kA per3a), pIlU, zelu (lisor3A), sallakI (hAthI ko priya), mocakI, mAluka, bakula, (maulasarI), palAza (khAkharA yA DhAka), karaMja (naktamAla) / / 13 / / putrajIvaka (pitaujhiyA), ariSTa (arIThA), bibhItaka (baher3A), haraDa yA jiyApotA, bhallAtaka (bhilAvA), umbebhariyA, khIraNi (khiranI), dhAtakI aura priyAla / / 14 / / pUtika (nimba-nimbaulI), karaJja, zlakSNa (yA plakSa) tathA zIzapA, azana aura punnAga (nAgakesara), nAgavRkSa, zrIparNI aura azoka; (ye ekAsthika vRkSa haiM / ) isI prakAra ke anya jitane bhI vRkSa hoM, (jo vibhinna dezoM meM utpanna hote haiM tathA jinake phala meM eka hI muThalI ho; una sabako ekAsthika hI samajhanA caahie|) // 15 // ina (ekAsthika vRkSoM) ke mUla asaMkhyAta jIvoM vAle hote haiM, tathA kanda bhI, skandha bhI, tvacA (chAla) bhI, zAkhA (sAla) bhI aura pravAla (koMpala) bhI (asaMkhyAta jIvoM vAle hote haiM ), kintu inake patte pratyeka jIva (eka-eka patte meM eka-eka jIva) vAle hote haiM / inake phala ekAsthika (eka hI guThalI vAle) hote haiM / yaha huA--usa (pUrvokta) ekAsthika vRkSa kA varNana / 41. se kiM taM bahubIyagA? bahuboyagA aNegavihA paNNattA / taM jahA atthiya tidu kaviThe aMbADaga mAliMga bille y| prAmalaga phaNasa dADima prAsotthe ubara vaDe ya / / 16 / / jaggoha NaMdirukkhe pippari sayarI pilukkharukkhe ya / kAuMbari kutthu bhari bodhavvA devadAlI ya // 17 // tilae laue chattoha sirIse sattivaNNa dahiyanne / loddha dhava caMdaNa'jjuNa NIme kuDae kayaMbe ya // 18 // je yAva'NNe thppgaaraa| eesi NaM mUlA vi asaMkhejjajIviyA, kaMdA vi khaMdhA vi tayA vi sAlA vi pavAlA vi / pattA patteyajIviyA / puSphA aNegajIviyA / phalA bhuboyaa| se taM bhuboygaa| se taM rukkhA / __. [41-pra.] aura ve (pUrvokta) bahubIjaka vRkSa kisa prakAra ke haiM ? Page #83 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [ prajJApanAsUtra [41-u.] bahubIjaka vRkSa aneka prakAra ke kahe gae haiN| ve isa prakAra se haiM [gAthArtha-] asthika, tendu (tinduka), kapittha (kavITha), ambADaga, mAtuliMga (bijaurA), bilva (bela), Amalaka (A~valA), panasa (anannAsa), dADima (anAra), azvattha (pIpala), udumbara (gullara), vaTa (bar3a), nyagodha (bar3A bar3a), // 16 / / nandivRkSa, pippalI (pIpala), zatarI (zatAvarI), plakSavRkSa, kAdumbarI, kastumbharI aura devadAlI (inheM bahubIjaka) jAnanA cAhie / / 17 / / tilaka lavaka (lakuca-lIcI), chatropaka, zirISa, saptaparNa, dadhiparNa, lodhra, dhava, candana, arjuna, nIpa, kuraja (kuTaka) aura kadamba // 18 // isI prakAra ke aura bhI jitane vRkSa haiM, (jinake phala meM bahuta bIja hoM; ve saba bahubIjaka vRkSa samajhane caahie| ina (bahubIjaka vRkSoM) ke mUla asaMkhyAta jIvoM vAle hote haiN| inake kanda, skandha, tvacA (chAla), zAkhA aura pravAla bhI (asaMkhyAta jIvAtmaka hote haiN| inake patte pratyeka jIvAtmaka (pratyeka patte meM eka-eka jIva vAle) hote haiN| puSpa aneka jIvarUpa (hote haiM) aura phala bahuta bIjoM vAle (haiM / ) yaha huA bahubIjaka (vRkSoM kA varNana !) (sAtha hI) vRkSoM kI prarUpaNA (bhI pUrNa huii|) 42. se ki taM gucchA ? gucchA aNegavihA paNNattA / taM jahA vAiMgaNa sallaI' boMDaI ya taha kacchurI ya jAsumaNA / rUvI prADhai nIlo tulasI taha mAliMgI y||16|| katthaMbhari pippaliyA atasI billI ya kAyamAI yaa| cuccu paDolA' kaMdali bAuccA' vatthule badare // 20 // pattaura sIyaurae havati tahA jasae ya bodhve|| NigguDideg akka tUbari aTTai ceva talaUDA // 21 // saNa vANa' kAsa maddaga' agghADaga sAma siMduvAre y| karamadda addarUsaga karIra erAvaNa mahitthe // 22 // jAulaga mAla' parilI gayamAriNi kuccakAriyA' bhaMDI12 / jAvai3 keyai taha gaMja pADalA dAsI aMkolle14 // 23 // je yAva'NNe tahapagArA / se ttaM pucchaa| [42 pra.] ve (pUrvokta) guccha kisa prakAra ke hote haiM ? pAThAntara-1 dhuDaI / 2 katthurI ya jIbhumaNA / 3 kcchubhrii| 4 vuccU / 5 paDolakade / 6 viuvA vrclNdere| 7 Nigga miyaMga tabari, atthai ceva tludaaddaa| 8 paann| 9 muddg| 10 mola / 11 kuvvkaariyaa| 12 bhNddaa| 13 jovai / 14 akole| Page #84 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathama prajJApanApada] [51 [42 u.] guccha aneka prakAra ke kahe gae haiN| ve isa prakAra hai-baiMgana, zalyako, boMDI (athavA thuNDakI) tathA kacchurI, jAsumanA, rUpI, pADhakI, nIlI, tulasI tathA mAtuliMgI // 19 // kastumbharI (dhaniyA), pippalikA, alasI, bilvI, kAyamAdikA, cuccU (vuccu), paTolA, kandalI, bAuccA (vikurvA), bastula tathA bAdara / / 20 / / patrapUra, zItapUraka tathA javasaka, evaM nirguNDI (nilgu), arka (mRgAMka), tUvarI (tabarI), aTTakI (astakI) aura talapuTA (talauDAdA) bhI samajhanA cAhie // 21 // tathA saNa (zaNa), vANa (pANa), kAza (kAsa), madraka (mudraka), AghrAtaka, zyAma, sinduvAra aura karamarda, Ardra DUsaka (aDUsA) karIra (kaira), airAvaNa tathA mahittha / / 22 / / jAtulaka, mola, parilI, gajamAriNI, kurcakArikA (kurvakArikA), bhaMDI (bhaMDa), jAvako (jIvakI), ketakI tathA gaMja, pATalA, dAsI aura aMkolla / / 23 // anya jo bhI isI prakAra ke (ina jaise) haiM, (ve saba guccha samajhane caahie|) yaha huaA guccha kA vrnnn| 43. se ki taM gummA ? gummA praNegavihA paNNattA / taM jahA seriyae' NomAliya koraMTaya baMdhujIvaga mnnojje| poIya pANa kaNaira kujjaya taha siMduvAre ya // 24 // jAI moggara taha jUhiyA ya taha malliyA ya vaasNtii| vatthula kacchula sevAla gaMThi magadaMtiyA ceva // 25 // caMpagajItI gavaNIiyA ya kudo tahA mahAjAI / evamaNegAgArA havaMti gummA muNeyabvA // 26 // se taM gummA / [43 pra.] ve (pUrvokta) gulma kisa prakAra ke haiM ? [43 u.] gulma aneka prakAra ke kahe gae haiN| ve isa prakAra--'serita ka (senataka), navamAlatI, koraNTaka, bandhujIvaka, manodya, potika (pitika), pAna, kanera (karNikAra), kurjaka (kujaka), tathA sinduvAra / / 24 / / jAtI (jAI), mogarA, jUhI (yUthikA), tathA mallikA aura vAsantI, bastula, kacchala (kasthula), zaivAla, granthi evaM mRgadantikA / / 25 / / campaka, jItI, navanItikA, kunda, tathA mahAjAti; isa prakAra aneka AkAra-prakAra ke hote haiM, (una sabako) gulma samajhanA cAhie / / 26 / / yaha huI gulmoM kI prarUpaNA / / 44. se kitaM layAo? layAno praNegavihAmro paNNattApro / taM jahA paumalatA nAgalatA asoga-caMpayalatA ya cUtalatA / vaNalaya vAsaMtilayA aimuttaya-kuda-sAmalatA // 27 // je yAva'NNe tahappagArA / se taM lyaatro| pAThAntara-1 sennye| 2 katthala / 3 NIiyA / Page #85 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 52] [prajJApanAsUna [44 pra.] ve (pUrvokta) latAe~ kisa prakAra kI hotI haiM ? [44 u.] latAe~ aneka prakAra kI kahI gaI haiN| yathA--padmalatA, nAgalatA, azokalatA, campakalatA, aura cUtalatA, vanalatA, vAsantIlatA, atimuktakalatA, kundalatA aura zyAmalatA // 27 // aura jitanI bhI isa prakAra kI haiM, (unheM latA samajhanA caahie|) yaha huA una latAoM kA varNana / 45. se ki taM vallIpro? vallIpro aNegavihAmro paNNattAyo / taM jahA-- pUsaphalI kAliMgI tubI tauso ya elavAluko / ghosADaI' paDolA paMcaMguliyA ya NAlIyA // 28 // kaMgUyA kadduiyA kakkoDai kAriyallaI subhgaa| kuvadhA(yA) ya vAgalI pAvavalli taha devadArUpa ya // 26 // apphoyA aimuttaya NAgalayA kaNha-sUravallI y| saMghaTTa sumaNasA bi ya jAsuvaNa kuviMdavallI ya // 30 // muddiya praSpA bhallI chIravirAlI jiyaMti govaalii| pANI mAsAvallI guMjAvallI' ya vacchANI'1 // 31 // sasabiMdu gottaphusiyA'2 girikaNNai mAluyA ya aMjaNaI / dahaphullai3 kAgaNi' 4 mogalo ya taha prakkaboMdI ya / / 32 // je yAva'NNe tahappagArA / se taM vallIyo / [45 pra.] ve (pUrvokta) valliyAM kisa prakAra kI hotI haiM ? [45 u.] valliyAM aneka prakAra kI kahI gaI haiN| ve isa prakAra haiM [gAthArtha-] pUsa phalI, kAliMgI (jaMgalI tarabUja ko bela) tumbI, trapuSI (kakar3I), elavAlukI (eka prakAra kI kakar3I), ghoSAtakI, paTolA, paMcAMgulikA aura nAlIkA (prAyanIlI) // 28 / / kaMgUkA, kuddakikA (kaNDakikA), karkoTakI (kaMkor3o yA kakar3I), kAravellakI (kArelI), subhagA, kuvadhA (kuvayA -kuyavAyA) aura vAgalI, pApavallI, tathA devadAru (devadAlI) / / 26 / / aphphoyA (apheyA), atimuktakA, nAgalatA aura kRSNasUravallI, saMghaTTA aura sumanasA bhI tathA jAsuvana aura kuvindavallI // 30 // mudrIkA, appA, bhallI (ambAvalI), kSIravirAlI (kRSNakSIrAlI), jIyaMtI (jayantI), gopAlI, pANI, mAsAballI, gujAvallI, (gujIvallI) aura vacchANI (vicchANI) // 31 / / zazabindu, gotraspRSTA (sasivI, dvigotraspRSTA), girikarNakI, mAlukA aura ajanakI, dahasphoTakI (dadhisphoTakI), kAkaNI (kAkalI) aura mokalI tathA arkabondI / / 32 / / pAThAntara--1 ghosADai paMDolA, ghosAI ya pddolaa| 2 AyaNIlI y| 3 kNdduiyaa| 4 kuvayA, kuyvaayaa| 5 devadAlo ya / 6 apheyaa| 7 ambaavllii| 8 kinnhchiiraalii| 9 jyNtii| 10 gujiivllii| 11 vicchANI / 12 sasivI dugottaphusiyA / 13 dahiphollai / 14 kAkalI / Page #86 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathama prajJApanApada] [53 isI prakAra kI anya jitanI bhI (vanaspatiyAM haiM, una sabako valliyAM samajhanA caahie|) yaha huI, valliyoM kI prarUpaNA / 46. se ki taM pavvagA? pavvagA praNegavihA pannatA / taM jahA ikkhU ya ikkhuvADI vIraNa taha ekkaDe bhamAse ya / suThe (sube) sare ya vette timire sataporaga Nale ya // 33 // vaMse velU' kaNae kaMkAvaMse ya cAvavaMse ya / udae kuDae vimae kaMDAvelU ya kallANe // 34 // je yAva'NNe tahappagArA / se taM pvvgaa| (46 pra] ve parvaka (vanaspatiyAM) kisa prakAra kI hai ? [46 u.] parvaka vanaspatiyAM aneka prakAra kI kahI gaI haiM / ve isa prakAra haiM [gAthArtha--] ikSu aura iAvATI, vIraNa (vIruNI) tathA ekkar3a, bhamAsa (mASa), sUTha (sumba), zara aura vetra (beta), timira, zataparvaka aura nala / / 33 / / vaMza (bAMsa), velU (veccha), kanaka, kaMkAvaMza aura cApavaMza, udaka, kuTaja, vimaka (visaka), kaNDA, vela (vella) aura kalyANa // 34 // aura bhI jo isI prakAra kI vanaspatiyAM haiM, (unheM parvaka meM ho samajhanI caahie|) yaha huI, una parvakoM ko prarUpaNA / 47. se ki taM taNA? taNA aNegavihA paNNattA / taM jahA seDiya bhattiya hottiya Dabbha kuse pavae ya poDailA / prajjuNa asADhae rohiyaMse suyaveya khIratuse5 // 35 // eraMDe kuruvide kakkhaDa suThe tahA vibhaMgU ya / mahurataNa luNaya sippiya bodhavve sukalitaNA ya // 36 // je yAva'Ne thppgaaraa| se taM tnnaa| [47-pra.] ve (pUrvokta) taNa kitane prakAra ke haiM ? [46-u.] tRNa aneka prakAra ke kahe gae haiM / ve isa prakAra [gAthArtha-] seTika (seMDika), bhaktika (mAMtrika), hotrika, darbha, kuza aura parvaka, poTakilA (pATakilA-poTalikA), arjuna,ASAr3haka, rohitAMza, zukaveda aura kssiirtuss(kssiirbhusaa)||35|| eraNDa, kuruvinda, kakSaTa (karakara), sUTha (muTTha), vibhaMgU aura madhuratRNa, lavaNaka (kSuraka), zilpika (zuktika) . pAThAntara--1 ekkaDe ya mAse / 2 vecchu / 3 visae, kaMDAvelle / 4 maMtiya / 5 khIrabhase / 6 kaskara / Page #87 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 54] [prajJApanAsUtra aura sukalItRNa (sukalIvRNa), (inheM) taNa jAnanA cAhie // 36 / / jo anya isI prakAra ke haiM (unheM bhI tRNa samajhanA cAhie / ) yaha huI una (pUrvakathita) tRNoM kI prarUpaNA / 48. se ki taM valayA ? valayA praNegavihA paNNattA / taM jahA tAla tamAle takkali teyali' sAre ya saarkllaanne| sarale jAvati keyai kadalI taha dhammarukkhe ya // 37 // bhuyarukkha hiMgurukkhe lavaMgarukkhe ya hoti bodhavve / pUyaphalI khajUrI bodhavA nAliero ya // 38 // je yAva'NNe tahappagArA / se taM vlyaa| [48.pra.] ve valaya (jAti kI vanaspatiyAM) kisa prakAra kI haiN| , [48 u.] valaya-vanaspatiyAM aneka prakAra kI kahI gaI haiM / ve isa prakAra haiM [gAthArtha-] tAla (tAr3a), tamAla, tarkalI (takkalI), tetalI (totalI), sAra (zAlI), sArakalyANa (sArakatrANa), sarala, jAvatI (jAvitrI), ketakI (kevar3A), kadalI (kelA) aura dharmavRkSa (carmavRkSa) / / 37 / / bhujavRkSa (mucavRkSa), hiMguvRkSa, aura (jo) lavaMgavRkSa hotA hai, (ise valaya) samajhanA caahie| pUgaphalI (supArI), khajUra aura nAlikerI (nAriyala), (inheM bhI valaya) samajhanA cAhie // 38 // 46. se kiM taM hariyA? hariyA praNegavihA paNNattA / taM jahA~ prajjoraha voDANe haritaga taha taMdulejjaga taNe ya / vasthula pAraga majjAra pAi billo ya pAlakkA // 36 // vagapippalI ya damvI sosthiyasAe taheva mNddukkii| mUlaga sarisava aMbilasAe ya jiyaMtae ceva // 40 // tulasI kaNha urAle phaNijjae prajjae ya bhuuynne| coraga damaNaga maruyaga sayapuphidIvare ya tahA // 41 // je yAva'NNe tahappagArA / se taM hriyaa| [46 pra.] ve (pUrvokta) harita (vanaspatiyAM) kisa prakAra kI haiM ? [46 u.] harita vanaspatiyAM aneka prakAra kI kahI gaI haiM / ve isa prakAra haiM [gAthArtha-] adyAvaroha, vyudAna, haritaka tathA tAnduleyaka (candaliyA), tRNa, vastula (bathuA), pAraka (parvaka), mArjAra, pAtI, bilvI aura pAlyaka (pAlaka) // 39 // dakapippalI aura darvI, pAThAntara-1 toyalI sAlI ya saarkttaanne| 2 kayalI taha cammarakkhe ya / 3 poraga majjAra yAi / Page #88 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathama prajJApanApada] [55 svastika zAka (sautrika zAka), tathA mANDuko, mUlaka, sarSapa (sarasoM kA sAga), amlazAka (amla sAketa) aura jIvAntaka / / 40 / / tulasI, kRSNa, udAra, phAneyaka aura Aryaka (pArSaka), bhujanaka (bhUsanaka), coraka (vAraka), damanaka, marucaka, zatapuSpI tathA indIvara // 41 // __ anya jo bhI isa prakAra kI vanaspatiyAM haiM, (ve saba harita (harI yA lilautI) ke antargata samajhanI caahie|) patiyoM kI) prarUpaNA / 50. se ki taM prosahIro ? prosaholo praNegavihAno paNNattAyo / taM jahAsAlI 1 vIhI 2 godhUma 3 'javajavA 4 kala 5 masUra 6 tila 7 muggA / mAsa 6 niSphAva 10 kulattha 11 alisaMda 12 satINa 13 palimaMthA 14 // 42 // prayasI 15 kusubha 16 kodava 17 kaMgU 18 rAlaga 16 2varasAmaga 20 kodUsA 21 / saNa 22 sarisava 23 mUlaga 24 boya 25 jA yAvaNNA tahapagArA // 43 // [50 pra] ve aoSadhiyAM kisa prakAra kI hotI haiM ? [50 u.] aoSadhiyAM aneka prakAra kI kahI gaI haiM / ve isa prakAra hai [gAthArtha --] 1. zAlI (dhAna), 2. vrIhi (cAvala), 3. godhUma (gehU~), 4. jau (yavayava), 5. kalAya, 6. mamUra, 7. tila, 8. mUga, 6. mASa (ur3ada), 10. niSpAva, 11. kulattha (kulatha), 11. alisanda, 13. satINa, 14. palimantha / / 42 / / 15. alasI, 16. kusumbha, 17. kodoM (kodrava), 18. kaMgU, 19. rAla (rAlaka), 20. varazyAmAka (sAMvA dhAna) aura 21. kodUsa (koiMza), 22. zaNasana, 23. sarasoM (dAne), 24. mUlaka bIja; ye aura isI prakAra kI anya jo bhI (vanaspatiyAM) haiM, (unheM bhI aoSadhiyoM meM ginanA caahie|) // 43 / / yaha huA oSadhiyoM kA varNana / 51. se ki taM jalaruhA? jalaruhA aNegavihA paNNatA / taM jahA-udae abae paNae sevAle kalaMbuyA haDhe kaseruyA kacchA bhANI uppale paume kumude naliNe subhae sogaMdhie poMDaroe mahApoMDaroe sayapatte sahassapatte kalhAre kokaNave araviMde tAmarase bhise bhisamuNAle pokkhale pokkhalasthibhae, je yAva'NNe tahappagArA / se taM jlrhaa| [51 pra.] ve jalaruha (rUpa vanaspatiyAM) kisa prakAra kI haiM ? [51 u.] jala meM utpanna hone vAlI (jalaruha) vanaspatiyAM aneka prakAra kI kahI gaI haiN| ve isa prakAra haiM-udaka, avaka, panaka, zaivAla, kalambukA, haDha (haTha), kaserukA (kaserU), kacchA, bhANI, utpala, padma, kumuda, nalina, subhaga, saugandhika, puNDarIka, mahApuNDarIka, zatapatra, sahasrapatra, pAThAntara--1 java javajavA / 2 varaTTa sAma / 3 pokkhala sthibhae / Page #89 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [prajJApanAsUtra kalhAra, kokanada, aravinda, tAmarasa kamala, bhisa, bhisamRNAla, puSkara aura puSkarAstibhaja (pusskraastibhuk)| iso prakAra ko aura bhI (jala meM utpanna hone vAlI jo vanaspatiyAM haiM, unheM jalaruha ke antargata samajhanA caahie|) yaha humA, jalarahoM kA nirUpaNa / 52. se ki taM kuhaNA? kuhaNA praNegavihA paNNattA / taM jahA-pAe kAe kuhaNe kuNakke damvahaliyA saphAe 'sajjAe sittAe vaMsI NahiyA kurae, je yAva'NNe tahappagArA / se taM kuhnnaa| {52 pra.] ve kuhaNa vanaspatiyAM kisa prakAra kI haiM ? [52 u ] kuhaNa vanaspatiyAM aneka prakAra kI kahI gaI haiN| ve isa prakAra-pAya, kAya, kuhaNa, kunakka, dravyahalikA, zaphAya, sadyAta (svAdhyAya ?), sitrAka (chatroka) aura vaMzI, nahitA, kuraka (vazIna, hitaakurk)| isI prakAra kI jo anya vanaspatiyAM una sabako kuhaNa ke antargata samajhanA cAhie / yaha humA kuhaNa vanaspatiyoM kA varNana / 53. NANAvihasaMThANA rukkhANaM egajIviyA pattA / khaMdho vi egajIvo tAla-sarala-nAlierINaM // 44 // jaha sagalasarisavANaM silesamissANa vaTTiyA vttttii| patteyasarIrANaM taha hoti sarIrasaMghAyA // 45 // jaha vA tilapappaDiyA bahuehi tilehi saMhatA sNto| patteyasarIrANaM taha hoMti sarIrasaMghAyA // 46 // se taM patteyasarIrabAdaravaNapphaikAiyA / [53 gAthArtha---] vRkSoM (upalakSaNa se guccha, gulma Adi) ko prAkRtiyAM nAnA prakAra ko hotI haiM / inake patte ekajIvaka (eka jIva se adhiSThita) hote haiM, aura skandha bhI eka jIva vAlA hotA hai| (yathA-) tAla, sarala, nArikela vRkSoM ke patte aura skandha eka-eka jIva vAle hote haiM / / 31 / / 'jaise zleSa dravya se mizrita kiye hue samasta sarSapoM (sarasoM ke donoM) kI vaTTI (meM sarasoM ke dAne pRthak-pRthak hote hue bhI) ekarUpa pratIta hotI hai, vaise ho (rAgadveSa se upacita viziSTakarmazleSa se) ekatra hae pratyekazarIrI jIvoM ke (zarIra bhinna hote hae bhI) zarIrasaMghAta rUpa hote haiM // 45 // jaise tilapapar3I (tilapaTTI) meM (pratyeka tila alaga-alaga pratIta hote hue bhI) bahuta-se tiloM ke saMhata (ekatra) hone para hotI hai, vaise hI pratyekazarIrI jIvoM ke zarIrasaMghAta hote haiM // 46 // isa prakAra una (pUrvokta) pratyekazarIra bAdaravanaspatikAyika jIvoM kI prajJApanA pUrNa huii| 54. [1] se ki taM sAhAraNasarIrabAdaravaNassaikAiyA? sAhAraNasarIrabAdaravaNassaikAiyA aNegavihA paNNatA / taM jahA--- pravae paNae sevAle lohiNI mihU sthihU sthibhgaa| asakaNNI sIhakaNNI siuMDhi tatto musuDhI ya // 47 // ___ pAThAntara-1 sajjhAe chattoe / 2 vaMsINa hitAkurae / 3 mihatthu hutthibhAgA ya / Page #90 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathama prajJApanApadA [57 ruru kaMDuriyA 'jArU choravirAlI taheva kiTThIyA / haliddA siMgabere ya AlagA mUlae i ya // 48 // kaMbU ya kaNhakaDabU mahupro klaI taheva mahusiMgo / NiruhA sappasuyaMdhA chiNNaruhA ceva bIyaruhA // 46 / / pADhA 4miyavAluko mahurarasA ceva parAyavallI y|| paumA ya mADharI daMtI caMDI kiTTi ti yAvarA // 50 // mAsapaNNI mugApaNNI jIviyarasabheya reNuyA ceva / kApolI khIrakApolI tahA bhaMgI NahI i ya // 51 // kimirAsi bhaddamutthA NaMgalaI palugA iy| kiNhe paule ya haDhe harataNuyA ceva loyANI // 52 // kaNhe kaMde vajje sUraNakaMde taheva khallUDe / ee aNaMtajovA, je yAva'NNe tahAvihA // 53 / / [54-1 pra] ve (pUrvokta) sAdhAraNazarIra bAdaravanaspatikAyika jIva kisa prakAra ke haiM ? [54-1 u.] sAdhAraNazarIra bAdaravanaspatikAyika jIva aneka prakAra ke kahe gae haiM / ve isa prakAra [gAthArtha --] avaka, panaka, zaivAla, lohinI, snihUpuSpa (thohara kA phUla), mihU stihU (mihUtthu), hastibhAgA aura azvakarNI, siMhakarNI, siuNDI (zituNDI), tadanantara musuNDhI // 47 / / ruru, kaNDurikA (kuNDarikA yA kundarikA), jIru (jAru), kSIravirA (DA)lI; tathA kiTTikA, haridrA (haldI), zRgavera (AdA yA adaraka) aura AlU evaM mUlA / / 48 / / kambU (kAmboja) aura kRSNakaTabU (karNoskaTa), madhuka (sumAtraka), valakI tathA madhuzRgI, norUha, sarpasugandhA, chinnaruha aura bIjaruha / / 49 / / pADhA, mRgavAlukI, madhurarasA aura rAjapatrI, tathA padmA, mATharI, dantI, isI prakAra caNDI aura isake bAda kiTTI (kRSTi) // 50 // mASaparNI, mudgaparNI, jIvita, rasabheda, (jIvitarasaha) aura reNukA, kAkolI (kAcolI), kSIrakAkolI, tathA bhRgI, (bhaMgI), isI prakAra nakhI / / 5 / / kRmirAzi, bhadramustA (bhadramuktA), nAMgalako, palukA (pelukA), isI prakAra kRSNaprakula, aura haDa, haratanukA tathA loyANI / / 52 / / kRSNakanda, vajrakanda, sUraNakanda, tathA khallara, ye (pUrvokta) anantajIva vAle haiM / inake atirikta aura jitane bhI isI prakAra ke haiM, (ve saba ananta jIvAtmaka haiN|) / / 53 / / [2] taNamUla kaMdamUle samUle ti yAvare / saMkhejjamasaMkhejjA bodhavvA'NaMtajIvA ya // 54 // siMghADagassa guccho aNegajIvo u hoti naaybyo| pattA patteyajiyA, doNNi ya jIvA phale bhaNitA // 55 // . 1 joru / 2 kiTToyA ! 3 kaMbUyaM kannukkai mumattayo / 4 miymaalukii| 5 rAyavattI / 6 belugA iya / Page #91 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 58] [prajJApanAsUtra ..[54-2] tRNamUla, kandamUla aura vaMzImUla, ye aura isI prakAra ke dUsare saMkhyAta, asaMkhyAta athavA ananta jIva vAle samajhane cAhie / siMghAr3e kA guccha aneka jIva vAlA hotA hai, yaha jAnanA cAhie aura isake patte pratyeka jIva vAle hote haiM / isake phala meM do-do jIva kahe gae haiM // 55 // [3] jassa mUlassa bhaggassa samo bhaMgo padIsae / aNaMtajove u se mUle, je yAva'NNe tahAvihA // 56 // jassa kaMdassa bhaggassa samo bhaMgo pdiise| aNaMtajIve u se kaMde, je yAva'NNe tahAvihA // 57 // jassa khaMdhassa bhaggassa samo bhaMgo padIsaI / aNatajIve u se khaMdhe, je yAva'NNe tahAvihA // 5 // jIse tayAe bhaggAe samo bhaMgo padIsae / aNaMtajIvA tayA sA u, jA yAvaNNA tahAvihA // 56 // jassa sAlassa bhaggassa samo bhaMgo padIsaI / / aNaMtajIve u se sAle, je yAva'paNe tahAvihA // 60 // jassa pavAlassa bhaggassa samo bhaMgo padIsaI / praNaMtajIve pavAle se, je yAva'NNe tahAvihA // 61 // jassa pattassa bhaggassa samo bhaMgo padosaI / aNaMtajIve u se patte, je yAva'NNe tahAvihA / / 62 / / jassa pupphassa bhaggassa samo bhaMgo pdiisii| aNaMtajIve u se puSphe, je yAva'NNe tahAvihA / / 63 // jassa phalassa bhaggassa samo bhaMgo pdiisto|| aNaMtajove phale se u, je yAva'NNe tahAvihA // 64 / / jassa bIyassa bhaggassa samo bhaMgo pdiisii| aNaMtajIve u se bIe, yAva'NNe tahAvihA // 65 // [54-3] jisa mUla ko bhaMga karane (tor3ane) para samAna (cakrAkAra) dikhAI de, vaha mUla ananta jIva vAlA hai / isI prakAra ke dUsare jitane bhI mUla hoM, unheM bhI anantajIva samajhanA cAhie / // 56 // jisa TUTe yA tor3e hue kanda kA bhaMga samAna dikhAI de, vaha kanda anantajIva vAlA hai / isI prakAra ke dUsare jitane bhI kanda hoM, unheM anantajIva samajhanA cAhie / / 57 / / jisa TUTe hue skandha kA bhaMga samAna dikhAI de, vaha skandha (bhI) anantajIva vAlA hai / isI prakAra ke dUsare skandhoM ko (bhI anantajIva samajhanA caahie)||58|| jisa chAla (tvacA) ke TUTane para usakA bhaMga sama dikhAI de, vaha chAla bhI anantajIva vAlI hai| isI prakAra kI anya chAla bhI (anantajIva vAlI samajhanI cAhie) ||56 / / jisa TUTI huI zAkhA (sAla)kA bhaMga samAna dRSTigocara ho, vaha zAkhA bhI anantajIva vAlI hai| isI prakAra kI jo anya (zAkhAe~) hoM, (unheM bhI anantajI va vAlI samajho) / / 60 // Page #92 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathama prajJApanApada ] TUTe hue jisa pravAla (koMpala) kA bhaMga samAna dokhe, vaha pravAla bhI anantajIva vAlA hai| isI prakAra ke jitane bhI anya (pravAla) hoM, (unheM anantajIva vAle samajho) / / 61 / / TUTe hue jisa patte kA bhaMga samAna dikhAI de, vaha pattA (patra) bhI anantajIva vAlA hai| isI prakAra jitane bhI anya patra hoM, unheM anantajIva vAle samajhane cAhie / / 62 / / TUTe hue jisa phUla (puSpa) kA bhaMga samAna dikhAI de, vaha bhI anantajIva vAlA hai| isI prakAra ke anya jitane bhI puSpa hoM, unheM anantajIva vAle samajhane cAhie / / 63 / / jisa TUTe hue phala kA bhaMga sama dikhAI de, vaha phala bhI ananta jIva vAlA hai| isI prakAra ke anya jitane bhI phala hoM, unheM anantajIva vAle samajhane cAhie // 64|| jisa TaTe hae bIja kA bhaMga samAna dikhAI de, vaha bIja bhI anantajIva vAlA hai| isI prakAra ke anya jitane bhI bIja hoM, unheM anantajIva vAle samajhane cAhie // 65 // [4] jassa mUlassa bhaggasa horo bhaMge padosaI / parittajIve u se mUle, je yAva'NNe tahAvihA // 66 // jassa kaMdassa bhaggassa horo bhaMge padIsaI / paritajIve u se kaMde, je yAva'NNe tahAvihA // 67 // jassa khaMdhassa bhaggassa hIro bhaMge padIsaI / parittajIve u se khaMdhe, je yAva'NNe tahAvihA // 6 // jIse tayAe bhaggAe horo bhaMge pdiisii| parittajIvA tayA sA u, jA yAva'NNA tahAvihA // 66 // jassa sAlassa bhaggassa hIro bhaMge pdostii| parittajIve u se sAle, je yAva'SaNe tahAvihA // 7 // jassa pavAlassa bhaggassa hIro bhaMge padIsati / parittajIve pavAle u, je yAvaNNe tahAvihA // 71 // jassa pattassa bhaggassa hIro bhaMge padIsati / parittajIve u se patte, je yAva'Ne tahAvihA // 72 / / jassa pupphassa bhaggassa hIro bhaMge padIsati / parittajIve u se puSphe, je yAva'NNe tahAvihA // 73 // jassa phalassa bhaggassa hIro bhaMge padIsati / parittajIve phale se u, je yAva'NNe tahAvihA // 74 / jassa bIyassa bhaggassa hIro bhaMge padIsati / parittajIve u se bIe, je yAva'NNe tahAvihA // 7 // [54-4] TUTe hue jisa mUla kA bhaMga(-pradeza) hIra (viSamacheda) dikhAI de, vaha mUla pratyeka (paritta) jIva vAlA hai / , isI prakAra ke anya jitane bhI mUla hoM, (unheM bhI pratyekajIva vAle samajhane cAhie) // 66 / / TUTe hue jisa kanda ke bhaMga-pradeza meM hIra (viSamacheda) dikhAI de, vaha kanda ; Page #93 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [prajJApanAsUtra pratyeka jIva vAlA hai / isI prakAra ke anya jitane bhI (kanda hoM, unheM pratyekajIva vAle samajho) // 67 / / TUTe hue jisa skandha ke bhaMgapradeza meM hIra dikhAI de, vaha skandha pratyekajIva vAlA hai| isI prakAra ke aura bhI jitane skandha hoM, (unheM bhI pratyekajIva vAle smjho|) // 68 / / jisa chAla ke TUTane para usake bhaMga (pradeza) meM hIra dikhAI de, vaha chAla pratyeka jIva vAlI hai / isI prakAra kI anya jitanI bhI chAle (tvacAe~) hoM, (unheM bhI pratyekajIva vAle smjho|) // 66 // jisa zAkhA ke TUTane para usake bhaMga (pradeza) meM viSama cheda dIkhe, vaha zAkhA pratyeka jIva vAlI hai / isI prakAra kI anya jitanI bhI zAkhAe~ hoM, (unheM bhI pratyekajIva vAlI samajhanI caahie|) // 70 / / jisa pravAla ke TUTane para usake bhaMgapradeza meM viSamacheda dikhAI de, vaha pravAla bhI pratyekajIva vAlA hai / isI prakAra ke aura bhI jitane pravAla hoM, (unheM pratyeka jIva vAle smjho|) / / 71 / / jisa TUTe hue patte ke bhaMgapradeza meM viSamacheda dikhAI de, vaha pattA pratyekajIva vAlA hai| isI prakAra ke aura bhI jitane patte hoM, (unheM bhI pratyekajIva vAle smjho|) / / 72 / / jisa puSpa ke TTane para usake bhaMgapradeza meM viSamacheda dikhAI de, vaha puSpa pratyekajIva vAlA hai| isI prakAra ke aura bhI jitane (puSpa hoM, unheM pratyekajIvo samajhanA caahie)||73|| jisa phala ke TUTane para usake bhaMgapradeza meM viSamacheda dRSTigocara ho, vaha phala bhI pratyekajIva vAlA hai| aise aura bhI jitane (phala hoM, unheM pratyekajIva vAle samajhane caahie|)|74| jisa bIca ke TUTane para usake bhaMga meM viSamacheda dikhAI de, vaha bIja pratyekajIva vAlA hai / aise anya jitane bhI bIja hoM, (ve bhI pratyekajIva vAle jAnane cAhie) // 7 // [5] jassa mUlassa kaTThAmo challI bahalatarI mve| aNaMtajIvA u sA challo, jA yAva'NNA tahAvihA // 76 / / jassa kaMdassa kaTThAmo challo bahalatarI bhave / aNaMtajIvA tu sA challI, jA yAva'NNA tahAvihA / / 77 / jassa khaMdhassa kaTThAmo challI bahalatarI bhave / aNaMtajIvA u sA challI, jA yAva'NNA tahAvihA // 7 // jose sAlAe kaTThAo challI balatarI bhave / aNaMtajIvA u sA challI, jA yAva'NNA tahAvihA // 79 // [54-5] jisa mUla ke kASTha (madhyavartI sArabhAga) kI apekSA challI (chAla) adhika moTI ho, vaha chAla anantajIva vAlI hai / isa prakAra kI jo bhI anya chAle hoM, unheM anantajIva vAlI samajhanI cAhie / / 76 // jisa kanda ke kASTha se chAla adhika moTI ho, vaha anantajIva vAlI hai| isI prakAra kI jo bhI anya chAle hoM, unheM anantajIva vAlI samajhanA cAhie // 77 // jisa skandha ke kASTha se chAla adhika moTI ho, vaha chAla anantajIva vAlI hai| isI prakAra kI anya jitanI bhI chAle hoM, (una sabako anantajIva vAlI samajhanI cAhie / ) // 78 / / jisa zAkhA ke kASTha kI apekSA chAla adhika moTI ho, vaha chAla anantajIva vAlI hai| isa prakAra jitanI bhI chAle hoM, una sabako ananta jIva vAlI samajhanA cAhie // 79 // [6] jassa mUlassa kaTThAmo challI taNuyatarI bhave / parittajIvA u sA challI, jA yAva'NNA tahAvihA // 10 // Page #94 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathama prajJApanApada] jassa kaMdassa kaTThAmo challI taNuyatarI bhave / parittajIvA u sA challI, jA yAva'NNA tahAvihA // 1 // jassa khaMdhassa kaTThAmo challI taNuyatarI bhave / parittajIvA u sA challI, jA yAva'NNA tahAvihA // 2 // jose sAlAe kaTThAo challI taNuyatarI bhave / parittajIvA u sA challo, jA yAva'NNA tahAvihA // 83 / / [54-6] jisa mUla ke kASTha kI apekSA usakI chAla adhika patalI ho, vaha chAla pratyekajotra vAlo hai| isa prakAra jitanI bhI anya chAle hoM, (unheM pratyekajIva vAlI smjho|) / / 8 / / jisa kanda ke kASTha se usakI chAla adhika patalI ho, vaha chAla pratyekajIva vAlI hai| isa prakAra kI jitanI bhI anya chAle hoM, unheM pratyekajIva vAlI samajhanA cAhie / / 8 / / jisa skandha ke kASTha kI apekSA usakI chAla adhika patalI ho, vaha chAla pratyekajIva vAlI hai| isa prakAra kI anya jo bhI chAle hoM, unheM pratyekajIva vAlI samajhanA cAhie / / 82 / / jisa zAkhA ke kASTha kI apekSA, usakI chAla adhika patalI ho, vaha chAla pratyekajIva vAlI hai| isa prakAra kI anya jo bhI chAle hoM, unheM, pratyekajIva vAlI samajhanA cAhie / / 3 / / [7] cakkAgaM bhajjamANassa gaMThI cuNNaghaNo bhave / puDhavisariseNa bheeNa aNaMtajIvaM viyANAhi // 4 // gUDhachirAgaM pattaM sacchIraM jaMca hoti NicchoraM / jaM pi ya paNaTusaMdhi praNaMtajIvaM viyANAhi // 75 // [54-7] jisa (mUla, kanda, skandha, chAla, zAkhA, patra aura puSpa Adi) ko tor3ane para (usakA bhaMgasthAna) cakrAkAra arthAt sama ho, tathA jisakI gAMTha (parva, gAMTha yA bhaMgasthAna) cUrNa (raja) se saghana (vyApta) ho, use pRthvI ke samAna bheda se anantajIvoM vAlA jAno / / 84 // jisa (mUlakandAdi) kI zirAe~ gUr3ha (pracchanna yA adRzya) hoM, jo (mUlAdi) dUdha vAlA ho athavA jo dUdha-rahita ho tathA jisa (mUlAdi) kI sandhi naSTa (adRzya) ho, use anantajIvoM vAlA jAno // 8 // [8] puSphA jalayA yalayA ya veMTabaddhAya NAlabaddhA ya / saMkhejjamasaMkhejjA bodhavA'NaMtajIvA y||86|| je kei nAliyAbaddhA pupphA saMkhejjajIviyA bhaNitA / NihuyA aNaMtajIvA, je yAva'Ne tahAvihA // 8 // paumuppaliNokade aMtarakaMde taheva jhillI ya / ete aNaMtajIvA ego jIvo bhisa-muNAle // 8 // palaMDa-lahasaNakaMde ya kaMdalI ya kusubae / ee parittajIvA je yAva'NNe tahAvihA // 16 // Page #95 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [prajJApanAsUtre paumuSpala-naliNANaM subhaga-sogaMdhiyANa y| araviMda-kokaNANaM satavatta-sahassavattANaM // 10 // beMTa bAhirapattA ya kaNiyA ceva egajIvassa / abhitaragA pattA patteyaM kesarA mijA // 1 // veNu Nala ikkhuvADiyamasamAsaikha ya ikkaDeraMDe / karakara suThi vihuMgu taNANa taha padhvagANaM ca // 12 // acchi pabvaM balimoDo ya egassa hoti jovassa / patteyaM , pattAI puphAI aNegajIvAiM // 3 // pussaphalaM kAligaM tuba tauselavAlu vAluke / ghosADagaM paDolaM tiyaM ceva teMdUsaM // 14 // viTaM giraM kaDAhaM eyAhaM hoMti egajIvassa / patteyaM pattAI sakesaramakesaraM mijA // 5 // sapphAe sajjAe ubvehaliyA ya kuhaNa kaMdukke / ee praNaMtajIvA kaMDukke hoti bhayaNA u // 66 // [54-8] puSpa jalaja (jala meM utpanna hone vAle) aura sthalaja hoM, vRntabaddha hoM yA nAlabaddha, saMkhyAta jIvoM vAle, asaMkhyAta jIvoM vAle aura koI-koI ananta jIvoM vAle samajhane cAhie / / 6 / / jo koI nAlikAbaddha puSpa hoM, ve saMkhyAta jIva vAle kahe gae haiN| thUhara (snihakA) ke phala ananta jIvoM vAle haiN| isI prakAra ke (thUhara ke phUloM ke sadRza) jo anya phUla hoM, (unheM bhI ananta jIvoM vAle samajhane caahie|) // 87 // padmakanda, utpalinIkanda aura antarakanda, isI prakAra jhillI (nAmaka vanaspati), ye saba ananta jIvoM vAle haiM; kintu (inake) bhisa aura mRNAla meM eka-eka jIva hai / 188|| palANDakanda (pyAja), lahasUnakanda, kandalI nAmaka kanda aura kusumbaka (kustumbaka yA kuTumbaka) (nAmaka vanaspati) ye pratyekajIvAzrita haiN| anya jo bhI isa prakAra kI vanaspatiyAM haiM, (unheM pratyekajIva vAlI samajho / ) |89 // padma, utpala, nalina, subhaga, saugandhika, aravinda, kokanada, zatapatra aura sahasrapatra-kamaloM ke vRtta (DaMThala), bAhara ke patte aura kaNikA, ye saba ekajIvarUpa haiM / inake bhItarI patte , kesara aura mijA (arthAt - phala) bhI pratyekajIva vAle hote haiM 1160-61 / / veNu (bAMsa), nala (naDa), ikSuvATika, samAsekSu aura ikkar3a, raMDa, karakara, suThI (soMTha), vihuMgu (vihaMgu) evaM dUba Adi tRNoM tathA parva (pora = gAMTha) vAlI vanaspatiyoM ke jo akSi, parva tathA balimoTaka (gAThoM ko pariveSTana karane vAlA cakrAkAra bhAga) hoM, ve saba ekajIvAtmaka haiN| inake patra (patte) pratyekajIvAtmaka hote haiM, aura inake puSpa anekajIvAtmaka hote haiM / / 92-93 / / puSyaphala, kAliMga, tumba, apuSa, elavAluka (cirbhaTa-cIbhar3A-kakar3I), vAluka (cirbhaTa-kakar3I), tathA ghoSATaka (ghoSAtaka), paTola, tinduka, tindUsa phala, inake saba patte pratyeka jIva se (pRthaka-pRthak ) adhiSThita hote haiN| tathA vRnta (DaMThala), guddA aura gira (kaTAha) ke sahita tathA kesara (jaTA) sahita yA akesara (jaTArahita) mijA (bIja), ye saba eka-eka jIva se adhiSThita hote haiM / / 64-65|| sapphAka, sadyAta (sadhyAta), uvvehaliyA aura kuhaNa tathA kandukya Page #96 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathama prajJApanApada] ye saba vanaspatiyAM anantajIvAtmaka hotI haiM; kintu kandukya vanaspati meM bhajanA (vikalpa) hai, (arthAt --koI kandukya anantajIvAtmaka aura koI asaMkhyAtajIvAtmaka hotI hai / ) // 96 / / [8] joNinbhUe bIe jIvo vakkamai so va aNNo vA / jo vi ya mUle jIvo so vi ya patte paDhamatAe // 17 // sandho vi kisalano khalu uggamamANo azaMtano bhnniyo| so ceva vivaDDhaMto hoi paritto aNaMto vA // 6 // [54-6] yonibhUta bIja meM jIva utpanna hotA hai, vaha jIva vahI (pahale vAlA bIja kA jIva ho sakatA hai,) athavA anya koI jIva (bhI vahA~ pAkara utpanna ho sakatA hai / ) jo jIva mUla (rUpa) meM (pariNata) hotA hai, vahI jIva prathama patra ke rUpa meM bhI (pariNata hotA) hai| (ataH mUla aura vaha prathamapatra donoM ekajIvakartRka bhI hote haiN|) / / 67 / / sabhI kisalaya (koMpala) UgatA humA avazya hI anantakAya kahA gayA hai| vahI (kisalayarUpa anantakAyika) vRddhi pAtA huA pratyekazarIrI yA anantakAyika ho jAtA hai / / 98 // [10] samayaM vaktANaM samayaM tesi sriirnivvttii| samayaM prANuggahaNaM samayaM UsAsa-nosAse NEET ekkassa u jaMgahaNaM bahUNa sAhAraNANa taM ceva / jaM bahuyANaM gahaNaM samAso taM pi egassa // 10 // sAhAraNamAhAro sAhAraNamANupANagahaNaM ca / sAhAraNajIvANaM sAhAraNalakhaNaM evaM // 101 // jaha ayagolo dhaMto jAo ttttvaannijjsNkaaso| samvo agaNipariNato nigoyajIve tahA jANa // 102 // egassa doNha tiNha va saMkhejjANa va na pAsiuM sakkA / dIsaMti sarIrAiM NipoyajIvANa'NaMtANaM // 103 / / [54-10] eka sAtha utpanna (janme) hue una (sAdhAraNa vanaspatikAyika jIvoM kI zarIraniSpatti (zarIraracanA) eka hI kAla meM hotI (tathA) eka sAtha hI (unake dvArA) prANApAna-(ke yogya pudgaloM kA) grahaNa hotA hai, (tatpazcAt) eka kAla meM hI (unakA) ucchvAsa aura niHzvAsa hotA hai ||66ek jIva kA jo (AhArAdi pudgaloM kA) grahaNa karanA hai, vahI bahuta-se (sAdhAraNa) jIvoM kA grahaNa karanA (samajhanA caahie|) aura jo (AhArAdi pudgaloM kA) grahaNa bahuta-se (sAdhAraNa) jIvoM kA hotA hai, vahI eka kA grahaNa hotA hai // 100 / / (eka zarIra meM pAzrita) sAdhAraNa jIvoM kA AhAra bhI sAdhAraNa (eka) hI hotA hai, prANApAna (ke yogya pudgaloM) kA grahaNa (evaM zvAsocchvAsa bhI) sAdhAraNa hotA hai / yaha (sAdhAraNa jIvoM kA) sAdhAraNa lakSaNa (samajhanA caahie|) / / 101 / / jaise (agni meM) atyanta tapAyA huA lohe kA golA, tape hue (sone) ke samAna sArA kA sArA agni meM pariNata (agnimaya) ho jAtA hai, usI prakAra (ananta) nigoda jIvoM kA nigodarUpa eka zarIra meM pariNamana honA samajha lo / / 102 / / eka, do, tIna, saMkhyAta athavA Page #97 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 64] [prajJApanAsUtra (asaMkhyAta) nigodoM (ke pRthak-pRthak zarIroM) kA dekhanA zakya nahIM hai / (kevala) (ananta-) nigodajIvoM ke zarIra hI dikhAI dete haiM / / 103 / / [11] logAgAsapaese NioyajIvaM Thavehi ekkevaka / evaM mavejjamANA havaMti loyA praNatA u // 104 // logAgAsapaese parittajIvaM Thavehi ekkekkaM / evaM mavijjamANA havaMti loyA asaMkhejjA // 10 // patteyA pajjattA payarassa asaMkhebhAgamettA u| logA'saMkhA'pajjattagANa sAhAraNamarNatA // 106 // [eehiM sarIrehiM paccakkhaM te parUviyA jIvA / suhumA prANAgejjhA cakkhupphAsaM Na te eMti // 1 // ] [pakkhittA gAhA] je yAvaNNe thppgaaraa| [54-11] lokAkAza ke eka-eka pradeza meM yadi eka-eka nigodajIva ko sthApita kiyA jAe aura unakA mApa kiyA jAe to aise-aise ananta lokAkAza ho jAte haiM, (kintu lokAkAza to eka hI hai, vaha bhI asaMkhyAtapradezI hai|) // 104 / / eka-eka lokAkAza-pradeza meM, pratyeka vanaspati kAya ke, eka-eka jIva ko sthApita kiyA jAe aura unheM mApA jAe to aise-aise asaMkhyAtalokAkAza ho jAte haiM // 105 / / pratyeka vanaspatikAya ke paryAptaka jIva dhanIkRta pratara ke asaMkhyAtabhAga mAtra (arthAt-loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM jitane AkAzapradeza haiM, utane) hote haiN| tathA aparyAptaka pratyeka vanaspatikAya ke jIvoM kA pramANa asaMkhyAta loka ke barAbara hai; aura sAdhAraNa jIvoM kA parimANa anantaloka ke barAbara hai / / 106 // [prakSipta gAthArtha] "ina (pUrvokta) zarIroM ke dvArA spaSTarUpa se una bAdaranigoda jIvoM kI prarUpaNA kI gaI hai| sUkSma nigodajIva kevala AjJAgrAhya (tIrthaMkaravacanoM dvArA hI jJeya) haiN| kyoMki ye (sUkSmanigoda jIva) A~khoM se dikhAI nahIM dete / / 1 / / " anya jo bhI isa prakAra kI (na kahI gaI) vanaspatiyAM hoM, (unheM sAdhAraNa yA pratyeka vanaspatikAya meM lakSaNAnusAra yathAyogya samajha lenI caahie|) 55. [1] te samAsapro duvihA paNNattA / taM jahA-pajjattagA ya apajjattagA ya / [55-1] ve (pUrvokta sabhI prakAra ke vanaspatikAyika jIva) saMkSepa meM do prakAra ke kahe gae haiM / ve isa prakAra-paryAptaka aura aparyAptaka / [2] tastha NaM je te apajjattagA te NaM asaMpattA / [55-2] unameM se jo aparyAptaka haiM, ve asamprApta (apane yogya paryAptiyoM ko pUrNa nahIM kiye hue) haiN| [3] tattha NaM je te pajjattagA tesi vaNNAdeseNaM gaMdhAdeseNaM rasAdeseNaM phAsAdeseNaM sahassaggaso vihANAI, saMkhejjAI joNippamuhasayasahassAiM / pajjattagaNissAe apajjattagA vakkamaMti--jastha Page #98 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathama prajJApanApada] ego tattha siya saMkhejjA siya asaMkhejjA siya annNtaa| eesi NaM imAno gAhAo annugNtvvaano| taM jahA-- kaMdA ya 1 kaMdamUlA ya 2 rukkhamUlA i 3 yAvare / gucchA ya 4 gumma 5 ballI ya 6 veNuyANi 7 taNANi ya 8 // 107 // paumuppala 6-10 saMghADe 11 haDhe ya 12 sevAla 13 kiNhae 14 paNae 15 / avae ya 16 kaccha 17 bhANI 18 kaMDukkekkUNavIsaime 16 // 108 / / taya-challi-pavAlesu ya patta-puSpha-phalesu ya / mUla'gga-majjha-bIesu joNI kassa ya kittiyA // 10 // se taM saahaarnnsriirbaadrvnnssikaaiyaa| se taM baadrvnnssikaaiyaa| se taM vaNassaikAiyA / se taM egidiyaa| [55-3] unameM se jo paryAptaka haiM, unake varNa kI apekSA se, gandha kI apekSA se, rasa kI apekSA se aura sparza kI apekSA se hajAroM prakAra (vidhAna) ho jAte haiN| unake saMkhyAta lAkha yonipramukha hote haiM / paryAptakoM ke Azraya se aparyAptaka utpanna hote haiM / jahA~ eka (bAdara)paryAptaka jIva hotA hai, vahA~ (niyama se usake Azraya se) kadAcit saMkhyAta, kadAcit asaMkhyAta aura kadAcit ananta (pratyeka) aparyAptaka jIva utpanna hote haiN| (sAdhAraNa jIva to niyama se ananta hI utpanna hote haiM / ) ___ ina (sAdhAraNa aura pratyeka vanaspati-vizeSa) ke viSaya meM vizeSa jAnane ke lie ina (Age kahI jAne vAlI) gAthAnoM kA anusaraNa karanA caahie| ve isa prakAra haiM gAthArtha--] 1. kanda (sUraNa Adi kanda), 2. kandamUla aura 3. vRkSamUla (ye sAdhAraNa vanaspati-vizeSa haiM / ) 4. guccha, 5. gulma, 6. vallI aura 7. veNu (bAMsa) aura 8. tRNa (arjuna Adi harI ghAsa), 6. padma, 10. utpala, 11. zRgATaka (siMghAr3A), 12. haDha (jalaja vanaspati), 13. zaivAla, 14. kRSNaka, 15. panaka, 16. avaka, 17. kaccha, 18. bhANI, aura 16. kandakya (nAmaka sAdhAraNa vanaspati) // 108 / / ina upayukta unnIsa prakAra kI vanaspatiyoM kI tvacA, challI (chAla), pravAla (koMpala), patra, puSpa, phala, mUla, agra, madhya aura bIja (ina) meM se kisI kI yoni kucha aura kisI kI kucha kahI gaI hai / / 109 / / yaha huA sAdhAraNazarIra vanaspatikAyika kA svarUpa / (isake sAtha hI) usa (pUrvokta) vAdara banaspatikAyika kA vaktavya pUrNa huaa| (sAtha hI) vaha (pUrvokta) vanaspatikAyikoM kA varNana bhI samApta huA; aura isa prakAra una ekendriyasaMsArasamApanna jIvoM kI prarUpaNA pUrNa huii| vivecana--samasta vanaspatikAyikoM kI prajJApanA-prastuta ikkIsa sUtroM (sU. 35 se 55 taka) meM vanaspatikAyika jIvoM ke bheda-prabhedoM tathA pratyekazarIra bAdaravanaspatikAyikoM ke vRkSa, guccha Adi savivaraNa bAraha bhedoM tathA sAdhAraNazarIra bAdaravanaspatikAyikoM kI vistRta prarUpaNA kI gaI hai| Page #99 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [prajJApanAsUtra krama-sarvaprathama vanaspatikAya ke sUkSma aura bAdara ye do bheda, tadanantara sUkSma ke paryApta aura aparyApta, ye do prakAra, phira bAdara ke do bheda-pratyekazarIra aura sAdhAraNazarIra, tatpazcAt pratyekazarIra ke vRkSa, guccha prAdi 12 bheda, kramazaH pratyeka bheda ke antargata vividha vanaspatiyoM ke nAmoM kA ullekha, tadanantara sAdhAraNavanaspatikAyikoM ke antargata aneka nAmoM kA ullekha tathA lakSaNa evaM anta meM unake paryAptaka-aparyAptaka bhedoM kA varNana prastuta kiyA gayA hai / ' vRkSAdi bAraha medoM kI vyAkhyA-vRkSa-jisake Azrita mUla, patte, phUla, phala, zAkhAprazAkhA, skandha, tvacA Adi aneka hoM, aise Ama, nIma, jAmuna, Adi vRkSa kahalAte haiN| vRkSa do prakAra ke hote haiM-ekAsthika (jisake phala meM eka hI bIja yA guThalI ho) aura bahubIjaka (jisake phala meM aneka bIja hoN)| prAma, nIma Adi vRkSa ekAsthika ke udAharaNa haiM tathA bijaurA, vaTa, dADima, udumbara Adi bahubIjaka vRkSa haiM / ye donoM prakAra ke vRkSa to pratyekazarIrI hote haiM, lekina ina donoM prakAra ke vRkSoM ke mUla, kanda, skandha, tvacA, zAkhA aura pravAla, asaMkhyAta jIvoM vAle tathA patte pratyeka jIva vAle aura puSpa aneka jIvoM vAle hote haiM / gucchavartamAna yuga kI bhASA meM isakA artha hai-paudhaa| isake prasiddha udAharaNa haiM--vRntAkI (baiMgana), tulasI, mAtuliMgI Adi paudhe / gulma-vizeSata: phUloM ke paudhoM ko gulma kahate haiN| jaise--campA, jAI, jUhI, kunda, mogarA, mallikA Adi puSpoM ke paudhe / latA--aisI beleM jo prAyaH vRkSoM para car3ha jAtI haiM, ve latAe~ hotI haiN| jaise--campakalatA, nAgalatA, azokalatA Adi / vallI-aisI beleM jo vizeSataH jamIna para hI phailatI haiM, vevalliyAM kahalAtI haiN| udAharaNArtha-kAligI kI bela), tumbI (tUmbe kI bela), karkaTikI (kakar3I kI bela), elA (ilAyacI kI bela) Adi / parvaka-jina vanaspatiyoM meM bIca-bIca meM parva-pora yA gAMThe hoM, ve parvaka vanaspatiyAM kahalAtI haiN| jaise-ikSu, sUTha, beMta, Adi / tRNa-harI ghAsa Adi ko tRNa kahate haiM, jaise-kuza, arjuna, dUba Adi / balaya--valaya ke AkAra kI gola-gola pattoM vAlI vanaspati 'valaya' kahalAtI hai| jaisetAla (tAr3a), kadalI (kele) Adi ke paudhe / oSadhi-jo vanaspati phala (phasala) ke paka jAne para dAnoM ke rUpa meM hotI hai, vaha oSadhi kahalAtI hai| jaise-gehU~, cAvala, masUra, tila, mUga Adi / harita-~-vizeSataH harI sAgabhAjI ko harita kahate haiM--jaise-candaliyA, vathuA, pAlaka Adi / jalaraha-jala meM utpanna hone vAlI vanaspati jalaruha kahalAtI hai| jaise--panaka, zaivAla, padma, kumuda, kamala Adi / kuhaNa-bhUmi ko phor3a kara nikalane vAlI vanaspatiyAM kuhaNa kahalAtI haiN| jaise-chatrAka (kukuramuttA) Adi / pratyekazarIrI aneka jIvoM kA eka zarIrAkAra kaise? prathama dRSTAnta jaise---pUrNa sarasoM ke dAnoM ko kisI zleSadravya se mizrita kara dene para ve baTTI ke rUpa meM ekarUpa--ekAkAra ho jAte haiM / yadyapi ve saba sarasoM ke dAne paripUrNa zarIra vAle hone ke kAraNa pRthak-pRthaka apanI-apanI avagAhanA meM rahate haiM; tathApi zleSadravya se paraspara cipaka jAne para ve ekarUpa pratIta hote haiM, usI prakAra pratyeka zarIrI jIvoM ke zarIrasaMghAta bhI paripUrNa zarIra hone ke kAraNa pRthaka-pRthaka apanI-apanI 1. paNNavaNAsuttaM (mUlapATha) bhAga-1, pR. 16 se 27 taka 2. prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 30 se 32 taka Page #100 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathama prajJApanApada ] [ 67 avagAhanA meM rahate haiM, parantu viziSTa karmarUpI zleSadravya se mizrita hone ke kAraNa ve jIva bhI ekazarIrAtmaka, ekarUpa evaM ekazarIrAkAra pratIta hote haiN| dvitIya dRSTAnta-jaise tilapapar3I bahuta-se tiloM ke ekameka hone se (gur3a Adi zleSadravya se mizrita karane se) banatI hai| usa tilapapar3I meM tila apanI-apanI avagAhanA meM sthita ho kara alagaalaga rahate haiM, phira bhI vaha tilapadI ekarUpa pratIta hotI hai| isI prakAra pratyeka zarIrIjIvoM ke zarIrasaMghAta pRthak-pRthak hone para bhI ekarUpa pratIta hote haiM !' anantajIvoM vAlI vanaspati ke lakSaNa-(1) TUTe hue yA tor3e hue jisa mUla, kanda, skandha, tvacA, zAkhA, pravAla, puSpa, phala, bIja kA bhaMgapradeza samAna arthAt-cakrAkAra dikhAI de, una mUla Adi ko anantajIvoM vAle samajhane caahie| (2) jisa mUla, kanda, skandha aura zAkhA ke kASTha yAnI madhyavartI sArabhAga kI apekSA chAla adhika moTI ho, usa chAla ko anantajIva vAlI samajhanI cAhie / (3) jisa mUla, kanda, skandha, svacA, zAkhA, patra aura puSpa Adi ke tor3e jAne para usakA bhaMgasthAna cakra ke AkAra kA ekadama sama ho, vaha mUla, kanda prAdi anantajIva vAlA samajhanA caahie| (4) jisa mUla, kanda, skandha, chAla, zAkhA, patra aura puSpa Adi ke tor3e jAne para parva--gAMTha yA bhaMgasthAna raja se vyApta hotA hai, athavA jisa patra Adi ko tor3ane para cakrAkAra kA bhaMga nahIM dikhatA aura bhaMga (granthi-) sthAna bhI raja se vyApta nahIM hotA, kintu bhaMgasthAna kA pRthvIsadRza bheda ho jAtA hai / arthAt sUrya kI kiraNoM se atyanta tape hue kheta kI kyAriyoM ke pratarakhaNDa kA-sA samAna bhaMga ho jAtA hai, to use anantajIvoM vAlA samajhanA cAhie / (5) kSIrasahita (dUdhavAle) yA kSIrarahita (binA dUdha ke) jisa patra kI zirAe~ dikhatI na hoM use, athavA jisa patra kI (patra ke donoM bhAgoM ko jor3ane vAlI) sandhi sarvathA dikhAI na de, use bhI anantajIvoM vAlA samajhanA cAhie / (6) puSpa do prakAra ke hote haiM--jalaja aura sthalaja / ye donoM bhI pratyeka do-do prakAra ke hote haiM-vRntabaddha (atimuktaka Adi) aura nAlabaddha (jAI ke phUla Adi), ina-puSpoM meM se patragata jIvoM kI apekSA se koI-koI saMkhyAta jIvoM vAle, koI-koI asaMkhyAta jIvoM vAle aura koI-koI ananta jIvoM vAle bhI hote haiM / aAgama ke anusAra unheM jAna lenA caahie| vizeSa yaha hai ki jo jAI Adi nAlabaddha pUSpa hote haiM, una sabhI ko tIrthaMkaroM tathA gaNadharoM ne saMkhyAtajIvoM vAle kahe haiM; kintu sni roM ne saMkhyAtajIvoM vAle kahe haiM; kintu snihUpuSpa arthAta-thohara ke phala yA thohara ke jaise anya phala bhI anantajIvoM vAle samajhane caahie| (7) padminIkanda, utpalinIkanda, antarakanda (jalaja banaspativizeSakanda) evaM jhillikA nAmaka vanaspati, ye saba anantajIvoM vAle hote haiM / vizeSa yaha hai ki padminIkanda Adi ke visa (bhisa) aura mRNAla meM eka jIva hotA hai / (8) saphphAka, sajjAya, uvvehaliyA, kahana aura kandukA (dezabheda se) anantajIvAtmaka hotI haiM / (6) sabhI kisalaya (kopala) Ugate samaya anantakAyika hote haiN| pratyekavanaspatikAya, cAhe vaha pratyekazarIrI ho yA sAdhAraNa, jaba kisalaya avasthA ko prApta hotA hai, taba tIrthakaroM aura gaNadharoM dvArA use anantakAyika kahA gayA hai| kintu vahI kisalaya bar3hatA-bar3hatA, bAda meM patra rUpa dhAraNa kara letA hai taba sAdhAraNazarIra yA anantakAya athavA pratyekazarIrI jIva ho jAtA hai| pratyekazarIra jIva vAlI vanaspati ke lakSaNa-(1) jisa mUla, kanda, skandha, tvacA, zAkhA, pravAla, patra, puSpa athavA phala yA bIja ko tor3ane para usake TUTe hue (bhaMga) pradeza (sthAna) meM hIra 1. prajJApanAsUtra, malaya. vRtti, patrAMka 33 Page #101 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 68 1 [ prajJApanAsUtra dikhAI de, arthAt-usake Tukar3e samarUpa na hoM, viSama hoM, daMtIle hoM, usa mUla, kanda yA skandha Adi ko pratyeka(zarIrI)jIva samajhanA cAhie / (2) jisa mUla, kanda, skandha yA zAkhA ke kASTha (madhyavartI sArabhAga) kI apekSA usakI chAla adhika patalI ho, vaha chAla pratyekazarIra jIva vAlI samajhanI cAhie / (3) palANDukanda, lahasunakanda, kadalIkanda aura kustumba nAmaka vanaspati, ye saba pratyekazarIrajIvAtmaka samabhane caahie| isa prakAra kI sabhI ananta jIvAsmakalakSaNa se rahita vanaspatiyAM pratyekazarIrajIvAtmaka samajhanI cAhie / (4) padma, utpala, nalina, subhaga, saugandhika, aravinda, kokanada, zatapatra aura sahasrapatra, ina saba prakAra ke kamaloM ke vRnta (DaNThala), bAhya patra aura pattoM kI AdhArabhUta kaNikA, ye tInoM ekajIvAtmaka haiN| inake bhItarI patte, kesara (jaTA) aura mijA bhI eka jIvAtmaka haiN| (5) bAMsa, naDa nAmaka ghAsa, ikSuvATikA, samAsekSu, ikkaDa ghAsa, karakara, sUThi, vihaMgu aura dUba Adi tRNoM tathA parvavAlI vanaspatiyoM kI akSi, parva, balimoTaka (parva ko pariveSThita karane vAlA cakrAkAra bhAga) ye saba ekajIvAtmaka haiN| inake patte bhI eka jIvAdhiSThita hote haiN| kintu inake pUSpa aneka jIvoM vAle hote haiN| (6) pUSyaphala, kAliMga Adi phaloM kA pratyeka pattA (pRthak-pRthaka), vanta, giri aura gUdA aura jaTAvAle yA binA jaTA ke bIja eka-eka jIva se adhiSThita hote haiN|' bIja kA jIva mUlAdi kA jIva bana sakatA hai yA nahIM?--bIja kI do avasthAe~ hotI haiM-- yoni-avasthA aura ayoni-avasthA / jaba bIja yoni-avasthA kA parityAga nahIM karatA kintu jIva ke dvArA tyAga diyA jAtA hai, taba vaha bIja yonibhUta kahalAtA hai / jIva ke dvAra tyAga diyA gayA hai, yaha chadamastha ke dvArA nizcayapUrvaka nahIM kahA jA sktaa| ataH aAjakala cetana yA acetana, jo avidhvastayoni hai, use yonibhUta kahate haiN| jo vidhvastayoni hai, vaha niyamataH acetana hone se ayonibhUta bIja hai| aisA bIja ugane meM samartha nahIM rhtaa| tAtparya yaha hai ki yoni kahate haiM---jIva ke utpattisthAna ko| avidhvastazakti-sampanna bIja hI yonibhUta hotA hai, usI meM jIva utpanna hotA hai / prazna yaha hai ki aise yonibhUta bIja meM vahI pahale ke bIja vAlA jIva Akara utpanna hotA hai athavA dUsarA koI jIva pAkara utpanna hotA hai ? uttara hai-donoM hI vikalpa ho sakate haiN| tAtparya yaha ki bIja meM jo jIva thA, usane apanI Ayu kA kSaya hone para bIja kA parityAga kara diyA / vaha bIja nirjIva ho gayA kintu usa bIja ko punaH pAnI, kAla aura jamIna ke saMyogarUpa sAmagrI mile to kadAcit vahI pahale vAlA bIja mUla Adi kA nAma-gotra bAMdha kara usI pUrva-bIja meM pA kara utpanna ho jAtA hai, aura kabhI koI anya pRthvIkAyika Adi nayA jIva bhI usa bIja meM utpanna ho jAtA hai| __sAdhAraNazarIra bAdaravanaspatikAyikajIvoM kA lakSaNa--sAdhAraNa vanaspatikAyika jIva eka sAtha hI utpanna hote haiM, eka sAtha hI unakA zarIra banatA hai, eka sAtha hI ve prANApAna ke yogya pudgaloM ko grahaNa karate haiM aura eka sAtha hI unakA zvAsocchvAsa hotA hai| eka jIva kA AhArAdi ke pudgaloM ko grahaNa karanA hI (usa zarIra ke Azrita) bahuta-se jIvoM kA grahaNa karanA hai, isI prakAra bahuta-se jIvoM kA AhArAdi-pudgala-grahaNa karanA bhI eka jIva kA AhArAdi-pudgala-grahaNa 1. (ka) prajJApanAsUtra prameyabodhinI TIkA, bhA. 1, pR. 300 se 325 taka (kha) prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 35-36-37 20 prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 38 Page #102 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathama prajJApanApada ] karanA hai; kyoMki ve saba jIva eka hI zarIra meM Azrita hote haiM / eka zarIra meM Azrita sAdhAraNa jIvoM kA pAhAra, prANApAnayogya pudgalagrahaNa evaM zvAsocchvAsa sAdhAraNa hI hotA hai| yahI sAdhAraNajIvoM kA sAdhAraNarUpa lakSaNa hai| eka nigodazarIra meM anantajIvoM kA pariNamana kaise hotA hai ? isakA samAdhAna yaha hai-agni meM pratapta lohe kA golA jaise sArA-kA-sAga agnimaya bana jAtA hai, vaise hI nigodarUpa ekazarIra meM ananta jIvoM kA pariNamana samajha lenA cAhie / eka, do, tIna, saMkhyAta yA asaMkhyAta nigoda jIvoM ke zarIra hameM nahIM dikhAI de sakate, kyoMki unake pRthak-pRthak zarIra hI nahIM haiM, ve to anantajIvoM ke piNDarUpa hI hote haiM / arthAt anantajIvoM kA eka hI zarIra hotA hai / hameM kevala anantajIvoM ke zarIra hI dikhAI dete haiM, ve bhI bAdara nigodajIvoM ke hI; sUkSma nigodajIvoM ke nahIM; kyoMki sUkSma nigodajIvoM ke zarIra ananta jIvAtmaka hone para bhI ve adRzya (dRSTi se agocara) hI hote haiN| svAbhAvikarUpa se usI prakAra ke sUkSmapariNAmoM se pariNata unake zarIra hote haiM / ananta nigodajIvoM kA eka hI zarIra hotA hai, isa viSaya meM vItarAga sarvajJa tIrthakara bhagavAn ke vacana hI pramANabhUta haiN| bhagavAn kA kathana hai---'sUI kI noMka ke barAbara nigodakAya meM asaMkhyAta gole hote haiM, eka-eka gole meM asaMkhyAta-asaMkhyAta nigoda hote haiM aura eka-eka nigoda meM ananta-ananta jIva hote haiN|' ananta nigodiyA jIvoM kA zarIra eka hI hotA hai, yaha kathana audArikazarIra kI apekSA jAnanA caahie| una saba ke taijasa aura kArmaNa zarIra bhinna-bhinna hI hote haiN| dvIndriya saMsArasamApanna jIvoM kI prajJApanA 56. [1] se ki taM baMdiyA ? baMdiyA (se ki taM beiMdiyasaMsArasamAvaNNajIvapaNNavaNA ? beiMdiyasaMsArasamAvaNNajIvapaNNavaNA) praNegavihA pnntaa| taM jahA-pulAkimiyA kucchikimiyA gaMDayalagA golomA NeurA somaMgalagA vaMsImuhA sUImuhA gojaloyA jaloyA jalouyA saMkha saMkhaNagA ghullA khullA gulayA khaMdhA varADA sottiyA mottiyA kaluyAvAsA egovattA duha provattA gaMdiyAvattA saMvakkA mAIvAhA sippisaMpuDA caMdaNA samuddalikkhA, je yAva'NNe thppgaaraa| samvete sammucchimA npuNsgaa| [56-1 pra.] ve (pUrvokta) dvIndriya jIva kisa prakAra ke haiM ? [vaha dvIndriya saMsArasamApanna jIvoM kI prajJApanA kyA hai ? ] [56-1 u.] dvIndriya (dvIndriya saMsArasamApanna jIva-prajJApanA) aneka prakAra ke kahe gae haiM / (aneka prakAra kI kahI gaI hai|) vaha isa prakAra-pulAkRmika, kukSikRmika, gaNDayalaga, goloma, nUpara, saumaMgalaka, vaMzImukha, sUcImukha, gaujalokA, jalokA, jaloyuka (jAlAyuSka), zaMkha, zaMkhanaka, ghullA, khullA, guDaja, skandha, varATA (varATikA = kauDI), sauktika, mauktika (sautrika mUtrika), kalukAvAsa, ekatovRtta, dvidhAtovRtta, nandikAvata, zambUka, mAtRvAha, zuktisampuTa, candanaka, samudra 1. (ka) prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 39-40 (kha) 'golA ya asaMkhejjA hoMti niyogA asaMkhayA gole / ekkeko ya nigomo praNata jIvo mUNeyavo / ' Page #103 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 70 ] [ prajJApanAsUna likSA / anya jitane bhI isa prakAra ke haiM, (unheM dvIndriya samajhanA cAhie / ) ye (uparyukta prakAra ke) sabhI (dvIndriya) sammUcchima aura napuMsaka haiM / [2] te samAsato duvihA pannattA / taM jahA-pajjattagA ya apajjattagA ya / eesi NaM evamAdiyANaM beiMdiyANaM pajjattA'yajjattANaM satta jAikulakoDijoNIpamuhasatasahassA bhavaMtIti makkhAtaM / se taM beiMdiyasaMsArasamAvaNNajIvapaNNavaNA / [56-2] ye (dvIndriya) saMkSepa meM do prakAra ke kahe gae haiN| ve isa prakAra -paryAptaka aura apryaaptk| ina paryAptaka aura aparyAptaka dvIndriyoM ke sAta lAkha jAti-kulakoTi-yonipramukha hote haiM, aisA kahA gayA hai / yaha huI dvIndriya saMsArasamApanna jIvoM kI prajJApanA / vivecana dvIndriya saMsArasamApanna jIvoM kI prajJApanA--prastuta sUtra (sU. 56) meM dvIndriya jIvoM kI vividha jAtiyoM ke nAmoM kA ullekha hai tathA unake do prakAroM evaM unakI jIvayoniyoM kI saMkhyA kA nirUpaNa kiyA gayA hai| kucha zabdoM ke vizeSa artha-'pulAkimiyA' = pulAkRmika eka prakAra ke kRmi hote haiM, jo maladvAra (gudAdvAra) meM utpanna hote haiM / kucchikimiyA-kukSikRmika eka prakAra ke kRmi, jo udarapradeza meM utpanna hote haiN| saMkhaNagA- zaMkhanaka-choTe zaMkha, shNkhnii| caMdaNA - candanaka-yakSa / gaMDayalagA giDolA / saMvukkA - zambUka = ghoMghA / ghullA ghoNghrii| khullA= samudrI zaMkha ke AkAra ke choTe zaMkha / sippisaMpuTA= zuktisaMpuTa- saMpuTAkAra sIpa / jaloyA = jauMka / ' samvete sammacchimA-isI prakAra ke mRtakalevara meM paidA hone vAle kRmi, kITa Adi saba dvIndriya aura sammUcchima samajhane caahie| kyoMki sabhI azucisthAnoM meM paidA hone vAle kIr3e sammUcchima hI hote haiM, garbhaja nhiiN| aura tatvArthasUtra ke 'nAraka-sammUcchino napuMsakAni' isa sUtrAnusAra sabhI sammUcchima jIva napusaka hI hote haiM / 2 / jAti, kulakoTi evaM yoni zabda kI vyAkhyA-pUrvAcAryoM ne inakA spaSTIkaraNa isa prakAra kiyA hai-jAtipada se tiryaJcagati samajhanI caahie| usake kUla haiM-kRmi, koTa, vRzcika Adi / ye kala yoni-pramukha hote haiM, arthAta-eka hI yoni meM aneka kala hote haiN| jaise--eka hI chagaNa (gobara yA kaMDe) kI yoni meM kRmikala, kITakala aura vazcikakala Adi hote haiN| isI prakAra eka hI yoni meM avAntara jAtibheda hone se aneka jAtikula ke yonipravAha hote haiM / dvIndriyoM ke sAta lAkha jAtikulakoTirUpa yoniyAM haiN| trIndriya saMsArasamApanna jIvoM kI prajJApanA 57. [1] se ki taM teMdiyasaMsArasamAvaNNajIvapaNNavaNA ? tediyasaMsArasamAvaNNajIvapaNNavaNA praNegavihA pnnttaa| taM jahA-ovaiyA rohiNIyA kuthU pipIliyA usagA uddehiyA ukkaliyA 1. (ka) prajJApanAsUtra, malaya. vRtti, patrAMka 41, (kha) prajJApanA. prameyabodhinI TIkA bhA. 1, pR-348-349 2. (ka) prajJApanA. malaya. vRtti, patrAMka 41 (kha) tattvArthasUtra a. 2, sU. 50 3. prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 41 Page #104 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathama prajJApanApada / [ 71 upAyA ukkaDA uppaDA taNAhArA kaTThAhArA mAluyA pattAhArA taNaviTiyA pataviTiyA puSphaviTiyA phalaviTiyA bIyaviTiyA teduraNamajjiyA' tausamijiyA kappAsaTisamijiyA hilliyA jhilliyA jhigirA kigiriDA pAhuyA subhagA sovacchiyA suviTA iMdikAiyA iMdagovayA urulucagA kotthalavAhagA jUyA hAlAhalA pisuyA satavAiyA gomhI hasthisoMDA, je yAva'NNe thppgaaraa| samvete smmucchim-nnpuNsgaa| [57.1 pra.] vaha (pUrvokta) trIndriya saMsArasamApanna jIvoM kI prajJApanA kisa prakAra kI hai ? [57-1 u.] trIndriya saMsArasamApanna jIvoM kI prajJApanA aneka prakAra kI kahI gaI hai| vaha isa prakAra hai-prIpayika, rohiNIka, kaMthu (kuthuA), pipIlikA (cIMTI, kIr3I), uddezaka, uddehikA (udaI-dImaka), utkalika, utpAda, utkaTa, utpaTa, tRNAhAra, kASThAhAra (ghuna), mAluka, patrAhAra, tRNavRntika, patravRntika, puSpavRntika, phalavRntika, bIjavRntika, teduraNamajjika (tevuraNamijika yA tamburuNa-umajjika), puSamijika, kApasAsthimijika, hillika, jhillika, jhigirA (jhIMgUra), kigiriTa, bAhuka, ladhuka, subhaga, sauvastika, zukavRnta, indrikAyika (indrakAyika), indragopaka (indragopa-~-bIrabahUTI), urulucaka (turutumbaka), kusthalavAhaka, yUkA (jU) hAlAhala, pizuka (pissU--- khaTamala), zatapAdikA (gajAI), gomhI (gommayI), aura hastizauNDa / isI prakAra ke jitane bhI anya (jIva hoM, unheM trIndriya saMsArasamApanna samajhanA caahie|) ye (uparyukta) saba sammUcchima aura napuMsaka haiN| [2] te samAsato duvihA pnnnnttaa| taM jahA-pajjattagA ya apajjattagA y| eesi NaM evamAiyANaM teiMdiyANaM pajjattA'pajjattANaM aTTha jAtikulakoDijoNippamuhasatasahassA bhavaMtIti makkhAyaM / se taM teMdiyasaMsArasamAvaNNajIvapaNNavaNA / [57-2] ye (pUrvokta trIndriya jIva) saMkSepa meM, do prakAra ke kahe gae hai, yathA--paryAptaka aura apryaaptk| ina paryAptaka aura aparyAptaka zrIndriyajIvoM ke sAta lAkha jAti kUlakoTi-yonipramukha (yonidvAra) hote haiM, aisA kahA hai| yaha huI una trIndriya saMsArasamApanna jIvoM kI prajJApanA / vivecana-tIndriya saMsArasamApanna jIvoM kI prajJApanA--prastuta sUtra (sU. 57) meM tIna indriyoM vAle aneka jAti ke jIvoM kA nirUpaNa kiyA gayA hai| gomhI kA artha-vRttikAra ne isakA artha-'karNasiyAliyA' kiyA hai / hindI bhASA meM ise kanasalA yA kAnakhajUrA bhI kahate haiN| caturindriya saMsArasamApanna jIvoM kI prajJApanA 58. [1] se ki taM cauridiyasaMsArasamAvaNNajIvapaNNavaNA? caridiyasaMsArasamAvaSNajIvaSaNNavaNA aNegavihA paNNattA / taM jahApAThAntara---1. taMburuNumajjiyA, tiburaNamajjiyA, teburnnmijiyaa| 2. jhigiriDA bAhuyA / 3. urutu bhugA, tumtu bgaa| 4. prajJApanAsUtra malaya, vRtti, patrAMka 42 Page #105 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 72 ] [ prajJApanAsUtra aMdhiya ttiya' macchiya magamigakoDe tahA payaMge ya / DhikuNa kukkuDa kukkuha gaMdAvate ya sigiriDe // 110 // kiNhapattA nIlapattA lohiyapattA haliddapattA suvikalapattA cittapakkhA vicitapakkhA zrobhaMjaliyA jalavAriyA gaMbhIrA NoNiyA taMtavA acchiroDA acchivehA sAraMgA NeulA dolA bhamarA bharilo jarulA toDhA vicchatA pattavicchyA chANavicchuyA jalavicchyA piyaMgAlA kaNagA gomayakoDagA, je yAva'NNe tahappagArA / savvete sammucchimA npuNsgaa| [58-1 pra.] vaha (pUrvokta) caturindriya saMsArasamApanna jIvoM kI prajJApanA kisa prakAra kI hai ? [58-1 u.] caturindriya saMsArasamApanna jIvoM kI prajJApanA aneka prakAra kI kahI gaI hai| vaha isa prakAra hai--- [gAthArtha aMdhika, netrika (yA patrika), makkhI, magamRgakITa (mazaka-macchara, kIr3A athavA TiDDI) tathA pataMgA, DhikuNa (DhaMkuNa), kukkuDa (kukuTa), kukkuha, nandyAvarta aura zRgiriTa (giraTa) / / 110 // ___ kRSNapatra (kRSNapakSa), nIlapatra (nIlapakSa), lohitapatra (lohitapakSa), hAridrapatra (hAridrapakSa), zuklapatra (zuklapakSa), citrapakSa, vicitrapakSa, avabhAMjalika (mohAMjalika), jalacArika, gambhIra, nonika (nItika), tantava, akSiroTa, akSivedha, sAraMga, nevala (napura), dolA, bhramara, bharilo, jarulA, toTTa, bicchU, patravRzcika, chANavazcika (gobara kA biccha), jalavRzcika, (jala kA bicchu), priyaMgAla, kanaka aura gomayakITa (gobara kA kiidd'aa)| isI prakAra ke jitane bhI anya (prANI) haiM, (unheM bhI caturindriya samajhanA caahie| ye (pUrvokta) sabhI caturindriya sammUcchima aura napusaka haiN| [2] te samAsato duvihA pnnnnttaa| taM jahA--pajjattagA ya apajjattagA y| etesi NaM evamAiyANaM caridiyANaM pajjattA'pajjattANaM Nava jAtikulakoDijoNippamuhasayasahassA bhavatIti makkhAyaM / se taM cridiysNsaarsmaavnnnnjiivpnnnnvnnaa| [58-2] ve do prakAra ke kahe gae haiN| yathA-paryAptaka aura aparyAptaka / isa prakAra ke caturindriya paryAptakoM aura aparyAptakoM ke nau lAkha jAti-kulakoTi-yonipramukha hote haiM, aisA (tIrthaMkaroM ne kahA hai / yaha huI una caturindriya saMsArasamApanna jIvoM kI prajJApanA / vivecana-caturindriya saMsArasamApanna jIvoM kI prajJApanA-prastuta sUtra (sU. 58) meM caturindriya jIvoM ke aneka prakAroM aura unakI jAtikulakoTi-yoniyoM kI saMkhyA kA nirUpaNa kiyA gayA hai| caturvidha paMcendriya saMsArasamApanna jIvaprajJApanA 56. se ki taM paMcidiyasaMsArasamAvaNNajIvapaNNavaNA ? paMcidiyasaMsArasamAvaNNajIvapaNNavaNA cauvvihA pnnnnttaa| taM jahA-neraiyacidiyasaMsAra 1. posiya / 2. masagAkIDe, bhagasirakoDe, magAsakoDe / Page #106 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathama prajJApanApada ] [73 samAvaNNajIvapaNNavaNA 1 tirikkhajoNiyacidiyasaMsArasamAvaNNajIvapaNNavaNA 2 maNussapaMcidiyasaMsArasamAvaNNajIvapaNNavaNA 3 devacidiyasaMsArasAmAvaNNajIvapaNNavaNA 4 / [56 pra.] vaha paMcendriya-saMsArasamApanna jIvoM kI prajJApanA kisa prakAra kI hai ? [56 u.] paMcendriya-saMsArasamApanna jIvoM kI prajJApanA cAra prakAra kI kahI gaI hai| vaha isa prakAra hai-(1) naiyika-paMcendriya-saMsArasamApanna-jIvaprajJApanA, (2) tiryaJcayonika-paMcendriyasaMsArasamApanna-jIvaprajJApanA, (3) manuSya-paMcendriya saMsArasamApanna-jIvaprajJApanA aura (4) deva-paMcendriya saMsArasamApanna jiivprjnyaapnaa|| vivecana-catuvidha paMcendriya saMsArasamApanna jIvaprajJApanA-prastuta sUtra (sU. 56) meM nairayika, tiryaJca, manuSya aura deva ; ina caturvidha paMcendriya saMsArasamApanna jIvoM kA nirUpaNa kiyA gayA hai| nairayikajIvoM kI prajJApanA 60. se ki taM neraiyA? neraiyA sattavihA paNNattA / taM jahA-rayaNappabhApuDhavineraiyA 1 sakkarappabhApuDhavineraiyA 2 bAluyappabhApuDhavineraiyA 3 paMkappabhApuDhavineraiyA 4 dhUmappabhApuDhavineraiyA 5 tamappabhApuDhavineraiyA 6 tamatamappabhApuDhavineraiyA 7 / te samAsato duvihA paNNattA / taM jahA-pajjatagA ya apajjattagA ya / se taM neraiyA / [60 pra.] ve (pUrvokta) nairayika kisa (kitane) prakAra ke haiM ? [60 u.] nairayika sAta prakAra ke kahe gae haiN| ve isa prakAra haiM-(1) ratnaprabhApRthvInairayika, (2) zarkarAprabhApRthvI-nairayika (3) vAlukAprabhApRthvI-nairayika, (4) paMkaprabhApRthvI-narayika, (5) dhUmaprabhApRthvI-nairayika, (6) tamaHprabhApRthvI-nai rayika aura (7) tamastamaHprabhApRthvI-nairayika / ve (uparyukta sAtoM prakAra ke nairayika) saMkSepa se do prakAra ke kahe gae haiN| yathA-paryAptaka aura aparyAptaka / yaha nairayikoM kI prarUpaNA huI / vivecana-narayika jIvoM kI prajJApanA-prastuta sUtra (sU. 60) meM nairayika aura unake sAta prakAroM kI prarUpaNA kI gaI hai| 'narayika' zabda kA vyutpattilabhya artha-nir +aya kA artha hai-jisase aya arthAt iSTaphala dene vAlA (zubha karma) nir arthAt nirgata ho gayA ho-nikala gayA ho, jahA~ iSTaphala kI prApti na hotI ho, vaha niraya arthAt nArakAvAsa hai| niraya meM utpanna hone vAle jIva nairayika kahalAte haiN| ye nairayika (nAraka) jIva saMsArasamApanna arthAt--janmamaraNa ko prApta haiM tathA pAMcoM indriyoM se yukta hote haiM, ataeva paMcendriya-saMsArasamApanna kahalAte haiM / ' samagra paMcendriya tiyaMcayonika jIvoM kI prajJApanA 61. se ki taM paMcidiyatirikkhajoNiyA? 1. prajJApanAsUtra malaya. vatti, patrAMka 43 Page #107 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 74 ] prajJApanAsUtra paMcidiyatirikkhajoNiyA tivihA pnnnnttaa| taM jahA-jalayarapaMcidiyatirikkhajoNiyA 1 balayarapaMciMdiyatirikkhajoNiyA 2 khahayarapaMcidiyatirikkhajoNiyA 3 / [61 pra.] ve paMcendriya-tiryaJcayonika kisa prakAra ke haiM ? [61 u.] paMcendriya tiryaJcayonika tIna prakAra ke kahe gae haiN| ve isa prakAra haiM-(1) jalacara-paMcendriya-tiryaJcayonika, (2) sthalacara-paMcendriya-tiryaJcayonika aura (3) khecr-pNcendriytirynycyonik| 62. se ki taM jalayarapaMcidiyatirikkhajoNiyA ? jalayarapaMcidiyatirikkhajoNiyA paMcavihA pnnnnttaa| taM jahA--macchA 1 kacchabhA 2 gAhA 3 magarA 4 susumArA 5 / [62 pra.] ve jalacara-paMcendriya-tiryaJcayonika kaise haiM ? [62 u.] jalacara-paMcendriya-tiryaJcayonika pAMca prakAra ke kahe gae haiN| ve isa prakAra(1) matsya, (2) kacchapa, (kachue), (3) grAha, (4) magara aura (5) susumaar| 63. se ki taM macchA ? macchA praNegavihA paNNattA / taM jahA-sohamacchA khavallamacchA' jugamacchA vijjhiDiyamacchA halimacchA maggarimacchA rohiyamacchA halIsAgarA gAgarA vaDA vaDagarA timI timigilA pakkA taMdulamacchA kaNikkAmacchA sAlisacchiyAmacchA laMbhaNamacchA paDAgA paDAmAtipaDAgA, je yAva'NNe tahappagArA / se taM mcchaa| [63 pra.] ve (pUrvokta) matsya kitane prakAra ke haiM ? [63 u.] matsya aneka prakAra ke kahe gae haiN| ve isa prakAra-zlakSNamatsya, khavallamatsya, yugamatsya (jugamatsya), vijjhiDiya (vijjhaDiya) matsya, halimatsya, makarImatsya, rohitamatsya, halIsAgara, gAgara, vaTa, vaTakara, (tathA garbhaja usagAra), timi, timiMgala, nakra, tandula matsya, kaNikkAmatsya, zAlizastrika matstha, laMbhanamatsya, patAkA aura patAkAtipatAkA / isI prakAra ke jo bhI anya prANI haiM, ve saba matsyoM ke antargata samajhane caahie| yaha matsyoM kI prarUpaNA huii| 64. se kiM taM kacchabhA ? kacchamA duvihA paNNattA / taM jahA-aTTikacchabhA ya maMsakacchamA ya / se taM kcchbhaa| [64 pra.] ve (pUrvokta) kacchapa kisa prakAra ke haiM ? [64 u.] kacchapa do prakAra ke kahe gae haiN| ve isa prakAra haiM-asthikacchapa (jinake zarIra meM haDDiyAM adhika hoM, ve) aura mAMsakacchapa (jinake zarIra meM mAMsa kI bahulatA ho, ve)| isa prakAra kacchapa kI prarUpaNA pUrNa huii| pAThAntara-1. jugamacchA / 2. 'ganbhayA usagArA' yaha adhika pATha hai| Page #108 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathama prajJApanApada ] 65. se ki taM gAhA? __ gAhA paMcavihA pnnnnttaa| taM nahA-dilI 1 veDhalA' 2 muddhayA 3 pulagA 4 somAgArA 5 / se taM gAhA / [65 pra.] ve (pUrvokta) grAha kitane prakAra ke haiM ? [65 u.] grAha (ghar3iyAla) pAMca prakAra ke hote haiN| ve isa prakAra haiM-(1) dilI, (2) veDhala yA (veTaka), (3) mUrdhaja, (4) pulaka aura (5) sImAkAra / yaha huI grAha kI vaktavyatA / 66. se ki taM magarA? magarA duvihA paNNatA / taM jahA--soMDamagarA ya maTThamagarA ya / se taM mgraa| [66 pra.] ve magara kisa prakAra ke hote haiM ? [66 u.] magara (magaramaccha) do prakAra ke kahe gae haiN| ve isa prakAra-zauNDamakara aura mRSTamakara / yaha huI (pUrvokta) makara kI prarUpaNA / 67. se ki taM susumArA? susumArA egAgArA paNNattA / se taM susumArA / je yAva'NNe thppgaaraa| [67 pra.] ve susumAra (zizumAra) kisa prakAra ke haiM ? [67 u.] susumAra (zizumAra) eka hI AkAra-prakAra ke kahe gae haiM / yaha huA (pUrvokta) susumAra kA nirUpaNa / anya jo isa prakAra ke hoN| 68. [1] te samAsato duvihA paNNattA / taM jahA-sammacchimA ya gambhavakkaMtiyA ya / [68-1] ve (uparyukta sabhI prakAra ke jalacara tiryaJcapaMcendriya) saMkSepa meM do prakAra ke haiM / yathA-sammUcchima aura garbhaja (grbhvyutkraantik)| [2] tattha NaM je te sammucchimA te sadhne npuNsgaa| [68-2] inameM se jo sammUcchima haiM, ve saba napuMsaka hote haiN| [3] tattha NaM je te gambhavakkaMtiyA te tivihA pnnnnttaa| taM jahA-itthI 1 purisA 2 npuNsgaa3| [64-3] inameM se jo garbhaja haiM, ve tIna prakAra ke kahe gae haiM-strI, puruSa aura napusaka / [4] etesi NaM evamAiyANaM jalayarapaMcediyatirikkhajoNi yANaM pajjattApajjattANaM addhaterasa jAikulakoDijoNippamuhasayasahassA bhavaMtIti makkhAyaM / se taM jlyrpNceNdiytirikkhjogiyaa| [68-4] isa prakAra (matsya) ityAdi ina (pAMcoM prakAra ke) paryAptaka aura aparyAptaka pAThAntara--1. veddhgaa| Page #109 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [ prajJApanAsUna jalacara-paMcendriyatiryaJcoM ke sAr3he bAraha lAkha jAti-kulakoTi-yonipramukha hote haiM, aisA kahA hai| yaha huI jalacara paMcendriyatiryaJcayonikoM kI prarUpaNA / 66. se ki taM thalayarapaMceMdiyatirikkhajoNiyA ? thalayarapaMceMdiyatirikkhajoNiyA dubihA pnnnnttaa| taM jahA-caupayathalayarapaMceMdiyatirikkhajoNiyA ya parisappathalayarapaMceMdiyatirikkhajoNiyA ya / [66 pra.] ve (pUrvokta) sthalacara-paMcendriya-tiryaJcayonika kisa prakAra ke haiM ? [66 u.] sthalacara-paMcendriya-tiryaJcayonika do prakAra ke kahe gae haiN| ve isa prakAracatuSpada-sthalacara-paMcendriya-tiryaJcayonika aura parisarpa-sthalacara-paMcendriya-tiryaJcayonika / 70. se ki taM cauppayathalayarapaMceMdiyatirikkhajoNiyA? cauppayathalayarapaMceMdiyatirikkhajoNiyA caumvihA paNNatA / taM jahA-egakhurA 1 dukhurA 2 gaMDopadA 3 saNaphadA 4 // [70 pra.] ve (pUrvokta) catuSpada-sthalacara-paMcendriyatiryaJcayonika kisa prakAra ke haiM ? [70 u.] catuSpada-sthalacara-paMcendriya-tiryaJcayonika cAra prakAra ke kahe gae haiN| ve isa prakAra haiM-1. ekanurA (eka khura vAle), 2. dvikhurA (do khura vAle), 3. gaNDIpada (sunAra kI eraNa jaise paira vAle) aura 4. sanakhapada (nakhasahita pairoM vAle) / 71. se ki taM egakhurA? egakhurA aNegavihA pnnnnttaa| taM jahA-assA assatarA ghoDagA gaddamA gorakkharA kaMdalagA sirikaMdalagA prAvattA, je yAva'Ne tahappagArA / se taM egakhurA / [71 pra.] ve ekakhurA kisa prakAra ke haiM ? [71 u.] ekakhurA aneka prakAra ke kahe gae haiN| ve isa prakAra haiM, jaise ki--azva, azvatara, (khaccara), ghoTaka (ghoDA), gadhA (gardabha). gorakSara, kandalaka, zrIkandalaka aura Avarta (aavrtk)| isI prakAra ke anya jitane bhI prANI haiM, (unheM ekakhura-sthalacara-paMcendriyatiryaJca ke antargata samajhanA cAhie / ) yaha huA ekakhuroM kA prarUpaNa / 72. se ki taM dukhurA? dukhurA aNegavihA pnnnnttaa| taM jahA-uTTA goNA gavayA rojjhA pasuyA mahisA miyA saMvarA varAhA aya-elaga-ruru-sarabha-camara-kuraMga-gokaNNamAdI / se taM dukhuraa| [72 pra.] ve dvikhura kisa prakAra ke kahe gae haiM ? [72 u.] dvikhura (do khura vAle) aneka prakAra ke kahe gae haiM / jaise ki--uSTra (U~Ta), gAya (gau aura vRSabha Adi), gavaya (nIla gAya), roja, pazuka, mahiSa (bhaiMsa-bhaiMsA), mRga, sAMbhara, varAha (sUara) aja (bakarA-bakarI), elaka (bakarA yA bher3A), ruru, sarabha, camara (camarI gAya), kuraMga, gokarNa prAdi / yaha do khura vAloM kI prarUpaNA huii| Page #110 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathama prajJApanApada [ 77 73. se ki taM gaMDopayA ? gaMDIpayA aNegavihA pnnnntaa| taM jahA-hattho hatthI-pUyaNayA maMkuNahatthI khaggA gaMDA, je yAva'NNe tahappagArA / se taM gaMDopayA / [73 pra.] ve (pUrvokta) gaNDIpada kisa prakAra ke haiM ? [73 u.] gaNDIpada aneka prakAra ke kahe gae haiN| ve isa prakAra-hAthI, hastipUtanaka, matkuNahastI, (binA dAMtoM kA choTe kada kA hAthI), khaDgI aura gaMDA (geMDA) / isI prakAra ke jo bhI anya prANI hoM, unheM gaNDIpada meM jAna lene cAhie / yaha huI gaNDIpada jIvoM kI prarUpaNA / 74. se ki taM saNaphadA? saNakadA praNegavihA pnnnnttaa| taM jahA-sIhA bagghA dIviyA acchA taracchA parassarA siyAlA biDAlA suNagA kolasuNagA' koketiyA sasagA cittagA cittalagA, je yAva'NNe thppgaaraa| se taM snnphdaa| [74 pra.] ve sanakhapada kisa prakAra ke haiM ? [74 u.] sanakhapada aneka prakAra ke kahe gae haiN| ve isa prakAra--siMha, vyAghra, dvIpika (dIpar3A), rIcha (bhAlU), tarakSa, pArAzara, zRgAla (siyAra), viDAla (billI), zvAna, kolazvAna, kokantika (lomar3I), zazaka (kharagoza), cItA aura cittalaga (cillk)| isI prakAra ke anya jo bhI prANI haiM, ve saba sanakhapadoM ke antargata samajhane caahie| yaha hamA pUrvokta sanakhapadoM kA nirUpaNa / 75. [1] te samAsato duvihA paNNattA / taM jahA--sammucchimA ya ganbhavatiyA ya / [75-1] ve (uparyukta sabhI prakAra ke catuSpada-sthalacara paMcendriya-tirthaJcayonika) saMkSepa meM do prakAra ke kahe gae haiM, yathA-sammUcchima aura garbhaja / [2] tattha NaM je te sammucchimA te sacce nnpusgaa| [75-2] unameM jo sammUcchima haiM, ve saba napusaka haiM / [3] tattha NaM je te gambhavatiyA te tivihA pnnnntaa| taM jahA - itthI 1 purisA 2 NasagA 3 / [75-3] unameM jo garbhaja haiM, ve tIna prakAra ke kahe gae haiN| yathA-1. strI. 2. puruSa aura 3. npusk| [4] etesi NaM evamAdiyANaM (cauppaya) thalayarapaMcidiyatirikkhajoNiyANaM pajjattA'pajjattANaM dasa jAIkulakoDijoNippamuhasayasahassA havaMtIti makkhAtaM / se taM ca uppythlyrpNceNdiytirikkhjogiyaa| [75-4] isa prakAra (ekakhura) ityAdi ina sthalacara-paMcendriya-tiryaJcayonikoM ke paryAptaka1. [granthAnam 500 Page #111 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 78 ] , [ prajJApanAsUna aparyAptakoM ke dasa lAkha jAti-kula-koTi-yonipramukha hote haiM, aisA kahA hai| yaha huA catuSpadasthalacara-paMcendriya-tiryaJcayonikoM kA nirUpaNa / 76. se ki taM parisappathalayarapaMceMdiyatiriksajoNiyA ? parisappathalayarapaMceMdiyatirikkhajoNiyA duvihA paNNattA / taM jahA-uraparisappathalayarapaMceMdiyatirikkhajoNiyA ya bhuyaparisappathalayarapaMceviyatirikkhajoNiyA ya / [76 pra.] ve (pUrvokta) parisarpa-sthalacara-paMcendriya-tiryaJcayonika kisa prakAra ke haiM ? / 76 u.] parisarpa-sthalacara-paMcendriya-tiryaJcayonika do prakAra ke kahe gae haiN| ve isa prakAra haiM-ura:parisarpa-sthalacara-paMcendriya-tiryaJcayonika evaM bhujprisrp-sthlcr-pNcendriytirynycyonik| 77. se ki taM uraparisappathalayarapaMceMdiyatirikkhajoNiyA? uraparisappathalayarapaMceMdiyatirikkhajoNiyA caubihA pnnnnttaa| taM jahA--ahI 1 ayagarA 2 AsAliyA 3 mahoragA 4 / [77 pra.) uraHparisarpa-sthalacara-paMcendriya-tiryaJcayonika kisa prakAra ke haiM ? [77 u. uraHparisarpa-sthalacara-paMcendriya-tiryaJcayonika cAra prakAra ke kahe gae haiN| ve isa prakAra haiM-1. ahi (sarpa), 2. ajagara, 3. prAsAlika aura 4. mhorg| 78. se kiM taM mahI? aho duvihA paNNattA / taM jahA-davvIkarA ya mauliNo ya / [78 pra.] ve ahi kisa prakAra ke hote haiM ? [78 u.) ahi do prakAra ke kahe gae haiM / ve isa prakAra-darvIkara (phana vAle), aura mukulI (binA phana vaale)| 79. se ki taM dadhIkarA? davIkarA praNegavihA pnnnnttaa| taM jahA--prAsovisA diTThIvisA uggavisA bhogavisA tayAksiA lAlAvisA ussAsavisA nissAsavisA kaNhasappA sedasappA kAmodarA dajjhapuSphA kolAhA melimidA, sesiMdA; je yAva'NNe thppgaaraa| se taM davvIkarA / [76 pra.] ve darvIkara sarpa kisa prakAra ke hote haiM ? [79 u.] darvIkara (phana vAle) sarpa aneka prakAra ke kahe gae haiN| ve isa prakAra haiM-AzIviSa (dAr3hoM meM viSa vAle), dRSTi viSa (dRSTi meM viSa vAle), ugraviSa (tIvra viSa vAle), bhogaviSa (phana yA zarIra meM viSa vAle), tvacAviSa (camar3I meM viSa vAle), lAlAviSa (lAra meM viSa vAle), ucchavAsaviSa (zvAsa lene meM viSa vAle), niHzvAsaviSa (zvAsa chor3ane meM viSa vAle), kRSNasarpa, zvetasarpa, kAkodara, dahyapuSpa (darbhapuSpa), kolAha, melibhinda aura zeSendra / isI prakAra ke aura bhI jitane sarpa hoM, ve saba darvIkara ke antargata samajhanA caahie| yaha huI darvIkara sarpa kI prarUpaNA / Page #112 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathama prajJApanApada ] [79 80. se ki taM mauliNo ? mauliNo pragavihA pnnnnttaa| taM jahA-divvAgA goNasA kasAhiyA vaiulA cittaliNo maMDaliNo mAliNo ahI ahisalAgA vAyapaDAgA, je yAva'NNe thppgaaraa| se taM mauliNo / se taM prhii| [80 pra.] ve (pUrvokta) mukulI (binA phana vAle) sarpa kaise hote haiM ? [80 u.] mukulI sarpa aneka prakAra ke kahe gae haiN| jaise ki-divyAka, gonasa, kaSAdhika, vyatikula, citralI, maNDalI, mAlI, ahi, ahizalAkA aura vAtapatAkA (vaasptaakaa)| anya jitane bhI isI prakAra ke sarpa haiM, (ve saba mukulI sarpa kI jAti ke samajhane caahie|) yaha huA mukulI (sarpo kA varNana 1) (sAtha hI), ahi soM kI (prarUpaNA pUrNa huii)| 81. se ki taM prayagarA ? ayagarA egAgArA paNNattA / se taM prygraa| [81 pra.] ve (pUrvokta) ajagara kisa prakAra ke hote haiM ? [81 u.] ajagara eka hI AkAra-prakAra ke kahe gae haiN| yaha ajagara kI prarUpaNA huii| 82. se ki taM prAsAliyA ? kahi NaM bhaMte ! prAsAliyA sammucchati ? goyamA ! aMtomaNussakhitte aDDAijjesu dovesu, nivvAdhAeNaM paNNarasasu kammabhUmIsu, vAdhAtaM paDucca paMcasu mahAvidehesu, cakkavaTTikhaMdhAvAresu vA vAsudevakhaMdhAvAresu baladevakhaMdhAvAresu maMDaliyakhaMdhAvAresu mahAmaMDaliyakhaMdhAvAresu vA gAmanivesesu nagaranivesesu nigamaNivesesu kheDanivesesu kabbaDanivesesu maDaMbanivesesu vA doNamuhanivesesu paTTaNanivesesu prAgaranivesesu prAsamanivesesu saMvAhanivesesu rAyahANInivesesu etesi NaM ceva viNAsesu etya NaM prAsAliyA sammucchati, jahaNNaNaM aMgulassa asaMkhejjaibhAgamettIe progAhaNAe ukkoseNaM bArasajoyaNAI, tayaNurUvaM ca NaM vikkhaMbhabAhalleNaM bhUmi dAlittANaM samudruti assaNNI micchaddiTThI aNNANI aMtomuttaddhAuyA ceva kAlaM karei / se taM praasaaliyaa| 82 pra.] AsAlika kisa prakAra ke hote haiM ? bhagavan ! prAsAliga (prAsAlika) kahA~ sammUcchita (utpanna hote haiM ? [82 ja.] gautama ! ve (prAsAlika uraHparisarpa) manuSya kSetra ke andara DhAI dvIpoM meM, nirvyAghAtarUpa se (binA vyAghAta ke) pandraha karmabhUmiyoM meM, vyAghAta kI apekSA se pAMca mahAvideha kSetroM meM, athavA cakravartI ke skandhAvAroM (sainikaziviroM-chAvaniyoM) meM, yA bAsudevoM ke skandhAvAroM meM, baladevoM ke skandhAvAroM meM, mANDalikoM (alpavaibhava vAle choTe rAjAmoM) ke skandhAvAroM meM, mahAmANDalikoM (aneka dezoM ke adhipati narezoM) ke skandhAvAroM meM, grAmanivezoM meM, nagaranivezoM meM, nigama (vaNika-nivAsa)-nivezoM meM, kheTanivezoM meM, karbaTanivezoM meM, maDambanivezoM meM, droNamukhanivezoM meM, paTTaNanivezoM meM, AkaranivezoM meM, AzramanivezoM meM, sambAdhanivezoM meM aura rAjadhAnInivezoM meM / ina (cakravartI skandhAvAra Adi sthAnoM) kA vinAza hone vAlA ho taba ina (pUrvokta Page #113 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 80] [ prajJApanAsUtra sthAnoM meM prAsAlika sammUcchimarUpa se utpanna hote haiN| ve (prAsAlika) jaghanya aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga-mAtra ko avagAhanA se aura utkRSTa bAraha yojana kI avagAhanA se (utpanna hote haiM / ) usa (avagAhanA) ke anurUpa hI usakA viSkambha (vistAra) aura bAhalya (moTAI) hotA hai| vaha (AsAlika) cakravartI ke skandhAvAra Adi ke nIce kI bhUmi ko phAr3a (vidAraNa) kara prAdurbhUta (samutthita) hotA hai / vaha asaMjJI, mithyAdRSTi aura ajJAnI hotA hai, tathA antarmuhUrta kAla kI Ayu bhoga kara mara (kAla kara) jAtA hai / yaha huI ukta AsAlika kI prarUpaNA / / 83. se ki taM mahoragA? mahoragA praNegavihA paNNatA / taM jahA-pratthegaiyA aMgulaM pi aMgulapuhattiyA vi vityi pi viyatthipuhattiyA vi rayaNi pi raryANaputtiyA vi kucchi pi kucchipuhattiyA vi dhaNu pi dhaNuputtiyA vi gAuyaM pi gAuyaputtiyA vi joyaNaM pi joyaNapuhattiyA vi joyaNasataM pi joyaNasatapuhattiyA vi joyaNasahassaM pi / te NaM thale jAtA jale vi caraMti thale vi caraMti / te patthi iha, bAhiraesu dIvasamuddaesu havaMti, je yAva'NNe tahappagArA / se taM mhorgaa| [83 pra.] mahoraga kisa prakAra ke hote haiM ? [83 u.] mahoraga aneka prakAra ke kahe gae haiN| ve isa prakAra haiM--kaI mahoraga eka aMgula ke bhI hote haiM, kaI aMgulapRthaktva (do aMgula se nau aMgula taka) ke, kaI vitasti (bItA=bAraha aMgula) ke bhI hote haiM; kaI vitastipRthaktva (do se nau vitasti) ke, kaI eka ratni (hAtha) bhara ke, kaI ratnipRthaktva (do hAtha se nau hAtha taka) ke bhI, kaI kukSipramANa (do hAtha ke) hote haiM ; kaI kukSipRthaktva (do kukSi se nau kukSi taka) ke bhI, kaI dhanuSa (cAra hAtha) pramANa bhI, kaI dhanuSapRthaktva (do dhanuSa se nau dhanuSa taka) ke bhI, kaI gavyUti-(gAU=do kosado hajAradhanuSa) pramANa bhI, kaI gavyUti-pRthaktva ke bhI, kaI yojanapramANa (cAra gAU bhara) bhI, kaI yojana pRthaktva ke bhI kaI sau yojana ke bhI, kaI yojanazatapRthaktva (do sau se nau sau yojana taka) ke bhI aura kaI hajAra yojana ke bhI hote haiM / ve sthala meM utpanna hote haiM, kintu jala meM vicaraNa (saMcaraNa) karate haiM, sthala meM bhI vicarate haiN| ve yahA~ nahIM hote, kintu manuSyakSetra ke bAhara ke dvIpa-samudroM meM hote haiN| isI prakAra ke anya jo bhI ura:parisarpa hoM, unheM bhI mahoragajAti ke samajhane caahie| yaha huI una (pUrvokta) mahoragoM kI prarUpaNA / 84. [1] te samAsato duvihA paNNatA / taM jahA sammucchimA ya gambhavakkaMtiyA ya / [84-1] ve (cAroM prakAra ke pUrvokta ura:parisarpa sthalacara) saMkSepa meM do prakAra ke kahe gae haiM-sammUcchima aura garbhaja / [2] tattha NaM je te sammucchimA te savve npusgaa| [84-2] inameM se jo sammUcchima haiM, ve sabhI napusaka hote haiM / [3] tatya NaM je te gambhavakkaMtiyA te NaM tivihA pnnnntaa| taM jahA-itthI 1 purisA 2 napuMsagA 3 / [84-3] inameM se jo garbhaja haiM, ve tIna prakAra ke kahe gae haiN| 1. strI, 2. puruSa aura 3. npuNsk| Page #114 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathama prajJApanApada ] [81 [4] eesi NaM evamAiyANaM pajjattA'pajjattANaM uraparisappANaM dasa jAikulakoDIjoNippa. muhasatasahassA havaMtIti makkhAtaM / se taM uraparisappA / [84-4] isa prakAra (ahi) ityAdi ina paryAptaka aura aparyAptaka ura:parisoM ke dasa lAkha jAti-kulakoTi-yoni-pramukha hote haiM, aisA kahA hai| yaha ura:parisaoNM ko prarUpaNA huii| 85. [1] se ki taM bhuyaparisappA ? bhuyaparisappA praNegavihA pnnnnttaa| taM jahA--NaulA gohA saraDA sallA saraMThA sArA khArA gharoilA vistaMbharA mUsA maMgUsA payalAiyA choravirAliyA; jahA caupAiyA, je yAvaNe thppgaaraa| [85-11.] bhujaparisarpa kisa prakAra ke haiM ? [85-1 u.] bhujaparisarpa aneka prakAra ke kahe gae haiN| ve isa prakAra-nakula (nevale), goha, saraTa (giragiTa), zalya, saraMTha (saraTha), sAra, khAra (khora), gRhakokilA (gharolI chipakalI), viSambharA (visabharA), mUSaka (cUhe), maMgusA (gilaharI), payolAtika, kSIraviDAlikA; jaise catuSpada (caupAye) sthalacara (kA kathana kiyA, vaise hI inakA samajhanA caahie|) isI prakAra ke anya jitane bhI (bhujA se calane vAle prANI hoM, unheM bhujaparisarpa samajhanA caahie|) [2] te samAsato duvihA paNNatA / taM jahA-sammucchimA ya gambhavakkaMtiyA y| [85-2] ve (nakula Adi pUrvokta bhujaparisarpa) saMkSepa meM do prakAra ke hote haiN| jaise kisammUcchima aura garbhaja / [3] tattha NaM je te sammucchimA te samve nnpusgaa| [85-3] inameM se jo sammUcchima haiM, ve sabhI napuMsaka hote haiM / [4] tattha NaM je te gambhavakkaMtiyA te NaM tivihA pnnttaa| taM jahA-itthI 1 purisA 2 npuNsgaa| [85-4] inameM se jo garbhaja haiM, ve tIna prakAra ke kahe gae haiN| (1) strI, (2) puruSa aura (3) npusk| [5] etesi NaM evamAiyANaM pajjattA'pajjattANaM bhuyaparisappANaM Nava jAikulakoDijoNIpamuhasatasahassA havaMtIti makkhAyaM / se taM bhyprisppthlyrpNceNdiytirikkhjonniyaa| se taM prisppthlyrpNceNdiytirikkhjonniyaa| [85-5] isa prakAra (nakula) ityAdi ina paryAptaka aura aparyAptaka bhujaparisoM ke nau lAkha jAti-kulakoTi-yoni-pramukha hote haiM, aisA kahA hai| yaha huA pUrvokta bhujaparisarpa-sthalacara-paMcendriya-tiryaJcayonikoM (kA varNana / ) (sAtha hI) parisarpa-sthalacara-paMcendriya-tiryaJcayonikoM (kI prarUpaNA bhI pUrNa huI / ) Page #115 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 82 [ prajJApanAsUtra 86. se ki taM khayarapaMceMdiyatirikkhajoNiyA ? khahayarapaMceMdiyatirikkhajoNiyA caunvihA pnnnnttaa| taM jahA---cammapakkhI 1 lomapakkhI samungapakkhI 3 viyatapakkhI 4 / [86-pra.] ve (pUrvokta) khecara-paMcendriya-tiryaJcayonika kisa-kisa prakAra ke haiM ? [86-u.] khecara-paMcendriya-tiryaJcayonika cAra prakAra ke kahe gae haiN| ve isa prakAra haiM(1) carmapakSI (jinakI pAMkheM camar3e kI hoM), (2) loma (roma) pakSI (jinakI pAMkheM roMedAra hoM), (3) samudgakapakSI [jinakI pAMkheM ur3ate samaya bhI samudgaka (Dibbe yA peTI) jaisI raheM), aura (4) vitatapakSI (jinake paMkha phaile hue raheM, sikur3eM nhiiN)| 87. se ki taM cammapakkhI ? cammapakkhI praNegavihA pnnnnttaa| taM jahA-baggulI jaloyA aDilA bhAraMDapakkhI jIvaMjIvA samuddavAyasA kaNNattiyA pakkhibirAlI, je yAva'NNe tahappagArA / se taM cmmpkkho| [87-pra.] ve (pUrvokta) carmapakSI khecara kisa prakAra ke haiM ? [87-u.] carmapakSI aneka prakAra ke kahe gae haiN| ve isa prakAra-valgulI (camagIdar3a = camacer3a), jalaukA, aDilla, bhAraNDapakSI, jIvaMjIva (cakravAka-cakave), samudravAyasa (samudrI kaue), karNatrika aura pakSiviDAlI / anya jo bhI isa prakAra ke pakSI hoM, (unheM carmapakSI samajhanA caahie|) yaha huI carmapakSiyoM (kI prarUpaNA / ) 88. se ki taM lomapakkhI ? lomapakkhI praNegavihA pnnttaa| taM jahA-haMkA kaMkA kuralA vAyasA cakkAgA haMsA kalahaMsA pAyahaMsA rAyahaMsA aDA seDo bagA balAgA pArippavA koMcA sArasA mesarA masUrA mayUrA satavacchA gaharA poMDarIyA kAgA kAmaMjugA vaMjulagA tittirA vaTTagA lAvagA kavoyA kavijalA pArevayA ciDagA cAsA kukkuDA sugA barahiNA madaNasalAgA koilA sehA vrellgmaadii| se taM lompkkhii| [88-pra.] ve (pUrvokta) romapakSI kisa prakAra ke haiM ? [88-u.] romapakSI aneka prakAra ke kahe gae haiN| ve isa prakAra haiM-DhaMka, kaMka, kurala, vAyasa (kaue), cakravAka (cakavA), haMsa, kalahaMsa, rAjahaMsa (lAla coMca evaM paMkha vAle haMsa), pAdahaMsa, ADa (aDa), seDI, baka (bagule), balAkA (bakapaMkti), pAriplava, krauMca, sArasa, mesara, masUra, mayUra (mora), zatavatsa (saptahasta), gahara, pauNDarIka, kAka, kAmaMjuka (kAmejjuka), vaMjulaka, tittira (tItara), vartaka (bataka), lAvaka, kapota, kapijala, pArAvata (kabUtara), ciTaka, cAsa, kukkuTa (murge), zuka (sugge-tote), bahI (mora vizeSa), madanazalAkA (mainA), kokila (koyala), seha aura varillaka aadi| yaha hai (ukta) romapakSiyoM (kA varNana / ) 89. se ki taM samuggapakkhI ? samuggapakkhI egAgArA pnnnntaa| te NaM gasthi ihaM, bAhiraesu dIva-samuddaesu bhavaMti / se taM smuggpkkhii| Page #116 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathama prajJApanApada] . [86-pra.] ve (pUrvokta) samudgapakSI kauna-se haiM? [86-u.] samudgapakSI eka hI AkAra-prakAra ke kahe gae haiN| ve yahA~ (manuSyakSetra meM) nahIM hote / ve (manuSyakSetra se) bAhara ke dvIpa-samudroM meM hote haiM / yaha samudgapakSiyoM kI prarUpaNA huii| 10. se ki taM vitatapakkhI? vitatapakkhI egAgArA paNNattA / te NaM natthi ihaM, bAhiraesu dova-samuddaesu bhavaMti / se taM vittpkkhii| [90-pra.] ve (pUrvokta) vitatapakSI kaise haiM ? [6o-u.] vitatapakSI eka hI AkAra-prakAra ke hote haiM / ve yahA~ (manuSyakSetra meM) nahIM hote| (manuSyakSetra se) bAhara ke dvIpa-samudroM meM hote haiM / yaha vitatapakSiyoM kI prarUpaNA huI / / 61. [1] te samAsato duvihA paNNattA / taM jahA-sammucchimA ya gambhavakkaMtiyA ya / [61-1] ye (pUrvokta cAroM prakAra ke khecarapaMcendriya-tiryaJca) saMkSepa meM do prakAra ke kahe gae haiM / ve isa prakAra sammUcchima aura garbhaja / [2] tattha NaM je te sammucchimA te samve npuNsgaa| [91-2] inameM se jo sammUcchima haiM, ve sabhI napuMsaka hote haiM / [3] tattha NaM je te gambhavakkaMtiyA te NaM tivihA pnnnntaa| taM jahA-itthI 1 purisA 2 napuMsagA 3 / [61-3] inameM se jo garbhaja haiM, ve tIna prakAra ke kahe gae haiN| jaise ki-(1) strI, (2) puruSa aura (3) napusaka / [4] eesi NaM evamAiyANaM khahayarapaMceMdiyatirikkhajoNiyANaM pajjattA'pajjattANaM bArasa jAtokulakoDIjoNippamuhasatasahassA bhavatIti makkhAtaM / sattaTTha jAtikulakoDilakkha nava paddhaterasAI ca / dasa dasa ya hoMti NavagA taha bArasa ceva boddhavvA // 11 // se taM khhyrpNceNdiytirikkhjonniyaa| se taM pNceNdiytirikkhjonniyaa| se taM tirikkhjonniyaa| [61-4] isa prakAra carmapakSI ityAdi ina paryAptaka aura aparyAptaka khecara-paMcendriya-tiryacayonikoM ke bAraha lAkha jAti-kulakoTi-yonipramukha hote haiM, aisA kahA hai| [saMgrahaNI gAthArtha-] (dvIndriyajIvoM kI) sAta lAkha jAtikulakoTi, (trIndriyoM kI) pATha lAkha, (caturindriyoM ko) nau lAkha, (jalacara tiryaJcapaMcendriyoM kI) sAr3he bAraha lAkha, (catuSpadasthalacara paMcendriyoM kI) dasa lAkha, (ura:parisarpa-sthalacara paMcendriyoM ko) dasa lAkha, (bhujaparisarpasthalacara-paMcendriyoM kI) nau lAkha tathA (khecara-paMcendriyoM kI) bAraha lAkha, (yoM dvIndriya se lekara khecara paMcendriya taka kI kramaza:) samajhanI cAhie // 111 / / Page #117 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 84] [prajJApanAsUtra . yaha khecara-paMcendriya-tiryaJcayonikoM kI prarUpaNA huii| isakI samApti ke sAtha hI paMcendriyatiryaJcayonika jIvoM kI prarUpaNA bhI samApta huI aura isake sAtha hI samasta tiryaJcapaMcendriyoM kI prarUpaNA bhI pUrNa huii| vivecana-paMcendriya-tiryaJcayonika jIvoM kI prajJApanA--prastuta ikatIsa sUtroM (sU. 61 se 61 taka) meM zAstrakAra ne paMcendriya tiryaJcoM ke jalacara prAdi tInoM prakAroM ke bheda-prabhedoM tathA unakI vibhinna jAtiyoM evaM jAtikulakoTiyoM kI saMkhyA kA vizada nirUpaNa kiyA hai| garbhaja aura sammUcchima kI vyAkhyA - jo jIva garbha meM utpanna hote haiM, ve mAtA-pitA ke saMyoga se utpanna hone vAle garbhavyutkrAntika yA garbhaja kahalAte haiN| jo jIva mAtA-pitA ke saMyoga ke binA hI, garbha yA upapAta ke binA, idhara-udhara ke anukUla pudgaloM ke ika? ho jAne se utpanna hote haiM, ve sammUcchima kahalAte haiM / sammUcchima saba napuMsaka hI hote haiM; kintu garbhajoM meM strI, puruSa aura napusaka, ye tInoM prakAra hote haiN|' tiryaJcayonika zabda kA nirvacana-jo 'tira' arthAt kuTila-Ter3he-mer3he yA vakra, 'aJcana' arthAt gamana karate haiM, unheM tiryaJca kahate haiM / unako yoni arthAt-utpattisthAna ko 'tiryagyoni' kahate haiM / tiryagyoni meM janmane-utpanna hone vAle tairyamyonika haiM / 'uraHparisarpa' aura 'bhujaparisarpa' kA artha-jo apanI chAtI (ura) se reMga (parisarpaNa) karake calate haiM, ve sarpa Adi sthalacara tiryaJcapaMcendriya 'uraHparisarpa' kahalAte haiM aura jo apanI bhujAoM ke sahAre calate haiM, aise nevale, goha Adi sthalacara tiryaJcapaMcendriya prANI 'bhujaparisarpa' kahalAte haiM / . 'prAsAlika' (uraHparisarpa) kI vyAkhyA--'AsAliyA' zabda ke saMskRta meM do rUpAntara hote haiM--prAsAlikA aura praasaaligaa| prAsAlikA yA prAsAlika kise kahate haiM, ve kisa-kisa prakAra ke hote haiM aura kahA~ utpanna hote haiM ? ityAdi praznoM ke uttara meM prajJApanA sUtrakAra zrI zyAmArya vAcaka ne anya grantha meM bhagavAn dvArA gautama ke prati prarUpita kathana ko yahA~ uddhRta kiyA hai / ___'prAsAliyA kahi saMmucchai ?' isa vAkya meM prayukta 'saMmucchai' kriyApada se spaSTa sUcita hotA hai ki 'AsAlikA' yA 'prAsAlika' garbhaja nahIM, kintu sammUcchima haiM / prAsAlikA kI utpatti manuSyakSetra ke andara aDhAI dvIpoM meM hotI hai| vastutaH manuSyakSetra, aDhAI dvIpa ko hI kahate haiM, kintu yahA~ jo aDhAI dvIpa meM inakI utpatti batAI hai, vaha yaha sUcita karane ke lie hai ki prAsAlikA kI utpatti aDhAI dvIpoM meM hI hotI hai, lavaNasamudra meM yA kAlodadhisamudra meM nhiiN| kisI prakAra ke vyAghAta ke abhAva meM vaha 15 karmabhUmiyoM meM utpanna hotA hai, isakA rahasya yaha hai ki agara 5 bharata evaM 5 airavata kSetroM meM vyAghAtahetuka suSama-suSama Adi rUpa yA duHSamaduHSama AdirUpa kAla vyAghAtakAraka na hoM, to 15 karmabhUmiyoM meM prAsAlikA kI utpatti hotI hai / yadi 5 bharata aura 5 airavata kSetra meM pUrvokta rUpa kA koI vyAghAta ho to phira vahA~ vaha utpanna nahIM hotaa| aisI (vyAghAtakAraka) sthiti meM vaha pAMca mahAvidehakSetroM meM utpanna hotA hai| isase yaha bhI 1. prajJApanAsUtra malaya. bRtti, patrAMka 44 2. vahI, malaya. vRtti, patrAMka 43 3. vahI, malaya. vRtti, patrAMka 46 Page #118 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathama prajJApanApada [85 dhvanita ho jAtA hai ki tIsa akarmabhUmiyoM meM prAsAlikA kI utpatti nahIM hotI tathA 15 karmabhUmiyoM evaM mahAvidehoM meM bhI isakI sarvatra utpatti nahIM hotI, kintu cakravartI, baladeva Adi ke skandhAvAroM (sainika chAvaniyoM) meM vaha utpanna hotA hai / inake atirikta grAma-niveza se lekara rAjadhAnI-niveza taka meM se kisI meM bhI isakI utpatti hotI hai; aura vaha bhI jaba cakravartI Adi ke skandhAvAroM yA grAmAdi-nivezoM kA vinAza hone vAlA ho| skandhAvAroM yA nivezoM ke vinAzakAla meM unake nIce kI bhUmi ko phAr3akara usameM se vaha prAsAlikA nikalatI hai| yahI prAsAlikA kI utpatti kI prarUpaNA hai / prAsAlikA kI avagAhanA jaghanya aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga kI, utkRSTa bAraha yojana kI hotI hai / usakA vistAra aura moTAI avagAhanA ke anurUpa hotI hai / prAsAlikA asaMjJI, mithyAdRSTi aura ajJAnI hotA hai / isakI Ayu sirpha antarmuhUrta bhara kI hotI hai|' mahoragoM kA svarUpa aura sthAna-mahoraga eka aMgula ko avagAhanA se lekara eka hajAra yojana taka kI avagAhanA vAle hote haiN| ye sthala meM utpanna hokara bhI jala meM bhI saMcAra karate haiM, sthala meM bhI: kyoMki inakA svabhAva hI aisA hai| mahoraga isa manuSyakSetra meM nahIM hote, kintu isase bAhara ke dvIpoM aura samudroM meM, tathA samudroM meM bhI parvata, devanagarI Adi sthaloM meM utpanna hote haiN| atyanta sthUla hone ke kAraNa ye jala meM utpanna nahIM hote| isI kAraNa ye manuSyakSetra meM nahIM dikhAI dete| mUlapATha meM ukta lakSaNa vAle dasa aMgula Adi kI avagAhanA vAle jo uraHparisarpa hoM, unheM mahoraga samajhanA cAhie / 'darvokara' aura 'makalI' zabdoM kA artha-darvI kahate haiM-kaDadhI yA cATa ko. usakI taraha darvI yAnI phaNA karane vAlA darvIkara hai / mukulI arthAt-phana uThAne kI zakti se vikala, jo binA phana kA ho| grAma prAdi ke vizeSa artha-grAma-bAr3a se ghirI huI bastI / nagara-jahA~ aThAraha prakAra ke kara na lagate hoN| nigama-bahuta-se vaNijanoM ke nivAsa vAlI bastI / kheTa-kher3A, dhUla ke parakoTe se ghirI huI bastI / karbaTa-choTe-se prAkAra se veSTita bastI / maDamba-jisake AsapAsa DhAI kosa taka dUsarI bastI na ho| droNamukha-jisameM prAyaH jalamArga se hI AvAgamana ho yA bandaragAha / paTTaNajahA~ ghor3A, gAr3I yA naukA se pahu~cA jAe athavA vyApAra kI maMDI, vyApArika kendra / prAkarasvarNAdi kI khAna / Azrama-tApasajanoM kA nivAsasthAna / saMbAdha-dhAnyasurakSA ke lie kRSakoM dvArA nimita durgama bhUmigata sthAna yA yAtrikoM ke par3Ava kA sthAna / rAjadhAnI-rAjya kA zAsaka jahA~ rahatA ho| samagra manuSya jIvoM kI prajJApanA 62. se ki taM maNussA? maNussA duvihA paNNattA / taM jahA-sammucchimamaNussA ya gambhavakkaMtiyamaNussA ya / 1. prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 47-48 2. vahI malaya. vRtti, patrAMka 48 3. vahI malaya. vRtti, patrAMka 47 4. vahI malaya, vRtti, patrAMka 47-48 Page #119 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 86] / prajJApanAsUtra [92 pra.] manuSya kisa (kitane) prakAra ke hote haiM ? [62 u.] manuSya do prakAra ke kahe gae haiN| ve isa prakAra sammUcchima manuSya aura garbhaja manuSya / 63. se ki taM sammucchimamaNussA ? kahi NaM bhaMte ! sammacchimamaNussA sammucchaMti ? goyamA! aMtomaNussakhette paNutAlIsAe joyaNasayasahassesu aDDAijjesu dIva-samuddesa pannarasasu kammabhUmosu tosAe prakammabhUmIsu chappaNNAe aMtaradIvaesu gambhavakkaMtiyamaNussANaM ceva uccAresu vA 1 pAsavaNesu vA 2 khelesu vA 3 siMghANesu vA 4 vatesu vA 5 pittesu vA 6 pUesu vA 7 soNiesu vA 8 sukkesu vA 6 sukkapoggalaparisADesu vA 10 vigatajIvakalevaresu vA 11 thI-purisasaMjoesu vA 12 '[gomaNiddhamaNemu vA 13] NagaraNiddhamaNesu vA 14 savvesu ceva asuiesu ThANesu, ettha NaM samucchimamaNussA sammucchaMti / aMgulassa asaMkhejjaibhAgametIe progAhaNAe asaNNI micchaTThiI savvAhi pajjattohi apajjattagA aMtomuttAuyA ceva kAlaM kareMti / se taM smmucchimmnnussaa| [63 pra.] sammUcchima manuSya kaise hote haiM ?, bhagavan ! sammUcchima manuSya kahA~ utpanna hote haiM ? [63 u.] gautama ! manuSya kSetra ke andara, paiMtAlIsa lAkha yojana vistRta dvIpa-samudroM meM, pandraha karmabhUmiyoM meM, tIsa akarmabhUmiyoM meM evaM chappana antIpoM meM garbhaja manuSyoM ke--(1) uccAroM (viSThAnoM-maloM) meM, (2) pezAboM (mUtroM) meM, (3) kaphoM meM, (4) siMdhANa-nAka ke mailoM (lITa) meM, (5) vamanoM meM, (6) pittoM meM, (7) mavAdoM meM, (8) raktoM meM, (9) zukroM-vIryoM meM, (10) pahale sUkhe hue zukra ke pudgaloM ko gIlA karane meM, (11) mare hue jIvoM ke kalevaroM (lAzoM) meM, (12) strI-puruSa ke saMyogoM meM yA (13) grAma kI gaTaroM yA moriyoM meM athavA (14) nagara kI gaTaroM-moriyoM meM, athavA sabhI azuci (apavitra-gaMde) sthAnoM meM ina sabhI sthAnoM meM sammUcchima manuSya (mAtA-pitA ke saMyoga ke binA svataH) utpanna hote haiM / ina sammUcchima manuSyoM kI avagAhanA aMgala ke asaMkhyAtaveM bhAga mAtra kI hotI hai| ye asaMjJI mithyAdRSTi evaM sabhI paryAptiyoM se aparyApta hote haiM / ye antamuhUrta kI Ayu bhoga kara mara jAte haiM / yaha sammUcchima manuSyoM kI prarUpaNA huii| 64. se ki taM gambhavakkaMtiyamaNussA ? gabbhavakkaMtiyamaNussA tivihA pnnnnttaa| taM jahA-kammabhUmagA 1 akammabhUmagA 2 aNtrdiivgaa| [14 pra.] garbhaja manuSya kisa prakAra ke hote haiM ? [64 u.] garbhaja manuSya tIna prakAra ke kahe gae haiM / ve isa prakAra-1. karmabhUmika, 9. akarmabhUmika aura 3. antaradvIpaka / 65. se ki taM aMtaradIvagA ? aMtaradIvayA aTThAvIsativihA pnnnnttaa| taM jahA-egoruyA 1 AbhAsiyA 2 vesANiyA 3 1. "gAmaNiddhamaNesu vA 13" pATha malagiri nandI TIkA ke uddharaNa meM hai| Page #120 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathama prajJApanApada ] [ 87 gaMgoliyA 4 hayakaNNA 5 gayakaNNA 6 gokaNNA 7 sakkulikaNNA 8 prAyaMsamuhA 6 meMDhamahA 10 prayomuhA 11 gomuhA 12 pAsamuhA 13 hasthimuhA 14 sIhamuhA 15 vagghamuhA 16 AsakaNNA 17 sohakaNNA 18 prakaNNA 16 kaNNapAuraNA 20 ukkAmuhA 21 mehamuhA 22 vijjumuhA 23 vijjudaMtA 24 ghaNadaMtA 25 laTThadaMtA 26 gUDhadaMtA 27 suddhadaMtA 28 / se taM aNtrdiivgaa| [65 pra.] antaradvIpaka kisa prakAra ke hote haiM ? [65 u.] antaradvIpaka aTThAIsa prakAra ke kahe gae haiN| ve isa prakAra-(1) ekoruka, (2) prAbhAsika, (3) vaiSANika, (3) nAMgolika, (5) hayakarNa, (6) gajakarNa, (7) gokarNa, (8) zakulikarNa, (E) Adarzamukha, (10) meNDhamukha, (11) ayomukha, (12) gomukha, (13) azvamukha, (14) hastimukha, (15) siMhamukha, (16) vyAghramukha, (17) azvakarNa, (18) siMhakarNa (harikarNa), (16) akarNa, (20) karNaprAvaraNa, (21) ulkAmukha, (22) meghamukha, (23) vidyunmukha, (24) vidyudanta, (25) ghanadanta, (26) laSTadanta, (27) gUr3hadanta aura (28) zuddhadanta / yaha antaradvIpakoM kI prarUpaNA huii| 66. se ki taM prakammabhUmagA? akammabhUmagA tIsativihA pannattA / taM jahA-paMcahi hemavahiM paMcahiM hiraNNavahi paMcahi harivAhi paMcahi rammagavAsehiM paMcahiM devakurUhi paMcahi uttarakurUhi / se taM akmmbhuumgaa| [66 pra.] akarmabhUmaka manuSya kauna-se haiM ? [66 u.] akarmabhUmaka manuSya tIsa prakAra ke kahe gae haiN| ve isa prakAra-pAMca haimavata kSetroM meM, pAMca hairagyavata kSetroM meM, pAMca harivarSa kSetroM meM, pAMca ramyakavarSa kSetroM meM, pAMca devakurukSetroM meM aura pAMca uttarakurukSetroM meM / isa prakAra yaha prakarmabhUmaka manuSya kI prarUpaNA huI / 67. [1] se ki taM kammabhUmayA ? kammabhUmayA paNNarasavihA pnnnnttaa| taM jahA---paMcahi bharahehi paMcahi eravatehiM paMcahi mhaavidehehi| [97-1 pra.] karmabhUmaka manuSya kisa prakAra ke haiM ? [97-1 u.] karmabhUmaka manuSya pandraha prakAra ke kahe gae haiN| ve isa prakAra haiM--pAMca bharata kSetroM meM, pAMca airavatakSetroM meM aura pAMca mahAvidehakSetroM meN| [2] te samAsato duvihA paNNattA taM jahA---prAriyA ya milakkhU ya / [67-2] ve (pandraha prakAra ke karmabhUmaka manuSya) saMkSepa meM do prakAra ke haiM-Arya aura mleccha / 68. se ki taM milakkhU ? Page #121 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 88] [prajJApanAsUtra milakkha' praNegavihA pnnnntaa| taM jahA-saga-javaNa-cilAya-sabara-babbara-kAya-muruDoDDabhaDaga-NiNNaga-pakkaNiya- kulakkha- goMDa-siMhala- pArasa-gAMdhoDaMba- damila-cillala- pulida-hArosa-DoMbabokkANa-gaMdhAhAraga-bahaliya-prajjala-roma-pAsa-pausA-malayA ya cuMcayA ya mUli-koMkaNaga-meyapalhava-mAlava-gaggara-prAbhAsiya-Nakka-cINA lhasiya-khasa-khAsiya-jeDura-maMDha-DoMbilaga-lausa-bausakekkayA aravAgA hUNa-rosaga-maruga-ruya-vilAyavisayavAsI ya evamAdI / se taM milakkhU / [98 pra.) mleccha manuSya kisa-kisa prakAra ke haiM ? / [18 u.] mleccha manuSya aneka prakAra ke kahe gae haiN| ve isa prakAra-zaka, yavana, kirAta, zabara, barbara, kAya, maruNDa, uDDa, bhaNDaka, (bhaDaka), ninnaka (niSNaka), pakkaNika, kulAkSa, goMDa, siMhala, pArasya, (pArasaka) Andhra (krauMca), uDamba (ambaDaka), tamila (damila-dravir3a), cillala (cillasa yA cillaka) pulinda, hArosa, DoMba (Doma), pokkANa (vokkANa), gandhAhAraka (kandhAraka), bahalika (bAlhIka), ajjala (ajjhala), roma, pAsa (mAsa), praduSa (prakuSa), malaya (malayAlI) aura caMcUka (bandhuka) tathA mUyalI (cUlika), koMkaNaka, meda (meva), palhava, mAlava, gaggara (maggara), AbhASika, Nakka (kaNavIra), cInA, lhAsika (lAsA ke), khasa, khAsika (khAsI jAtIya), neDUra (nedUra), maMDha (moMDha), Dombilaka, lanosa, bakuza, kaikaya, arabAka (akkhAga), hUNa, rosaka (rUsavAsI yA romaka), maruka, ruta (bhramararuta) aura vilAta (cilAta) dezavAsI ityAdi / yaha mlecchoM kA (varNana huaa|) 66. se ki taM pAriyA ? | prAriyA duvihA paNNattA / taM jahA-iDDipattAriyA ya praNiDvipattAriyA ya / [66 pra.] prArya kauna-se haiM ? [66 u.] Arya do prakAra ke kahe gae haiM / ve isa prakAra-RddhiprApta Arya aura RddhiaprApta aary| 100. se ki taM iDipattAriyA ? iDipattAriyA chavihA paNNattA / taM jahA-arahaMtA 1 cakkavaTTI 2 baladevA 3 vAsudevA 4 cAraNA 5 vijjAharA 6 / se taM iddipttaariyaa| 1. pravacanasAroddhAra kI tIna gAthAnoM meM mleccha ke badale anAryoM ke nAma isa prakAra ginAe haiM."saga-javaNa. sbr-bbbr-kaay-muruddodddd-gonn-pkknnyaa| arabAga-hoNa-romaya-pArasa-khasakhAsiyA ceva // 1583 // dubilayalausa-bokkasa-bhillaM'dha-pulida-kuca-bhamararuyA kovAya-cINa-caMcaya-mAlava-damilA kulagghA ya // 1584 // kekkaya-kirAya-hyamuha-kharamuha-gaya-turaya-miDhayamuhA ya / hayakannA gayakannA anne vi aNAriyA bahave // 1585 // " "zakAH yavanA: zabarAH barbarAH kAyAH muruNDAH uDDAH goDDAH pakkaNamAH arabAgAH hUNAH romakAH pArasAH khasAH khAsikAH dumbilakAH lakuzAH bokkazAH bhillAH andhrAH pulindrAH kuJcAH bhramararucAH korpakA: cInAH caJcakAH mAlavAH draviDAH kulArdhAH kekayAH kirAtAH yamukhAH kharamukhAH gajamukhAH turaGgamukhAH miNDhakamukhAH hayakarNAH gajakarNAzcetyete dezA anAryAH / " iti vRttiH / patraM 445-2 // Page #122 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathama prajApanApada ] [ 89 - [100 pra.] RddhiprApta Arya kauna-kauna se haiM ? [100 u.] RddhiprApta Arya chaha prakAra ke haiN| ve isa prakAra haiM-1. arhanta (tIrthakara), 2. cakravartI, 3. baladeva, 4. vAsudeva, 5. cAraNa aura 6. vidyAdhara / yaha huI RddhiprApta pAryoM kI prruupnnaa| 101. se kiM taM praNiDhipattAriyA ? praNiDhipattAriyA NavavihA pnnnnttaa| taM jahA-khettAriyA 1 jAtimAriyA 2 kulAriyA 3 kammAriyA 4 sippAriyA 5 bhAsAriyA 6 NANAriyA 7 daMsaNAriyA 8 caritAriyA hai| [101 pra. Rddhi-aprApta Arya kisa prakAra ke haiM ? [101 u.] Rddhi-aprApta Arya nau prakAra ke kahe gae haiM / ve isa prakAra haiM-(1) kSetrArya, (2) jAtyArya, (3) kulArya, (4) kArya, (5) zilpArya, (6) bhASArya, (7) jJAnArya, (8) darzanArya aura (9) cAritrArya / 102. se ki taM khettAriyA ? khettAriyA zraddhachanvIsativihA paNNattA / taM jahA rAyagiha magaha 1, caMpA aMgA 2, taha tAmalitti' vaMgA ya 3 / kaMcaNapuraM kaligA 4, bANArasi ceva kAsI ya 5 // 112 // sAeya kosalA 6, gayapuraM ca kuru 7, soriyaM kusaTTA ya 8 / kaMpillaM paMcAlA 6, ahichattA jaMgalA ceva 10 // 113 // bAravatI ya suraTThA 11, mihila videhA ya 12, vaccha kosaMbI 13 / gaMdipuraM saMDillA 14, bhaddilapurameva malayA ya 15 // 114 // vairADa maccha 16, varaNA acchA 17, taha mattiyAvai dasaNNA 18 / 1. 'tAlittI' zabda ke saMskRta meM do rUpAntara hote haiM--tAmaliptI aura taamrliptii| prajJApanA malaya. vatti, tathA pravacanasAroddhAra meM prathama rUpAntara mAnA gayA hai, jaba ki bhagavatI Adi kI TIkAoM meM 'tAmraliptI' zabda ko hI pracalita mAnA hai| jo ho, vartamAna meM yaha 'tAmalaka' nAma se pazcima baMgAla meM prasiddha hai|-sN. pravacanasArodvAra kI gAthA 1589 se 1592 taka kI vRtti 13 meM prAryakSetra se pAThakrama tathA isI ke samAna vRtti milatI hai--'vatsadezaH kozAmbI nagarI 13 nandipuraM nagaraM zANDilyo zANDilyA vA dezaH 14 bhadilapura nagaraM malayAdezaH 15 vairATo dezaH vatsA rAjadhAnI, anye tu 'vatsAdezo bairATaM puraM nagaram' ityAhuH 16 varuNAnagaraM acchAdezaH, anye tu 'varuNeSu acchApurI' ityAhuH 17 tathA mRttikAvatI nagarI dazArNo dezaH 18 zuktimatI nagarI cedayo dezaH 19 vItabhayaM nagaraM sindhusauvIrA janapadaH 20 mathurA nagarI sUrasenAkhyo dezaH 21 pApA nagarI bhaGgayo dezaH 22 mAsapurI nagarI vadezaH 23 tathA zrAvastI nagarI kuNAlA dezaH 24 / ' -patrAMka 446 / 2 vairAT nagara (vartamAna meM vairATha) alavara ke pAsa hai, jahA~ prAcInakAla meM pANDavoM kA ajJAtavAsa rahA hai| yaha vatsadeza meM na hokara matsyadeza meM hai| kyoMki vaccha kosAMbI pATha pahale pA cukA hai| ataH mUlapATha meM yaha 'vaccha' na hokara maccha zabda honA caahie| anyathA 'baharADa vaccha pATha hone se vatsadeza nAma ke do deza hone kA bhrama ho jaaegaa|-sN.| --dekhiye, jaina sAhitya kA bahad itihAsa, bhA-2, pR. 91 / Page #123 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 90 ] [prajJApanAsUtra suttImaI ya cedI 16, vIibhayaM siMdhusoborA 20 // 11 // mahurA ya sUraseNA 21, pAnA bhaMgI ya 22, mAsa purivaTTA 23 / sAvatthI ya kuNAlA 24, koDIvarisaM ca lADhA ya 25 // 116 // seyaviyA vi ya NayarI keyaipraddhaca 25 // AriyaM bhaNitaM / etthuSpatti jiNANaM cakkINaM rAma-kaNhANaM // 117 // se taM khettaariyaa| [102 pra. kSetrArya kisa-kisa prakAra ke haiM ? [102 u.] kSetrArya sAr3ha paccIsa prakAra ke kahe gae haiM / ve isa prakAra se haiM [gAthAoM kA artha-] (1) magadha (deza meM) rAjagRha (nagara), (2) aMga (deza meM) campA (nagarI), tathA (3) baMga (deza meM) tAmraliptI (tAmalUka nagarI), (4) kaliMga (deza meM) kAJcanapara aura (5) kAzI (deza meM) vArANasI (ngrii),||112|| (6) kauzala (deza meM) sAketa (nagara), (7) kuru (deza meM) gajapura (hastinApura), (8) kuzAta (kuzAvarta deza meM) sauriyapura (saurIpura), (8) paMcAla (deza meM) kAmpilya, (10) jAMgala (deza meM) ahicchatrA (nagarI) // 113 / / (11) saurASTra meM dvArAvatI (dvArikA), (12) videha (janapada meM) mithilA (nagarI), (13) vatsa (deza meM) kauzAmbI (nagarI), (14) zANDilya (deza meM) nandipura, (15) malaya (deza meM) bhaddilapura // 114 / / / (16) matsya (deza meM) vairATa nagara, (17) varaNa (deza meM) acchA (purI), tathA (18) dazArNa (deza meM) mRttikAvatI (nagarI), (16) cedi (deza meM) zuktimatI (zauktikAvatI), (20) sindhu-sauvIra deza meM vItabhaya nagara / / 115 / / (21) zUrasena (deza meM) mathurA (nagarI), (22) bhaMga (nAmaka janapada meM) pAvApurI (apApA nagarI), (23) purivarta (parAvarta) (nAmaka janapada meM) mAsA purI (mASA nagarI), (24) kuNAla (deza meM) zrAvastI (sehaTamehaTa), (25 // ) lADha (deza meM) koTivarSa (nagara) // 116 / / aura (253) kekayArddha (janapada meM) zvetAmbikA (nagarI); (ye saba 25 / / deza) Arya (kSetra) kahe gae haiN| ina (kSetroM) meM tIrthaMkaroM, cakravatiyoM, rAma aura kRSNa (baladevoM aura vAsudevoM) kA janma (utpatti) hotA hai / // 117 / / yaha huA ukta kSetrAryoM kA varNana / 103. se ki taM jAtiprAriyA ? jAtiAriyA chamvihA paNNattA / taM jahA aMbaTThA 1 ya kalidA 2 videhA 3 vedagA 4 i y| hariyA 5 cucaNA 6 ceva, cha eyA inbhajAtiyo' / / 11 / / se taM jaatipraariyaa| [103 pra.] jAtyArya kisa prakAra ke haiM ? [103 u.] jAtyArya chaha prakAra ke kahe gae haiM / ve isa prakAra haiM--- 1. pAThAntara --ajjjaatito| 2 jAtyArya-umAsvAtikRta tatvArthabhASya meM ikSvAku, videha, hari, ambaSTha, jJAta , kuru, bubunAla (?) ugra, bhoga, rAjanya Adi kI gaNanA jAtyArya meM kI gaI hai| Page #124 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathama prajJApanApada] [ 91 [gAthArtha]--(1) ambaSTha', (2) kalinda, (3) vaidehara, (4) vedaga (vedaMga) Adi aura (5) harita evaM (5) cucuga; ye chaha ibhya (arcanIya-mAnanIya) jAtiyAM haiM / / 118 / / yaha huA ukta jAtyAryoM kA niruupnn| 104. se ki taM kulAriyA ? kulAriyA chabvihA pnntaa| taM jahA-uggA 1 bhogA 2 rAiNNA 3 ikkhAgA 4 NAtA 2 koravA 6 / settaM kulaariyaa| [104 pra.] kulArya kauna-kauna-se haiM ? [104 u.] kulArya chaha prakAra ke kahe gae haiN| ve isa prakAra haiM-(1) ugra (2) bhoga, (3) rAjanya, (4) ikSvAku, (5) jJAta aura (6) kauravya / yaha huA ukta kulAryoM kA nirUpaNa / 105. se ki taM kammAriyA ? kammAriyA aNegavihA pnnnnttaa| taM jahA-dossiyA sotiyA kappAsiyA suttaveyAliyA bhaMDaveyAliyA kolAliyA garadAvaNiyA, je yAvaNNe tahappagArA / se taM kmmaariyaa| [105 pra.] kArya kauna-kauna-se hai ? [105 u.] kArya aneka prakAra ke kahe gae haiN| ve isa prakAra-doSika (dUSyaka), sautrika, kArpAsika, sUtravaitAlika, bhANDavaitAlika, kaulAlika aura naravAhanika / isI prakAra ke bho (Aryakarma vAle hoM, unheM kArya samajhanA caahie)| yaha huI ukta kAryoM (kI prruupnnaa)| 106. se ki taM sippAriyA ? sippAriyA praNegavihA pnnnntaa| taM jahA-tuNNAgA taMtuvAyA paTTagArA deyaDA varaNA' chaviyA kaTThapAuyArA majapAuyArA chattArA vajjhArA posthArA leppArA cittArA saMkhArA daMtArA bhaMDArA jijjhagArA sellagArA koDigArA, je yAva'NNe tahappagArA / se taM sippaariyaa| [106 pra.] zilpArya kauna-kauna-se haiM ? [106 u.] zilpArya (bhI) aneka prakAra ke kahe gae haiM / ve isa prakAra-tunnAka -(raphphUgara) darjI, tantuvAya-julAhe, paTTakAra (paTavA), dRtikAra (camar3e kI mazaka banAne vAle), varaNa (yA varuTTa =picchika-pichI banAne vAle), chavika (caTAI prAdi banAne vAle), kASThapAdukAkAra (lakar3I kI 1. ambaSTha--brAhmaNa puruSa aura vaizyastrI se utpanna santAna, dekhiye---manusmRti tathA prAcArAMganiyukti (20-27) 2. vaideha--vaizya puruSa aura brAhmaNastrI se utpanna / dekhiye-manusmRti tathA prAcArAMganiyukti (20-27) 3. kulArya-tattvArthabhASya meM kulakara, cakravartI, baladeva, vAsudeva Adi kI gaNanA kulArya meM kI gaI hai| -tattvArthabhASya a. 3 / sU. 15 4. una kSatriya puruSa aura zUdrastrI se utpanna santAna / dekhiye manusmRti aura prAcArAMga niyukti / 5. pAThAntara ----varuNA, varuTTA / 6. jibbhagArA, jibbhaaraa| 7. sellArA (shilaavtt)| Page #125 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 92 | prajJApanAsUtra khar3AU~ banAne vAle), mujapAdukAkAra (mUja kI khar3AU~ banAne vAle), chatrakAra (chAte banAne vAle), vajjhAra-vAhyakAra (vAhana banAne vAle), (athavA bahakAra = morapicchI banAne vAle), pucchakAra yA pustakAra (pUcha ke bAloM se jhADU Adi banAne vAle), yA pustakakAra--jildasAja athavA banAne vAle, lepyakAra (lipAI-putAI karane vAle, athavA miTTI ke khilaune Adi banAne vAle), citrakAra, zaMkhakAra, dantakAra (dAMta banAne vAle, yA dAMtI), bhANDakAra (vividha bartana banAne vAle), jijjhakAra(jihvAkAra = nakalI jIbha banAne vAle), sellakAra (zailyakAra-zilA tathA pASANa Adi ghar3akara vastu banAne vAle athavA sailakAra = bhAlA banAne vAle) aura koDikAra (koDiyoM kI mAlA Adi banAne vAle), isI prakAra ke anya jitane bhI Arya zilpakAra haiM, una sabako zilpArya samajhanA cAhie / yaha huI una zilpAryoM kI prarUpaNA / 107. se ki taM bhAsAriyA ? bhAsAriyA je NaM addhamAgahAe bhAsAe bhAsiti, jattha vi ya NaM baMbhI livI pavattai / baMbhIe NaM livIe aTThArasavihe lekkhavihANe paNNatte / taM jahA-baMbhI 1 javaNANiyA 2 dosApuriyA' 3 kharoTThI 4 pukkharasAriyA 5 bhogavaIyA 6 paharAIyAyo ya 7 aMtakkhariyA 8 akkharapuTThiyA 6 veNaiyA 10 NiNhaiyA 11 aMkalivI 12 gaNitalivI 13 gaMdhavalivI 14 prAyaMsalivI 15 mAhesarI 16 dAmilI2 17 polidI 18 / se taM bhAsAriyA / [107 pra.] bhASArya kauna-kauna-se haiM ? [107 u.] bhASArya ve haiM, jo ardhamAgadhI bhASA meM bolate haiM, aura jahA~ bhI brAhmI lipi pracalita hai / (arthAt-jinameM brAhmI lipi kA prayoga kiyA jAtA hai|) brAhmI lipi meM aThAraha prakAra kA lekhavidhAna (lekhana-prakAra) batAyA gayA hai / jaise ki-1. brAhmI, 2. yavanAnI, 3. doSAparikA, 4. kharoSTrI, 5. puSkarazArikA, 6. bhogavatikA, 7. praharAdikA, 8. antAkSarikA, 6. akSarapuSTikA, 10. bainayikA, 11. nilavikA, 12. aMkalipi, 13. gaNitalipi, 14. gandharvalipi, 25. Adarza lipi, 16. mAhezvarI, 17. tAmilI-drAvir3I, 18. paulindI / yaha huA ukta bhASArya kA varNana / 108. se ki taM jANAriyA ? NANAriyA paMcavihA pnnnnttaa| taM jahA-prAmiNibohiyaNANAriyA 1 suyaNANAriyA 2 prohiNANAriyA 3 maNapajjavaNANAriyA 4 kevalaNANAriyA 2 / se taM nnaannaariyaa| [108 pra.] jJAnArya kauna-kauna-se haiN| [108 u.) jJAnArya pAMca prakAra ke kahe gae haiN| ve isa prakAra haiM-1. AbhinibodhikajJAnArya, 2. zrutajJAnArya, 3. avadhijJAnArya, 4. manaHparyavajJAnArya aura 5. kevalajJAnArya / yaha hai ukta jJAnAryoM kI prruupnnaa| pAThAntara--1. dAsApuriyA / 2. domilI, domilivI / Page #126 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathama prajJApanApada] 109. se kiM taM dasaNAriyA ? dasaNAriyA duvihA paNNatA / taM jahA-sarAgadasaNAriyA ya bIyarAgadasaNAriyA y| [106 pra. ve darzanArya kauna-kauna-se haiM ? / [106 u. darzanArya do prakAra ke kahe gae haiN| ve isa prakAra-sarAgadarzanArya aura vItarAgadarzanArya / 110. se ki taM sarAgasaNAriyA ? sarAgadasaNAriyA dasavihA paNNatA / taM jahA--- nissagguvaesaruI 1.2 prANArui 3-sutta 4-bIyarui 5 meva / ahigama 6-vitthAraruI 7 kiriyA -saMkheva 6-dhammaruI 10 // 11 // bhUpratyeNAdhigayA jIvA'jIvaM ca puNNa-pAvaM ca / sahasammuiyA''saba-saMvare ya roei u Nisammo // 120 // jo jidiThe bhAve caumvihe saddahAi sayameva / emeva paDaNNaha tti ya Nissaggarui ti NAyadho 1 // 121 // ete ceva u mAve uvadiThe jo pareNa saddahai / chaumatyeNa jiNeNa va uvaesarui ti nAyabdho 2 // 122 // jo heumayANaMto prANAe royae pavayaNaM tu / emeva pa'NNaha ti ya eso prANAruI nAma 3 // 123 // jo suttamahijjato sueNa progAhaI u sammattaM / aMgeNa bAhireNa va so suttarui ti NAyanbo 4 // 124 // egapae'NegAiM padAiM jo pasaraI u sammattaM / udae va tellabiMdU so bIyarui ti NAyavyo 5 // 125 // so hoi ahigamaruI suyaNANaM jassa prastho dineN| ekkArasa aMgAI paiNNagaM didvivAno ya 6 // 126 // davvANa savvabhAvA samvapamAhi jassa uvaladdhA / savvAhi NayavihIhi visthArarui tti NAyanyo 7 // 127 // dasaNa-NANa-caritte tava-viNae sabsamii-guttIsu / jo kiriyAmAvaruI so khalu kiriyAI NAma 8 // 12 // aNabhigahiyakudiTThI saMkhevarui tti hoi NAyavyo / avisAra yo pavayaNe praNabhiggahiro ya sesesu 9 // 126 / / jo asthikAyadhammaM suyadhamma khalu carittadhammaM ca / sahai jiNAmihiyaM so dhammarui ti mAyanyo 10 // 130 // Page #127 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 94 // prazApanAsUtra paramatthasaMthavo vA sudiTTaparamasthasevaNA vA vi| vAvagNa-kuvaMsaNavajjaNA ya sammattasaddahaNA // 131 // nissaMkiya 1 nikkaMkhiya 2 ninvitigicchA 3 amUDhadiTTI 4 ya / ubavUha 5 thirIkaraNe 6 vacchalla 7 pabhAvaNe 8 aTTha // 132 // se taM sraagdsnnaariyaa| [110 pra.] sarAgadarzanArya kisa-kisa prakAra ke hote haiM ? [110 u.] sarAgadarzanArya dasa prakAra ke kahe gae haiM / ve isa prakAra haiM gAthAoM kA artha-] 1. nisargaruci, 2. upadezaruci, 3. AjJAruci, 4. sUtraruci, aura 5. bIjaruci, 6. abhigamaruci, 7. vistAraruci, 8. kriyAruci, 6. saMkSeparuci, aura 10. dharmaruci / / 116 // 1. jo vyakti (paropadeza ke binA) svamati (jAtismaraNAdi) se jIva, ajIva, puNya, pApa, prAzrava aura saMvara Adi tattvoM ko bhUtArtha (tathya) rUpa se jAna kara una para ruci-zraddhA karatA hai, vaha nisarga-(ruci sarAga-darzanArya) hai / / 120 / / jo vyakti tIrthaMkara bhagavAn dvArA upadiSTa bhAvoM (padArthoM) para svayameva (paropadeza ke binA) cAra prakAra se (dravya, kSetra, kAla aura bhAva se) zraddhAna karatA hai, tathA (aisA vizvAsa karatA hai ki jIvAdi tattvoM kA svarUpa jaisA tIrthakara bhagavAn ne kahA hai,) vaha vaisA hI hai, anyathA nahIM, use nisargaruci jAnanA cAhie / / 121 / / 2. jo vyakti chadmastha yA jina (kevalI) kisI dUsare ke dvArA upadiSTa inhIM (jIvAdi) padArthoM para zraddhA karatA hai, use upadezaruci jAnanA cAhie / / 122 / / 3. jo (vyakti kisI artha ke sAdhaka) hetu (yukti yA tarka) ko nahIM jAnatA huA, kevala jinAjJA se pravacana para ruci-zraddhA rakhatA hai, tathA yaha samajhatA hai ki jinopadiSTa tattva aise hI haiM, anyathA nahIM; vaha prAjJAhIca nAmaka dazanAya hai / / 123 / / 4. jo vyakti zAstroM kA adhyayana karatA huA zruta ke dvArA hI samyaktva kA avagAhana karatA hai, cAhe vaha zruta aMga-praviSTa ho yA aMgabAhya, use sUtraruci (darzanArya) jAnanA cAhie / / 124 // 5. jaise jala meM par3A huyA tela kA bindu phaila jAtA hai, usI prakAra jisake lie sUtra (zAstra) kA eka pada, aneka padoM ke rUpa meM phaila (pariNata ho jAtA hai, use bojaruci (darzanArya) samajhanA cAhie / / 125 / / 6. jisane gyAraha aMgoM, prakIrNakoM (painnoM) ko tathA bArahaveM dRSTivAda nAmaka aMga taka kA zrutajJAna, artharUpa meM upalabdha (dRSTa evaM jJAta) kara liyA hai, vaha abhigamaruci hotA hai / / 126 / / 7. jisane dravyoM ke sarvabhAvoM ko, samasta pramANoM se evaM samasta nayavidhiyoM (nayavivakSAoM) se upalabdha kara (jAna) liyA, use vistAraruci samajhanA cAhie / / 127 / / 8. darzana, jJAna aura cAritra meM, tapa aura vinaya meM, sarva samitiyoM aura guptiyoM meM jo kriyAbhAvaruci (AcaraNa-niSThA) vAlA hai, vaha kriyAruci nAmaka (sarAgadarzanArya) hai / / 12 / / Page #128 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathama prajJApanApada ] - 6. jisane kudarzana (mithyAdarzana) kA grahaNa nahIM kiyA hai, tathA zeSa anya darzanoM kA bhI abhigrahaNa (parijJAna) nahIM kiyA hai, aura jo arhatpraNIta pravacana meM vizArada (paTu) nahIM hai, use saMkSeparuci (sarAga darzanArya) samajhanA cAhie / / 126 / / 10. jo vyakti jinokta astikAyadharma (dharmAstikAya Adi pAMcoM astikAyoM ke dharma) para tathA zrutadharma evaM cAritradharma para zraddhA karatA hai, use dharmaruci (sarAgadarzanArya) samajhanA cAhie / / 130 // paramArtha (jIvAdi tAttvika padArthoM) kA saMstava karanA (paricaya prApta karanA, arthAt-unheM samajhane ke lie bahumAnapUrvaka prayatna karanA yA saMstuti-prazaMsA, Adara karanA); jinhoMne paramArtha (jIvAdi tattvArtha) ko samyak prakAra se zraddhApUrvaka jAna liyA hai, unakI sevA-upAsanA karanA (yA unakA sevana-satsaMga karanA); aura jinhoMne samyaktva kA vamana kara diyA hai, una (nihnavoM) se tathA kudRSTiyoM se dUra rahanA, yahI samyaktva-zraddhAna (samyagdarzana) hai / (jo inakA pAlana karatA hai, vahI sarAgadarzanArya hotA hai / ) / / 131 / / (sarAgadarzana ke) ye pATha prAcAra haiM ---(1) niHzaMkita, (2) niSkAMkSita, (3) nivicikitsa aura (4) amUDhadRSTi, (5) upavRhaNa, (6) sthirIkaraNa, (7) vAtsalya aura (8) prabhAvanA / (ye pATha darzanAcAra jisa meM ho, vaha sarAgadarzanArya hotA hai / ) / / 132 / / yaha huI ukta sarAgadarzanAryoM kI prruupnnaa| 111. se ki taM vIyarAgadasaNAriyA ? vIyarAgadasaNAriyA duvihA paNNatA / taM jahA-uvasaMtakasAyavIyarAyadaMsaNAriyA khiinnksaayvoyraaydNsnnaariyaa| [111 pra.] vItarAgadarzanArya kaise hote haiM ? [111 u ] vItarAgadarzanArya do prakAra ke kahe gae haiN| ve isa prakAra haiM-upazAntakaSAyavItarAgadarzanArya aura kSINakaSAya-vItarAgadarzanArya / 112. se ki taM uvasaMtakasAyavIyarAyadaMsaNAriyA ? uvasaMtakasAyavIyarAyadaMsaNAriyA duvihA pnnnnttaa| taM jahA--paDhamasamayauvasaMtakasAyavIyarAyadasaNAriyA prapaDhamasamaya uvasaMtakasAyavIyarAyadaMsaNAriyA, mahavA carimasamayauvasaMtakasAyavIyarAyadasaNAriyA ya pracaribhasamaya uvasaMtakasAyavIyarAyadaMsaNAriyA ya / [112 pra.] upazAntakaSAyavItarAgadarzanArya kaise hote haiM ? [112 u.] upazAnta kaSAyavItarAgadarzanArya do prakAra ke kahe gae haiN| yathA-prathamasamaya upazAntakaSAya-vItarAgadarzanArya aura aprathamasamaya-upazAntakaSAya-vItarAgadarzanArya athavA caramasamaya-upazAntakaSAya-vItarAgadarzanArya aura acaramasamaya-upazAntakaSAya-vItarAgadarzanArya / 113. se ki taM khINakasAyavIyarAyadasaNAriyA ? khoNakasAyavIyarAyadaMsaNAriyA duvihA pnnnnttaa| taM jahA-chaumatthakhINakasAyavIyarAgadasaNAriyAya kevalikhINakasAyavIyarAgadaMsaNAriyA ya / Page #129 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 96 ] [prajJApanAsUtra [113 pra.] kSINakaSAya-vItarAgadarzanArya kaise hote haiM ? [113 u] kSINakaSAya-vItarAgadarzanArya do prakAra ke kahe gae haiM / ve isa prakAra-chadmasthakSINakaSAya-vItarAgadarzanArya aura kevali-kSINakaSAya-vItarAgadarzanArya / 114. se ki taM chaumasthakhINakasAyavIyarAgadasaNAriyA ? ___ chaumatthakhINakasAyavIyarAgadasaNAriyA duvihA pnnnntaa| taM jahA-sayaMbuddhachaumasthakhINakasAyavIyarAgadaMsaNAriyA ya buddhabohiyachaumatthakhINakasAyavIyarAgadaMsaNAriyA ya / [114 pra.] chadmastha kSINakaSAya-vItarAgadarzanArya kisa prakAra ke haiM ? [114 u.] chadmastha kSINakaSAya-vItarAgadarzanArya do prakAra ke kahe gae haiN| ve isa prakAra--svayaMbuddha-chadmastha-kSINakaSAya-vItarAgadarzanArya aura buddhabodhita-chadmastha-kSINakaSAya-vItarAgadarzanArya / 115. se ki taM sayaMbuddhachaumatthakhINakasAyavIyarAgadaMsaNAriyA ? sayaMbuddhachaumatthakhINakasAyavIyarAgadaMsaNAriyAduvihA paNNattA / taM jahA-paDhamasamayasayaMbuddhachaumasthakhINakasAyavIyarAgadaMsaNAriyA ya apaDhamasamayasayaMbuddhachaumatthakhINakasAyavIyarAyadaMsaNAriyA ya, ahavA carimasamayasayaMbuddhachaumasthakhINakasAyavIyarAyadaMsaNAriyA ya acarimasamayasayaMbuddhachaumasthakhoNakasAyavIyarAyadasaNAriyA ya / se taM syNbuddhchumtthkhonnksaayviiyraaydNsnnaariyaa| [115 pra.] svayaMbuddha-chadmastha-kSINakaSAya-vItarAgadarzanArya kisa prakAra ke hote haiM ? [115 u] svayaMbuddha-chadmastha-kSINakaSAya-vItarAgadarzanArya do prakAra ke kahe gae haiN| ve isa prakAra-prathamasamaya-svayaMbuddha-chadmastha-kSINakaSAya-vItarAgadarzanArya aura aprathamasamaya-svayaMbuddhachadmastha-kSINakaSAya-vItarAgadarzanArya athavA caramasamaya svayaMbuddhachadmastha kSINakaSAya vItarAgadarzanArya aura acaramasamaya-svayaMbuddha-chadmastha-kSINakaSAya-vItarAga-darzanArya / yaha huA ukta svayaMbuddha-chadmasthakSINakaSAya-vItarAgadarzanAryoM kA varNana / 116. se kiM taM budhabohiyachaumatthakhINakasAyavIyarAyadaMsaNAriyA ? buddhabohiyacha umasthakhINakasAyavIyarAyadaMsaNAriyA duvihA pnnnnttaa| taM jahA-paDhamasamayabuddhabohiyachaumatthakhINakasAyavIyarAyadaMsaNAriyA ya apaDhamasamayabaddhabohiyachaumasthakhINakasAyavIyarAgadasaNAriyA ya, ahavA carimasamayabuddhabohiyachaumatthakhINakasAyavIyarAyadaMsaNAriyA ya acarimasamayabuddhabohiyacha umatthakhoNakasAyavIyarAyadaMsaNAriyA ya / se taM buddhabohiyachaumatthakhINakasAyavIyarAgadasaNAriyA / se taM chumtthkhiinnksaayviiyraaydNsnnaariyaa| [116 pra.] buddhabodhita-chadmastha-kSINakaSAya-vItarAgadarzanArya kaise hote haiM ? [116 u.] buddhabodhita-chadmastha-kSINakaSAya-vItarAgadarzanArya do prakAra ke kahe gae haiM / yathA--prathamasamaya-buddhabodhita-chadmastha-kSINakaSAya-vItarAgadarzanArya aura aprathamasamaya-buddhabodhitachadmastha-kSINakaSAya-vItarAgadarzanArya; athavA caramasamaya-buddhabodhita-chadmastha-kSINakaSAya-bItarAgadarzanArya aura acaramasamaya-buddhabodhita-chadmastha-kSINakaSAya-vItarAgadarzanArya / Page #130 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathama prajJApanApada] [ 97 yaha huA ukta buddhabodhita-chadmastha-kSINakaSAya-vItarAgadarzanArya kA nirUpaNa aura isake sAtha hI ukta chadmastha-kSINakaSAya-vItarAgadarzanArya kA nirUpaNa pUrNa hunaa| 117. se ki taM kevalikhINakasAyadhItarAgadasaNAriyA ? kevalikhINakasAyavItarAgadasaNAriyA duvihA paNNatA / taM jahA-sajogikevalikhoNakasAyavItarAgadasaNAriyA ya prajogikevalikhINakasAyavItarAgadaMsaNAriyA y| [117 pra.] kevali-kSINakaSAya-vItarAgadarzanArya kisa prakAra ke kahe gae haiM ? [117 u.] kevali-kSINakaSAya-vItarAgadarzanArya do prakAra ke kahe gae haiM--sayogi-kevali. kSINakaSAya-vItarAgadarzanArya aura ayogi-kevali-kSINakaSAya-vItarAgadarzanArya / 118. se kitaM sajogikevalikhINakasAyavItarAgadaMsaNAriyA? sajogikevalikhINakasAyavItarAgasaNAriyA duvihA pnnnnttaa| taM jahA---paDhamasamayasajogikevalikhINakasAyavItarAgadasaNAriyA ya apaDhamasamayasajogikevalikhINakasAyavItarAgadaMsaNAriyA ya, ahavA carimasamayasajogikevalikhINakasAyavItarAgadasaNAriyA ya acarimasamayasajogikevalikhINakasAyavItarAgadasaNAriyA ya / settaM sajogikevalikhINakasAyavIyarAgadasaNAriyA / [118 pra.] sayogi-kevali-kSINakaSAya-vItarAgadarzanArya kisa prakAra ke haiM ? [118 u.] sayogi-kevali-kSINakaSAya-vItarAgadarzanArya do prakAra ke kahe gae haiN| ve isa prakAra haiM--prathamasamaya-sayogikevali-kSINakaSAya-vItarAgadarzanArya aura aprathamasamaya-sayogikevalikSINakaSAya-vItarAgadarzanArya; athavA caramasamaya-sayogikevali-kSINakaSAya-vItarAgadarzanArya aura acaramasamaya-sayogikevali-kSINakaSAya-vItarAgadarzanArya / yaha huI ukta sayogikevali-kSINakaSAya-vItarAgadarzanArya kI prarUpaNA / 116. se ki taM prajogikevalikhINakasAyavIyarAgasaNAriyA ? ajogikevalikhINakasAyavIyarAgadasaNAriyA duvihA pnnnnttaa| taM jahA-paDhamasamayaajogikevalikhINakasAyavItarAgadasaNAriyA ya apaDhamasamayaprajogikevalikhINakasAyavItarAgadasaNAriyA ya, ahavA carimasamayaajogikevalikhINakasAyavItarAgadasaNAriyA ya acarimasamayaprajogikevalikhINakasAyavIyarAgadaMsaNAriyA ya / se taM prjogikevlikhiinnksaayviitraagdsnnaariyaa| settaM kevlikhiinnksaayviitraagdsnnaariyaa| se taM khiinnksaayviitraagdsnnaariyaa| se taM voyarAyadaMsaNAriyA / se ttaM dsnnaariyaa| [116 pra.] ayogi-kevali-kSINakaSAya-vItarAgadarzanArya kisa prakAra ke hote haiM ? [116 u.] ayogi-kevali-kSINakaSAya-vItarAgadarzanArya do prakAra ke kahe gae haiN| ve isa prakAra-prathamasamaya-ayogikevali-kSINakaSAya-vItarAgadarzanArya aura aprathamasamaya-ayogikevalikSINakaSAya-vItarAgadarzanArya, athavA caramasamaya-ayogikevali-kSINakaSAya-vItarAgadarzanArya aura acaramasamaya-ayogikevali-kSINa kaSAya-vItarAgadarzanArya / Page #131 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 98 ] [ prajJApanAsUtra yaha huA ukta ayogikevali-kSINakaSAya-vItarAgadarzanAryoM (kA varNana) / (sAtha hI, pUrvokta) kevali-kSINakaSAya vItarAgadarzanAryoM kA varNana (bhI pUrNa huA aura isake pUrNa hone ke sAtha hI) kSINakaSAya-vItarAgadarzanAryoM kA varNana bhI samApta huA / yaha hai ukta darzanArya (manuSyoM) kA (vivaraNa) / 120. se kiM taM carittAriyA ? carittAriyA duvihA paNNattA / taM jahA-sarAgacarittAriyA ya vIyarAgacarittAriyA ya / [120 pra.] cAritrArya (manuSya) kaise hote haiM ? [120 u.] cAritrArya (manuSya) do prakAra ke kahe gae haiM, yathA-sarAgacAritrArya aura viitraagcaaritraary| 121. se ki taM sarAgacarittAriyA ? sarAgacarittAriyA duvihA pnntaa| taM jahA-suhamasaMparAyasarAgacarittAriyA ya bAyarasaMparAyasarAgacarittAriyA ya / [121 pra.] sarAgacAritrArya manuSya kaise hote haiM ? [121 u.] sarAgacAritrArya do prakAra ke kahe gae haiM-sUkSmasamparAya-sarAga-cAritrArya aura bAdarasamparAya-sarAga-cAritrArya / 122. se ki taM suhamasaMparAyasarAgacarittAriyA ? suhamasaMparAyasarAgacarittAriyA duvihA pnnnnttaa| taM jahA-paDhamasamayasuhamasaMparAyasarAgacaritAriyA ya apaDhamasamayasuhamasaMparAyasarAgacarittAriyA ya, ahavA carimasamayasuhamasaMparAyasarAga. carittAriyA ya pracarimasamayasuhamasaMparAyasarAgacarittAriyA ya; ahavA suhamasaMparAyasarAgacarittAriyA duvihA paNNattA, taM jahA-saMkilissamANA ya visujjhamANA ya / se taM suhumsNpraaycrittaariyaa| [122 pra.] sUkSmasamparAya-sarAMgacAritrArya kisa prakAra ke hote haiM ? [122 u.] sUkSmasamparAya-sarAgacAritrArya do prakAra ke hote haiM prathamasamaya-sUkSmasasamparAya. sarAgacAritrArya aura aprathamasamaya-sUkSmasamparAya-sarAgacAritrArya; athavA caramasamaya-sUkSmasamparAyasarAgacAritrArya aura acaramasamaya-sUkSmasamparAya-sarAgacAritrArya / athavA sUkSmasamparAya-sarAgacAritrArya do prakAra ke kahe gae haiN| ve isa prakAra haiM--saMklizyamAna (gyArahaveM guNasthAna se gira kara dazama gaNasthAna meM Aye hae) aura vizayamAna (navama gaNasthAna se Upara car3ha kara dazama guNasthAna meM pahu~ce hue)| yaha huI, ukta sUkSmasamparAya-sarAgacAritrArya kI prarUpaNA / 123. se ki taM bAdarasaMparAyasarAgacaritAriyA ? bAdarasaMparAyasarAgacarittAriyA duvihA pnnnnttaa| taM jahA-paDhamasamayabAdarasaMparAyasarAgacaritAriyA ya apaDhamasamayabAdarasaMparAyasarAgacarittAriyA ya, ahavA carimasamayabAdarasaMparAyasarAgacarittAriyA ya acarimasamayabAdarasaMparAyasarAgacarittAriyA yA ahavA bAdarasaMparAyasarAga . Page #132 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathama prajJApanApada ] [ 99 carittAriyA duvihA paNNatA, taM jahA-paDivAtI ya apaDivAtI ya / se taM bAdarasaMparAyasarAgacarittAriyA / se taM sraagcrittaariyaa| [123 pra.] bAdarasamparAya-sarAga-cAritrArya kisa prakAra ke haiM ? [123 u.] bAdarasamparAya-sarAga-cAritrArya do prakAra ke kahe gae haiM-prathamasamaya-bAdarasamparAya-sarAga-cAritrArya aura aprathamasamaya-bAdarasamparAya-sarAga-cAritrArya athavA caramasamayabAdarasamparAya-sarAga-cAritrArya aura acaramasamaya-bAdarasamparAya-sarAga-cAritrArya athavA (tIsarI taraha se) bAdarasamparAya-sarAga-cAritrArya do prakAra ke kahe gae haiN| ve isa prakAra haiM--pratipAtI aura aprtipaatii| yaha huA bAdarasamparAya-sarAga-cAritrArya (kA varNana) (aura sAtha hI) sarAga cAritrArya (kA varNana bhI pUrNa huaa|) 124. se ki taM vIyarAgacarittAriyA ? boyarAgacarittAriyA duvihA pnnnnttaa| taM jahA-uvasaMtakasAyavIyarAyacarittAriyA ya khoNakasAyavItarAgacarittAriyA ya / [124 pra.] vItarAga-cAritrArya kisa prakAra haiM ? [124 u. vItarAga-cAritrArya do prakAra ke haiN| ve isa prakAra--upazAntakaSAya-vItarAgacAritrArya aura kSINakaSAya-vItarAga-cAritrArya / 125. se ki taM upasaMtakasAyavIyarAyacarittAriyA ? . uvasaMtakasAyavIyarAyacarittAriyA duvihA pnnnnttaa| taM jahA-paDhamasamayauvasaMtakasAyavIyarAyacarittAriyA ya apaDhamasamayauvasaMtakasAyavIyarAyacarittAriyA ya, ahavA carimasamayauvasaMtakasAyavoyarAgacarittAriyA ya acarimasamayauvasaMtakasAyavIyarAgacarittAriyA ya / se taM uvsNtksaayviiyraagcrittaariyaa| [125 pra.] upazAntakaSAya-vItarAga-cAritrArya kisa prakAra ke hote haiM ? [125 u.] upazAntakaSAya-vItarAga-cAritrArya do prakAra ke kahe gae haiN| ve isa prakAra haiMprathamasamaya-upazAntakaSAya-vItarAga-cAritrArya aura aprathamasamaya-upazAntakaSAya-vItarAga-cAritrArya; athavA caramasamaya-upazAntakaSAya-vItarAga-cAritrArya aura acaramasamaya-upazAntakaSAya-vItarAgacAritrArya / yaha huA upazAntakaSAya-vItarAga-cAritrArya kA nirUpaNa / 126. se ki taM khINakasAyavIyarAyacarittAriyA ? khoNakasAyavIyarAyacarittAriyA duvihA pnnnntaa| taM jahA-chaumasthakhoNakasAyavItarAgacarittAriyA ya kevalikhINakasAyavItarAgacarittAriyA y| [126 pra.] kSINakaSAya-vItarAga-cAritrArya kisa prakAra ke haiM ? [126 u.] kSINakaSAya-vItarAga-cAritrArya do prakAra ke kahe gae haiM-chadmastha-kSINakaSAyavItarAga-cAritrArya aura kevali-kSINakaSAya-vItarAga-cAritrArya / Page #133 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 100 1 / prajJApanAsUna 127. se ki taM chaumasthakhINakasAyavItarAgacarittAriyA ? chaumatthakhINakasAyadhItarAgacarittAriyA duvihA paNNatA / taM jahA--sayaMbuddhachaumatthakhINakasAyavIyarAgacarittAriyA ya bohiyachaumasthakhINakasAyavIyarAyacarittAriyA y| [127 pra.] chadmastha-kSINakaSAya-vItarAga-cAritrArya kauna haiM ? [127 u.] chadmastha-kSINakaSAya-vItarAga-cAritrArya do prakAra ke haiN| yathA-svayaMbuddhachadmastha-kSINakaSAya-vItarAga-cAritrArya aura buddhbodhit-chdmsth-kssiinnkssaay-viitraag-caaritraary| 128. se ki taM sayaMbuddhachaumatthakhoNakasAyavIyarAgacaritAriyA ? sayaMbuddhachaumasthakhoNakasAyavItarAgacarittAriyA duvihA pnnnntaa| taM jahA-paDhamasamayasayaMbuddhachaumatthakhINakasAyavItarAgacarittAriyA ya apaDhamasamayasayaMbaddhachaumatthakhINakasAyavI rittAriyA ya, prahavA carimasamayasayaMbuddhachaumatthakhINakasAyavIyarAyacarittAriyA ya pracarimasamayasayaMbuddhachaumatthakhoNakasAyavItarAgacarittAriyA ya / se taM syNbuddhchumsthkhonnksaayviitraagcrittaariyaa| [128 pra.] ve svayaMbuddha-chadmastha-kSINakaSAya-vItarAga-cAritrArya kauna haiM ? [128 u.] svayaMbuddha-chadmastha-kSINakaSAya-vItarAga-cAritrArya do prakAra ke kahe gae haiN| ve isa prakAra haiM-prathamasamaya-svayaMbuddha-chadmastha-kSINakaSAya-vItarAga-cAritrArya aura aprathamasamayasvayaMbuddha-chadmastha-kSINakaSAya-vItarAga-cAritrArya; athavA caramasamaya-svayaMbuddha-chadmastha-kSINakaSAyavItarAga-cAritrArya aura acaramasamaya-svayaMbuddha-chadmastha-kSINakaSAya-vItarAga-cAritrArya / yaha huA, ukta svayaMbuddha-chadmastha-kSINakaSAya-vItarAga-cAritrArya kA varNana / 126. se ki taM buddhabohiyachaumatthakhINakasAyavItarAgacarittAriyA ? buddhabohiyacha umasthakhoNakasAyavItarAgacarittAriyA duvihA paNNattA / taM jahA--paDhamasamayabuddhabohiyachaumatthakhINakasAyavItarAgacarittAriyA ya apaDhamasamayabaddhabohiyachaumatthakhINakasAyavItarAgacarittAriyA ya, ahayA carimasamayabaddhabohiyachaumatthakhINakasAyavItarAgacarittAriyA ya acarimasamayabuddhabohiyacha umasthakhoNakasAyavIyarAyacarittAriyA ya / settaM buddhabohiyachaumatthakhINakasAyavIyarAyacarittAriyA / se taM chumtthkhiinnksaayviitraagcrittaariyaa| [126 pra.] buddhabodhita-chadmastha-kSINakaSAya-vItarAga-cAritrArya kauna haiM ? [126 u.] buddhabodhita-chadmastha-kSINakaSAya-vItarAga-cAritrArya do prakAra ke haiM--prathamasamayabuddhabodhita-chadmastha-kSINakaSAya-vItarAga-cAritrArya aura aprathamasamaya-buddhabodhita-chadmastha-kSINakaSAyavItarAga-cAritrArya; athavA caramasamayabuddhabodhita-chadmastha kSINakaSAya-vItarAga-cAritrArya aura acaramasamaya-buddhabodhita-chadmastha-kSINakaSAya-vItarAga-cAritrArya / yaha buddhabodhita-chadmastha-kSINakaSAya-vItarAgacAritrAryoM aura sAtha hI chadmasthakSINakaSAyavItarAgacAritrAryoM kA varNana sampUrNa huaa| Page #134 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathama prajJApanApada ] [ 101 130. se kiM taM kevalikhINakasAyavItarAgacarittAriyA ? kevalikhINakasAyavItarAgacarittAriyA duvihA pnnnnttaa| taM jahA-sajogikevalikhINakasAyabIyarAgacarittAriyA ya prajogikevalikhoNakasAyavItarAgacarittAriyA ya / [130 pra.] kevali-kSINakaSAyavItarAga-cAritrArya kauna haiM ? [130 u.] kevali-kSINakaSAyavItarAga-cAritrArya do prakAra ke kahe gae haiM-sayogikevalikSINakaSAyavItarAga-cAritrArya aura ayogikevali-kSINakaSAyavItarAga-cAritrArya / 131. se ki taM sajogikevalikhINakasAyavIyarAgacarittAriyA ? sajogikevalikhINakasAyavIyarAgacarittAriyA duvihA pnnnntaa| taM jahA-paDhamasamayasajogikevalikhINakasAyavIyarAyacarittAriyA ya apaDhamasamayasajogikevalikhINakasAyavIyarAyacarittAriyA ya, ahayA carimasamayasajogikebalikhINakasAyavItarAgacarittAriyA ya pracarimasamayasajogikevalikhINakasAyavIyarAyacarittAriyA ya / se taM sjogikeblikhiinnksaayviiyraagcrittaariyaa| [231 pra.] sayogikevalikSINakaSAya-vItarAgacAritrArya kisa prakAra ke kahe haiM ? [131 u.] sayogikevalikSINakaSAya-vItarAgacAritrArya do prakAra ke kahe gae haiMprathamasamaya-sayogikevalikSINakaSAya-vItarAgacAritrArya aura aprathamasamaya-sayogikevalikSINakaSAyavItarAgacAritrArya ; athavA caramasamaya-sayogikevali-kSINakaSAyavItarAgacAritrArya aura acrmsmysyogikevli-kssiinnkssaay-viitraagcaaritraary| yaha sayogikevalikSINakaSAya-vItarAgacAritrAryoM kA nirUpaNa humA / 132. se ki taM prajogikevalikhoNakasAyavIyarAgacaritAriyA ? prajogikevalikhINakasAyavIyarAgacarittAriyA duvihA pannatA / taM jahA-paDhamasamaya prajogikevalikhINakasAyavIyarAgacarittAriyA ya apaDhamasamayaprajogikevalikhINakasAyavoyarAgacarittAriyA ya, ahavA carimasamayaajogikevalikhINakasAyavIyarAgacarittAriyA ya acarimasamaya prajogikebalikhINakasAyavItarAgacarittAriyA ya / se taM ajogikevalikhINakasAyavIya raagcrittaariyaa| se taM keli. khoNakasAyavItarAgacarittAriyA / se taM khonnksaayviitraagcrittaariyaa| se taM viitraagcrittaariyaa| [132 pra.] ayogikevali-kSINakaSAya-vItarAgacAritrArya kaise hote haiM ? [132 u.] ayogikevali-kSINakaSAya-vItarAgacAritrArya do prakAra ke kahe gae haiM-prathamasamaya-ayogikevali-kSINakaSAya-vItarAgacAritrArya aura aprathamasamaya-ayogikevali-kSINakaSAyavItarAgacAritrArya ; athavA caramasamaya-ayogikevali-kSINakaSAya-vItarAgacAritrArya aura acaramasamayaayogikevali-kSoNakaSAya-bItarAgacAritrArya / isa prakAra ayogikevali-kSINakaSAya-bItarAgacAritrAryoM kA, sAtha hI kevalikSINakaSAya-vItarAgacAritrAryoM kA varNana (bhI pUrNa huA), (aura isake pUrNa hone ke sAtha hI) vItarAga-cAritrAryoM kI prarUpaNA (bhI pUrNa huii)| Page #135 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 102 ] [ prajJApanAsUtra 133. ahavA carittAriyA paMcavihA pannattA / taM jahA-sAmAiyacarittAriyA 1 chedovaTThAvaNiyacarittAriyA 2 parihAravisuddhiyacarittAriyA 3 suhamasaMparAyacarittAriyA 4 prahakkhAyacarittAriyA 5 / [133 pra.] athavA-prakArAntara se cAritrArya pAMca prakAra ke kahe gae haiN| yathA1. sAmAyika-cAritrArya, 2. chedopasthApanika-cAritrArya, 3. parihAravizuddhika-cAritrArya, 4. sUkSmasamparAya-cAritrArya aura 5. yathAkhyAta-cAritrArya / 134. se ki taM sAmAiyacarittAriyA ? sAmAiyacarittAriyA duvihA pnnnnttaa| taM jahA-ittariyasAmAiyacarittAriyA ya prAvakahiyasAmAiyacarittAriyA ya / se taM sAmAiyacarittAriyA / [134 pra.] ve [pUrvokta) sAmAyika-cAritrArya kisa prakAra ke haiM ? [134 u.] sAmAyika-cAritrArya do prakAra ke haiM-itvarika sAmAyika-cAritrArya aura yAvatkathika sAmAyika cAritrArya / yaha huA sAmAyika-cAritrArya kA nirUpaNa / 135. se kiM taM chedokTThAvaNiyacarittAriyA ? chedovaDhAvaNiyacarittAriyA duvihA pnnnnttaa| taM jahA-sAiyArachedovaTThAvaNiyacarittAriyA ya giraiyAracheprovaTThAvaNiyacarittAriyA ya / se taM chedovaTThAvaNiyacarittAriyA / / / [135 pra.] chedopasthApanika-cAritrArya kisa prakAra ke hai ? [135 u.] chedopasthApanika-cAritrArya do prakAra ke kahe gae haiM-sAticAra-chedopasthApanika-cAritrArya aura nirticaar-chedopsthaapnik-caaritraary| yaha huA chedopasthApanika-cAritrAryoM kA varNana / 136. se ki taM parihAravisuddhiyacarittAriyA ? parihAravisuddhiyacarittAriyA duvihA paNNattA / taM jahA-nivisamANaparihAravisuddhiyacarittAriyA ya ninviTukAiyaparihAravisuddhiyacarittAriyA ya / se taM prihaarvisuddhiycrittaariyaa| [136 pra.] parihAravizuddhi-cAritrArya kisa prakAra ke haiM ? [136 u.] parihAravizuddhi-cAritrArya do prakAra ke kahe gae haiM--nivizyamAnaka-parihAravizuddhi-cAritrArya aura nirviSTakAyika-parihAravizuddhi-cAritrArya / yaha huA ukta parihAravizuddhicAritrAryoM kA varNana / 137. se ki taM suhamasaMparAyacaritAriyA ? suhumasaMparAyacarittAriyA duvihA pnnnntaa| taM jahA -saMkilissamANasuhumasaMparAyacarittAriyA ya visujjhamANasuhamasaMparAyacarittAriyA ya / se taM suhmsNpraaycrittaariyaa| [137 pra.] sUkSmasamparAya-cAritrArya kauna haiM ? Page #136 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathama prajJApanApada / [ 103 [137 u.] sUkSmasamparAya-cAritrArya do prakAra ke haiM -saMklizyamAna-sUkSmasamparAya-cAritrArya aura vizuddhacamAna-sUkSmasamparAya-cAritrArya / / yaha huA ukta sUkSmasamparAya-cAritrAryoM kA nirUpaNa / 138. se ki taM prahakkhAyacarittAriyA ? ahakkhAyacaritAriyA duvihA pnnnnttaa| taM jahA-chaumasthagrahakkhAyacarittAriyA ya kevaliahakkhAyacarittAriyA ya / settaM mhkkhaaycrittaariyaa| se taM crittaariyaa| se taM praNiDipattAriyA / se taM praariyaa| se taM kmmbhuumgaa| se taM gabbhavavatiyA / se taM mnnussaa| [138 pra.] yathAkhyAta-cAritrArya kisa prakAra ke haiM ? [138 u.] yathAkhyAta-cAritrArya do prakAra ke kahe gae haiM-chadmasthayathAkhyAta-cAritrArya aura kevaliyathAkhyAta-cAritrArya / yaha huA ukta yathAkhyAta-cAritrAryoM kA (nirUpaNa / ) isake pUrNa hone ke sAtha hI) cAritrArya kA varNana (samApta huA / ) isa prakAra pAryoM kA varNana, karmabhUmijoM kA varNana tathA ukta garbhajoM ke varNana ke samApta hone ke sAtha hI manuSyoM kI prarUpaNA pUrNa huii| vivecana-samana manuSyajIvoM kI prajJApanA--prastuta 47 sUtroM (sU. 92 se 138 taka) meM manuSyoM ke sammUcchima aura garbhaja ina do bhedoM kA ullekha karake garbhajoM ke karmabhUmaka, akarmabhUmaka aura antaradvIpaja, yoM tIna bheda aura phira inake bheda-prabhedoM kA nirUpaNa kiyA gayA hai / karmabhUmaka aura akarmabhUmaka kI vyAkhyA-karmabhUmaka-prastuta meM kRSi-vANijyAdi jIvananirvAha ke kAryoM ko tathA mokSasambandhI anuSThAna ko karma kahA gayA hai / jinakI karmapradhAna bhUmi hai, ve 'karmabhUma' yA 'karmabhUmaka' kahalAte haiN| arthAt---karmapradhAna bhUmi meM rahane aura utpanna hone vAle manuSya karmabhUmaka haiM / prakarmabhUmaka--jina manuSyoM kI bhUmi pUrvokta karmoM se rahita ho, jo kalpavRkSoM se hI apanA jIvana nirvAha karate hoM, ve akarmabhUma yA akarmabhUmaka kahalAte haiN|' 'antaradvIpaka' manuSyoM kI vyAkhyA-antara zabda madhyavAcaka hai| antara meM arthAt-lavaNasamudra ke madhya meM jo dvIpa hai, ve antaradvIpa kahalAte haiN| una antaradvIpoM meM rahane vAle antaradvIpaga yA antaradvIpaka kahalAte haiN| ye antaradvIpaga manuSya aTThAIsa prakAra ke haiM, jinakA mUla pATha meM nAmollekha hai| antaradvIpaga manuSya vajraRSabhanArAcasaMhanana vAle, kaMkapakSI ke samAna pariNamana vAle, anukUla vAyuvega vAle evaM samacaturasrasaMsthAna vAle hote haiN| unake caraNoM kI racanA kacchapa ke samAna AkAra bAlI evaM sundara hotI hai| unakI donoM jAMghe cikanI, alparomayukta, kuruvinda ke samAna gola hotI haiN| unake ghuTane nigUr3ha aura samyaktayAbaddha hote haiM, unake urUbhAga hAthI kI sUDa ke samAna golAI se yukta hote haiM, unakA kaTipradeza siMha ke samAna, madhyabhAga vana ke samAna, nAbhimaNDala dakSiNAvarta zaMkha ke samAna tathA vakSaHsthala vizAla, puSTa evaM zrIvatsa se lAJchita hotA hai| unakI bhujAe~ nagara ke phATaka kI argalA ke samAna dIrgha hotI haiN| hAtha kI kalAiyAM (maNibandha) subaddha hotI haiM / unake karatala aura padatala raktakamala ke samAna lAla hote haiN| unakI gardana cAra aMgula kI, sama aura vRttAkAra zaMkha-sI hotI hai| unakA mukhamaNDala zaradRtu ke candramA ke samAna saumya hotA hai / unake chatrAkAra mastaka para asphuTita-snigdha, kAntimAna evaM cikane keza hote haiM / 1. prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 50 Page #137 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 104 ] [ prajJApanAsUtra ve kamaNDalu, kalaza, yUpa, stUpa, vApI, dhvaja, patAkA, sauvastika, yava, matsya, magara, kacchapa, ratha, sthAla, aMzuka, aSTApada, aMkuza, supratiSThaka, mayUra, zrIdAma, abhiSeka, toraNa, pRthvo, samudra, zreSThabhavana, darpaNa, parvata, hAthI, vRSabha, siMha, chatra aura cAmara; ina 32 uttama lakSaNoM se yukta hote haiN| vahA~ kI striyAM bhI sunirmita-sarvAMgasundara tathA samasta mahilAguNoM se yukta hotI haiM / unake caraNa kacchapa ke AkAra ke, tathA paraspara saTI huI aMguliyoM vAle evaM kamaladala ke samAna manohara hote haiN| unake jaMghAyugala romarahita evaM prazasta lakSaNoM se yukta hote haiM, tathA jAnupradeza nigUDha evaM puSTa hote haiM, unake urU kele ke stambhasadRza saMhata, sukumAra evaM puSTa hote haiN| unake nitamba vizAla, mAMsala evaM zarIra ke AyAma ke anurUpa hote haiN| unakI romarAji mulAyama, kAntimaya evaM sukomala hotI hai| unakA nAbhimaNDala dakSiNAvarta kI taraMgoM ke samAna, udara prazasta lakSaNayukta evaM stana svarNakalazasama saMhata, unnata, puSTa evaM gola hote haiN| pArzvabhAga bhI saMgata hotA hai| unakI bAMheM latA ke samAna sukumAra hotI haiN| unake adharoSTha anAra ke puSpa ke samAna lAla, tAlu evaM jihvA raktakamala ke samAna tathA AMkheM vikasita nIlakamala ke samAna bar3I evaM kamanIya hotI haiN| unakI bhauheM car3hAe hue dhanuSabANa ke AkAra kI susaMgata hotI haiM / lalATa pramANopeta hotA hai| mastaka ke keza susnigdha evaM sundara hote haiN| karatala evaM padatala svastika, zaMkha, cakra Adi kI AkRti kI rekhAoM se suzobhita hote haiN| gardana U~cI, mAMsala evaM zaMkha ke samAna hotI hai| ve U~cAI meM puruSoM se kucha kama hotI haiN| svabhAva se hI ve udAra, zRgAra aura sundara veSa vAlI hotI haiN| prakRti se hAsya, vacana, vilAsa evaM viSaya meM parama naipuNya se yukta hotI haiN| vahA~ ke puruSa-strI sabhI svabhAva se sugandhita vadana vAle hote haiN| unake krodha, mAna, mAyA aura lobha atyanta manda hote haiM / ve santoSI, utsukatA rahita, mRdutA-RjutAsampanna hote haiN| manohara maNi, svarNa aura motI Adi mamatva ke kAraNoM ke vidyamAna hote hue bhI ve mamatva ke abhiniveza se tathA vairAnubandha se rahita hote haiN| hAthI, ghor3e, UMTa, gAya, bhaiMsa Adi ke hote hue bhI ve unake paribhoga se parAGa mukha raha kara paidala calate haiN| ve jvarAdi roga, bhUta, preta, yakSa Adi kI prastatA, mahAmArI Adi vipattiyoM ke upadrava se bhI rahita hote haiN| unameM paraspara svAmi-sevaka kA vyavahAra nahIM hotA, ataeva sabhI ahamindra jaise hote haiN| unakI pITha meM 64 pasaliyAM hotI haiN| unakA zrAhAra eka caturthabhakta (upavAsa) ke bAda hotA hai aura AhAra bhI zAli Adi dhAnya se niSpanna nahIM, kintu pRthvI kI miTTI evaM kalpavRkSoM ke puSpa, phala kA hotA hai| kyoMki vahA~ cAvala, gehUM, mUga, ur3ada Adi anna hote hue bhI ve manuSyoM ke upabhoga meM nahIM Ate, vahA~ ko pRthvI hI zakkara se anantaguNI madhura hai, tathA kalpavRkSoM ke puSpa-phaloM kA svAda cakravartI ke bhojana se bhI aneka guNA acchA hai| ve isa prakAra kA svAdiSTa pAhAra karake prAsAda ke AkAra ke jo gRhAkAra kalpavRkSa hote haiM, unameM sukha se rahate haiN| usa kSetra meM DAMsa, macchara, ja, khaTamala, makkhI Adi zarIropadravakArI jantu paidA nahIM hote| jo bhI siMha, vyAghra, sarpa Adi vahA~ hote haiM, ve manuSyoM ko koI pIr3A nahIM phuNcaate| unameM paraspara hisyahiMsakabhAva kA vyavahAra nahIM hai| kSetra ke prabhAva se vahA~ ke jIva raudra (bhayaMkara) svabhAva se rahita hote haiN| vahA~ ke manuSyoM (strI-puruSa) kA jor3A apane avasAna ke samaya eka jor3e (strI-puruSa) ko janma detA hai aura 76 dina taka usakA pAlana-poSaNa karatA hai| unake zarIra kI UMcAI 800 dhanuSa kI aura unakI Ayu palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga jitanI hotI hai| ve mandakaSAyI, Page #138 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathama prajJApanApada ] [ 105 mandarAga-mohAnubandha ke kAraNa mara kara devaloka meM jAte haiN| unakA maraNa bhI jaMbhAI, khAMsI yA chIMka prAdi se hotA hai, kintu kisI zarIrapIr3ApUrvaka nhiiN| antaradvIpagoM ke antaradvIpa kahAM aura kaisI sthiti meM ?-AgamAnusAra chappana antaradvIpagoM ke antaradvIpa himavAn aura zikharI ina do parvatoM kI lavaNasamudra meM nikalI dAr3hAoM para sthita haiN| himavAn parvata ke aTThAIsa antaradvIpoM kA varNana-jambUdvIpa meM bharata aura haimavata kSetroM kI sImA kA vibhAjana karane vAlA himavAn nAmaka parvata hai| vaha bhUmi meM 25 yojana gaharA aura sau yojana U~cA tathA bharata kSetra se dugunA vistRta, hemamaya cInAMzuka ke-se varNa vAlA hai| usake donoM pAva nAnA vargoM se viziSTa kAntimaya maNisamUha se parimaNDita haiN| usakA vistAra Upara-nIce sarvatra samAna hai| vaha gaganamaNDala ko sparza karane vAle ratnamaya gyAraha kUToM se suzobhita hai, usakA tala vajramaya hai, taTabhAga vividha maNiyoM aura sone se suzobhita hai / vaha dasa yojana meM avagAhita-jagaha ghere hue hai| vaha pUrva-pazcima meM hajAra yojana lambA aura dakSiNa-uttara meM pAMca yojana vistIrNa hai| usake madhyabhAga meM padmahrada hai tathA cAroM ora kalpavRkSoM kI paMkti se atIva kamanIya hai| vaha pUrva aura pazcima ke choroM (antoM) se lavaNasamudra kA sparza karatA hai| lavaNasamudra ke jala ke sparza se lekara pUrva-pazcima dizA meM do gajadantAkAra dAr3heM nikalI haiN| unameM se IzAnakoNa meM jo dAr3hA nikalI hai, usa pradeza meM himavAn parvata se tIna sau yojana kI dUrI para lavaNasamudra meM 300 yojana lambA-caur3A tathA kucha kama 646 yojana kI paridhivAlA ekoruka nAmaka dvIpa hai / jo ki 500 dhanuSa vistRta, do gAU U~cI padmavaravedikA se cAroM ora se maNDita hai| usI himavAn parvata ke paryantabhAga se dakSiNa-pUrvakoNa meM tIna sau yojana dUra sthita lavaNasamudra kA avagAhana karate hI dUsarI dAr3hA AtI hai, jisa para ekoruka dvIpa jitanA hI lambA-caur3A 'prAbhAsika' nAmaka dvIpa hai tathA usI himavAn parvata ke pazcima dizA ke chora (paryanta) se lekara dakSiNa-pazcimadizA (naiRtyakoNa) meM tIna-sau yojana lavaNasamudra kA avagAhana karane ke bAda eka dAr3ha AtI hai, jisa para usI pramANa kA baiSANika nAmaka dvIpa hai; evaM usI himavAn parvata ke pazcima dizA ke chora se lekara pazcimottaradizA (vAyavyakoNa) meM tIna-sau yojana dUra lavaNasamudra meM eka daMSTrA (dAr3ha) AtI hai, jisa para pUrvokta pramANa vAlA nAMgolika dvIpa pAtA hai| isa prakAra ye cAroM dvIpa himavAn parvata se cAroM vidizAoM meM haiM aura samAna pramANa vAle haiN| tadanantara inhIM ekohaka Adi cAroM dvIpoM ke prAge yathAkrama se pUrvottara Adi pratyeka vidizA meM cAra-cAra sau yojana Age calane ke bAda cAra-cAra sau yojana lambe-caur3e, kucha kama 1265 yojana kI paridhi vAle, pUrvokta padmavaravedikA evaM vanakhaNDa se suzobhita parisara vAle tathA jambUdvIpa kI vedikA se 400 yojana pramANa antara vAle hayakarNa, gajakarNa, gokarNa aura zaSkulokarNa nAma ke cAra dvIpa haiM / ekohaka dvIpa ke Age hayakarNa hai, prAbhAsika ke Age gajakarNa, vaiSANika ke Age gokarNa aura nAMgolika ke Age zaSkulIkarNa dvIpa hai| tatpazcAt ina hayakarNa Adi cAra dvIpoM ke Age pAMca-pAMca sau yojana kI dUrI para phira cAra dvIpa haiM jo pAMca-pAMca sau yojana lambe-caur3e haiM aura pahale kI taraha hI cAroM vidizAoM meM sthita haiM / inakI paridhi 1581 yojana kI hai| inake bAhyapradeza bhI pUrvokta padmavaravedikA tathA vanakhaNDa se suzobhita haiM tathA jambUdvIpa ko vedikA se 500 yojana pramANa antara vAle haiN| inake Page #139 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 106 ] [prazApanAsUtra nAma haiM-prAdarzamukha, meNDhamukha, ayomukha aura gomukha / inameM se hyakarNa ke Age Adarzamukha, gajakarNa ke Age meNDhamukha, gokarNa ke Age ayomukha aura zaSkulIkarNa ke Age gomukha dvIpa hai| ina Adarzamukha Adi cAroM dvIpoM ke Age chaha-chaha sau yojana kI dUrI para pUrvottarAdi vidizAoM meM phira cAra dvIpa haiM--prazvamukha, hastimukha, siMhamukha aura vyAghramukha / ye cAroM dvIpa 600 yojana lambe-caur3e aura 1897 yojana kI paridhi vAle, pUrvokta padmavaravedikA tathA vanakhaNDa se maNDita bAhyapradeza vAle evaM jambUdvIpa kI vedikA se 600 yojana antara para haiN| ina azvamukhAdi cAroM dvIpoM ke Age kramaza: pUrvottarAdi vidizAoM meM 700-700 yojana kI dUrI para 700 yojana lambe-caur3e tathA 2213 yojana kI paridhi vAle, pUrvokta padmavaravedikA tathA vanakhaNDa se ghire hue evaM jambUdvIpa kI vedikA se 700 yojana ke antara para kramaza: prazvakarNa, harikarNa, prakarNa aura karNaprAvaraNa nAma ke cAra dvIpa haiN| phira inhIM azvakarNa aAdi cAra dvIpoM ke Age, yathAkrama se pUrvottarAdi vidizAoM meM 800800 yojana dura jAne para ATha sau yojana lambe-caur3e, 2526 yojana kI paridhi vAle, pUrvokta pramANa vAlI padmavaravedikA-vanakhaNDa se maNDita parisara vAle, evaM jambUdvIpa kI vedikA se 800 yojana ke anta para ulkAmukha, meghamukha, vidya nmukha aura vidyu hanta nAma ke cAra dvIpa haiM / tadanantara inhIM ulkAmukha Adi cAroM dvIpoM ke Age kramazaH pUrvottarAdi vidizAoM meM 600-600 yojana kI dUrI para, nau sau yojana lambe-caur3e tathA 2845 yojana kI paridhi vAle, pUrvokta pramANa vAlI padmavaravedikA evaM vanakhaNDa se suzobhita parisara vAle, jambUdvIpa kI vedikA se 600 yojana ke antara para vAra dvIpa aura haiN| jinake nAma kramaza: ye haiM-ghanadanta, laSTadanta, gUr3hadanta aura zuddhadanta / isa himavAn parvata kI dADhoM para cAroM vidizAnoM meM sthita ye saba dvIpa (744 =28) aTThAIsa haiN| zikharI parvata ke 28 antaradvIpoM kA varNana--isI prakAra himavAn parvata ke samAna varNa aura pramANa vAle tathA padmahada ke samAna lambe-caur3e aura gahare puNDarIkahada se suzobhita zikharI parvata para lavaNasamudra ke jalasparza se lekara pUrvokta dUrI para yathokta pramANa vAlI cAroM vidizAoM meM sthita, ekoruka Adi nAma ke aTThAIsa dvIpa haiN| inakI lambAI-caur3AI paridhi, nAma Adi saba pUrvavat haiN| ataeva donoM ora ke mila kara kula antaradvIpa chappana haiN| ina dvIpoM meM rahane vAle manuSya bhI inhIM nAmoM se pukAre jAte haiM / jaise pajAba meM rahane vAle ko paMjAbI kahA jAtA hai|' prakarmabhUmakoM kA varNana-akarmabhUmaka manuSya tIsa prakAra ke haiN| aDhAI dvIpa rUpa manuSyakSetra meM pAMca haimavata, pAMca hairaNyavata, pAMca harivarSa, pAMca ramyakavarSa, pAMca devakuru aura pAMca uttarakuru akarmabhUmi ke ina tIsa kSetroM meM 30 hI prakAra ke manuSya rahate haiN| inhIM ke nAma para se inameM rahane vAle manuSyoM ke prakAra ginAye gae haiN| inameM se 5 haimavata kSetra aura 5 hairaNyavata kSetra meM manuSya eka gavyUti (gAU) U~ce, eka palyopama ko Ayu aura vajraRSabhanArAcasaMhanana tathA samacaturasrasaMsthAna vAle hote haiN| inakI pITha kI pAMsaliyA~ 64 hotI haiM, ye eka dina ke antara se bhojana karate haiM aura 76 dina taka apanI saMtAna kA pAlana-poSaNa karate haiN| pAMca harivarSa aura pAMca ramyakavarSa kSetroM meM manuSyoM kI prAyu do palyopama kI, zarIra kI UMcAI do gavyUti kI hotI hai| 1. prajJApanAsUtra ma. vRtti, patrAMka 50 se 54 taka Page #140 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathama prajJApanApada [ 107 ye vajraRSabhanArAcasaMhanana aura samacaturasrasaMsthAna vAle hote haiN| ye do dina ke antara se AhAra karate haiM / inako pITha ko pasaliyAM 128 hotI haiM aura ye apanI saMtAna kA pAlana 64 dina taka karate haiM / pAMca devakuru aura pAMca uttarakuru kSetroM meM manuSyoM kI Ayu tIna palyopama kI evaM zarIra kI U~cAI tIna gAU kI hotI hai| ye bhI vajraRSabhanArAcasaMhanana aura samacaturastrasaMsthAna vAle hote haiN| inakI pITha kI pasaliyAM 256 hotI haiN| ye tIna dinoM ke anantara AhAra karate haiM aura 46 dinoM taka apanI saMtati kA pAlana karate haiN| ina sabhI kSetroM meM antaradvIpoM kI taraha manuSyoM ke bhogopabhoga ke sAdhanoM kI pUrti kalpavRkSoM se hotI hai| itanA antara avazya hai ki pAMca haimavata aura pAMca hairaNyavata kSetroM meM manuSyoM ke utthAna, bala-vIrya Adi tathA vahAM ke kalpavRkSoM ke phaloM kA svAda aura vahA~ kI bhUmi kA mAdhurya antaradvIpa kI apekSA paryAyoM kI dRSTi se anantaguNA adhika hai / ye hI saba padArtha pAMca harivarSa aura pAMca ramyakavarSa kSetroM meM unase bhI anantaguNe adhika tathA pAMca devakuru aura pAMca uttarakuru meM inase bhI anantaguNe adhika hote haiM / yaha saMkSepa meM akarmabhUmakoM kA nirUpaNa hai|' __ Arya aura mleccha manuSya-pAMca bharata, pAMca airavata aura pAMca mahAvideha, ina 15 kSetroM meM Arya aura mleccha donoM prakAra ke karmabhUmaka manuSya rahate haiN| Arya kA artha hai- heya dharmoM (adharmoM yA pApoM) se jo dUra haiM, aura upAdeya dharmoM (ahiMsA, satya Adi dharmoM) ke nikaTa haiM yA inheM prApta kiye huye haiN| mleccha ve haiM-jinake vacana (bhASA) aura AcAra avyakta-aspaSTa hoM / dUsare zabdoM meM kaheM to jinakA samasta vyavahAra ziSTajanasammata na ho, unheM mleccha samajhanA caahie| __ mleccha aneka prakAra ke haiM, jinakA mUlapATha meM ullekha hai| inameM se adhikAMza mlecchoM kI jAti ke nAma to amuka-amuka deza meM nivAsa karane se par3a gae haiM, jaise--zaka deza ke nivAsI zaka, yavana deza ke nivAsI yavana ityAdi / AryoM ke prakAra aura unake lakSaNa kSetrArya-mUlapATha meM parigaNita sADhe paccIsa janapadAtmaka Arya kSetra meM utpanna hone evaM rahane vAle kSetrArya kahalAte haiN| ye kSetra Arya isalie kahe gae haiM ki / inameM tIrthakara, cakravartI, baladeva, vAsudeva Adi uttama puruSoM kA janma hotA hai| inase bhinna kSetra anArya kahalAte haiM / jAtyArya-mUlapATha meM varNita ambaSTha Adi 6 jAtiyAM ibhya-abhyarcanIya evaM prasiddha haiN| ina jAtiyoM se sambaddha jana jAtyArya kahalAte haiN| kulArya-zAstra-parigaNita ugna Adi 6 kuloM meM se kisI kula meM janma lene vAle kulArya-kula kI apekSA se Arya kahalAte haiN| kAryaahiMsA Adi evaM ziSTasammata tathA prAjIvikArya kiye jAne vAle karma prAryakarma kahalAte haiN| zAstrakAra ne doSika, sautrika Adi kucha Aryakarma se sambandhita manuSyoM ke prakAra ginAye haiM / vizeSatA svayameva samajha lenA caahie| zilpArya--jo zilpa ahiMsA Adi dharmAMgoM se tathA ziSTajanoM ke prAcAra ke anukUla ho, vaha Arya zilpa kahalAtA hai| aise Arya zilpa se apanA jIvananirvAha karane vAle zilpAryoM meM parigaNita kiye gae haiN| kucha nAma to zAstrakAra ne ginAye hI haiM / zeSa svayaM cintana dvArA samajha lenA cAsie / bhASArya-ardhamAgadhI usa samaya Ama janatA kI, ziSTajanoM kI bhASA thI, Aja usI kA pracalita rUpa hindI evaM vividha prAntIya bhASAe~ haiN| ataH vartamAna yuga 1. prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 54 Page #141 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 108 ] [ prajJApanAsUtra meM bhASArya unheM kahA jA sakatA hai, jinakI bhASA ucca saMskRti aura sabhyatA se sambandhita ho, jinakI bhASA tuccha aura karkaza na ho, kintu AdarasUcaka komala, kAnta padAvalI se yukta ho| zeSa jJAnArya. darzanArya aura cAritrArya kA svarUpa spaSTa hI hai / jo samyagjJAna se yukta hoM, ve jJAnArya, jo samyagdarzana se yukta hoM, ve darzanArya aura jo samyakcAritra se yukta hoM, ve cAritrArya kahalAte haiM / jo mithyAjJAna se, mithyAtva evaM mithyAdarzana se evaM kucAritra se yukta hoM, unheM kramazaH jJAnArya, darzanArya evaM cAritrArya nahIM kahA jA sakatA / zAstrakAra ne pAMca prakAra ke samyagjJAna se yukta janoM ko jJAnArya, sarAga aura vItarAga rUpa samyagdarzana se yukta janoM ko darzanArya tathA sarAga aura vItarAga rUpa samyakcAritra se yukta janoM ko cAritrArya batalAyA hai| ina sabake avAntara bheda-prabheda vibhinna apekSAoM se batAe haiN| ina saba avAntara bhedoM vAle bhI jJAnArya, darzanArya evaM cAritrArya meM hI parigaNita hote haiN| ___ sarAgadarzanArya aura vItarAgadarzanArya-jo darzana rAga arthAt kaSAya se yukta hotA hai, vaha sarAgadarzana tathA jo darzana rAga arthAt-kaSAya se rahita ho vaha vItarAgadarzana kahalAtA hai / sarAgadarzana kI apekSA se Arya sarAgadarzanArya aura bItarAgadarzana kI apekSA se Arya vItarAgadarzanArya kahalAte haiM / sarAgadarzana ke nisargaruci Adi 10 prakAra haiM / paramArthasaMstava Adi tIna lakSaNa haiM aura niHzaMkita Adi 8 AcAra hai| vItarAgadarzana do prakAra kA hai--upazAntakaSAya aura kSINakaSAya / ina donoM ke kAraNa jo Arya haiM, unheM kramazaH upazAntakaSAyadarzanArya aura kSINakaSAyadarzanArya kahA jAtA hai| upazAntakaSAya-vItarAgadarzanArya ve haiM---jinake samasta kaSAyoM kA upazamana ho cukA hai, ataeva jinameM vItarAgadazA prakaTa ho cukI hai, aise gyArahaveM guNasthAnavartI muni / kSINakaSAyavItarAgadarzanArya ve haiM-jinake samasta kaSAya samUla kSINa ho cuke haiM, ataeva jinameM vItarAgadazA prakaTa ho cukI hai. ve bArahavaM se lekara caudahaveM guNasthAnavartI mahAmuni / jinheM isa avasthA meM pahu~ce prathama samaya hI ho, ve prathamasamayavartI, aura jinheM eka samaya se adhika ho gayA ho, ve aprathamasamayavartI kahalAte haiN| isI prakAra caramasamayavartI aura acaramasamayavartI ye do bheda samayabheda ke kAraNa haiN| kSINakaSAya-vItarAgadarzanArya ke bhI avasthAbheda se do prakAra haiM-jo bArahaveM guNasthAnavartI vItarAga haiM, ve chadmastha haiM aura jo terahaveM, caudahaveM guNasthAnavAle haiM, ve kevalI haiN| bArahaveM guNasthAnavartI chadamasthakSINakaSAyavItarAga bhI do prakAra ke haiM-svayaMbaddha aura bRddhabodhita / phira ina donoM meM se pratyeka ke avasthAbheda se do-do bheda pUrvavat hote haiM--prathamasamayavartI aura aprathamasamayavartI, tathA caramasamayavartI aura acaramasamayavartI / svAmI ke bheda ke kAraNa darzana meM bhI bheda hotA hai aura darzanabheda se unake vyaktitva (Aryatva) meM bhI bheda mAnA gayA hai| kevalikSINakaSAyavItarAgadarzanArya ke sayogikevalI aura ayogikevalI ye do bheda hote haiM / jo kevala jJAna to prApta kara cuke, lekina abhI taka yogoM se yukta haiM, ve sayogikevalI, aura jo kevalI prayoga dazA prApta kara cuke, ve ayogikevalI kahalAte haiN| ve sirpha caudahaveM guNasthAna vAle hote haiN| ina donoM ke bhI samayabheda se prathamasamayavartI aura aprathamasamayavartI athavA caramasamayavartI aura acaramasamayavartI, yoM pratyeka ke cAra-cAra bheda ho jAte haiN| inake bheda se darzana meM bhI bheda mAnA gayA hai aura darzanabheda ke kAraNa darzananimittaka Aryatva meM bhI bheda hotA hai| __ sarAgacAritrArya aura vItarAgacAritrArya-rAgasahita cAritra athavA rAgasahitapuruSa ke cAritra ko sarAgacAritra aura jisa cAritra meM rAga kA sadbhAva na ho, yA vItarAgapuruSa kA jo cAritra ho, use vItarAgacAritra kahate haiM / sarAgacAritra ke do bheda haiM--sUkSmasamparAya-sarAgacAritra Page #142 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathama prajJApanApada ] [ 109 (jisameM sUkSma kaSAya ko vidyamAnatA hotI hai) tathA bAdarasamparAya-sarAgacAritra (jisameM sthUla kaSAya ho, vh)| inase jo Arya ho, vaha tathArUpa Arya hotA hai / sUkSmasamparAya-cAritrArya ke avasthA bheda se cAra bheda batAe haiM-prathamasamayavartI va aprathamasamayavartI, tathA caramasamayavartI aura acaramasamayavartI / inakI vyAkhyA pUrvavat samajha lenI cAhie / sUkSmasamparAya-sarAgacAritrArya ke punaH do bheda batAe gae haiM-saMklizyamAna (gyArahaveM guNasthAna se girakara dasaveM guNasthAna meM AyA huaa)| aura vizuddhayamAna (nauveM guNasthAna se Upara car3hakara dasaveM guNasthAna meM AyA huaa)| bAdarasamparAya-cAritrArya ke bhI pUrvavat prathamasamayavartI Adi cAra bheda batAe gae haiN| inake bhI prakArAntara se do bheda kiye gae haiM--pratipAtI aura aprtipaatii| upazamazreNI vAle pratipAtI (girane vAle) aura kSapakazreNIprApta apratipAtI (nahIM girane vAle) hote haiN| vItarAga ke do prakAra haiM-upazAntakaSAyavItarAga aura kSINakapAyavItarAga / upazAntakaSAyavItarAga (ekAdazama-guNasthAna vartI) kI vyAkhyA tathA isake cAra bhedoM kI vyAkhyA pUrvavat samajha lenI caahie| kSINakaSAyavItarAga ke bhI do bheda hote haiM-chadmasthakSINakaSAyavItarAga aura kevalikSINakaSAyavItarAga / inameM se chadmasthakSINakaSAyavItarAga ke do prakAra haiM svayaMbuddha aura buddhabodhita / ina donoM ke prathamasamayavartI Adi pUrvavat cAra-cAra bheda hote haiN| ina sabakI vyAkhyA bhI pUrvavat samajha lenI caahie| isI prakAra kevalikSINakaSAyavItarAga ke bhI pUrvavat sayogikevalI aura ayogikevalI tathA prathamasamayavartI Adi cAra bheda hote haiN| inakI vyAkhyA bhI pUrvavat samajha lenI caahie| ina sabako apekSA se jo prArya hote haiM, ve tathArUpa cAritrArya kahalAte haiM / sAmAyikacAritrArya kA svarUpa-sama kA artha hai-rAga aura dveSa se rahita / samarUpa prAya ko samAya kahate haiM / athavA sama kA artha hai-samyagdarzana, samyagjJAna aura samyakcAritra, inake Aya arthAt lAbha athavA prApti ko samAya kahate haiM / athavA 'samAya' zabda sAdhu kI samasta kriyAoM kA upalakSaNa hai; kyoMki sAdha kI samasta kriyAe~ rAga-dveSa se rahita hotI haiN| pUrvokta 'samAya' se jo niSpanna ho, sampanna ho athavA 'samAya' meM hone vAlA sAmAyika hai| athavA samAya hI sAmAyika hai; jisakA tAtparya hai-sarva sAvadha kAryoM se virati / mahAvratI sAdha-sAdhviyoM keca cAritra kahA gayA hai; kyoMki mahAvratI jIvana aMgIkAra karate samaya samastasAvadha kAryoM athavA yogoM se nivRttirUpa sAmAyika cAritra grahaNa kiyA jAtA hai| yadyapi sAmAyika cAritra meM sAdha ke samasta cAritroM kA antarbhAva ho jAtA hai, tathApi chedopasthApanA Adi viziSTa cAritroM se sAmAyikacAritra meM uttarottara vizuddhi aura vizeSatA Ane ke kAraNa una cAritroM ko pRthak grahaNa kiyA gayA hai / sAmAyikacAritra ke do bheda haiM-itvarika aura yAvatkathika / itvarika kA artha hai-alpakAlika aura yAvatkathika kA artha hai-AjIvana (jIvanabhara kA, yAvajjIva kaa)| itvarikasAmAyika-cAritra, bharata aura airavata kSetroM meM, prathama aura antima tIrthaMkara ke tIrtha meM, mahAvratoM kA AropaNa nahIM kiyA gayA ho, taba taka zaikSa (navadIkSita) ko diyA jAtA hai| arthAt-dIkSAgrahaNakAla se mahAvratAropaNa se pUrva taka kA zaikSa (navadIkSita) kA cAritra itvarikasAmAyika-cAritra hotA hai| bharata aura airavata kSetra ke madhyavartI vAIsa tIrthaMkaroM tathA mahAvidehakSetrIya tIrthaMkaroM ke tIrtha meM sAdhuaoM ke yAvatkathikasAmAyika-cAritra hotA hai / kyoMki unake upasthApanA nahIM hotI, arthAt1. (ka) prajJApanAsUtra, malaya. bRtti, patrAMka 55 se 60 taka, (kha) prajJApanA. prameyabodhinI TIkA bhA. 1, pR. 453 se 513 taka Page #143 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 110 ] [ prajJApanAsUtra unheM mahAvatAropaNa ke lie dUsarI bAra dIkSA nahIM dI jAtI / isa prakAra ke sAmAyikacAritra kI ArAdhanA ke kAraNa se jo Arya haiM ve sAmAyikacAritrArya kahalAte haiN| chedopasthApanika-cAritrArya-jisa cAritra meM pUrvaparyAya kA cheda, aura mahAvratoM meM upasthApana kiyA jAtA hai vaha chedopasthApana cAritra hai| vaha do prakAra kA hai-sAticAra aura niraticAra / niraticAra chedopasthApanacAritra vaha hai-jo itvarika sAmAyika vAle zekSa (navadIkSita) ko diyA jAtA hai athavA eka tIrtha se dUsare tIrtha meM jAne para aMgIkAra kiyA jAtA hai| jaise pArzvanAtha ke tIrtha se varddhamAna ke tIrtha meM Ane vAle zramaNa ko paMcamahAvratarUpa cAritra svIkAra karane para diyA jAne vAlA chedopasthApanacAritra niraticAra hai| sAticAra chedopasthApanacAritra vaha hai jo mUlaguNoM (mahAvratoM) meM se kisI kA vighAta karane vAle sAdhu ko puna: mahAvratoccAraNa ke rUpa meM diyA jAtA hai / yaha donoM hI prakAra kA chedopasthApanacAritra sthitakalpa meM-arthAt-prathama aura carama tIrthakaroM ke tIrtha meM hotA hai, madhyavartI bAIsa tIrthakoM ke tIrtha meM nhiiN| chedopasthApanacAritra kI ArAdhanA karane ke kAraNa sAdhaka ko chedopasthApanacAritrArya kahA jAtA hai| parihAravizuddhicAritrArya kA svarUpa-parihAra eka viziSTa tapa hai, jisase doSoM kA parihAra kiyA jAtA hai| ata: jisa cAritra meM ukta parihAra tapa se vizuddhi prApta hotI hai, use parihAravizuddhicAritra kahate haiN| usake do bheda haiM-nivizamAnaka aura niviSTakAyika / jisa cAritra meM sAdhaka praviSTa hokara usa tapovidhi ke anusAra tapazcaraNa kara rahe hoM, use nivizamAnakacAritra kahate haiM aura jisa cAritra meM sAdhaka tapovidhi ke anusAra tapa kA pArAdhana kara cuke hoM, usa cAritra kA nAma niviSTakAyikacAritra hai| isa prakAra ke cAritra aMgIkAra karane vAle sAdhakoM ko bhI kramaza: nirvizamAna aura niviSTakAyika kahA jAtA hai| nau sAdhu mila kara isa parihAratapa kI ArAdhanA karate haiN| unameM se cAra sAdhu nivizamAnaka hote haiM, jo isa tapa ko karate haiM aura cAra sAdhu unake anucArI arthAt-vaiyAvRttya karane vAle hote haiM tathA eka sAdhu kalpasthita vAcanAcArya hotA hai| yadyapi sabhI sAdha zratAtizayasampanna hote haiM. tathApi yaha eka prakAra kA unameM eka kalpasthita prAcArya sthApita kara liyA jAtA hai| nivizamAna sAdhuoM kA parihAratapa isa prakAra hotA hai-jJAnIjanoM ne pArihArikoM kA zItakAla, uSNakAla aura varSAkAla meM jaghanya, madhyama aura utkaSTa tapa isa prakAra batAyA hai-grISmakAla meM jaghanya caturthabhakta, madhyama SaSThabhakta aura utkRSTa aSTamabhakta hotA hai, zizirakAla meM jaghanya SaSThabhakta (belA), madhyama aSTamabhakta (telA) aura utkRSTa dazamabhakta (caulA) tapa hotA hai / varSAkAla meM jaghanya aSTamabhakta, madhyama dazamabhakta aura utkRSTa dvAdazabhakta (paMcaulA) tapa / pAraNe meM prAyambila kiyA jAtA hai| bhikSA meM pAMca (vastuoM) kA grahaNa aura do kA abhigraha hotA hai| kalpasthita bhI pratidina isI prakAra prAyambila karate haiN| isa prakAra chaha mahIne taka tapa karake pArihArika (nivizamAnaka) sAdhu anucArI (vaiyAvRtya karane vAle) bana jAte haiM; aura jo cAra anucArI the, ve chaha mahIne ke lie pArihArika bana jAte haiN| isI prakAra kalpasthita (vAcanAcArya padasthita) sAdhu bhI chaha mahIne ke pazcAt pArihArika bana kara agale 6 mahInoM taka ke lie tapa karatA hai aura zeSa sAdhu anucArI tathA kalpasthita bana jAte haiM / yaha kalpa kula 18 mAsa kA saMkSepa meM kahA gayA hai kalpa samApta ho jAne ke pazcAt ve sAdhu yA to jinakalpa ko aMgIkAra kara lete haiM, yA apane gaccha meM puna: lauTa Ate haiN| parihAra tapa ke pratipadyamAnaka isa tapa ko yA to tIrthaMkara bhagavAna ke sAnnidhya meM prathavA jisane isa kalpa ko tIrthakara Page #144 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathama prajJApanApana ] [111 se svIkAra kiyA ho, usake pAsa se aMgIkAra karate haiM; anya ke pAsa nhiiN| aise muniyoM kA cAritra parihAravizuddhicAritra kahalAtA hai| isa cAritra kI ArAdhanA karane vAle ko parihAravizuddhicAritrArya kahate haiN| parihAravizuddhicAritrI do prakAra ke hote haiM--itvarika aura yAvatkathika / itvarika ve hote haiM, jo kalpa kI samApti ke bAda usI kalpa yA gaccha meM A jAte haiN| jo kalpa samApta hote hI binA vyavadhAna ke tatkAla jinakalpa ko svIkAra kara lete haiM, ve yAvatkathikacAritrI kahalAte haiN| itvarikaparihAravizuddhikoM ko kalpa ke prabhAva se devAdikRta upasarga, prANahAraka AtaMka yA duHsaha vedanA nahIM hotI kintu jinakalpa ko aMgIkAra karane vAle yAvatkathikoM ko jinakalpI bhAva kA anubhava karane ke sAtha hI upasarga hone sambhava hai| sUkSmasamparAyacAritrArya kA svarUpa-jisameM sUkSma arthAt-saMjvalana ke sUkSma lobharUpa samparAya =kaSAya kA hI udaya raha gayA ho, aisA cAritra sUkSmasamparAyacAritra kahalAtA hai| yaha cAritra dasaveM guNasthAna vAloM meM hotA hai; jahA~ saMjvalanakaSAya kA sUkSma aMza hI zeSa raha jAtA hai / isake do bheda haiM--vizuddhadhamAnaka aura saMklizyamAnaka / kSapakazreNI yA upazamazreNI para ArohaNa karane vAle kA cAritra vizuddhayamAnaka hotA hai, jabaki upazamazreNI ke dvArA gyArahaveM guNasthAna meM pahu~ca kara vahA~ se girane vAlA muni jaba puna: dasaveM guNasthAna meM AtA hai, usa samaya kA sUkSmasamparAyacAritra saMklizyamAnaka kahalAtA hai| sUkSmasamparAyacAritra kI ArAdhanA se jo Arya hoM, unheM sUkSmasamparAyacAritrArya kahate haiN| yathAkhyAtacAritrArya -'yathAkhyAta' zabda meM yathA--prA+AkhyAta, ye tIna zabda saMyukta haiM, jinakA artha hotA hai--yathA (yathArtharUpa se) prA (pUrI taraha se) aAkhyAta (kaSAyarahita kahA gayA) ho athavA jisa prakAra samasta loka meM khyAta-prasiddha jo akaSAyarUpa ho, vaha cAritra, yathAkhyAtacAritra kahalAtA hai / isa cAritra ke bhI do bheda haiM-chAdmasthika (chadmastha-yAnI gyArahaveM, bArahaveM guNasthAnavI jIva kA) aura kaivalika (terahaveM guNasthAnavartI-sayogikevalI aura caudahaveM guNasthAnavartI ayogikevalI kaa)| isa prakAra ke yathAkhyAtacAritra kI ArAdhanA se jo prArya hoM, ve yathAkhyAtacAritrArya kahalAte haiN|' caturvidha devoM kI prajJApanA-- 136. se ki taM devA? devA cAumvihA paNNattA / taM jahA-bhavaNavAsI 1 vANamaMtarA 2 joisiyA 3 vemANiyA 4 / [136 pra. deva kitane prakAra ke haiM ? 1. (ka) prajJApanAsUtra, malaya. vRtti, patrAMka 63 se 68 taka (kha) samvamiNaM sAmAiyaM cheyAivisesiyaM puNa viminnaM / avisesaM sAmAiya ciyamiha saamnnsnnaae|| -pra. ma. vR., pa. 63 (ga) aha saddo u jahatthe, AGo'bhivihIe kahiyamakkhAyaM / caraNamakasAyamuiyaM tahamakkhAyaM jahakkhAyaM / / -prajJApanA. ma. vRtti, patrAMka 68 Page #145 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 112 ] [ prajJApanAsUtra [136 u.] deva cAra prakAra ke kahe gae haiN| ve isa prakAra haiM-(1) bhavanavAsI, (2) vANavyantara, (3) jyotiSka aura (4) vaimAnika / 140. [1] se kitaM bhavaNavAsI ? bhavaNavAsI dasavihA pannattA / taM jahA-asurakumArA 1 nAgakumArA 2 suvaNNakumArA 3 vijjukumArA 4 aggikumArA 5 dIvakumArA 6 udahikumArA 7 disAkumArA 8 vAukumArA 6 thaNiyakumArA 10 // [140-1 pra.] bhavanavAsI deva kisa prakAra ke haiM ? [140-1 u.] bhavanavAsI deva dasa prakAra ke haiM--(1) asurakumAra, (2) nAgakumAra, (3) suparNakumAra, (4) vidyutkumAra, (5) agnikumAra, (6) dvIpakumAra, (7) udadhikumAra, (8) dizAkumAra, (6) pavana (vAyu) kumAra aura (10) stanitakumAra / [2] te samAsato duvihA pnnnnttaa| taM jahA-pajjattagA ya apajjattagA y| se taM mvnnvaasii| [140-2] ye (dasa prakAra ke bhavanavAsI deva) saMkSepa meM do prakAra ke kahe gae haiN| yathAparyAptaka aura aparyAptaka / yaha bhavanavAsI devoM kI prarUpaNA huii| 141. [1] se ki taM vANamaMtarA ? vANamaMtarA aTTavihA pnnnntaa| taM jahA-kinnarA 1 kiMpurisA 2 mahoragA 3 gaMdhavyA 4 jakkhA 5 rakkhasA 6 mUyA 7 pisAyA / [141-1 pra.] vANavyantara deva kitane prakAra ke haiM ? _ [141-1 u.] vANavyantara deva ATha prakAra ke kahe gae haiM / jaise--(1) kinnara, (2) kimpuruSa, (3) mahoraga, (4) gandharva, (5) yakSa, (6) rAkSasa, (7) bhUta aura (8) pizAca / / [2] se samAsato duvihA pnnnnttaa| taM jahA-pajjattagA ya apajjattagA y| se taM vaannmNtraa| [141-2] ve (uparyukta kinnara Adi ATha prakAra ke vANavyantara deva) saMkSepa meM do prakAra ke kahe gae haiN| paryAptaka aura aparyAptaka / yaha huA ukta vANa vyantaroM kA varNana / 142. [1] se ki taM joisiyA? joisiyA paMcavihA pannattA / taM jahA--caMdA 1 sUrA 2 gahA 3 nakkhattA 4 tArA 5 / [142-1 pra.] jyotiSka deva kitane prakAra ke haiM ? [142-1 u.] jyotiSka deva pAMca prakAra ke haiM / yathA-(1) candra, (2) sUrya, (3) graha, (4) nakSatra aura (5) tAre / Page #146 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathama prajJApanApada] 113 [2] te samAsato duvihA paNNatA taM jahA--pajjattagA ya apajjattagA y| se taM joisiyaa| [142-2] ve (uparyukta pAMca prakAra ke jyotiSka deva) saMkSepa meM do prakAra ke kahe gae haiMparyAptaka aura aparyAptaka / yaha jyotiSka devoM kA nirUpaNa hai / 143. se kiM taM vemANiyA ? vemANiyA duvihA paNNattA / taM jahA-kappovagA ya kappAtItAya / [143 pra.] vaimAnika deva kitane prakAra ke haiM ? [143 u.] vaimAnika deva do prakAra ke haiM--kalpopapanna aura kalpAtIta / 144. [1] se kiM taM kappovagA? kappovagA bArasabihA paNNattA / taM jahA-sohammA 1 IsANA 2 saNaMkumAra 3 mAhiMdA 4 baMbhaloyA 5 laMtayA 6 sukkA 7 sahassArA 8 prANatA & pANatA 10 prAraNA 11 accutA 12 / [144-1 pra.] kalpopapanna kitane prakAra ke haiM ? [144-1 u.] kalpopapanna deva bAraha prakAra ke kahe gae haiM--(1) saudharma, (2) IzAna, (3) sanatkumAra, (4) mAhendra, (5) brahmaloka, (6) lAntaka, (7) mahAzukra, (8) sahasrAra, (6) Anata, (10) prANata, (11) pAraNa aura (12) acyuta / [2] te samAsato duvihA pnnnnttaa| taM jahA-pajjattagA ya apajjattagA y| se taM kppovgaa| [144-2] ve (bAraha prakAra ke kalpopapanna deva) saMkSepa meM do prakAra ke kahe gae haiM / yathAparyAptaka aura aparyAptaka / yaha kalpopapanna devoM kI prarUpaNA huI / 145. se ki taM kappAtIyA? kappAtIyA duvihA paNNattA / taM jahA-gevejjagA ya aNuttarovavAiyA ya / [145 pra.] kalpAtIta deva kitane prakAra ke haiM ? [145 u.] kalpAtIta deva do prakAra ke haiM--praiveyakavAsI aura anuttaraupapAtika / 146 [1] se ki taM gevejjagA? gevejjagA gavavihA paNNattA / taM jahA heTTimahe TimagevejjagA 1 heTimamajjhimagevejjagA 2 heTThima uvarimagevejjagA 3 majjhimaheTThimagevejjagA 4 majjhimamajjhimagevejjagA 5 majjhimauvarimagevejjagA 6 uvarimaheTuimagevejjagA 7 uvarimajhimagevejjagA 8 uvarimauvarimagevejjagA / [146-1 pra.] | veyaka deva kitane prakAra ke haiM ? [146-1 u.] gre veyaka deva nau prakAra ke kahe gae haiN| ve isa prakAra-(1) adhastanaadhastana- veyaka, (2) adhastana-madhyama-veyaka, (3) adhastana-uparima-graMveyaka, (4) madhyama Page #147 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 114] [ prajJApanAsUtra adhastana-gna veyaka, (5) madhyama-madhyama-gra veyaka, (6) madhyama-uparima-gre veyaka, (7) uparima-adhastanagre veyaka, (8) uparima-madhyama- veyaka aura (9) uparima-uparima-graM veyaka meM rahane vAle / [2] te samAsato duvihA paNNattA / taM jahA-pajjatagA ya apajjattagA ya / se taM gebejjagA / [146-2] ye (uparyukta nau prakAra ke gre veyaka deva) saMkSepa meM do prakAra ke kahe gae haiMparyAptaka aura aparyAptaka / yaha greveyakoM kA nirUpaNa huaa| 147. [1] se ki taM praNuttarovavAiyA? aNuttarovavAiyA paMcavihA paNNattA / taM jahA--vijayA 1 vejayaMtA 2 jayaMtA 3 aparAjitA 4 samvasiddhA 5 / [147-1 pra.] anuttaropapAtika deva kitane prakAra ke haiM ? [147-1 u.] anuttaraupapAtika deva pAMca prakAra ke kahe gae haiM-(1) vijaya, (2) vaijayanta, (3) jayanta, (4) aparAjita aura (5) sarvArthasiddha, (vimAnoM meM rahane vaale)| [2] te samAsato vihA paNNattA / taM jahA-pajjattagA ya apajjattagA ya / se taM annuttrovbaaiyaa| se taM kppaaiiyaa| se taM vemaanniyaa| se taM devA / se taM pNcidiyaa| se taM saMsArasamAvaNNajIvapaNNavaNA / se taM jIvapaNNavaNA / se taM pnnnnvnnaa| ||pnnnnvnnaae bhagavaIe paDhamaM paNNavaNApayaM samattaM / / [147-2] ye saMkSepa meM do prakAra ke haiM--paryAptaka aura aparyAptaka / yaha huI anuttaropapAtika devoM kI prarUpaNA / sAtha hI ukta kalpAtIta devoM kA nirUpaNa pUrNa hunA, aura isase sambandhita vaimAnika devoM kA nirUpaNa bhI pUrNa huA / isake pUrNa hone para devoM kA varNana bhI pUrNa huyA / sAtha hI paMcendriya jIvoM kA varNana bhI pUrA haa| isakI samApti ke sAtha hI ukta saMsArasamApanna jovoM kI prajJApanA pUrNa haI; aura isase sambandhita jIvaprajJApanA bhI samApta hii| isa prakAra yaha prathama prajJApanApada pUrNa huaaa| vivecana-caturvidha devoM kI prajJApanA--prastuta nau sUtroM (sU. 136 se 147 taka) meM cAra prakAra ke devoM ke bheda-prabhedoM kI prarUpaNA kI gaI hai| __ bhavanavAsI devoM kA svarUpa-jo deva prAyaH bhavanoM meM nivAsa kiyA karate haiM, ve bhavanavAsI deva kahalAte haiM / yaha kathana bahulatA se nAgakumAra Adi devoM kI apekSA se samajhanA cAhie, kyoMki ve (nAgakumArAdi) hI prAyaH bhavanoM meM nivAsa karate haiM, kadAcit AvAsoM meM bhI rahate haiM ; kintu asurakumAra prAyaH prAvAsoM meM rahate haiM, kadAcit bhavanoM meM bhI nivAsa karate haiM / bhavana aura grAvAsa meM antara yaha hai ki bhavana to bAhara se vRtta (golAkAra) tathA bhItara se samacaurasa hote haiM, aura nIce kamala kI kaNikA ke AkAra ke hote haiN| jabaki AvAsa kAyapramANa sthAna vAle mahAmaNDapa hote haiM, jo aneka prakAra ke maNi-ratnarUpI pradIpoM se samasta dizAoM ko prakAzita karate haiM / bhavanavAsI devoM ke pratyeka prakAra ke nAma ke sAtha saMlagna 'kumAra' zabda inakI vizeSatA kA dyotaka hai| ye dasoM hI prakAra ke deva kumAroM ke samAna ceSTA karate haiM ataeva 'kumAra' kahalAte haiN| ye kumAroM kI taraha sukumAra hote haiM, inakI cAla (gati) kumAroM kI taraha mRdu, madhura aura lalita hotI hai / zRMgAra Page #148 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathama prajJApanApana [115 prasAdhanArtha ye nAnA prakAra kI viziSTa evaM viziSTatara uttaravikriyA kiyA karate haiN| kumAroM kI taraha hI inake rUpa, vezabhUSA, bhASA, AbhUSaNa, zastrAstra, yAna evaM vAhana ThAThadAra hote haiM / ye kumAroM ke samAna tIvra anurAgaparAyaNa evaM krIr3Atatpara hote haiM / vANavyantara devoM kA svarUpa-antara kA artha hai-avakAza, Azraya yA jagaha / jina devoM kA antara (prAzraya), bhavana, nagarAvAsa Adi rUpa ho, ve vyantara kahalAte haiN| vANavyantara devoM ke bhavana ratnaprabhApRthvI ke prathama ratnakANDa meM Upara aura nIce sau-sau yojana chor3a kara zeSa pATha-sau yojana-pramANa madhyabhAga meM haiN| inake nagara tiryagloka meM bhI haiM; tathA inake AvAsa tIna lokoM meM haiM; jaise Urdhvaloka meM inake AvAsa pANDukavana Adi meM haiN| vyantara zabda kA dUsarA artha hai--- manuSyoM se jinakA antara nahIM (vigata) ho, kyoMki kaI vyantara cakravartI, vAsudeva Adi manuSyoM kI sevaka kI taraha sevA karate haiN| athavA jinake parvatAntara, kandarAntara yA vanAntara Adi prAzrayarUpa vividha antara hoM, ve vyantara kahalAte haiM / athavA vAnamantara kA vyutpattilabhya artha hai--vanoM kA antara vanAntara hai, jo banAntaroM meM rahate haiM, ve vAnamantara / vANavyantaroM ke kinnara Adi ATha bheda haiN| kinnara ke dasa bheda haiM-(1) kinnara, (2) kimpuruSa, (3) kimpuruSottama, (4) kinnarottama, (5) hRdayaMgama, (6) rUpazAlI, (7) anindita, (8) manorama, (9) ratipriya aura (10) ratizreSTha / kimpuruSa bhI dasa prakAra ke hote haiM-(1) puruSa, (2) satpuruSa, (3) mahApuruSa, (4) puruSavRSabha, (5) puruSottama, (6) atipuruSa, (7) mahAdeva, (8) maruta, (9) meruprabha aura (10) yazasvanta / mahoraga bhI dasa prakAra ke hote haiM--(1) bhujaga, (2) bhogazAlI, (3) mahAkAya, (4) atikAya, (5) skandhazAlI, (6) manorama, (7) mahAvega, (8) mahAyakSa, (9) merukAnta aura (10) bhAsvanta / gandharva 12 prakAra ke hote haiM-(1) hAhA, (2) hUhU, (3) tumbarava, (4) nArada, (5) RSivAdika, (6) bhUtavAdika, (7) kAdamba, (8) mahAkadamba, (9) raivata, (10) vizvAvasu, (11) gItarati aura (12) gItayaza / yakSa teraha prakAra ke hote haiM--(1) pUrNabhadra, (2) maNibhadra, (3) zvetabhadra, (4) haritabhadra, (5) sumanobhadra, (6) vyatipAtikabhadra, (7) subhadra, (8) sarvatobhadra, (6) manuSyayakSa, (10) vanAdhipati, (11) vanAhAra, (12) rUpayakSa aura (13) yakSottama / rAkSasa deva sAta prakAra ke hote haiM-(1) bhIma, (2) mahAbhIma, (3) vighna, (4) vinAyaka, (5) jalarAkSasa, (6) rAkSasa-rAkSasa aura (7) brahmarAkSasa / bhUta nau prakAra ke hote haiM-(1) surUpa, (2) pratirUpa, (3) atirUpa, (4) bhUtottama, (5) skanda, (6) mahAskanda, (7) mahAvega, (8) praticchanna aura (8) AkAzaga / pizAca solaha prakAra ke hote haiM-(1) kUSmANDa, (2) paTaka, (3) sujoSa, (4) Ahnika, (5) kAla, (6) mahAkAla, (7) cokSa, (8) acokSa, (9) tAlapizAca, (10) mukharapizAca, (11) adhastAraka, (12) deha, (13) videha, (14) mahAdeha, (15) tRSNIka aura (16) vanapizAca / ___ jyotilaka devoM kA svarUpa-jo loka ko dhotita--jyotita-prakAzita karate ve jyotiSka kahalAte haiM / athavA jo dyotita karate haiM, ve jyotiSa-vimAna haiM, una jyotivimAnoM meM rahane vAle deva jyotiSka deva kahalAte haiN| athavA jo mastaka ke mukuToM se Azrita prabhAmaNDalasadRza sUryamaNDala Adi ke dvArA prakAza karate haiM, ve sUryAdi jyotiSkadeva kahalAte haiN| sUryadeva ke mukuTa ke agrabhAga meM sUrya ke AkAra kA, candradeva ke mukuTa ke agrabhAga meM candra ke AkAra kA, grahadeva ke mukuTa ke agrabhAga Page #149 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 116 [ prajJAyanAsUtra meM graha ke AkAra kA, nakSatradeva ke mukuTa ke agrabhAga meM nakSatra ke AkAra kA aura tArakadeva ke mukuTa ke agrabhAga meM tAraka ke AkAra kA cihna hotA hai| isase ve prakAza karate haiN| vaimAnika devoM kA svarUpa-vaimAnika deva do prakAra ke hote haiM-(1) kalpopaga yA kalpopapanna aura (2) kalpAtIta / kalpopapanna kA artha hai-kalpa yAnI AcAra-arthAta-indra, sAmAnika, trAyastrizAdi kA vyavahAra aura mryaadaa| ukta kalpa se yukta vyavahAra jinameM ho. ve deva kahalAte haiM aura jinameM aisA kalpa na ho, ve kalpAtIta kahalAte haiM / saudharma prAdi deva kalpopapanna aura nau greveyaka tathA pAMca anuttaraupapAtika deva kalpAtIta kahalAte haiN| lokapuruSa kI grIvA para sthita hone se ye vimAna graM veyaka kahalAte haiN| anuttara kA artha hai-~sarvocca evaM sarvazreSTha vimAna / una anuttara vimAnoM meM upapAta yAnI janma hone ke kAraNa ye deva anuttaropapAtika kahalAte haiN| // prajJApanA sUtra: prathama prajJApanApada smaapt| Page #150 -------------------------------------------------------------------------- ________________ biiyaM ThANapayaM dvitIya sthAnapada maathmik * prajJApanAsUtra kA yaha dvitIya sthAnapada hai / prathama pada meM saMsArI aura siddha, ina do prakAra ke jIvoM ke bheda-prabheda batAe gae haiN| una-una jIvoM ke nivAsasthAna kA jAnanA Avazyaka hone se isa dvitIya sthAnapada' meM usakA vicAra kiyA gayA hai| __ jIvoM ke nivAsasthAna kA vicAra karanA isalie bhI Avazyaka hai ki anya darzanoM kI taraha jainadarzana meM prAtmA ko sarvavyApaka nahIM, kintu usa-usa jIva ke zarIrapramANavyApI saMkocavikAsazIla mAnA gayA hai| isake atirikta jainadarzana meM anya darzanoM kI mAnyatA kI taraha prAtmA kUTasthanitya nahIM, kintu pariNAmInitya mAnI gaI hai| isa kAraNa saMsAra meM nAnA paryAyoM ke rUpa meM usakA janma hotA hai tathA niyata sthAna meM hI vaha zarIra dhAraNa karatI hai| ataeva kauna-sA jIva kisa sthAna meM hotA hai ?, isakA vicAra karanA anivArya ho jAtA hai| dUsare darzanoM kI dRSTi se jIva sadaiva sarvatra loka meM upalabdha hai hI, ve kevala zarIra kI dRSTi se bhale hI nivAsa sthAna kA vicAra kara leM, AtmA kI dRSTi se jIva ke sthAna kA vicAra unake lie anivArya nhiiN|' / prastuta 'sthAnapada' meM aMkita mUlapATha ke anusAra jIva ke do prakAra ke nivAsasthAna phalita hote haiM-(1) sthAyI aura (2) prAsaMgika / janma dhAraNa karane se lekara mRtyu paryanta jIva jahA~ (jisa sthAna meM) rahatA hai, usa nivAsasthAna ko sthAyI kahA jA sakatA hai, zAstrakAra ne jisakA ullekha 'svasthAna' ke nAma se kiyA hai| prAsaMgika nivAsasthAna kA vicAra 'upapAta' aura 'samudghAta' ina do prakAroM se kiyA gayA hai| jainazAstrIya paribhASAnusAra pUrvabhava kI Ayu samApta (mRtyu) hote hI jIva naye nAma (paryAya) se pahacAnA jAtA hai| udAharaNArtha koI jIva pUrvabhava meM deva thA, kintu vahA~ se mara kara vaha manuSya hone vAlA ho to devAyu samApta hone se vaha manuSya nAma se pahacAnA jAtA hai| parantu jIva (AtmA) sarvavyApaka na hone se, zarIrapramANavyApI jIva ko mRtyu ke pazcAt nayA jIvana svIkAra karane hetu yAtrA karake svajanmasthAna meM jAnA par3atA hai| kyoMki devaloka to usa jIva ne chor3a diyA aura manuSyaloka meM abhI taka pahu~cA nahIM hai, taba taka usakA yaha yAtrAkAla hai / isa yAtrA ke daurAna usa jIva ne jisa pradeza kI yAtrA kI, vaha bhI usa kA sthAna to hai hii| 1. (ka) pramANanayatattvAloka (ratnAkarAvatArikA) pari. 4, (kha) paNNavaNAsuttaM pada 2 kI prastAvanA bhA. 2, pR. 47-48 Page #151 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 118] [prajJApanAsUtra isI sthAna ko zAstrakAra ne 'upapAtasthAna' kahA hai| spaSTa hai ki yaha sthAna prAsaMgika hai, phira bhI anivArya to hai hii| dUsarA prAsaMgika sthAna hai--'samudghAta' / vedanA mRtyu yA vikriyA Adi ke viziSTa prasaMgoM para jainamatAnusAra jIva ke pradezoM kA vistAra hotA hai, jise jaina paribhASA meM 'samudghAta' kahate haiM; jo ki aneka prakAra kA hai| samudghAta ke samaya jIva ke (aAtma-) pradeza zarIrasthAna meM rahate hue bhI kisI na kisI sthAna meM bAhara bhI samudghAtakAla paryanta rahate haiN| ata: samudghAta kI apekSA se jIva ke isa prAsaMgika yA kAdAcitka nivAsasthAna kA vicAra bhI Avazyaka hai| isIlie prastuta pada meM nAnAvidha jIvoM ke viSaya meM svasthAna, upapAtasthAna aura samudghAtasthAna, yoM tIna prakAra ke nivAsasthAnoM kA vicAra kiyA gayA hai| SaTakhaNDAgama meM bhI khettANagamaprakaraNa meM svasthAna, upapAta aura samudghAta ko lekara sthAna-kSetra kA vicAra kiyA gayA hai|' prastuta 'sthAnapada' meM jIvoM ke jina bhedoM ke sthAnoM ke viSaya meM vicAra aura krama batAyA gayA hai, usa para se mAlUma hotA hai ki prathamapada meM nirdiSTa jIvabhedoM meM se ekendriya jaise kaI sAmAnya bhedoM kA vicAra nahIM kiyA gayA, kintu 'paMcendriya' jaise sAmAnya bhedoM kA vicAra kiyA gayA hai / prathamapada-nidiSTa sabhI vizeSa bheda-prabhedoM ke sthAnoM kA vicAra prastuta pada meM nahIM kiyA gayA hai, kintu mukhya-mukhya bheda-prabhedoM ke sthAnoM kA vicAra kiyA gayA hai / * anya sabhI jIvoM ke bheda-prabhedoM ke sthAna ke viSaya meM vicAra karate samaya pUrvokta tInoM sthAnoM kA vicAra kiyA gayA hai, parantu siddhoM ke viSaya meM kevala 'svasthAna' kA hI vicAra kiyA gayA hai / isakA kAraNa yaha hai ki siddhoM kA upapAta nahIM hotA; kyoMki anya jIvoM ko usausa janmasthAna ko prApta karane se pUrva usa-usa nAma, gotra aura Ayu karma kA udaya hotA hai, isa kAraNa ve nAma dhAraNa karake, nayA janma grahaNa karane hetu usa gati ko prApta karate haiN| siddhoM ke karmoM kA abhAva hai, isa kAraNa siddha rUpa meM unakA janma nahIM hotA, kintu ve sva (siddhi) sthAna kI dRSTi se svasvarUpa ko prApta karate haiM, vahI unakA svasthAna hai| mukta jIvoM kI lokAnta-sthAna taka jo gati hotI hai, vaha jainamAnyatAnusAra prAkAza-pradezoM ko sparza karake nahIM hotI, isalie mukta jIvoM kA gamana hote hue bhI AkAzapradezoM kA sparza na hone se usa-usa pradeza meM siddhoM kA 'sthAna' honA nahIM khlaataa| isa dRSTi se siddhoM kA upapAtasthAna nahIM hotA / samudghAtasthAna bhI siddhoM ko nahIM hotA, kyoMki samudghAta karmayukta jIvoM hotA hai, siddha karmarahita haiN| isalie siddhoM ke viSaya meM 'svasthAna' kA hI vicAra kiyA gayA hai| 'ekendriya jIva samagra loka meM parivyApta haiM' isa kathana kA artha kevala eka ekendriya jIva se nahIM, apitu samagrarUpa se-sAmAnyarUpa se ekendriya jAti se hai| tathA tInoM sthAnoM kA pRthaka-pRthaka kathana na karake tInoM sthAna samagrarUpa se samajhanA caahie| dvIndriya, trIndriya aura caturindriya jIva samagra loka meM nahIM, kintu loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM haiN| sAmAnya 1. (ka) paNNavaNAsuttaM (mUlapATha) bhA. 1., pR. 46 se 80 (kha) paNNavaNAsuttaM pada do ko prastAvanA bhA. 2, pR. 47-48 (ga) paTkhaNDAgama pustaka 7, pR. 299 Page #152 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvitIya sthAnapada : prAthamika ] [119 paMcendriyoM kA sthAna bhI loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM hai, kintu vizeSapaMcendriya ke rUpa meM nArakoM, tiryaJcapaMcendriyoM, manuSyoM evaM devoM ke pRthak-pRthak sUtroM meM una-unake sthAnoM kA pRthak-pRthaka nirdeza hai / siddha loka ke agrabhAga meM haiM / ' * jIvabhedoM ke anusAra sthAna-nirdeza isa krama se kiyA gayA hai--(1) pRthvIkAyika (bAdara-sUkSma, paryApta-aparyApta), (2) apkAyika (pUrvavat), (3) tejaskAyika (pUrvavat), (4) vAyukAyika (pUrvavat), (5) vanaspatikAyika (pUrvavat), (6) dvIndriya, zrIndriya, caturindriya (paryAptaaparyApta), (7) paMcendriya (sAmAnya), (8) nAraka (sAmAnya, paryApta-aparyApta), (9) prathama se saptama naraka taka (paryApta-aparyApta), (10) paMcendriya tiryaJca (pUrvavat), (11) manuSya (pUrvavat), (12) bhavanavAsI deva (paryApta-aparyApta), (13) asurakumAra Adi dasa bhavanavAsI (dAkSiNAtya, audIcya, paryApta-aparyApta) (14) vyantara (paryApta-aparyApta), (15)pizAcAdi 8 vyantara (dakSiNa-uttara ke, paryApta-aparyApta), (16) jyotiSkadeva, (17) vaimAnikadeva, (18) saudharma se acyuta taka, (paryApta aparyApta) (19) gre veyakadeva (paryApta-aparyApta) (20) anuttaraupapAtikadeva (paryApta-aparyApta) aura (21) siddha / ' 1. (ka) paNNavaNAsuttaM (mUlapATha) bhA. 1, pR. 46 se 80 taka (kha) paNNavaNAsutaM pada do kI prastAvanA bhA. 2, pR. 49-50 (ga) uttarAdhyayana a. 36, gA. 'suhamA sabalogami' 2. paNNavaNAsutta (mUlapATha) viSayAnukrama, pR. 31 Page #153 -------------------------------------------------------------------------- ________________ biiyaM ThAraNapayaM dvitIya sthAnapada pRthvIkAyikoM ke sthAnoM kA nirUparaNa 148. kahi NaM bhaMte ! bAdarapuDhavikAiyANaM pajjattagANaM ThANA paNNatA? goyamA ! saTTANeNaM aTThasu puDhavIsu / taM jahA-rayaNappabhAe 1 sakkarappabhAe 2 vAluyappamAe 3 paMkappabhAe 4 dhUmappabhAe 5 tamapabhAe 6 tamatamappamAe 7 isopanbhArAe 8-1 / aholoe pAyAlesu bhavaNesu bhavaNapatthaDesu Niraesu nirayAvaliyAsu nirayapatthaDesu 2 / uDaloe kappesu vimANesu vimANAvaliyAsu vimANapatthaDesu 3 / tiriyaloe TaMkesu kUDesu selesu siharIsu panbhAresu vijaesu vakkhAresu vAsesu vAsaharapadhvaesu velAsu veiyAsu dAresu toraNesu dIvesu samuddesu (-4) eka' / ettha NaM bAdarapuDhavikAiyANaM pajjattagANaM ThANA pnnnnttaa| uvavAeNaM loyassa asaMkhejjaibhAge, samugdhAeNaM loyalsa asaMkhejjaibhAge saTThANeNaM loyassa asNkhejjibhaage| [148 pra.] bhagavan ! bAdarapRthvIkAyika paryAptaka jIvoM ke sthAna kahA~ kahe haiM ? [148 u.] gautama ! svasthAna kI apekSA se ve ATha pRthviyoM meM haiN| ve isa prakAra(1) ratnaprabhA meM, (2) zarkarAprabhA meM, (3) vAlukAprabhA meM, (4) paMkaprabhA meM, (5) dhUmaprabhA meM, (6) tamaHprabhA meM, (7) tamastamaHprabhA meM aura (8) ISatprAgbhArA pRthvI meN| . 1. adholoka meM-pAtAloM meM, bhavanoM meM, bhavanoM ke prastaToM (pAthar3oM) meM, narakoM meM, narakAvaliyoM meM evaM naraka ke prastaToM (pAthar3oM) meM / 2. Urvaloka meM kalpoM meM, vimAnoM meM, vimAnAvaliyoM meM aura vimAna ke prastaToM (pAthar3oM) meN| 3. tiryakloka meM-TaMkoM meM, kUToM meM, zailoM meM, zikhara vAle parvatoM meM, prAgbhAroM (kucha jhuke hue parvatoM) meM, vijayoM meM, vakSaskAra parvatoM meM, (bhAratavarSa Adi) varSoM (kSetroM)meM, (himavAn Adi) varSadharaparvatoM meM, velAoM (samudrataTavartI jvArabhUmiyoM) meM, vedikAoM meM, dvAroM meM, toraNoM meM, dvIpoM meM aura samudroM meN| ina (uparyukta bhUmiyoM) meM bAdarapRthvIkAyika paryAptakoM ke sthAna kahe gae haiN| upapAta kI apekSA se (ve) loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM, samudghAta kI apekSA se (ve) loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM aura svasthAna kI apekSA se (bhI) loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM haiN| 1. 'ka' cAra saMkhyA kA dyotaka hai| Page #154 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvitIya sthAnapada] [ 121 146. kahi NaM bhaMte ! bAdarapuDhavikAiyANaM apajjattagANaM ThANA paNNattA ? goyamA ! jattheva bAdarapuDhavikAiyANaM pajjattagANaM ThANA tattheva bAdarapuDhavikAiyANaM apajjattagANaM ThANA paNNattA / taM jahA-uvavAeNaM savvaloe, samugghAeNaM samvaloe, sahANeNaM loyassa asNkhejjibhaage| 149 pra.] bhagavan ! bAdarapRthvI kAyikoM ke aparyAptakoM ke sthAna kahA~ kahe haiM ? [146 u.] gautama ! jahA~ bAdarapRthvIkAyika-paryAptakoM ke sthAna kahe gae haiM, vahIM bAdarapRthvIkAyika-aparyAptakoM ke sthAna kahe haiN| jaise ki upapAta kI apekSA se sarvaloka meM, samudghAta ko apekSA se samasta loka meM tathA svasthAna kI apekSA se loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM haiN| 150. kahi NaM bhaMte ! suhamapuDhavikAiyANaM pajjattagANaM apajjattagANaM ya ThANA paNNatA? goyamA ! suhamapuDhavikAiyA je pajjattagA je ya apajjattagA te samve egavihA pravisesA aNANattA savvaloyapariyAvaNNagA paNNatA samaNAuso ! [150 pra.] bhagavan ! sUkSmapRthvIkAyika-paryAptakoM aura aparyAptakoM ke sthAna kahA~ kahe gae haiM ? [150 u.] gautama ! sUkSmapRthvIkAyika, jo paryAptaka haiM aura jo aparyAptaka haiM, ve saba eka ho prakAra ke haiM, vizeSatArahita (sAmAnya) haiM, nAnAtva (anekatva) se rahita haiM aura he AyuSman zramaNo! ve samagra loka meM parivyApta kahe gae haiN| vivecana--pRthvIkAyikoM ke sthAnoM kA nirUpaNa--prastuta tIna sUtroM (sU. 148 se 150 taka) meM bAdara, sUkSma, paryAptaka aura aparyAptaka sabhI prakAra ke pRthvIkAyikoM ke sthAnoM kA nirUpaNa kiyA gayA hai| __'sthAna' kI paribhASA aura prakAra-jIva jahA~-jahA~ rahate haiM, jIvana ke prArambha se anta taka jahA~ rahate haiM, use 'svasthAna' kahate haiM, jahA~ eka bhava se chUTa kara dUsare bhava meM janma lene se pUrva bIca meM svasthAnAbhimukha hokara rahate haiM, use 'upapAtasthAna' kahate haiM aura samudghAta karate samaya jIva ke pradeza jahA~ rahate haiM, jitane AkAzapradeza meM rahate haiM, use 'samudghAtasthAna' kahate haiN| pRthvIkAyikoM ke tInoM lokoM meM nivAsasthAna kahA~-kahA~ aura kitane pradeza meM ? zAstrakAra ne pRthvIkAyikoM (bAdara-sUkSma-paryApta aparyAptoM) ke svasthAna tIna dRSTiyoM se batAe haiM--(1) sAta naraka pRthviyoM meM aura AThavIM ISatprArabhArA pRthvI meM, tatpazcAt (2) adholoka, Urdhvaloka aura tiryagloka ke vibhinna sthAnoM meM, tathA (3) svasthAna meM bhI loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM / isake atirikta bAdara paryAptaka-aparyAptaka ke upapAtasthAna kramaza: loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM tathA sarvaloka meM aura samudghAtasthAna pUrvokta donoM pRthvIkAyikoM ke kramaza: loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM tathA sarvaloka meM batAyA gayA hai|' 1. (ka) paNNavaNAsutta (mUlapATha) bhA. 1, pR. 64 (kha) paNNavaNAsutta bhA. 2, pada 2 ko prastAvanA Page #155 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 122] [ prajJApanAsUtra upapAta kI apekSA se loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM~-bAdara pRthvIkAyika paryAptaka jIvoM kA jo svasthAna kahA gayA hai, usakI prApti ke abhimukha honA upapAta hai, usa upapAta ko lekara ve caturdazarajjvAtmaka loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM haiM, kyoMki unakA ratnaprabhAdi samudita svasthAna bhI loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM hai| paryApta bAdarapRthvIkAyika thor3e haiM, isalie upapAta ke samaya apAntarAlagata hone para bhI ve sabhI svasthAna loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM hote haiM, isa kathana meM koI doSa nahIM hai| samuddhAta kI apekSA se bhI loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM bAdara pRthvIkAyika paryAptaka jIva samudghAta-avasthA meM svasthAna ke atirikta kSetrAntaravartI hone para bhI loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM hI hote haiM, kAraNa yaha hai ki bAdara pRthvIkAyikajIva sopakrama Ayu vAle hoM yA nirupakrama jaba bhujyamAna Ayu kA tRtIya bhAga zeSa rahane para parabhava kI Ayu kA bandha karake mAraNAntika samudghAta karate haiM, taba unake daNDarUpa meM phaile hue Atmapradeza bhI loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM hI hote haiM, kyoMki ve jIva thor3e hI hote haiN| una bAdara pRthvIkAyikoM kI Ayu abhI kSINa nahIM huI, isalie ve bAdara pRthvIkAyika taba (samudghAta-avasthA meM) bhI paryAptarUpa meM upalabdha hote haiM / svasthAna kI apekSA se bhI loka ke prasaMkhyAtaveM bhAga meM--svasthAna haiM-ratnaprabhAdi / ve saba mila kara bhI loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM haiN| jaise ki ratnaprabhA pRthvI kA piNDa hajAra yojana kA hai / isI prakAra anya pRthviyoM kI bhinna-bhinna moTAI bhI kaha lenI cAhie / pAtAlakalaza bhI eka lAkha yojana avagAha vAle hote haiN| narakAvAsa bhI tIna hajAra yojana UMce hote haiN| vimAna bhI battIsa sau yojana vistata hote haiM / ataeva ye sabhI parimita hone ke kAraNa saba mila kara bhI asaMkhyAtapradezAtmaka loka ke asaMkhyAtaveM bhAgavartI hI hote haiN| aparyApta bAdara pRthvIkAyika : upapAta aura samudghAta kI apekSA se donoM apekSAoM se ye samasta loka meM rahate haiM / aparyApta bAdara pRthvIkAyika upapAtAvasthA meM vigrahagati (apAntarAla gati) meM hote hue bhI svasthAna meM bhI aparyApta bAdara pRthvIkAyika kI Ayu kA vedana viziSTa vipAkavaza karate haiM tathA ve devoM va nArakoM ko chor3akara zeSa sabhI kAyoM se utpanna hote haiM, udvatta hone para (marane para) bhI ve devoM aura nArakoM ko chor3akara zeSa sabhI sthAnoM meM jAte haiM / mara kara svasthAna meM jAte samaya ve vigrahagati meM rahe hue (upapAtAvasthA meM) bhI aparyApta bAdara pRthvIkAyika hI kahalAte haiM, ye svabhAva se hI pracurasaMkhyA meM hote haiM, isalie upapAta aura samudghAta kI apekSA se sarvalokavyApI hote haiN| inameM se kinhIM kA upapAta Rjagati se hotA hai. aura kinhIM kA vakragati se| Rjugati to supratIta hai| vakragati kI sthApanA isa prakAra hai-jisa samaya meM prathama vakra (mor3a) ko kaI jIva saMharaNa karate haiM, usI samaya dUsare jIva usa bakradeza ko ApUrita kara dete haiM / isI prakAra dvitIya vakradeza ke saMharaNa meM bhI, vakrotpatti meM bhI pravAha se nirantara ApUraNa hotA rahatA hai| sUkSma pRthvIkAyika paryAptoM aura aparyAptoM ke tIna sthAna--sUkSma pRthvIkAyikoM ke jo paryApta aura aparyApta jIva haiM, ve sabhI eka hI prakAra ke haiM, pUrvakRta sthAna prAdi ke vicAra kI apekSA se inameM koI bheda nahIM hotA, koI vizeSa nahIM hotA, jaise paryApta haiM, vaise hI dUsare haiM tathA ve nAnAtva se rahita haiM, dezabheda se unameM nAnAtva parilakSita nahIM hotaa| tAtparya yaha hai ki jina AdhArabhUta Page #156 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvitIya sthAnapada | 123 prAkAzapradezoM meM ye (eka) haiM, unhIM meM dUsare haiM / ata: ve sabhI sUkSma pRthvIkAyika upapAta, samudghAta aura svasthAna, ina tInoM apekSAoM se sarvalokavyApI haiN|' kaThina zabdoM ke vizeSa prartha--'bhavaNesa' = bhavanapatiyoM ke rahane ke bhavanoM meM, bhavanapatyaDesu' = bhavanoM ke prastaToM yAnI bhavanabhUmikAoM meM (bhavanoM ke bIca ke bhAgoM-antarAloM meM) / "Niraesu nirayAvalikAsu'--narakoM (prakIrNaka narakAvAsoM) meM, tathA AvalI rUpa se sthita narakavAsoM meM 1 kappesa' =kalpoM-saudharmAdi bAraha devalokoM meM / 'vimANesa-veyakasambandhI prakIrNaka vimAnoM meN| 'Takesa' = chinna TaMkoM (eka bhAga kaTe hue parvatoM) meM / 'kaTesu' = kUToM-parvata ke zikharoM meM / 'selesa' zailoM-zikharahIna parvatoM meM / 'vijayesa' = vijayoM-kacchAdi vijayoM meM / 'vakkhAresu' = vidyutprabha Adi vakSaskAra parvatoM meM / 'velAsu' =samudrAdi ke jala kI taTavartI ramaNabhUmiyoM meM / 'vedikAsu'-jambUdvIpa kI jagatI prAdi se sambandhita vedikAnoM meM / 'toraNesu' = vijaya Adi dvAroM meM, dvArAdi sambandhI toraNoM meM / 'dIvesu samuddesuNka' = samasta dvIpoM aura samasta samudroM meM / yahA~ 'eka' zabda 'cAra' saMkhyA kA dyotaka hai, aisA kinhIM vidvAnoM kA abhiprAya hai / apkAyikoM ke sthAnoM kA nirUpaNa 151. kahi NaM bhaMte ! bAdaramAukAiyANaM pajjattANaM ThANA paNNattA ? goyamA ! saTTANeNaM sattasu ghaNodadhIsu sattasu ghaNodadhivalaesu 1 / aholoe pAyAlesu bhavaNesu bhavaNapatthaDesu 2 / uDhaloe kappesu bimANesu vimANAvaliyAsu vimANapatthaDesu 3 / tiriyaloe agaDesu talAesu nadIsu dahesu vAyosu pukkhariNIsu dIhiyAsu gujAliyAsu saresu sarapaMtiyAsu sarasarapaMtiyAsu bilesu bilapaMtiyAsu ujjharesu nijharesu cillalesu pallalesu vappiNesu dovesu samuddesu sanvesu ceva jalAsaesu jalaTThANesu 4 / eltha gaM bAdarabhAukkAiyANaM pajjattANaM ThANA pnnnnttaa| uvavAeNaM loyassa asaMkhejjaibhAge, samugghAeNaM loyassa asaMkhejjaibhAge, saTANeNaM loyassa asNkhejjibhaage| [151 pra.] bhagavan ! bAdara apkAyika-paryAptakoM ke sthAna kahA~ (-kahA~) kahe gae hai ? [151 u.] gautama ! (1) svasthAna kI apekSA se sAta ghanodadhiyoM meM aura sAta ghanodadhi-valayoM meM unake sthAna haiN| 2-adholoka meM---pAtAloM meM, bhavanoM meM tathA bhavanoM ke prastaToM (pAthar3oM) meM haiN| 3-Urdhvaloka meM--kalpoM meM, vimAnoM meM, vimAnAvaliyoM (prAvalIbaddha vimAnoM) meM, vimAnoM ke prastaToM (madhyavartI sthAnoM) meM haiM / 1. prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 73-74 2. (ka) prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 73 (kha) paNNavaNAsutta mUlapATha-TippaNa pR. 46 Page #157 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 124 } [prajJApanAsUtra 4-tiryagloka meM pravaToM (kuoM) meM, tAlAboM meM, nadiyoM meM, hradoM meM, vApiyoM (caukora bAvar3iyoM), puSkariNiyoM (golAkAra bAvar3iyoM yA puSkara= kamala vAlI bAvar3iyoM) meM, dIpikAnoM (lambI bAvar3iyoM, sarala-choTI nadiyoM) meM, guMjAlikAoM (Ter3hImer3hI bAvar3iyoM) meM, sarovaroM meM, paMktibaddha sarovaroM meM, sarAsaraHpaMktiyoM (nAlI dvArA jinameM kue kA jala bahatA hai, aise paMktibaddha tAlAboM meM), biloM meM (svAbhAvika banI huI choTI kuioM meM), paMktibaddha biloM meM, ujjharoM meM (parvatIya jalasrotoM meM), nirbharoM (jharanoM) meM, gaDDhoM meM, pokharoM meM, vanoM (kyAriyoM) meM, dvIpoM meM, samudroM meM tathA samasta jalAzayoM meM aura jalasthAnoM meM (inake sthAna) haiN| ina (pUrvokta) sthAnoM meM bAdara-apkAyikoM ke paryAptakoM ke sthAna kahe gae haiN| upapAta kI apekSA se-loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM, samudghAta kI apekSA se-loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM aura svasthAna kI apekSA se (bho ve) loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM hote haiM / 152. kahi NaM bhaMte ! bAdaragrAukkAiyANaM prapajjattANaM ThANA paNNattA? goyamA ! jattheva bAdarAukkAiyANaM pajjattagANaM ThANA tattheva bAdaranAukkAiyANaM apajjattagANaM ThANA pnnnnttaa| uvavAeNaM savvaloe, samugghAeNaM savvaloe, saTANeNaM loyassa asaMkhejjaibhAge / [152 pra.] bhagavan ! bAdara-prakAyikoM ke aparyAptakoM ke sthAna kahA~ kahe gae haiM ? [152 u.] gautama ! jahA~ bAdara-apkAyika-paryAptakoM ke sthAna kahe gae haiM, vahIM bAdaraapkAyika-aparyAptakoM ke sthAna kahe gae haiM / upapAta kI apekSA se sarvaloka meM, samudghAta kI apekSA se sarvaloka meM aura svasthAna kI apekSA se loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM hote haiM / 153. kahi NaM bhaMte ! suhumanAukkAiyANaM pajjattA'pajjattANaM ThANA paNNatA ? goyamA! suhumanAukkAiyA je pajjattagA je ya apajjattagA te savve egavihA prabisesA praNANattA savvaloyapariyAvaSNagA pannattA samaNAuso ! [153 pra.] bhagavan ! sUkSma-apkAyikoM ke paryAptakoM aura aparyAptakoM ke sthAna kahA~ kahe haiM ? (153 pra.] gautama ! sUkSma-apkAyikoM ke jo paryAptaka aura aparyAptaka haiM, ve sabhI eka prakAra ke haiM, avizeSa (vizeSatArahita- sAmAnya yA bhedarahita) haiM, nAnAtva se rahita haiM, aura AyuSman zramaNo ! ve sarvalokavyApI kahe gae haiN| vivecana-prakAyikoM ke sthAnoM kA nirUpaNa-prastuta tIna sUtroM (sU. 151 se 153 taka) meM bAdara, sUkSma, paryAptaka evaM aparyAptaka prakAyikoM ke svasthAna, upapAta aura samudghAta, ina tInoM apekSaoM se sthAnoM kA nirUpaNa kiyA gayA hai / 'ghaNodadhivalaesa' ityAdi zabdoM kI vyAkhyA-'ghaNodadhivalaesu' = sva-svapRthvI-paryanta pradeza ko veSTita karane vAle valayAkAroM meM / 'pAyAlesu'-valayAmukha Adi pAtAlakalazoM meM / kyoMki unameM bhI dUsare meM dezataH tribhAga meM aura tIsare meM vibhAga meM sarvAtmanA jala kA sadbhAva rahatA hai| Page #158 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvitIya sthAnapada [ 125 'bhavaNesa kappesa vimANesa' =bhavanapatiyoM ke bhavanoM meM, kalpoM devalokoM meM, tathA vimAnoM- saudharmAdikalpagata vimAnoM meM, tathA isake prastaToM evaM vimAnAvaliyoM meM jala bAvaDI Adi meM hotA hai| greveyaka Adi vimAnoM meM bAvar3iyAM nahIM hotIM, ataH vahA~ jala nahIM hotaa|' tejaskAyikoM ke sthAnoM kA nirUpaNa--- 154. kahi NaM bhaMte ! bAdarateukAiyANaM pajjattagANaM ThANA paNNattA ? goyamA ! saTANeNaM aMtomaNussakhette aDDAijjesu dIva-samuddesu nivAghAeNaM paNNarasasu kammabhUmIsu, vAghAyaM paDucca paMcasu mahAvidehesu / ettha NaM bAdarateukkAiyANaM pajjattagANaM ThANA pnnnnttaa| uvavAeNaM loyassa asaMkhejjaibhAge, samugghAeNaM loyassa asaMkhejjaibhAge, saTTANeNaM loyassa asNkhejjibhaage| [154 pra.] bhagavan ! bAdara tejaskAyika-paryAptaka jIvoM ke sthAna kahA~ (-kahA~) kahe gae haiM ? [154 u.] gautama ! svasthAna kI apekSA se- manuSyakSetra ke andara DhAI dvIpa-samudroM meM, nirvyAghAta (binA vyAghAta) se pandraha karmabhUmiyoM meM, vyAghAta kI apekSA se-pAMca mahAvidehoM meM (inake sthAna haiM / ) ina (uparyukta) sthAnoM meM bAdara tejaskAyika-paryAptakoM ke sthAna kahe gae haiN| upapAta kI apekSA se loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM, samudghAta kI apekSA se loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM, tathA svasthAna kI apekSA se (bhI) loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM (ve) hote haiN| 155. kahi NaM bhaMte ! bAdarateukAiyANaM apajjattagANaM ThANA paNNattA ? goyamA ! jattheva bAdarateukAiyANaM pajjatagANaM ThANA tattheva bAdarateukAiyANaM apajjattagANaM ThANA pnnttaa| ubavAeNaM loyassa dosu uDDhakavADesu tiriyaloyataTTe ya, samugghAeNaM savvaloe, saTANeNaM loyassa asNkhejjibhaage| [155 pra.] bhagavan ! bAdara tejaskAyikoM ke aparyAptakoM ke sthAna kahA~ (-kahA~) kahe gae haiM ? [155 u.] gautama ! jahA~ bAdara tejaskAyikoM ke paryAptakoM ke sthAna haiM vahIM bAdara tejaskAyikoM ke aparyAptakoM ke sthAna kahe gae haiM / upapAta kI apekSA se--(ve) loka ke do UrdhvakapAToM meM tathA tiryagloka ke taTTa (sthAlarUpa -- -- -- -- -- 1. prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 74-75 2. pAThAntara-tosu vi logassa asaMkhejjatibhAge 3. pAThAntara-dosuddhakka Page #159 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 126] / prajJApanAsUtra sthAna) meM evaM samudghAta ko apekSA se-sarvaloka meM tathA svasthAna ko apekSA se loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM hote haiN| 156. kahi NaM bhaMte ! suhumate ukAiyANaM pajjattagANaM apajjattagANa ya ThANA paNNattA ? goyamA ! suhumate ukAiyA je pajjattagA je ya apajjattagA te savve egavihA avisesA praNANattA savvaloyapariyAvaNNagA paNNattA samaNAuso ! / [156 pra.] bhagavan ! sUkSma tejaskAyikoM ke paryAptakoM aura aparyAptakoM ke sthAna kahA~ kahe gae haiM ? [156 u.] gautama ! sUkSma tejaskAyika, jo paryApta haiM aura jo aparyApta haiM, ve saba eka hI prakAra ke haiM, avizeSa haiM, (unameM vizeSatA yA bhinnatA nahIM hai) unameM nAnAtva nahIM hai, he AyuSman zramaNo ! ve sarvalokavyApI kahe gae haiN| vivecana-tejaskAyika ke sthAna kA nirUpaNa--prastuta tIna sUtroM (sU. 154 se 156 taka) meM bAdara-sUkSma ke paryApta evaM aparyApta tejaskAyikoM ke svasthAna, upapAtasthAna evaM samudghAtasthAna kI prarUpaNA kI gaI hai| bAdara tejaskAyika paryAptakoM ke sthAna-svasthAna kI apekSA se-ve manuSyakSetra ke andaraandara haiM / arthAt-manuSyakSetra ke antargata DhAI dvIpoM evaM do samudroM meM haiN| vyAghAtAbhAva se ve pAMca bharata, pAMca airavata aura pAMca mahAvideha ina pandraha karmabhUmiyoM meM hote haiM; aura vyAdhAta hone para pAMca mahAvideha kSetroM meM hote haiM / tAtparya yaha hai ki atyantasnigdha yA atyantarUkSa kAla vyAghAta kahalAtA hai| isa prakAra ke vyAghAta ke hone para agni kA viccheda ho jAtA hai| jaba pAMca bharata pAMca airavata kSetroM meM suSama-suSama, suSama, tathA suSama-duSSama pArA pravRtta hotA hai, taba vaha atisnigdha kAla kahalAtA hai| udhara duSSama-duSSama pArA atirUkSa kAla kahalAtA hai| ye donoM prakAra ke kAla hoM to vyAghAta-agniviccheda hotA hai| agara aisI vyAghAta kI sthiti ho to paMcamahAvideha kSetroM meM ho bAdara tejaskAyika paryAptaka jIva hote haiN| agara isa prakAra ke vyAghAta se rahita kAla ho to pandraha hI karmabhUmika kSetroM meM bAdara tejaskAyika paryAptaka jIva hote haiN| vigrahagati meM yathokta svasthAna-prApti ke abhimukha-upapAta avasthA meM sthAna kA vicAra karane para ye loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM hI hote haiM, kyoMki upapAta ke samaya ve bahuta thor3e hote haiM / samudghAta kI apekSA se vicAra kareM to mAraNAntika samudghAtavaza daNDarUpa meM prAtmapradezoM ko phailAne para bhI ve thor3e hone se loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM hI samA jAte haiN| svasthAna kI apekSA se bhI ve loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM hote haiN| kyoMki manuSyakSetra kula 45 lAkha yojanapramANa lambA-caur3A hai, jo ki loka kA asaMkhyAtavAM bhAgamAtra hai|' bAdara tejaskAyika aparyAptakoM ke sthAna-paryAptakoM ke Azraya se hI aparyApta jIva rahate haiM, isa dRSTi se jahA~ paryAptakoM ke sthAna haiM, vahIM aparyAptakoM ke haiN| upapAta kI apekSA se loka ke do UrdhvakapAToM meM tathA tiryaglokataTTa meM bAdara tejaskAyika aptika rahate haiN| Azaya yaha hai 1. prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 75 Page #160 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvitIya sthAnapada [ 127 ki aDhAI dvIpa-samudroM se nikale hue, aDhAI dvIpa-samudrapramANa vistRta evaM pUrva, pazcima, dakSiNa aura uttara meM svayambhUramaNa samudraparyanta jo do kapATa haiM, ve kevalisamudghAtasamaya ke kapATa kI taraha Upara bhI loka ke anta ko spRSTa (chue hue) haiM aura nIce bhI lokAnta ko spRSTa (chue hue) haiM, ye hI 'do UrdhvakapATa' kahalAte haiN| isake atirikta taTTa kA artha hai-sthAla (thAla) / arthAtsthAlasadRza tiryaglokarUpa taTTa (sthAla) kahalAtA hai / Azaya yaha hai ki svayambhUramaNasamudra kI vedikAparyanta aThAraha sau yojana moTA samasta tiryaglokarUpa taTTa (sthAla) hai| niSkarSa yaha hai ki upapAta kI apekSA se loka ke do UrdhvakapAToM evaM tiryaglokarUpa taTTa meM bAdara tejaskAyika aparyAptaka jIvoM ke sthAna haiM / 'loyassa dosuddha kavADesu tiriyaloyata?' isa pAThAntara ke anusAra yaha artha bhI ho sakatA hai-loka ke una donoM UrdhvakapAToM meM jo sthita ho, vaha tacha-'tatstha' / isa prakAra---tiryagloka rUpa tatstha meM-arthAta-una do UrdhvakapAToM ke aMdara sthita tiryagloka meM ve hote haiM / niSkarSa yaha huA ki pUrvokta donoM UrdhvakapAToM meM aura tiryagloka meM bhI (sthita) unhI kapAToM meM aparyApta bAdara tejaskAyikajIvoM kA upapAtasthAna hai, anyatra nhiiN| abhimukhanAmagotra aparyApta bAdaratejaskAyika kA prastuta pradhikAra--yahA~ yaha samajha lenA cAhie ki bAdara aparyAptaka-tejaskAyika tIna prakAra ke hote haiM (1) ekabhavika, (2) badghAyuSka aura (3) abhimukhanAmagotra / jo jIva eka vivakSita bhava ke anantara AgAmI bhava meM bAdara aparyApta-tejaskAyikarUpa meM utpanna hoMge ve ekavika kahalAte haiM, jo jIva pUrvabhava kI prAyu kA tribhAga Adi samaya zeSa rahate bAdara aparyApta-tejaskAyika kI Ayu bAMdha cuke haiM, ve baddhAyuSka kahalAte haiM aura jo pUrvabhava ko chor3ane ke pazcAt bAdara aparyAptatejaskAyika kI Ayu, nAma aura gotra kA sAkSAt vedana (anubhava) kara rahe haiM, arthAt bAdara aparyAptatejaskAyika-paryAya kA anubhava kara rahe haiM, ve 'abhimukhanAmagotra' kahalAte haiN| ina tIna prakAra ke bAdara aparyApta-tejaskAyikoM meM se prathama ke do-ekabhavika aura baddhAyuSka-dravyanikSepa se hI bAdara aparyApta-tejaskAyika haiM, bhAvanikSepa se nahIM, kyoMki ye donoM usa samaya prAyu, nAma aura gotra kA vedana nahIM karate; ataeva yahA~ ina donoM kA adhikAra nahIM hai, kintu yahA~ kevala abhimukhanAmagotra bAdara aparyAptaka-tejaskAyikI kA hI adhikAra samajhanA cAhie, kyoMki ve hI svasthAnaprApti ke prAbhimakhyarUpa upapAta ko prApta karate haiN| yadyapi Rjasatranaya kI daSTi se ve bhI bAdara aparyApta-tejaskAyika ke AyuSya, nAma evaM gotra kA vedana karane ke kAraNa pUrvokta kapATayugalatiryagloka ke bAhara sthita hote hue bhI bAdara aparyApta-tejaskAyika nAma ko prApta kara lete haiM, tathApi yahA~ vyavahAranaya kI dRSTi ko svIkAra karane ke kAraNa jo svasthAna meM samazreNika kapATayugala meM sthita haiM, aura jo svasthAna se anugata tiryagloka meM praviSTa haiM, unhIM ko bAdara aparyApta-tejaskAyika nAma se kahA jAtA hai; zeSa jo kapAToM ke antarAla meM sthita haiM, unakA nahIM, kyoMki ve viSamasthAnavartI haiM / isa prakAra jo abhI taka ukta kapATayugala meM praveza nahIM karate aura na tiryagloka meM praviSTa hote haiM, ve abhI pUrvabhava meM hI sthita haiM, ataeva unakI gaNanA bAdara aparyApta-tejaskAyikoM meM nahIM kI jAtI / kahA bhI hai paNayAlalakkhapihalA dunni kavADA ya chahisi pRttttaa| logaMte tesiM'to je teja te u vipti| Page #161 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 128] [prajJApanAsUtra arthAt-paMtAlIsa lAkha yojana caur3e do kapATa haiM, jo chahoM dizAoM meM lokAnta kA sparza karate haiN| unake andara-andara jo tejaskAyika haiM, unhIM kA yahA~ grahaNa kiyA jAtA haiN| isakI sthApanA (prAkRti) isa prakAra haiataH isa sUtra kI vyAkhyA vyavahAranaya kI dRSTi se kI gaI hai| samaghAta kI apekSA se bAdara aparyApta-tejaskAyikoM kA sthAna-samudghAta kI dRSTi se ye sarvaloka meM hote haiN| isakA Azaya yoM samajhanA cAhie-pUrvoktasvarUpa vAle donoM kapAToM ke madhya (apAntarAloM) meM jo sUkSmapRthvIkAyikAdi jIva haiM, ve bAdara aparyApta-tejaskAyikoM meM utpanna hote hue mAraNAntika samudghAta karate haiM, usa samaya ve vistAra aura moTAI meM zarIra pramANa aura lambAI meM utkRSTataH lokAnta taka apane AtmapradezoM ko bAhara phailAte haiN| jaisA ki avagAhanAsaMsthAnapada meM Age kahA jAegA *[pra.] bhagavan ! mAraNAntika samudghAta kiye hue pRthvIkAyika ke taijasazarIra kI zArIrika avagAhanA kitanI bar3I hotI hai ? [u.] gautama ! (una kI zarIrAvagAhanA) vistAra aura moTAI kI apekSA se zarIrapramANa hotI hai, aura lambAI kI apekSA se jaghanya aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga aura utkRSTa lokAntapramANa hotI hai| usake pazcAt ve sUkSma pRthvIkAyika Adi apane utpattideza taka daNDarUpa meM AtmapradezoM ko phailAte haiM aura apAntarAlagati (vigrahagati) meM vartamAna hote hue ve bAdara aparyAptaka-tejaskAyika kI Ayu kA vedana karane ke kAraNa bAdara aparyApta-tejaskAyika nAma ko dhAraNa karate haiM / ve samudghAta avasthA meM hI vigrahagati meM vidyamAna hote haiM tathA samudghAta-gata jIva samasta loka ko vyApta karate haiN| isa dRSTi se samudghAta kI apekSA se inheM sarvalokavyApI kahA gayA hai| dUsare AcAryoM kA kahanA hai- bAdara aparyApta-tejaskAyika jIva saMkhyA meM bahuta adhika hote haiM; kyoMki eka-eka paryApta ke Azraya se asaMkhyAta aparyAptoM kI utpatti hotI hai| ve sUkSmoM meM bhI utpanna hote haiM aura sUkSma to sarvatra vidyamAna haiM / isalie bAdara aparyAptaka-tejaskAyika apane-apane bhava ke anta meM mAraNAntika samudghAta karate hue samasta loka ko ApUrita karate haiM / isalie inheM samagra kI dRSTi se, samudghAta kI apekSA sakala lokavyApI kahane meM koI doSa nahIM hai|' ___ svasthAna kI apekSA se bAdara aparyAptaka-tejaskAyika loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM hote haiM, kyoMki paryAptoM ke Azraya se aparyAptoM kI utpatti hotI hai| paryAptoM kA sthAna manuSyakSetra hai, jo ki sampUrNa loka kA asaMkhyAtavAM bhAgamAtra hai| isalie inheM loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM kahanA ucita hI hai| * 'puDhavIkAiyassa NaM bhaMte ! mAraNaMtiyasamugghAeNaM samohayassa teyAsarIrassa ke mahAliyA sarIrogAhaNA pa. ?' 'goyamA ! sarIrapamANamettavikkhaMbhabAhalleNaM, AyAmeNaM jahanneNaM aMgulassa asaMkhejjaibhAge, ukkoseNaM logto|' --prajJApanA. ma. vRtti, patrAMka 76 meM uddhata 1. prajJApanAsUtra malaya. vRtti patrAMka 75 se 77 taka Page #162 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvitIya sthAnapada ] [129 vAyukAyikoM ke sthAnoM kA nirUpaNa 157. kahi gaM bhaMte ! bAdaravAukAiyANaM pajjattagANaM ThANA paNNatA? goyamA ! saTTANeNaM sattasu ghaNavAesu sattasu ghaNavAyavalaesu sattasu taNuvAesu sattasu taNuvAyavalaesa 1 / aholoe pAyAlesu bhavaNesu bhavaNapatthaDesu bhavaNachiddesu bhavaNikkhuDesu niraesu nirayAvaliyAsu NirayapasthaDesu Nirayachiddesu NirayaNikhuDe su 2 / uDDhaloe kappesu vimANesa vimANAvaliyAsu vimANapatthaDesu vimANachiddesu bimANaNikkhu Desu 3 / tiriyaloe pAINa-paDINa-dAhiNa-udoNa samvesu ceva logAgAsachiddesu loganikkhuDesu ya 4 / ettha NaM bAyaravAukAiyANaM pajjattagANaM ThANA pnnttaa| uvavAeNaM loyassa asaMkhejjesu bhAgesu, samugdhAeNaM loyassa prasaMkhejjesu bhAgesu, saTThANeNaM loyassa asaMkhejjesu bhaagesu| [157 pra.] bhagavan ! bAdara vAyukAyika-paryAptakoM ke sthAna kahA~ (-kahA~) kahe gae haiM ? [175 u.] 1-gautama ! svasthAna kI apekSA se sAta ghanavAtoM meM, sAta ghanavAtavalayoM meM, sAta tanuvAtoM meM aura sAta tanuvAtavalayoM meM (ve hote haiM / ) 2. adholoka meM-pAtAloM meM, bhavanoM meM, bhavanoM ke prastaToM (pAthar3oM) meM, bhavanoM ke chidroM meM, bhavanoM ke niSkuTa pradezoM meM narakoM meM, narakAvaliyoM meM, narakoM ke prastaToM meM, chidroM meM aura narakoM ke niSkuTa-pradezoM meM (ve haiM / ) 3. Urdhvaloka meM-(ve) kalpoM meM, vimAnoM meM, pAvalI (paMkti) baddha vimAnoM meM, vimAnoM ke prastaToM (pAthar3oM-bIca ke bhAgoM) meM, vimAnoM ke chidroM meM, vimAnoM ke niSkuTa-pradezoM meM (haiM / ) 4. tiryagloka meM-(ve) pUrva, pazcima, dakSiNa aura uttara meM samasta lokAkAza ke chidroM meM, tathA loka ke niSkuTa-pradezoM meM, ina (pUrvokta sabhI sthaloM) meM bAdara vAyukAyika-paryAptaka jIva ke sthAna kahe gae haiN| upapAta kI apekSA se-loka ke asaMkhyeyabhAgoM meM, samudghAta kI apekSA se---loka ke asaMkhyeyabhAgoM meM, tathA svasthAna kI apekSA se loka ke asaMkhyeyabhAgoM meM (bAdara vAyukAyikaparyAptaka jIvoM ke sthAna haiN| 158. kahi NaM bhaMte apajjattabAdaravAukAiyANaM ThANA pannattA? goyamA ! jattheva bAdaravAukkAiyANaM pajjattagANaM ThANA tattheva bAdaravAukAiyANaM apajjattagANaM ThANA pnnnnttaa| uvavAeNaM sabaloe, samugghAeNaM sabvaloe, saTThANeNaM loyassa asaMkhejjesu bhAgesu / [158 pra.] bhagavan ! aparyApta-bAdara-vAyukAyikoM ke sthAna kahA~ (-kahA~) kahe gae haiM ? Page #163 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [prajJApanAsUtra [158 u.] gautama ! jahA~ bAdara-vAyukAyika-paryAptakoM ke sthAna haiM, vahIM bAdaravAyukAyika-aparyAptakoM ke sthAna kahe gae haiN| upapAta kI apekSA se (ve) sarvaloka meM haiM, samudghAta kI apekSA se -(ve) sarvaloka meM haiM, aura svasthAna kI apekSA se (ve) loka ke asaMkhyAta bhAgoM meM haiN| 156. kahi NaM bhaMte ! suhamabAukAiyANaM pajjatagANaM apajjatagANaM ThANA pannattA ? goyamA ! sahumavAukAiyA je ya pajjattagA je ya apajjattagA te savve egavihA pravisesA praNANattA savaloyapariyAvaNNagA paNattA samaNAuso! / [156 pra.] bhagavan ! sUkSmavAyukAyikoM ke paryAptoM aura aparyAptoM ke sthAna kahA~ kahe gae haiM ? [156 u.] gautama ! sUkSmavAyukAyika, jo paryApta haiM aura jo aparyApta haiM, ve saba eka hI prakAra ke haiM, avizeSa (vizeSatA yA bheda se rahita) haiM, nAnAtva se rahita haiM aura he AyuSman zramaNo! ve sarvaloka meM parivyApta haiN| vivecanavAyukAyikoM ke sthAnoM kA nirUpaNa-prastuta tIna sUtroM (sU. 157 se 156 taka) meM vAyukAyika jIvoM ke bAdara, sUkSma aura unake paryAptakoM-aparyAptakoM ke sthAnoM kA nirUpaNa tInoM apekSAoM se kiyA gayA hai| ___ 'bhavaNachiddesu' bhavaNikkhuDe' prAdi padoM ke vizeSArtha--bhavaNachiddesa = bhavanapatidevoM ke bhavanoM ke chidoM--avakAzAntaroM meM / "mavaNaNikkhuDesu' = bhavanoM ke niSkuToM arthAt gavAkSa Adi ke samAna bhavanapradezoM meN| NirayaNikkhuDesu = narakoM ke niSkuToM yAnI gavAkSa Adi ke samAna narakAvAsa pradezoM meM / ' paryApta bAdaravAyukAyika : upapAta Adi tInoM kI apekSA se ye tInoM kI apekSA se loka ke asaMkhyAta bhAgoM meM haiM; kyoMki jahA~ bhI khAlI jagaha hai-pola hai, vahA~ vAyu bahatI hai| loka meM khAlI jagaha (pola) bahuta hai| isalie paryApta vAyukAyika jIva bahuta adhika haiM / isa kAraNa upapAta, samudghAta aura svasthAna ina tInoM apekSAoM se bAdara paryAptavAyukAyika loka ke asaMkhyeya bhAgoM meM __ aparyApta bAdaravAyukAyikoM ke sthAna--upapAta aura samudghAta kI apekSA se aparyApta bAdaravAyukAyika jIva sarvaloka meM vyApta haiM; kyoMki devoM aura nArakoM ko chor3a kara zeSa sabhI kAyoM se jIva bAdara aparyAptavAyukAyikoM meM utpanna hote haiM / vigrahagati meM bhI bAdara aparyAptavAyukAyika pAe jAte haiM tathA unake bahuta-se svasthAna haiN| ataeva vyavahAranaya kI dRSTi se bhI upapAta ko lekara bAdarapa ryApta-aparyAptavAyukAyikoM kI sakalalokavyApitA meM koI bAdhA nahIM hai| samudghAta kI apekSA se unakI samagralokavyApitA prasiddha hI hai; kyoMki samasta sUkSma jIvoM meM aura loka meM sarvatra ve utpanna ho sakate haiN| svasthAna kI apekSA se bAdara-aparyAptavAyukA yikajIva loka ke asaMkhyeyabhAgoM meM hote haiM, yaha pahale batalAyA jA cukA hai| 1. prajJApanAsUtra, malaya. vRtti, patrAMka 78 2. prajJApanAsUtra, malaya vRtti, patrAMka 78 Page #164 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvitIya sthAnapada ] [ 131 vanaspatikAyikoM ke sthAnoM kA nirUpaNa-- 160. kahi NaM bhaMte ! bAdaravaNassaikAiyANaM pajjattagANaM ThANA pannattA ? goyamA! saTANeNaM sattasu ghaNodahIsu sattasu ghaNodahivalaesa 1 / aholoe pAyAlesu bhavaNesu bhavaNapatthaDesu 2 / uDDhaloe kappesu vimANesu vimANAvaliyAsu vimANapatthaDesu 3 / tiriyaloe agaDesu taDAgesu nadIsu dahesu vAvIsu pukkhariNIsu dohiyAsu gujAliyAsu saresu sarapaMtiyAsu sarasarapaMtiyAsu bilesu bilapaMtiyAsu ujjharesu nijjharesu cillalesu pallalesu vappiNesu dovesu samuddesu samvesu ceva jalAsaesu jalaTThANesu 4 / ettha NaM bAdaravaNassaikAiyANaM pajjattagANaM ThANA pnntaa| uvavAeNaM savvaloe, samugghAeNaM savvaloe, saTTANeNaM loyassa asaMkhejjaibhAge / [160 pra.] bhagavan ! bAdara vanaspatikAyika-paryAptaka jIvoM ke sthAna kahA~ (-kahA~) kahe gae haiM ? [160 u.] gautama ! 1-svasthAna kI apekSA se-sAta ghanodadhiyoM meM aura sAta ghanodadhivalayoM meM (haiN|) 2-adholoka meM--pAtAloM meM, bhavanoM meM aura bhavanoM ke prastaToM (pAthar3oM) meM (haiM / ) 3-Urdhvaloka meM-kalpoM meM, vimAnoM meM, pAvalikAbaddha vimAnoM meM aura vimAnoM ke prastaToM (pAthar3oM) meM (ve haiM / ) 4-tiryagloka meM-kuoM meM, tAlAboM meM, nadiyoM meM, hradoM meM, vApiyoM (caurasa bAvar3iyoM) meM, puSkariNiyoM meM, dIpikAyoM meM, gujAlikAoM (vakra--Ter3hI mer3hI bAvar3iyoM) meM, sarovaroM meM, paMktibaddhasarovaroM meM, sara-sara-paMktiyoM meM, biloM (svAbhAvikarUpa se banI haI kUiyo) ma / meM, paMktibaddha biloM meM, ubharoM (parvatIyajala ke asthAyI pravAhoM) meM, nijharoM (jharanoM) meM, talaiyoM meM, pokharoM meM, kSetroM (khetoM yA kyAriyoM) meM, dvIpoM meM, samudroM meM aura sabhI jalAzayoM meM tathA jala ke sthAnoM meM; ina (sabhI sthaloM) meM bAdara vanaspatikAyika-paryAptaka jIvoM ke sthAna kahe gae haiM / upapAta kI apekSA se (ye) sarvaloka meM hai, samudghAta kI apekSA se sarvaloka meM haiM aura svasthAna kI apekSA se (ye) loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM haiN| 161. kahi NaM bhaMte ! bAdaravaNassaikAiyANaM apajjattagANaM ThANA paNNatA? goyamA ! jattheva bAdaravaNassaikAiyANaM pajjattagANaM ThANA tattheva bAdaravaNassaikAiyANaM prapajjattagANaM ThANA pnnnnttaa| uvavAeNaM savvaloe, samugghAeNaM savvaloe, saTANeNaM loyassa asNkhejjibhaage| [161 pra.] bhagavan ! bAdara vanaspatikAyika-aparyAptakoM ke sthAna kahA~ (-kahA~) kahe Page #165 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 132] [prajJApanAsUtra [161 u.] gautama ! jahA~ bAdara vanaspatikAyika-paryAptakoM ke sthAna haiM, vahIM bAdara vanaspatikAyika-aparyAptakoM ke sthAna kahe gae haiM / upapAta kI apekSA se--(ve) sarvaloka meM haiM, samudghAta kI apekSA se (bhI) sarvaloka meM haiM; (kintu) svasthAna kI apekSA se loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM haiN| 162. kahiNaM bhaMte ! suhumavaNassaikAiyANaM pajjattagANaM apajjatagANa ya ThANA paNNatA? goyamA ! suhamavaNassaikAiyA je ya pajjatagAje ya apajjattagA te savve egavihA avisesA praNANatA savvaloyapariyAvaNNagA paNNatA samaNAuso! / ___ [162 pra.] bhagavan ! sUkSmavanaspatikAyikoM ke paryAptakoM evaM aparyAptakoM ke sthAna kahA~ (-kahA~) kahe gae haiM ? [162 u. gautama ! sUkSmavanaspatikAyika, jo paryApta haiM aura jo aparyApta haiM, ve saba eka hI prakAra ke haiM, vizeSatA se rahita haiM, nAnAtva se bhI rahita haiM aura he AyuSman zramaNo ! ve sarvaloka meM vyApta kahe gae haiN| vivecana-vanaspatikAyikoM ke sthAnoM kI prarUpaNA-prastuta tIna sUtroM meM bAdara-sUkSma vanaspatikAyikoM ke paryAptaka-aparyAptaka-bhedoM ke svasthAna, upapAtasthAna aura samudghAtasthAna kI prarUpaNA kI gaI hai| paryApta-bAdaravanaspatikAyikoM ke sthAna jahAM jala hotA hai, vahA~ vanaspati avazya hotI hai, isa dRSTi se samasta jalasthAnoM meM paryApta bAdaravanaspatikAyika jIva hote haiN| upapAta kI apekSA se ve sarvaloka meM haiM, kyoMki unake svasthAna dhanodadhi grAdi haiM, unameM zavAla Adi bAdaranigoda ke jIva hote haiN| sUkSmanigoda jIvoM kI bhavasthiti antamuharta kI hI hotI hai, tatpazcAt ve bAdara paryAptanigodoM meM utpanna hokara bAdara nigodaparyApta kI Ayu kA vedana karate hue suvizuddha RjusUtranaya kI apekSA se bAdara paryAptavanaspatikAyika nAma pA lete haiM; upapAta kI apekSA se (ve) samasta kAla aura samasta loka ko vyApta kara lete haiM / __ samudghAta kI apekSA se bhI ve sarvaloka meM vyApta haiM; kyoMki jaba bAdaranigoda sUkSmanigodasambandhI Aya kA bandha karake aura Ayu ke anta meM mAraNAntikasamudghAta karake prAtmapradezoM ko utpattideza taka phailAte haiM, taba taka unakI paryAptabAdaranigoda kI Ayu kSINa nahIM hotii| ataeva ve usa samaya bhI bAdara paryAptanigoda hI rahate haiM aura samudghAtAvasthA meM ve samastaloka meM vyApta hote haiM / isa dRSTi se kahA gayA hai ki bAdara paryAptavanaspatikAyika samudghAta kI apekSA se sarvaloka meM vyApta hote haiN| svasthAna kI apekSA se ve loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM hote haiM, kyoMki dhanodadhi Adi pUrvokta sabhI sthAna mila kara bhI loka ke asaMkhyAtaveM bhAgamAtra meM hI haiN|" 1. prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 78 Page #166 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvitIya sthAnapada [ 133 dvi-tri-caturindriya-sAmAnya paMcendriyoM ke sthAnoM kI prarUparaNA 163. kahi NaM bhaMte ! beiMdiyANaM pajjattagA'pajjattagANaM ThANA pannattA ? goyamA ! uDDhaloe tadekadesabhAge 1, aholoe tadevakadesabhAe 2, tiriyaloe agaDesu talAesu nadIsu dahesu vAvIsu pukkhariNIsu dohiyAsu gujAliyAsu saresu sarapaMtiyAsu sarasarapaMtiyAsu bilesu bilapaMtiyAsu ujjharesu nijharesu cillalesu pallalesu vappiNesu dIvesu samuddesa samvesu ceva jalAsaesa jalaDhANesu 3, ettha NaM beiMdiyANaM pajjattA'pajjattANaM ThANA pnnnnttaa| uvavAeNaM logassa asaMkhejjaimAge, samugghAeNaM loyassa asaMkhejjahabhAge, saTANeNaM loyassa asNkhejjibhaage| [163 pra.] ! bhagavan ! paryApta aura aparyApta dvIndriya jIvoM ke sthAna kahA~ (-kahA~)kahe gae haiM ? [163 u.] gautama ! 1. Urdhvaloka meM-usake ekadezabhAga meM (ve) hote haiM, 2. adholoka meM-- usake ekadezabhAga meM (hote haiM), 3. tiryagloka meM-kuoM meM, tAlAboM meM, nadiyoM meM, hradoM meM, vApiyoM (bAvar3iyoM) meM, puSkariNiyoM meM, dIpikAoM meM, gujAlikAoM meM, sarovaroM meM, paMktibaddha sarovaroM meM, sara-sara-paMktiyoM meM, biloM meM, paMktibaddha biloM meM, parvatIya jala pravAhoM meM, nirbharoM meM, talaiyoM meM, pokharoM meM, vanoM (khetoM yA kyAriyoM) meM, dvIpoM meM, samudroM meM maura sabhI jalAzayoM meM tathA samasta jalasthAnoM meM dvIndriya paryAptaka bhaura aparyAptaka jIvoM ke sthAna kahe gae haiN| upapAta kI apekSA se (ve) loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM hote haiM, samudghAta kI apekSA se (bhI ve) loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM hote haiM aura svasthAna kI apekSA se (bhI ve) loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM hote haiN| 164. kahi NaM bhaMte ! teiMdiyANaM pajjattA'pajjattANaM ThANA paNNattA? ___ goyamA! uDDhaloe tadekadesabhAe 1, aholoe tadekkadesabhAe 2. tiriyaloe agaDesu talAesu nadIsu dahesu vAvosu pukkhariNIsu dohiyAsu gujAliyAsu saresu sarapaMtiyAsu sarasarapaMtiyAsu bilesu bilapaMtiyAsu ujjharesu nijharesu cillalesu pallalesu vappiNesu dIvesu samuddesu sadhvesu ceva jalAsaesu jalaDhANesu 3, ettha NaM teiMdiyANaM pajjattA'pajjattANaM ThANA pnnnnttaa| ubavAeNaM loyassa asaMkhejjaibhAge, samugghAeNaM loyassa asaMkhejjaibhAge, saTANeNaM loyassa asNkhejjibhaage| [164 pra.] bhagavan ! paryApta aura aparyApta trIndriya jIvoM ke sthAna kahA~ (-kahA~) kahe gae haiM ? [164 u.] gautama ! 1. Urdhvaloka meM-usake ekadezabhAga meM (hote haiM), 2. adholoka meMusake ekadezabhAga meM (hote haiM), 3. tiryagloka meM-kuoM meM, tAlAboM meM, nadiyoM meM, hradoM meM, vApiyoM meM, paMktibaddha sarovaroM meM, sara-sara-paMktiyoM meM, biloM meM, bilapaMktiyoM meM, parvatIya jalapravAhoM meM, nijharoM meM, talaiyoM (choTe gaDDhoM) meM, pokharoM meM, voM (khetoM yA kyAriyoM) meM, dvIpoM meM, samudroM meM aura sabhI jalAzayoM meM tathA samasta jalasthAnoM meM, ina (sabhI sthAnoM) meM paryAptaka aura aparyAptaka trIndriya jIvoM ke sthAna kahe gae haiN| Page #167 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 134 [prajJApanAsUtra upapAta kI apekSA se--(ve) loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM (hote haiM), samudghAta kI apekSA se (ve) loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM (hote haiM), aura svasthAna kI apekSA se (bhI ve) loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM hote haiN| 165. kahi NaM bhaMte ! caridiyANaM pajjattA'pajjattANaM ThANA paNNattA ? goyamA ! uDDhaloe tadekkadesabhAe 1, aholoe tadekkadesabhAe 2, tiriyaloe agaDesu talAesu nadIsu dahesu vAvIsu pukkhariNIsu dIhiyAsu gujAliyAsu saresa sarapaMtiyAsu sarasarapaMtiyAsu bilesu bilapaMtiyAsu ujjharesu nijjharesu cillalesu pallalesu vappiNesu dovesu samuddesu sabvesu ceva jalAsaesu jalaDhANesu 3 / / estha NaM cariMdiyANaM pajjattA'pajjattANaM ThANA pnnttaa| uvavAeNaM loyarasa asaMkhejjaimAge samugdhAeNaM loyassa asaMkhejjaibhAge, saTANeNaM loyassa asNkhejjibhaage| [165 pra.] bhagavan ! paryAptaka aura aparyAptaka caturindriya jIvoM ke sthAna kahA~ (-kahA~) kahe gae haiM ? [165 u.] gautama ! 1. (ve) urdhvaloka meM-usake ekadezabhAga meM (hote haiM), 2. adholoka meM-usake ekadezabhAga meM (hote haiM), 3. tiryagloka meM-kUpoM meM, tAlAboM meM, nadiyoM meM, hradoM meM, vApiyoM meM, puSkariNiyoM meM, dIpikAoM meM, gujAlikAoM meM, sarovaroM meM, paMktibaddha sarovaroM meM, sara-sarapaMktiyoM meM, biloM meM, paMktibaddha biloM meM, parvatIya jalasrotoM meM, jharanoM meM, choTe gaDDhoM meM, pokharoM meM, vaproM (khetoM yA kyAriyoM) meM, dvIpoM meM, samudroM meM aura samasta jalAzayoM meM tathA sabhI jalasthAnoM meM (hote haiM / ) ina (pUrvokta sabhI sthaloM) meM paryAptaka aura aparyAptaka caturindriya jIvoM ke sthAna kahe gae haiN| upapAta kI apekSA se-(ve) loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM (hote haiM), samudghAta kI apekSA ka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM (hote haiM), aura svasthAna kI apekSA se (bhI ve) loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM (hote haiN)| 166. kahi NaM bhaMte ! paMcidiyANaM pajjattA'pattANaM ThANA paNNatA? goyamA ! uDDhaloe tadekkadesabhAe 1, aholoe tadekkadesabhAe 2, tiriyaloe agaDesu talAesu nadosu dahesu vAvIsu pukkhariNIsu dIhiyAsu gujAliyAsu saresu sarapaMtiyAsu sarasarapaMtiyAsu bilesu bilapaMtiyAsu ujjharesu nijjharesu cillalesu pallalesu vappiNesu dIvesu samuddesu samvesu ceva jalAsaesa jalaDhANesu 3, ettha NaM paMceMdiyANaM pajjattA'pajjattANaM ThANA pnnnnttaa| uvavAeNaM loyassa asaMkhejjaibhAge samugdhAeNaM loyassa asaMkhejjaibhAge, saTTANeNaM loyassa asaMkhejjaibhAge / [166 pra.] bhagavan ! paryAptaka aura aparyAptaka paMcendriya jIvoM ke sthAna kahA~ (-kahA~) kahe Page #168 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvitIya sthApadana ] [ 135 [166 u.] gautama ! 1. (ve) Urdhvaloka meM usake ekadezabhAga meM (hote haiM), adholoka meM usake ekadezabhAga meM (hote haiM), aura 3. tiryagloka meM-kuoM meM, tAlAboM meM, nadiyoM meM, hradoM meM, vApiyoM meM, puSkariNiyoM meM, dIpikAnoM meM, gujAlikAmoM meM, sarovaroM meM, sarovara-paMktiyoM meM, sara-sarapaMktiyoM meM, biloM meM, bilapaMktiyoM meM, parvatIya jalapravAhoM meM, jharanoM meM, choTe gaDDhoM meM, pokharoM meM, vatroM meM, dvIpoM meM, samudroM meM, aura sabhI jalAzayoM tathA samasta jalasthAnoM meM (hote haiN)| ina (sabhI upayukta sthaloM) meM paryAptaka aura aparyAptaka paMcendriyoM ke sthAna kahe gae haiN| upapAta kI apekSA se-(ve) loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM (hote haiM), samudghAta kI apekSA se--(ve) loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM (hote haiM) aura svasthAna kI apekSA se (bhI ve) loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM (hote haiN)| vivecana-dvi-tri-catuH-paMcendriya jIvoM ke sthAnoM kI prarUpaNA--prastuta cAra sUtroM (sU. 163 se 166 taka) meM kramaza: dvIndriya, trIndriya, caturindriya aura sAmAnya paMcendriya jIvoM ke paryAptakoM aura aparyAptakoM ke sthAnoM kI prarUpaNA kI gaI hai| dvIndriyAdi jIvoM ke tInoM lokoM kI daSTi se svasthAna-dvIndriya, trIndriya, caturindriya aura sAmAnya paMcendriya, ina cAroM ke sUtrapATha eka samAna haiN| ye sabhI Urdhvaloka meM usake ekadezabhAga meMarthAt -meruparvata Adi ko vApI Adi meM hote haiN| adholoka meM bhI usake ekadezabhAga meM, arthAt- adholaukika vApI, kupa tAlAba Adi meM hote haiM tathA tiryagloka meM bhI kUpa, tar3Aga, nadI Adi meM hote haiN| tathA pUrvokta yukti ke anusAra upapAta, samudghAta evaM svasthAna kI apekSA se dvIndriya se sAmAnya paMcendriya taka ke jIva loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM hote haiN|' nairayikoM ke sthAnoM kI prarUpaNA 167. kahi NaM bhaMte ! neraiyANaM pajjattA'pajjattANaM ThANA paNNattA ? kahi NaM bhaMte ! neraiyA parivati? ___ goyamA ! saTANeNaM sattasu puDhavIsu / taM jahA-rayaNapabhAe sakkarappabhAe vAluyappabhAe paMkappabhAe dhUmappabhAe tamappabhAe tamatamappabhAe, ettha NaM gairaiyANaM caurAsIti NirayAvAsasatasahassA bhavaMtIti mkkhaayN| te NaM garagA aMto vaTTA bAhiM cauraMsA ahe khurappasaMThANasaMThitA NiccaMdhayAratamasA vavagayagahacaMda-sUra-Nakkhatta-joisapahA meda-basA-pUya-ruhira-maMsacikkhillalittANulevaNatalA asuI vIsA paramadubbhigaMdhA; kAUagaNivaNNAbhA kakkhaDaphAsA durahiyAsA asubhA garagA asubhA Naragesu vepaNAno, ettha NaM NeraiyANaM pajjattA'pajjattANaM ThANA pnnnntaa| ___uvavAeNaM loyassa asaMkhejjaibhAge, samugdhAeNaM loyassa asaMkhejjaibhAge, saTANeNaM loyassa asNkhejjibhaage| 1. prajJApanAsUtra malaya, vRtti, patrAMka 79 Page #169 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 136 ] [prajJApanAsUtra etya gaM bahave NeraiyA parivasaMti kAlA kAlobhAsA gaMbhIralomaharisA bhImA uttAsaNagA paramakaNhA vaNNaNaM paNNattA samaNAuso!" teNaM tattha NiccaM bhItA NiccaM tatthA NiccaM tasiyA piccaM ubdhiggA NiccaM paramamasuhaM saMbaddha NaragamayaM paccaNubhavamANA viharaMti / [167 pra.] bhagavan ! paryApta aura aparyApta nArakoM ke sthAna kahA~, kisa aura kitane, tathA kaise pradeza meM kahe gae haiM ? nairayika kahA~ nivAsa karate haiM ? [167 u.] gautama ! svasthAna kI apekSA se (ve) sAta (naraka) prathviyoM meM rahate haiN| tathA isa prakAra haiM-(1) ratnaprabhA meM, (2) zarkarAprabhA meM, (3) vAlukAprabhA meM, (4) paMkaprabhA meM, (5) dhUmaprabhA meM, (6) tamaHprabhA meM aura (7) tamastama:prabhA meN| ina (sAtoM naraka-pRthviyoM) meM caurAsI lAkha narakAvAsa hote haiM, ve naraka (nArakAvAsa) andara se gola aura bAhara se cokaura (hote haiM / ), nIce se chure ke AkAra (saMsthAna) se yukta (saMsthita) haiN| satata andhakAra hone se ve gAr3ha aMdhakAra (se grasta hote haiN|) (ve nArakAbAsa) graha, candra, sUrya, nakSatra Adi jyotiSkoM kI prabhA se rahita haiM / unake talabhAga (pharza) meda, carbI, mavAda ke paTala, rudhira (rakta) aura mAMsa ke kIcar3a ke lepa se lipta, azuci (gaMde), bIbhatsa (ghinaune), atyanta durgandhita, (dhadhakatI) kApota varNa kI agni jaise raMga ke, kaThorasparza vAle, duHsaha evaM azubha naraka haiN| narakoM meM azubha vedanAe~ hotI haiN| ina (aise azubha narakAvAsoM) meM paryApta-aparyApta nArakoM ke sthAna kahe gae haiN| upapAta kI apekSA se-loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM, samudghAta kI apekSA se- loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM, aura svasthAna kI apekSA se (bhI) loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM, inameM (pUrvokta narakAvAsoM meM) bahuta-se nairayika nivAsa karate haiM / he AyuSman zramaNo! ve (nAraka) kAle, kAlI AbhA vAle, (bhayavaza) gambhIra romAJca vAle, bhIma (bhayAnaka), utkaTa trAsajanaka, tathA varNa (raMga) se atIva kAle kahe gae haiM / ve (vahA~) nitya bhIta (Darate), sadaiva trasta, sadA (paramAdhArmika asuroM se paraspara) trAsita (trAsa pahu~cAe hue), sadaiva udvigna (ghabarAe hue) tathA nitya atyanta azubha, apane naraka kA bhaya pratyakSa anubhava karate rahate haiM / 168. kahi NaM bhaMte ! rayaNappabhApuDhaviNeraiyANaM pajjattA'pajjattANaM ThANA paNNattA ? kahi NaM bhaMte ! rayaNappa bhApuDhaviNeraiyA parivasaMti ? goyamA ! imose rayaNappamAe puDhavIe asIuttarajoyaNasatasahassabAhallAe uri egaM joyaNasahassaM progAhittA heDA vegaM joyaNasahassaM vajjettA majjhe aTThahattare joyaNasatasahasse, ettha NaM rayaNappabhApuDhavineraiyANaM tIsaM NirayAvAsasatasahassA bhavaMtIti makkhAtaM / teNaM garagA to vaTTA bAhiM cauraMsA ahe khurappasaMThANasaMThitA NiccaMdhayAratamasA vavagaya-gahacaMda-sUra-NakkhattajoisappabhA meda-basA-pUyapaDala-ruhira-maMsacivikhallalittANulevaNatalA asuI vIsA paramammigaMdhA kAUagaNivaNNAbhA kakkhaDaphAsA TurahiyAsA asubhA garagA prasubhA Naragesu veyaNAyo, ettha NaM rayaNappabhApuDhaviNeraiyANaM pajjattA'gajjattANaM ThANA paNNattA / Page #170 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvitIya sthAnapada 1 [137 uvavAeNaM loyassa asaMkhejjaibhAge, samugdhAteNaM loyamsa asaMkhejjaibhAge, saTANeNaM loyassa asNkhejjhbhaage| estha NaM bahave rayaNappabhApuDhavineraiyA parivasaMti, kAlA kAlobhAsA gaMbhIralomaharisA bhImA uttAsaNagA paramakiNhA vaNeNaM paNNatA samaNAuso! __ te NaM NiccaM bhItA NiccaM tatthA NiccaM tasiyA NiccaM udhviggA NiccaM paramamasuhaM saMbaddhaM garagabhayaM paccaNubhavamANA viharaMti / [168 pra.] bhagavan ! ratnaprabhApRthvI ke paryApta aura aparyApta nArakoM ke sthAna kahA~ kahe gae haiM ? ratnaprabhApRthvI ke nairayika kahA~ nivAsa karate haiM ? [168 u.] gautama ! isa eka lAkha assI hajAra yojana moTAI vAlI ratnaprabhApRthvI ke Upara eka hajAra yojana avagAhana karane para, tathA nIce eka hajAra yojana chor3a kara, madhya meM eka lAkha aThahattara hajAra yojana (jagaha) meM, ratnaprabhApRthvI ke tIsa lAkha nArakAvAsa hote haiM. aisA kahA gayA hai| ve naraka andara se gola, bAhara se caukora aura nIce se chure ke AkAra se yukta (saMsthita) haiM, ve nitya ghane aMdhakAra se grasta, graha, candramA, sUrya, nakSatra Adi jyotiSkoM kI prabhA se rahita haiM / unake talabhAga meda, carbI, mavAda ke paTala, rudhira aura mAMsa ke kIcar3a ke lepa se lipta hote haiM / (ataeva) azuci (apavitra-gaMde), bIbhatsa, atyanta durgandhita, kApotaraMga kI agni ke varNa-sadRza, karkaza sparza vAle, duHsaha tathA azubha naraka haiN| narakoM meM azubha vedanAe~ haiN| inameM ratnaprabhApRthvI ke paryApta evaM aparyApta nairayikoM ke sthAna kahe gae haiN| upapAta kI apekSA se (ve) loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM (hote haiM), samudghAta kI apekSA se loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM (hote haiM), aura svasthAna kI apekSA se (bhI ve) loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM haiN| yahA~ ratnaprabhApRthvI ke bahuta-se naiyika nivAsa karate haiN| (ve) kAle, kAlI prAbhA bAle, (bhayavaza) gambhIra romAJca vAle, bhIma (bhayaMkara), utkaTa trAsajanaka aura he AyuSman zramaNo ! ve varNa se atyanta kAle kahe gae haiN| ve (vahA~) nitya bhayabhIta, sadaiva asta, sadA (paramAdhArmika asuroM dvArA evaM paraspara) trAsita (trAsa pahu~cAe hue), nitya udvigna (ghabarAye hue), tathA sadaiva atyanta azubha (sva-)sambaddha (lagAtAra) naraka kA bhaya pratyakSa anubhava karate rahate haiN| 169. kahi NaM bhaMte ! sakkarappabhApuDhavineraiyANaM pajjattA'pajjattANaM ThANA paNNattA? kahi NaM bhaMte ! sakkarappabhApuDhavineraiyA parivasaMti ? goyamA ! sakkarappabhAe puDhavIe battIsuttarajoyaNasayasahassabAhallAe uri ega joyaNasahassaM progAhittA heDhA vegaM joyaNasahassaM vajjittA majhe tosuttare joyaNasatasahasse, ettha NaM sakkarappabhApuDhaviNeraiyANaM paNavIsaM NirayAvAsatasahassA havaMtIti makkhAtaM / Page #171 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 138 ] [prajJApanAsUtra te NaM garagA aMto vaTTA bAhi cauraMsA ahe khurappasaMThANasaMThitA NiccaMdhayAratamasA vavagayagahacaMda-sUra-NakkhattajoisapahA meda vasA-pUyapaDala-ruhira-maMsacikkhillalittANulevaNatalA asuI vIsA paramadunbhigaMdhA kAUagaNivaNNAbhA kakkhaDaphAsA durahiyAsA asubhA naragA asubhA naragesu veyaNAo, ettha NaM sakkarappabhApuDhavineraiyANaM pajjattA'pajjattANaM ThANA pnnnnttaa|| uvavAeNaM loyassa asaMkhejjaibhAge, samugghAeNaM loyassa asaMkhejjaibhAge, saTANeNaM loyassa asNkhejjhbhaage| tattha NaM bahave sakkarappabhApuDhaviNeraiyA parivati, kAlA kAlobhAsA gaMbhIralomaharisA bhImA uttAsaNagA paramakiNhA vaNeNaM paNNattA samaNAuso ! te NaM Nicca bhItA NiccaM tatthA NiccaM tasiyA NiccaM uviggA NiccaM paramamasuhaM saMbaddha naragabhayaM paccaNubhavamANA viharati / [166 pra.] bhagavan ! zarkarAprabhApRthvI ke paryApta aura aparyApta nairayikoM ke sthAna kahA~ kahe gae haiM ? zarkarAprabhApRthvI ke nairayika kahA~ nivAsa karate haiM ? [166 u.] gautama ! eka lAkha battIsa hajAra yojana moTI zarkarAprabhA pRthvI ke Upara eka hajAra yojana avagAhana karane para tathA nIce bhI eka hajAra yojana chor3a kara, madhya meM eka lAkha, tIsa hajAra yojana (jagaha) meM, zarkarAprabhApRthvI ke nairayikoM ke paccIsa lAkha nArakAvAsa haiM, aisA kahA gayA hai| ve naraka andara se gola, bAhara se caukora aura nIce se chure ke prAkAra se yukta (saMsthita) haiN| ve nitya ghane andhakAra se grasta, graha, candra, sarya, nakSatra Adi jyotiSkoM kI prabhA se rahita haiN| unake talabhAga meda, carbI, mavAda ke paTala, rudhira aura mAMsa ke kIcar3a ke lepa se lipta hote haiM / (ataeva ve) azuci, bIbhatsa (ghRNAspada) haiM, athavA apakva gandha vAle haiM, ghora durgandha se yukta haiM, kApota agni ke varNa-sadRza (dhoMkI jAtI huI lohAgni ke samAna nIlI AbhA vAle) haiM; unakA sparza bar3A kaThora hotA hai, (ataeva ve) naraka duHsaha aura azubha haiN| narakoM kI vedanAe~ azubha haiM / ina (pUrvokta narakAvAsoM) meM zarkarAprabhApRthvI ke paryApta aura aparyApta nairayikoM ke (sva-) sthAna kahe gae haiM / upapAta kI apekSA se (ve) loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM, samudghAta kI apekSA se loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM (aura) svasthAna kI apekSA se (bhI) loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM haiM / unameM bahuta-se zarkarAprabhApRthvI ke nAraka nivAsa karate haiM / (ve) kAle, kAlI AbhA vAle, atyanta gambhIra romAJcayukta, bhayaMkara, utkaTa trAsajanaka, tathA varNa se atyanta kAle kahe gae haiN| he AyuSman zramaNo! ve (nAraka) vahA~ nitya bhayabhIta, nitya trasta, tathA (paramAdhArmikoM dvArA) sadaiva trAsita, sadA udvigna (ghabarAe hue) aura nitya atyanta azubha tatsambaddha naraka ke bhaya kA pratyakSa anubhava karate hue rahate haiN| 170. kahi gaM bhaMte ! vAluyappamApuDhavineraiyANaM pajjattA'pajjattANaM ThANA paNNatA ? goyamA ! bAluyappabhAe puDhavIe aTThAvIsuttarajoyaNasatasahassabAhallAe uri egaM joyaNasahassaM Page #172 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvitIya sthAnapada ] [ 139 progAhettA heTThA vegaM joyaNasahassaM vajjetA majhe chanvIsuttare joyaNasatasahasse, estha NaM vAluyappabhApuDhavineraiyANaM paNNarasa NirayAvAsasatasahassA bhavaMtIti makkhAtaM / teNaM garagA aMto vaTTA bAhiM cauraMsA ahe khurappasaMThANasaMThitA NiccaMdhayAratamasA vavagayagahacaMda-sUra-nakkhattajoisappahA bheda-vasA-pUyapaDala-ruhira-maMsacikkhillalittANulevaNatalA asuI bIsA paramadunibhagaMdhA kAUnagaNivaNNAbhA kavakhaDaphAsA duhiyAsA asubhA naragA prasabhA naraesu vedaNAmro, ettha NaM vAluyappabhApuDhavineraiyANaM pajjattA'pajjattANaM ThANA pnnnnttaa| uvadAeNaM loyassa asaMkhejjaibhAge, samugghAeNaM loyassa asaMkhejjaibhAge, saTANeNaM logassa asNkhejjibhaage| tattha NaM bahave vAluyappabhApuDhavineraiyA parivasaMti kAlA kAlobhAsA gaMbhIralomaharisA bhImA uttAsaNagA paramakiNhA vaNNeNaM paNNattA samaNAuso ! / te NaM NiccaM bhItA NiccaM tatthA NiccaM tasitA NicaM ubviggA NiccaM paramamasuhaM saMbaddhaM NaragabhayaM paccaNubhavamANA viharati / [170 pra.] bhagavan ! vAlukAprabhApRthvI ke paryApta aura aparyApta nairayikoM ke sthAna kahAM kahe gae haiM ? [170 u. gautama ! eka lAkha aTThAIsa hajAra yojana moTI vAlukAprabhApRthvI ke Upara ke eka hajAra yojana avagAhana (pAra) karake arthAta nIce. aura nIce se eka hajAra yojana chor3a kara bIca meM eka lAkha chavvIsa hajAra yojana pradeza meM, vAlukAprabhApRthvI ke nairayikoM ke pandraha lAkha nArakAvAsa haiM, aisA kahA hai| ve naraka andara se gola, bAhara se caurasa aura nIce se chure ke AkAra se yukta, nitya gAr3ha andhakAra se vyApta, graha, candramA, sUrya, nakSatra Adi jyotiSkoM ko prabhA se rahita haiM / unake talabhAga meda, carbI, mavAda-paTala, rudhira aura mAMsa ke kIcar3a ke lepa se lipta hote haiM; ataeva ve azuci (apavitra), bIbhatsa, atIva durgandhita, kApota raMga kI dhadhakatI agni ke varNasadRza, duHsaha evaM azubha naraka haiM / una narakoM meM vedanAe~ azubha haiN| ina (aise nArakAvAsoM) meM vAlukAprabhApRthvI ke paryApta evaM aparyApta nArakoM ke sthAna kahe haiM / upapAta kI apekSA se (ve nArakAvAsa) loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM (haiM); samudghAta kI apekSA se loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM (haiM); (aura) svasthAna kI apekSA se (bhI) loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM (haiN)| jinameM vahuta-se vAlukAprabhApRthvI ke nAraka nivAsa karate haiN| he AyuSman zramaNo! ve kAle, kAlI AbhA vAle gambhIra-lomaharSaka, bhIma, utkRSTa trAsajanaka, varNa se atyanta kRSNa kahe haiN| ve nAraka (vahA~) nitya bhayabhIta, sadaiva trasta, sadA (paramAdhArmika asuroM dvArA) trAsa pahu~cAye hue, nitya udvigna aura sadaiva parama azubha tatsambaddha narakabhaya kA pratyakSa anubhava karate hue jIvanayApana karate haiN| Page #173 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 140 ] [prajJApanAsUtra 171. kahi NaM bhaMte ! paMkappabhApuDhavineraiyANaM pajjattA'pajjattANaM ThANA paNNatA? goyamA ! paMkappabhAe puDhavIe vIsuttarajoyaNasatasahassabAhallAe uri egaM joyaNasahassaM progAhittA hiTThA vegaM joyaNasahassaM vajjettA majjhe aTThArasuttare joyaNasatasahasse, ettha NaM paMkappabhApuDhavineraiyANaM dasa girayAvAsasatasahassA bhavaMtIti makkhAtaM / teNaM garagA aMto vaTTA bAhiM cauraMsA ahe khurappasaMThANasaMThitA NiccaMdhayAratamasA vavagayagahacaMda-sUra-nakSattajoisapahA meda-vasA-pUyapaDala-ruhira-maMsacikkhillalittANalevaNatalA asaI vIsA parama: dugbhigaMdhA kAUagaNivaNNAbhA kakkhaDaphAsA durahiyAsA prasubhA naragA asubhA naragesu veyaNAmo, estha gaM paMkappabhApuDhavineraiyANaM pajjattA'pajjattANaM ThANA paNNattA / uvavAeNaM loyassa asaMkhejjaibhAge, samagghAeNaM loyassa asaMkhejjaibhAge, saTTANeNaM loyassa asaMkhejjaibhAge / tattha NaM bahave paMkappabhApuDhavineraiyA parivasaMti kAlA kAlobhAsA gaMbhIralomaharisA bhImA uttAsaNagA paramakiNhA vaNaNaM paNNattA samaNAuso ! / te NaM niccaM bhItA niccaM tatthA niccaM tasiyA niccaM umviggA nicca paramamasahaM saMbaddha paragabhayaM paccaNubhavamANA viharaMti / [171 pra.] bhagavan ! paMkaprabhApRthvI ke paryApta evaM aparyApta nairayikoM ke sthAna kahA~ kahe gae haiM ? [171 u.] gautama! eka lAkha bIsa hajAra yojana moTI paMkaprabhApRthvI ke Upara se eka hajAra yojana bhAga avagAhana (pAra) karake aura nIce kA eka hajAra yojana bhAga chor3a kara, bIca ke eka lAkha aThAraha hajAra yojana pradeza meM, paMkaprabhApRthvI ke nairayikoM ke dasa lAkha narakAvAsa haiM, aisA kahA hai| ve naraka (nArakAvAsa) andara se gola, bAhara se caurasa aura nIce se chare ke AkAra se yukta, sadA andhakAra se vyApta: graha, candra, sUrya, nakSatra Adi jyotiSkoM kI prabhA se rahita: meda, carbI. mavAda ke paTala, rudhira aura mAMsa ke kIcar3a ke lepa se lipta talavAle, apavitra, bIbhatsa, atyanta durgandhayukta, kApotaraMga kI (dhadhakatI) agni ke varNa-sadRza, kaThorasparzayukta haiM ataeva atyanta duHsaha evaM azubha haiN| una narakoM meM azubha vedanAe~ hotI haiM; jahA~ ki paMkaprabhApRthvI ke paryApta aura aparyApta nArakoM ke sthAna batAe gae haiN| upapAta kI apekSA se (ve narakAvAsa) loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM (haiM); samudghAta kI apekSA se loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM (haiM) aura svasthAna kI apekSA se (ve) loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM (haiM); jahA~ paMkaprabhApRthvI ke bahuta-se nairayika nivAsa karate haiM; jo kAle, kAlI prabhAvAle, gambhIra romaharSaka, bhayaMkara, uttrAsajanaka evaM parama kRSNavarNa ke kahe gae haiN| he AyuSmana zramaNo ! ve nAraka (vahA~) sadaiva bhayabhIta, sadA trasta, nitya paraspara trAsita, nitya udvigna aura sadaiva sambaddha (nirantara) atIva azubha narakabhaya kA pratyakSa anubhava karate hue rahate haiN| 172. kahi NaM bhaMte ! dhUmappabhApuDhavineraiyANaM pajjattA'pajjattANaM ThANA paNNatA ? goyamA ! dhamappabhAe puDhavIe aTThArasuttarajoyaNasayasahassabAhallAe uri egaM joyaNasahassaM Page #174 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [141 dvitIya sthAnapada progAhittA hiTThA vegaM joyaNasahassaM vajjetA majjhe solasuttare joyaNasatasahasse, ettha NaM dhUmappabhApuDhavineraiyANaM tinni nirayAvAsasatasahassA bhavaMtIti makkhAtaM / te NaM NaragA aMto baTTA bAhi cauraMsA ahe khurappasaMThANasaMThitA NiccaMdhayAratamasA vavagayagahacaMda-sUra-nakSattajoisapahA meda-vasA-pUyapaDala-ruhira-maMsacikkhillalittANulevaNatalA asuI vausA paramabibhagaMdhA kAUagaNivaNNAbhA kakkhaDaphAsA durahiyAsA asubhA naragA prasubhA garagesu veyaNAno, etya NaM dhUmappabhApuDhavineraiyANaM pajjattA'pajjattANaM ThANA pnnnnttaa| uvavAeNaM loyassa asaMkhejjaibhAge, samugdhAeNaM loyassa asaMkhejjaibhAge, saTTANeNaM loyassa asaMkhejjaibhAge / tattha NaM bahave dhamappabhApuDhavineraiyA parivasaMti kAlA kAlobhAsA gaMbhIralomaharisA bhImA uttAsaNagA paramakiNhA vaNNaNaM paNNattA samaNAuso / te NaM NiccaM bhItA NiccaM tatthA NiccaM tasiyA NiccaM udviggA NiccaM paramamasahaM saMbaddha NaragabhayaM paccaNubhavamANA biharaMti / [172 pra.] bhagavan ! dhUmaprabhApRthvI ke paryApta aura aparyApta nairayikoM ke sthAna kahA~ (kisa pradeza meM) kahe haiM ? / [172 u.] gautama ! eka lAkha aThAraha hajAra yojana moTI dhUmaprabhApRthvI ke Upara ke eka hajAra yojana ko avagAhana (pAra) karake, nIce ke eka hajAra yojana (kSetra) ko chor3a kara bIca ke eka lAkha solaha hajAra yojana pradeza meM, dhUmaprabhApRthvI ke nArakoM ke tIna lAkha nArakAvAsa haiM, aisA kahA hai| ve naraka (nArakAvAsa) bhItara se gola aura bAhara se caukora haiM, nIce se chure ke-se AkAra ke tIkSNa haiM, (ve) sadaiva gADha andhakAra se (pUrNa rahate haiM); ve graha, candramA, sUrya, nakSatra Adi jyotiSkoM kI prabhA se dUra haiN| unake talabhAga meda, carbI, mavAda ke paTala, rudhira aura mAMsa ke kIcar3a ke lepa se lipta hote haiN| ataH ve naraka atyanta apavitra, bIbhatsa, atyanta durgandhayukta, kApota raMga kI jAjvalyamAna agni ke varNa ke samAna, kaThorasparza vAle duHsaha evaM azubha haiN| una narakoM meM azubha vedanAe~ haiN| upapAta kI apekSA se (ve) loka ke akhsayAtaveM bhAga meM haiM, samudghAta kI apekSA se loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM haiM, (tathA) svasthAna kI apekSA se (bhI) loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM haiM, jahA~ una (narakAvAsoM) meM dhUmaprabhApRthvI ke bahuta-se nairayika rahate haiM, jo kAle, kAlI kAntivAle, gaMbhIra romAJcakArI, bhayAnaka, uttrAsadAyaka, varNa se parama kRSNa kahe gae haiN| he AyuSman zramaNo ! ve (nAraka vahA~) nitya bhayabhIta, sadaiva trasta, sadaiva paraspara trAsita, nitya udvigna aura sadaiva avicchinnarUpa se parama azubha narakabhaya kA pratyakSa anubhava karate hue jIvanayApana karate haiN| 173. kahi NaM bhaMte ! tamappabhApuDhavineraiyANaM pajjattA'pajjattANaM ThANA paNNatA? goyamA! tabhappabhAe puDhavIe solasuttarajoyaNasatasahassabAhallAe uri egaM joyaNasahassaM progAhittA hiTThA vi egaM joyaNasahassaM vajjetA majjhe coddasattare joyaNasatasahasse, ettha NaM tamappabhApuDhavineraiyANaM ege paMcUNe paragAvAsasatasahasse havaMtIti makkhAtaM / Page #175 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 142 ] [ prajJApanAsUtra te NaM garagA aMto vaTTA bAhiM cauraMsA ahe khurappasaMThANasaMThitA niccaMdhayAratamasA vavagayagahacaMda-sUra-nakkhattajoisappahA meda-basA-pUyapaDala-ruhira-maMsacivikhallalitANulevaNatalA asuI bIsA paramabhigaMdhA kakkhaDaphAsA durahiyAsA asubhA garagA asubhA naragesu vedaNAmo, estha NaM tamadhyabhApuDhavineraiyANaM pajjattA'pajjattANaM ThANA pnnnnttaa| uvadhAeNaM loyassa asaMkhejjaibhAge samugghAeNaM loyassa asaMkhejjaibhAge, saTANeNaM loyassa asaMkhejjaibhAge / tattha NaM bahave tamappamApuDhaviNeraiyA parivasaMti / kAlA kAlobhAsA gaMbhIralomaharisA bhImA uttAsaNagA paramakiNhA vaNNeNaM paNNattA samaNAuso ! te NaM NiccaM bhItA NiccaM tatthA NiccaM tasiyA NiccaM ubdhiggA NiccaM paramamasuhaM saMbaddha naragabhayaM paccaNubhavamANA viharati / [173 pra.] bhagavan ! tamaHprabhApRthvI ke paryApta aura aparyApta nairayikoM ke sthAna kahA~ kahe haiM ? [173 u.] gautama ! eka lAkha solaha hajAra yojana moTI tamaHprabhApRthvI ke Upara kA eka hajAra yojana (pradeza) avagAhana (pAra) karake aura nIce kA eka hajAra yojana (pradeza) chor3akara madhya meM eka lAkha caudaha hajAra yojana (pradeza) meM, vahA~ tamaHprabhApRthvI ke nairayikoM ke pAMca kama eka lAkha narakAvAsa haiM, aisA kahA gayA hai| ve naraka (nArakAvAsa) bhItara se gola, bAhara se caurasa aura nIce se chure ke (AkAra kese tIkSNa) saMsthAna se yukta haiN| ve sadaiva (ghane) aMdhere se (bhare hote haiM,) ve graha, candra, sUrya, nakSatra Adi jyotiSkoM ke prakAza se vaMcita haiM, unake tala meda, vasA, mavAda kI moTI parata, rakta aura mAMsa ke kIcar3a ke lepa se lipta hote haiM, ataeva ve apavitra, bIbhatsa, atidurgandhita, karkaza sparzayukta, duHsaha evaM azubha yA sukharahita (asukha)naraka haiM; ina narakoM meM azubha vedanAe~ hotI haiN| ina (narakAvAsoM) meM tamaHprabhApRthvI ke paryApta evaM aparyApta nArakoM ke sthAna kahe haiN| upapAta kI apekSA se (ve narakAvAsa) loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM (haiM); samudghAta kI apekSA se loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM (haiM); aura svasthAna kI apekSA se (bhI ve) loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM (haiM); jahA~ ki bahuta-se tamaHprabhApRthvI ke nairayika nivAsa karate haiM / (ve nairayika) kAle, kAlI prabhA vAle, gambhIralomaharSaka, bhayAnaka, uttrAsadAyaka, varNa se atIva kRSNa kahe gae haiN| he prAyuSman zramaNo! ve (vahA~) sadaiva bhayabhIta, sadaiva trasta, nitya trAsita, sadaiva udvigna, nitya parama azubha tatsambaddha narakabhaya kA satata pratyakSa anubhava karate hue rahate haiM / 174. kahi NaM bhaMte ! tamatamApuDhavineraiyANaM pajjattA'pajjattANaM ThANA paNNattA ? goyamA ! tamatamAe puDhavIe aTThottarajoyaNasatasahassabAhallAe uri addhatevaNNaM joyaNasahassAI progAhitA hiTThA vi addhatevaNNaM joyaNasahassAI vajjettA majjhe tisu joyaNasahassesu, ettha NaM tamatamApuDhavineraiyANaM pajjattA'pajjattANaM paMcadisi paMca aNuttarA mahaimahAlayA mahANirayA paNNattA, taM jahA Page #176 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvitIya sthAnapada] [143 kAle 1 mahAkAle 2 rorue 3 mahArorue 4 apaiTThANe 5 / te NaM garagA aMto vaTTA bAhiM caurasA ahe khurappasaMThANasaMThitA niccaMdhayAratamasA kvagayagahacaMda-sUra-nakkhattajoisapahA meda-vasA-pUyapaDala ruhira-maMsacikhallalittANulevaNatalA asuI bosA paramadunbhigaMdhA kakkhaDaphAsA durahiyAsA asubhA naragA prasumA naragesu veyaNAno, etya NaM tamatamApuDhavineraiyANaM pajjattA'pajjattANaM ThANA pnnnnttaa| uvavAeNaM loyassa asaMkhejjaimAge, samugghAeNaM loyassa asaMkhejjaibhAge, saTANeNaM loyassa asNkhejjibhaage| tattha NaM bahave tamatamApuDhavineraiyA parivasaMti kAlA kAlobhAsA gaMbhIralomaharisA bhImA uttAsaNayA paramakiNhA vaNNeNaM paNNattA samaNAuso ! __te NaM Nicca bhItA NiccaM tatthA NiccaM tasiyA NiccaM ubviggA NiccaM paramamasuhaM saMbaddhaM paragabhayaM paccaNabhavamANA viharati / prAsotaM 1 battIsaM 2 aTThAvIsaM ca hoi 3 vIsaM ca 4 / aTThArasa 5 solasagaM 6 aThThattarameva 7 hiTimayA // 133 // aDahuttaraM ca 1 tIsaM 2 chavvIsaM ceva satasahassaM tu 3 / aTThArasa 4 solasagaM 5 coisamahiyaM tu chaTThIe 6 // 134 // addhativaNNasahassA urima'he vajjiUNa to bhaNiyaM / majjhe u tisu sahassesu hoti naragA tamatamAe 7 // 135 // tIsA ya 1 paNNavIsA 2 paNNarasa 3 daseba sayasahassAI 4 / tiNi ya 5 paMcUNegaM 6 paMceva praNuttarA naragA 7 // 136 // [174 pra.] bhagavan ! tamastamapRthvI ke paryApta aura aparyApta narayikoM ke sthAna kahA~ kahe gae haiM ? [174 u.] gautama ! eka lAkha, ATha hajAra moTI tamastamapRthvI ke Upara ke sAr3he bAvana hajAra yojana (pradeza) ko avagAhana (pAra) karake tathA nIce ke bhI sAr3he bAvana hajAra yojana (pradeza) ko chor3akara bIca ke tIna hajAra yojana (pradeza) meM, tamastamaprabhA pRthvI ke paryApta aura aparyApta nArakoM ke pAMca dizAoM meM pAMca anuttara, atyanta vistRta mahAn mahAniraya (bar3e-baDe narakAvAsa) kahe gae haiN| ve isa prakAra haiM--(1) kAla, (2) mahAkAla, (3) raurava, (4) mahAraurava aura (5) apratiSThAna / ve naraka (nArakAvAsa) aMdara se gola aura bAhara se caurasa haiM, nIce se chure ke samAna tIkSNasaMsthAna se yukta haiN| ve nitya andhakAra se prAvRta rahate haiM; vahA~ graha, candra, sUrya, nakSatra Adi jyotiSkoM kI prabhA nahIM hai| unake talabhAga meda, carbI, mavAda ke paTala, rudhira aura mAMsa ke kIcar3a ke lepa se lipta rahate haiN| ataeva ve apavitra, ghRNita, atidurgandhita, kaThorasparzayukta, duHsaha evaM Page #177 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 144 ] [prajJApanAsUtra azubha (aniSTa) naraka (nArakAvAsa) haiN| una narakoM meM azubha vedanAe~ hotI haiM / yahIM tamastamaHprabhApRthvI ke paryApta aura aparyApta nArakoM ke sthAna kahe gae haiN| upapAta kI apekSA se (ve nArakAvAsa) loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM haiM, samuddhAta kI apekSA se (ve) loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM haiM tathA svasthAna kI apekSA se (bhI ve) loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM haiN| he AyuSman zramaNo! inhIM (pUrvokta sthaloM) meM tamastamaHpRthvI ke bahuta-se nairayika nivAsa karate haiM; jo ki kAle, kAlI prabhA vAle, (bhayaMkara) gaMbhIraromAJcakArI, bhayaMkara, utkRSTa trAsadAyaka (aAtaMka utpanna karane vAle), varNa se atyanta kAle kahe haiM / __ ve (nAraka vahA~) nitya bhayabhIta, sadaiva trasta, sadaiva paraspara trAsa pahu~cAye hue, nitya (duHkha se) udvigna, tathA sadaiva atyanta aniSTa tatsambaddha narakabhaya kA satata sAkSAt anubhava karate hue jIvanayApana karate haiN| [saMgrahaNI gAthAoM kA artha--] (narakapRthviyoM kI kramazaH moTAI eka lAkha se Upara kI saMkhyA meM)-1. assI (hajAra), 2. battIsa (hajAra), 3. aTThAIsa (hajAra), 4. bIsa (hajAra), ThAraha (hajAra), 6. solaha (hajAra) aura 7. sabase nIcalI kI pATha (hajAra), (sabake sAtha 'yojana' zabda jor3a denA caahie|) / / 133 / / / (nArakAvAsoM kA bhUmibhAga---) (Upara aura nIce eka-eka hajAra yojana chor3akara chaThI naraka taka: eka lAkha se Upara kI saMkhyA meM).-1. aThahattara (hajAra). 2. tIsa (haja chavvIsa (hajAra), 4. aThAraha (hajAra), 5. solaha (hajAra), aura 6. chaThI narakapRthvI meM--caudaha (hajAra) ye saba eka lAkha yojana se Upara (kI saMkhyAe~) haiM / aura 7. sAtavIM tamastamA narakapRthvI meM Upara aura nIce sAr3he bAvana-sAr3he bAvana hajAra chor3a kara madhya meM tIna hajAra yojanoM meM naraka (nArakAvAsa) hote haiM, aisA kahA hai / / 134-135 // (nArakAvAsoM kI saMkhyA) (chaThI naraka taka lAkha kI saMkhyA meM)-1. (prathama pRthvI meM) tIsa (lAkha), 2. (dUsarI meM) paccIsa (lAkha), 3. (tIsarI meM) pandraha (lAkha), 4. (cauthI pRthvI meM) dasa lAkha, 5. (pAMcavIM meM) tIna (lAkha), tathA 6. (chaThI pRthvI meM) pAMca kama eka (lAkha) aura 7. (sAtavIM narakapRthvI meM) kevala pAMca hI anuttara naraka (nArakAvAsa) haiM / / 136 // vivecana-nairayikoM ke sthAnoM kI prarUpaNA-prastuta ATha sUtroM (sU. 167 se 174 taka) meM sAmAnya nairayikoM tathA tatpazcAt kramazaH pRthak-pRthak sAtoM nArakoM ke nairayikoM ke sthAnoM kI saMkhyA tathA una sthAnoM ke svarUpa evaM una sthAnoM meM rahane vAle nArakoM kI prakRti evaM paristhiti para prakAza DAlA gayA hai| pAThoM sUtroM meM ullikhita nirUpaNa kucha bAtoM ko chor3a kara prAyaH eka sarIkhA hai| nArakAvAsoM kI saMkhyA-sAtoM narakoM ke nArakAvAsoM kI kula milA kara 84 lAkha saMkhyA hotI hai; jisakA vivaraNa saMgrahaNI gAthAoM meM diyA gayA hai| isake atirikta nAraka kahA~ (kisa pradeza meM) rahate haiM ?, isakA vivaraNa bhI pUrvokta saMgrahaNI gAthAoM meM diyA hai, jaise ki-1 hajAra yojana Upara aura 1 hajAra yojana nIce chor3a kara bIca ke eka lAkha aThahattara hajAra yojana pradeza meM prathama pRthvI ke nAraka rahate haiM; ityAdi / sAtoM pRthviyoM ke nArakoM ke sthAnAdi kA varNana prAyaH samAna hai| 1. dekhiye saMgrahaNI gAthAe~-paNNavaNAsuttaM (mUlapATha-TippaNa) bhA. 1, pR. 54-55 Page #178 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvitIya sthAnapada ] [ 145 nArakAvAsoM kI bhUmi---nArakAvAsoM kA bhUmitala kaMkarIlA hone para bhI nArakoM ke paira rakhane para kaMkar3oM kA sparza aisA lagatA hai, mAno chure se paira kaTa gae hoN| unameM prakAza kA abhAva hone se sadaiva gAr3ha andhakAra vyApta rahatA hai| bAdaloM se AcchAdita kAlI ghora rAtri kI taraha vahA~ sadaiva andhakAra rahatA hai; kyoMki prakAzaka graha-sUrya-candrAdi kA yA unakI prabhA kA vahA~ abhAva hai| vahA~ meda, carbI, mavAda, rakta, mAMsa prAdi durgandhita vastuoM ke kIcar3a se bhUmitala vyApta rahatA hai, isalie ve nArakAvAsa sadaiva gaMde, dhuNita yA durgandhayukta rahate haiN| marI huI gAya, bhaiMsa Adi ke kalevaroM kI-sI durgandha se bhI atyanta aniSTa ghora durgandha vahA~ rahatI hai / dhauMkanI se lohe ko khUba dhauMkane para jaise gahare nIle raMga kI (kapota ke raMga-jaisI) jvAlA nikalatI hai, vaisI hI AbhA vAle nArakAvAsa hote haiM, kyoMki nArakoM ke utpattisthAna ko chor3a kara ve sarvatra uSNa hote haiN| yaha kathana chaThI-sAtavIM pRthvI ke sivAya anyapRthviyoM ke viSaya meM samajhanA caahie| Age kahA jAegA ki chaThI aura sAtavIM naraka ke nArakAvAsa kApotavarNa kI agni ke varNa-sadRza nahIM hote / una nArakAvAsoM kA sparza talavAra kI dhAra ke samAna atIva karkaza aura duHsaha hotA hai| ve dekhane meM bhI atyanta azubha hote haiN| una narakoM kI bedanAe~ bhI duHsaha zabda, rUpa, gandha, rasa aura sparza ke kAraNa atIva azubha yA asukhakara hotI haiN| nArakoM ko zarIraracanA, prakRti aura paristhiti-ve raMga se kAle-kalUTe aura bhayaMkara hote haiN| unake zarIra se kAlI prabhA nikalatI hai| unako dekhane mAtra se romAMca ho jAtA hai, athavA ve dUsare nArakoM meM atyanta bhaya utpanna karake romAMca khar3A kara dete haiN| isa kAraNa ve atyanta AtaMka paidA karate rahate haiN| tathA ve sadaiva bhayabhIta, trasta, AtaMkita, udvigna rahate haiM, tathA satata aniSTa narakabhaya kA anubhava karate rahate haiN|' paMcendriya tiryaJcayonikoM ke sthAnoM kI prarUparaNA 175. kahi NaM bhaMte ! paMcidiyatirikkhajoNiyANaM pajjattA'pajjatANaM ThANA paNNattA ? goyamA ! uDDhaloe tadevakadesabhAe 1, aholoe tadekkadesabhAe 2, tiriyaloe agaDesu talAesu nadIsu dahesu vAvIsu pukkhariNIsu dIhiyAsu guMjAliyAsu saresu sarapaMtiyAsu sarasarapaMtiyAsu bilesu bilapaMtiyAsu ujjharesu nijharesu cillalesu pallalesu vappiNesu dovesu samuddesu samvesu ceva jalAsaesu jalaDhANesu 3, ettha NaM paMceMdiyatirikkhajoNiyANaM pajjattA'pajjattANaM ThANA pnnnnttaa| uvavAeNaM loyassa asaMkhejjaibhAge, samugdhAeNaM loyassa asaMkhejjaibhAge, saTANeNaM logassa asNkhejjibhaage| [175 pra.] bhagavan ! paryApta aura aparyApta paMcendriyatithaMcoM ke sthAna kahA~ (-kahA~) kahe gae haiM ? [175 u.] gautama ! 1. Urdhvaloka meM usake ekadezabhAga meM, 2. adholoka meM usake ekadezabhAga meM, 3. tiryagloka meM kuoM meM, tAlAboM meM, nadiyoM meM, vApiyoM meM, drahoM meM, puSkariNiyoM meM, dIpikAoM meM, gujAlikAoM meM, sarovaroM meM, paMktibaddha sarovaroM meM, sara-sara-paMktiyoM meM, biloM meM, paMktibaddha biloM meM, parvatIya jalasrotoM meM, jharanoM meM, choTe gaDDhoM meM, pokharoM meM, kyAriyoM athavA khetoM 1. prajJApanAsUtra malaya. vRtti. patrAMka 80-81 kA sArAMza Page #179 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 146 ] [prajJApanAsUna meM, dvIpoM meM, samudroM meM tathA sabhI jalAzayoM evaM jala ke sthAnoM meM; ina (sabhI pUrvokta sthaloM) meM paMcendriyatiryaJcoM ke paryAptakoM aura aparyAptakoM ke sthAna kahe gae haiN| upapAta kI apekSA se (ve) loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM haiM, samudghAta kI apekSA se loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM haiM, aura svasthAna kI apekSA se (bhI) ve loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM haiN| vivecana-paMcendriya tiryaJcoM ke sthAnoM kI prarUpaNA--prastuta sUtra (sU. 175) meM paMcendriyatiryaJcayonikoM ke paryAptakoM aura aparyAptakoM ke sthAnoM kI prarUpaNA kI gaI hai| isameM prayukta zabdoM kA spaSTIkaraNa pahale hI kiyA jA cukA hai / manuSyoM ke sthAnoM kI prarUpaNA 176. kahi NaM bhaMte ! maNussANaM pajjattA'pajjattANaM ThANA paNNatA ? goyamA ! aMtomaNussakhette paNatAlIsAe joyaNasatasahassesu aDDhAijjesu dIva-samuddesu paNNarasasu kammabhUmIsu tIsAe akammabhUmIsu chappaNNAe aMtaradovesu, ettha NaM maNussANaM pajjattA'pajjattANaM ThANA pnnnnttaa| uvavAeNaM loyassa asaMkhejjaibhAge, samugghAeNaM savvaloe, saTANeNaM loyassa asaMkhejjaibhAge / [176 pra.] bhagavan ! paryApta aura aparyApta manuSyoM ke sthAna kahA~ (-kahA~) kahe gae haiM ? [176 u.] gautama ! manuSyakSetra ke andara paiMtAlIsa lAkha yojanoM meM, DhAI dvIpa-samudroM meM, pandraha karmabhUmiyoM meM, tIsa akarmabhUmiyoM meM, aura chappana antarvIpoM meM; ina sthaloM meM paryApta aura aparyApta manuSyoM ke sthAna kahe gae haiN| upapAta kI apekSA se (ve) loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM, samudghAta kI apekSA se sarvaloka meM haiM, aura svasthAna kI apekSA se loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM haiN| vivecana-manuSyoM ke sthAnoM ko prarUpaNA-prastutasUtra (sU. 176) meM paryAptaka aura aparyAptaka manuSyoM ke sthAnoM kI prarUpaNA kI gaI hai| samadaghAta kI apekSA se sarvaloka meM--samudghAta kI apekSA se paryApta aura aparyApta manuSya sarvaloka meM hote haiM, kaha kathana kevalisamuddhAta kI apekSA se sambhava hai|' sarva bhavanavAsI devoM ke sthAnoM kI prarUpaNA 177. kahi NaM bhaMte ! bhavaNavAsINaM devANaM pajjattA'pajjattANaM ThANA paNNatA ? kahi NaM bhaMte ! bhavaNavAsI devA parivasaMti ? goyamA ! imose rayaNappabhAe puDhavIe asIuttarajoyaNasatasahassabAhallAe uri ega joyaNasahassaM progAhittA heTThA vegaM joyaNasahassaM vajettA majjhimaaTThahattare joyaNasatasahasse, ettha NaM bhavaNavAsoNaM devANaM satta bhavaNakoDIyo bAvariM ca bhavaNAvAsasatasahassA bhavaMtIti makkhAtaM / 1. prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 84 Page #180 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvitIya sthAnapada ] [147 - te gaM bhavaNA bAhiM vaTTA aMto samacaurasA ahe pukkharakaNNiyAsaMThANasaMThitA ukkiNNaMtaraviulagaMbhIrakhAta-parihA pAgAra-'TTAlaya-kavADa-toraNa-paDiduvAradesabhAgA jaMta-sayagghi-musala-musaMDhipariyariyA praujjhA sadAjatA sadAguttA aDayAlakoTagaraiyA aDayAlakayavaNamAlA khemA sivA kikarAmaradaMDovarakkhiyA lAulloiyamahiyA gosIsa-sarasarattacaMdaNadadaradiNNapaMcaMgulitalA uciyacaMdaNakalasA caMdaNaghaDasukatatoraNapaDiduvAradesabhAgA pAsattosattaviulavaTTavagghAriyamalladAmakalAvA paMcavaNNasarasasurahimukkapupphapujokyArakaliyA' kAlAgaru-pavarakudurukka-turukkadhUvamaghamaghetagaMdhuddhayAbhirAmA sugaMdhavaragaMdhagaMdhiyA gaMdhavaTTibhUtA accharagaNasaMghasaMvigiNNA divvatuDitasahasaMpaNaditA samvarayaNAmayA acchA saNhA laNhA ghaTTA maTThA porayA NimmalA nippaMkA nikkaMkaDacchAyA sappahA sassiriyA samariyA saujjoyA pAsAdIyA darisaNijjA abhirUvA paDiruvA, ettha NaM bhavaNavAsINaM devANaM pajjattA'pajjattANaM ThANA pnnnnttaa| __uvavAeNaM logassa asaMkhejjaibhAge, samugghAeNaM logassa asaMkhejjaibhAge, saTANeNaM loyassa asaMkhejjaibhAge / tattha NaM bahave bhavaNavAsI devA parivasaMti / taM jahA asurA 1 nAga 2 suvaNNA 3 vijjU 4 aggI ya 5 dIva 6 udahI ya 7 / disi 8 pavaNa 6 thaNiya 10 nAmA dasahA ee bhavaNavAsI // 137 // cUDAmaNimauDarayaNa 1-bhUsaNaniuttaNAgaphaDa 2.garula 3-baira 4-puSNakalasaviupphesa 5-sIha 6-magara 7-gayaaMka 8-hayavara 6-vaddhamANa 10-nijjuttacittacidhagatA surUvA mahiDDIyA mahajjutIyA mahAyasA mahabbalA mahANubhAgA mahAsokkhA hAravirAiyavacchA kaDaga-tuDiyathaMbhiyabhuyA aMgada-kuDala-maTThagaMDatala kaNNapIDhadhArI vicittahatthAbharaNA vicittamAlA-maulomauDA kallANagapavaravatthaparihiyA kallANagapavaramallANulevaNadharA bhAsuraboMdI palaMbavaNamAladharA divveNaM vapaNeNaM digveNaM gaMdheNaM divveNaM phAseNaM divveNaM saMghayaNeNaM divveNaM saMThANeNaM divvAe iDDIe divAe jutIe divAe pabhAe divyAe chAyAe divvAe accoe divveNaM teeNaM divvAe lesAe dasa disAmro ujjovemANA pbhaasemaannaa| te NaM tattha sANaM sANaM bhavaNAvAsasayasahassANaM sANaM sANaM sAmANiyasAhassINaM sANaM sANaM tAyattIsagANaM sANaM sANaM logapAlANaM sANaM sANaM aggahisINaM sANaM sANaM parisANaM sANaM sANaM aNiyANaM sANaM sANaM aNiyAhivatINaM sANaM sANaM pAyarakkhadevasAhassINaM aNNesi ca bahUNaM bhavaNavAsINaM devANa ya devINa ya AhevaccaM porevaccaM sAmittaM bhaTTittaM mahayaragattaM prANAIsarasegAvaccaM kAremANA pAlemANA mahatAhatanaTTa-gIta-vAitataMtI-tala-tAla-tuDiya-ghaNamuyaMga-paDuppavAiyaraveNa divvAI bhogabhogAI bhuMjamANA viharaMti / [177 pra.] bhagavan ! paryApta aura aparyApta bhavanavAsI devoM ke sthAna kahA~ kahe gae haiM ? bhavanavAsI deva kahA~ nivAsa karate haiM ? [177 u.] gautama ! eka lAkha assI hajAra yojana moTI isa ratnaprabhAthvI ke Upara eka 1. granthAnam 1000 Page #181 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 148] 1 prajJApanAsUtra hajAra yojana (pradeza) avagAhana (pAra) karake aura nIce bhI eka hajAra yojana chor3a kara bIca meM eka lAkha aThahattara hajAra yojana meM bhavanavAsI devoM ke sAta karor3a, bahattara lAkha bhavanAvAsa haiM, aisA kahA gayA hai / ve bhavana bAhara se gola aura bhItara se samacaturasra (caukora), tathA nIce puSkara (kamala) kI kaNikA ke AkAra ke haiM / (una bhavanoM ke cAroM ora) gaharI aura vistIrNa khAiyA~ aura parikhAe~ khudI huI hotI haiM, jinakA antara spaSTa (pratIta hotA) hai| (yathAsthAna) prAkAroM (parakoToM), aTAriyoM, kapAToM, toraNoM aura pratidvAroM se (ve bhavana) suzobhita haiM / (tathA ve bhavana) vividha yantroM, zataghniyoM (mahAzilAoM yA mahAyaSTiyoM), mUsaloM, musuNDhI nAmaka zastroM se cAroM ora veSTita (ghire hue) hote haiM; tathA ve zatruoM dvArA ayodhya (yuddha na kara sakane yogya), sadAjaya (sadaiva jayazIla), sadAgupta (sadaiva surakSita) evaM ar3atAlIsa koThoM (prakoSThoM-kamaroM) se racita, ar3atAlIsa vanamAlAoM se sasajjita, kSemamaya (upadravarahita), ziva (maMgala)maya kiMkaradevoM ke daNDoM se uparikSata haiN| (gobara Adi se) lIpane aura (cUne Adi se) potane ke kAraNa (ve bhavana) prazasta rahate haiM / (una bhavanoM para) gozIrSacandana aura sarasa raktacandana se (lipta) pAMcoM aMguliyoM (vAle hAtha) ke chApe lage hote haiM / (yathAsthAna) candana ke kalaza (mAMgalyaghaTa) rakhe hote haiN| unake toraNa aura pratidvAradeza ke bhAga candana ke ghar3oM se suzobhita (sukRta) hote haiN| (ve bhavana) Upara se nIce taka laTakatI huI lambI vipula evaM golAkAra puSpamAlAoM ke kalApa se yukta hote haiM; tathA paMcaraMge tAje sarasa sugandhita puSpoM ke upacAra se bhI yukta hote haiM / ve kAle agara, zreSTha cIr3A, lobAna tathA dhUpa kI mahakatI huI sugandha se ramaNIya, uttama sugandhita, hone se gaMdhavaTTI ke samAna lagate haiM / ve apsarAgaNa ke saMghoM se vyApta, divya vAdyoM ke zabdoM se bhalIbhAMti zabdAyamAna, sarvaratnamaya, svaccha, cikane (snigdha), komala, ghise hue, pauMche hue, raja se rahita, nirmala, niSpaMka, AvaraNarahita kAnti (chAyA) vAle, prabhAyukta, zrIsampanna, kiraNoM se yukta, udyotayukta (zItala prakAza se yukta), prasanna karane vAle, darzanIya, abhirUpa (atiramaNIya) evaM sarUpa hote haiN| ina (pUrvokta vizeSatAmoM se yukta bhavanoM) meM paryApta aura aparyApta bhavanavAsI devoM ke sthAna kahe gae haiN| (ve) upapAta kI apekSA se loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM haiM; samudghAta kI apekSA se loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM haiM, aura svasthAna kI apekSA se (bhI) loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM haiM / vahA~ bahuta-se bhavanavAsI deva nivAsa karate haiN| ve isa prakAra haiM [gAthArtha-] 1-asurakumAra, 2-nAgakumAra, 3-supa(varNakumAra, 4-vidyutkumAra, 5-agnikumAra, 6-dvIpakumAra, 7-udadhikumAra, 8-dizAkumAra, 6-pavanakumAra aura 10-stanitakumAra; ina nAmoM vAle dasa prakAra ke ye bhavanavAsI deva haiM / / 137 / / inake mukuTa yA AbhUSaNoM meM aMkita cihna kramaza: isa prakAra haiM- (1) cUDAmaNi, (2) nAga kA phana, (3) garur3a, (4) vajra, (5) pUrNakalaza cihna se aMkita mukuTa, (6) siMha, (7) makara (magaramaccha), (8) hastI kA cihna, (6) zreSTha azva aura (10) varddhamAnaka (zarAvasampuTa = sakorA), inase yukta vicitra cihnoM vAle, surUpa, mahaddhika (mahatI Rddhi vAle) mahAdyuti (kAnti) vAle, mahAn balazAlI, mahAyazasvI, mahAn anubhAga (anubhAva-prabhAva yA zApAnugrahasAmarthya) bAle, mahAn (atIva) sukha vAle, hAra se suzobhita vakSasthala vAle, kar3oM aura bAjUbandoM se stambhita bhujA vAle, kapoloM ko cikane banAne vAle aMgada, kuNDala tathA karNapITha ke dhAraka, hAthoM meM vicitra Page #182 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvitIya sthAnapada ] [ 149 (nAnArUpa) AbhUSaNa vAle, vicitra puSpamAlA aura mastaka para mukuTa dhAraNa kiye hue, kalyANakArI uttama vastra pahane hue, kalyANakArI zreSTha mAlA aura anulepana ke dhAraka, dedIpyamAna zarIra vAle, lambI vanamAlA ke dhAraka tathA divya varNa se, divya gandha se, divya sparza se, divya saMhanana se, divya saMsthAna (prAkRti) se, divya Rddhi se, divya dyati (kAnti) se, divya prabhA se, divya chAyA (zobhA) se, divya aci (jyoti) se, divya teja se evaM divya lezyA se dasoM dizAoM ko prakAzita karate hue, suzobhita karate hue ve (bhavanavAsI deva) vahA~ apane-apane lAkhoM bhavanAvAsoM kA, apane-apane hajAroM sAmAnikadevoM kA, apane-apane trAstriza devoM kA, apane-apane lokapAloM kA anamahiSiyoM kA, apanI-apanI pariSadAnoM kA, apane-apane sainyoM (anIkoM) kA, apane-apane senAdhipatiyoM kA, apane-apane prAtmarakSaka devoM kA, tathA anya bahuta-se bhavanavAsI devoM aura deviyoM kA Adhipatya, paurapatya (agresaratva), svAmitva (nAyakatva), bhatatva (poSakatva), mahAttaratva (mahAnatA), Ajaizvaratva (apanI AjJA kA pAlana karAne kA prabhutva) evaM senApatitva (apanI senA ko AjJA pAlana karAne kA prAdhAnya) karate-karAte hae tathA pAlana karate-karAte hae, ahata (3 (avyAhata-vyAghAta. rahita athavA pAhata-pAkhyAnakoM se pratibaddha) nRtya, gIta, vAdita, evaM taMtrI, tala, tAla (kAMsA), truTita (vAdya) aura ghanamRdaMga bajAne se utpanna mahAdhvani ke sAtha divya evaM upabhogya bhogoM ko bhogate hue vicarate haiN| 178. [1] kahi gaM bhaMte ! asurakumArANaM devANaM pajjattA'pajjattANaM ThANA paNNattA ? kahi NaM bhaMte ! asurakumArA devA parivasaMti ? goyamA ! imose rayaNappabhAe puDhavIe prasouttarajoyaNasatasahassabAhallAe uri ega joyaNasahassaM progAhittA hevA vegaM joyaNasahassaM vajjetA majjhe aTThahattare joyaNasatasahasse, etya NaM asura. kumArANaM devANaM coTTi bhavaNAvAsasatasahassA havaMtIti makkhAyaM / te NaM bhavaNA bAhi vaTTA aMto cauraMsA ahe pukkharakaNiyAsaMThANasaMThitA ukkiNNaMtaraviula. gaMbhIrakhAya-parihA pAgAra-TTAlaya-kavADa-toraNa-paDiduvAradesabhAgA jaMtasayagghi musala-musa vipariyariyA asojhA sadAjayA sadAguttA aDayAlakoTagara iyA aDayAlakavaNamAlA khemA sivA kikarAmaradaMDovarakkhiyA lAulloiyamahiyA gosIsa-sarasarattacaMdaNadadadiNNapaMcaMgulitalA uvacitacaMdaNakalasA caMdagaghaDasukayatoraNapaDiduvAradesabhAgA prAsattosattaviulavaTTavagdhAriyamalladAmakalAvA paMcavaNNasarasasurabhimukkapuSphapujovayArakaliyA kAlAgaru-pavarakuMdurukka-turukkadhUvamaghamaghetagaMdhudadhuyAbhirAmA sugaMdhavaragaMdhagaMdhiyA gaMdhavaTTibhUtA accharagaNasaMghasaMvigiNNA dinvatuDitaptaddasaMpaNadiyA savvarayaNAmayA acchA sahA laNhA ghaTTA maTThA NIrayA nimmalA nippaMkA NikkaMkaDacchAyA sappabhA samarIyA saujjoyA pAsAIyA darisaNijjA abhirUvA paDirUvA, ettha NaM asurakumArANaM devANaM pajjattA'pajjattANaM ThANA pnnnnttaa| ___ uvavAeNaM loyassa asaMkhejjaibhAge, samugghAeNaM loyassa asaMkhejjaibhAge, saTThANeNaM loyassa asNkhejjibhaage| tatya gaM bahave asurakumArA devA parivasaMti; kAlA lohiyakkha-biboTA dhavalapupphadaMtA asiyakesA vAmeyakuDaladharA pradacaMdaNANulittagattA, IsIsilidhapupphapagAsAI asaMkiliTThAI suhamAI vatthAI Page #183 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 150] [ prajJApanAsUtra pavaraparihiyA, vayaM ca paDhama samaikkatA, biiyaM ca prasaMpattA, bhadde jovaNe vaTTamANA, talabhaMgaya-tuDitapavara bhUsaNa-nimmalamaNi-rayaNamaMDitabhuyA dasamuddAmaMDiyagnahatthA cUDAmaNicicidhagatA suruvA mahiDDIyA mahajjuiyA mahAyasA mahabbalA mahANubhAgA mahAsokkhA hAravirAiyavacchA kaDaya-tuDiyathaMbhiyabhuyA aMgaya-kuMDala-maTTagaMDayala kaNNapIDhadhArI vicittahatyAbharaNA vicittamAlA-ma ulo kallANagapavara vatthaparihiyA kallANagapavaramallANulevaNadharA bhAsuraboMdI palaMbavaNamAladharA diveNaM vaNNeNaM diveNaM gaMdheNaM diveNaM phAseNaM diveNaM saMghayaNeNaM diveNaM saMThANeNaM divAe iDDIe divAe juIe divvAe pabhAe divyAe chAyAe divAe praccIe divveNaM teeNaM divvAe lesAe dasa disAmro ujjovemANA pbhaasemaannaa| te NaM tastha sANaM sANaM bhavaNAvAsasatasahassANaM sANaM sANaM sAmANiyasAhassINaM sANaM sANaM tAyattIsANaM sANaM sANaM logapAlANaM sANaM sANaM agamahisINaM sANaM sANaM parisANaM sANaM sANaM aNiyANaM sANaM sANaM praNiyAdhivatoNaM sANaM sANaM pAyarakkhadevasAhassINaM aNNesi ca bahUNaM bhavaNavAsINaM devANa ya devINa ya AhebaccaM porevaccaM sAmiccaM bhaTTittaM mahattaragattaM prANAIsaraseNAvaccaM kAremANA pAlemANA mahatA'taNaTTa-gIta-vAiyataMtI-tala-tAla-tuDiya-ghaNamuiMgapacuppavAiyaraveNaM divvAiM bhogabhogAI bhujamANA viharati / [178-1 pra.] bhagavan ! paryApta aura aparyApta asurakumAra devoM ke sthAna kahA~ kahe gae haiM ? asurakumAra deva kahA~ nivAsa karate haiM ? [178-1 u.] gautama ! eka lAkha assI hajAra yojana moTI isa ratnaprabhApRthvI ke Upara eka hajAra yojana avagAhana karake aura nIce eka hajAra yojana (pradeza) chor3a kara, bIca meM (sthita) jo eka lAkha aThahattara hajAra yojana (pradeza hai,) vahA~ asurakumAradevoM ke cauMsaTha lAkha bhavana-pAvAsa haiM, aisA kahA gayA hai| ve bhavana (bhavanAvAsa) bAhara se gola, aMdara se caurasa (caukora), aura nIce se puSkara-(nIlakamala) kaNikA ke AkAra meM saMsthita haiM / (una bhavanoM ke cAroM ora) gaharI aura vistIrNa khAiyA~ aura parikhAe~ khudI huI haiM, jinakA antara spaSTa (pratIta hotA) hai| (yathAsthAna) prAkAroM (parakoToM), aTAriyoM, kapAToM, toraNoM aura pratidvAroM se bhavanoM ke ekadezabhAga suzobhita hote haiM, (tathA ve bhavana) yaMtroM, zataghniyoM (mahAzilAoM yA mahAyaSTiyoM), mUsaloM aura musuNDhI nAmaka zastroM se (cAroM ora se) veSTita (ghire hue) hote haiM; tathA zatruoM dvArA ayodhya (yuddha na kara sakane yogya), sadAjaya, sadAgupta (sadaiva surakSita) tathA ar3atAlIsa koThoM se racita, ar3atAlIsa vanamAlAoM se susajjita, kSemamaya, zivamaya, kiMkara-devoM ke daNDoM se uparakSita haiM / (gobara Adi se) lIpane aura (cUne Adi se) potane ke kAraNa (ve bhavana) prazasta rahate haiN| (una bhavanoM para) gozIrSacandana aura sarasa raktacandana se (lipta) pAMcoM aMguliyoM (vAle hAtha) ke chApe lage hote haiM; (yathAsthAna) candana ke (mAMgalya ya) kalaza rakhe hote haiN| unake toraNa aura pratidvAradeza ke bhAga candana ke ghar3oM se suzobhita (sukRta) hote haiN| (ve bhavana) Upara se nIce taka laTakatI huI lambI vipula evaM golAkAra puSpamAlAoM ke samUha se yukta hote haiM ; tathA paMcaraMge tAje sarasa sugandhita puSpoM ke dvArA upacAra se bhI yukta hote haiM / (ve bhavana) kAle agara, zreSTha cIr3A, lobAna tathA dhUpa kI mahakatI huI sugandha se ramaNIya, uttama sugandha se sugandhita, gandhavaTTI (agarabattI) ke samAna lagate haiN| (ve bhavana) apsarAgaNa ke saMghoM se vyApta, Page #184 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvitIya sthAnapada [ 151 divya vAdyoM ke zabdoM se zabdAyamAna, sarvaratnamaya, svaccha, cikane (snigdha), komala, ghise hue, pauMche hue, raja se rahita, nirmala, niSpaMka (kalaMkarahita), prAvaraNarahita-kAntimAn, prabhAyukta, zrIsampanna, raNoM se yukta udyotayakta (prakAzamAna), prasannatA (AhAda) utpanna karane vAle, darzanIya, abhirUpa (atiramaNIya) evaM pratirUpa (sundara) hote haiM / ina (pUrvokta vizeSatAoM se yukta bhavanAvAsoM) meM paryApta aura aparyApta asurakumAra devoM ke sthAna kahe gae haiM / (ve) upapAta kI apekSA se loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM haiM; samudghAta kI apekSA se loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM haiM (aura) svasthAna kI apekSA se (bhI) loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM una (pUrvokta sthAnoM) meM bahuta-se asurakumAra deva nivAsa karate haiN| (ve asurakumAra deva) kAle, lohitAkSaratna tathA bimbaphala ke samAna aoThoM vAle, zveta (dhavala) puSpoM ke samAna dAMtoM tathA kAle kezoM vAle, bAe~ eka kuNDala ke dhAraka, gIle candana se lipta zarIra (gAtra) vAle, zilindhapuSpa ke samAna thor3e-se prakAzamAna (kiJcit rakta) tathA saMkleza uppanna na karane vAle sUkSma atIva uttama vastra pahane hue, prathama (kaumArya) vaya ko pAra kiye hue (kumArAvasthA ke kinAre pahu~ce hue) aura dvitIya vaya ko asaMprApta (prApta nahIM kiye hue) (ataeva) bhadra (pratiprazasta) yauvana meM vartamAna hote haiM / (tathA ve) talabhaMgaka (bhujA kA AbhUSaNa vizeSa), zruTita (bAharakSaka) evaM anyAnya zreSTha AbhUSaNoM meM jaTita nirmala maNiyoM tathA ratnoM se maNDita bhujAoM vAle, dasa mudrikAoM (aMgUThiyoM) se suzobhita agrahasta (aMguliyoM) vAle, cUDAmaNirUpa adbhuta cihna vAle, surUpa, maddhika, mahAdyutimAna, mahAyazasvI, mahAbalI, mahAnubhAga (sAmarthya) yukta, mahAsukhI, hAra se suzobhita vakSasthala vAle, kar3oM aura bAjUbaMdoM se stambhita bhujA vAle, aMgada evaM kuNDala se cikane kapola vAle tathA karNapITha ke dhAraka, hAthoM meM vicitra AbharaNa vAle, vicitra puSpamAlA mastaka meM dhAraNa kiye hue, kalyANakArI uttama vastra pahane hue, kalyANakArI zreSTha mAlA aura anulepana ke dhAraka dedIpyamAna (camakate hue) zarIra vAle, lambI vanamAlA ke dhAraka tathA divyavarNa se, divya gandha se, divya sparza se, divya saMhanana se. divya saMsthAna (zarIra ke DIlaDaula) se. divya Rddhi se. divya dhati se. divya prabhA se. divya chAyA (kAnti) se, divya aci (jyoti) se, divya teja se aura divya lezyA se dasoM dizAoM ko prakAzita karate hue, suzobhita karate hue ve (bhavanavAsI deva) vahA~ apane-apane lAkhoM bhavanAvAsoM kA, apane-apane hajAroM sAmAnika devoM kA, apane-apane trAstriza devoM kA, apane-apane lokapAloM kA, apanI-apanI agnamahiSiyoM kA, apanI-apanI pariSadoM kA, apanI-apanI senAoM kA, apane-apane sainyAdhipatidevoM kA, apane-apane AtmarakSakadevoM kA tathA aura bhI anya bahuta-se bhavanavAsI devoM aura deviyoM kA prAdhipatya, paurapatya (agresarasva), svAmitva (netRtva), bhartRtva (poSaNakartRtva), mahattaratva (mahAnatA), prAjJezvaratva evaM senApatya karate-karAte tathA pAlana karate-karAte hue, mahAn Ahata se (bar3e joroM se athavA mahAn vyAghAtarahita) nRtya, gIta, vAdita, tala, tAla, truTita aura dhanamRdaMga ke bajAne se utpanna mahAdhvani ke sAtha divya evaM upabhogya bhogoM kA upabhoga karate hue viharaNa karate haiN| [2] camara-baliNo yasya duve asurakumAridA asurakumArarAyANo parivasaMti kAlA mahAnIlasarisA golaguliya-gavala-prayasikusamapagAsA viyasiyasayavattaNimmalaIsosita-ratta-taMbaNayaNA garulAyayaujjutugaNAsA proyaviyasilappavAlabibaphalasannibhAharohA paMDarasasisagalavimala-nimmaladahi Page #185 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 152] [ prajJApanAsUtra ghaNa-saMkha-gokhIra-kuda-dagaraya-muNAliyAdhavaladaMtaseDhI huyavahaNidhaMtadhoyatattatavaNijjarattatala-tAlujohA aMjaNa-ghaNakasiNaruyagaramaNijjaNiddhakesA vAmeyakuDaladharA, praddacaMdaNANulittagattA, IsIsiliMdhapupphapagAsAI asaMkiliTThAI suhumAiM vatthAI pavara parihiyA, vayaM ca paDhama samaikkaMtA, biiyaM tu asaMpattA, bhadde jovaNe vaTTamANA, talabhaMgaya-tuDita-pavarabhUsaNa-nimmalamaNi-rayaNamaMDitabhayA dasamuddAmaMDiyAgahatthA cUDAmaNiciciMdhagatA suruvA mahiDDhIyA mahajjuIyA mahAyasA mahAbalA mahANubhAgA mahAsokkhA hAravirAiyavacchA kaDaya-tuDiyarthabhiyabhuyA aMgada-kuMDala-maTTagaMDatalakaNNapIDhadhArI vicitta. hatthAbharaNA vicittamAlA-maulI kallANagapavaravatthaparihiyA kallANagapavaramallANulevaNA bhAsuraboMdI palaMbavaNamAladharA diveNaM vaNNaNaM diveNaM gaMdheNaM divveNaM phAseNaM diveNaM saMghayaNeNaM diveNaM saMThANeNaM divAe iDDhIe divAe jutIe divAe pabhAe dikhAe chAyAe divAe accIe diveNaM teeNaM divAe lesAe dasa disAmro ujjovemANA pabhAsemANA / te NaM tattha sANaM sANaM bhavaNAvAsasatasahassANaM sANaM sANaM sAmANiyasAhassINaM sANaM sANaM tAyattIsANaM sANaM sANaM logapAlANaM sANaM sANaM agamahisoNaM sANaM sANaM parisANaM sANaM sANaM aNiyANaM sANaM sANaM aNiyAdhivatINaM sANaM sANaM prAtarakkhadevasAhassINaM aNNasiM ca bahUNaM bhavaNavAsINaM devANa ya devINa ya AhevaccaM porevaccaM sAmittaM bhaTTittaM mahagharagattaM ANAIsaraseNAvaccaM kAremANA pAlemANA mahatA'hatanaTTa-gIta-vAitataMtI-tala-tAlatuDita-ghaNamaiMgapaDappavAitaraveNaM divvAI bhogabhogAI bhujamANA viharati / [178-2] yahA~ (inhIM sthAnoM meM) jo do asurakumAroM ke rAjA-camarendra aura balIndra nivAsa karate haiM, ve kAle, mahAnIla ke samAna, nIla kI golI, gavala (bhaMsa ke sIMga), alasI ke phUla ke samAna (raMga vAle), vikasita kamala (zatapatra) ke samAna nirmala, kahIM zveta, rakta evaM tAmravarNa ke netroM vAle, garur3a ke samAna vizAla sIdhI aura U~cI nAka vAle, puSTa yA tejasvI (upacita) mUgA tathA bimbaphala ke samAna adharoSTha vAle ; zveta vimala evaM nirmala candrakhaNDa, jame hue dahI, zaMkha, gAya ke dUdha, kunda, jalakaNa aura mRNAlikA ke samAna dhavala dantapaMkti vAle, agni meM tapAye aura dhoye hue tapanIya (sone) ke samAna lAla talavoM, tAlu tathA jihvA vAle, aMjana tathA megha ke samAna kAle, rucakaratna ke samAna ramaNIya evaM snigdha (cikane) kezoM vAle, bAMe eka kAna meM kuNDala ke dhAraka, gIle (sarasa) candana se lipta zarIra vAle, zilIndhra-puSpa ke samAna kiMcit lAla raMga ke evaM kleza utpanna na karane vAle (atyanta sukhakara) sUkSma evaM atyanta zreSTha vastra pahane hue, prathama vaya (kaumArya) ko pAra kiye hue, dUsarI vaya ko aprApta, (ataeva) navayauvana meM vartamAna, talabhaMgaka, truTita tathA anya zreSTha prAbhUSaNoM evaM nirmala maNiyoM aura ratnoM se maNDita bhujAoM vAle, dasa mudrikAoM (aMgUThiyoM) se suzobhita agrahasta (hAtha kI aMguliyoM) vAle, vicitra cUr3AmaNi ke cihna se yukta, surUpa, mahaddhika, mahAdyutimAn, mahAyazasvI, mahAbalavAn, mahAsAmarthyazAlI (prabhAvazAlI), mahAsukhI, hAra se suzobhita vakSasthala vAle, kar3oM tathA bAjUbaMdoM se stambhita bhujAoM vAle, aMgada, kuNDala tathA kapola bhAga ko marSaNa karane vAle karNapITha (karNAbhUSaNa) ke dhAraka, hAthoM meM vicitra AbhUSaNoM vAle, adbhuta mAlAoM se yukta mukuTa vAle, kalyANakArI zreSTha vastra pahane hue, kalyANakArI zreSTha mAlA aura anulepana ke dhAraka, dedIpyamAna (camakate hue) zarIra vAle, lambI vanamAlAoM ke dhAraka tathA divya varNa se, divya gandha se, divya sparza se, divya saMhanana se, divya saMsthAna (AkRti) se, divya Rddhi se, divya dyuti se, divya prabhA se, divya kAnti se, divya aci Page #186 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvitIya sthAnapada] [ 153 (jyoti) se, divya teja se aura divya lezyA (zArIrikavarNa-saundarya) se dasoM dizAoM ko prakAzita evaM prabhAsita (suzobhita) karate hue, ve (asurakumAroM ke indra camarendra aura balIndra) vahA~ apaneapane lAkhoM bhavanAvAsoM kA, apane-apane hajAroM sAmAnikoM kA, apane-apane trAstrizaka devoM kA, apane-apane lokapAloM kA, apanI-apanI agramahiSiyoM kA, apanI-apanI pariSadoM kA, apanI-apanI senAoM kA, apane-apane sainyAdhipatiyoM kA, apane-apane hajAroM AtmarakSaka devoM kA aura anya bahuta-se bhavanavAsI devoM aura deviyoM kA Adhipatya, paurapatya (agresaratva), svAmitva, bhartRtva, mahattarakatva (mahAnatA) aura prAjJaizvaratva tathA senApatya karate-karAte tathA pAlana karate-karAte hue mahAn Ahata (bar3e jora se, athavA ahata-vyAghAtarahita) nATya, gIta, vAdita, (bajAe gae) taMtrI, tala, tAla, zruTita aura ghanamRdaMga Adi se utpatra mahAdhvani ke sAtha divya upabhogya bhogoM ko bhogate hue rahate haiN| 179. [1] kahi NaM bhaMte ! dAhiNillANaM asurakumArANaM devANaM pajjattA'pajjattANaM ThANA paNNatA ? kahi NaM bhaMte ! dAhiNillA asurakumArA devA parivasaMti ? goyamA ! jaMbuddIve dIve maMdarassa pabvatassa dAhiNeNaM imose rayaNappabhAe puDhavIe asIuttarajoyaNasatasahassabAhallAe uri egaM joyaNasahassa progAhittA heDhA vegaM joyaNasahassaM vajjittA mAjhe aTThahattare joyaNasatasahasse, ettha NaM dAhiNillANaM asurakumArANaM devANaM cottIsa bhavaNAvAsasatasahassA bhavaMtIti makkhAtaM / te NaM bhavaNA bAhiM baTTA aMto cauraMsA, so cceva vaSNamo' jAva paDirUvA / ettha NaM dAhiNillANaM asurakumArANaM devANaM pajjattA'pajjattANaM ThANA paNNattA / tisu vi logassa asaMkhejjaibhAge / tattha NaM bahave dAhiNillA asurakumArA devA ya devIpro ya parivasaMti / kAlA lohiyavakhA tahevajAva bhujamANA viharati / etesi NaM taheva tAyattIsagalogapAlA bhavaMti / evaM samvattha bhANitanvaM bhavaNavAsINaM / [179-1 pra.] bhagavan ! paryApta evaM aparyApta dAkSiNAtya (dakSiNa dizA vAle) asurakumAra devoM ke sthAna kahA~ kahe gae haiM ? bhagavan dAkSiNAtya asurakumAra deva kahA~ nivAsa karate haiM ? [176-1 u.] gautama ! jambUdvIpa nAmaka dvIpa meM sumeruparvata ke dakSiNa meM, eka lAkha assI hajAra yojana moTI isa ratnAprabhApRthvI ke Upara ke eka hajAra yojana avagAhana karake tathA nIce ke eka hajAra yojana chor3a kara, bIca meM jo eka lAkha aThahattara hajAra yojana kSetra hai, vahA~ dAkSiNAtya asurakumAra devoM ke eka lAkha cauMtIsa hajAra bhavanAvAsa haiM, aisA kahA gayA hai| ve (dAkSiNAtya asurakumAroM ke) bhavana (bhavanAvAsa) bAhara se gola aura andara se caurasa (caukora) haiM, zeSa samasta varNana yAvat 'pratirUpa haiM', taka sUtra 178-1 ke anusAra samajhanA caahie| yahA~ paryApta aura aparyApta dAkSiNAtya asurakumAra devoM ke sthAna kahe gae haiM, jo ki tInoM apekSAoM 1. 'vaNNo ' se sUtra 178 [1] ke anusAra pATha samajhanA caahie| 2. 'taheva' se sUtra 178 [1] ke anusAra tatsthAnIya pUrNa pATha grAhya hai| 3. 'taheva' se sUtra 178-1 ke anusAra tatsthAnIya samagra pATha samajhanA caahie| Page #187 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 154] [prajJApanAsUtra (upapAta, samudghAta evaM svasthAna kI apekSA) se loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM haiN| vahA~ dAkSiNAtya asurakumAra deva evaM deviyA~ nivAsa karatI haiM / ve (dAkSiNAtya asurakumAra deva) kAle, lohitAkSa ratna.. ke samAna aoTha vAle haiM,......' ityAdi saba varNana yAvat 'bhogate hue rahate haiM (bhujamANA viharaMti) taka sUtra 178-1 ke anusAra samajhanA caahie| inake usI prakAra trAyastrizaka aura lokapAla deva Adi hote haiM, (jina para ve Adhipatya Adi karate-karAte, pAlana karate-karAte hue yAvat vicaraNa karate haiM / ) isa prakAra sarvatra 'bhavanavAsiyoM ke' aisA ullekha karanA caahie| [2] camare attha asurakumAride asurakumArAyA parivasati kAle mahAnIlasarise jAva' pbhaasemaanne| se NaM tatya cottIsAe bhavaNAvAsasatasahassANaM causaTThIe sAmANiyasAhassoNaM tAvattIsAe tAyattIsANaM cauNhaM logapAlANaM paMcaNhaM aggamahisINaM saparivArANaM tiNhaM parisANaM sattahaM aNiyANaM sattaNhaM aNiyAdhivatINaM cauNhaM ya causaTThINaM pAyarakkhadevasAhassINaM aNNesi ca bahUNaM dAhiNillANaM devANaM devINa ya AhebaccaM porevaccaM jAva' viharati / [179-2] inhIM (pUrvokta sthAnoM) meM (dAkSiNAtya) asurakumAroM kA indra asurarAja camarendra nivAsa karatA hai, vaha kRSNavarNa hai, mahAnIlasadRza hai, ityAdi sArA varNana yAvat prabhAsita-suzobhita karatA huA ('pabhAsemANe') taka sUtra 178-2 ke anusAra samajhanA caahie| vaha (camarendra) vahA~ cauMtIsa lAkha bhavanAvAsoM kA, causaTha hajAra sAmAnikoM kA, tetIsa prAyastrizaka devoM kA, cAra lokapAloM kA, pAMca saparivAra agramahiSiyoM kA, tIna pariSadoM kA, sAta senAoM kA, sAta senAdhipati devoM kA, cAra causaTha hajAra arthAt-do lAkha chappana hajAra prAtmarakSaka devoM kA tathA anya bahuta-se dAkSiNAtya asurakumAra devoM aura deviyoM kA Adhipatya evaM agresaratva karatA huA yAvat vicaraNa karatA hai| 180. [1] kahi NaM bhaMte ! uttarillANaM asurakumArANaM devANaM pajjattA'pajjattANaM ThANA paNNatA ? kahi NaM bhaMte ! uttarillA asurakumArA devA parivasaMti ? goyamA ! jaMbuddove dIve maMdarassa pavvayassa uttareNaM imose rayaNappabhAe puDhavIe asIuttarajoyaNasayasahassabAhallAe uri ega joyaNasahassaM progAhettA heTThA vegaM joyaNasahassaM vajjetA majjhe aTThahattare joyaNasatasahasse, ettha NaM uttarillANaM asurakumArANaM devANaM tIsaM bhavaNAvAsasatasahassA bhavaMtIti makkhAtaM / te NaM bhavaNA bAhiM vaTTA aMto cauraMsA, sesaM jahA' dAhiNillANaM jAva' viharaMti / 1. 'jAva' tathA 'jahA' se sUcita tatsthAnIya samagra pATha samajhanA cAhie / 2. granthAgam 1100 . Page #188 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvitIya sthAnapada] [155 [180-1 pra.] bhagavan ! uttaradizA meM paryApta aura aparyApta asurakumAra devoM ke sthAna kahA~ kahe gae haiM ? bhagavan ! uttaradizA ke asurakumAra deva kahA~ nivAsa karate haiM ? [180-1 u.] gautama ! jambUdvIpa nAmaka dvIpa meM, sumeruparvata ke uttara meM, eka lAkha assI hajAra yojana moTo isa ratnaprabhApRthvI ke Upara eka hajAra yojana avagAhana karake tathA nIce (bhI) eka hajAra yojana chor3a kara, madhya meM eka lAkha aThahattara hajAra yojana pradeza meM, vahA~ uttaradizA ke asurakumAra devoM ke tIsa lAkha bhavanAvAsa haiM, aisA kahA gayA hai| ve bhavana (bhavanAvAsa) bAhara se gola aura andara se caurasa (caukora) haiM, zeSa saba varNana yAvat vicaraNa karate haiM (viharaMti) taka, dAkSiNAtya asura kumAra devoM ke samAna (sUtra 176-1 ke anusAra) jAnanA caahie| [2] balI ya'tha varoryANade vairoyaNarAyA parivasati kAle mahAnolasarise jAva (su. 178 [2]) pbhaasemaanne| se tattha tIsAe bhavaNAvAsasayasahassANaM saTTIe sAmANiyasAhassINaM tAvattIsAe tAyattIsagANaM cauNhaM logapAlANaM paMcaNhaM amgamarmAhasINaM saparivArANaM tihaM parisANaM sattaNhaM praNiyANaM sattaNhaM aNiyAdhivatINaM cauNha ya saTThINaM prAyarakkhadevasAhassINaM aNNesi ca bahUNaM uttarillANaM asurakumArANaM devANa ya devINa ya AhevaccaM porevaccaM kubamANe viharati / [180-2] inhIM (pUrvokta sthAnoM) meM vairocanendra vairocanarAja balIndra nivAsa karatA hai, (jo) kRSNavarNa hai, mahAnIlasadRza hai, ityAdi samagra varNana yAvat 'prabhAsita-suzobhita karatA huA' ('pabhAsamANe' taka sUtra 178-2 se anusAra samajhanA caahie|) vaha vahA~ tIsa lAkha bhavanAvAsoM kA, sATha hajAra sAmAnika devoM kA, taitIsa trAyastrizaka devoM kA, cAra lokapAloM kA, saparivAra pAMca agramahiSiyoM kA, tIna pariSadoM kA, sAta senAoM kA, sAta senAdhipati devoM kA, cAra sATha hajAra arthAt do lAkha cAlIsa hajAra AtmarakSaka devoM kA tathA aura bhI bahuta-se uttaradizA ke asurakumAra devoM aura deviyoM kA Adhipatya evaM purottitva (agresaratva) karatA huA vicaraNa karatA hai| 181. [1] kahi NaM bhaMte ! NAgakumArANaM devANaM pajjattA'pajjattANaM ThANA paNattA? kahi gaM bhaMte ! NAgakumArA devA parivasaMti ? goyamA ! imose rayaNappabhAe puDhavIe prasIuttarajoyaNasayasahassabAhallAe uri egaM joyaNasahassaM progAhittA heTThA vegaM joyaNasahassaM vajjiUNa majjhe aTThahattare joyaNasayasahasse, ettha NaM NAgakumArANaM devANaM pajjattA'pajjattANaM culasIi bhavaNAvAsasayasahassA havaMtIti mayakhAtaM / te NaM bhavaNA bAhiM vaTTA aMto caurasA jAva (su. 177) paDirUvA / tastha NaM NAgakumArANaM devANaM pajjattA'pajjattANaM ThANA pnnnnttaa| tisu vi logassa asaMkhejjaibhAge / tattha NaM bahave NAgakumArA devA parivasaMti mahiDDIyA mahAjutIyA, sesaM jahA prohiyANaM (su. 177) jAva viharati / [181-1 pra.] bhagavan ! paryApta aura aparyApta nAgakumAra devoM ke sthAna kahA~ kahe gae haiM ? bhagavan ! nAgakumAra deva kahA~ nivAsa karate haiM ? [181-1 u.] gautama ! eka lAkha assI hajAra yojana moTI isa ratnaprabhApRthvI ke Upara Page #189 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 156] [ prajJApanAsUtra eka hajAra yojana avagAhana karake aura nIce eka hajAra yojana chor3a kara bIca meM eka lAkha aThahattara hajAra yojana (pradeza) meM, paryApta aura aparyApta nAgakumAra devoM ke caurAsI lAkha bhavanAvAsa (bhavana) haiM, aisA kahA hai| ve bhavana bAhara se gola aura andara se caurasa (caukora) haiM, yAvat pratirUpa (atyanta sundara) haiM taka, (sU. 177 ke anusAra sArA varNana jAnanA caahie|) vahA~ (pUrvokta bhavanAvAsoM meM) paryApta aura aparyApta nAgakumAra devoM ke sthAna kahe gae haiN| tAno apekSAoM se (upapAta, samudghAta aura svasthAna kI apekSA se) (ve sthAna) loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM haiM / vahA~ bahuta-se nAgakumAra deva nivAsa karate haiN| ve mahaddhika haiM, mahAdhuti vAle haiM, ityAdi zeSa varNana, yAvat vicaraNa karate haiM (viharaMti) taka, aughikoM (sAmAnya bhavanavAsI devoM) ke samAna (sU. 177 ke anusAra samajhanA caahie|) [2] dharaNa-bhUyANaMdA ettha duhe NAgakumAridA NAgakumArarAyANo parivasaMti mahiDDhIyA, sesaM jahA prohiyANaM jAva (su. 177) viharaMti / [181-2] yahA~ (inhIM pUrvokta sthAnoM meM) jo do nAgakumArendra nAgakumArarAja-dharaNendra aura bhUtAnandendra-nivAsa karate haiM, (ve) mahaddhika haiMzeSa varNana audhikoM (sAmAnya bhavanavAsiyoM) ke samAna (sUtra 177 ke anusAra) yAvat vicaraNa karate haiM' (viharaMti) taka samajhanA caahie| 182. [1] kahi NaM bhaMte ! dAhiNillANaM NAgakumArANaM devANaM pajjattA'pajjattANaM ThANA paNattA ? kahiNaM bhaMte ! dAhiNillA NAgakumArA devA parivasaMti ? goyamA ! jaMbahIve dIve maMdarassa pavvayassa dAhiNaNaM imose rayaNappabhAe puDhavIe prasIuttarajoyaNasayasahassabAhallAe uri ega joyaNasahassaM progAhettA heTThA vegaM joyaNasahassaM bajjettA majjhe aTThahattare joyaNasayasahasse, ettha NaM dAhiNillAgaM gAgakumArANaM devANaM coyAlIsaM bhavaNAvAsasayasahassA bhavaMtIti makkhAtaM / te gaM bhavaNA bAhiM vaTTA aMto cauraMsA jAva' pddiruuvaa| ettha NaM dAhiNillANaM NAgakumArANaM devANaM pajjattA'pajjattANaM ThANA paNNattA / tisu vi logassa asNkhejjibhaage| ettha NaM bahave dAhiNillA nAgakumArA devA parivasaMti mahiDDhIyA jAva (sU. 177) viharati / [182-1 pra.] bhagavan ! paryApta aura aparyApta dAkSiNAtya nAgakumAroM ke sthAna kahA~ kahe gae haiM ? bhagavan ! dAkSiNAtya nAgakumAra deva kahA~ nivAsa karate haiM ? [182-1 u.] gautama ! jambUdvIpa nAmaka dvIpa meM sumeruparvata ke dakSiNa meM, eka lAkha assI hajAra moTI isa ratnaprabhApRthvI ke Upara eka hajAra yojana avagAha karake aura nIce eka hajAra yojana chor3a kara, madhya meM eka lAkha aThahattara hajAra yojana (pradeza) meM, yahA~ dAkSiNAtya nAgakumAra devoM ke cavAlIsa lAkha bhavana haiM, aisA kahA gayA hai| ve bhavana (bhavanAvAsa) bAhara se gola aura bhItara se caurasa haiM, yAvat pratirUpa (atIva sundara) haiN| yahA~ (inhIM bhavanAvAsoM meM) dAkSiNAtya paryApta aura aparyApta nAgakumAroM ke sthAna kahe gae haiN| 1. 'jAva' zabda se tatsthAnIya mamagra varNana sU. 177 ke anusAra samajhanA cAhie / Page #190 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvitIya sthAnapada [157 (ve sthAna) tInoM apekSAoM se (upapAta, samudghAta aura svasthAna kI apekSA se) loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM haiM, jahA~ ki bahuta se dAkSiNAtya nAgakumAra deva nivAsa karate haiM, jo maddhika haiM; (ityAdi zeSa samagra varNana) yAvat vicaraNa karate haiM (viharaMti) taru (sU. 177 ke anusAra samajhanA caahie|) [2] dharaNe ya'ttha NAgakumAride NAgakumArarAyA parivasati mahiDDhoe jAva (su. 178) pabhAsemANe / se gaM tattha coyAlIsAe bhavaNAvAsasayasahassANaM chaha sAmANiyasAhassINaM tAyattIsAe tAyattIsagANaM cauNhaM logapAlANaM paMcaNhaM agamahisoNaM saparivArANaM tiNhaM parisANaM sattaNhaM praNiyANaM sattaNhaM aNiyAdhivatINaM caumbosAe pAyarakkhadevasAhassINaM asi ca bahUNaM dAhiNillANaM nAgakumArANaM devANa ya devINa ya AhevaccaM porevaccaM kubvamANe viharati / [182-2] inhIM (pUrvokta sthAnoM) meM nAgakumArendra nAgakumArarAja dharaNendra nivAsa karatA hai, jo ki mahaddhika hai, (ityAdi samagra varNana) yAvat prabhAsita karatA humA ('pabhAsamANe') taka (sU. 178-2 ke anusAra samajhanA cAhie / ) vahA~ vaha (dharaNendra) cavAlIsa lAkha bhavanAvAsoM kA, chaha hajAra sAmAnikoM kA, tetIsa trAstrizaka devoM kA, cAra lokapAloM kA, saparivAra pAMca agramahiSiyoM kA, tIna pariSadoM kA, sAta sainyoM kA, sAta senAdhipati devoM kA, cauvIsa hajAra AtmarakSaka devoM kA aura anya bahuta-se dAkSiNAtya nAgakumAra devoM aura deviyoM kA Adhipatya aura agresaratva karatA humA vicaraNa karatA hai| 183. [1] kahiNaM bhaMte ! uttarillANaM NAgakumArANaM devANaM pajjattA'pajjattANaM ThANA paNNatA ? kahi NaM bhaMte ! uttarillA NAgakumArA devA parivasaMti ? goyamA! jaMbuddIve dIve maMdarassa pavvatassa uttareNaM imose rayaNappabhAe puDhavIe asIuttarajoyaNasatasahassabAhallAe uri egaM joyaNasahassaM progAhettA heTThA vegaM joyaNasahassaM vajjettA majjhe aTThahattare joyaNasatasahasse, etya NaM uttarillANaM NAgakumArANaM devANaM cattAlIsaM bhavaNAvAsasatasahassA bhavaMtIti makkhAtaM / te NaM bhavaNA bAhiM vaTTA sesaM jahA dAhiNillANaM (su. 182 [1]) jAva viharati / [183-1 pra.] bhagavan ! paryApta aura aparyApta uttaradizA ke nAgakumAra devoM ke sthAna kahA kaha gae ha / bhagavan / uttarAdazA ke nAgakumAra deva kahA~ nivAsa karate haiM ? [183-1 u.] gautama ! jambUdvIpa nAmaka dvIpa meM, sameruparvata ke uttara meM, eka lAkha assI hajAra yojana moTI isa ratnaprabhApRthvI ke Upara eka hajAra yojana avagAhana karake tathA nIce eka hajAra yojana chor3a kara, bIca meM eka lAkha aThahattara hajAra yojana (pradeza) meM, vahA~ uttaradizA ke nAgakumAra devoM ke cAlIsa lAkha bhavanAvAsa haiM, aisA kahA gayA hai / ve bhavana (bhavanAvAsa) bAhara se gola haiM, zeSa sArA varNana dAkSiNAtya nAgakumAroM ke varNana, sU. 182.1 ke anusAra yAvat vicaraNa karate haiM (viharaMti) (taka samajha lenA cAhie / ) Page #191 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 158] [prajJApanAsUna [2] bhUyANaMde ya'ttha gAgakumAride nAgakumArarAyA parivasati mahiDDhoe jAva (su. 177) pabhAsemANe / se NaM tattha cattAlIsAe bhavaNAvAsasatasahassANaM prAhevaccaM jAva' (su. 177) viharaMti / [183-2] inhIM (pUrvokta sthAnoM) meM (praudIcya) nAgakumArendra nAgakumArarAja bhUtAnanda nivAsa karatA hai, jo ki mahaddhika hai, (zeSa varNana) yAvat prabhAsita karatA huA ('pabhAsamANe') taka (sU. 177 ke anusAra samajha lenA caahie|) vahA~ vaha (bhUtAnandendra) cAlIsa lAkha bhavanAvAsoM kA yAvat prAdhipatya evaM agresaratva karatA huA vicaraNa karatA hai, taka (sArA varNana sU. 177 ke anusAra samajha lenA cAhie / ) 184. [1] kahi NaM bhaMte ! suvaNNakumArANaM devANaM pajjattA'pajjattANaM ThANA paNNatA ? kahi NaM bhaMte ! suvagNakumArA devA parivasaMti ? goyamA ! imose rayaNappabhAe puDhavIe jAva ettha NaM suvaNNakumArANaM devANaM bAvari bhavaNAvAsasatasahassA bhayaMtIti makkhAtaM / te NaM bhavaNA bAhi vaTTA jAva pddiruuvaa| tattha NaM suvaNNakumArANaM devANaM pajjattA'pajjattANaM ThANA pnnnnttaa| tisu vi logassa asaMkhejjaibhAge / tattha NaM bahave suvaNNakumArA devA parivasaMti mahiDDhIyA, sesaM jahA prohiyANaM (su. 177) jAva viharati / (184-1 pra.] bhagavan ! paryApta aura aparyApta suparNakumAra devoM ke sthAna kahA~ kahe gae haiM ? bhagavan ! suparNakumAra deva kahA~ nivAsa karate haiM ? [184-1 u. gautama ! isa ratnaprabhApRthvI ke eka-eka hajAra Upara aura nIce ke bhAga ko chor3a kara zeSa bhAga meM yAvat suparNakumAra devoM ke bahattara lAkha bhavanAvAsa haiM, aisA kahA gayA hai / ve bhavana (bhavanAvAsa) bAhara se gola yAvat pratirUpa taka (samagra varNana pUrvavat samajhanA cAhie / ) vahA~ paryApta aura aparyApta suparNakumAra devoM ke sthAna kahe gae haiN| (ve sthAna) (pUrvokta) tInoM apekSAoM se loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM haiM / vahA~ bahuta-se suparNakumAra deva nivAsa karate haiM, jo ki mahaddhika haiM; (ityAdi samagra varNana) yAvat 'vicaraNa karate haiM' (taka) audhika (sAmAnya asurakumAroM) kI taraha (sU. 177 ke anusAra samajhanA caahie|) [2] veNudeva-veNudAlI ya'ttha suvaNNakumAridA suvaNNakumArarAyANo parivasaMti mahaDDhIyA jAva (su. 177) vihrNti| [184-2] inhIM (pUrvokta sthAnoM) meM do suparNakumArendra suparNakumArarAja-veNudeva aura veNudAlI nivAsa karate haiM, jo mahaddhika haiM; (zeSa samagra varNana sU. 177 ke anusAra) yAvat 'vicaraNa karate haiM'; taka samajha lenA caahie| 185. [1] kahi NaM bhaMte ! dAhiNillANaM suvaNNakumArANaM pajjattA'pajjattANaM ThANA paNNattA ? kahi NaM bhaMte ! dAhiNillA suvaNNakumArA devA parivasaMti ? goyamA ! imose jAva mAjhe aTThahattare joyaNasatasahasse, ettha NaM dAhiNillANaM suvaNNakumArANaM prattIsaM bhavaNAvAsasatasahassA bhavatIti makkhAtaM / te NaM bhavaNA bAhiM baTTA jAva paDirUvA / 1. 'jAva' evaM 'jahA' zabda se tatsthAnIya samagra varNana saMketita sUtra ke anusAra samajha lenA caahie| Page #192 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvitIya sthAnapada [ 159 estha NaM dAhiNilANaM suvaNNakumArANaM pajjattA'pajjattANaM ThANA paNNattA / tisu vi logassa asaMkhejjaibhAge / ettha NaM bahave suvaNNakumArA devA parivasaMti / [185-1 pra.] bhagavan ! paryApta aura aparyApta dAkSiNAtya suparNakumAroM ke sthAna kahA~ kahe gae haiM ? bhagavan ! dAkSiNAtya suparNakumAra deva kahA~ nivAsa karate haiM ? 185-1 u ] gautama ! isI ratnaprabhApRthvI ke yAvat madhya meM eka lAkha aThahattara hajAra yojana (pradeza) meM, dAkSiNAtya suparNakumAroM ke ar3atIsa lAkha bhavanAvAsa haiM; aisA kahA gayA hai| ve bhavana (bhavanAvAsa) bAhara se gola yAvat pratirUpa haiM; (yahA~ taka kA zeSa varNana pUrvavat samajhanA cAhie), yahA~ paryAptaka aura aparyAptaka dAkSiNAtya suparNakumAroM ke sthAna kahe gae haiN| (ve sthAna) tInoM (pUrvokta) apekSAoM se loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM haiN| yahA~ bahuta-se suparNakumAra deva nivAsa karate haiN| [2] veNudeve ya'tya suNNide suvaNNakumArarAyA parivasai / sesaM jahA gAgakumArANaM (su 182 [2]) / [185-2] inhIM (pUrvokta sthAnoM) meM (dAkSiNAtya) suparNendra suparNakumArarAja veNudeva nivAsa karatA hai; zeSa sArA varNana nAgakumAroM ke varNana kI taraha (sU. 182-2 ke anusAra) samajha lenA caahie| 186. [1] kahi NaM bhaMte ! uttarillANaM savaNNakumArANaM devANaM pajjattA'pajjattANaM ThANA paNNatA ? kahi NaM bhaMte ! uttarillA suvaSNakumArA devA parivasaMti ? goyamA ! imose rayaNapabhAe jAva ettha NaM uttarillANaM suvaSNakumArANaM cottIsaM bhavaNAvAsasatasahassA bhavaMtIti mshvaatN| teNaM bhavaNA jAya estha NaM bahave uttarillA suvaNNakumArA devA parivasaMti mahiDDhiyA jAva (su. 177) viharaMti / [186-1 pra.] bhagavan ! uttaradizA ke paryApta aura aparyApta suparNakumAra devoM ke sthAna kahA~ kahe gae haiM ? bhagavan ! uttaradizA ke suparNakumAra deva kahA~ nivAsa karate haiM ? [186-1 u. gautama ! eka lAkha assI hajAra yojana moTI isa ratnaprabhApathvI ke eka lAkha aThahattara yojana meM, Adi (samagra varNana pUrvavat kahanA caahie|) yAvat 'yahA~ uttaradizA ke suparNakumAra devoM ke cauMtIsa lAkha bhavanAvAsa haiM, aisA kahA gayA hai| ve bhavana (bhavanAvAsa) (jinakA samagra varNana pUrvavat samajhanA cAhie) yAvat yahA~ (inhIM bhavanAvAsoM meM) bahuta-se uttaradizA ke suparNakumAra deva nivAsa karate haiM, jo ki mahaddhika haiM; yAvat vicaraNa karate haiM (taka kA zeSa samagra varNana sU. 177 ke anusAra) samajha lenA caahie| [2] veNudAlI ya'ttha suvaNNakumAride suvaNakumArarAyA parivasati mahiDDhoe, sesaM jahA NAgakumArANaM (sa. 183[2]) / [186-2] inhIM (pUrvokta sthAnoM) meM yahA~ suparNakumArendra suparNakumArarAja veNudAlI nivAsa Page #193 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 16. ] [ prajJApanAsUtra karatA hai, jo mahaddhika hai; zeSa sArA varNana nAgakumAroM kI taraha (sU. 183-2 ke anusAra) samajhanA caahie| 187. evaM jahA suvaSNakumArANaM vattavvayA bhaNitA tahA sesANa vi coddasaNhaM iMdANaM maannitvvaa| navaraM bhavaNanANattaM iMdaNANattaM vaNNaNANattaM parihANaNANattaM ca imAhi gAhAhi aNugaMtavvaM-- coTuiM prasurANaM 1 culasItI ceva hoMti jAgANaM 2 / bAvatari suvaNNe 3 vAukumArANa chaSNauI 4 // 138 / / doba-disA-udahINaM vijjukumArida-Niya-maggINaM / chaha pi jualayANaM chAvattarimo satasahassA 10 // 136 / / cottosA 1 coyAlA 2 aTTattIsa ca sayasahassAI 3 / paNNA 4 cattAlIsA 5.10 dAhiNato hoMti bhavaNAI // 140 // tIsA 1 cattAlIsA 2 cottIsa ceva sayasahassAI 3 / chAyAlA 4 chattIsA 5-10 uttarapro hoMti bhavaNAiM // 141 // causaTThI saTTI, 1 khalu cha cca sahassA 2-10 u prasuravajjANaM / sAmANiyA u ee, caugguNA pAyarakkhA u // 142 // camare 1 dharaNe 2 taha veNudeva 3 harikaMta 4 aggisIhe ya / puNNe 6 jalakaMte yA 7 amiya 8 vilaMbe yaha ghose ya 10 // 143 // bali 1 bhUyANaMde 2 gheNudAli 3 harissahe 4 aggimANava 5 vasiDhe 6 / jalappahe 7 amiyavAhaNa 8 pabhaMjaNe yA mahAghose 10 // 144 // uttarillANaM jAva viharati / kAlA asurakumArA, jAgA udahI ya paMDarA do vi / varakaNagaNihasagorA hoMti suvaNNA disA thaNiyA // 145 / / uttattakaNagavannA vijjU aggI ya hoti dIvA ya / sAmA piyaMguvaNNA vAukumArA muNayanvA // 146 // asuresu hoMti rattA, silighapupphappabhA ya nAgudahI / prAsAsagavasaNadharA hoMti suvaNNA disA thaNiyA // 147 // NIlANurAgavasaNA vijjU aggI ya hoMti dovA ya / saMjhANurAgavasaNA vAukumArA muNeyavvA / / 148 // [187] isa prakAra jaisI vaktavyatA suparNakumAroM kI kahI hai, vaisI hI zeSa bhavanavAsiyoM kI bhI aura unake caudaha indroM kI bhI kahanI caahie| vizeSatA yaha hai ki unake bhavanoM kI saMkhyA meM, indroM ke nAmoM meM, unake varNoM tathA paridhAnoM (vastroM) meM antara hai, jo ina gAthAnoM dvArA samajha lenA cAhie -- Page #194 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvitIya sthAnapada] [161 (gAthAoM kA artha-) bhavanAvAsa-1-(asurakumAroM ke) causaTha lAkha haiM, 2-(nAgakumAroM ke) caurAsI lAkha haiM, 3-(suparNakumAroM ke) bahattara lAkha haiM, 4-(vAyukumAroM ke) chiyAnave lAkha haiM / / 138 / / 5 se 10 taka arthAt (dvIpakumAroM, dizAkumAroM, udadhikumAroM, vidyutkumAroM, stanilakumAroM aura agnikumAroM,) ina chahoM ke yugaloM ke pratyeka ke chahattara-chahattara lAkha (bhavanAvAsa) haiM / / 139 // ___ dakSiNadizA ke (asurakumAroM Adi ke) bhavanoM kI saMkhyA (isa prakAra hai)-1-(asurakumAroM ke) cauMtIsa lAkha, 2--(nAgakumAroM ke) cavAlIsa lAkha, 3-(suparNakumAroM ke) ar3atIsa lAkha, 4-(vAyukumAroM ke) pacAsa lAkha, 5 se 10 taka-(dvIpakumAroM, udadhikumAroM, vidyutkumAroM, stanitakumAroM aura agnikumAroM ke) pratyeka ke cAlIsa-cAlIsa lAkha bhavana (bhavanAvAsa) haiM // 140 / / ___ uttaradizA ke (asurakumAroM Adi ke) bhavanoM kI saMkhyA (isa prakAra hai-) 1- (asurakumAroM ke) tIsa lAkha, 2-(nAgakumAroM ke) cAlIsa lAkha, 3-(suparNakumAroM ke) cauMtIsa lAkha, 4-(vAyukumAroM ke) chayAlIsa lAkha, 5 se 10taka-arthAt dvIpakumAroM, dizAkumAroM, udadhikumAroM, vidyutkumAroM, stanitakumAroM aura agnikumAroM ke pratyeka ke chattIsa-chattIsa lAkha bhavana haiM // 141 / / sAmAnikoM aura prAtmarakSakoM kI saMkhyA- isa prakAra hai-1--(dakSiNa dizA ke) asurendra ke 64 hajAra aura (uttaradizA ke asurendra ke) 60 hajAra haiM; asurendra ko chor3a kara (zeSa saba 2 se 10-dakSiNa-uttara ke indroM ke pratyeka) ke chaha-chaha hajAra sAmAnikadeva haiN| AtmarakSakadeva (pratyeka indra ke sAmAnikoM kI apekSA) caugune-caugune hote haiM / / 142 / / dAkSiNatya indroM ke nAma- 1-(asurakumAroM kA) camarendra, 2-(nAgakumAroM kA) dharaNendra, 3--(suparNakumAroM kA) veNudevendra, 4-(vidyutkumAroM kA) harikAnta, 5-(agnikumAroM kA) agnisiMha (yA agnizikha), 6-(dvIpakumAroM kA) pUrNendra, 7-(udadhikumAroM kA) jalakAnta, 8-(dizAkumAroM kA) amita, 6-(vAyukumAroM kA) vailamba aura 10-(stanitakumAroM kA) indra ghoSa hai / / 143 // uttaradizA ke indroM ke nAma- 1- (asurakumAroM kA) balIndra, 2-(nAgakumAroM kA) bhUtAnanda, 3-- (suparNakumAroM kA) veNudAli, 4-(vidyutkumAroM kA) harissaha, 5- (agnikumAroM vA) agnimANava, 6-dvIpakumAroM kA vaziSTha, 7--(udadhikumAroM kA) jalaprabha, 8--(dizAkumAroM kA) amitavAhana, 6-(vAyukumAroM kA) prabhaMjana aura 10-(stanitakumAroM kA) mahAghoSa indra hai / / 144 / / (ye dasoM) uttaradizA ke indra..."yAvat vicaraNa karate haiN| varNoM kA kathana-sabhI asurakumAra kAle varNa ke hote haiM, nAgakumAroM aura udadhikumAroM kA varNa pANDura arthAt-- zukla hotA hai, suparNakumAra, dizAkumAra aura stanitakumAra kasauTI (nikaSapASANa) para banI huI zreSTha svarNa rekhA ke samAna gaura varNa ke hote haiM / / 145 / / vidyutkumAra, agnikumAra aura dvIpakumAra tape hue sone ke samAna (kiJcit rakta) varNa ke hote haiM aura vAyukumAra zyAma priyaMgu ke varNa ke samajhane cAhie / / 146 / / inake vastroM ke varNa-asurakumAroM ke vastra lAla hote haiM, nAgakumAroM aura udadhikumAroM ke Page #195 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 162] [prajJApanAsUtra vastra zilindhrapuSpa kI prabhA ke samAna (nIle) hote haiM, suparNakumAroM, dizAkumAroM aura stanitakumAroM ke vastra azva ke mukha ke phena ke sadRza atizveta hote haiM / / 147 / / vidyutkumAroM, agnikumAroM aura dvIpakumAroM ke vastra nIle raMga ke hote haiM aura vAyukumAroM ke vastra sandhyAkAla kI lAlimA jaise varNa ke jAnane cAhie / / 148 // vivecana --sarva bhavanavAsI devoM ke sthAnoM kI prarUpaNA-prastuta gyAraha sUtroM (sa. 177 se 187 taka) meM zAstrakAra ne sAmAnya bhavanavAsI devoM se lekara asurakamArAdi dasa prakAra kaM, tathA unameM bhI dakSiNa aura uttara dizAoM ke, phira unake bhI pratyeka nikAya ke indroM ke (vividha apekSAoM se) sthAnoM, bhavanAvAsoM kI saMkhyA aura vizeSatA tathA pratyeka prakAra ke bhavanavAsI devoM aura indroM ke svarUpa, vaibhava evaM sAmarthya, prabhAva Adi kA vistRta varNana kiyA hai| anta meM saMgrahaNI gAthAoM dvArA pratyeka prakAra ke bhavanavAsI devoM ke bhavanoM, sAmAnikoM aura prAtmarakSaka devoM kI saMkhyA, dAkSiNAtya aura audIcya kula 20 indroM ke nAma tathA dasa prakAra ke bhavanavAsiyoM ke pratyeka ke zArIrika aura vastra sambandhI varNa kA ullekha kiyA hai|' kucha kaThina zabdoM kI vyAkhyA-pukkharakaNiyAsaMThANasaMThiyA= puSkara-kamala kI kaNikA ke samAna AkAra meM saMsthita haiN| kaNikA unnata evaM samAna citravicitra bindu rUpa hotI hai| 'ukkiNNaMtaraviulagaMbhIrakhAtaparihA' == una bhavanoM ke cAroM ora khAiyA~ aura parikhAe~ haiN| jinakA antara utkIrNa kI taraha spaSTa pratIta hotA hai / ve vipula yAnI atyanta gaMbhIra (gaharI) haiN| jo Upara se caur3I aura nIce se saMkar3I ho, use parikhA kahate haiM aura jo Upara-nIce samAna ho, use khAta (khAI) kahate haiM / yahI parikhA aura khAI meM antara hai| pAgAra'TTAlaya-kavADa-toraNa-paDiduvAradesabhAgA-pratyeka bhavana meM prAkAra, adrAlaka, kapATa, toraNa aura pratidvAra yathAsthAna bane hue haiN| prAkAra kahate haiM-sAla yA parakoTe ko| usa para bhRtyavarga ke lie bane hue kamaroM ko aTTAlaka yA aTArI kahate haiM / bar3e daravAjoM (phATakoM) ke nikaTa choTe dvAra 'toraNa' kahalAte haiN| bar3e dvAroM ke sAmane jo choTe dvAra rahate haiM, unheM pratidvAra kahate haiN| aujjhA jahA~ zatruoM dvArA yuddha karanA azakya ho, aise ayodhya bhavana / khemA-zatrukRta upadrava se rahita / sivA-sadA maMgalayukta / caMdaNaghaDasukayatoraNapaDiduvAradesabhAgA-jina bhavanoM ke pratidvAroM ke dezabhAga meM candana ke ghar3oM se acchI taraha banAe hae toraNa haiN| 'sabbara yaNAmayA"laNhAve asurakUmAroM ke bhavana pUrNa rUpa se ratnamaya acchA sphaTika ke samAna svaccha, sahA-snigdha pudgalaskandhoM se nirmita, aura komala hote haiN| nippaMkA = kalaMka yA kIcar3a se rahita / nikkaMkaDachAyA = ve bhavana upaghAta yA AvaraNa se rahita (niSkakaTa) chAyA yAnI kAnti vAle hote haiM / samariyA- unameM se kiraNoM kA jAla bAhara nikalatA rahatA hai / saujjoyA = udyotayukta arthAt --bAhara sthita vastuoM ko bhI prakAzita karane vAle / pAsAdIyA =mana ko prasanna karane vaale| darisaNijjA = darzanIya = darzanayogya, jinheM dekhane meM netra thakeM nhiiN| divvatuDiyasahasaMpaNAdiyA = divya vINA, veNu, mRdaMga Adi vAdyoM kI manohara dhvani sadA gUjate rahane vAle / paDirUvA pratirUpa-unameM pratikSaNa nayA-nayA rUpa dRSTigocara hotA hai / dhavalapupphadaMtA=kuda Adi ke zvetavarNa-puSpoM ke samAna zveta dAMta vAle, asiyakesA= kAle keza vAle / ye dAMta aura keza audArika pudgaloM ke nahIM, vaikriya ke samajhane caahie| mahiDDhiyA = -- - - 1. paNNavaNAsuttaM (mUlapATha-TippaNayukta) bhA. 1, pR. 55 se 63 taka Page #196 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvitIya sthAnapada [ 163 bhavana, parivAra Adi mahAn RddhiyoM se yukta / mahajjuiyA - jinake zarIragata aura AbhUSaNagata mahatI dyati hai| mahabalA zArIrika aura prANagata maratI zakti vaale| mahA =mahAn anubhAga-sAmarthyazIla, arthAt jinameM zApa aura anugraha kA mahAn sAmarthya ho / dibveNa saMghayaNeNaM = divya saMhanana se / yahA~ devoM ke saMhanana kA kathana zaktivizeSa kI apekSA se kahA gayA hai| kyoMki saMhanana asthiracanAtmaka (haDDiyoM kI racanA vizeSa) hotA hai, devoM ke haDDiyA~ nahIM hotIM / isIlie jIvAbhigamasUtra meM kahA hai-'devA asaMghayaNI, jamhA tesi nevaTThI neva sirA....' (deva asaMhanana hote haiM, kyoMki unake na to haDDI hotI hai, na hI naseM (zirAe~) hotI haiM, divvAe pabhAe = divya prabhA se, bhavanAvAsagata prabhA se / divvAe chAyAe-divya chAyA se--devoM ke samUha kI zobhA se / divAe accIe = zarIrastha ratnoM Adi ke teja kI jvAlA se / divveNa teeNa= zarIra se nikalate hue divya teja se| divAe lesAe - deha ke varNa kI divya sundaratA se / prANAIsaraseNAvaccaM = AjJA se Izvaratva (prAjJA para prabhutva) evaM senApatitva karate hue| bhavanavAsiyoM ke mukuTa aura aAbhUSaNoM meM aMkita cihna-mUlapATha meM asurakumArAdi kI pahicAna ke lie cihna batAe haiM / ve unake mukuToM tathA anya prAbhUSaNoM meM aMkita hote haiN|' samasta vANavyantara devoM ke sthAnoM kI prarUparaNA 188. kahi NaM bhaMte ! vANamaMtarANaM devANaM pajjattA'pajjattANaM ThANA paNNattA? kahi NaM bhaMte ! vANamaMtarA devA parivasaMti ? goyamA ! imIse rayaNappabhAe puDhabIe rayaNAmayassa kaMDassa joyaNasahassabAhallassa uri egaM joyaNasataM progAhittA heTThA vi egaM joyaNasataM vajjetA majhe aTusu joyaNasaesu, ettha NaM vANamaMtarANaM devANaM tiriyamasaMkhejjA bhomejjaNagarAvAsasatasahassA bhavaMtIti makkhAtaM / te NaM bhomejjA NagarA bAhi vaTTA aMto cauraMsA ahe pukkharakaNNiyAsaMThANasaMThitA ukkiNNaMtaraviulagaMbhIrakhAya-parihA pAgAra-'TTAlaya-kavADa-toraNa-paDiduvAradesabhAgA jaMta-sayagghi-musala-musu DhipariyariyA prayojjhA sadAjatA sadAguttA aDayAlakoTugaraiyA aDayAlakayavaNamAlA khemA sivA kikarAmaradaMDovarakkhiyA lAulloiyamahiyA gososa-sarasarattacaMdaNadaddaradinnapaMcaMgulitalA ucitacaMdaNakalasA caMdaNaghaDasukayatoraNapaDiduvAradesabhAgA AsattosattaviulavaTTabagghAriyamalladAmakalAvA paMcavaNNasarasasurabhimukkapupphapujokyArakaliyA kAlAgaru-pavaraku durukka-turukkadhUkmaghamadhetagaMdhuLyAbhirAmA sugaMdhavaragaMdhagaMdhiyA gaMdhavaTTibhUtA accharagaNasaMghasaMvikiNNA divdhatuDitasaddasaMpaNaditA paDAgamAlAulAbhirAmA samvarayaNAmayA acchA saNhA laNhA ghaTTA maTTA nIrayA nimmalA niSpaMkA NikkaMkar3acchAyA sappabhA samarIyA saujjotA pAsAdIyA darisaNijjA abhirUvA paDirUvA, estha NaM vANamaMtarANaM devANaM pajjattA'pajjattANaM ThANA pnnnnttaa| tisu vi logassa asNkhejjibhaage| tattha NaM bahave vANamaMtarA devA paricasaMti / taM jahApisAyA 1 bhUyA 2 jakkhA 3 rakkhasA 4 kinnarA 5 kipurisA 6 bhuyagavaiNo ya mahAkAyA 7 gaMdhavva 1. prajJApanAsUtra malaya. bRtti, patrAMka 85 se 95 taka Page #197 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 164] [prajJApanAsUtra gaNA ya niuNagaMdhavvagItarahaNo 8 aNavaNiya 1-paNavANiya 2-isivAiya 3-bhUyavAiya 4-kaMdita 5-mahAkaMdiyA ya 6-kuhaMDa 7-payagadevA / __ 8 caMcalacalacavalacittakIlaNa-davappiyA gahirahasiya-gIya-NaccaNaraI vaNamAlA-mela-maulakuDala-sacchaMdavi ubdhiyAbharaNacArubhUsaNadharA sabbouyasurabhikusumasuraiyapalabasohaMtakaMtaviyasaMtacitta. vaNamAlaraiyavacchA kAmakAmA' kAmarUbadehadhArI NANAvihavaNNarAgavaravatthacicilla[la] gaNiyaMsaNA vivihadesiNevacchagahiyavesA pamuiyakaMdappa-kalaha-keli-kolAhalappiyA hAsa-bolabahulA prasi-moggarasatti-koMta-hatthA aNegamaNi-rayaNavivihaNijuttavicitacidhagayA surUvA mahiDDhoyA mahajjutIyA mahAyasA mahAbalA mahANubhAgA mahAsokkhA hAravirAiyavacchA kaDaya-tuDitarthabhiyabhuyA aMgaya-kuDalamaTTagaMDayalakannapIDhadhArI vicittahatthAbharaNA vicittamAlA-maulI kallANagapavaravasthaparihiyA kallANagapavaramallANulevaNadharA bhAsuraboMdI palaMbavaNamAladharA diveNaM vaNNaNaM diveNaM gaMdheNaM diveNaM phAseNaM digveNaM saMghayaNeNaM diveNaM saMThANeNaM divvAe iDDhIe divAe jutIe divAe pabhAe divvAe chAyAe divAe praccoe divveNaM teeNaM divAe lessAe dasa disAmo ujjovemANA pabhAsemANA, te NaM tattha sANaM sANaM bhomejjagaNagarAvAsasatasahassANaM sANaM sANaM sAmANiyasAhassoNaM sANaM sANaM agamahisoNaM sANaM sANaM parisANaM sANaM sANaM aNiyANaM sANaM sANaM aNiyAdhivatINaM sANaM sANaM pAyarakkhadeva. sAhassoNaM asaM ca bahUrNa bANamaMtarANaM devANa ya devINa ya pAhebaccaM porevaccaM sAmittaM bhaTTittaM mahataragattaM ANAIsaraseNAvaccaM kAremANA pAlemANA mayA'hataNaTTa-gIya-vAiyataMtI-tala-tAla-tuDiyaghaNamuiMgapaDupavAiyaraveNaM divvAI bhogabhogAi bhujamANA viharati / [188 pra.] bhagavan ! paryApta aura aparyApta vANavyantara devoM ke sthAna kahA~ kahe gae haiM ? bhagavan ! vANavyantara deva kahA~ nivAsa karate haiM ? [188 u.] gautama ! isa ratnaprabhApRthvI ke eka hajAra yojana moTe ratnamaya kANDa ke Upara se eka sau yojana avagAhana (praveza) karake tathA nIce bhI eka sau yojana chor3a kara, bIca meM ATha sau yojana (pradeza) meM, vANavyantara devoM ke tirache asaMkhyAta bhImeya (bhUmigRha ke samAna) lAkhoM nagarAvAsa haiM, aisA kahA gayA hai| ve bhaumeyanagara bAhara se gola aura aMdara se caurasa tathA nIce se kamala kI kaNikA ke AkAra meM saMsthita haiN| (una nagarAvAsoM ke cAroM ora) gaharI aura vistIrNa khAiyAM evaM parikhAeM khudI huI haiM, jinakA antara spaSTa (pratIta hotA) hai| (yathAsthAna) prAkAroM, aTTAlakoM, kapAToM, toraNoM pratidvAroM se (ve nagarAvAsa) yukta haiM / (tathA ve nagarAvAsa) vividha yantroM, zataghniyoM, mUsaloM evaM musuNDhI nAmaka zastroM se pariveSTita (ghire hue) hote haiN| (ve zatruoM dvArA) ayodhya (yuddha na kara sakane yogya), sadAjayazIla, sadAgupta (surakSita), aDatAlIsa koSThakoM (kamaroM) se racita, aDatAlIsa vanamAlAoM se susajjita, kSemamaya, ziva (maMgala)maya, aura kiMkara devoM ke daNDoM se uparakSita hai| lipe-pute hone ke pAThAntara-malaya vRtti meM 'kAmagamA' pATha hai, jisakA artha kiyA hai-kAma-icchAnusAra gama-pravRtti karane vAle arthaat-svecchaacaarii| ___For Private & Personal use Only . Page #198 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvitIya sthAnapada ] [165 kAraNa (ve nagarAvAsa) prazasta rahate haiM / (una nagarAvAsoM para) gozIrSacandana aura sarasa raktacandana se (lipta) pA~coM aMguliyoM (vAle hAtha) ke chApe lage hote haiN| unake toraNa aura pratidvAra-deza ke bhAga candana ke ghar3oM se bhalIbhAMti nirmita hote haiM; (ve nagarAvAsa) Upara se nIce taka laTakatI huI lambI vipula evaM golAkAra puSpamAlAoM ke samUha se yukta hote haiN| pAMca varSoM ke sarasa sugandhita mukta puSpaja se upacAra (arcana)-yukta hote haiN| ve kAle agara, uttama cor3A, lobAna, guggala Adi ke dhUpa kI mahakatI huI saurabha se ramaNIya tathA sugandhita vastuoM kI uttamagandha se sugandhita, mAno gandhavaTTI (agarabattI) ke samAna (ve nagarAvAsa lagate haiM / ) apsarAgaNa ke saMghoM se vyApta, divya vAdyoM kI dhvani se ninAdita, patAkAnoM kI paMkti se manohara, sarvaratnamaya, sphaTikasama svaccha, snigdha, komala, ghise, pauMche, rajarahita, nirmala, niSpaMka, AvaraNa-rahita chAyA (kAnti) vAle, prabhAyukta kiraNoM se yukta, udyotayukta, (prakAzamAna), prasannatA utpanna karane vAle, darzanIya, abhirUpa evaM pratirUpa hote haiN| ina (pUrvokta nagarAvAsoM) meM paryApta aura aparyApta vANavyantara devoM ke sthAna kahe gae haiN| (ve sthAna) tInoM apekSAoM se loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM haiM; jahA~ ki bahuta-se vANavyantaradeva nivAsa karate haiM / ve isa prakAra haiM 1-pizAca, 2-bhUta, 3-yakSa, 4-rAkSasa, 5--kinnara, 6-kimpuruSa, 7--mahAkAya bhujagapati tathA 8-nipuNagandhava-gItoM meM anurakta gandharvagaNa / (inake pATha avAntara bheda-) 1-praNapaNika, 2-paNapaNika, 3-RSivAdita, 4-bhUtavAdita, 5-Rndita, 6-mahARndita, 7--kUSmANDa aura 8-pataMgadeva / / ye anavasthita citta ke hone se atyanta capala, krIDA-tatpara aura parihAsa- (drava) priya hote haiM / gaMbhIra hAsya, gIta aura nRtya meM inakI anurakti rahatI hai| vanamAlA, kalaMgI, mukuTa, kuNDala tathA icchAnusAra vikurvita AbhUSaNoM se ve bhalIbhAMti maNDita rahate haiN| sabhI RtunoM meM hone vAle sugandhita puSpoM se suracita, lambI, zobhanIya, sundara evaM khilatI huI vicitra vanamAlA se (unakA) vakSasthala suzobhita rahatA hai| apanI kAmanAnusAra kAma-bhogoM kA sevana karane vAle, icchAnusAra rUpa evaM deha ke dhAraka, nAnA prakAra ke varNoM vAle, zreSTha, vicitra camakIle vastroM ke dhAraka, vividha dezoM kI vezabhUSA dhAraNa karane vAle hote haiM, inheM pramoda, kandarpa (kAmakrIr3A) kalaha, keli ( krIr3A) aura kolAhala priya hai / inameM hAsya aura vivAda (bola) bahuta hotA hai / ina ke hAthoM meM khaGga, mudgara, zakti aura bhAle bhI rahate haiN| ye aneka maNiyoM aura ratnoM ke vividha cihna vAle hote haiN| ye mahaddhika, mahAdyutimAna, mahAyazasvI, mahAbalI, mahAnubhAva yA mahAsAmarthyazAlI, mahAsukhI, hAra se suzobhita vakSasthala vAle hote haiM / kar3e aura bAjUbaMda se inakI bhujAe~ mAno stabdha rahatI haiM / aMgada aura kuNDala inake kapolasthala ko sparza kiye rahate haiM / ye kAnoM meM karNapITha dhAraNa kiye rahate haiM, inake hAthoM meM vicitra AbhUSaNa evaM mastaka meM vicitra mAlAe~ hotI haiM / ye kalyANakArI uttama vastra pahane hue tathA kalyANakArI mAlA evaM anulepana dhAraNa kiye rahate haiM / inake zarIra atyanta dedIpyamAna hote haiN| ye lambI vanamAlAe~ dhAraNa karate haiM tathA divya varNa se, divya gandha se, divya sparza se, divya saMhanana se, divya saMsthAna (AkRti) se, divya Rddhi se, divya yuti se, divya prabhA se, divya chAyA (kAnti) se divya aci (jyoti) se, divya teja se evaM divya lezyA se dazoM dizAoM ko udyotita evaM prabhAsita karate hue ve (vANavyantara deva) vahA~ (pUrvokta sthAnoM meM) apane-apane lAkhoM bhaumeya nagarAvAsoM kA, apane-apane hajAroM sAmAnika devoM kA, apanI Page #199 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 166 [prajJApanAsUtra apanI agnamahiSiyoM kA, apanI-apanI pariSadoM kA, apanI-apanI senAoM kA, apane-apane senAdhipati devoM kA, apane-apane AtmarakSaka devoM kA aura anya bahuta-se vANavyantara devoM aura deviyoM kA Adhipatya, paurapatya, svAmitva, bhartRtva, mahattarakatva, Ajaizvaratva evaM senApatitva karate-karAte tathA unakA pAlana karate-karAte hue ve (vANavyantara devagaNa) mahAn utsava ke sAtha nRtya, gIta aura vINA, tala, tAla (kAMsA), truTita, ghanamRdaMga Adi vAdyoM ko bajAne se utpanna mahAdhvani ke sAtha divya upabhogya bhogoM ko bhogate hue rahate haiM / 186. [1] kahi NaM bhaMte ! pisAyANaM devANaM pajjattA'pajjattANaM ThANA paNNattA ? kahi gaM bhaMte ! pisAyA devA parivasaMti ? goyamA ! imIse rayaNapyamAe puDhavIe rayaNAmayassa kaMDassa joyaNasahassabAhallassa uri ega joyaNasataM progAhittA heDhA vegaM joyaNasataM vajjettA majjhe aTTasa joyaNasaesa, estha NaM pisAyANaM devANaM tiriyamasaMkhejjA bhomejjaNagarAvAsasatasahassA bhavaMtIti makkhAtaM / te NaM bhomejjaNagarA bAhiM vaTTA jahA prohiyo bhavaNavaNNamo (su. 177) tahA bhANitanvo jAva pddiruubaa| ettha NaM pisAyANaM devANaM pajjattA'pajjattANaM ThANA paNNattA / tisu vi logassa asaMkhejjaimAge / tattha NaM bahave pisAyA devA parivasaMti mahiDDhiyA jahA prohiyA jAva (su. 188) viharaMti / [189-1 pra.] bhaMte ! paryAptaka aura aparyAptaka picAza devoM ke sthAna kahA~ kahe gae haiM ? bhagavan ! pizAca deva kahA~ rahate haiM ? [189-1 u.] gautama ! isa ratnaprabhApRthvI ke eka hajAra yojana moTe ratnamaya kANDa ke Upara ke eka sau yaujana (pradeza) ko avagAhana (pAra) karake tathA nIce eka sau yojana (pradeza) ko chor3akara, bIca ke ATha sau yojana (pradeza) meM, pizAca devoM ke tirache asaMkhyAta bhUgRha ke samAna lAkhoM (bhaumeya) nagarAvAsa haiM, aisA kahA hai| ve bhaumeya nagara (nagarAvAsa) bAhara se gola (vartula), haiM, ityAdi saba varNana jaise sU. 177 meM sAmAnya bhavanoM kA kahA, vaisA hI yahA~ yAvat 'pratirUpa haiM' taka kahanA cAhie / ina (nagarAvAsoM) meM paryAptaka aura aparyAptaka pizAca devoM ke sthAna kahe gae haiM / (ve sthAna) tInoM (pUrvokta) apekSAoM se loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM haiM ; jahA~ ki bahuta-se pizAca deva nivAsa karate haiN| jo mahaddhika haiM, (ityAdi saba varNana) jaise (sU. 188 meM) sAmAnya vANavyantaroM kA kahA gayA hai, vaise hI yahA~ yAvat 'vicaraNa karate haiM' (viharaMti) taka jAna lenA caahie| [2] kAla-mahAkAlA ya'tha duhe pisAyaiMdA pisAyarAyANo parivasaMti mahiDDhiyA mahajjuiyA jAva (su. 188) viharati / [189-2] inhIM (pUrvokta nagarAvAsoM) meM jo do pizAcendra pizAcarAja - kAla aura mahAkAla, nivAsa karate haiM, ve 'mahaddhika haiM, mahAdyutimAna haiM,' ityAdi Age kA samasta varNana, yAvat 'vicaraNa karate haiM' ('viharaMti') taka sU. 188 ke anusAra kahanA caahie| 190. [1] kahi NaM bhaMte ! dAhiNillANaM pisAyANaM devANaM pajjattA'pajjattANaM ThANA paNNatA? kahi NaM bhaMte ! dAhiNillA pisAyA devA parivasaMti ? Page #200 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvitIya sthAnapada [167 goyamA! jaMbuddIve dove maMdarassa pabvayassa dAhiNaNaM imose rayaNappabhAe puDhavoe rayaNAmayassa kaMDassa joyaNasahassabAhallassa uri egaM joyaNasataM ogAhittA heTThA vegaM joyaNasataM vajjetA majjhe asu joyaNasaesu, ettha NaM dAhiNillANaM pisAyANaM devANaM tiriyamasaMkhejjA bhomejjanagarAvAsasatasahassA bhavatIti makkhAtaM / te NaM bhomejjaNagarA bAhi baTTA jahA ohioM bhavaNavaNNo (su. 177) tahA bhANiyamvo jAva pddiruuvaa| ettha NaM dAhiNillANaM pisAyANaM devANaM pajjattA'pajjattANaM ThANA paNNattA / tisu vi logassa asaMkhejjaibhAge / tastha gaM bahave dAhiNillA pisAyA devA parivasaM ti mahiDDhiyA jahA prohiyA jAva (su. 188) viharaMti / [160-1 pra.] bhagavan ! paryApta aura aparyApta dAkSiNAtya pizAca devoM ke sthAna kahA~ kahe gae haiM ? bhagavan ! dAkSiNAtya pizAca deva kahA~ nivAsa karate haiM ? [190-1 u.] gautama ! jambUdvIpa nAmaka dvIpa meM, sumeru parvata ke dakSiNa meM, isa ratnaprabhApRthvI ke eka hajAra yojana moTe ratnamaya kANDa ke Upara kA eka sau yojana (pradeza) avagAhana (pAra) karake tathA nIce eka sau yojana chor3a kara bIca meM jo ATha sau yojana (pradeza) haiM, unameM dAkSiNAtya pizAca devoM ke tirache asaMkhyeya bhUmigRha-jaise (bhaumeya) lAkhoM nagarAvAsa haiM, aisA kahA hai / ve (bhaumeya) nagara bAhara se gola haiM, ityAdi saba kathana jaise (sU. 177 meM) audhika (sAmAnya) bhavanoM kA kahA, usI prakAra yahA~ bhI yAvat-'pratirUpa haiM' taka kahanA cAhie / ina (pUrvokta nagarAvAsoM) meM paryApta aura aparyApta dAkSiNAtya pizAca devoM ke sthAna kahe gae haiM / (ye sthAna) tInoM apekSAoM se loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM haiN| inhIM (sthAnoM) meM bahuta-se dAkSiNAtya pizAca deva nivAsa karate haiM, ve mahaddhika haiM', ityAdi samagra varNana jaise (sU. 188 meM) sAmAnya vANavyantara devoM kA kiyA hai, tadanusAra yAvat 'vicaraNa karate haiM' (viharaMti) taka karanA cAhie / [2] kAle yastha pisAyaiMde pisAyarAyA parivasati mahiDDhIe (su. 188) jAva pabhAsemANe / se gaM tasya tiriyamasaMkhejjANaM bhomejjaganagarAvAsasatasahassANaM cauNhaM sAmANiyasAhassoNaM cauNhamaggahisINaM saparivArANaM tiNhaM parisANaM sattaNhaM praNiyANaM sattaNhaM aNiyAdhivatINaM solasaNhaM prAtarakkhadevasAhassoNaM praNesi ca bahUNaM dAhiNillANaM vANamaMtarANaM devANa ya devoNa ya prAhevaccaM (su. 188) jAva viharati / [160-2] inhIM (pUrvavaNita sthAnoM) meM pizAcendra pizAcarAja kAla nivAsa karate haiM, jo mahaddhika hai, (ityAdi saba varNana sU. 188 ke anusAra) yAvat prabhAsita karatA huA ('pabhAsemAge') taka samajhanA caahie| vaha (dAkSiNAtya pizAcendra kAla) tirache asaMkhyAta bhUmigRha jaise lAkhoM nagarAvAsoM kA, cAra hajAra sAmAnika devoM kA, saparivAra cAra agramahiSiyoM kA, tIna pariSadoM kA, sAta senAoM kA, sAta senAdhipati devoM kA, solaha hajAra prAtmarakSaka devoM kA tathA aura bhI bahuta-se dakSiNa dizA ke vANavyantara devoM aura deviyoM kA 'prAdhipatya karatA huA' yAvat 'vicaraNa karatA hai' (viharati) taka (Age kA sArA kathana sU. 188 ke anusAra karanA caahie|) Page #201 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 168 ] [ prajJApanAsUtra 161. [1] uttarillANaM pucchaa| goyamA ! jaheva dAhiNillANaM vattavvayA (su. 160 [1]) taheva uttarillANaM pi / navaraM maMdarassa pavvayassa uttareNaM / [161-1 pra.] bhagavan ! uttara dizA ke paryApta aura aparyApta pizAca devoM ke sthAna kahA~ kahe gae haiM ? bhagavan ! uttara dizA ke pizAca deva kahA~ nivAsa karate haiM ? [161-1 u.] gautama ! jaise (sU. 161-1 meM) dakSiNa dizA ke pizAca devoM kA varNana kiyA hai, vaise hI uttara dizA ke pizAca devoM kA varNana samajhanA caahie| vizeSa yaha hai ki (inake nagarAvAsa) meruparvata ke uttara meM haiN| [2] mahAkAle ya'ttha pisAyaiMde pisAyarAyA parivasati jAva (su. 160 [2]) viharati / [161-2] inhIM (pUrvokta sthAnoM) meM (uttara dizA kA) pizAcendra pizAcarAja-- mahAkAla nivAsa karatA hai, (jisakA sArA varNana) yAvat 'vicaraNa karatA hai' (viharati) taka, sU. 160-2 ke anusAra (samajhanA caahie|) 162. evaM jahA pisAyANaM (su. 186-190) tahA bhUyANaM pi jAba gaMdhavvANaM / NavaraM iMdesu NANattaM bhANiyavvaM imeNa vihiNA-bhUyANaM surUva-paDirUvA, jakkhANaM puNNabhadda-mANibhaddA, rakkhasANaM bhIma-mahAbhImA, kiNNarANaM kiNNara-kipurisA, kipurisANaM sappurisa-mahApurisA, mahoragANaM aikAyamahAkAyA, gaMdhavvANaM gItaratI-gItajase jAba (su. 188) viharati / kAle ya mahAkAle 1 surUva paDirUva 2 puNNabhadde ya / pramaravai mANibhadde 3 bhIme ya tahA mahAmIme 4 // 146 // kiNNara kiMpurise khalu 5 sappurise khalu tahA mahApurise 6 / aikAya mahAkAe 7 gIyaraI ceva gItajase 8 / / 150 / / [162] isa prakAra jaise (sU. 189-160 meM) (dakSiNa aura uttara dizA ke) pizAcoM aura unake indroM (ke sthAnoM) kA varNana kiyA gayA, usI taraha bhUta devoM kA yAvat gandhoM taka kA varNana samajhanA cAhie / vizeSa--inake indroM meM isa prakAra se bheda (antara) kahanA caahie| yathA--bhUtoM ke (do indra)-surUpa aura pratirUpa, yakSoM ke (do indra)-pUrNabhadra aura mANibhadra, rAkSasoM ke (do indra)-bhIma aura mahAbhIma, kinnaroM ke (do indra)-kinnara aura kimpuruSa, kimpuruSoM ke (do indra) satpuruSa aura mahApuruSa, mahoragoM ke (do indra)-atikAya aura mahAkAya tathA gandharvo ke (do indra)-gItarati aura gItayaza; (Age kA inakA sArA varNana) sUtra 188 ke anusAra, yAvat 'vicaraNa karatA hai, (viharati)' taka samajha lenA caahie| [saMgrahagAthAoM kA artha--] (ATha prakAra ke vANavyantara devoM ke pratyeka ke do-do indra kramaza: isa prakAra hai)-1. kAla aura mahAkAla, 2. surUpa aura pratirUpa, 3. pUrNabhadra aura mANibhadra indra, 4. bhIma tathA mahAbhIma, 5. kinnara aura kimpuruSa, 6. satpuruSa aura mahApuruSa, 7. atikAya aura mahAkAya tathA 8. gItarati aura gItayaza / Page #202 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvitIya sthAnapada ] [169 . 193. [1] kahi NaM bhaMte ! aNavaniyANaM devANaM [pajjattA'pajjattANaM] ThANA paNNattA ? kahi NaM bhaMte ! praNavaNiyA devA parivasaMti ? goyamA ! imIse rayaNappabhAe puDhavIe rayaNAmayassa kaMDassa joyaNasahassabAhallassa uri heTA ya egaM joyaNasayaM vajjettA majjhe ahasu joyaNasatesu, ettha NaM aNavaSNiyANaM devANaM tiriyamasaMkhejjA NagarAvAsasayasahassA bhavaMtIti makkhAtaM / te NaM jAva (su. 188) pddiruuvaa| ettha NaM praNavaNiyANaM devANaM tthaannaa| uvavAeNaM loyassa asaMkhejjaibhAge, samugghAeNaM loyassa asaMkhejjaibhAge, saTANeNaM loyassa asaMkhejjaibhAge / tattha NaM bahave praNavaniyA devA parivasaMti mahaDDiyA jahA pisAyA (su. 186[1]) jAva viharaMti / __[193-1 pra.] bhagavan ! paryAptaka aura aparyAptaka aNapaNika devoM ke sthAna kahA~ kahe gae haiM ? bhagavan ! aNapaNika deva kahA~ nivAsa karate haiM ? [193-1 u.] gautama ! isa ratnaprabhApRthvI ke eka hajAra yojana moTe ratnamaya kANDa ke Upara aura nIce eka-eka sau yojana chor3a kara madhya meM ATha-sau yojana (pradeza) meM, aNapaNika devoM ke tirache asaMkhyAta lAkha nagarAvAsa haiM, aisA kahA gayA hai| ve nagarAvAsa (sU. 188 ke anusAra) yAvat pratirUpa taka pUrvavat samajhane cAhie / ina (pUrvokta sthAnoM) meM aNapaNika devoM ke sthAna haiM / (ve sthAna) upapAta kI apekSA se loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM haiM, samudghAta kI apekSA se loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM haiM, svasthAna kI apekSA se bhI loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM haiN| vahA~ bahuta-se aNapaNika deva nivAsa karate haiM, ve mahaddhika haiM, (ityAdi Age kA samagra varNana) (sU. 186-1 meM) jaise pizAcoM kA varNana hai, tadanusAra yAvat 'vicaraNa karate haiM (viharaMti) taka (samajhanA caahie|) [2] sannihiya-sAmANA ya'stha duve aNaNidA praNavaNiyakumArarAyANo paribasaMti mahiDDIyA jahA kAla-mahAkAlA (su. 186 [2]) / [193-2] inhIM (pUrvokta sthAnoM) meM donoM aNapaNikendra aNapaNikakumArarAja-sannihita aura sAmAna nivAsa karate haiM, jo ki mahaddhika haiM, (ityAdi sArA varNana sU. 186-2 meM varNita) kAla aura mahAkAla kI taraha (samajhanA cAhie / ) 164. evaM jahA kAla-mahAkAlANaM doNhaM pi dAhiNillANaM uttarillANa ya bhaNiyA (su. 160 [2],161[2]) tahA sannihiya-sAmANAI NaM pi bhANiyavvA / saMgahaNigAhA praNavanniya 1 paNavanniya 2 isivAiya 3 bhUyavAiyA ceva 4 / kaMda 5 mahAkaMdiya 6 kuhaMDe 7 payayadevA 8 ime iMdA / / 151 // saNihiyA sAmANA 1 dhAya vidhAe 2 isI ya isipAle 3 / Isara mahesare yA 4 havai suvacche visAle ya 5 // 152 // hAse hAsaraI vi ya 6 sete ya tahA bhave mahAsete 7 / payate payayapaI vi ya 8 neyanvA prANupuvIe // 153 // Page #203 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 170] [prajJApanAsUtra [194] isa prakAra jaise dakSiNa aura uttara dizA ke (pizAcendra) kAla aura mahAkAla ke sambandha meM jaise (kramaza: sUtra 190-2 aura 161-2 meM) kahA hai, usI prakAra sannihita aura sAmAna Adi (dakSiNa aura uttara dizA ke aNapaNika Adi devoM ke samasta indroM) ke viSaya meM kahanA caahie| saMgrahaNI gAthAoM kA artha--] (vANavyantara devoM ke pATha avAntara bheda--.) 1. aNapaNika, 2. paNapaNika, 3. RSivAdika, 4 bhUtavAdika, 5 krandita, 6. mahAkrandita, 7 kuSmANDa aura 8. pataMgadeva / inake (pratyeka ke do-do) indra ye haiN-||151|| 1. sannihita aura sAmAna, 2. dhAtA aura vidhAtA, 3. RSi aura RSipAla, 4. Izvara aura mahezvara, 5. suvatsa aura vizAla // 152 / / 6. hAsa aura hAsarati, tathA 7. zveta aura mahAzveta, aura 8. pataMga aura pataMgapati kramazaH jAnane cAhie / / 153 // vivecana-samasta vANavyantara devoM ke sthAnoM kA nirUpaNa-prastuta sAta sUtroM (sU. 188 se 194 taka) meM sAmAnya vANavyantara devoM tathA pizAca Adi unake mUla pATha bhedoM tathA aNaNika Adi pATha avAntara bhedoM evaM tatpazcAt inake dakSiNa aura uttara dizA ke devoM tathA ina solaha ke pratyeka ke do-do indroM ke sthAnoM, unakI vizeSatAoM, una sabakI prakRti, ruci, zarIra-vaibhava, tathA anya Rddhi Adi kA spaSTa varNana kiyA gayA hai|' jyotiSkadevoM ke sthAnoM kI prarUparaNA 195. [1] kahi NaM bhaMte ! joisiyANaM devANaM pajjattA'jjattANaM ThANA paNNatA? kahi NaM bhaMte ! joisiyA devA parivasaMti ? goyamA ! imose rayaNappabhAe puDhavIe bahusamaramaNijjAno bhUmibhAgAno sattANaute joyaNasate udde uppaittA dasuttare joyaNasatabAhalle tiriyamasaMkhejje jotisavisaye, ettha NaM joisiyANaM devANaM tiriyamasaMkhejjA joisiyavimANAvAsasatasahassA bhavaMtIti makkhAtaM / te NaM vimANA addhakaviTugasaMThANasaMThitA savvaphaliyAmayA prabhuggayamUsiyapahasiyA iva vivihamaNi-kaNaga-rataNabhatticittA vAuddhatavijayavejayaMtIpaDAga-chattAichattakaliyA tuMgA gagaNatalamaNulihamANasiharA jAlaMtararataNa-paMjarummiliya vva maNi-kaNagathabhiyAgA viyasiyasayavattaDarIyA (ya-)tilaya-rayaNaddhacaMdacittA NANAmaNimayadAmAkiyA aMto bahiM ca saNhA tarvANajjaruilavAluyApatthaDA suhaphAsA sassirIyA surUvA pAsAIyA darisaNijjA abhiruvA pddiruuvaa|| __ettha NaM joisiyANaM devANaM pajjattA'pajjattANaM ThANA paNNattA / tisu vi logassa prsNkhijjtibhaage| tattha NaM bahave joisiyA devA parivasaMti, taM jahA-bahassato caMdA sUrA sukkA saNiccharA rAhU dhUmakeU buhA aMgAragA tattatavaNijjakaNagavaNNA, je ya gahA joisammi cAraM caraMti ketU ya gairaiyA aTThAvIsativihA ya nakkhasadevayagaNA, NANAsaMThANasaMThiyAyo ya paMcavaNNAzro tArayAno, ThitalessA cAriNo avissAmamaMDalagaI patteyaNAmaMkapAgaDiyAMcadhamauDA mahiDDiyA jAva (su. 188) pbhaasemaannaa| 1. (ka) paNNavaNA suttaM (mUlapATha) bhA. 1, pR. 64 se 67 taka (kha) prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 96-97 Page #204 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvitIya sthAnapada ] [171 te gaM tattha sANaM sANaM vimANAvAsasatasahassANaM sANaM sANaM sAmANiyasAhassINaM sANaM sANaM agamahisoNaM saparivArANaM sANaM sANaM parisANaM sANaM sANaM aNiyANaM sANaM sANaM aNiyAdhivatINaM sANe sANaM AyarakkhadevasAhassINaM aNNesi ca bahUNaM joisiyANaM devANa ya devINa ya mAhevaccaM porevaccaM jAva (su. 188) viharaMti / [195.1 pra.] bhagavan ! paryAptaka aura aparyAptaka jyotiSka devoM ke sthAna kahA~ kahe gae haiM ? bhaMte ! jyotiSka deva kahA~ nivAsa karate haiM ? [195-1 u.] gautama ! isa ratnaprabhApRthvI ke atyanta sama evaM ramaNIya bhUbhAga se sAta sau navve (790) yojana kI UMcAI para eka sau dasa yojana vistRta evaM tirache asaMkhyAta yojana meM jyotiSka kSetra hai, jahA~ jyotiSka devoM ke tirache asaMkhyAta lAkha jyotiSkavimAnAvAsa haiM, aisA kahA gayA hai| ve vimAna (vimAnAvAsa) Adhe kavITha (kapittha) ke AkAra ke haiM aura pUrNarUpa se sphaTikamaya haiM / ve sAmane se cAroM ora Upara uThe (nikale) hue, sabhI dizAoM meM phaile hue tathA prabhA se zveta haiM / vividha maNiyoM, svarNa aura ratnoM kI chaTA se ve citra-vicitra haiM; havA se ur3I huI vijaya-vaijayantI, patAkA, chatra para chatra (atichatra) se yukta haiM, ve bahuta U~ce, gaganatalacumbI zikharoM vAle haiN| (unakI) jAliyoM ke bIca meM lage hue ratna aise lagate haiM, mAnoM pIjare se bAhara nikAle gae hoN| ve maNiyoM aura ratnoM kI stUpikAoM se yukta haiN| unameM zatapatra aura puNDarIka kamala khile hue haiM / tilakoM tathA ratnamaya ardhacandroM se ve citra-vicitra haiM tathA nAnAmaNimaya mAlAoM se suzobhita haiN| ve aMdara aura bAhara se cikane haiN| unake prastaTa (pAthar3e) sone kI rucira bAlU vAle haiN| ve sukhada sparza vAle, zrI se sampanna, surUpa, prasannatA-utpAdaka, darzanIya, abhirUpa (atiramaNIya) evaM pratirUpa (atisundara) ina (vimAnAvAsoM) meM paryApta aura aparyApta jyotiSkadevoM ke sthAna kahe gae haiN| (ye sthAna) tInoM (pUrvokta) apekSAoM se-loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM haiM / vahA~ (jyotiSka vimAnAvAsoM meM) bahuta-se jyotiSka deva nivAsa karate haiN| ve isa prakAra haiM -vRhaspati, candra, sUrya, zukra, zanaizcara, rAhu, dhUmaketu, budha evaM aMgAraka (maMgala), ye tape hue tapanIya svarNa ke samAna varNa vAle haiM (arthAt-ye kiJcita rakta varNa ke haiN|) aura jo graha jyotiSkakSetra meM gati (saMcAra) karate haiM tathA gati meM rata rahane vAlA ketu, aTThAIsa prakAra ke nakSatradevagaNa, nAnA AkAroM vAle, pAMca varSoM ke tAre tathA sthitalezyA vAle, saMcAra karane vAle, avizrAnta (binA ruke) maMDala (vRtta, golAkAra) meM gati karane vAle, (ye sabhI jyotiSka deva haiM / ) (ina saba meM se) pratyeka ke mukuTa meM apane-apane nAma kA cihna vyakta hotA hai / 'ye mahaddhika hote haiM,' ityAdi saba varNana (sU. 188 ke anusAra), yAvat prabhAsita karate hue ('pabhAsemANe') taka (pUrvavat samajhanA caahie|) be (jyotiSka deva) vahA~ (jyotiSkavimAnAvAsoM meM) apane-apane lAkhoM vimAnAvAsoM kA, apane-apane hajAroM sAmAnika devoM kA, apanI-apanI saparivAra agramahiSiyoM kA, apanI-apanI pariSadoM kA, apanI-apanI senAoM kA, apane-apane senAdhipati devoM kA, apane-apane hajAroM prAtmarakSaka devoM kA tathA aura bhI bahuta-se jyotiSka devoM aura deviyoM kA Adhipatya, purovattitva (agresaratva), Page #205 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 172 [ prajJApanAsUtra karate hue ...(Age kA samagra varNana) yAvat vicaraNa karate haiM (viharaMti') taka sU. 188 ke anusAra samajhanA cAhie / [2] caMdima-sUriyA ya'ttha duve joisiMdA joisiyarAyANo parivati mahiDDiyA jAva (su. 188) pabhAsemANA / te NaM tattha sANaM sANaM joisiyavimANAkAsasatasahassANaM cauNhaM sAmANiyasAhassINaM cauNhaM aggamAhitINaM saparivArANaM tiNhaM parisANaM sattaNhaM aNiyANaM sattaNhaM aNiyAdhivatINaM solasaNhaM prAyarakkhadevasAhassINaM aNNesi ca bahUNaM joisiyANaM devANa ya devINa ya pAhebaccaM porevaccaM jAva viharaMti / [195-2] inhIM (pUrvokta jyotiSkavimAnAvAsoM) meM do jyotiSkendra jyotiSkarAja-candramA aura sUrya-nivAsa karate haiM; 'jo mahaddhika haiM' (ityAdi saba varNana sU. 188 ke anusAra) yAvat prabhAsita karate hue ('pabhAsemAge') (taka pUrvavat samajhanA cAhie / ) ve vahA~ apane-apane lAkhoM jyotiSkavimAnAvAsoM kA, cAra hajAra sAmAnika devoM kA, saparivAra cAra agramahiSiyoM kA, tIna pariSadoM kA, sAta senAoM kA, sAta senAdhipati devoM kA, solaha hajAra prAtmarakSaka devoM kA tathA anya bahuta-se jyotiSka devoM aura deviyoM kA Adhipatya, purovattitva karate hue yAvat vicaraNa karate haiN| vivecana--jyotiSka devoM ke sthAnoM ko prarUpaNA-prastuta sUtra (sU. 195-1, 2) meM jyotiSka devoM tathA unake parivAroM evaM unake candra, sUrya nAmaka do indroM ke sthAnoM, unakI prakRti, vizeSatA, prabhutA evaM aizvarya zrAdi kI prarUpaNA kI gaI hai / ' sarva vaimAnika devoM ke sthAnoM kI prarUparaNA 166. kahi NaM bhaMte ! vemANiyANaM devANaM pajjattA'pajjattANaM ThANA paNNatA ? kahi NaM bhaMte ! vemANiyA devA parivasaMti ? goyamA ! imose rayaNappabhAe puDhako e bahusamaramaNijjAto bhUmibhAgAto uDDe caMdima-sUriyagaha-Nakkhatta-tArArUvANaM bahUiM joyaNasatAI bahUI joyaNasahassAI bahUI joyaNasayasahassAI bahugoro joyaNakoDopro bahugIgro joyaNakoDAkoDIno uDDha dUraM uppaittA estha NaM sohammosANa-saNaMkumAramAhida-baMbhaloya-laMtaga-mahAsukka-sahassAra-prANaya-pANaya-prAraNa-accuta-gevejja-aNuttaresu ettha NaM vemANiyANaM devANaM caurAsIi vimANAvAsasatasahassA sattANauI ca sahassA tevIsaM ca vimANA bhavaMtIti mkkhaatN| teNaM vimANA sadhvarataNAmayA acchA sahA laNhA ghaTTA maTThA nIrayA nimmalA niSpaMkA nivakaMkaDacchAyA sappabhA sassirIyA saujjoyA pAsAdIyA darisaNijjA abhirUvA paDirUvA / ettha NaM vemANiyANaM devANaM pajjattA'pajjattANaM ThANA pannattA / tisu vi loyassa asNkhejjibhaage| tattha NaM bahave vemANiyA devA parivasaMti / taM jahA-sohammIsANa-saNaMkumAra-mAhida-baMbhalogalaMtaga-mahAsukka-sahassAra-prANaya-pANaya-AraNa-'ccuya-gevejjagA-'NuttarovavAiyA devaa| 16. (ka) prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 99 (kha) pagNavaNAsuttaM bhA. 1 (mUlapATha) pR. 67-68 Page #206 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvitIya sthAnapada [ 173 te NaM miga 1-mahisa 2-varAha 3-soha 4-chagala 5-daha ra 6-haya 7-gayavai -bhuyama 6-khagga 10-usabhaMka 11-viDima 12-pAgaDiyAMcadhamauDA paDhilavaramauDa-kirIDadhAriNo vara-kuDalujjoiyANaNA mauDadittasirayA rattAbhA paumapamhagorA seyA suhavaNNa-gaMdha-phAsA uttamaveuviNo pavaravatyagaMdha-mallANulevaNadharA mahidaDIyA mahAjuiyA mahAyasA mahAbalA mahANubhAgA mahAsokkhA hAravirAiyavacchA kaDaya-tuDiyathaMbhiyabhuyA aMgada-kuMDala-maTTagaMDatalakaNNapoDhadhArI vicittahatthAbharaNA vicittamAlA-maulI kallANagapavaravatthaparihiyA kallANagapavaramallA'NulevaNA bhAsaraboMdI palaMbavaNamAladharA divveNaM vaNNeNaM diveNaM gaMdheNaM digveNaM phAseNaM diveNaM saMghayaNeNaM diveNaM saMThANeNaM divAe idaDIe divvAe jatIe divAe pabhAe divAe chAyAe divAe accIe diveNaM teeNaM divAe lessAe dasa disApro ujjovemANA pbhaasemaannaa| te NaM tattha sANaM sANaM vimANAvAsasayasahassANaM sANaM sANaM sAmANiyasAhassINaM sANaM sANaM tAyattIsagANaM sANaM sANaM logapAlANaM sANaM sANaM aggahisINaM saparivArANaM sANaM sANaM parisANaM sANaM sANaM aNiyANaM sANaM sANaM aNiyAdhivatoNaM sANaM sANaM prAyarakkhadevasAissINaM aNNesi ca bahUNaM vemANiyANaM devANaM devINa ya AhebaccaM porevaccaM sAmittaM bhaTTittaM mahayaragattaM prANAIsaraseNAvaccaM kAremANA pAlemANA mahayA'hatanaTTa-gIya-vAitataMtI-talatAla-tuDita-ghaNamuiMgapaDupavAitaraveNaM divvAiM bhogabhogAI bhujamANA viharati / [166 pra.] bhagavan ! paryAptaka aura aparyAptaka vaimAnika devoM ke sthAna kahA~ kahe gae haiM ? bhagavan ! vaimAnika deva kahA~ nivAsa karate haiM ? [166 u ] gautama ! isa ratnaprabhApRthvI ke atyadhika sama evaM ramaNIya bhUbhAga se UAra, candra, sUrya, graha, nakSatra tathA tArakarUpa jyotiSkoM ke aneka sau yojana, aneka hajAra yojana, aneka lAkha yojana, bahuta karor3a yojana aura bahuta koTAkoTI yojana Upara dUra jA kara, saudharma, IzAna, sanatkumAra, mAhendra, brahmaloka, lAntaka, mahAzukra, sahasrAra, pAnata, prANata, AraNa, acyuta, gre veyaka aura anuttara vimAnoM meM vaimAnika devoM ke caurAsI lAkha, sattAnave hajAra, teIsa vimAna evaM vimAnAvAsa haiM, aisA kahA gayA hai / ve vimAna sarvaratnamaya, sphaTika ke samAna svaccha, cikane, komala, ghise hue, cikane banAe hue, rajarahita, nirmala, paMka-(yA kalaMka) rahita, nirAvaraNa kAnti vAle, prabhAyukta, zrIsampanna, udyotasahita, prasannatA utpanna karane vAle, darzanIya, ramaNIya-rUpasampanna aura pratirUpa (apratima sundara) haiM / inhIM (vimAnAvAsoM) meM paryAptaka aura aparyAptaka vaimAnika devoM ke sthAna kahe gae haiN| (ye sthAna), tInoM (pUrvokta) apekSAnoM se loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM haiN| unameM bahuta-se vaimAnika deva nivAsa karate haiN| ve (vaimAnika deva) isa prakAra haiM---saudharma, IzAna, sanatkumAra, mAhendra, brahmaloka, lAntaka, mahAzukra, sahasrAra, pAnata, prANata, AraNa, acyuta, (nau) aveyaka evaM (pAMca) anuttaropapAtika deva / / ve (saudharma se acyuta taka ke deva kramaza:)-1. mRga, 2. mahiSa, 3. varAha (zUkara), 4. siMha, 5. bakarA (chagala), 6. dardura (meMDhaka), 7. haya (azva), 8. gajarAja, 9. bhujaMga (sarpa), 10. khaGga, (caupAyA vanya jAnavara yA gaiMDA), 11. vRSabha (baila) aura 12. viDima ke prakaTa cihna se yukta mukuTa vAle, zithila aura zreSTha mukuTa aura kirITa ke dhAraka, zreSTha kuNDaloM se udyotita mukha vAle, mukuTa Page #207 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 174] [prajJApanAsUna ke kAraNa zobhAyukta, rakta AbhAyukta, kamala ke patra ke samAna gaure, zveta, sukhada varNa, gandha, rasa aura sparza vAle, uttama vikriyAzaktidhArI, pravara vastra, gandha, mAlya aura anulepana ke dhAraka, mahaddhika, mahAdyutimAn, mahAyazasvI, mahAbalI, mahAnubhAga, mahAsukhI, hAra se suzobhita vakSasthala vAle haiM / kar3e aura bAjubaMdoM se mAno bhujAoM ko unhoMne stabdha kara rakhI haiM, aMgada, kuNDala Adi AbhUSaNa unake kapolasthala ko sahalA rahe haiM, kAnoM meM ve karNapITha aura hAthoM meM vicitra karAbhUSaNa dhAraNa kiye hue haiN| vicitra puSpamAlAe~ mastaka para zobhAyamAna haiN| ve kalyANakArI uttama vastra pahane hue tathA kalyANakArI zreSTha mAlA aura anulepana dhAraNa kiye hue hote haiN| unakA zarIra (teja se) dedIpyamAna hotA hai| ve lambI vanamAlA dhAraNa kiye hue hote haiM tathA divya varNa se, divya gandha se, divya sparza se divya saMhanana se, divya saMsthAna se, divya Rddhi se, divya dyuti se, divya prabhA se, divya chAyA se, divya aci (jyoti) se, divya teja se, divya lezyA se dasoM dizAoM ko udyotita evaM prabhAsita karate hue ; be (vaimAnika deva) vahA~ apane-apane lAkhoM vimAnAvAsoM kA, apane-apane hajAroM sAmAnika devoM kA, apane-apane trAyastrizaka devoM kA, apane-apane saparivAra apanI-apanI agramahiSiyoM kA, apanI-apanI pariSadoM kA, apanI-apanI senAmoM kA, apane-apane senAdhipati devoM kA, apane-apane hajAroM AtmarakSaka devoM kA tathA anya bahuta-se vaimAnika devoM aura deviyoM kA Adhipatya, purottitva (agresaratva), svAmitva, bhartRtva, mahattarakatva, AjJaizvaratva tathA senApatitva karate-karAte aura pAlate-palAte hue nirantara hone vAle mahAn nATya, gIta tathA kuzala vAdakoM dvArA bajAye jAte hue vINA, tala, tAla, truTita, ghanamRdaMga Adi vAdyoM kI samutpanna dhvani ke sAtha divya zabdAdi kAmabhogoM ko bhogate hue vicaraNa karate haiN| 167. [1] kahi NaM bhaMte ! sohammagadevANaM pajjattA'pajjattANaM ThANA paNNattA ? kahi NaM bhaMte ! sohammagadevA parivasaMti ? goyamA ! jaMbuddIve dIve maMdarassa panvatassa dAhiNeNaM imose rayaNappabhAe puDhabIe bahusamaramaNijjAmro bhUmibhAgAno uDDhaM caMdima-sUrima-gaha-nakSatta-tArArUvANaM bahUNi joyaNasatANi bahUI joyaNasahassAI bahUI joyaNasatasahassAI bahugIpro joyaNakoDopro bahugIno joyaNakoDAkoDIno uDDhe duraM uppaittA ettha NaM sohamme NAmaM kappe paNNatte pAINa-paDoNAyate udINa-dAhiNavisthipaNe praddhacaMdasaMThANasaMThite accimAlibhAsarAsivaNNAbhe asaMkhejjAmro joyaNakoDIo asaMkhejjAmro joyaNakoDAkoDIno AyAma-vikkhaMbheNaM, asaMkhejjAmro joyaNakoDAkoDopro parikkheveNaM, sabbarayaNAmae acche jAva (su. 166) paDirUve / tattha NaM sohammagadevANaM battIsaM vimANAvAsasatasahassA havaMtIti makkhAtaM / te NaM vimANA samvarayaNAmayA acchA jAva (su. 196) paDirUvA / tesi NaM vimANANaM bahumajhadesabhAge paMca vaDeMsayA pnnnnttaa| taM jahA-prasogavaDeMsae 1 sattivaNNava.sae 2 caMpagavaDeMsae 3 cayava.sae 4 majhe ya'tha sohammava.sae 5 te NaM vaDeMsayA sadhvarayaNAmayA acchA jAva (su. 166) paDirUvA / ettha NaM sohammagadevANaM pajjattA'pajjattANaM ThANA paNNattA / tIsu bi logassa asNkhejjibhaage| tattha gaM bahave sohammagadevA parivasaMti mahiDDIyA jAva (su 196) pbhaasemaannaa| te NaM tattha sANaM sANaM vimANAvAsasatasahassANaM sANaM sANaM sAmANiyasAhassoNaM evaM jaheva prohiyANaM Page #208 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvitIya sthAnapada ] [ 175 (su. 196) taheva etesi pi bhANitavvaM jAva prAyarakkhadevasAhassINaM aNNesi ca bahUNaM sohammagakappavAsINaM vemANiyANaM devANa ya devINa ya prAhevaccaM porevaccaM jAva (su. 196) viharati / [197-1 pra.] bhagavana ! paryApta aura aparyApta saudharmakalpagata devoM ke sthAna kahA~ kahe haiM ? bhagavan ! saudharmakalpagata deva kahA~ nivAsa karate haiM ? [197-1 u.] gautama ! jambUdvIpanAmaka dvIpa meM sumeru parvata ke dakSiNa meM, isa ratnaprabhApRthvI ke atyadhika sama evaM ramaNIya bhUbhAga se Upara candra, sUrya, graha, nakSatra tathA tArakarUpa jyotiSkoM ke aneka sau yojana, aneka hajAra yojana, aneka lAkha yojana, bahuta karor3a yojana aura bahuta koTAkoTI yojana Upara dUra jAne para saudharma nAmaka kalpa kahA gayA hai / vaha pUrva-pazcima meM lambA, uttara dakSiNa meM vistIrNa, arddha candra ke AkAra meM saMsthita, aciyoM-jyotiyoM kI mAlA tathA dIptiyoM kI rAzi ke samAna varNa-kAnti vAlA hai| usakI lambAI aura caur3AI asaMkhyAta koTi yojana hI nahIM, balki asaMkhyAta koTAkoTi yojana kI hai, tathA paridhi bhI asaMkhyAta koTAkoTi yojana kI hai| vaha sarvaratnamaya hai, svaccha hai, (ityAdi saba varNana, ) yAvat 'pratirUpa hai' taka sU. 166 ke anusAra (samajhanA cAhie / ) usa (saudharmakalpa) meM saudharmaka devoM ke battIsa lAkha vimAnAvAsa haiM, aisA kahA gayA hai / ve vimAna pUrNa rUpa se ratnamaya haiM, svaccha haiM, (ityAdi saba varNana) sU. 166 ke anusAra yAvat pratirUpa haiM, taka, samajhanA caahie| ___ ina vimAnoM ke bilakula madhyadezabhAga meM (ThIka bIcoMbIca) pAMca avataMsaka kahe gae haiM / ve isa prakAra haiM-1 azokAvataMsaka, 2-saptaparNAvataMsaka, 3-caMpakAvataMsaka 4-cUtAvataMsaka aura ina cAroM ke madhya meM 5-pAMcayAM saudharmAvataMsaka / ye avataMsaka pUrNatayA ratnamaya haiM, svaccha haiM, yAvat 'pratirUpa haiM' taka saba varNana sU. 166 ke anusAra samajha lenA cAhie / inhIM (avataMsakoM) meM paryApta aura aparyApta saudharmaka devoM ke sthAna kahe gae haiM / (ve sthAna) tInoM (pUrvokta) apekSAoM se loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM haiN| unameM bahuta se saudharmaka deva nivAsa karate haiM, jo ki 'mahaddhika haiM' (ityAdi zeSa varNana) yAvat prabhAsita karate hue ('pabhAsemANA') taka (sU. 196 ke anusAra) (pUrvavat kahanA caahie|) ve vahA~ apane-apane lAkhoM vimAnoM kA, apane-apane hajAroM sAmAnika devoM kA, isa prakAra jaise audhika (sAmAnya) vaimAnikoM ke viSaya meM (sU 196 meM) kahA hai, vaise hI inake viSaya meM bhI kahanA cAhie / yAvat hajAroM prAtmarakSaka devoM kA, tathA anya bahuta-se saudharmakalpavAsI vaimAnika devoM aura deviyoM kA Adhipatya, purovattitva ityAdi yAvat vicaraNa karate haiM ('viharaMti') taka (sU. 166 ke anusAra) kahanA caahie| [2] sakke ya'ttha devide devarAyA parivasati vajjapANI puraMdare satakkatU sahassakhe maghavaM pAgasAsaNe dAhiNaDDhalogAdhivatI battIsavimANAvAsasatasahassAdhivatI erAvaNavAhaNe suriMde parayaMbaravasthadhare prAlaiyamAla-mauDe NavahemacArucittacaMcalakuDalavilihijjamANagaMDe mahiDDhie jAva (su. 166) pbhaasemaanne| se NaM tattha battIsAe vimANAvAsasatasahassANaM caurAsoe sAmANiyasAhassINaM tAyattIsAe tAyattIsagANaM ca uNhaM logapAlANaM aTThaNhaM agamahisoNaM saparivArANaM tiNhaM parisANaM sattaNhaM aNiyANaM sattaNhaM aNiyAdhivatINaM ca uNhaM ca urAsIINaM prAyarakkhadevasAhassoNaM aNNesi ca bahUNaM sohammagakappavAsINaM vemANiyANaM devANa ya devINa ya pAhebaccaM porevaccaM kubvamANe jAva (su. 166) viharai / Page #209 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 176 ] [ prajJApanAsUtra [167-2] inhIM (pUrvokta sthAnoM) meM devendra devarAja zakra nivAsa karatA hai; jo vajrapANi, purandara, zatakratu, sahasrAkSa, maghavA, pAkazAsana, dakSiNArddhalokAdhipati, battIsa lAkha vimAnoM kA adhipati hai| airAvata hAthI jisakA vAhana hai, jo surendra hai, rajarahita svaccha vastroM kA dhAraka hai, saMyukta mAlA aura mukuTa pahanatA hai tathA jisake kapolasthala navIna svarNamaya, sundara, vicitra evaM caMcala kuNDaloM se vilikhita hote haiN| vaha mahaddhika hai, (ityAdi Age kA saba varNana) yAvat prabhAsita karatA huA, taka (sU. 196 ke anusAra) pUrvavat (jAnanA cAhie / ) vaha (devendra devarAja zaka) vahA~ battIsa lAkha vimAnAvAsoM kA, caurAsI hajAra sAmAnika devoM kA, tetIsa trAyastrizaka devoM kA, cAra lokapAloM kA, ATha saparivAra agramahiSiyoM kA, tIna pariSadoM kA, sAta senAoM kA, sAta senAdhipati devoM kA, cAra caurAsI hajAra-arthAt-tIna lAkha chattIsa hajAra AtmarakSaka devoM kA tathA anya bahuta-se saudharmakalpavAsI vaimAnika devoM aura deviyoM kA Adhipatya evaM agresaratva karatA huA, (ityAdi saba varNana sU. 166 ke anusAra) yAvat 'vicaraNa karatA hai' taka pUrvavat (samajhanA caahie|) 198. [1] kahi NaM bhaMte ! IsANagadevANaM pajjattA'pajjattANaM ThANA paNNattA? kahi NaM bhaMte ! IsANagadevA parivasaMti ? goyamA ! jaMbuddIve dIve maMdarAsa pavvatassa uttareNaM imose rayaNappabhAe puDhavIe bahusamaramaNijjAno bhUmibhAgAo uDDhe caMdima-sUriya-gahagaNa-Nakkhatta-tArArUvANaM bahUI joyaNasatAI bahUI joyaNasahassAI jAva (su. 167 [1]) uppaittA estha NaM IsANe NAmaM kappe paNNatte pAINa-paDINAyate udINa-dAhiNavisthiNNe evaM jahA sohamme (su. 167 [1]) jAva paDirUve / tattha NaM IsANagadevANaM aTThAvIsaM vimANAvAsasatasahassA havaMtIti makkhAtaM / te NaM vimANA samvarayaNAmayA jAva paDirUvA / tesi gaM bahumajjhadesabhAe paMca baDeMsagA paNNattA, taM jahA-aMkavaDeMsae 1 phalihabaDesae 2 rataNavaDeMsae 3 jAtarUvavaDeMsae 4 majjhe ettha IsANava.sae 5 / te vaDeMsayA savarayaNAmayA jAva (su. 196) pddiruuvaa| ettha NaM IsANANaM devANaM pajjattA'pajjattANaM ThANA pnnnnttaa| tisu vi logassa asaMkhejjatibhAge / sesaM jahA sohammagadevANaM jAva (su. 167 [1]) viharaMti / 198-1 pra.] bhagavan ! paryApta aura aparyApta IzAnaka devoM ke sthAna kahA~ kahe gae haiM ? bhagavan ! IzAnaka deva kahA~ nivAsa karate haiM ? [198.1 u.] gautama ! jambUdvIpa nAmaka dvIpa meM sumeruparvata ke uttara meM, isa ratnaprabhApRthvI ke atyadhika sama aura ramaNIya bhUbhAga se Upara, candra, sUrya, grahagaNa, nakSatra aura tArArUpa jyotiSkoM se aneka sau yojana, aneka hajAra yojana, aneka lAkha yojana, bahata karor3a yojana aura bahuta koTAkoTI yojana Upara dUra jA kara IzAna nAmaka kalpa (devaloka) kahA gayA hai, jo pUrva-pazcima meM lambA aura uttara-dakSiNa meM vistIrNa hai, isa prakAra (zeSa varNana) saudharma (kalpa ke varNana) ke samAna (sU. 197-1 ke anusAra) yAvat-'pratirUpa hai' taka samajhanA caahie| Page #210 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvitIya sthAnapada ] [177 . usa (IzAnakalpa) meM IzAna devoM ke aTThAIsa lAkha vimAnAvAsa haiM / ve vimAna sarvaratnamaya yAvat (pUrvavat) pratirUpa haiM / una vimAnAvAsoM ke ThIka madhyadezabhAga meM pAMca avataMsaka kahe gae haiN| ve isa prakAra haiM1-aMkAvataMsaka, 2-sphaTikAvataMsaka, 3-ratnAvataMsaka, 4-jAtarUpAvataMsaka aura inake madhya meM 5-IzAnAvataMsaka / ve (saba) avataMsaka pUrNarUpa se ratnamaya yAvat pratirUpa haiM, (yaha saba varNana sU. 166 ke anusAra jAnanA cAhie / ) inhIM (avataMsakoM) meM paryAptaka aura aparyAptaka IzAna devoM ke sthAna kahe gae haiM / (ve sthAna) tInoM apekSAoM se loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM haiM / zeSa saba (varNana) saudharmaka devoM ke (sU. 197-1 meM kathita) (varNana ke) anusAra yAvat vicaraNa karate haiM ('viharaMti') taka (samajhanA caahie|) [2] IsANe ya'tya devide devarAyA parivasati sUlapANI vasabhavAhaNe uttaraDDhalogAdhivatI aTThAvIsavimANAvAsasatasahassAdhivatI prarayaMbaravatthadhare sesaM jahA sakkassa (su. 167 [2]) jAva pbhaasemaanne| se NaM tattha aTThAvIsAe vimANAvAsasatasahassANaM asotIe sAmANiyasAhassoNaM tAyattIsAe tAyattIsagANaM ca uNhaM logapAlANaM aTaNhaM aggahisINaM saparivArANaM tiNhaM parisANaM sattaNhaM aNiyANaM sattarahaM aNiyAdhivatINaM cauNhaM asotINaM prAya rakkhadevasAhassoNaM aNNesi ca bahUNaM IsANakappavAsINaM vemANiyANaM devANa ya devINa ya AhevaccaM porevaccaM kubvamANe jAva (su. 166) viharati / [198-2] isa IzAnakalpa meM devendra devarAja IzAna nivAsa karatA hai, jo zUlapANi, vRSabhavAhana, uttarArddhalokAdhipati, aTThAIsa lAkha vimAnAvAsoM kA adhipati, rajarahita svaccha vastroM kA dhAraka hai; zeSa varNana (sU. 197-2 meM aMkita) zakra ke (varNana ke) samAna, yAvat 'prabhAsita karatA huA' taka, (samajhanA caahie|) vaha (IzAnendra) vahA~ aTThAIsa lAkha vimAnAvAsoM kA, assI hajAra sAmAnika devoM kA, tetIsa trAstrizaka devoM kA, cAra lokapAloM kA, ATha saparivAra agramahiSiyoM kA, tIna pariSadoM kA, sAta senAoM kA, sAta senAdhipati devoM kA, cAra assI hajAra, arthAt-tIna lAkha bIsa hajAra prAtmarakSaka devoM kA tathA anya bahuta-se IzAnakalpavAsI devoM aura deviyoM kA Adhipatya, agresaratva karatA huA, (Age kA saba varNana sU. 166 ke anusAra) yAvat 'vicaraNa karatA hai' taka (pUrvavat samajhanA cAhie / ) 166. [1] kahi NaM bhaMte ! saNaMkumAradevANaM pajjattA'pajjattANaM ThANA paNNatA ? kahi NaM bhaMte ! saNaMkumArA devA parivasaMti ? goyamA ! sohammassa kappassa umpi sapakkhi sapaDidisi bahUI joyaNAI bahUI joyaNasatAI bahUI joyaNasahassAI bahUI joyaNasatasahassAiM bahugIyo joyaNakoDIno bahugIyo joyaNakoDAkoDIyo uDDhaM dUraM uppaittA ettha NaM saNaMkumAre NAmaM kappe pAINa-paDINAyate udINa-dAhiNa-visthipaNe jahA sohamme (su. 167 [1]) nAva paDirUve / Page #211 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 175] [prajJApanAsUtra ettha NaM saNaMkumArANaM devANaM bArasa vimANAvAsasatasahassA bhavaMtIti makkhAtaM / te NaM vimANA sabvarayaNAmayA jAva (su. 166) pddiruuvaa| tesi NaM vimANANaM bahumajjhadesabhAge paMca vaDeMsagA paSNatA / taM jahA-prasogavaDeMsae 1 sattivaNNava.sae 2 caMpagavaDeMsae 3 cayava.sae 4 majhe yatha saNakumAravaDesae 5 / te NaM vaDeMsayA savvarayaNAyA acchA jAva (su. 166) pddiruubaa| ettha NaM sarNakumAradevANaM pajjattA'pajjattANaM ThANA pnnttaa| tisu vi logassa asaMkhejjaibhAge / tattha NaM bahabe saNaMkumArA devA parivasaMti mahiDDhiyA jAva (sa. 166) pabhAsemANA viharaMti / NavaraM aggamahisIo Nathi / [166-1 pra.] bhagavan ! paryAptaka aura aparyAptaka sanatkumAra devoM ke sthAna kahA~ kahe gae haiM ? bhagavan ! sanatkumAra deva kahA~ nivAsa karate haiM ? [166-1 u.] gautama ! saudharma-kalpa ke apara samAna (pUrvApara dakSiNottararUpa) pakSa (pArzva) aura samAna pratidizA (vidizA) meM bahuta yojana, aneka sau yojana, aneka hajAra yojana, aneka lAkha yojana, aneka karor3a yojana aura aneka koTAkoTI yojana Upara dUra jAne para vahA~ sanatkumAra nAmaka kalpa kahA gayA hai, jo pUrva-pazcima meM lambA aura uttara-dakSiNa meM vistIrNa hai, (ityAdi saba varNana) saudharmakalpa ke (sU. 197-1 meM ullikhita varNana ke) anusAra yAvat 'pratirUpa hai' taka (samajhanA caahie|)| __isI (sanatkumArakalpa) meM sanatkumAra devoM ke bAraha lAkha vimAna haiM, aisA kahA gayA hai| ve vimAna pUrNarUpa se ratnamaya haiM, yAvat 'pratirUpa hai', taka (sU.166 ko anusAra pUrvavat varNana samajhanA caahie|) una vimAnoM ke ekadama bIcoMbIca meM pAMca avataMsaka kahe gae haiN| ve isa prakAra haiM-1azokAvataMsaka, 2---saptaparNAvataMsaka, 3-caMpakAvataMsaka, 4-cUtAvataMsaka aura inake madhya meM 5-sanatkumArAvataMsaka hai| ve avataMsaka sarvaratnamaya, svaccha haiM yAvat pratirUpa haiM, (taka kA varNana sU. 196 ke anusAra) (pUrvavat samajhanA cAhie / ) ina (avataMsakoM) meM paryAptaka aura aparyAptaka sanatkumAra devoM ke sthAna kahe gae haiN| (ye sthAna) tInoM apekSAoM se loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM haiN| una (sthAnoM) meM bahuta-se sanatkumAra deva nivAsa karate haiM, jo mahaddhika haiM, (ityAdi saba varNana sU. 196 ke anusAra) yAvat 'prabhAsita karate hue vicaraNa karate haiM' taka pUrvavat samajhanA cAhie / vizeSa yaha hai ki yahA~ agrama hiSiyAM nahIM haiN| [2] saNaMkumAre ya'stha devide devarAyA parivasati, prarayaMbaravatyadhare sesaM jahA sakkassa (su. 167 [2]) / se NaM tattha bArasaNhaM vimANAvAsasatasahassANaM bAvattarIe sAmANiyasAhassoNaM sesaM jahA sakkassa (su. 167 [2]) agamahisovajjaM / NavaraM cauNhaM bAvattarINaM prAyarakkhadevasAhassoNaM jAva (su. 166) viharai / [166-2] yahIM devendra devarAja sanatkumAra nivAsa karatA hai, jo raja se rahita vastroM ke dhAraka hai, (ityAdi) zeSa varNana jaise (sU. 197-2 meM) zakra kA kahA hai, (usI prakAra isakA samajhanA cAhie / ) vaha (sanatkumArendra) bAraha lAkha vimAnAvAsoM kA, bahattara hajAra sAmAnika devoM kA' (ityAdi) zeSa saba varNana (jaise sU. 197-2 meM) zakendra kA kiyA gayA hai, isI prakAra (yahA~ bhI) 'agramahiSiyoM ko chor3a kara (karanA cAhie / ) vizeSatA yaha ki cAra bahattara hajAra, arthAta-do lAkha aThAsI hajAra prAtmarakSaka devoM kA yAvat 'vicaraNa karatA hai|' (yaha kahanA caahie|) Page #212 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvitIya sthAnapada ] [ 179 200. [1] kahi NaM bhaMte ! mAhidANaM devANaM pajjattA'pajjattANaM ThANA paNNatA ? kahi NaM bhaMte ! mAhiMdagadevA pariksaMti ? goyamA ! IsANassa kappassa uppi sapakkhi sapaDidisi bahUiM joyaNAI jAva (su. 166 [1]) bahagIyo joyaNakoDAkoDImo uDDhaM dUraM uppaittA ettha NaM mAhide NAmaM kappe pAyINa-paDINAyae evaM jaheba saNaMkumAre (su. 166 [1]), NavaraM aTTha vimANAvAsasatasahassA / vaDeMsayA jahA IsANe (su. 168 [1]), NavaraM majjhe ya'ttha mAhiMdavaDeMsae / evaM sesaM jahA saNaMkumAragadevANaM (su. 166) jAva viharati / _[200-1 pra.] bhagavan ! paryAptaka aura aparyAptaka mAhendra devoM ke sthAna kahA~ kahe gae haiM ? bhagavan ! mAhendra deva kahA~ nivAsa karate haiM ? [200-1 u.] gautama ! IzAnakalpa ke Upara samAna pakSa (pArzva yA dizA) aura samAna vidizA meM bahuta yojana, yAvat-- (sU. 166-1 ke anusAra) bahuta koDAkor3I yojana Upara dUra jAne para vahA~ mAhendra nAmaka kalpa kahA gayA hai, pUrva-pazcima meM lambA ityAdi varNana jaise (sU. 196-1 meM) sanatkumArakalpa kA kiyA gayA hai, vaise isakA bhI samajhanA cAhie / vizeSa yaha hai ki isa kalpa meM vimAna ATha lAkha haiN| inake avataMsaka (sU. 198-1 meM pratipAdita) IzAnakalpa ke avataMsakoM ke samAna jAnane cAhie / vizeSatA yaha hai ki inake bIca meM mAhendrapravataMsaka hai / isa prakAra zeSa saba varNana (sU. 166 meM varNita) sanatkumAra devoM ke samAna, yAvat 'vicaraNa karate haiM', taka samajhanA caahie| [2] mAhide ya'stha devide devarAyA parivasati arayaMbaravatthadhare, evaM jahA saNaMkumAre (su. 166 [2]) jAva viharati / gavaraM aTThaNhaM vimANAvAsasatasahassANaM sattarIe sAmANiyasAhassoNaM cauNhaM sattaroNaM AyarakkhadevasAhassoNaM jAva (sa . 196) viharai / [200-2] yahIM devendra devarAja mAhendra nivAsa karatA hai; jo raja se rahita svaccha-zveta vastra-dhAraka hai, isa prakAra (Age kA samasta varNana sU. 199-2 meM ukta) sanatkumArendra ke varNana kI taraha yAvata 'vicaraNa karatA hai' taka samajhanA caahie| vizeSa yaha hai ki mAhendra pATha lAkha vimAnAvAsoM kA, sattara hajAra sAmAnika devoM kA, cAra sattara hanAra arthAta-do lAkha assI hai AtmarakSaka devoM kA-(zeSa sU. 166 ke anusAra) yAvat 'vicaraNa karatA hai' (taka samajhanA cAhie / ) 201. [1] kahi gaM bhaMte ! baMbhalogadevANaM pajjattA'pajjattANaM ThANA paNNatA? kahiNaM bhaMte ! baMmalogadevA parivasaMti ? goyamA ! saNakumAra-mAhidANaM kapgaNaM umpi sapakkhi sapaDidisi bahUI joyaNAI jAva' (su. 166 [1]) udhyaittA estha NaM baMbhaloe NAmaM kappe pAINa-paDINAyae udoNadAhiNavitthiNNe paDipunnacaMdasaMThANasaMThite accimAlo-mAsarAsippabhe avasesaM jahA saNaMkumArANaM (su. 166 [1]), NavaraM cattAri vimaannaavaasstshssaa| vaDisagA jahA sohammavaDeMsayA (su. 167 [1]), NavaraM majjhe ya'ttha baMbhaloyavaDisae / ektha NaM baMbhalogANaM devANaM ThANA pannattA / sesaM taheva jAva (su. 166) viharaMti / 1, 'jAva' aura 'jahA' zabda se tatsthAnIya sArA bIca kA pATha grAhya hai| Page #213 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 180] [prajJApanAsUtra [201-1 pra.] bhagavan ! paryApta aura aparyApta brahmaloka devoM ke sthAna kahA~ kahe gae haiM ? bhagavan ! brahmaloka deva kahA~ nivAsa karate haiM ? 201-1 u.] gautama ! sanatkumAra aura mAhendra kalpoM ke Upara samAna pakSa (pArzva yA dizA) aura samAna vidizA meM bahuta yojana yAvat Upara dUra jAne para, vahA~ brahmaloka nAmaka kalpa hai, jo pUrva-pazcima meM lambA aura uttara-dakSiNa meM vistIrNa, paripUrNa candramA ke AkAra kA, jyotimAlA tathA dIpti rAzi ko prabhA vAlA hai| zeSa varNana, sanatkumArakalpa kI taraha (sU. 166-1 ke anusAra) samajhanA cAhie / vizeSa yaha hai ki (isa kalpa meM) cAra lAkha vimAnAvAsa haiN| inake avataMsaka (sa. 197-1 meM kathita) saudharma-avataMsakoM ke samAna samajhane cAhie / vizeSa yaha hai ki ina (cAroM avataMsakoM) ke madhya meM brahmaloka avataMsaka hai; jahA~ ki brahmaloka devoM ke sthAna kahe gae haiN| zeSa varNana usI prakAra (sU. 196 meM kathita varNana ke anusAra) yAvat 'vicaraNa karate haiM', taka samajhanA caahie| [2] baMbhe ya'tha devide devarAyA parivasati prarayaMbaravatthadhare, evaM jahA saNaMkumAre (su. 166 [2]) jAva viharati / NavaraM cauNhaM vimANAvAsasatasahassANaM saTThIe sAmANiyasAhassINaM cauNha ya saTThINaM pAyarakkhadevasAhassINaM praNesi ca bahUNaM jAva (su. 166) viharati / [201-2] brahmalokAvataMsaka meM devendra devarAja brahma nivAsa karatA hai; jo raja-rahita svaccha vastroM kA dhAraka hai, isa prakAra jaise (sU. 196-2 meM) sanatkumArendra kA varNana hai, vaise hI yahA~ yAvat 'vicaraNa karatA hai', taka kahanA cAhie / vizeSa yaha hai ki (yaha brahmandra) cAra lAkha vimAnAvAsoM kA, sATha hajAra sAmAnikoM kA, cAra sATha hajAra arthAt-do lAkha cAlIsa hajAra AtmarakSaka devoM kA tathA anya bahuta se brahmalokakalpa ke devoM kA prAdhipatya karatA huA (ityAdi zeSa varNana sU. 166 ke anusAra) yAvat 'vicaraNa karatA hai' taka (samajhanA caahie|) 202. [1] kahi NaM bhaMte ! latagadevANaM pajjattA'pajjattANaM ThANA paNNatA ? kahi NaM bhaMte ! laMtagadevA parivasaMti ? goyamA ! baMbhalogassa kappassa ppi sapakkhi sapaDidisi bahUI joyaNasayAiM jAva (su. 166 [1]) bahugopro joyaNakoDAkoDopro uDDe dUraM uppaittA ettha NaM laMtae NAmaM kappe paNNatte pAINapaDINAyae jahA baMbhaloe (su. 201 [1]), NavaraM paNNAsaM vimANAvAsasahassA bhavaMtIti makkhAyaM / vaDeMsagA jahA IsANavaDeMsagA (su. 168 [1]), NavaraM mAjhe ya'tha laMtagavaDeMsae / devA taheva jAva (su. 166) viharati / [202-1 pra.] bhagavan ! paryApta aura aparyApta lAntaka devoM ke sthAna kahA~ kahe gae haiM ? bhagavan ! lAntaka deva kahA~ nivAsa karate haiM ? 202-1 u.] gautama ! brahmaloka kalpa ke Upara samAna dizA aura samAna vidizA meM aneka sau yojana yAvat bahuta koTAkoTI yojana Upara dUra jAne para, lAntaka nAmaka kalpa kahA gayA hai, jo pUrva-pazcima meM lambA hai; (ityAdi saba varNana) jaise (sU. 201-1 meM) brahmaloka (kalpa) kA (kiyA gayA) hai, (usI taraha yahA~ bhI karanA cAhie / ) vizeSa yaha hai ki (isa kalpa meM) pacAsa Page #214 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvitIya sthAnapada [181 hajAra vimAnAvAsa haiM, (inake) avaMtasaka IzAnAvataMsakoM (sU. 198-1 meM ukta) ke samAna samajhane caahie| vizeSa yaha hai ki ina (cAroM) ke madhya meM (pAMcavAM) lAntaka avataMsaka hai| (sU. 196 meM) (jisa prakAra sAmAnya vaimAnika devoM kA varNana hai, usI prakAra (lAntaka) devoM kA bhI yAvat 'vicaraNa karate haiM,' taka (varNana samajhanA cAhie / ) [2] laMtae ya'stha devide devarAyA parivasati jahA snnNkumaare| (su. 166 [2]) NavaraM paNNAsAe vimANAvAsasahassANaM paNNAsAe sAmANiyasAhassINaM cauNha ya paNNAsANaM prAyarakkhadevasAhassINaM praNesi ca bahUNaM jAva (su. 166) viharati / [202-2] isa lAntaka avataMsaka meM devendra devarAja lAntaka nivAsa karatA hai, (isakA samagra varNana) (sU. 199.2 meM aMkita) sanatkumArendra kI taraha (samajhanA cAhie !) vizeSa yaha hai ki (lAntakendra) pacAsa hajAra vimAnAvAsoM kA, pacAsa hajAra sAmAnikoM kA, cAra pacAsa hajAra arthAt-do lAkha AtmarakSaka devoM kA, tathA anya bahuta-se lAntaka devoM kA Adhipatya karatA huA ityAdi (zeSa samagra varNana sU. 196 ke anusAra) yAvat 'vicaraNa karatA hai' taka (samajha lenA caahie|) 203. [1] kahi NaM bhaMte ! mahAsukkANaM devANaM pajjattA'pajjatANaM ThANA paNNattA? kahi NaM bhaMte ! mahAsukkA devA parivasaMti ? goyamA! laMtayassa kappassa uppi sapakkhi sapaDidisi jAva (su. 169 [1]) upaittA ettha NaM mahAsukke jAma kappe paNNatte pAyINa-paDINAyae udINa-dAhiNavisthipaNe jahA baMbhaloe NavaraM cattAlIsaM vimANAvAsasahassA bhavaMtIti makkhAtaM / vaDeMsagA jahA sohammavaDeMsagA (su. 167[1]), NavaraM majjhe ya'ttha mahAsukkavaDeMsae jAva (su. 166) viharati / [203-1 pra.] bhagavan ! paryAptaka aura aparyAptaka mahAzukra devoM ke sthAna kahA~ kahe gae haiM ? bhagavan ! mahAzukra deva kahA~ nivAsa karate haiM ? [203-1 u.] gautama ! lAntakakalpa ke Upara samAna dizA meM (sa. 199-1 ke Age kA varNana) yAvat Upara jAne para, mahAzukra nAmaka kalpa kahA gayA hai, jo pUrva-pazcima meM lambA aura uttara-dakSiNa meM vistIrNa hai, ityAdi, jaise (sU. 201-1 meM) brahmaloka kA varNana hai, usI prakAra yahA~ bhI samajhanA caahie| vizeSa itanA hI hai ki (isameM) cAlIsa hajAra vimAnAvAsa haiM, aisA kahA gayA hai| inake avataMsaka (sU. 197-1 meM ukta) saudharmAvataMsaka ke samAna samajhane caahie| vizeSa yaha hai ki ina (cAroM) ke madhya meM (pAMcavAM) mahAzukrAvataMsaka hai, (isase Age kA) yAvat 'vicaraNa karate haiM, taka (kA varNana) (sU. 196-1 ke anusAra) (kaha denA cAhie / ) [2] mahAsukke ya'stha devide devarAyA jahA saNaMkumAre (su. 166 [2]), gavaraM cattAlIsAe vimANAvAsasahassANaM cattAlosAe sAmANiyasAhassINaM cauNha ya cattAlIsANaM AyarakkhadevasAhassINa jAva (su. 166) viharati / [203-2] isa mahAzukrAvataMsaka meM devendra devarAja mahAzukra rahatA hai, (jisakA sarva varNana sU. 199 meM ukta) sanatkumArendra ke samAna samajhanA caahie| vizeSa yaha hai ki (vaha mahAzukrendra) Page #215 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 182 ] / prajJApanAsUtra cAlIsa hajAra vimAnAvAsoM kA, cAlIsa hajAra sAmAnikoM kA, aura cAra cAlIsa hajAra, arthAt eka lAkha sATha hajAra AtmarakSaka devoM kA adhipatitva karatA huA.......(Age kA varNana sU. 196 ke anusAra) yAvat 'vicaraNa karatA hai' taka (samajhanA cAhie / ) 204. [1] kahi NaM bhaMte ! sahassAradevANaM pajjattA'pajjattANaM ThANA paNattA ? kahi NaM bhaMte ! sahassAradevA parivasaMti ? __ goyamA ! mahAsukkassa kappassa uppi sapakkhi sapaDidisi jAva (sa. 166 [1]) uppahattA ettha NaM sahassAre NAmaM kappe paNNate pAINa-paDINAyate jahA baMbhaloe (su. 201 [1]), NavaraM chavimANAvAsasahassA bhavaMtIti makkhAtaM / devA taheva (sa. 197 [1]) jAva baDeMsagA jahA IsANassa vaDeMsagA (su. 168 [1]), NavaraM majhe ya'tha sahassAravaDeMsae jAva (su. 166) viharaMti / 204-1 pra.! bhagavan ! paryApta aura aparyApta sahasrAra devoM ke sthAna kahA~ kahe gae haiM ? bhagavan ! sahasrAra deva kahA~ nivAsa karate haiM ? 204-1 u.] gautama ! mahAzukra kalpa ke Upara samAna dizA aura samAna vidizA meM yAvat (sU. 199-1 ke anusAra) Upara dUra jAne para, vahA~ sahasrAra nAmaka kalpa kahA gayA hai, jo pUrvapazcima meM lambA hai, (ityAdi samasta varNana) jaise (sU. 201-1 meM) brahmaloka kalpa kA hai, (usI prakAra yahA~ bhI samajhanA cAhie / ) vizeSa yaha hai ki (isa sahasrAra kalpa meM) chaha hajAra vimAnAvAsa haiM, aisA kahA gayA hai| (sahasrAra) devoM kA varNana sU. 197.1 ke anusAra yAvat 'avataMsaka haiM' taka usI prakAra (pUrvavat) kahanA caahie| inake avataMsakoM ke viSaya meM IzAna (kalpa) ke avataMsakoM kI taraha (sU. 198-1 ke anusAra) jAnanA caahie| vizeSa yaha hai ki ina (cAroM) ke bIca meM (pAMcavAM) 'sahasrArAvataMsaka' samajhanA caahie| (isase Age) yAvat 'vicaraNa karate haiM' taka kA bhI varNana (sU. 196 ke anusAra) jAna lenA cAhie / [2] sahassAre ya'ttha devide devarAyA parivasati jahA saNaMkumAre (su. 166 [2]), NavaraM chaNhaM vimANAvAsasahassANaM tIsAe sAmANiyasAhassoNaM cauNha ya tIsAe prAyarakkhadevasAhassINaM jAva (su. 166) prAhevaccaM kAremANe viharati / [204-2] isI sthAna para devendra devarAja sahasrAra nivAsa karatA hai| (usakA varNana) jaise (sU. 199-2 meM) sanatkumArendra kA varNana hai, usI prakAra (samajhanA caahie|) vizeSa yaha hai ki (sahasrArendra) chaha hajAra vimAnAvAsoM kA, tIsa hajAra sAmAnika devoM kA aura cAra tIsa hajAra, arthAt -eka lAkha bIsa hajAra AtmarakSaka devoM kA yAvat (sU. 196 ke anusAra bIca kA varNana) Adhipatya karatA humA vicaraNa karatA hai| 205. [1] kahi NaM bhaMte ! prANaya-pANayANaM devANaM pajjattA'parajattANaM ThANA paNNattA ? kahi NaM bhaMte ! prANaya-pANayA devA parivasaMti ? goyamA! sahassArassa kappassa umpi sapakkhi sapaDidisi jAva (su. 166 [1]) uppaittA eltha NaM prANaya-pANayanAmeNaM duve kappA paNNattA pAINa-paDINAyatA udINa-dAhiNavisthiNNA praddhacaMda. Page #216 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvitIya sthAnapada ] [ 183 saMThANasaMThitA accimAlI-bhAsarAsippabhA, sesaM jahA saNaMkumAre (su. 166 [1]) jAva paDirUvA / tattha NaM prANaya-pANayadevANaM cattAri vimANAvAsasatA bhavaMtIti makkhAyaM jAva pddiruuvaa| vaDisagA jahA sohamme (su. 197 [1]), gavaraM majjhe pANayava.sae / te NaM baDeMsagA savvarayaNAmayA acchA jAva paDirUvA (su. 166) / ettha NaM prANaya-pANayadevANaM pajjattA'pajjAttANaM ThANA paNNattA / tisu vi logasta asNkhejjibhaage| tastha NaM bahave prANaya-pANayadevA paribasaMti mahiDDhIyA jAva (su. 166) pabhAsemANA / te NaM tattha sANaM sANaM vimANAvAsasayANaM jAva (su. 196) viharaMti / [205-1 pra. bhagavan ! paryAptaka aura aparyAptaka Anata evaM prANata devoM ke sthAna kahA~ kahe gae haiM ? bhagavan ! prAnata-prANata deva kahA~ nivAsa karate haiM ? [205-1 u.] gautama ! sahasrAra kalpa ke Upara samAna dizA aura samAna vidizA meM, (ityAdi sU. 199-1 ke anusAra) yAvat Upara dura jA kara, yahA~ aAnata evaM prANata nAma ke do kalpa kahe gae haiM; jo pUrva-pazcima meM lambe aura uttara-dakSiNa meM vistIrNa, arddhacandra ke AkAra meM saMsthita, jyotimAlA aura dIptirAzi kI prabhA ke samAna haiM, zeSa saba varNana (sa. 199-1 meM ukta) sanatkumArakalpa ke varNana kI taraha yAvat pratirUpa haiM, taka (samajhanA caahie|) una kalpoM meM Anata aura prANata devoM ke cAra sau vimAnAvAsa haiM, aisA kahA hai; vimAnAvAsoM kA varNana yAvat pratirUpa haiM, taka pUrvavat kahanA caahie| jisa prakAra saudharmakalpa ke avataMsaka sU. 197-1 meM kahe haiM, isI prakAra inake avataMsaka kahane caahie| vizeSa yaha hai ki ina (cAroM) ke bIca meM (pAMcavAM) prANatAvataMsaka hai / ve avataMsaka pUrNarUpa se ratnamaya haiM, svaccha haiM, (bIca kA varNana sU. 196 ke anusAra) yAvat 'pratirUpa haiM' taka kahanA cAhie / ina (avataMsakoM) meM paryApta-aparyApta pAnata-prANata devoM ke sthAna kahe gae haiM / ye sthAna tInoM apekSAoM se, loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM haiM; jahA~ bahuta-se Anata-prANata deva nivAsa karate haiM, jo mahaddhika haiM, yAvat (bIca kA pATha sU. 196 ke anusAra) 'prabhAsita karate hue' taka samajha lenA cAhie / ve (mAnata-prANata deva) vahA~ apane-apane saikar3oM vimAnoM kA yAvat prAdhipatya karate hue vicarate haiN| [2] pANae ya'stha devide devarAyA parivasati jahA saNaMkumAre (su. 169 [2]), NavaraM cauNhaM vimANAvAsasayANaM vIsAe sAmANiyasAhastINaM asItIe AyarakkhadevasAhassoNaM aNNesi ca bahUNaM jAva (su. 166) viharati / [205-2] yahIM devendra devarAja prANata nivAsa karatA hai, jisa prakAra (sU. 199-2 meM) sanatkumArendra kA varNana hai, (tadanusAra yahA~ bhI prANatendra kA samajhanA caahie|) vizeSa yaha hai ki (yaha prANatendra) cAra sau vimAnAvAsoM kA, bIsa hajAra sAmAnika devoM kA tathA assI hajAra prAtmarakSakadevoM kA evaM anya bahuta-se devoM kA adhipatitva karatA huA yAvat 'vicaraNa karatA hai' taka (kA varNana sU. 196 ke anusAra samajhanA cAhie / ) 206. [1 / kahi NaM bhaMte ! dhAraNa-uccutANaM devANaM pajjattA'pajjANaM ThANA paNNatA? kahi NaM bhaMte ! pAraNa-'ccutA devA parivasaMti ? goyamA ! prANaya-pANayANaM kappANaM upi sapakkhi sapaDidisi etya NaM pAraNa'ccuyA NAma duve Page #217 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 184] [prajJApanAsUtra kappA paNNattA, pAINa-paDINAyayA udoNa-dAhiNavitthiNNA addhacaMdasaMThANasaMThitA accimAlIbhAsarAsivaNNappabhA prasaMkhejjAmro joyaNakoDAkoDIgro prAyAmavikkhaMbheNaM asaMkhejjAmro joyaNakoDAkoDIno parikkheveNa savvarayaNAmayA acchA saNhA laNhA ghaTTA maTThA nIrayA nimmalA nippakA nikkaMkaDacchAyA sappabhA sassirIyA saujjoyA pAsAIyA darisaNijjA abhirUvA, estha NaM pAraNa-'ccutANa devANaM tini vimANAvAsasatA havaMtIti makkhAyaM / te NaM vimANA samdharayaNAmayA acchA sAhA laNhA ghaTTA maTTA nIrayA nimmalA nippaMkA nikkaMkaDacchAyA sadhyabhA sassirIyA saujjotA pAsAIyA darisaNijjA abhirUvA paDirUvA / tesiNaM vimANANaM bahumajjhadesabhAe paMca vaDeMsagA paNNatA, taM jahA-aMkavaDeMsae 1 phalihaba.sae 2 rayaNavaDeMsae 3 jAyarUvavaDeMsae 4 majjhe ya'tha accutavaDeMsae 5 / te NaM vaDeMsayA savvarayaNAmayA jAba (su. 206 [1]) paDirUvA / ettha NaM AraNa'ccuyANaM devANaM pajjattA'pajjattANaM ThANA paNNatA / tisuvi logassa asaMkhejjaibhAge / tatya NaM bahave pAraNa'ccutA devA jAva (su. 166) viharaMti / [206-1 pra.] bhagavan ! paryAptaka aura aparyAptaka pAraNa aura acyuta devoM ke sthAna kahA~ kahe gae haiM ? bhagavan ! prAraNa aura acyuta deva kahA~ nivAsa karate haiM ? [206-1 u.] gautama ! aAnata-prANata kalpoM ke Upara samAna dizA aura samAna vidizA meM, yahA~ pAraNa aura acyuta nAma ke do kalpa kahe gae haiM, jo pUrva-pazcima meM lambe aura uttara-dakSiNa meM vistIrNa haiM, arddhacandra ke AkAra meM saMsthita aura acimAlI (sUrya) kI tejorAzi ke samAna prabhA vAle haiN| unakI lambAI-caur3AI asaMkhyAta koTA-koTI yojana tathA paridhi bhI asaMkhyAta koTA-koTI yojana kI hai| ve vimAna pUrNataH ratnamaya, svaccha, snigdha, komala, ghise hue tathA cikane kiye hue, raja se rahita, nirmala, niSpaMka, nirAvaraNa kAnti se yukta, prabhAmaya, zrIsampanna, udyotamaya, prasannatAutpAdaka, darzanIya, abhirUpa aura pratirUpa (atIva sundara) haiN| una vimAnoM ke ThIka madhyadezabhAga meM pAMca avataMsaka kahe gae haiN| ve isa prakAra haiM-1. aMkAvataMsaka, 2. sphaTikAvataMsaka, 3. ratnAvataMsaka, 4. jAtarUpAvataMsaka aura ina cAroM ke madhya meM 5. acyutAvataMsaka hai / ye avataMsaka sarvaratnamaya haiM, (tathA sU. 206-1 meM kahe anusAra) yAvat pratirUpa haiM / inameM pAraNa aura acyuta devoM ke paryAptakoM evaM aparyAptakoM ke sthAna kahe gae haiN| (ye sthAna) tInoM apekSAoM se loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM haiM / inameM bahuta-se pAraNa aura acyuta deva yAvat (sU. 196 ke varNana ke anusAra) vicaraNa karate haiN| [2] accute ya'stha devide devarAyA parivasati jahA pANae (su. 205[2]) jAva viharati / NavaraM tiNhaM vimANAvAsasatANaM dasaNhaM sAmANiyasAhassINaM cattAlIsAe prAyarakkhadevasAhassoNaM AhevaccaM kubvamANe jAva (su. 196( viharati / battIsa aTThavIsA bArasa aTTa cauro stshssaa| paNNA cattAlIsA cha cca sahassA sahassAre // 154 // prANaya-pANakappe cattAri sayA''raNa-uccue tinni / satta vimANasayAI causu vi eesu kappesu // 15 // Page #218 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvitIya sthAnapada [ 185 sAmANiyasaMgahaNIgAhA caurAsIi 1 asII 2 bAvattari 3 sattarI ya 4 saTThI ya 5 / paNNA 6 cattAlIsA 7 tIsA 8 vIsA 6-10 dasa sahassA 11-12 // 156 / / ete ceva prAyarakkhA cauguNA / [206-2] yahIM acyutAvataMsaka meM devendra devarAja acyuta nivAsa karatA hai| isakA sArA varNana (sU. 205-2 meM aMkita) prANata kI taraha, yAvat vicaraNa karatA hai, taka kahanA cAhie / vizeSa yaha hai ki acyutendra tIna sau vimAnAvAsoM kA, dasa hajAra sAmAnika devoM kA tathA cAlIsa hajAra prAtmarakSaka devoM kA Adhipatya karatA huA yAvat vicaraNa karatA hai| (dvAdaza kalpa-vimAnasaMkhyA-saMgrahaNIgAthAmoM kA artha---kramazaH) 1. battIsa lAkha, 2. aTThAIsa lAkha, 3. bAraha lAkha, 4. pATha lAkha, 5. cAra lAkha, 6. pacAsa hajAra, 7. cAlIsa hajAra, 8. sahasrArakalpa meM chaha hajAra, 6-10. Anata-prANata kalpoM meM cAra sau, tathA 11-12 AraNa-acyuta kalpoM meM tIna sau vimAna hote haiN| antima ina cAra kalpoM meM (kula milA kara 400+300 =700) sAta sau vimAna hote haiM // 154-155 / / / (dvAdazakalpa) sAmAnika (saMkhyA)-saMgrahaNIgAthA (kA artha-) 1. caurAsI hajAra, 2. assI hajAra, 3. bahattara hajAra, 4. sattara hajAra, 5. sATha hajAra, 6. pacAsa hajAra, 7. (mahAzukra meM) cAlIsa hajAra, 8. (sahasrAra meM) tIsa hajAra, 9-10, bIsa hajAra, 11-12. (AraNa-acyuta meM) dasa hajAra (kramazaH haiM / ) // 156 // inhIM bAraha kalpoM ke prAtmarakSaka ina (sAmAnikoM) se (kramaza:) cAra-cAra gune haiN| 207. kahi NaM bhaMte ! heTThimagevejjagadevANaM pajjattA'pajjattANaM ThANA paNNattA? kahi NaM bhaMte ! heDimagevejjagA devA parivasaMti ? goyamA! prAraNaccutANaM kappANaM api jAva (su. 206[1]) uDDhe dUraM uppaittA estha NaM heTimagevejjagANaM devANaM tamo gevejjagavimANapatthaDA paNNatA pAINa. paDINAyayA udINa-dAhiNavisthiNNA paDipuNNacaMdasaMThANasaMThitA accimAlI-mAsarAsivaNNAbhA sesaM jahA baMbhaloge jAva (su. 201[1]) pddiruuvaa| tattha NaM heTThimagevejjagANaM devANaM ekkArasuttare vimANAvAsasate havaMtIti makkhAtaM / te NaM vimANA savvarayaNAmayA jAva (su. 206[1]) paDirUvA / ettha NaM heTThimagevejjagANaM devANaM pajjattA'pajjattANaM ThANA pnnnnttaa| tisu vi logassa asaMkhijjaibhAge / tattha gaM bahave heTThimagevejjagA devA parivasaMti samve samiDDhiyA sabve samajjatIyA sance samajasA samve samabalA savve samANubhAvA mahAsokkhA aNidA appessA apurohiyA ahamidA NAmaM te devagaNA paNNattA samaNAuso ! / [207 pra.] bhagavan ! paryApta aura aparyApta adhastana greveyaka devoM ke sthAna kahA~ kahe gae haiM ? bhagavan ! adhastana graM veyaka deva kahA~ nivAsa karate haiM ? [207 u.] gautama ! AraNa aura acyuta kalpoM ke Upara yAvat (sU. 206-1 ke anusAra) Upara dUra jAne para adhastana-gna veyaka devoM ke tIna veyaka-vimAna-prastaTa kahe gae haiM; jo pUrva Page #219 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 186] [prajJApanAsUtra pazcima meM lambe aura uttara-dakSiNa meM vistIrNa haiN| ve paripUrNa candramA ke AkAra meM saMsthita haiM, sUrya kI tejorAzi ke varNa kI-sI prabhA vAle haiM, zeSa varNana (sU. 201-1 meM aMkita) brahmaloka-kalpa ke samAna yAvat 'pratirUpa haiM' taka (samajhanA caahie|) unameM adhastana greveyaka devoM ke eka-sau gyAraha vimAna haiM, aisA kahA gayA hai| ve vimAna pUrNarUpa se ratnamaya haiM, (ityAdi saba varNana) yAvat 'pratirUpa haiM' taka (sU. 206-1 ke anusAra samajhanA caahie|) yahA~ paryAptaka aura aparyAptaka adhastana-veyaka devoM ke sthAna kahe gae haiN| (ye sthAna) tInoM (pUrvokta) apekSAoM se loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM haiN| unameM bahata-se adhastana-gaveyaka deva nivAsa karate haiM, ve saba samAna Rddhi vAle, sabhI samAna dyuti vAle, sabhI samAna yazasvI, sabhI samAna balI, saba samAna anubhAva (prabhAva) vAle, mahAsukhI, indra rahita, preSya (dAsa) rahita, purohitahIna haiN| he AyuSman zramaNo! ve devagaNa 'ahamindra' nAma se kahe gae haiN| 206. kahi NaM bhaMte ! majjhimagANaM gevejjagadevANaM pajjattA'pajjattANaM ThANA paNNatA? kahi NaM bhaMte ! majjhimagevejjagA devA parivasaMti ? goyamA ! heTThimagevejjagANaM upi sapakkhi sapaDidisi jAva (su. 206 [1]) uppaittA ettha gaM majjhimagevejjagadevANaM tamo gevijjagavimANapatthaDA paNNatA / pAINa-paDINAyatA jahA heTuimagevejjagANaM gavaraM sattuttare bimANAvAsasate havaMtIti makkhAtaM / te NaM vimANA jAva (su. 206 [1]) paDirUvA / ettha NaM majjhimagevejjagANaM devANaM jAva (su. 207) tisu vi logassa asaMkhejjatibhAge / tattha NaM bahave majjhimagevejjagA devA parivasaMti jAva (su. 207) prahamidA nAma te devagaNA paNNatA samaNAuso ! / [208 pra.] bhagavan ! paryAptaka aura aparyAptaka madhyama veyaka devoM ke sthAna kahA~ kahe gae haiM ? bhagavan ! madhyama greveyaka deva kahA~ rahate haiM ? [208 u.] gautama ! adhastana veyakoM ke Upara samAna dizA aura samAna vidizA meM yAvat Upara dUra jAne para, madhyama greveyaka devoM ke tIna greveyakavimAna-prastaTa kahe gae haiM; jo pUrvapazcima meM lambe haiM, ityAdi varNana jaisA adhastana graMveyakoM kA (sU. 207 meM) kahA gayA hai, vaisA hI yahA~ kahanA caahie| vizeSa yaha hai ki (inake) eka sau sAta vimAnAvAsa kahe gaye haiN| ve vimAna (vimAnAvAsa) (sU. 206-1 ke anusAra) yAvat 'pratirUpa haiM' taka (samajhane caahie|) yahA~ (ina vimAnAvAsoM meM) paryApta aura aparyApta madhyama-veyaka devoM ke sthAna kahe gae haiM / (ye sthAna) tInoM (pUrvokta) apekSAoM se loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM haiM / vahA~ bahuta-se madhyama praiveyakadeva nivAsa karate haiM (ityAdi zeSa varNana sU. 207 ke anusAra) yAvat he AyuSman zramaNo ! ve devagaNa 'ahamindra' kahe gae haiM; (taka samajhanA caahie|) 206. kahi NaM bhaMte ! urimagebejjagadevANaM pajjattA'pajjattANaM ThANA paNNattA? kahi NaM bhaMte ! urimagevejjagA devA parivasaMti ? goyamA ! majjhimagevejjagadevANaM uppi jAva (su. 206 [1]) uppaittA estha NaM urimagevejjagANaM devANaM tamo gevijjagavimANapatthaDA paNNatA pAINa-paDINAyatA sesaM jahA hedimagevijjagANaM Page #220 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvitIya sthAnapada] [157 (su. 207), navaraM ege vimANAvAsasate bhavaMtIti makkhAtaM / sesaM taheva bhANiyavvaM (su. 207) jAva prahamidA NAmaM te devagaNA paNNattA samaNAuso! / ekkArasuttaraM heTimesu sattuttaraM ca majjhimae / sayamegaM ubarimae paMceva aNuttaravimANA // 157 / / [206 pra.] bhagavan ! paryApta aura aparyApta uparitana greveyaka devoM ke sthAna kahA~ kahe gae haiM ? bhagavan ! uparitana naiveyaka deva kahA~ nivAsa karate haiM ? 206 u.] gautama ! madhyama veyakoM ke Upara yAvat (sU. 206-1 ke anusAra) dUra jAne para, vahA~ uparitana greveyaka devoM ke tIna greveyaka vimAna prastaTa kahe gae haiM, jo pUrva-pazcima meM lambe haiM; zeSa varNana (sU. 207 meM kathita) adhastana greveyakoM ke samAna (jAnanA cAhie / ) vizeSa yaha hai ki (inake) vimAnAvAsa eka sau hote haiM, aisA kahA hai| zeSa varNana (jaisA su. 207 meM kahA gayA hai,) vaisA ho yahA~ yAvat he AyuSman zramaNo ! ve devagaNa 'ahamindra' kahe gae haiM; taka kahanA cAhie / [vimAnasaMkhyAviSayaka saMgrahaNI gAthArtha-] adhastana greveyakoM meM eka sau gyAraha, madhyama ye veyakoM meM eka sau sAta, uparitana ke greveyakoM meM eka sau aura anuttaropapAtika devoM ke pAMca hI vimAna haiM / / 157 // 210. kahi NaM bhaMte ! aNuttarovavAiyANaM devANaM pajjattA'pajjattANaM ThANA paNNatA ? kahi gaM bhaMte ! aNuttarovavAiyA devA parivasaMti ? goyamA ! imose rayaNappabhAe puDhavIe bahusamaramaNijjApro bhUmibhAgAo uddhaM caMdima-sUriyA gaha-nakkhatta-tArArUvANaM bahUI joyaNasayAI bahUI joyaNasahassAI bahUI joyaNasatasahassAI bahugIno joyaNakoDImo bahugIgro joyaNakoDAkoDopro uDDhe dUraM uppaittA sohammIsANa-saNaMkumAra-mAhidabaMbhaloya-laMtaga-sukka-sahassAra-prANaya-pANaya-AraNa-accuyakappA tiNi ya advArasuttare gevijjavimANAvAsasate vItIvatittA teNa paraM dUraM gatA NorayA nimmalA vitimirA visuddhA paMcadisi paMca aNuttarA mahatimahAlayA vimANA pnnnnttaa| taM jahA-vijaye 1 vejayaMte 2 jayaMte 3 aparAjite 4 samvaTThasiddha 5 / te NaM vimANA savvarayaNAmayA acchA sahA laNhA ghaTTA maTThA nIrayA nimmalA nippaMkA nikkaMkaDacchAyA sappabhA sassirIyA saujjoyA pAsAIyA darisaNijjA abhirUvA paDirUvA, tastha NaM aNuttarovavAiyANaM devANaM pajjattA'pajjattANaM ThANA pnnnnttaa| tisu vi logassa asNkhejjtibhaage| tattha NaM bahave aNuttarovavAiyA devA parivasaMti samve samiDiyA savve samabalA save samANubhAvA mahAsokkhA aNidA apessA apurohitA ahamidA NAmaM te devagaNA paNNattA samaNAuso! / [210 pra.] bhagavan ! paryAptaka aura aparyAptaka anuttaropapAtika devoM ke sthAna kahA~ kahe gae haiM ? anuttaraupapAtika deva kahA~ nivAsa karate haiM ? Page #221 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 188] [ prajJApanAsUtra [210 u.] gautama ! isa ratnaprabhApRthvI ke atyadhika sama evaM ramaNIya bhUbhAga se Upara candra, sUrya, graha, nakSatra aura tArArUpa jyotiSka devoM ke aneka sau yojana, aneka hajAra yojana, aneka lAkha yojana, bahuta karor3a yojana aura bahuta koTAkoTI yojana Upara dUra jAkara, saudharma, IzAna, sanatkumAra, mAhendra, brahmaloka, lAntaka, zukra, sahasrAra, prAnata, prANata, prAraNa aura acyuta kalpoM tathA tInoM gre veyakaprastaToM ke tIna sau aThAraha vimAnavAmoM ko pAra (ullaMghana) karake usase Age sudUra sthita, pAMca dizAoM meM raja se rahita, nirmala , andhakArarahita evaM vizuddha bahuta bar3e pAMca anuttara (mahA) vimAna kahe gae haiN| ve isa prakAra haiM--1. vijaya, 2. vaijayanta, 3. jayanta, 4. aparAjita aura 5. sarvArthasiddha / ve vimAna pUrNarUpa se ratnamaya, sphaTikasama svaccha, cikane, komala, ghise hue, cikane kiye hue, raja se rahita, nirmala, niSpaMka, nirAvaraNa chAyAyukta, prabhA se yukta, zrIsampanna, udyotayukta, prasannatAkAraka, darzanIya, abhirUpa aura pratirUpa haiN| vahIM paryApta aura aparyApta anuttaropapAtika devoM ke sthAna kahe gae haiN| (ye sthAna) tInoM apekSAoM se loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM haiN| vahA~ bahuta-se anutaropapAtika deva nivAsa karate haiN| he AyuSman zramaNo ! ve saba samAna Rddhisampanna sabhI samAna balI, sabhI samAna anubhAva (prabhAva) vAle, mahAsukhI, indrarahita, preSyarahita, purohitarahita haiN| ve devagaNa 'ahamindra' kahe jAte haiN| vivecana-sarva dhaimAnika devoM ke sthAnoM ko prarUpaNA-prastuta pandraha sUtroM (sU. 196 se 210 taka) meM sAmAnya vaimAnikoM se le kara saudharmAdi viziSTa kalpopapannoM evaM no graiveyaka tathA paMca anuttaropapAtikarUpa kalpAtIta vaimAnikoM ke sthAnoM, vimAnoM, unakI vizeSatAoM, vahA~ basane vAle devoM, indroM, ahamindroM Adi sabakA sphuTa varNana kiyA gayA hai| __sAmAnya vaimAnikoM ko vimAnasaMkhyA saudharma Adi viziSTa kalpopapanna vaimAnikoM ke kramaza: battIsa, aTThAIsa, bAraha, pATha, cAra lAkha vimAna prAdi hI kula milA kara 84 lAkha 97 hajAra 23 vimAna, sAmAnya vaimAnikoM ke hote haiN| dvAdaza kalpoM ke devoM ke pRthaka-pRthak mukaTacihna-1. saudharma devoM ke mukuTa meM mRga kA, 2. aizAna devoM ke mukuTa meM mahiSa (bhaiMse) kA, 3. sanatkumAra devoM ke mukuTa meM varAha (zUkara) kA, 4. mAhendra devoM ke mukuTa meM siMha kA, 5. brahmaloka devoM ke mukuTa meM chagala (bakare) kA, 6. lAntaka devoM ke mukuTa meM dardura (meMDhaka) kA, 7. (mahA) zukradevoM ke mukuTa meM azva kA, 8. sahasrArakalpadevoM ke mukuTa meM gajapati kA, 9. pAnatakalpadevoM ke mukuTa meM bhujaga (sarpa) kA, 10. prANatakalpadevoM ke mukuTa meM khaGga (vanya pazu yA meMDe) kA, 11. AraNakalpadevoM ke mukuTa meM vRSabha (baila) kA aura 12. acyutakalpadevoM ke mukuTa meM viDima kA' cihna hotA hai| sakkhi sapaDidisi ko vyAkhyA-jinake pUrva-pazcima-uttara-dakSiNarUpa pakSa arthAt pArzva samAna haiM, ve 'sapakSa' yAnI samAna dizA vAle kahalAte haiM tathA jahA~ pratidizAe~-vidizAe~ samAna haiM, ve 'sapratidiza' kahalAte haiM / 2 1. prajJApanA. malaya. vRtti, patrAMka 100 2. prajJApanA. malaya. vRtti, patrAMka 105 Page #222 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [189 dvitIya sthAnapada kalpoM ke avataMsakoM kA rekhAcitra kalpa kA nAma madhya meM pUrvadizA meM | dakSiNa dizA meM pazcimadizA meM uttaradizA meM | saudharmakalpa saudharmAvataMsaka azokAvataMsaka saptaparNAvataMsaka campakAvataMsaka catAvataMsaka | sanatkumArakalpa sanatkumArAvataMsaka | brahmalokakalpa brahmalokAvataMsaka | mahAzukrakalpa mahAzukrAvataMsaka | (mAnata) prANatakalpa prANatAvataMsaka IzAnakalpa IzAnAvataMsaka aMkAvataMsaka sphaTikAvataMsaka | ratnAvataMsaka jAtarUpAvataMsaka mAhendrakalpa mAhendrAvataMsaka lAntakakalpa lAntakAvataMsaka | sahasrArakalpa sahasrArAvataMsaka (11) (prAraNa) acyutakalpa acyutAvataMsaka 'aNidA' prAdi zabdoM ko vyAkhyA-NidA' = jina devoM ke koI indra yAnI adhipati nahIM hai, ve anindra / 'prapessA'--jinake koI dAsa yA bhRtya nahIM hai, ve apreSya / 'apurohiyA'--jinake koI purohita-zAntikarma karane vAlA nahIM hotA, ve apurohita haiM, kyoMki ina kalpAtIta devalokoM ko kisI prakAra kI azAnti nahIM hotii| 'prahamidA' = 'ahamindra', jinameM sabake saba svayaM indra hoM, ve ahamindra kahalAte haiN|' tAtparya yaha hai ki bAraha kalpoM meM jaisA svAmI-sevaka Adi kA bheda hotA hai, vaisA bheda navaaveyakoM evaM anuttaravimAnoM ke devoM meM nahIM hai / vahA~ ke sabhI devoM ko Rddhi prAdi samAna hai, ataeva sabhI apane ko indra-jaisA (svAdhIna) anubhava karate haiM / hA~, sarvArthasiddha vimAna ko chor3a kara unakI Ayu meM antara ho sakatA hai| 211. kahi NaM bhaMte ! siddhANaM ThANA paNNatA ? kahi NaM bhaMte ! siddhA parivasaMti ? goyamA ! samvaTThasiddhassa mahAvimANassa ubarillAno thUbhiyaggAmro duvAlasa joyaNe uDDhaM prabAhAe ettha NaM IsIpabbhArA NAmaM puDhavI paNNattA, paNatAlIsaM joyaNasatasahassANi prAyAma1. prajJApanA. malaya. vRtti, patrAMka 105-106 Page #223 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 190 / [ prajJApanAsUna vikkhaMbheNaM egA joyaNakoDI bAyAlIsaM ca satasahassAI tIsaM ca sahassAI doNi ya auNApaNNe joyaNasate kiMci visesAhie parikkheveNaM pnnnnttaa| IsIpambhArAe NaM puDhavIe bahumajjhadesamAe paTTajoyaNie khette aTTa joyaNAI bAhalleNaM paNNatte, tato aNaMtaraM ca NaM mAtAe mAtAe paesaparihANIe parihAyamANI parihAyamANo sabvesu carimaMtesu macchiyapattAto taNuyayarI aMgulassa asaMkhejjatibhAgaM bAharUleNaM pnnnnttaa| IsIpalbhArAe NaM puDhabIe duvAlasa nAmadhijjA paNNattA / taM jahA-IsI ti vA 1 IsIpabhArA i vA 2 taNU ti vA 3 taNutaNU ti vA 4 siddhI ti vA 5 siddhAlae ti vA 6 muttI i vA 7 muttAlae ti vA 8 loyagge i vA 6 loyaggabhiyA ti vA 10 loyaggapaDivujhaNA i vA 11 sanvapANa-bhUtajovasattasuhAvahA i vA 12 / IsIpabbhArA NaM puDhavI setA saMkhadalavimalasosthiya-muNAla-dagaraya-tusAra-gokkhIra-hAravaNNA uttANaya chattasaMThANasaMThitA savvajjuNasuvaNNamaI acchA sahA laNhA ghaTTA maTThA nIrayA nimmalA nippakA nikkaMkaDacchAyA sappabhA sassirIyA saujjotA pAsAdIyA darisaNijjA abhiruvA paDirUvA / IsIpambhArAe NaM sItAe joyaNammi logto| tassa NaM joyaNassa je se urille gAue tassa NaM gAuyassa je se urille chamAge etya NaM siddhA bhagavaMto sAdIyA apajjavasitA aNegajAti-jarAmaraNa-joNisaMsArakalaMkalIbhAva-puNabhavagambhavAsavasahIpavaMcasamatikkatA sAsayamaNAgataddhaM kAlaM ciTThati / tattha viya te avedA avedaNA nimmamA prasaMgA ya / saMsAraviSyamukkA padesanivvattasaMThANA // 18 // kahi paDihatA siddhA? kahiM siddhA paidvitA? / kahiM boMdi caittA gaM ? kahiM gaMtUNa sijjhaI ? // 156 / / praloe paDihatA siddhA, loyamge ya pittiyaa| iha boMdi caittA NaM tattha gaMtUNa sijjhaI // 16 // dohaM vA hassaM vA jaM carimabhave havejja saMThANaM / tatto tibhAgahINA siddhANogAhaNA bhaNiyA // 161 // jaM saMThANaM tu ihaM bhavaM cayaMtassa carimasamayammi / pAsI ya padesaghaNaM taM saMThANaM tahiM tassa // 162 // tiNNi sayA tettIsAdhaNuttibhAgo ya hoti bodhbbo| esA khalu siddhANaM ukkosogAhaNA bhaNiyA // 163 / / cattAri ya rayaNIpro rayaNitibhAgUNiyA ya boddhbbaa| esA khalu siddhANaM majjhima progAhaNA bhaNiyA / / 164 / / egA ya hoi rayaNI advaiva ya aMgulAI sAhIyA / esA khalu siddhANaM jahaNNa progAhaNA bhaNitA // 16 // Page #224 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvitIya sthAnapada [191 progAhaNAe siddhA bhavattimAgeNa hoMti parihINA / saMThANamaNitthaMthaM jarA-maraNavippamakkANaM // 166 // jastha ya ego siddho tattha aNaMtA bhavakkhayavimuSakA / aNNoNNasamogADhA puTThA samve vi loyaMte // 167 / / phusai praNate siddha samyapaesehi niyamaso siddhaa| te vi asaMkhejjaguNA desa-padesehi je puTThA // 16 // prasarIrA jIvaghaNA uvauttA daMsaNe ya nANe ya / sAgAramaNAgAraM lakkhaNameyaM tu siddhANaM / / 166 // kevalaNANuvauttA jANaMtI savvabhAvaguNa-mAve / pAsaMti savvato khalu kevalaTThiIha'NaMtAhiM // 17 // na vi asthi mANusANaM taM sokkhaM na vi ya savvadevANaM / jaM siddhANaM sokkhaM ambAbAhaM uvagayANaM // 17 // suragaNasuhaM samattaM samvaddhApiDitaM praNataguNaM / Na vi pAve muttisuhaM gaMtAhiM vi vaggavaggRhi // 172 / / siddhassa suho rAsI savvaddhApiDito jai havejjA / so'NaMtavaggabhaito savvAgAse Na mAejjA // 173 // jaha NAma koi meccho jagaraguNe bahuvihe viyaannNto| na caei parikaheuM uvamAe tahiM asaMtoe / / 174 / / iya siddhANaM sokkhaM praNovama, Nasthi tassa provamma / kici viseseNetto sArikkhamiNaM suNaha vocchaM / / 17 / / jaha samvakAmaguNitaM puriso bhottaNa bhoyaNaM koi| taNhA-chuhAvimukko pracchejja jahA amiyatitto // 176 // iya savvakAlatittA atulaM vyANamuvagayA siddhaa| sAsayamavvAbAhaM ciTThati suhI suhaM pattA // 177 / / siddha tti ya buddha tti ya pAragata tti ya paraMparagata tti / ummukkakammakavayA ajarA amarA prasaMgA ya // 17 // NitthinnasavvadukkhA jAti-jarA-maraNabaMdhaNavimukkA / pravAbAhaM sokkhaM aNuhuMtI sAsayaM siddhA // 17 // // paNNavaNAe bhagavaIe biiyaM ThANapayaM samattaM / / 1. [granthAgram 1500] 2. granthAgram 1520] Page #225 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 192] [ prajJApanAsUtra [211 pra.] bhagavan ! siddhoM ke sthAna kahA~ kahe gae haiM ? bhagavan ! siddha kahA~ nivAsa karate haiM ? [211 u.] gautama ! sarvArthasiddha mahAvimAna kI UparI stUpikA ke agrabhAga se bAraha yojana Upara binA vyavadhAna ke, ISatprAgbhArA nAmaka pRthvI kahI hai, jisakI lambAI-caur3AI paiMtAlIsa lAkha yojana hai / usakI paridhi eka karor3a bayAlIsa lAkha, tIsa hajAra, do sau unacAsa yojana se kucha adhika hai| ISatprArabhArA-pRthvI ke bahuta (ekadama) madhyabhAga meM (lambAI-caur3AI meM) ATha yojana kA kSetra hai, jo pATha yojana moTA (U~cA) kahA gayA hai| usake anantara (sabhI dizAoM aura vidizAoM meM)' mAtrA-mAtrA se prarthAt-anukrama se pradezoM kI kamI hote jAne se, hIna (patalI) hotI-hotI vaha sabase anta meM makkhI ke paMkha se bhI adhika patalI, aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga moTI kahI gaI hai| ISatprArabhArA-pRthvI ke bAraha nAma kahe gae haiN| ve isa prakAra haiM-(1) ISat, (2) ISatprArabhArA, (3) tanu, (4) tanu-tanu, (5) siddhi, (6) siddhAlaya, (7) mukti, (8) muktAlaya (9) lokAgra, (10) lokAgra-stupikA, yA (11) lokAgraprativAhinI (bodhanA) aura (12) sarvaprANa-bhUta-jIva-sattvasukhAvahA / / ISatprAgbhArA-pRthvI zveta hai, zaMkhadala ke nirmala cUrNa ke svastika, mRNAla, jalakaNa, hima, godugdha tathA hAra ke samAna varNa vAlI, uttAna (ulaTe kiye hue) chatra ke AkAra meM sthita, pUrNarUpa se arjunasvarNa ke samAna zveta, sphaTika-sI svaccha, cikanI, komala, ghisI huI, cikanI kI huI (mRSTa), nirmala, niSpaMka, nirAvaraNa chAyA (kAnti) yukta, prabhAyukta, zrIsampanna, udyotamaya, prasannatAjanaka, darzanIya, abhirUpa aura pratirUpa (sarvAMgasundara) hai| ISatprArabhArA-pRthvI se niHzreNIgati se eka yojana para loka kA anta hai / usa yojana kA jo UparI gamyUti hai, usa gavyUti kA jo UparI chaThA bhAga hai, vahA~ sAdi-ananta, aneka janma, jarA, maraNa, yonisaMsaraNa (gamana), bAdhA (kalaMkalI bhAva), punarbhava (punarjanma), garbhavAsarUpa vasati tathA prapaMca se atIta (atikrAnta) siddha bhagavAn zAzvata anAgatakAla taka rahate haiM / / [siddhaviSayaka gAthAoM kA artha-] vahA~ (pUrvokta siddhasthAna meM) bhI ve (siddha bhagavAn) vedarahita, vedanArahita, mamatvarahita, (bAhya-prAbhyantara-) saMga (saMyoga yA Asakti) se rahita, saMsAra (janma-maraNa) se sarvathA vimukta evaM (prAtma) pradezoM se bane hue AkAra vAle haiM // 158 // siddha kahA~ pratihata ruka jAte haiM ? siddha kisa sthAna meM pratiSThita (virAjamAna) haiM ? kahA~ zarIra ko tyAga kara, kahA~ jA kara siddha hote haiM ? ||156 / / (Age) aloka ke kAraNa siddha (lokAna meM) ruke hue (pratihata) haiN| ve loka ke agrabhAga (lokAgra) meM pratiSThita haiM tathA yahA~ (manuSyaloka meM) zarIra ko tyAga kara vahA~ (loka ke agrabhAga meM) jA kara siddha (niSThitArtha) ho jAte haiM // 160 / / dIrgha athavA hrasva, jo antimabhava meM saMsthAna (AkAra) hotA hai, usase tIsarA bhAga kama siddhoM kI avagAhanA kahI gaI hai / / 161 // Page #226 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvitIya sthAnapada isa bhava ko tyAgate samaya antima samaya meM (tribhAgahIna jitane) pradezoM se saghana saMsthAna (AkAra) thA, vahI saMsthAna vahA~ (lokAna meM siddha avasthA meM) rahatA hai, aisA jAnanA caahie|||162|| (jinakI yahA~ pAMca sau dhanuSa kI utkRSTa avagAhanA thI, unakI vahA~) tIna sau tetIsa dhanuSa aura eka dhanuSa ke tIsare bhAga jitanI avagAhanA hotI hai / yaha siddhoM kI utkRSTa avagAhanA kahI gaI hai / / 163 // (pUrNa) cAra ratni (muNDa hAtha) aura tribhAganyUna eka ratni, yaha siddhoM kI madhyama avagAhanA kahI hai, aisA samajhanA cAhie / / 164 // eka (pUrNa) ratni aura ATha aMgula adhika jo avagAhanA hotI hai, yaha siddhoM kI jaghanya avagAhanA kahI hai / / 165 // (antima) bhava (carama zarIra) se tribhAga hIna (kama) siddhoM kI avagAhana hotI hai / jarA aura maraNa se sarvathA vimukta siddhoM kA saMsthAna (grAkAra) anitthaMstha hotA hai / arthAt 'aisA hai' yaha nahIM kahA jA sakatA // 166 / / / jahA~ (jisa pradeza meM) eka siddha hai, vahA~ bhavakSaya ke kAraNa vimukta ananta siddha rahate haiM / ve saba loka ke anta bhAga (sire) se spRSTa evaM paraspara samavagAr3ha (pUrNa rUpa se eka dUsare meM samAviSTa) hote haiM / / 176 / / eka siddha sarvapradezoM se niyamataH ananta siddhoM ko sparza karatA(spRSTa ho kara rahatA) hai / tathA jo deza-pradezoM se spRSTa (ho kara rahe hue) haiM, ve siddha to (unase bhI) asaMkhyAtaguNA adhika haiM / / 168 / / siddha bhagavAn azarIrI haiM, jIvadhana (saghana prAtmapradeza vAle) haiM tathA jJAna aura darzana meM upayukta (sadaiva upayogayukta) rahate haiM; (kyoMki) sAkAra (jJAna) aura anAkAra (darzana) upayoga honA, yahI siddhoM kA lakSaNa hai / / 166 / / kevalajJAna se (sadaiva) upayukta (upayogayukta) hone se ve samasta padArthoM ko, unake samasta guNoM aura paryAyoM ko jAnate haiM tathA ananta kevaladarzana se sarvataH [samasta-padArthoM ko sarvaprakAra se) dekhate haiM / / 170 // avyAbAdha ko prApta (upagata) siddhoM ko jo sukha hotA hai, vaha na to (cakravartI Adi) manuSyoM ko hotA hai, aura na hI (sarvArthasiddhaparyanta) samasta devoM ko hotA hai / / 171 / / devagaNa ke samasta sukha ko sarvakAla ke sAtha piNDita (ekatrita yA saMyukta) kiyA jAya, phira usako ananta guNA kiyA jAya tathA ananta vargoM se vargita kiyA jAe to bhI vaha mukti-sukha ko nahIM pA sakatA (usakI barAbarI nahIM kara sakatA) // 172 / / eka siddha ke (pratisamaya ke) sukhoM kI rAzi, yadi sarvakAla se piNDita (ekatrita) kI jAe, aura use anantavargamUloM se bhAga diyA (kama kiyA) jAe, to vaha (bhAjita = nyUnakRta) sukha bhI (itanA adhika hogA ki) sampUrNa AkAza meM nahIM samAegA / / 173 / / Page #227 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 194] [prajJApanAsUtra jaise koI mleccha (bhAraNyaka anArya) aneka prakAra ke nagara-guNoM ko jAnatA huA bhI usake sAmane koI upamA na hone se kahane meM samartha nahIM hotA / / 174 / / isI prakAra siddhoM kA sukha anupama hai| usakI koI upamA nahIM hai| phira bhI kucha vizeSa rUpa se isakI upamA (sadRzatA) batAUMgA, ise suno / / 175 / / jaise koI puruSa sarvakAmaguNita bhojana kA upabhoga karake pyAsa aura bhUkha se vimukta ho kara aisA ho jAtA hai, jaise koI amRta se tRpta ho / vaise hI sarvakAla meM tRpta atula (anupama), zAzvata, evaM avyAbAdha nirvANa-sukha ko prApta siddha bhagavAn (sadaiva) sukhI rahate haiM / / 176-177 / ve mukta jIva siddha haiM, buddha haiM, pAragata haiM, paramparAgata haiM, karmarUpI kavaca se unmukta haiM, ajara, amara aura prasaMga haiN| unhoMne sarvaduHkhoM ko pAra kara diyA hai| ve janma jarA, maraNa ke bandhana se sarvathA mukta, siddha (hokara) avyAbAdha evaM zAzvata sukha kA anubhava karate haiM / / 178-179 / / vivecana-siddhoM ke sthAna prAdi kA nirUpaNa-prastuta gAthAvahula sUtra (sU.211) meM zAstrakAra ne siddhoM ke sthAna, usakI vizeSatA, usake paryAyavAcaka nAma, siddhoM ke guNa, avagAhanA sukha tathA unakI vizeSatA Adi kA nirUpaNa kiyA hai| ISatprAgabhArA pRthvI ke anvarthaka paryAyavAcI nAma--(1)saMkSepa meM kahane ke lie 'ISat' nAma hai| (2) thor3I-sI Age ko jhukI huI hone se ISatprAgbharA hai| (3) zeSa pRthviyoM kI apekSA patalI hone se 'tanu' nAma hai / (4) jagat prasiddha patalI makkhI kI pAMkha se bhI patalI hone se isakA 'tanutanvI' nAma hai| (5) siddha kSetra ke nikaTa hone se isakA nAma 'siddhi' hai, (6) siddha kSetra ke nikaTa hone se upacAra se isakA nAma 'siddhAlaya' bhI hai| (7-8) isI prakAra 'mukti' aura 'muktAlaya' nAma bhI sArthaka haiN| (6) loka ke agrabhAga meM sthita hone se 'lokAna' nAma hai| (10) lokAgra kI stUpikAsamAna hone se isakA nAma 'lokAgrastUpikA' bhI hai 1 (11) loka ke agrabhAga meM hone se usake Age jAnA ruka jAtA hai, isalie eka nAma 'lokAna-prativAhinI' bhI hai / (12) samasta prANa, bhUta, jIva aura sattvoM ke lie nirupadravakArI bhUmi hone se 'sarva prANa-bhUta-jIva-satvasukhAvahA' nAma bhI sArthaka hai|' siddhoM ke kucha vizeSaNoM kI vyAkhyA-'sAdIyA apajjavasitA' = sAdi-aparyavasita-ananta / pratyeka siddha sarvakarmoM kA sarvathA kSaya hone para hI siddha-avasthA prApta karatA hai| isa kAraNa se siddha sAdi (Adi yukta) haiM, kintu siddhatva prApta kara lene para kabhI usakA anta nahIM hotA, isa kAraNa unheM aparyavasita-'ananta' kahA hai| isa vizeSaNa ke dvArA 'anAdizaddha' / puruSa kI mAnyatA kA nirAkaraNa kiyA gayA hai| siddhoM ke rAgadveSAdi vikAroM kA samUla vinAza ho jAne ke kAraNa unakA siddhatvadazA se pratipAta nahIM hotA, kyoMki patana ke kAraNa rAgAdi haiM, jo unake sarvathA nirmUla ho cuke haiN| jaise bIja ke jala jAne para usase aMkura kI utpatti nahIM hotI, vaise hI saMsArabIjarAgadveSAdi ke vinaSTa ho jAne se punaH saMsAra meM AnA aura janmamaraNa pAnA nahIM hotaa| isIlie unheM 'aNegajAti-jarA-maraNa-joNi-saMsAra-kalaMkalIbhAva-puNabhava-gambhavAsavasahI-papaMcasamatikatA' kahA gayA hai| artha spaSTa hai / avedA = siddha bhagavAn strIveda, puruSaveda aura napusakaveda (kAma) se atIta hote haiN| arthAt-zarIra kA abhAva hone se unameM dravyaveda nahIM rahatA aura nokaSAyamohanIya kA 1. prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 107 Page #228 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvitIya sthAnapada] [195 abhAva ho jAne se bhAvaveda bhI nahIM rahatA; isalie inheM pravedI kahA hai| avedaNA-sAtA aura asAtAvedanIya karma kA abhAva hone se ve vedanA se rahita hote haiM / 'nimmamA prasaMgA ya' mamatva se tathA bAhya evaM prAbhyantara saMga (Asakti yA parigraha) se rahita hone ke kAraNa ve nirmama aura prasaMga hote haiM / saMsAravippamukkA-saMsAra se ve sarvathA mukta aura alipta haiM, Upara uThe hue haiM / padesanivvattasaMThANA-siddhoM meM jo AkAra hotA hai, vaha paudgalika zarIra ke kAraNa nahIM hotA, kyoMki zarIra kA vahA~ sarvathA abhAva hai, ata: unakA saMsthAna (prAkAra) AtmapradezoM se hI niSpanna hotA hai| samvakAlatittA--sarvakAla yAnI sAdi-anantakAla taka ve tRpta haiM, kyoMki autsukya se sarvathA nivRtta hone se ve paramasaMtoSa ko prApta haiM / 'atulaM sAsayaM pravAbAhaM vvANaM suhaM pattA=siddha bhagavAn atula-upamAtIta-ananyasadRza zAzvata tathA avyAbAdha (kisI prakAra kI lezamAtra bhI bAdhA na hone se) nirvANa (mokSa) saMbaMdhI-sUkha ko prApta haiN| 'siddhattiya' -sita yAnI baddha jo aSTaprakAraka karma. use jinhoMne dhmAta-bhasmokrata kara diyA hai. ve siddha / sAmAnyatayA jo karma, zilpa, vidyA, maMtra, yoga, pAgama, artha, yAtrA, abhiprAya, tapa aura karmakSaya, ina sabase siddha hotA hai, use bhI usa-usa vizeSaNayukta kahate haiM, kintu yahA~ ina sabakI vivakSA na karake eka 'karmakSayasiddha' kI vivakSA kI gaI hai / zeSa sabako nirasta karane hetu 'buddha' zabda kA prayoga kiyA gayA hai| buddha kA artha hai----ajJAnanidrA meM prasupta jagat ko svayaM jinhoMne tattvabodha dekara jAgRta kiyA hai, sarvajJa evaM sarvadarzI hone se unakA svabhAva hI bodharUpa hai| paropadeza ke binA hI kevalajJAna ke dvArA svataH vastusvarUpa yA jovAditattvoM ko jAna liyA hai| arhanta bhagavAn bhI 'buddha' hote haiM, isalie vizeSaNa diyA haipAragatA-jo saMsAra se yA samasta prayojanoM se pAra ho cuke haiM / ataeva kRtakRtya haiM / akramasiddhoM kA nirAkaraNa karane ke lie yahA~ kahA gayA hai-'paraMparagatA' =jo paramparAgata haiN| arthAt---jo jJAnadarzana-cAritra rUpa paramparA se athavA mithyAtva se lekara yathAsaMbhava caturtha, SaSTha, Adi guNasthAnoM ko pAra karake siddha hue haiM / amarA=pAyukarma se sarvathA rahita hone se ve ajara-amara haiN| deha ke prabhAva meM janma, jarA, maraNa Adi ke bandhano se vimukta hai| janmajarAmaraNAdi ho dU:kha rUpa hai aura siddha ina saba duHkhoM se pAra ho cuke haiM / isalie kahA gayA hai--NitthinnasavvadukkhA-jAti-jarA-maraNabaMdhaNo vimukkA' / siddhoM ke 'asarIrA', vvANamuvagayA, ummukkakammakavacA, savvakAlatittA Adi vizeSaNa prasiddha haiM, inake artha bhI spaSTa haiN| _ 'aloe paDihatA siddhA' kI vyAkhyA-siddha bhagavAn lokAgra ke Age alokAkAza hone se aloka ke kAraNa pratihata ho (ruka) jAte haiN| gati meM nimitta kAraNa dharmAstikAya hai| vaha lokAkAza meM hI hai, alokAkAza meM nahIM hotaa| isalie jyoM hI AlokAkAza prArambha hotA hai, siddhoM kI gati meM rukAvaTa yA jAtI hai| isa prakAra ve dharmAstikAya ke abhAva ke kAraNa pratihata ho jAte haiM aura manuSya kSetra kA parityAga karake eka hI samaya meM aspRzadgati se loka ke agrabhAga (UparI bhAga) meM sthita ho jAte haiM 13 1. prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 108 se 112 taka 2. (ka) sitaM baddha aSTaprakAraM karmadhyAtaM bhasmIkRtaM yaiste siddhAH / (kha) 'kamme sippe ya vijjAe, mate joge ya aagme| atthajatAbhippAe, tave kammakkhae iy||' 3. prajJApanA. malaya. vRtti. patrAMka 108 Page #229 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 196 ] / prajJApanAsUtra caramabhava meM siddhoM kA saMsthAna-antima bhava meM jo bhI dIrgha (500 dhanuSa), hrasva (do hAtha pramANa) athavA vicitra prakAra kA madhyama saMsthAna (AkAra) unakA hotA hai, siddhAvasthA meM usase tIsarA bhAga kama AkAra (saMsthAna) raha jAtA hai, kyoMki siddhAvasthA meM mukha, peTa, kAna Adi ke chidra bhI bhara jAte haiM; Atmapradeza sadhana ho jAte haiM / tAtparya yaha hai ki bhavaparityAga se kucha pahale sUkSmakriyA'pratipAtI nAma tIsare zukladhyAna ke bala se mukha, udara Adi ke chidra bhara jAne se jo tribhAganyUna saMsthAna raha jAtA hai, vahI saMsthAna siddhAvasthA meM banA rahatA hai| siddhoM kI avagAhanA-jina siddhoM kI caramabhava meM antima samaya meM 500 dhanuSa kI avagAhanA hotI hai, unakI vibhAganyUna hone para 333, dhanuSa kI hotI hai, yaha siddhoM kI utkRSTa avagAhanA hai / isa sambandha meM eka zaMkA hai, ki jaina itihAsaprasiddha nAbhikulakara kI patnI marudevI siddha huI haiN| nAbhikulakara ke zarIra kI avagAhanA 525 dhanuSa kI thI, aura itanI hI avagAhanA marudevI kI thI; kyoMki prAgamika kathana hai-'saMhanana, saMsthAna aura UMcAI kulakaroM ke samAna hI samajhanI caahie|' ataH siddhiprApta marudevI ke zarIra kI avagAhanA meM se tIsarA bhAga kama kiyA jAe to vaha 350 dhanaSa siddha hotA hai| aisI sthiti meM Upara jo utkRSTa avagAhanA 3331 dhanuSa batalAI hai, usake sAtha isakI saMgati kaise baiThegI? isakA samAdhAna yaha hai ki marudevI ke zarIra kI avagAhanA nAbhirAja se kucha kama honA sambhava hai; kyoMki uttama saMsthAna vAlI striyoM ko avagAhanA uttama saMsthAna vAle puruSoM kI avagAhanA se apane apane samaya kI apekSA se kucha kama hotI hai ukti ke anusAra marudevI kI avagAhanA 500 dhanuSa kI mAnI jAe to koI doSa nhiiN| isake atirikta marudevI hAthI ke haude para baiThI-baiThI siddha huI thI, ataeva unakA zarIra usa samaya sikur3A huA thaa| isa kAraNa adhika avagAhanA honA saMbhava nahIM hai| isa prakAra siddhoM kI jo utkRSTa avagAhanA Upara kahI gaI hai, usameM virodha nahIM paataa| siddhoM kI madhyama avagAhanA cAra hAtha pUrNa aura eka hAtha meM vibhAga kama hai| Agama meM jaghanya sAta hAtha kI avagAhanA vAle jIvoM ko siddhi batAI gaI hai, isa dRSTi se yaha avagAhanA madhmama na ho kara jaghanya siddha hotI hai. isa zaMkA kA samAdhAna yaha hai ki sAta hAtha kI avagAhanA vAle jIvoM kI jo siddhi kahI gaI hai, vaha tIrthaMkara kI apekSA se samajhanI caahie| sAmAnya kevalI to isase kama avagAhanA vAle bhI siddha hote haiN| Upara jo avagAhanA batAI gaI hai, vaha sAmAnya kI apekSA se hI hai, tIrthaMkaroM kI apekSA se nhiiN| siddhoM kI jaghanya avagAhanA eka hAtha aura pA kI hai| yaha jaghanya avagAhanA kUrmAputra prAdi kI samajhanI cAhie, jinake zarIra kI avagAhanA do hAtha kI hotI hai| bhASyakAra ne kahA hai--'utkRSTa avagAhanA 500 dhanuSa vAloM kI apekSA se, madhyama avagAhanA 10 dvAtha ke zarIra vAloM kI apekSA se aura jaghanya avagAhanA do hAtha ke zarIra vAloM kI apekSA se kahI gaI hai, jo unake zarIra se tribhAganyUna hotI hai|' siddhoM kA saMsthAna aniyata-jarAmaraNarahita siddhoM kA AkAra (saMsthAna) anitthaMstha hotA hai| jisa prakAra ko isa prakAra kA hai, aisA na kahA jA sake, vaha anitthaMstha----yAnI anirdezya kahalAtA hai| mukha evaM udara Adi ke chidroM ke bhara jAne se siddhoM ke zarIra kA pahale vAlA AkAra badala jAtA hai, isa kAraNa siddhoM kA saMsthAna anitthaMstha kahalAtA hai, yahI bhASyakAra ne kahA hai| Agama meM jo yaha kahA gayA hai ki 'siddhAtmA na dIrgha haiM, na hrasva haiM' Adi kathana bhI saMgata ho jAtA Page #230 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvitIya sthAnapada] [ 197 hai| ataH siddhoM ke saMsthAna kI aniyatatA pUrvAkAra kI apekSA se hai, aAkAra kA prabhAva hone ke kAraNa nahIM / kyoMki siddhoM meM saMsthAna kA ekAntataH abhAva nahIM hai|' siddhoM kA avasthAna--jahA~ eka siddha avasthita hai, vahA~ ananta siddha avasthita hote haiM / ve paraspara avagAr3ha hokara rahate haiM, kyoMki amUttika hone se siddhoM ko paraspara eka dUsare meM samAviSTa hone meM koI bAdhA nahIM pdd'tii| jaise dharmAstikAya, adharmAstikAya, AkAzAstikAya eka dUsare meM mile hue loka meM avasthita haiM, isI prakAra ananta siddha eka hI paripUrNa avagAhanakSetra meM paraspara milakara loka meM avasthita haiN| ve sabhI siddha lokAnta se spRSTa rahate haiN| niyama se ananta siddha prAtmA ke sarvapradezoM se spRSTa rahate haiN| isakA artha yaha hai ki ananta siddha aise haiM, jo pUrNa rUpa se eka dUsare se mile hue rahate haiM aura jinakA sparza deza-(kiMcit) pradezoM se hai aise siddha to unase bhI asaMkhyAta guNe adhika haiN| kyoMki avagADha pradeza asaMkhyAta haiN| siddha, kevalajJAna se sadaiva upayukta-siddha bhagavAn ke kevalajJAna-darzana kA upayoga sadaiva lagA rahatA hai, isalie ve kevalajJAnopayukta hokara jAnate haiM, antaHkaraNa prAdi se nahIM, kyoMki ve zuddha prAtmamaya hone se antaHkaraNAdi se rahita haiN| siddha : jIvadhana kaise ?--siddhoM ko jIvadhana arthAt saghana AtmapradezoM vAlA, isalie kahA gayA hai ki siddhAvasthA prApta karane se pUrva terahaveM guNasthAna ke antima kAla meM unake mukha, udara Adi randhra prAtmapradezoM se bhara jAte haiM, kahIM bhI AtmapradezoM se ve rikta nahIM rahate / / // prajJApanAsUtra : dvitIya sthAnapada samApta / 1. (ka) prajJApanA. malaya. vRtti, patrAMka 108 se 110 taka (kha) kahaM marudevAmANaM ? nAbhIto jeNa kiMcidUNA sA / to kira paMcasayacciya ahavA saMkoco siddhA / / -bhASyakAra (ga) jeTThA u paMcadhaNusaya-taNussa, majjhA ya sattahatthassa / dehattibhAgahINA jahaniyA jA bihatthassa // 1 // sattUsiyaM esu siddhI janapro kahamihaM bihatyesu ? sA kira titthayaresu, seyANaM sijhamANANaM // 2 // te puNa hojja bihatthA kummAputtAdayo jahanne NaM / / anne saMvaTTiya sattahattha siddhassa hINatti // 3 / / -bhASyakAra (gha) susiraparipUraNAyo pubvAgArabahAvabatthAyo / saMThANamaNitthaMtthaM jaM bhaNiya mnniyyaagaarN| etocciya paDisseho siddhAiguNe su dIyAINaM / jamaNitthaMthaM pavAgArAbivakhAe nAbhAvo / / 2 / / -----bhASya dIhaM vA hasse vaa|2. prajJApanA ma. vRtti, patrAMka 110 Page #231 -------------------------------------------------------------------------- ________________ taiyaM bahuvattavvayapayaM (appAbahuttaMpayaM) tRtIya bahuvaktavyapada (alpabahutvapada) prAthamika * prajJApanAsUtra kA yaha tRtIya pada hai, isake do nAma haiM-'bahuvaktavyapada' aura 'alpabahutvapada' / * tattvoM yA padArthoM kA saMkhyA kI dRSTi se bhI vicAra kiyA jAtA hai| upaniSadoM meM vedAnta kA dRSTikoNa batAyA hai ki vizva meM eka hI tattva-'brahma' hai, samagra vizva usI kA 'vivata' yA 'pariNAma' hai, dUsarI ora sAMkhyoM kA mata hai ki jIva to aneka haiM, parantu ajIva eka hI hai / bauddhadarzana aneka citta' aura aneka 'rUpa' mAnatA hai| jainadarzana meM SaDdravyoM kI dRSTi se saMkhyA kA nirUpaNa hI nahIM, kintu paraspara eka dUsare se tAratamya, alpabahutva kA bhI nirUpaNa kiyA gayA hai / arthAt kauna kisase alpa hai, bahuta hai, tulya hai yA vizeSAdhika hai ? isakA pRthak-pRthak aneka pahaluoM se vicAra kiyA gayA hai / prastuta pada meM yahI varNana hai| ___ isameM dizA, gati, indriya, kAya, yoga Adi se lekara mahAdaNDaka taka sattAIsa dvAroM ke mAdhyama se kevala jIvoM kA hI nahIM. yathAprasaMga dharmAstikAya Adi dravyoM kA. padagalAstikAya kA vargIkaraNa karake unake alpa-bahatva kA vicAra kiyA gayA hai| SaTakhaNDAgama meM gati Adi 14 dvAroM se alpabahutva kA vicAra hai / ' * sarvaprathama (sU. 213-224 meM) dizAoM kI apekSA se sAmAnyataH jIvoM ke, phira pRthvIkAyAdi pAMca sthAvaroM ke, tIna vikalendriyoM ke, nairayikoM ke, sapta narakoM ke nairayikoM ke, tiryacapaMcendriya jovoM ke, manuSyoM ke, bhavanapati-vANavyantara-jyotiSka-vaimAnika devoM ke pRthak-pRthak alpabahutva kA evaM siddhoM ke bhI alpabahutva kA vicAra kiyA gayA hai| / tatpazcAt sU. 225 se 275 taka dUsare se teIsaveM dvAra taka ke mAdhyama se narakAdi cAroM gatiyoM ke. indriya-anindriyayukta jIvoM ke, paryAptaka-aparyAptakoM ke, SaTakAyika-akAyika. aparyAptakaparyAptaka, paryAptaka-aparyAptakoM ke, bAdara-sUkSmaSaTkAyikoM ke, sayogI-manoyogI-vacanayogI kAyayogI-ayogI ke, savedaka-strIvedaka-puruSavedaka-napuMsaka vedaka-avedakoM ke, sakaSAyI-krodha 1. (ka) paNNavaNAsuttaM bhAga-2, prastAvanA pRSTha 52 (kha) prajJApanA. malaya, vRtti, patrAMka 113 (ga) SaTkhaNDAgama pustaka 7, pR. 520 (gha) prajJApanA.-prameyabodhinI TIkA bhA. 2, pR. 203 2. paNNavaNAsuttaM bhAga-1, pR. 81 se 24 taka Page #232 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIya bahuvaktavyapava: prAthamika ] [199 mAna-mAyA-lobha kaSAyI-akaSAyI ke, salezya-SaTlezya-alezya jIvoM ke, samyag mithyA-mizra dRSTi ke, pAMca jJAna-tIna ajJAna se yukta jIvoM ke, cakSurdarzanAdi cAra darzanoM se yukta jIvoM ke, saMyata-asaMyata saMyatAsaMyata-nosaMyata-noasaMyata-nosaMyatAsaMyata jIvoM ke, sAkAropayukta-anAkAropayukta jIvoM ke, AhAraka-anAhAraka jIvoM ke, bhASaka-abhASaka jIvoM ke, parItta-aparIttanoparItta-noaparItta jIvoM ke, paryApta-aparyApta-noparyApta-noaparyAptakoM ke, sUkSma-bAdaranosUkSma-nobAdaroM ke, saMjJI-asaMjJI-nosaMjJI-noasaMjJI jIvoM ke, bhavasiddhika-abhavasiddhikanobhavasiddhika-noprabhava siddhika jIvoM ke, dharmAstikAya Adi SadravyoM ke dravya, pradeza tathA dravya-pradeza kI dRSTi se pRthaka-pRthak evaM samuccaya jIvoM ke, carama-acarama jIvoM ke, jIva pudgala-kAla-sarvadravya sarvapradeza-sarvaparyAyoM ke alpabahutva kA vicAra kiyA gayA hai|' * isake pazcAt sU. 276 se 323 taka caubIsaveM kSetradvAra ke mAdhyama se Urdhvaloka, adholoka, tiryak loka, Urdhvaloka-tiryakaloka, adholoka-tiryakloka evaM trailokya meM sAmAnya jIvoM ke, tathA nairayika, tiryacayonika puruSa-strI, manuSyapuruSa-strI, deva-devI, bhavanapati deva-devI, vANavyantara deva-devI, jyotiSka deva-devI, vaimAnika deva-devI, ekendriya se lekara paMcendriyaparyAptaka-aparyAptaka jIvoM ke tathA SaTkAyika paryAptaka-aparyAptaka jIvoM ke alpabahutva kA nirUpaNa kiyA gayA hai| paccIsaveM bandhadvAra (sU. 325) meM prAyuSyakarmabandhaka-prabandhaka, paryAptaka-aparyAptaka, supta-jAgata, samavahata-asamavahata, sAtAvedaka-asAtAvedaka, indriyopayukta-noindriyopayukta, evaM sAkAropayuktaanAkAropayukta jIvoM ke alpabahutva kI prarUpaNA hai / chanvIsaveM pudgaladvAra meM kSetra aura dizAoM kI apekSA se pudgaloM tathA dravyoM kA evaM dravya, pradeza aura dravya-pradeza kI apekSA se paramANa pudagaloM evaM saMkhyAta, asaMkhyAta, aura anantapradezI skandhoM kA tathA eka pradezAvagAr3ha saMkhyAtapradezAvagAr3ha evaM asaMkhyAtapradezAvagAr3ha pudgaloM kA, ekasamayasthitika, saMkhyAtasamayasthitika aura asaMkhyAtasamayasthitika pudgaloM kA evaM ekaguNa kAlA, saMkhyAtaguNa kAlA, asaMkhyAtaguNa kAlA aura anantaguNa kAlA Adi pudgaloM kA alpabahutva prarUpita kiyA gayA hai| sattAIsaveM mahAdaNDakadvAra meM samagrabhAva se pRthak-pRthak savizeSa jIvoM ke alpabahutva kA 68 kramoM meM kathana kiyA gayA hai| SaTkhaNDAgama ke mahAdaNDaka dvAra meM bhI sarvajIvoM kI apekSA se alpabahutva kA vicAra kiyA gayA hai| * mahAdaNDaka dvAra meM samagrarUpa se jIvoM kI alpabahutva-prarUpaNA kI hai| isa lambI sUcI para se phalita hotA hai ki usa yuga meM bhI AcAryoM ne jIvoM kI saMkhyA kA tAratamya batAne kA prayatna * kiyA hai tathA manuSya ho, deva ho yA tiryaMca ho, sabhI meM puruSa kI apekSA striyoM kI saMkhya adhika mAnI gaI hai| adholoka meM pahalI se sAtavIM naraka taka kramaza: jIvoM kI saMkhyA ghaTatI jAtI ....------ 1. (ka) paNNavaNAsuttaM bhA. 1, pR. 84 se 101 taka (kha) prajJApanA. malaya. vRtti, patrAMka 113 se 168 taka 2. (ka) paNNavaNAsuttaM bhA. 1, pR. 101 se 111 taka (kha) paNNavaNAsuttaM bhA. 2, pR. 52-53 (prastAvanA) Page #233 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 200] [prajJApanAsUna hai, jabaki Urvaloka meM isase ulaTA krama hai, vahA~ sabase Upara ke anuttara vimAnavAsI devoM kI saMkhyA saba se kama hai, phira nIce ke devoM meM kramazaH bar3hate-bar3hate saudharma devoM kI saMkhyA sabase adhika batAI gaI hai / para manuSya loka ke nIce bhavanapati deva haiM, unakI saMkhyA saudharma se adhika hai, usase U~ce hote hue bhI vyantara tathA jyotiSka devoM kI saMkhyA uttarottara adhika hai| sabase kama saMkhyA manuSyoM kI hai, isI kAraNa manuSyabhava durlabha mAnA jAtA hai / jaise-jaise indriyAM kama haiM, vaise-vaise jIvoM kI saMkhyA adhika hotI hai, arthAt vikasita jIvoM kI apekSA avikasita jIvoM kI saMkhyA adhika hai| siddha (pUrNatAprApta) jIvoM kI saMkhyA ekendriya jIvoM se kama hai| sabase nIcI sAtaveM naraka meM aura sarvocca anuttara devaloka meM sabase kama jIva haiM, isa para se dhvanita hotA hai, jaise atyanta puNyazAlI kama hote haiM , vaise atyanta pApI bhI kama haiN|' 1. (ka) paNNavaNAsuttaM bhA. 2, prastAvanA pR 54 (kha) pakhaNDAgama pustaka 7, pR. 575 se Page #234 -------------------------------------------------------------------------- ________________ taiyaM bahuvattavvayapayaM (appAbahuttapayaM) tRtIya bahuvaktavyatApada (alpabahutvapada) dvArasaMgraha-gAthAe~ dizAdi 27 dvAroM ke nAma 212. disi 1 gati 2 iMdiya 3 kAe 4 joge 5 vede 6 kasAya 7 lessA ya 8 / sammatta daNANa 10 daMsaNa 11 saMjaya 12 uvayoga 13 prAhAre 14 // 10 // bhAsaga 15 paritta 16 pajjatta 17 suhuma 18 sagNI 16 bhava'thie 20-21 carime 22 // jIve ya 23 khetta 24 baMdhe 25 poggala 26 mahadaMDae 27 ceva // 181 // [212 gAthArtha-] 1. dik (dizA), 2. gati, 3. indriya, 4. kAya, 5. yoga, 6. veda, 7. kaSAya, 8. lezyA, 9. samyaktva, 10. jJAna, 11. darzana, 12. saMyata, 13. upayoga, 14. pAhAra, 15. bhASaka, 16. parIta, 17. paryApta, 18. sUkSma, 16. saMjJI, 20. bhava, 21. astika, 22. carama, 23. jIva, 24. kSetra, 25. bandha, 26. pudgala aura 27. mahAdaNDaka; (tRtIya pada meM ye 27 dvAra haiM, jinake mAdhyama se pRthvIkAya Adi jIvoM ke alpabahutva ko prarUpaNA kI jAegI) / / 181-182 // prathama dizAdvAra : dizA kI apekSA se jIvoM kA alpabahatva 213. disANuvAeNaM samvatthovA jIvA paccasthimeNaM, purathimeNaM visesAhiyA, dAhiNeNaM visesAhiyA, uttareNaM visesaahiyaa| [213] dizAoM kI apekSA se sabase thor3e jIva pazcima dizA meM haiM, (unase) vizeSAdhika pUrvadizA meM haiM, (unase) vizeSAdhika dakSiNa dizA meM haiM, (aura unase) vizeSAdhika (jIva) uttaradizA meM hai| 214. [1] disANuvAeNaM samvatthovA puDhavikAiyA dAhiNaNaM, uttareNaM visesAhiyA, purasthimeNaM visesAhiyA, paccasthimeNaM visesAhiyA / [214-1] dizAoM kI apekSA se sabase thor3e pRthvIkAyika jIva dakSiNa dizA meM haiM, (unase) uttara meM vizeSAdhika haiM, (unase) pUrvadizA meM vizeSAdhika haiM, (unase bhI) pazcima meM (pRthvIkAyika) vizeSAdhika haiN| [2] disANuvAeNaM savvatthovA pAukkAiyA paccatthimeNaM, purathimeNaM visesAhiyA, dAhiNaNaM visesAhiyA, uttareNaM visesAhiyA / Page #235 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 202] [ prajJApanAsUtra [214-2] dizAtroM kI apekSA se sabase thor3e apkAyika jIva pazcima meM haiM, unase vizeSAdhika pUrva meM haiM, (unase) vizeSAdhika dakSiNa meM haiM aura (unase bhI) vizeSAdhika uttaradizA meM haiN| [3] disANuvAeNaM sambatyovA teukkAiyA dAhiNuttareNaM, purathimeNaM saMkhejjaguNA, paccatthimeNaM visesaahiyaa| [214-3] dizAoM kI apekSA se sabase thor3e tejaskAyika jIva dakSiNa aura uttara meM haiM, . pUrva meM (unase) saMkhyAtaguNA adhika haiM, (aura unase bhI) pazcima meM vizeSAdhika haiM / [4] disANuvAeNaM samvatthovA vAukAiyA purathimeNaM, paccasthimeNaM visesAhiyA, uttareNaM visesAhiyA, dAhiNeNaM visesaahiyaa| [214-4] dizAnoM kI apekSA se sabase kama vAyukAyika jIva pUrva dizA meM haiM, unase vizeSAdhika pazcima meM haiM, unase vizeSAdhika uttara meM haiM aura unase bhI vizeSAdhika dakSiNa meM haiN| [5] disANuvAeNaM savvatthovA vaNassaikAiyA paccatthimeNaM, purasthimeNaM vise sAhiyA, dAhiNaNaM visesAhiyA, uttareNaM visesaahiyaa| [214-5] dizAoM kI apekSA se sabase thor3e vanaspatikAyika jIva pazcima meM haiM, (unase) vizeSAdhika pUrva meM haiM, (unase) vizeSAdhika dakSiNa meM haiM, (aura unase bhI) vizeSAdhika uttara meM haiN| 215. [1] disANuvAeNaM samvatthovA beiMdiyA paccasthimeNaM, purasthimeNaM visesAhiyA, dakkhiNeNaM visesAhiyA, uttareNaM visesaahiyaa| [215-1] dizAoM kI apekSA se sabase kama dvIndriya jIva pazcima meM haiM, (unase) vizeSAdhika pUrva meM haiM, (unase) vizeSAdhika dakSiNa meM haiM, (aura unase bhI) vizeSAdhika uttaradizA [2] disANuvAeNaM savvatthovA teiMdiyA paccatthimeNaM, purasthimeNaM visesAhiyA, dAhiNaNaM visesAhiyA, uttareNaM visesAhiyA / [215-2] dizAoM kI apekSA se sabase kama trIndriya jIva pazcimadizA meM haiM, (unase) vizeSAdhika pUrva meM haiM, (unase) vizeSAdhika dakSiNa meM haiM aura (unase bhI) vizeSAdhika uttara meM haiM / [3] disANuvAeNaM savvatthovA caridiyA paccatthimeNaM, purasthimeNaM visesAhiyA, dAhiNaNaM viplesAhiyA, uttareNaM visesaahiyaa| (215-3] dizAoM kI apekSA se sabase kama caturindriya jIva pazcima meM haiM, (unase) vizeSAdhika pUrvadizA meM haiM, (unase) vizeSAdhika dakSiNa meM haiM (aura unase bhI) vizeSAdhika uttaradizA meM haiN| Page #236 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIya bahuvaktavyatApada] [ 203 . 216. [1] disANuvAeNaM samvatthovA neraiyA purasthima-paccasthima-uttareNaM, dAhiNeNaM, asNkhejjgunnaa| [216-1] dizAoM kI apekSA se sabase thor3e nairayika pUrva, pazcima aura uttara dizA meM haiM, (unase) asaMkhyAtaguNe adhika dakSiNadizA meM haiM / [2] disANuvAeNaM samvatthovA rayaNappabhApuDhavineraiyA purasthima-paccasthima-uttareNaM, dAhiNaNaM asNkhejjgunnaa| [216-2] dizAoM kI apekSA se sabase kama ratnaprabhApRthvI ke nairayika jIva pUrva, pazcima aura uttara meM haiM aura (unase) asaMkhyAtaguNe adhika dakSiNa dizA meM haiN| [3] disANuvAeNaM samvatthovA. sakkarappabhApuDhavineraiyA purasthima-paccasthima uttareNaM, dAhiNaNaM asaMkhejjaguNA / [216-3] dizAoM kI apekSA se sabase kama zarkarAprabhApRthvI ke nairayika jIva pUrva, pazcima aura uttara meM haiM aura (unase) asaMkhyAtaguNe adhika dakSiNadizA meM haiN| [4] disANuvAeNaM samvatthovA vAluyappabhApuDhavineraiyA purathima-paccasthima-uttareNaM, dAhiNaNaM asNkhejjgunnaa| [216-4] dizAoM kI apekSA se sabase kama vAlukAprabhApRthvI ke nairayika jIva pUrva, pazcima aura uttara meM haiM (aura unase) asaMkhyAtaguNe adhika dakSiNadizA meM haiN| [5] disANuvAeNaM sambatthovA paMkappabhApuDhavineraiyA purasthima-paccasthima-uttareNaM, dAhiNaNaM asaMkhejjaguNA / [216-5] dizAtroM kI apekSA se sabase alpa paMkaprabhApRthvI ke nairayika jIva pUrva, pazcima tathA uttara meM haiM (aura unase) asaMkhyAtaguNe adhika dakSiNadizA meM haiN| [6] disANuvAteNaM savvatthovA dhUmappabhApuDhavineraiyA purasthima-paccasthima-uttareNaM, dAhiNaNaM asaMkhejjaguNA / 216-6] dizAtroM kI apekSA se sabase thor3e dhUmaprabhApRthvI ke nairayika jIva pUrva, pazcima aura uttara meM haiM, evaM (unase) asaMkhyAtaguNe adhika dakSiNadizA meM haiN| [7] disANuvAeNaM samvatthovA tamappabhApuDhavineraiyA purathima-paccasthima-uttareNaM, dAhiNaNaM asNkhejjgunnaa| [216-7] dizAoM kI apekSA se sabase kama tamaHprabhApRthvI ke nairayika jIva pUrva, pazcima tathA uttara meM haiM aura (unase) asaMkhyAtaguNe adhika dakSiNa dizA meM haiN| Page #237 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 204 ] [ prajJApanAsUtra [8] disANavAeNaM savvatthovA ahesattamApuDhavineraiyA purasthima-paccasthima-uttareNaM, dAhiNaNaM asNkhejgunnaa| [216-8] dizAoM kI apekSA se sabase thor3e adhaHsaptamA (tamastamaHprabhA) pRthvI ke nairayika jIva pUrva, pazcima tathA uttara meM haiM aura (unase) asaMkhyAtaguNe adhika dakSiNadizA meM haiN| 217. [1] dAhiNille hito AhesattamApuDhavineraiehito chaTThIe tamAe puDhavIe neraiyA purasthima-paccasthima-uttareNaM asaMkhejjaguNA, dAhiNaNaM asaMkhejjaguNA / [217-1] dakSiNa dizA ke adhaHsaptamapRthvI ke nairayikoM se chaThI tamaHprabhApRthvI ke nairayika pUrva, pazcima aura uttara meM asaMkhyAtaguNe haiM, aura (unase bhI) asaMkhyAtaguNe dakSiNadizA meM haiN| [2] dAhiNillehito tamApuDhaviNeraiehito paMcamAe dhUmappabhAe puDhavIe neraiyA purasthimapaccatthima-uttareNaM asaMkhejjaguNA, dAhiNaNaM asNkhejjgunnaa| [217-2] dakSiNadizAvartI tamaHprabhApRthvI ke nairayikoM se pAMcavIM dhUmaprabhApRthvI ke nairayika pUrva, pazcima tathA uttara meM asaMkhyAtaguNe haiM aura (unase bhI) asaMkhyAtaguNe dakSiNadizA meM haiN| [3] dAhiNillehito dhUmappabhApuDhavinera iehito cautthIe paMkappabhAe puDhayIe neraiyA purathima paccasthima-uttareNaM asaMkhejjaguNA, dAhiNaNaM asaMkhejjaguNA / [217-3] dakSiNa dizAvartI dhUmaprabhApRthvI ke nairayikoM se cauthI paMkaprabhApRthvI ke nairayika pUrva, pazcima aura uttara meM asaMkhyAtaguNe haiM; (unase) asaMkhyAtaguNe dakSiNa dizA meM haiN| [4] dAhiNillehito paMkappabhApuDhabineraiehito taiyAe bAluyappabhAe puDhavIe neraiyA purasthima-paccatthima-uttareNaM asaMkhejjaguNA, dAhiNeNaM prsNkhijjgunnaa| 2i17-4] dAkSiNAtya paMkaprabhApRthvI ke nairayikoM se tIsarI vAlukAprabhApRthvI ke nairayika pUrva, pazcima tathA uttara meM asaMkhyAtaguNe haiM aura dakSiNadizA meM (unase bhI) asaMkhyAtaguNe haiN| [5] dAhiNillehito bAluyappabhApuDhavineraiehito duiyAe sakkarappabhAe puDhavIe raiyA purasthima-paccasthima-uttareNaM asaMkhijjaguNA, dAhiNaNaM asaMkhijjaguNA / [217-5] dakSiNadizA ke vAlukAprabhApRthvI ke nairayikoM se dUsarI zarkarAprabhApRthvI ke nairayika pUrva, pazcima tathA uttara meM asaMkhyAtaguNe haiM aura dakSiNa dizA meM unase bhI asaMkhyAtaguNe haiN| [6] dAhiNillehito sakkarappabhApuDhavineraiehito imose rayaNappabhAe puDhavIe neraiyA purasthima-paccasthima-uttareNaM asaMkhejjaguNA, dAhiNaNaM asaMkhejjaguNA / [217-6] dakSiNadizA ke zarkarAprabhApRthvI ke nairayikoM se isa pahalI ratnaprabhApRthvI ke nairayika pUrva, pazcima aura uttara meM asaMkhyAtaguNe haiM aura unase bhI dakSiNa dizA meM asaMkhyAtaguNe haiN| Page #238 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIya bahuvaktavyatApada [ 205 ... 218. disANuvAteNaM samvatthovA paMceMdiyatirikkhajoNiyA paccatthimeNaM, purathimeNaM visesAhiyA, dAhiNeNaM visesAhiyA, uttareNaM visesAhiyA / [218} dizAoM kI apekSA se sabase thor3e paMcendriya tiryaJcayonika jIva pazcima meM haiM / pUrva meM (inase) vizeSAdhika haiM, dakSiNa meM (inase) vizeSAdhika haiM aura uttara meM (inase bhI) vizeSAdhika haiN| 216. disANuvAteNaM savvatthovA maNussA dAhiNauttareNaM, purathimeNaM saMkhejjaguNA, paccasthimeNaM visesaahiyaa| {216] dizAtroM kI apekSA sabase kama manuSya dakSiNa evaM uttara meM haiM, pUrva meM (unase) saMkhyAtaguNe adhika haiM aura pazcimadizA meM (unase bhI) vizeSAdhika haiN| 220. disANuvAteNaM samvatthovA bhavaNavAsI devA purathima-paccasthimeNaM, uttareNaM asaMkhejjaguNA, dAhiNaNaM asaMkhejjaguNA / [220] dizAoM kI apekSA se sabase thor3e bhavanavAsI deva pUrva aura pazcima meM haiM / (unase) asaMkhyAtaguNe adhika uttara meM haiM aura (unase bhI) asaMkhyAtaguNe dakSiNadizA meM haiM / 221. disANuvAteNaM samvatthovA vANamaMtarA devA purasthimeNaM, paccasthimeNaM visesAhiyA, uttareNaM visesAhiyA, dAhiNeNaM visesaahiyaa| [221] dizAoM kI apekSA se sabase alpa vANavyantara deva pUrva meM haiM, unase vizeSAdhika pazcima meM haiM, unase vizeSAdhika uttara meM hai aura unase bhI vizeSAdhika dakSiNa meM haiN| 222. disANuvAteNaM samvatthovA joisiyA devA purasthima-paccatthimeNaM,dAhiNaNaM visesAhiyA, uttareNaM visesAhiyA / [222] dizAoM kI apekSA se sabase thor3e jyotiSka deva pUrva evaM pazcima meM haiM, dakSiNa meM unase vizeSAdhika haiM aura uttara meM unase bhI vizeSAdhika haiN| 223. [1] disANuvAteNaM samvatthovA devA sohamme kappe purasthima-paccatthimeNaM, uttareNaM asaMkhejjaguNA, dAhiNaNaM visesaahiyaa| [223-1] dizAoM kI apekSA se sabase alpa deva saudharmakalpa meM pUrva tathA pazcima dizA meM hai, uttara meM (unase) asaMkhyAtaguNe haiM aura dakSiNa meM (unase bhI) vizeSAdhika haiM / [2] disANuvAteNaM samvatthovA devA IsANe kappe purathima-paccasthimeNaM, uttareNaM asaMkhejjaguNA, dAhiNeNaM visesaahiyaa| [223-2] dizAoM kI apekSA se sabase kama deva IzAna-kalpa meM pUrva evaM pazcima meM haiM / uttara meM (unase) asaMkhyAtaguNe haiM aura dakSiNa meM (unase bhI) vizeSAdhika haiM / , Page #239 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 206] / prajJApanAsUtra [3] disANuvAteNaM samvatthovA devA saNaMkumAre kappe purasthima-paccasthimeNaM, uttareNaM asaMkhejja. guNA, dAhiNaNaM visesaahiyaa| (223-3] dizAoM kI apekSA sabase alpa deva sanatkumArakalpa meM pUrva aura pazcima meM haiM, uttara meM (unase) asaMkhyAtaguNe haiM aura dakSiNa meM (unase bhI) vizeSAdhika haiN| [4] disANuvAteNaM savvatthovA devA mAhide kappe purathima-paccasthimeNaM, uttareNaM asaMkhejjaguNA, dAhiNeNaM visesaahiyaa| [223-4] dizAoM kI apekSA se sabase alpa deva mAhendrakalpa meM pUrva tathA pazcima meM haiM, uttara meM (unase) asaMkhyAtaguNe haiM aura dakSiNa meM (unase bhI) vizeSAdhika haiN| [5] disANuvAeNaM samvatthovA devA baMbhaloe kappe purasthima-paccatthima-uttareNaM, dAhiNeNaM asNkhejjgunnaa| [223-5] dizAoM kI apekSA se sabase kama deva brahmalokakalpa meM pUrva, pazcima aura uttara meM haiM; dakSiNadizA meM (unase) asaMkhyAtaguNe haiM / [6] disANuvAteNaM sabbatthovA devA laMtae kappe purathima-paccasthima-uttareNaM, dAhiNaNaM asNkhejjgunnaa| [223-6] dizAtroM ko lekara sabase thor3e deva lAntakakalpa meM pUrva, pazcima aura uttara meM haiM / (unase) asaMkhyAtaguNe dakSiNa meM haiM / [7] disANuvAeNaM samvatthovA devA mahAsukke kappe purasthima-paccasthima-uttareNaM, dAhiNaNaM asNkhejjgunnaa| [223-7] dizAoM kI dRSTi se sabase kama deva mahAzukrakalpa meM pUrva, pazcima evaM uttara meM haiM / dakSiNa meM (unase) asaMkhyAtaguNe haiM / [8] disANuvAteNaM savvatthovA devA sahassAre kappe purasthima-paccasthima-uttareNaM, dAhiNeNaM asNkhejjgunnaa| {223.8] dizAoM kI apekSA se sabase kama deva sahasrArakalpa meM pUrva, pazcima aura uttara meM haiM / dakSiNa meM (unase) asaMkhyAtaguNe haiM / [6] teNa paraM bahusamovavaNNagA samaNAuso ! / [223-6] he AyuSman zramaNo ! usase Age (ke pratyeka kalpa meM, pratyeka graiveyaka meM tathA pratyeka anuttaravimAna meM cAroM dizAoM meM) bahuta (bilakula) sama utpanna hone vAle haiN| Page #240 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIya bahuvaktavyatApada] 207 224, disANuvAteNaM samvatthovA siddhA dAhiNuttareNaM, purathimeNaM saMkhejjaguNA, paccatthimeNaM visesAhiyA / dAraM 1 // [224] dizAoM kI apekSA se sabase alpa siddha dakSiNa aura uttaradizA meM haiM / pUrva meM (unase) saMkhyAtaguNe haiM aura pazcima meM (unase) vizeSAdhika haiM / ----prathamadvAra // 1 // vivecana prathama dizAdvAra : dizAtroM kI apekSA se jIvoM kA alpabahutva--prastuta bAraha sUtroM (sU. 213 se 224 taka) meM se prathamasUtra meM dizA kI apekSA se audhika jIvoM ke alpabahutva kI aura zeSa 11 sUtroM meM pRthvIkAyAdi ekendriya jIvoM se lekara anuttara vimAnavAsI vaimAnika devoM taka ke pRthak-pRthak alpabahutva kI prarUpaNA kI gaI hai / dizAoM kI apekSA se--AcArAMga prathama zrutaskandha meM dravyadizA aura bhAvadizA ke aneka bheda batAe gae haiM, kintu yahA~ unameM se kSetradizAoM kA hI grahaNa kiyA gayA hai, kyoMki anya dizAe~ yahA~ anupayogI haiM aura prAyaH aniyata haiM / kSetradizAoM kI utpatti (prabhava) tiryakloka ke madhya meM sthita ATha rucakapradezoM se hai| vahI saba dizAoM kA kendra hai / audhika jIvoM kA alpabahatva-dizAnoM kI apekSA se sabase alpa jIva pazcima dizA meM haiM, kyoMki usa dizA meM bAdara vanaspati kI alpatA hai| yahA~ bAdara jIvoM kI apekSA se hI alpabahutva kA vicAra kiyA gayA hai, sUkSma jIvoM kI apekSA se nahIM, kyoMki sUkSmajIva to samagra loka meM vyApta prAyaH sarvatra samAna hI haiN| bAdara jIvoM meM vanaspatikAyika jIva sabase adhika haiN| aisI sthiti meM jahA~ vanaspati adhika hai, vahA~ jIvoM kI saMkhyA adhika hai, jahA~ vanaspati kI alpatA hai,vahA~ jIvoM kI saMkhyA bhI alpa hai / vanaspati vahIM adhika hotI hai, jahA~ jala kI pracuratA hotI hai / 'jattha jalaM tattha varNa' isa ukti ke anusAra jahA~ jala hotA hai, vahA~ vana arthAt panaka, zaivAla Adi vanaspati avazya hotI hai| bAdaranAmakarma ke udaya se panaka prAdi kI gaNanA bAdara vanaspatikAya meM hone para bhI unakI avagAhanA atisUkSma hone tathA unake piNDIbhUta ho kara rahane ke kAraNa sarvatra vidyamAna hone para bhI ve netroM se grAhya nahIM hote| 'jahA~ apkAya hotA hai, vahA~ niyamata: vanaspatikAyika jIva hote haiM;' isa vacanAnusAra samudra Adi meM pracura jala hotA hai aura samudra dvIpoM kI apekSA dugune vistAra vAle haiN| una samudroM meM bhI pratyeka meM pUrva aura pazcima meM kramaza: candradvIpa aura sUryadvIpa haiN| jitane pradeza meM candra-sUryadvIpa sthita haiM, utane pradeza meM jala kA abhAva hai| jahA~ jala kA abhAva hai, vahA~ vanaspatikAyika jIvoM kA abhAva hotA hai| isake atirikta pazcima dizA meM lavaNasamadra ke adhipati sasthita nAmaka deva kA AvAsarUpa gautamadrIpa hai. jo lavaNasamada se bhI adhika vistRta hai / vahA~ bhI jala kA abhAva hone se vanaspatikAyikoM kA abhAva hai| isI kAraNa pazcima dizA meM sabase kama jIva pAe jAte haiM / pazcimadigvartI jIvoM se pUrva dizA meM vizeSAdhika jIva haiM, kyoMki pUrvadizA meM gautamadvIpa nahIM hai, ataeva vahA~ utane jIva adhika haiM, dakSiNadizA meM pUrvadigvartI jIvoM se vizeSAdhika jIva haiM, kyoMki dakSiNa meM candra-sUryadvIpa na hone se pracura jala hai, isa kAraNa vanaspatikAyika jIva bhI bahuta haiN| uttara meM dakSiNadigvartI jIvoM kI apekSA vizeSAdhika jIva haiM, kyoMki uttaradizA meM saMkhyAta yojana vAle dvIpoM meM se eka dvIpa meM saMkhyAtakoTi-yojana-pramANa lambAcaur3A eka mAnasa-sarovara hai, usameM jala kI pracuratA hone se vanaspatikAyika jIvoM kI bahulatA hai| isI prakAra jalAzrita zaMkhAdi dvIndriya jIva, samudrAditaTotpanna zaMkha Adi ke pAzrita cIMTI Page #241 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 208] [prajJApanAsUtra (pipIlikA) Adi trIndriya jIva, kamala Adi meM nivAsa karane vAle bhramara Adi caturindriya jIva tathA jalacara matsya Adi paMcendriya jIva bhI uttara meM vizeSAdhika haiN|' vizeSarUpa se dizAtroM ko apekSA jIvoM kA alpabahutva-(1) pRthvIkAyikoM kA alpabahutvadakSiNadizA meM sabase kama pRthvIkAyika isalie haiM ki pRthvI kAyika jIva vahIM adhika hote haiM, jahA~ Thosa sthAna hotA hai, jahA~ chidra yA pola hotI hai, vahA~ bahuta kama hote haiN| dakSiNa dizA meM bahuta-se bhavanapatiyoM ke bhavana aura narakAvAsa hone ke kAraNa chidroM aura polI jagahoM kI bahulatA hai / dakSiNa dizA kI apekSA uttaradizA meM pRthvIkAyika jIva vizeSAdhika haiM, kyoMki uttaradizA meM bhavanapatiyoM ke bhavana aura narakAvAsa kama haiN| ata: vahA~ saghana sthAna adhika hai / pUrvadizA meM candra-sUryadvIpa hone se pRthvIkAyika jIva vizeSAdhika haiN| isako apekSA bhI pazcima meM pRthvIkAyikajIva vizeSAdhika haiM kyoMki vahA~ candra-sUryadvIpa ke atirikta lavaNasamudrIya gautamadvIpa bhI hai / (2) prakAyikoM kA alpabahatva-pazcima meM ve saba se kama haiM, kyoMki pazcima meM gautamadvIpa hone ke kAraNa jala kama hai| pUrva meM gautamadvIpa nahIM hone se apkAyika vizeSAdhika haiM, dakSiNa meM candrasUryadvIpa na hone se apkAyika vizeSAdhika haiM aura uttara meM mAnasasarovara hone se jala kI pracuratA hai, isalie vahA~ apkAyika vizeSAdhika haiN| (3) tejaskAyikoM kA alpabahutva-dakSiNa aura uttara dizA meM agnikAyika jIva sabase kama isalie haiM ki manuSyakSetra meM hI bAdara tejaskAyika jIvoM kA astitva hotA hai, anyatra nahIM usameM bhI jahA~ manuSyoM kI saMkhyA adhika hotI hai, vahA~ pacana-pAcana kI pravRtti adhika hone se tejaskAyika jIvoM kI adhikatA hotI hai / dakSiNa meM pAMca bharata kSetroM tathA uttara meM pAMca airavata kSetroM meM kSetra kI alpatA hone se manuSya kama haiM, ataeva vahA~ tejaskAyika bhI kama haiN| svasthAna meM (arthAt donoM meM) prAyaH samAna haiN| ina donoM dizAoM kI apekSA pUrva meM kSetra saMkhyAtaguNa adhika hone se tejaskAyika pUrva meM saMkhyAtaguNa adhika haiM, tathA unase bhI vizeSAdhika tejaskAyika pazcimadizA meM haiM, kyoMki vahA~ adholaukika grAma hote haiM, jahA~ manuSyoM kI bahulatA hotI hai| (4) vAyukAyika jIvoM kA alpabahutva-saba se alpa vAyukAyika jIva pUrva meM haiM, kyoMki jahA~ pola hotI hai vahIM vAyu kA saMcAra hotA hai, saghana sthAna meM nahIM / pUrva meM saghana (Thosa) sthAna dhaka hone se vAyU alpa hai| parva kI apekSA pazcima meM vAyukAyika jIva vizeSAdhika haiM, kyoMki vahA~ adholaukika grAma hote haiM / uttara meM usase vizeSAdhika haiM, kyoMki nArakAvAsoM kI vahA~ bahulatA hone se pola adhika hai / dakSiNa meM uttara kI apekSA pola adhika hai, kyoMki dakSiNa meM bhavanoM aura nArakAvAsoM kI pracuratA hai, isalie dakSiNa meM ve vizeSAdhika haiN| (5) banaspatikAyika jIvoM kA alpabahutva-ve sabase kama pazcima meM haiM, kyoMki pazcima meM 1. (ka) prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 113-114 (kha) aTTapaeso ruyago tiriyaloyassa majjhayArammi / esa pabhavo disANaM, eseva bhave aNudisANaM // 1 // (ga) 'te NaM bAlaggA suhumapaNaga jovassa sarIrogAhaNAhito asaMkhejjaguNA / ' -anuyogadvArasUtra (gha) 'jattha pAukAyo, tattha niyamA vnnssikaaiyaa|' Page #242 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIya bahuvaktavyatApada] [209 gautamadvIpa hone se jala kI alpatA hai aura jala alpa hone se vanaspatikAyika jIva bhI kama haiN| pazcima kI apekSA pUrva meM vanaspatikAyika vizeSAdhika haiM, kyoMki pUrva meM gautamadvIpa na hone se jala adhika hai / unase dakSiNa dizA meM vanaspatikAyika vizeSAdhika haiM, kyoMki vahA~ candra-sUrya dvIpa kA abhAva hone se jala kI pracuratA hai| (6) dvIndriya jIvoM kA pralpabahatva- sabase kama dvIndriya pazcimadizA meM haiM, kyoMki vahA~ gautamadvIpa hone se jala kama hai aura jala kama hone se zaMkha Adi dvIndriya jIva kama haiN| unase pUrvadizA meM vizeSAdhika haiM, kyoMki vahA~ gautamadvIpa kA abhAva hone se jala kA prAcurya hai, isa kAraNa zaMkha Adi dvIndriya jIvoM kI adhikatA hai| dakSiNa meM unase bhI vizeSAdhika haiM, kyoMki vahA~ candrasUrya dvIpa na hone se jala adhika hai aura isa kAraNa zaMkhAdi bhI adhika haiN| uttara meM to mAnasasarovara hone se jalAdhikya hai hI, isalie vahA~ dvIndriya vizeSAdhika haiM / (7) trIndriya jIvoM kA alpabahattva-kuthuA, cIMTI Adi trIndriya zaMkhAdi-kalevaroM ke adhita hone se dvIndriya jIvoM kI taraha jalAdhikya para nirbhara haiM / isalie inake alpabahutva kA samAdhAna bhI dvIndriya kI taraha samajha lenA caahie| (8) caturindriya jIvoM kA alpabahutva-bhramara Adi caturindriya jIva bhI prAyaH kamala Adi ke Azrita hote haiM aura kamala (jalaja) bhI jalajanya hone se caturindriya jIvoM kI alpatA-adhikatA bhI jalAbhAva-jalaprAcurya para nirbhara hai / ata: inake alpabahutva kA spaSTIkaraNa bhI dvIndriyoM kI taraha samajhanA caahie| (8) nArakoM kA alpabahutva-pUrva, pazcima aura uttara meM sabase kama nAraka haiM, kyoMki ina dizAoM meM puSpAvakIrNa narakAvAsa thor3e haiM, aura ve prAyaH saMkhyAta yojana vistRta haiM / ina dizAoM kI apekSA dakSiNadizA meM asaMkhyAta-guNA nAraka haiM, kyoMki dakSiNa meM puSpAvakIrNanarakAvAsoM kI bahulatA hai aura ve prAyaH asaMkhyAta yojana vistRta haiM / isake atirikta kRSNapAkSika jIvoM kI utpatti dakSiNadizA meM bahuta hotI hai / saMsAra meM do prakAra ke jIva haiM-kRSNapAkSika aura zuklapAkSika / jinakA saMsAra (bhavabhramaNa) kucha kama apArddha pudgalaparAvartana mAtra hI zeSa hai, ve zuklapAkSika haiM aura jinakA saMsAra (bhavabhramaNa) isase bahuta adhika hai, ve kRSNapAkSika haiM / zuklapAkSika (parimitasaMsArI) jIva ta hai, jabaki kRSNapAkSika jIva atyadhika hote haiM / ve krUrakarmA evaM dIrdhatara bhavabhramaNakartA jIva svabhAvataH dakSiNa dizA meM utpanna hote haiN| prAyaH RrakarmA bhavasiddhika jIva bhI dakSiNa dizA meM sthita nArakoM, tiryaMcoM, manuSyoM aura asuroM Adi ke sthAnoM meM utpanna hote haiN| (10) vizeSarUpa se ratnaprabhAdi ke nArakoM kA alpabahatva-ratnaprabhA nAmaka prathama narakabhUmi se tamastamaHprabhA nAmaka saptama narakabhUmi taka ke nAraka pUrva, pazcima aura uttara meM sabase kama haiM, kintu dakSiNa dizA meM unase asaMkhyAtaguNe adhika haiM / isakA kAraNa pahale batalAyA jA cukA hai / (11) sAtoM narakazviyoM ke jIvoM kA paraspara alpabahutva-saptama narakapRthvI ke pUrvapazcimottaradigavartI nArakoM kI apekSA isI pRthvI ke dakSiNadigavartI nAraka asaMkhyAtaguNe adhika haiM, isakA kAraNa pahale batAyA jA cukA hai| saptama narakapRthvI ke dakSiNadigvartI nairayikoM kI apekSA chaThI narakapRthvI (tamaHprabhA) ke pUrvottarapazcimadigvartI nairayika asaMkhyAtaguNe haiM, isakA kAraNa yaha hai ki saMsAra meM sabase adhika pApakarmakArI saMjJIpaMcendriya tiryaJca aura manuSya saptama Page #243 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 210 ] [prajJApanAsUtra narakapRthvI meM utpanna hote haiM, kiJcit hIna, hInatara pApakarmakArI chaThI, pAMcavI Adi pRthviyoM meM utpanna hote haiM / sarvotkRSTa pApakarmakArI sabase thor3e haiN| isalie saptama narakapRthvI ke dakSiNa meM sabase kama nAraka haiM, unase chaThI narakapRthvI ke pUrva-pazcimottaradigvartI nAraka asaMkhyeyaguNe haiM; chaThI narakapRthvI ke pUrva-pazcima-uttaradigvartI nArakoM kI apekSA dakSiNadigvartI nAraka asaMkhyAtaguNe haiM / kAraNa pahale batAyA jA cukA hai| unase kramazaH paMcama, caturtha, tRtIya, dvitIya aura prathama naraka ke pUrvapazcimottaradigvartI tathA dakSiNadigvartI nairayika anukrama se asaMkhyAtaguNe samajha lene caahie| (12) tiryaJcapaJcendriya jIvoM kA alpabahutva-tiryaJcapaJcendriya jIvoM kA alpabahutva apkAyika sUtra kI taraha samajha lenA caahie| (13) manuSyoM kA alpabahutva-sabase kama manuSya dakSiNa aura uttara dizA meM haiM, kyoMki ina dizAoM meM pAMca bharata aura pAMca airAvata kSetra choTe hI haiN| unase pUrva dizA meM saMkhyAtaguNe haiM, kyoMki vahA~ kSetra saMkhyAtaguNe bar3e haiN| pazcima dizA meM inase bhI vizeSAdhika haiM, kyoMki vahA~ adholaukika grAma haiM, jinameM svabhAvataH manuSyoM kI bahulatA hai| (14) bhavanavAsI devoM kA alpabahutva-sabase alpa bhavanavAsI deva pUrva aura pazcima meM haiM, kyoMki ina donoM dizAoM meM unake bhavana thor3e haiN| inakI apekSA uttara meM asaMkhyAta guNe adhika haiM, kyoMki svasthAna hone se vahA~ bhavana bahuta haiN| dakSiNadizA meM inase bhI asaMkhyAtaguNe haiM, kyoMki vahA~ pratyeka nikAya ke cAra-cAra lAkha bhavana adhika haiM tathA bahuta-se kRSNapAkSika isI dizA meM utpanna hote haiM, ata: ve asaMkhyAtaguNe adhika haiM / (15) vANavyantara devoM kA alpabahutva-jahA~ pole sthAna haiM, vahIM prAyaH vyantaroM kA saMcAra hotA hai, pUrva dizA meM Thosa sthAna adhika haiM, isa kAraNa vahA~ vyantara thor3e hI haiN| pazcimadizA meM unase vizeSAdhika haiM, kyoMki vahA~ adholaukika grAmoM meM pola adhika hai, unakI apekSA uttaradizA meM vizeSAdhika haiM, kyoMki vahA~ unake svasthAna hone se nagarAvAsoM kI bahulatA hai| uttara kI apekSA dakSiNa meM vizeSAdhika haiM, kyoMki dakSiNa dizA meM unake nagarAvAsa atyadhika haiN| (16) jyotiSka devoM kA alpabahutva-sabase kama jyotiSka deva pUrva evaM pazcima dizAoM meM hote haiM, kyoMki ina donoM dizAoM meM candra aura sUrya ke udyAna jaise dvIpoM meM jyotiSka deva alpa hI hote haiM / dakSiNa meM unakI apekSA vizeSAdhika haiM, kyoMki dakSiNa meM unake vimAna adhika haiM aura kRSNapAkSika dakSiNa dizA meM hI hote haiN| uttaradizA meM unase bhI vizeSAdhika haiM, kyoMki uttara meM mAnasasarovara meM jyotiSka devoM ke krIDAsthala bahata haiN| krIDArata hone ke kAraNa vahA~ jyotiSka deva sadaiva rahate haiN| mAnasasarovara ke matsya Adi jalacaroM ko apane nikaTavartI vimAnoM ko dekha kara jAtismaraNajJAna utpanna hotA hai, jisase ve kicit vrata aMgIkAra kara azanAdi kA tyAga karake nidAna ke kAraNa vahA~ utpanna hote haiM / isa kAraNa uttara meM dakSiNa kI apekSA jyotiSka deva vizeSAdhika haiN| (17) saudharma prAdi vaimAnika devoM kA alpabahatva-vaimAnika deva saudharmakalpa meM sabase kama pUrva aura pazcima meM haiM, kyoMki prAvalikApraviSTa vimAna to cAroM dizAoM meM samAna haiM, kintu bahasaMkhyaka aura asaMkhyAtayojana-vistata pUSpAvakIrNa vimAna dakSiNa aura uttara meM hI haiM, pUrva aura pazcima meM nhiiN| isI kAraNa pUrva aura pazcima meM sabase kama vaimAnika deva haiN| inakI apekSA uttara meM ve asaMkhyAtaguNe adhika haiM, kyoMki uttara meM asaMkhyAta yojana-vistRta puSpAvakIrNa vimAna bahuta haiM Page #244 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIya bahuvaktavyatApada] [211 aura unase bhI vizeSAdhika haiM, kyoMki kRSNapAkSikoM kA vahA~ adhikatara gamana hotA hai| IzAna, sanatkumAra evaM mAhendra kalpa ke devoM kA bhI dizA kI apekSA se alpabahutva isI prakAra hai aura unakA kAraNa bhI pUrvavat hI samajha lenA caahie| brahmalokakalpa ke deva sabase kama pUrva, pazcima aura uttara dizA meM haiM, kyoMki :bahusaMkhyaka kRSNapAkSika dakSiNa dizA meM utpanna hote haiM aura zuklapAkSika thor3e hI hote haiN| dakSiNadizA meM unakI apekSA asaMkhyAtaguNe deva haiM, kyoMki vahA~ bahuta kRSNapAkSika utpanna hote haiM / isI prakAra lAntaka, mahAzukra evaM sahasrAra kalpa ke devoM kA (dizAoM kI apekSA) alpabahutva evaM kAraNa pUrvavat samajha lenA cAhie / sahasrArakalpa ke bAda Upara ke kalpoM ke tathA nau greveyaka evaM pAMca anuttara vimAnoM ke deva cAroM dizAoM meM samAna haiM, kyoMki vahA~ manuSya hI utpanna hote haiN| (18) siddhajIvoM kA alpabahutva-sabase alpa siddha dakSiNa aura uttara meM haiM, kyoMki manuSya hI siddha hote haiM, anya jIva nhiiN| siddha hone vAle manuSya carama samaya meM jina AkAza pradezoM meM avagAr3ha (sthita) hote haiM, unhIM AkAzapradezoM kI dizA meM Upara jAte haiM, usI sIdha meM Upara jAkara ve lokAgna meM sthita ho jAte haiM / dakSiNadizA meM pAMca bharatakSetroM meM tathA uttara meM pAMca airAvata kSetroM meM manuSya alpa haiM, kyoMki siddhakSetra alpa hai| phira suSama-suSamA Adi prAroM meM siddhi prApta nahIM hotI / isa kAraNa dakSiNa aura uttara meM siddha sabase kama haiN| pUrva dizA meM unase asaMkhyAtaguNe haiM, kyoMki bharata aura airAvata kSetra kI apekSA pUrvavideha saMkhyAtaguNA vistRta hai, isalie vahA~ manuSya bhI saMkhyAtaguNe haiM aura vahA~ se sarvakAla meM siddhi hotI rahatI hai| unase bhI pazcima dizA meM vizeSAdhika haiM; kyoMki adholaukika grAmoM meM manuSyoM ko adhikatA hai|' dvitIya gatidvAra : pAMca yA pATha gatiyoM kI apekSA jIvoM kA alpabahutva 225. eesi NaM bhaMte ! neraiyANaM tirikkhajoNiyANaM maNussANaM devANaM siddhANa ya paMcagati' samAseNaM katare katarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ? goyamA! savvasthovA maNussA 1, neraiyA asaMkhejjaguNA 2, devA asaMkhejjaguNA 3, siddhA aNaMtagaNA 4, tirikkhajoNiyA aNaMtaguNA 5 / [225 pra.] bhagavan ! nArakoM, tiryaMcoM, manuSyoM, devoM aura siddhoM kI pAMca gatiyoM kI apekSA se saMkSepa meM kauna kinase alpa haiM, bahuta haiM, tulya haiM athavA vizeSAdhika haiM ? / [225 u.] gautama ! 1. sabase thor3e manuSya haiM, 2. (unase) nairayika asaMkhyAtaguNe haiM, 3. (unase) deva asaMkhyAtaguNe haiM, 4. unase siddha anantaguNe haiM aura 5. (unase bhI) tiryaMcayonika jIva anantaguNe haiN| 226. etesi NaM bhaMte ! neraiyANaM tirikkhajoNiyANaM tirikkhajoNiNINaM maNassANaM massINaM devANaM devINaM siddhANa ya pragati samAseNaM katare katarehito prapyA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA? 1. prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 116 se 119 taka 2. 'paMcagati aNuvAeNaM samAseNaM' yaha pAThAntara milatA hai| -saM. 3. 'aTThamati aNuvAeNaM samAseNaM' yaha pAThAntara milatA hai| saM. Page #245 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 212] [ prajJApanAsUtra goyamA ! samvatthovAo maNussImo 1, maNussA asaMkhejjagaNA 2, neraiyA asaMkhejjaguNA 3, tirikkhajoNiNopro asaMkhejjaguNAmro 4, devA asaMkhejjaguNA 5, devIpro saMkhejjaguNAno 6, siddhA aNaMtaguNA 7, tirikkhajoNiyA aNaMtaguNA 8 / dAraM 2 // [226 pra.] bhagavan ! ina nai rayikoM, tiryaMcoM, tiryaciniyoM, manuSyoM, manuSyastriyoM, devoM, deviyoM aura siddhoM kA pATha gatiyoM kI apekSA se, saMkSepa meM, kauna kinase alpa haiM, bahuta haiM, tulya haiM athavA vizeSAdhika haiM ? [226 u.] gautama ! 1. sabase kama mAnuSI (manuSyastrI) haiM, 2. (unase) manuSya asaMkhyAtaguNe haiM, 3. (unase) nairayika asaMkhyAtaguNe haiM, 4. (unase) tiryaciniyAM asaMkhyAtaguNI haiM, 5. (unase) deva ghasaMkhyAtaguNe haiM, 6. (unase) deviyAM saMkhyAtaguNI haiM, 7. (unase) siddha anantaguNe haiM, aura 8. (unase bhI) tiyaMcayonika anantaguNe haiN| dvitIya dvAra // 2 // vivecana-dvitIya gatidvAra-pAMca yA pATha gatiyoM kI apekSA jIvoM kA alpabahutva-prastuta do sUtroM (sU. 225-226) meM naraka, tiryaMca, manuSya, deva aura siddhi, ina pAMca gatiyoM kI apekSA se tathA nAraka, tiryaMca, tiryaMcanI, manuSya, mAnuSI, deva, devI aura siddha, ina pATha gatiyoM kI apekSA se jIvoM ke alpabahutva kA nirUpaNa kiyA gayA hai| pAMca gatiyoM kI apekSA se alpavahutva-gatiyoM kI apekSA se sabase thor3e manuSya haiM, kyoMki ve 96 chedanaka-chedyarA zipramANa hI haiN| unake nairayika asaMkhyAtaguNe haiM, kyoMki ve aMgulapramANa kSetra ke pradezoM kI rAzi ke prathama vargamUla kA dvitIya vargamUla se guNAkAra karane para jo pradezarAzi hotI hai, utanI hI dhanIkRtaloka kI ekaprAdezikI zreNiyoM meM jitane AkAzapradeza hote haiM, utanA hI nArakoM kA pramANa hai / nairayikoM kI apekSA deva asaMkhyAtaguNe haiM, kyoMki vyantara aura jyotiSka deva pratara kI asaMkhyAtabhAgavartI zreNiyoM ke AkAzapradezoM kI rAzi ke tulya haiM / siddha unase bhI anantaguNe haiM, kyoMki ve abhavyoM se anantaguNe haiM / siddhoM se tiryaJca anantaguNe haiM, kyoMki akele vanaspatikAyika jIva hI siddhoM se anantaguNe haiN|' pATha boloM kI apekSA se alpabahutva-pAMca gatiyoM ke hI avAntara bheda karake prastuta pATha gatiyAM batA kara unakI dRSTi se alpabahutva kA nirUpaNa karate haiM sabase kama mAnuSI (manuSyastriyAM) haiM, kyoMki unakI saMkhyA saMkhyAtakoTAkoTI pramANa hai / unase manuSya asaMkhyAtaguNe adhika haiM; kyoMki inameM veda kI vivakSA na karane se sammUcchima manuSyoM kA bhI samAveza ho jAtA hai aura sammUrcchanaja manuSya uccAra, prasravaNa, vamana Adi se lekara nagara kI nAliyoM (moriyoM) Adi (14 sthAnoM) meM asaMkhyeya utpanna hote haiN| manuSyoM kI apekSA nAraka asaMkhyAtagaNe haiM, kyoMki manuSya utkRSTa saMkhyA meM zreNI ke asaMkhyAtaveM bhAgagata pradezoM kI rAzi pramANa pAe jAte haiM, jabaki nAraka aMgulamAtra kSetra ke pradezoM kI rAzivartI tRtIya vargamUla se guNita prathama vargamUlapramANa-zreNigata AkAzapradezoM kI rAzi ke barAbara haiM / ata: ve unase asaMkhyAtaguNe haiN| nArakoM se tiryacinI asaMkhyAtaguNI haiM, kyoMki ve pratarAsaMkhyeya bhAga meM rahe hue asaMkhyAtazreNiyoM ke AkAzapradezoM ke samAna haiM / deva inase bhI asaMkhyAtaguNe haiM, kyoMki ve asaMkhyeyaguNapratara ke asaMkhyeyabhAgavartI asaMkhyeya zreNigatapradezoM kI rAzi 1. prajJApanAsUtra malaya, vRtti, patrAMka 119 Page #246 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIya bahuvaktavyatApada] (213 pramANa haiM / devoM kI apekSA deviyAM saMkhyeyaguNI adhika haiM, kyoMki ve devoM se battIsaguNI haiM / deviyoM kI apekSA siddha anantaguNe haiM aura siddhoM se tiryaJca anantaguNe adhika haiN| inakI adhikatA kA kAraNa pahale batAyA jA cukA hai|' tRtIya indriyadvAra : indriyoM kI apekSA se jIvoM kA alpabahutva 227. etesi NaM bhaMte ! saiMdiyANaM egidiyANaM beiMdiyANaM teiMdiyANaM caridiyANaM paMceMdiyANaM praNidiyANa ya katare katarehito appA vA bahuyA vA tullA vA bisesAhiyA vA ? / goyamA ! samvatthovA paMceMdiyA 1, caridiyA visesAhiyA 2, teiMdiyA visesAhiyA 3, beiMdiyA visesAhiyA 4, praNidiyA aNaMtaguNA 5, egidiyA aNaMtaguNA 6, saiMdiyA visesAhiyA 7 / [227 pra.] bhagavan ! ina indriyayukta, ekendriya, dvIndriya, trIndriya, caturindriya, paMcendriya aura anindriyoM meM kauna kina se alpa, bahuta, tulya aura vizeSAdhika haiM ? [227 u.] gautama ! 1. sabase thor3e paMcendriya jIva haiM, 2. (una se) caturindriya jIva vizeSAdhika haiM, 3. (unase) trIndriya jIva vizeSAdhika haiM, 4. (unase) dvIndriya jIva vizeSAdhika haiM, 5. (unase) anindriya jIva anantaguNe haiM, 6. (unase) ekendriya jIva anantaguNe haiM aura 7. unase indriyasahita jIva vizeSAdhika haiM / 228. etesi NaM bhaMte ! saiMdiyANaM egidiyANaM beiMdiyANaM teiMdiyANaM cauridiyANaM paMceMdiyANaM apajjatagANaM katare katarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA ? goyamA! samvatthovA paMceMdiyA apajjalagA 1, caridiyA apajjattayA visesAhiyA 2, teiMdiyA apajjattayA visesAhiyA 3, beiMdiyA apajjattayA visesAhiyA 4, egidiyA apajjattayA aNataguNA 5, saiMdiyA apajjattayA visesAhiyA 6 / [228 pra.] bhagavan ! ina indriyasahita, ekendriya, dvIndriya, trIndriya, caturindriya aura paJcendriya aparyAptakoM meM kauna kinase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? [228 u.] gautama ! 1. sabase thor3e paMcendriya aparyAptaka haiM, 2. (unase) caturindriya aparyAptaka vizeSAdhika haiM, 3. (unase) trIndriya aparyAptaka vizeSAdhika haiM, 4. (unase) dvIndriya aparyAptaka vizeSAdhika haiM, 5. (unase) ekendriya aparyAptaka anantagaNe haiM aura 6, (unase bhI) indriyasahita aparyAptaka jIva vizeSAdhika haiN| 229. etesi NaM bhaMte ! saiMdiyANaM egidiyANaM beiMdiyANaM teiMdiyANaM cauridiyANaM paMceMdiyANaM pajjattayANaM katare katarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAdhiyA vA? goyamA ! samvatthovA caridiyA pajjattagA 1, paMceMdiyA pajjattagA visesAhiyA 2, beMdiyA pajjattagA visesAhiyA 3, tediyA pajjatagA visesAhiyA 4, egidiyA pajjattagA aNaMtaguNA 5, saiMdiyA pajjattagA visesAhiyA 6 / 1. prajJApanAsUtra, malaya. vRtti, patrAMka 120 Page #247 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 214 [ prajJApanAsUtra [226 pra.] bhagavan ! ina indriyasahita, ekendriya, dvIndriya, trIndriya, caturindriya aura paMcendriya paryAptaka jIvoM meM kauna kinase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? [226 u.] gautama ! 1. sabase kama caturindriya paryAptaka jIva haiM, 2. (unase) paMcendriya paryAptaka jIva vizeSAdhika haiM, 3 (unase) dvIndriya paryAptaka vizeSAdhika haiM, 4. (unase) trIndriya paryAptaka vizeSAdhika haiM, 5, (unase) ekendriya paryAptaka anantaguNe haiM aura 6. unase bhI indriyasahita paryAptaka jIva vizeSAdhika haiN|| __230. [1] etesi NaM bhaMte ! saiMdiyANaM pajjattA'pajjattANaM katare katarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ? goyamA ! savvasthovA saiMdiyA apajjattagA, saiMdiyA pajjattagA saMkhejjaguNA / [230-1 pra.] bhagavan ! indriyayukta (sendriya) paryAptakoM aura aparyAptakoM meM kauna kinase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? [230-1 u.] gautama ! sabase thor3e sendriya aparyAptaka haiM, (unase) se ndriya paryAptaka jIva saMkhyAtaguNe haiN| [2] etesi NaM bhaMte ! egidiyANaM pajjattA'pajjattANaM katare katarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA? goyamA ! savvatthovA egidiyA apajjattagA, egidiyA pajjattagA saMkhejjaguNA / [230-2 pra.] bhagavan ! ina ekendriya paryAptaka aura aparyAptaka jIvoM meM kauna kinase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? [230-2 u.] gautama ! sabase alpa ekendriya aparyAptaka haiM, (unase) ekendriya paryAptaka saMkhyAtaguNe haiN| [3] etesi NaM bhaMte ! beMdiyANaM pajjattA'pajjattANaM katare katarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA? goyamA ! samvatthovA diyA pajjattagA, beMdiyA apajjattagA prasaMkhejjaguNA / [230-3 pra.] bhagavan ! ina paryAptaka aura aparyAptaka dvIndriya jIvoM meM kauna kinase alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM ? [230-3 u.] gautama ! sabase kama dvIndriya paryAptaka haiM, (unase) dvIndriya aparyAptaka asaMkhyAtaguNe haiN| [4] etesi NaM bhaMte ! teiMdiyANaM pajjattA'pajjattANaM katare katarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ? goyamA ! samvatthovA teMdiyA pajjattagA, teMdiyA apajjattagA asaMkhejjaguNA / Page #248 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIya bahuvaktavyatApada] [215 [230-4 pra. bhagavan ! ina trIndriya paryAptaka aura aparyAptaka jIvoM kauna kinase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? [230-4 u.] gautama ! sabase thor3e trIndriya paryAptaka haiM, (unase) trIndriya aparyAptaka asaMkhyAtaguNe haiM / [5] etesi NaM bhaMte ! caridiyANaM pajjattA'pajjattANaM katare katarehito appA vA bahuyA bA tullA vA visesAhiyA vA? goyamA ! savvatthovA caridiyA pajjattagA, cariMdiyA apajjattagA asaMkhejjaguNA / [230-5 pra.] bhagavan ! ina caturindriya paryAptaka aura aparyAptaka jIvoM meM kauna kinase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? [230-5 u.] gautama ! sabase thor3e caturindriya paryAptaka haiM, (unase) caturindriya aparyAptaka asaMkhyAtaguNe haiN| [6] eesi NaM bhaMte ! paMceMdiyANaM pajjattA'pajjattANaM kayare kayarehito appA bA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ? goyamA ! samvatthovA paMceMdiyA pajjattagA, paMceMdiyA apajjattagA asNkhejjgunnaa| [230-6 pra.] bhagavan ! ina paryAptaka aura aparyAptaka paMcendriya jIvoM meM kauna kinase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ?" [230-6 u.] gautama ! sabase alpa paryAptaka paMcendriya jIva haiM, unase aparyAptaka paMcendriya jIva asaMkhyAtaguNe haiN| 231. eesi NaM bhaMte ! saiMdiyANaM egidiyANaM diyANaM teMdiyANaM caridiyANaM paMceMdiyANaM pajjattA'pajjattANaM kayare kayarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ? goyamA ! samvatthovA cauridiyA pajjattagA 1, paMceMdiyA pajjattagA visesAhiyA 2, baMdiyA pajjattagA visesAhiyA 3, teiMdiyA pajjattagA visesAhiyA 4, paMcediyA apajjattagA asaMkhejjagaNA 5, caridiyA apajjattagA visesAhiyA 6, teiMdiyA apajjattagA visesAhiyA 7, beMdiyA apajjattagA visesAhiyA 8, egeMdiyA apajjattagA aNaMtaguNA 6, saiMdiyA apajjattagA bisesAhiyA 10, egidiyA pajjattagA saMkhejjaguNA 11, saiMdiyA pajjattagA visesAhiyA 12, saiMdiyA visesAhiyA 13 / dAraM 3 // [231 pra.] bhagavan ! ina sendriya, ekendriya, dvIndriya, trIndriya, caturindriya aura paMcendriya ke paryAptaka aura aparyAptaka jIvoM meM kauna kinase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? [231 u.] gautama ! 1. sabase alpa caturindriya paryAptaka haiM / 2. (unase) paMcendriya paryAptaka vizeSAdhika haiN| 3. (unase) dvIndriya paryAptaka vizeSAdhika haiN| 4. (unase) trIndriya paryAptaka vizeSAdhika haiM / 5. (unase) paMcendriya aparyAptaka asaMkhyAtaguNe haiM / 6. (unase) caturindriya Page #249 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [prajJApanAsUtra aparyAptaka vizeSAdhika haiM / 7. (unase) trIndriya aparyAptaka vizeSAdhika haiN| 8 (unase) dvIndriya aparyAptaka vizeSAdhika haiM / 6. (unase) ekendriya aparyAptaka anantaguNe haiM / 10. (unase) sendriya aparyAptaka vizeSAdhika haiN| 11. (unase) ekendriya paryAptaka saMkhyAtaguNe haiM 12. (aura unase) sendriya paryAptaka vizeSAdhika haiM 13. (tathA unase bhI) sendriya (indriyavAn) vizeSAdhika haiN| hAra ||3|| vivecana-tRtIya indriyadvAra : indriyoM kI apekSA se jIvoM kA alpabahatva--prastuta pAMca sUtroM (sU. 227 se 231 taka) meM indriyoM kI apekSA se sendriya, anindriya tathA ekendriya se lekara paMcendriya jIvoM taka ke alpabahutva kI prarUpaNA vibhinna pahaluoM se kI gaI hai| (1) sendriya-anindriya tathA ekendriya se paMcendriya taka ke jIvoM kA alpabahutva-sabase kama paMcendriya (pAMcoM indriyoM vAle nAraka, tiyaMca, manuSya aura deva) jIva haiM, kyoMki ve saMkhyAta koTAkoTI-yojanapramANa viSkambhasUcI se pramita pratara ke asaMkhyeyabhAgavartI asaMkhyeya zreNIgata prAkAzapradezoM kI rAzi-pramANa haiN| unase vizeSAdhika cAra indriyoM vAle bhramara Adi caturindriya jIva haiM; kyoMki ve viSkambhasUcI ke pracura saMkhyeyakoTAkoTIyojanapramANa haiN| unase trIndriya (cIMTI Adi tIna indriyoM vAle) jIva vizeSAdhika haiM, kyoMki ve viSkambhasUcI se pracuratara saMkhyAtakoTAkoTIyojanapramANa haiM / dvIndriya (zaMkha Adi do indriyoM vAle) jIva unakI apekSA vizeSAdhika haiM, kyoMki ve viSkambhasUcI ke pracuratama saMkhyeyakoTAkoTIyojanapramANa haiN| dvIndriyoM se anindriya (siddha) jIva anantaguNe haiM, kyoMki ve ananta haiN| anindriyoM se ekendriya jIva anantaguNe haiM, kyoMki akele vanaspatikAyika jIva siddhoM se anantaguNe adhika haiN| ekendriya jIvoM se bhI sendriya (sabhI indriyoM vAle) jIva vizeSAdhika haiM, kyoMki dvIndriya prAdi sabhI jIvoM kA usameM samAveza ho jAtA hai / yaha samuccaya jIvoM kA alpabahutva huaa| (2) aparyApta samuccaya jIvoM kA alpabahutva-aparyApta paMcendriya jIva sabase thor3e haiM, kyoMki ve eka pratara meM jitane bhI aMgula ke asaMkhyAta bhAgamAtra khaNDa hote haiM, utane hI haiN| unase caturindriya aparyApta vizeSAdhika isalie haiM ki ve pracura aMgula ke asaMkhyAtabhAga khaNDapramANa haiN| unase trIndriya aparyApta vizeSAdhika haiM, kyoMki ve pracuratarapratarAMgula ke asaMkhyeyabhAgakhaNDapramANa haiN| dvIndriya aparyApta unase vizeSAdhika haiM; kyoMki ve pracuratama pratarAMgula ke asaMkhyAtabhAgakhaNDa-pramANa haiM / ekendriya aparyApta unase anantaguNe haiM, kyoMki aparyApta vanaspatikAyika sadaiva ananta pAe jAte haiN| inase vizeSAdhika sendriya aparyApta jIva haiM, kyoMki sendriya sAmAnya jIvoM meM ekendriya, dvIndriya Adi sabhI indriyavAn jIvoM kA samAveza ho jAtA hai| (3) paryAptaka jIvoM kA alpabahatva-caturindriya paryAptaka jIva sabase alpa haiM, kyoMki caturindriya jIvoM kI Ayu bahuta alpa hotI hai, isalie adhika kAla taka na rahane se ve prazna ke samaya thor3e hI pAe jAte haiN| unakI apekSA paMcendriya-paryAptaka vizeSAdhika haiM, kyoMki ve pracura pratarAMgula ke asaMkhyeyabhAga-khaNDa-pramANa haiN| unase dvIndriya-paryAptaka vizeSAdhika haiM, kyoMki ve pracuratara pratarAMgula ke saMkhyAtabhAga-pramANa khaNDoM ke barAbara haiN| unakI apekSA trIndriya paryAptaka vizeSAdhika hote haiM, kyoMki ve svabhAvataH pracuratama pratarAMgula ke saMkhyAtabhAgapramANa khaNDoM ke barAbara haiN| unase anantaguNe ekendriya paryAptaka haiM, kyoMki akele banaspatikAyika jIva ananta hote haiN| sendriya-paryApta unase bhI vizeSAdhika haiM, kyoMki unameM paryAptaka dvIndriya Adi kA bhI samAveza ho jAtA hai| Page #250 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIya bahuvaktavyatApada ] [217 (4) paryAptaka-aparyAptaka jIvoM kA pralpabahatva-sabase kama sendriya aparyAptaka jIva haiM, kyoMki, sendriyoM meM sUkSma-ekendriya hI sarvalokavyApta hone ke kAraNa bahuta haiM, kintu unameM aparyApta sabase kama hote haiN| unakI apekSA sendriya-paryApta saMkhyAtaguNe adhika haiN| isI prakAra ekendriya aparyApta sabase kama aura paryApta unase saMkhyAtaguNe adhika haiN| dvIndriyoM meM paryAptaka sabase kama haiM, kyoMki ve pratarAMgula ke saMkhyeyabhAgamAtrakhaNDa-pramANa haiM, jabaki dvIndriya-aparyAptaka prataravartI aMgula ke asaMkhyeyabhAgakhaNDa-pramANa hote haiN| isake pazcAt trIndriya, caturindriya aura paMcendriya jIvoM meM pratyeka meM paryAptaka sabase kama haiM, aparyAptaka unase asaMkhyAtaguNe haiM, kAraNa vahI pUrvavat samajhanA cAhie / (5) samuccaya meM sendriya Adi samudita paryApta-aparyApta jIvoM kA alpabahutva-inameM sabase kama caturindriya paryAptaka haiM, kAraNa pahale batAyA jA cukA hai| unase paMcendriya paryAptaka, dvIndriya paryAptaka, trIndriya paryAptaka, ye tInoM kramazaH uttarottara vizeSAdhika haiN| unase paMcendriya aparyApta, caturindriya aparyApta, trIndriya aparyApta evaM dvIndriya aparyAptaka kramaza: uttarottara asaMkhyAtaguNe, vizeSAdhika, vizeSAdhika evaM vizeSAdhika haiN| Age kramazaH ekendriya aparyApta unase ananta guNe sendriya aparyAptaka vizeSAdhika, ekendriya paryAptaka saMkhyAtaguNe, sendriya paryAptaka vizeSAdhika tathA sendriya jIva inase bhI vizeSAdhika hote haiN| inake alpabahutva kA kAraNa pUrvavat samajha lenA caahie|' caturtha kAyadvAra : kAya kI apekSA se sakAyika, akAyika evaM SaTkAyika jIvoM kA alpabahutva 232. eesi NaM bhaMte ! sakAiyANaM puDhavikAiyANaM prAukAiyANaM teukAiyANaM vAukAiyANaM vaNassatikAiyANaM tasakAiyANaM prakAiyANa ya katare katarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA? goyamA ! samvatthovA tasakAiyA 1, teukAiyA asaMkhejjaguNA 2, puDhavikAiyA visesAhiyA 3, prAukAiyA visesAhiyA 4, vAukAiyA visesAhiyA 5, prakAiyA aNaMtaguNA 6, vaNassaikAiyA asaMkhaguNA 7, sakAiyA visesAhiyA 8 / [232 pra.] bhagavan ! ina sakAyika, pRthvIkAyika, apkAyika, tejaskAyika, vAyukAyika, vanaspatikAyika, asakAyika aura akAyika jIvoM meM se kauna kinase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? [232 u.] gautama ! 1. sabase alpa trasakAyika haiM, 2. (unase) tejaskAyika asaMkhyAtaguNe haiM, 3. (unase) pRthvIkAyika vizeSAdhika haiM, 4. (unase) apkAyika vizeSAdhika haiM, 5. (unase) vAyukAyika vizeSAdhika haiM, 6. (unase) akAyika anantaguNe haiM, 7. (unase) vanaspatikAyika anantaguNe haiM, 8. aura (unase bhI) sakAyika vizeSAdhika haiN| 233. etesi NaM bhaMte ! sakAiyANaM puDhavikAiyANaM prAukAiyANaM teukAiyANaM vAukAiyANaM vaNassatikAiyANaM tasakAiyANa ya apajjattayANaM katare katarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA? 1. prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 121, 122 Page #251 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 218] [prajJApanAsana goyamA ! samvatthovA tasakAiyA apajjattagA 1, teukAiyA apajjattagA asaMkhejjaguNA 2, puDhavikAiyA apajjattagA visesAhiyA 3, prAukAiyA apajjattagA visesAhiyA 4, vAukAiyA apajjattagA visesAhiyA 5, vaNapphaikAiyA apajjattagA aNaMtaguNA 6, sakAiyA apajjattagA visesAhiyA 7 / [233 pra.] bhagavan ! ina sakAyika, pRthvIkAyika, apkAyika, tejaskAyika, vAyukAyika, vanaspatikAyika aura trasakAyika aparyAptakoM meM se kauna kinase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika [233 u.] gautama ! 1. sabase thor3e trasakAyika aparyAptaka haiM, 2. (unase) tejaskAyika aparyAptaka asaMkhyAtaguNe haiM, 3. (unase) pRthvIkAyika aparyAptaka vizeSAdhika haiM, 4. (unase) apkAyika aparyAptaka vizeSAdhika haiM, 5. (unase) vAyukAyika aparyAptaka vizeSAdhika haiM. 6. (unase) vanaspatikAyika aparyAptaka anantaguNe haiM, 7. aura (unase bhI) sakAyika aparyAptaka vizeSAdhika haiN| 234. etesi gaM bhaMte ! sakAiyANaM puDhadhikAiyANaM pAukAiyANaM teukAiyANaM vAukAiyANaM vaNassaikAiyANaM tasakAiyANa ya pajjattayANaM katare katarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA bA ? goyamA ! samvatthovA tasakAiyA pajjattagA 1, teukAiyA pajjattagA asaMkhejjaguNA 2, puDhavikAiyA pajjattagA visesAhiyA 3, AukAiyA pajjattagA vise sAhiyA 4, vAukAiyA pajjattagA visesAhiyA 5, vaNapphaikAiyA pajjattagA aNaMtaguNA 6, sakAiyA pajjattagA visesAhiyA 7 / [234 pra.] bhagavan ! ina sakAyika, pRthvIkAyika, apkAyika, tejaskAyika, vAyukAyika, vanaspatikAyika aura trasakAyika paryAptakoM meM se kauna kinase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika [234 u.] gautama ! 1. sabase alpa trasakAyika paryAptaka haiM, 2. (unase) tejaskAyika paryAptaka asaMkhyAtaguNe haiM, 3. (unase) pRthvIkAyika paryAptaka vizeSAdhika haiM, 4. (unase) apkAyika paryAptaka vizeSAdhika haiM. 5. (unase) bAyakAyika paryAptaka vizeSAdhika haiM, 6. (unase) vanaspatikAyika paryAptaka anantaguNe haiM aura 7. (unase bhI) sakAyika paryAptaka vizeSAdhika haiN| 235. [1] etesi NaM bhaMte ! sakAiyANaM pajjattA'pajjatANaM katare katarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatthovA sakAiyA apajjattagA, sakAiyA pajjattagA saMkhijjaguNA / [235-1 pra.] bhagavan ! ina paryApta aura aparyApta sakAyikoM meM se kauna kinase alpa, bahuta, tulya, athavA vizeSAdhika haiM ? [235-1 u.] gautama ! sabase thor3e sakAyika aparyAptaka haiM, (unase) sakAyika paryAptaka saMkhyAtaguNe haiN| Page #252 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIya bahuvaktavyatApada] - [219 . [2] etesi NaM bhaMte ! puDhavikAiyANaM pajjattA'pajjattANaM katare katarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA? ___ goyamA ! savvasthovA puDhavikAiyA apajjattagA, puDhavikAiyA pajjattagA saMkhejjaguNA / [235-2 pra.] bhagavan ! paryAptaka aura aparyAptaka pRthvIkAyikoM meM se kauna kinase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? [235-2 u.] gautama ! sabase alpa pRthvIkAyika aparyAptaka haiM, (unase) pRthvIkAyika paryAptaka saMkhyAtaguNe haiM / [3] etesi NaM bhaMte ! aAukAiyANaM pajjattA'pajjattANaM katare katarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA? goyamA! samvatthovA pAukAiyA apajjattagA, pAukAiyA pajjattagA saMkhejjaguNA / [235-3 pra.] bhagavan ! paryAptaka aura aparyAptaka apkAyikoM meM se kauna kinase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? [235-3 u.] gautama ! sabase kama apkAyika aparyAptaka haiM, (unase) apkAyika paryAptaka saMkhyAtaguNe haiN| [4] etesi NaM bhaMte ! teukAiyANaM pajjatA'pajjattANaM katare katarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA? goyamA ! samvatthovA teukAiyA prapajjattagA, teukkAiyA pajjattagA saMkhejjaguNA / [235-4 pra.] bhagavan ! tejaskAyika paryAptakoM aura aparyAptakoM meM se kauna kinase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? [235-4 u.] gautama ! sabase kama aparyAptaka tejaskAyika haiN| (unase) paryAptaka tejaskAyika saMkhyAtamuge haiN| [5] etesi NaM bhaMte ! vAukAiyANaM pajjattA'pajjattANaM katare katarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatthovA vAukAiyA apajjattagA, vAukAiyA pajjattagA saMkhejjaguNA / / [235-5 pra.] bhagavan ! paryAptaka aura aparyAptaka vAyukAyikoM meM se kauna kinase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? [235-5 u.] gautama ! sabase alpa aparyAptaka vAyukAyika haiM, (unase) paryAptaka vAyukAyika saMkhyAtaguNe haiN| [6] eesi NaM bhaMte ! vaNassaikAiyANaM pajjattA'pajjattagANaM katare katarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ? goyamA ! samvatthovA vaNaphaikAiyA apajjattagA, vaNapphaikAiyA pajjalagA saMkhejjaguNA / Page #253 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 220 [ prajJApanAsUtra [235-6 pra.] bhagavan ! ina paryAptaka aura aparyAptaka vanaspatikAyikoM meM se kauna kinase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? __[235-6 u.] gautama ! sabase thor3e aparyAptaka vanaspatikAyika haiM, (unase) paryAptaka vanaspatikAyika saMkhyAtaguNe haiN| [7] etesi NaM bhaMte ! tasakAiyANaM pajjattA'pajjattANaM katare katarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA? goyamA ! samvatthovA tasakAiyA pajjattagA, tasakAiyA apajjattagA asNkhejjgunnaa| [235-7 pra.] bhagavan ! ina paryAptaka aura aparyAptaka trasakAyikoM meM se kauna kinase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? [235-7 u.] gautama ! sabase kama paryAptaka sakAyika haiM, (unase) aparyAptaka trasakAyika asaMkhyAtaguNe haiN| 236. etesiNaM bhaMte ! sakAiyANaM puDhavikAiyANaM prAukAiyANaM teukAiyANaM vAukAiyANaM vaNassaikAiyANaM tasakAiyANaM pajjattA'pajjattANaM katare katarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA? ___ goyamA ! samvatthovA tasakAiyA pajjattagA 1, tasakAiyA apajjattagA asaMkhejjaguNA 2, teukAiyA apajjattamA asaMkhejjaguNA 3, puDhavikAiyA apajjattagA visesAhiyA 4, prAukAiyA apajjattagA visesAhiyA 5, vAukAiyA apajjattagA visesAhiyA 6, teukAiyA pajjattagA saMkhejja. guNA 7, puDhavikAiyA pajjattagA visesAhiyA 8, prAukAiyA pajjatagA visesAhiyA 6, bAukAiyA pajjattagA visesAhiyA 10, vaNassaikAiyA apajjattagA aNaMtaguNA 11, sakAiyA apajjattagA visesAhiyA 12, vaNaphatikAiyA pajjattagA saMkhejjaguNA 13, sakAiyA pajjattagA visesAhiyA 14, sakAiyA visesAdhiyA 15 / [236 pra.] bhagavan ! ina sakAyika, pRthvIkAyika, apkAyika, tejaskAyika, vAyukAyika, vanaspatikAyika aura trasakAyika paryAptaka aura aparyAptaka meM se kauna kinase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? [236 u.] gautama ! 1. sabase alpa trasakAyika paryAptaka haiM, 2. (unase) sakAyika aparyAptaka asaMkhyAtaguNe haiM, 3. (unase) tejaskAyika aparyAptaka asaMkhyAtaguNe haiM, 4. (unase) pRthvIkAyika aparyAptaka vizeSAdhika haiM, 5. (unase) apkAyika aparyAptaka vizeSAdhika haiM. 6. (unase) vAyukAyika aparyAptaka vizeSAdhika haiM, 7. (unase) tejaskAyika paryAptaka saMkhyAtaguNe haiM, 6. (unase) pRthvIkAyika paryAptaka vizeSAdhika haiM, 9. (unase) apkAyika paryAptaka vizeSAdhika haiM, 10. (unase) vAyukAyika paryAptaka vizeSAdhika haiM, 11. (unase) vanaspatikAyika aparyAptaka anantaguNe haiM, 12. (unase) sakAyika aparyAptaka vizeSAdhika haiM, 13. (unase) vanaspatikAyika paryAptaka saMkhyAtaguNe haiM, 14. (unase) sakAyika paryAptaka vizeSAdhika haiM, 15. aura (unase bhI) sakAyika vizeSAdhika haiN| Page #254 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIya bahuvaktavyatApada ] [ 221 vivecana-caturtha kAyadvAra : kAya kI apekSA se sakAyika, prakAyika evaM SaTakAyika jIvoM kA alpavahutva--prastuta pAMca sUtroM (sU. 232 se 236 taka) meM kAya kI apekSA SaTkAyika, sakAyika, tathA akAyika jIvoM kA samuccayarUpa meM, inake aparyAptakoM tathA paryAptakoM kA evaM pRthak-pRthak evaM samudita paryAptaka, aparyAptaka jIvoM kA alpabahutva pratipAdita kiyA gayA hai| (1) SaTakAyika, sakAyika, prakAyika jIvoM kA alpabahutva-sabase thor3e trasakAyika haiM, kyoMki trasakAyikoM meM dvIndriya se lekara paMcendriya taka ke jIva haiM, ve anya kAyoM (pRthvIkAyAdi) kI apekSA alpa haiN| unase tejaskAyika asaMkhyeyaguNe haiM, kyoMki ve asaMkhyeya lokAkAza-pradeza-pramANa haiN| unase pRthvIkAyika vizeSAdhika haiM, kyoMki ve pracura asaMkhyeya lokAkAza-pradeza-pramANa haiN| unase apkAyika vizeSAdhika haiM, kyoMki ve pracuratara asaMkhyeya lokAkAza-pradeza-pramANa haiM / unase vAyukAyika vizeSAdhika haiM, kyoMki ve pracuratama asaMkhyeya lokAkAza-pradeza-pramANa haiN| unakI apekSA akAyika (siddha bhagavAn) anantaguNe haiM, kyoMki siddha jIva ananta haiN| unase vanaspatikAyika anantaguNe haiM, kyoMki ve ananta lokAkAzapradezarAzi-pramANa haiN| unase bhI sakAyika vizeSAdhika haiM, kyoMki unameM pRthvIkAyika Adi sabhI kAyavAn prANiyoM kA samAveza ho jAtA hai / (2) sakAyika Adi aparyAptakoM kA alpabahutva-inameM sabase alpa trasakAyika aparyAptaka se lekara kramaza: sakAyika aparyAptaka paryantavizeSAdhika haiM / yahA~ taka ke alpabahutva kA spaSTIkaraNa pUrvavat samajha lenA caahie| (3) sakAyika prAdi paryAptakoM kA alpabahutva-inakA alpabahutva bhI pUrvavat yukti se samajha lenA caahie| (4) sakAyikAdi pratyeka ke paryAptaka-aparyAptakoM kA alpabahutva-sabase thor3e sakAyika aparyAptaka haiM. unase sakAyika paryAptaka saMkhyeyagaNe haiN| isI taraha Age ke sabhI satrapATha sugama haiN| ina saba meM aparyAptaka sabase thor3e aura unakI apekSA paryAptaka saMkhyAtaguNe batAe gae haiM, isakA kAraNa yaha hai ki paryAptakoM ke prAzraya se aparyAptakoM kA utpAda hotA hai| arthAt paryAptaka aparyAptakoM ke aAdhArabhUta haiN| (5) samuccaya meM sakAyika prAdi samudita paryAptakoM-aparyAptakoM kA alpabahutva- inameM sabase kama trasakAyika paryAptaka haiM, unase trasakAyika aparyAptaka asaMkhyAta gaNe haiM, kyoMki paryApta dvIndriyAdi se aparyApta dvIndriyAdi asaMkhyAtaguNe adhika haiM / unase tejaskAyika aparyApta asaMkhyeyaguNe haiM, kyoMki ve asaMkhyAta lokAkAzapradeza-pramANa haiN| unase pRthvIkAyika, apkAyika evaM vAyukAyika aparyAptaka kramaza: vizeSAdhika hai| pRthvIkAya ke aparyAptakoM kI prAya adhika hone se ve tejaskAyika aparyApta se adhika haiN| unase apkAya ke aparyAptaka bahuta adhika hone se vizeSAdhika haiN| unase vAyukAyika aparyAptaka pUrvokta yukti se vizeSAdhika hai / unase pRthvIkAyika, apkAyika aura vAyukAyika paryAptaka kramazaH vizeSAdhika haiM, kyoMki aparyAptakoM kI apekSA paryAptaka vizeSAdhika hote haiN| prAge vanaspati kAya ke aparyAptaka anantaguNe paryAptaka saMkhyAtaguNe tathA sakAyika paryApta unase saMkhyAtaguNe haiN| isakA kAraNa pahale batA cuke haiM / ' yadyapi isa sUtra (sU. 236) ke alpabahutva meM 15 pada haiM, jinakA ullekha anya pratiyoM meM hai, kintu vRttikAra ne prajJApanAvRtti meM kevala 12 padoM kA hI nirdeza kiyA hai / ata: 1. prajJApanA. malaya. vRtti, patrAMka 123 Page #255 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [prajJApanAsUtra prajJApanAsUtra (mUlapATha-TippaNasahita) meM anya pratiyoM ke anusAra tIna pada adhika aMkita kiye gae haiM-yathA 13. sakAyika aptika vizeSAdhika haiM, 14. (unase) sakAyika paryAptaka (bIca meM vanaspati kAyika paryAptaka saMkhyAtaguNe haiM ke pazcAt), vizeSAdhika haiM, tathA 15. sakAyika vizeSAdhika haiN|' kAyadvAra ke antargata sUkSma-bAdarakAyadvAra 237. etesi NaM bhaMte ! suhamANaM suhamapuDhavikAiyANaM suhumAukAiyANaM suhumateukkAiyANaM suhumavAukAiyANaM suhumavaNaphaikAiyANaM suhamaNioyANa ya katare katarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ? . goyamA ! samvatthovA suhumateukAiyA 1, suhamapuDhavikAiyA visesAhiyA 2, suhumaprAukAiyA visesAhiyA 3, suhumavAukAiyA visesAhiyA 4, suhamanigodA asaMkhejjaguNA 5, suhumavaNapphaikAiyA aNaMtaguNA 6, suhamA visesAhiyA 7 / 237 pra.] bhagavan ! ina sUkSma, sUkSma pRthvIkAyika, sUkSma apkAyika, sUkSma tejaskAyika, sUkSma vAyukAyika, sUkSma vanaspatikAyika evaM sUkSmanigodoM meM se kauna kinase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? [237 u.] gautama ! 1. sabase alpa sUkSma tejaskAyika haiM, 2. (unase) sUkSma pRthvIkAyika vizeSAdhika haiM, 3. (unase) sUkSma apkAyika vizeSAdhika haiM, 4. (unase) sUkSma vAyukAyika vizeSAdhika haiM, 5. (unase) sUkSma nigoda asaMkhyAtaguNe haiM, 6. (unase) sUkSma vanaspatikAyika anantaguNe haiM aura 7. (unase bhI) sUkSma jIva vizeSAdhika haiN| 238. etesi gaM bhaMte ! suhamaapajjattagANaM suhumapuDhavikAiyApajjatayANaM suhumanAukAiyApajjattayANaM suhumateukAiyApajjattayANaM suhumavAukAiyApajjattayANaM suhumavaNapphaikAiyApajjattayANaM suhamaNigodApajjattayANa ya katare katarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatthovA suhumateukAiyA apajjattayA 1, suhamapuDhavikAiyA apajjattayA visesA. hiyA 2, suhumanAukAiyA apajjattayA visesAhiyA 3, suhumavAukAiyA apajjattayA visesAhiyA 4, suhumanigodA apajjattagA asaMkhejjaguNA 5, suhumavaNaphatikAiyA apajjattagA praNataguNA 6, suhamA apajjattagA visesAhiyA 7 / [238 pra.] bhagavan ! ina sUkSma aparyAptaka, sUkSma pRthvIkAyika aptika, sUkSma apkAyika aparyAptaka, sUkSma tejaskAyika aparyAptaka, sUkSma vAyukAyika aparyAptaka, sUkSma vanaspatikAyika aparyAptaka, sUkSma nigoda aparyAptaka jIvoM meM se kauna kinase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? 1. (ka) prajJApanA. ma. vRtti, patrAMka 124 (kha) paNNavaNAsuttaM (mUlapATha-TippaNayukta) bhA. 1, pR. 88 (ga) prajJApanAsUtra (prameyabodhinI TIkA) bhAga. 2, pR. 74 evaM 92 Page #256 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIya bahuvaktavyatApada [ 223 [238 u.] gautama ! 1. sabase thor3e sUkSma tejaskAyika aparyAptaka haiM, 2. (unase) sUkSma pRthvIkAyika aparyAptaka vizeSAdhika haiM. 3. (unase) sUkSma apkAyika, aparyApta vizeSAdhika haiM; 4. (unase) sUkSma vAyukAyika aparyAptaka vizeSAdhika haiM, 5. (unase) sUkSma nigoda aparyAptaka asaMkhyAtaguNa haiM, 6. (unase) sUkSma vanaspatikAyika aparyAptaka anantaguNe haiM aura 7. (unase bhI) sUkSma aparyAptaka jIva vizeSAdhika haiN| 236. etesi NaM bhaMte ! suhamapajjattagANaM suhumayuDhavikAiyapajjattagANaM suhumanAukAiyapajjattagANaM suhumateukAiyapajjattagANaM suhumavAukAiyapajjattagANaM suhumavaNapphaikAiyapajjattagANaM suhumanigodapajjattagANa ya katare katarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA? goyamA ! savvatthovA sahamateuSakAiyA pajjattagA 1, suhamapuDhavikAiyA pajjattagA visesAhiyA 2, suhuma grAukAiyA pajjattagA visesAhiyA 3, suhamavAukAiyA pajjattagA visesAhiyA 4, suhamaNipoyA pajjattagA asaMkheguNA 5, suhumavaNapphaikAiyA pajjattayA aNaMtaguNA 6, suhumA pajjattagA visesAdhiyA / 239 pra.] bhagavan ! ina sakSma paryAptaka, sUkSma pRthvIkAyika paryAptaka, sUkSma apkAyika paryAptaka, sUkSma tejaskAyika paryAptaka, sUkSma vAyukAyika paryAptaka, sUkSma vanaspatikAyika paryAptaka aura sUkSma nigoda paryAptaka jIvoM meM se kauna kinase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? [239 u.] gautama ! 1 sabase thor3e sUkSma tejaskAyika paryAptaka haiM, 2. (unase) sUkSma pRthvIkAyika paryAptaka vizeSAdhika haiM, 3. (unase) sUkSma apkAyika paryAptaka vizeSAdhika haiM, 4. (unase) sUkSma vAyukAyika paryAptaka vizeSAdhika haiM, 5. (unase) sUkSma nigoda paryAptaka asaMkhyAtaguNe haiM, 6. (unase) sUkSma vanaspatikAyika paryAptaka anantaguNe haiM aura 7. (unase bhI) vizeSAdhika sUkSma paryAptaka jIva haiN| 240. [1] etesi NaM bhaMte ! suhumANaM pajjattA'pajjattayANaM katare katarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA? goyamA ! samvatthovA suhamA apajjattagA, suhumA pajjattagA saMkhejjaguNA / [240-1 pra.] bhagavan ! ina sUkSma paryAptaka-aparyAptaka jIvoM meM kauna kina se alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? [240 1 u.] gautama ! sabase alpa sUkSma aparyAptaka jIva haiM, unase sUkSma paryAptaka jIva saMkhyAtaguNe haiN| [2] etesi NaM bhaMte ! suhamapuDhavikAiyANaM pajjattA'pajjattANaM katare katarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA? goyamA ! savvatthovA suhamapuDhavikAiyA apajjattagA, suhumapuDhavikAiyA pajjatagA saMkhejjaguNA / Page #257 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 224 ] [prajJApanAsUtra [240-2 pra.] bhagavan ! ina sUkSma pRthvIkAyika paryAptaka aura aparyAptakoM meM se kauna kinase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? [240-2 u.] gautama ! sabase alpa sUkSma pRthvIkAyika aparyAptaka haiM, (unase) sUkSma pRthvIkAyika paryAptaka saMkhyAtaguNe haiN| [3] etesi NaM bhaMte ! suhumanAukAiyANaM pajjattA'pajjattANaM katare katarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ? goyamA ! samvatthovA suhumanAukAiyA apajjattayA, suhumAukAiyA pajjattagA saMkhejjaguNA / [240-3 pra.] bhagavan ! ina sUkSma apkAyika paryAptakoM aura aparyAptakoM meM se kauna kinase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? [240-3 u.] gautama ! sabase kama sUkSma apkAyika aparyAptaka haiM, (unase) sUkSma apkAyika paryAptaka saMkhyAtaguNe haiN| [4] etesi NaM bhaMte ! suhumateukAiyANaM pajjattA'pajjattANaM katare katarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ? goyamA! samvatthovA suhumateukAiyA apajjattayA, suhumateukAiyA pajjatagA sNkhejjgunnaa| [240-4 pra.] bhagavan ! ina sUkSma tejaskAyika paryAptaka aura aparyAptakoM meM se kauna kina se alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? [240-u.] gautama ! sabase kama sUkSma tejaskAyika aparyAptaka haiM, (unase) sUkSma tejaskAyika paryAptaka saMkhyAtaguNe haiN| [5] eesi NaM bhaMte ! suhumavAukAiyANaM pajjattA'pajjattANaM katare katarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatthovA suhamavAukAiyA apajjattayA, suhamavAukAiyA pajjattagA saMkhejjaguNA / [240-5 pra.] bhagavan ! ina sUkSma vAyukAyika paryAptakoM aura aparyAptakoM meM se kauna kinase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? [240-5 u ] gautama ! sabase thor3e sUkSma vAyukAyika aparyAptaka jIva haiM, (unase) sUkSma vAyukAdhika paryAptaka jIva saMkhyAtaguNe haiM / [6] eesi NaM bhaMte ! suhumavaNaSphaikAiyANaM pajjattA'pajjattANaM katare katarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA? goyamA! savvatthovA suhamavaNaphaikAiyA apajjattagA, suhamavaNaphaikAiyA pajjattamA sNkhejjgunnaa| [240-6 pra.] bhagavan ! ina sUkSma vanaspatikAyika paryAptaka aura aparyAptaka jIvoM meM se kauna kinase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? Page #258 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIya bahuvaktavyatApara] [225 [240-6 u.] gautama ! sabase alpa sUkSma vanaspatikAyika aptika haiM, (unase) sUkSma vanaspatikAyika paryAptaka saMkhyAtaguNe haiM / [7] eesi NaM bhaMte ! suhumanigodANaM pajjattA'pajjattANaM katare katarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA? goyamA ! savvatyovA suhumanigodA apajjattagA, suhumanigodA pajjattayA saMkhejjaguNA / [240-7 pra.] bhagavan ! ina sUkSma nigoda ke paryAptaka aura aparyAptaka jIvoM meM se kauna kinase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? [240-7 u.] gautama ! sabase thor3e sUkSma nigoda aparyAptaka haiM, (unase) sUkSma nigoda aparyAptaka saMkhyAtaguNe haiM / 241. etesi NaM bhaMte ! suhamANaM suhamapuDhavikAiyANaM suhamAukAiyANaM suhaMmateukAiyANaM suhumavAukAiyANaM suhamavaNassaikAiyANaM suhumanigodANa ya pajjattA'pajjattANaM katare katarehito appA vA bahuyA bA tullA vA bisesAhiyA vA? ___ goyamA ! samvatthovA suhumateukAiyA apajjattagA 1, suhumapuDhavikAiyA apajjattayA visesAhiyA 2, suhumanAukAiyA apajjattayA visesAhiyA 3, suhumavAukAiyA apajjattayA visesAhiyA 4, suhaMmateukAiyA pajjattagA saMkhejjaguNA 5, suhumapuDhavikAiyA pajjattayA visesAhiyA 6, suhaMmaaAukAiyA pajjattayA visesAhiyA 7, suhRmavAukAiyA pajjattayA visesAhiyA 8, suhumanigodA apajjattayA asaMkhejjaguNA 6, suhamanigodA pajjattayA saMkhejjaguNA 10, suhumavaNapphaikAiyA apajjattayA aNaMtaguNA 11, suhamA apajjattayA visesAhiyA 12, suhumavaNaphaikAiyA pajjattayA saMkhejjaguNA 13, suTumA paujattayA visesAhiyA 14, suhumA visesAhiyA 15 / [241 pra.] bhagavan ! ina sUkSma jIva, sUkSma pRthvIkAyika, sUkSma apkAyika, sUkSma tejaskAyika, sUkSma vAyukAyika, sUkSma vanaspatikAyika evaM sUkSma nigodoM ke paryAptakoM aura aparyAptakoM meM se kauna kinase alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM ? [241 u.] gautama ! 1. sabase thor3e sUkSma tejaskAyika aparyAptaka haiM, 2. (unase) sUkSma pRthvIkAyika aparyAptaka vizeSAdhika haiM, 3. (unase) sUkSma apkAyika aparyAptaka vizeSAdhika haiM, 4. (unase) sUkSma vAyukAyika aparyAptaka vizeSAdhika haiM, 5. (unase) sUkSma tejaskAyika paryAptaka saMkhyAtaguNe haiM, 6. (unase) sUkSma pRthvIkAyika paryAptaka vizeSAdhika haiM, 7. (unase) sUkSma apkAyika paryAptaka vizeSAdhika haiM, 8. (unase) sUkSma vAyukAyika paryAptaka vizeSAdhika haiM, 6. (unase) sUkSma nigoda aparyAptaka asaMkhyAtaguNe haiM, 10. (unase) sUkSma nigoda paryAptaka saMkhyAtaguNe haiM, 11. (unase) sUkSma vanaspatikAyika aparyAptaka anantaguNe haiM, 12. (unase) sUkSma aparyAptaka jIva vizeSAdhika haiM, 13. (unase) sUkSma vanaspatikAyika paryAptaka saMkhyAtaguNe haiM, 14. (unase) sUkSma paryAptaka jIva vizeSAdhika haiM aura 15. (unase bhI) sUkSma jIva vizeSAdhika haiN| Page #259 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 226 ] [prajJApanAsUtra 242. etesi NaM bhaMte ! bAdarANaM bAdarapuDhavikAiyANaM bAdaraprAukAiyANaM bAdarateukAiyANaM bAdaravAukAiyANaM bAdaravaNassaikAiyANaM patteyasarIrabAdaravaNaphaikAiyANaM bAdaranigodANaM bAdaratasakAiyANa ya katare katarehito prappA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ? goyamA! sandhatthovA bAdarA tasakAiyA 1, bAdarA teukAiyA asaMkhejjaguNA 2. patteyasarIrabAdaravaNapphaikAiyA asaMkhejjaguNA 3, bAdarA nigodA asaMkhejjaguNA 4, bAdarA puDhavikAiyA asaMkhejjaguNA 5, bAdarA pAukAiyA asaMkhejjaguNA 6, bAdarA vAukAiyA asaMkhejjaguNA 7, bAdarA vaNapphaikAiyA aNaMtaguNA 8, bAdarA visesAhiyA 6 / [242 pra.] bhagavan ! ina bAdara jIvoM, bAdara pRthvIkAyikoM, bAdara apkAyikoM, bAdara tejaskAyikoM, bAdara vAyukAyikoM, bAdara vanaspatikAyikoM, pratyekazarIra bAdara vanaspatikAyikoM, bAdara nigodoM aura bAdara trasakAyikoM meM se kauna kinase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? [242 u.] gautama ! 1. sabase thor3e bAdara sakAyika haiM, 2. (unase) bAdara tejaskAyika asaMkhyeyagaNe haiM, 3. (unase) pratyeka zarIra bAdara banaspatikAyika asaMkhyeyagaNe haiM, 4. (unase) bAdara nigoda asaMkhyeyaguNe haiM, 5. (unase) bAdara pRthvIkAyika asaMkhyeyaguNe haiM, 6. (unase) bAdara apkAyika asaMkhyeyaguNe haiM, 7. (unase) bAdara vAyukAyika asaMkhyeyaguNe haiM, 8. (unase) bAdara vanaspatikAyika anantaguNe haiM, aura ha. (unase bhI) bAdara jIva vizeSAdhika hai| 243. etesi gaM bhaMte ! bAdaraapajjattagANaM bAdarapuDhavikAiyaapajjattagANaM bAdaraprAukAiyaapajjattagANaM bAdarateukAiyanapajjattagANaM bAdaravAukAiyazrapajjattagANaM bAdaravaNaphaikAiyaprapajjattagANaM patteyasarIrabAdaravaNAphaikAiyaapajjattagANaM bAdaranigodApajjattagANaM bAdaratasakAiyApajjattANa ya katare katarehito prappA vA bahuMyA vA tullA vA visesAhiyA vA ? goyamA ! samvatthovA bAdaratasakAiyA apajjattagA 1, bAdarateukAiyA apajjattagA asaMkhejjaguNA 2, patteyasarIrabAdaravaNa'phaikAiyA apajjattayA asaMkhejjagaNA 3, bAdaranigodA prapajjattagA asaMkhejjaguNA 4, bAdarapuDhavikAiyA apajjattagA asaMkhejjaguNA 5, bAdarAukAiyA apajjattagA asaMkhejjaguNA 6, bAdaravAukAiyA apajjattagA asaMkhejjaguNA 7, bAdaravaNapphaikAiyA apajjattagA aNaMtaguNA 8, bAdaraapajjattagA visesAhiyA hai| __[243 pra.] bhagavan ! ina bAdara aparyAptakoM, bAdara pRthvIkAyika-aparyAptakoM, bAdara apkAyika-aparyAptakoM, bAdara tejaskAyika-aparyAptakoM, bAdara vAyukAyika-aparyAptakoM, bAdara vanaspatikAyika-aparyAptakoM, pratyekazarIra bAdara vanaspatikAyika-aparyAptakoM, bAdara nigodaaparyAptakoM evaM bAdara trasakAyika-aparyAptakoM meM se kauna kinase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? [243 u.] gautama ! 1. sabase kama bAdara trasakAyika aparyAptaka haiM, 2. (unase) bAdara tejaskAyika aparyAptaka asaMkhyAtaguNe haiM, 3. (unase) pratyekazarIra bAdara vanaspatikAyika aparyAptaka asaMkhyAtaguNe haiM, 4. (unase) bAdara nigoda aparyAptaka asaMkhyAtaguNe haiM, 5. (unase) bAdara pRthvI Page #260 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIya bahuvaktavyatApada]] [ 227 kAyika aparyAptaka asaMkhyAtaguNe haiM, 6. (unase) bAdara apkAyika aparyAptaka asaMkhyAtaguNe haiM, 7. (unase) bAdara vAyukAyika aparyAptaka asaMkhyAtaguNe haiM, 8. (unase) bAdara vanaspatikAyika aparyAptaka anantaguNe haiM aura 9. (unase bhI) bAdara aparyAptaka jIva vizeSAdhika haiM / 244. etesi NaM bhaMte ! bAdarapajjattayANaM bAdarapuDhavikAiyapajjatayANaM bAdaragrAukAiyapajjattayANaM bAdarateukAiyapajjattayANaM bAdaravAukAiyapajjattayANaM bAdaravaNaphaikAiyapajjattayANaM patteyasarIrabAdaravaNapphaikAiyapajjattayANaM bAdaranigodapajjattayANaM bAdaratasakAiyapajjattayANa ya katare katarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA? goyamA ! samvatthovA bAdarateukkAiyA pajjattayA 1, bAdaratasakAiyA pajjattayA asaMkhejjaguNA 2, patteyasarIrabAyaravaNapphaikAiyA pajjattagA asaMkhejjaguNA 3, bAyaranigodA pajjatagA asaMkhejjaguNA 4, bAdarapuDhavikAiyA pajjattagA asaMkhejjaguNA 5, bAdaragrAukAiyA pajjattagA asaMkhijjaguNA 6, bAdaravAukAiyA pajjattayA asaMkhejjaguNA 7, bAdaravaNapphaikAiyA pajjattayA pragataguNA 8, bAyarapajjattayA visesAhiyA hai| __[244 pra.] bhagavan ! ina bAdara paryAptakoM, bAdara pRthvIkAyika-paryAptakoM, bAdara apkAyika-paryAptakoM, bAdara tejaskAyika-paryAptakoM, bAdara vAyukAyika-paryAptakoM, bAdara vanaspatikAyika-paryAptakoM, pratyeka-zarIra bAdara vanaspatikAyika-paryAptakoM, bAdara nigoda-paryAptakoM evaM bAdara trasakAyika-paryAptakoM meM se kauna kinase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? / [244 u.] gautama ! 1. sabase kama bAdara tejaskAyika paryAptaka haiM, 2. (unase) bAdara trasakAyika paryAptaka asaMkhyAtaguNe haiM, 3. (unase) pratyekazarIra bAdara vanaspatikAyika paryAptaka asaMkhyAtaguNe haiM, 4. (unase) bAdara pRthvIkAyika paryAptaka asaMkhyAtaguNeM haiM, 5. (unase) bAdara pRthvIkAyika paryAptaka asaMkhyAtaguNe haiM, 6. (unase) bAdara apkAyika-paryAptaka asaMkhyAtaguNe haiM, 7. (unase) bAdara vAyukAyika paryAptaka asaMkhyAtaguNe haiM, 8. (unase) bAdara vanaspatikAyika paryAptaka anantaguNe haiM aura (unase bhI) 6. bAdara paryAptaka jIva vizeSAdhika haiN| 245. [1] etesi NaM bhaMte ! bAdarANaM pajjattA'pajjattANaM katare katarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA? goyamA ! savvatthovA bAdarA pajjatagA, bAyarA apajjattagA asaMkhejjaguNA / [245-1pra.) bhagavan ! ina bAdara paryAptakoM aura aparyAptakoM meM se kauna kisase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? [245-1 pra.] gautama ! sabase alpa bAdara paryAptaka jIva haiM, (unase) bAdara aparyAptaka asaMkhyAtaguNe haiN| [2] etesi NaM bhaMte ! bAdarapuDhavikAiyANaM pajjattA'pajjattANaM katare katarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA? ___ goyamA ! samvatthovA bAdarapuDhavikAiyA pajjattagA, bAdarapuDhavikAiyA apajjattagA asNkhejjgunnaa| Page #261 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 228] [prajJApanAsUna [245-2 pra.] bhagavan ! ina bAdara pRthvIkAyika-paryAptakoM aura aparyAptakoM meM se kauna kinase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? [245-2 u.) gautama ! sabase thor3eM bAdara pRthvIkAyika-paryAptaka haiM, (unase) bAdara pRthvIkAyika-aparyAptaka asaMkhyAtaguNeM haiN| [3] etesi NaM bhaMte ! bAdaraprAukAiyANaM pajattA'pajjattANaM katare katarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA thA ? goyamA ! samvatthovA bAdaraprAukAiyA pajjattagA, bAdaragrAukAiyA apajjattagA asNkhejjgunnaa| [245-3 pra.] bhagavan ! ina bAdara apkAyika-paryAptakoM aura aparyAptakoM meM se kauna kinase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? [245-3 u.] gautama ! sabase kama bAdara apkAyika-paryAptaka haiM, (unase) bAdara apkAyika-aparyAptaka asaMkhyAtaguNe haiN| [4] etesi NaM bhaMte ! bAdarateukAiyANaM pajjatA'pajjattANaM katare katarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA? goyamA ! samvatthovA bAdarateukAiyA pajjattayA, bAdarateukkAiyA apajjattayA asaMkhejja gunnaa| [245-4 pra.] bhagavan ! ina bAdara tejaskAyika-paryAptakoM aura aparyAptakoM meM se kauna, kinase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? [245-4 u.] gautama ! sabase alpa bAdara tejaskAyika-paryAptaka haiM, (unase) bAdara tejaskAyika-aparyAptaka asaMkhyAtaguNe haiN| [5] etesi NaM bhaMte ! bAdaravAukAiyANaM pajjattA'pajjattANaM katare katarehito prappA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA? goyamA ! sasvatthovA bAdaravAukAiyA pajjattagA, bAdaravAukAiyA apajjattagA asNkhejjgunnaa| [245-5 pra.] bhagavan ! ina bAdara vAyukAyika-paryAptakoM aura aparyAptakoM meM se kauna kinase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika hai ? [245-5 u.] gautama ! sabase alpa bAdara vAyukAyika-paryAptaka haiM aura (unase) bAdara vAyukAyika-aparyAptaka asaMkhyAtaguNe haiN| [6] etesi NaM bhaMte ! bAdaravaNapphaikAiyANaM pajjattA'pajjattANaM katare katarohito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ? Page #262 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIya bahuvaktavyatApada ] [ 229 goyamA samvatthovA bAdaravaNapphaikAiyA pajjattagA, bAdaravaNaphaikAiyA apajjattayA asaMkhejjaguNA / [245-6 pra.] bhagavan ! ina bAdara vanaspatikAyika paryAptakoM aura aparyAptakoM meM se kauna kinase alpa, bahuta, tulya aura vizeSAdhika haiM ? [245-6 u.] gautama ! sabase kama bAdara vanaspatikAyika-paryAptaka haiM, (unase) bAdara vanaspatikAyika-aparyAptaka asaMkhyAtaguNa haiN| [7] etesi NaM bhaMte ! patteyasarIrabAdaravaNapphaikAiyANaM pajjattA'pajjattANaM katare katarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA thA ? goyamA ! samvatthovA patteyasarIrabAdaravaNapphaikAiyA pajjattagA, patteyasarIrabAdaravaNapphaikAiyA apajjattagA prsNkhejjgunnaa| [245-7 pra.] bhagavan ! pratyekazarIra bAdara vanaspatikAyika-paryAptakoM aura aparyAptakoM meM se kauna kinase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? [245-7 u.] gautama ! sabase thor3e pratyekazarIra bAdara vanaspatikAyika-paryAptaka haiM, (unase) pratyekazarIra bAdara vanaspatikAyika-aparyAptaka asaMkhyAtaguNe haiM / [8] etesi NaM bhaMte ! bAdaranigodANaM pajjattA'pajjattANaM katare katarehito appA vA bahuyA kA tullA vA visesAhiyA vA ? goyamA ! samvatthovA bAdaranigodA pajjattagA, bAdaranigodA apajjattagA prasaMkhejjaguNA / [245-8 pra.] bhagavan ! ina bAdara nigoda-paryAptakoM aura aparyAptakoM meM se kauna kinase alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM ? [245-8 u.gautama ! sabase alpa bAdara nigoda-paryAptaka haiM, (unase) asaMkhyAtaguNe bAdara nigoda-aparyAptaka haiN| [6] eesi NaM bhaMte ! bAdaratasakAiyANaM pajjattA'pajjattANaM katare katarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA? goyamA ! samvatthovA bAdaratasakAiyA pajjattagA, bAdaratasakAiyA apajjattagA prsNkhejjgunnaa| [245.9 pra.] bhagavan ! ina bAdara sakAyika-paryAptakoM aura aparyAptakoM meM se kauna kinase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? _ [245-9 u.] gautama ! sabase kama bAdara trasakAyika-paryAptaka haiM (aura unase) bAdara sakAyika-aparyAptaka asaMkhyAtaguNe haiM / Page #263 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 230 [prajJApanAsUtra 246. eesi NaM bhaMte ! bAvarANaM bAdarapuDhavikAiyANaM bAdaragrAukAiyANaM bAdarateukAiyANaM bAdaravAukAiyANaM bAdaravaNassaikAiyANaM pattayasarIrabAdaravaNapphaikAiyANaM bAdaranigodANaM bAdaratasakAiyANa ya pajjattA'yajjattANaM katare katarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ? goyamA ! samvatthovA bAdarateukAiyA pajjattayA 1, bAdaratasakAiyA pajjattayA asaMkhejjaguNA 2, bAdaratasakAiyA apajjattagA asaMkhejjaguNA 3, patteyasarIrabAdaravaNassaikAiyA pajjattagA asaMkhejjaguNA 4, bAdaranigodA pajjattagA asaMkhejjaguNA 5, bAdarapuDhavikAiyA pajjattagA asaMkhejjaguNA 6, bAvarAukAiyA pajjattagA asaMkhejjaguNA 7, bAdaravAukAiyA pajjattagA asaMkhejjaguNA 8, bAdarateukAiyA apajjattagA asaMkhejjaguNA 6, patteyasarIrabAdaravaNassaikAiyA prapajjattayA asaMkhejja. guNA 10, bAdaranigodA apajjattayA asaMkhejjaguNA 11, bAdarapuDhadhikAiyA apajjattayA asaMkhejjaguNA 12, bAdaragrAukAiyA apajjattayA asaMkhejjaguNA 13, bAdaravAukAiyA apajjattagA asaMkhejjaguNA 14, bAdaravaNassaikAiyA pajjattagA aNaMtaguNA 15, bAdarapajjattagA bisesAhiyA 16, bAdaravaNassaikAiyA apajjattagA prasaMkhejjagaNA 17, bAdaranapajjattagA visesAhiyA 18, bAdarA visesAhiyA 16 / [246 pra.] bhagavan ! ina bAdara-jIvoM, bAdara-pRthvIkAyikoM, bAdara-apkAyikoM, bAdaratejaskAyikoM, bAdara-vAyukAyikoM, bAdara-vaspatikAyikoM, pratyekazarIra bAdara-vanaspatikAyikoM, bAdara nigodoM aura bAdara trasakAyikoM ke paryAptakoM aura aparyAptakoM meM se kauna kinase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? [246 u.] gautama ! 1. sabase thor3e bAdara-tejaskAyika-paryAptaka haiN| 2. (unase) bAdaratrasakAyika-paryAptapha asaMkhyAtaguNe haiN| 3. (unase) bAdara-trasakAyika-aparyAptaka asaMkhyAtaguNe haiN| 4. (unase) pratyekazarIra bAdara-vanaspatikAyika-paryAptaka asaMkhyAtaguNe haiN| 5. (unase) bAdaranigoda-paryAptaka asaMkhyAtaguNe haiN| 6. (unase) bAdara-pRthvIkAyika-paryAptaka asaMkhyAtaguNe haiN| 7. (unase) bAdara-apkAyika-paryAptaka asaMkhyAtaguNe haiN| 8. (unase) bAdara-vAyukAyika-paryAptaka asakhyAtaguNa hai| 6. (unasa) bAdara-tejaskAyika-apayoptaka asaMkhyAtaguNaM hai / 10. (unasa) pratyeka. zarIra-bAdara-vanaspatikAyika-aparyAptaka asaMkhyAtaguNe haiN| 11. (unase) bAdara-nigoda-aparyAptaka asaMkhyAtaguNe haiN| 12. (unase) bAdara-pRthvI kAyika-aparyAptaka asaMkhyAtaguNe haiN| 13. (unase) bAdara-apkAyika-aparyAptaka asaMkhyAtaguNe haiM / 14. (unase)bAdara-vAyukAyika-aparyAptaka asaMkhyAtaguNe haiM / 15. (unase) bAdara-vanaspatikAyika-paryAptaka anantaguNe haiN| 16. (unase) bAdara-paryAptaka vizeSAdhika haiN| 17. (unase) bAdara banaspatikAyika-aparyAptaka asaMkhyAtaguNe haiN| 18. (unase) bAdara-aparyAptaka vizeSAdhika haiM aura 16. (unase bhI) bAdara jIva vizeSAdhika haiN| 247. etesi NaM bhaMte ! suhamANaM suhamapuDhavikAiyANaM suhumanAukAiyANaM suhumateukAiyANaM suhamavAukAiyANaM suhamavaNaphaikAiyANaM suhumanigodANaM bAdarANaM bAdarapuDhavikAiyANaM bAdaragrAukAiyANaM bAdarateukAiyANaM bAdaravAukAiyANaM bAdaravaNapphaikAiyANaM patteyasarIrabAyaravaNaphaikAiyANa bAdaraNigodANaM bAdaratasakAiyANa ya katare katarohito appA vA bahayA vA tallA vA visesa goyamA ! savatthobA bAdaratasakAiyA 1, bAdarateukAiyA prasaMkhejjaguNA 2, patteyasarIrabAdaravaNapphaikAiyA asaMkhejjaguNA 3, bAdaranigodA asaMkhejjaguNA 4, bAdarapuDhavikAiyA asaMkhejja. Page #264 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIya bahuvaktavyatApada [231 guNA 5, bAdaraprAukAiyA asaMkhejjaguNA 6, bAdaravAukAiyA asaMkhejjaguNA 7, suhamateukAiyA asaMkhejjaguNA 8, suhumapuDhavikAiyA visesAhiyA 6, suhuma grAukAiyA visesAhiyA 10, suhumabAukAiyA visesAhiyA 11, suhamaNigodA asaMkhejjaguNA 12, bAdaravaNassaikAiyA aNaMtaguNA 13. bAdarA visesAhiyA 14, suhumavaNassaikAiyA asaMkhejjaguNA 15, suhumA visesAhiyA 16 / [247 pra.] bhagavan ! ina sUkSmajIvoM, sUkSma-pRthvIkAyikoM, sUkSma-apkAyikoM, sUkSmatejaskAyikoM, sUkSmavanaspatikAyikoM, sUkSmanigodoM tathA bAdarajIvoM, bAdara-pRthvIkAyikoM, bAdaraapkAyikoM, bAdara-tejaskAyikoM, bAdara-vAyukAyikoM, bAdara-vanaspatikAyikoM, pratyekazarIra-bAdaravanaspatikAyikoM, bAdara-nigodoM aura bAdara-trasakAyikoM meM se kauna kinase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? [247 u.] gautama ! 1. sabase thor3e bAdara-trasakAyika haiM, 2. (unase) bAdara tejaskAyika asaMkhyAtaguNe haiM, 3. (unase) pratyekazarIra bAdara-banaspatikAyika asaMkhyAtaguNe haiM, 4. (unase) bAdaranigoda asaMkhyAtaguNe haiM, 5. (unase) bAdara-pRthvIkAyika asaMkhyAtaguNe haiM, 6. (unase) bAdaraapkAyika asaMkhyAtaguNe haiM, 7. (unase) bAdara-vAyukAyika asaMkhyAtaguNe haiM, 8. (unase) sUkSmatejaskAyika asaMkhyAtaguNe haiM, ha. (unase) sUkSma-pRthvIkAyika vizeSAdhika haiM, 10. (unase) sUkSmaapkAyika vizeSAdhika haiM, 11. (unase) sUkSma-vAyukAyika vizeSAdhika haiM, 12. (unase) sUkSmanigoda asaMkhyAtaguNe haiM, 13. (unase) bAdara-vanaspatikAyika anantaguNe haiM, 14. (unase) bAdarajIva vizeSAdhika haiM, 15. (unase) sUkSma-banapatikAyika asaMkhyAtaguNe haiM 16. (aura unase bhI) sUkSmajIva vizeSAdhika haiN| 248. etesi NaM bhaMte ! suhamaapajjattayANaM suhumapuDhavikAiyANaM prapajjattagANaM suhumanAukAiyANaM apajjattayANaM suhamateukAiyANaM prapajjattayANaM suhamavAukAiyANaM apajjattayANaM suhamavaNaphaikAiyANaM apajjattagANaM suhamaNigodApajjattayANaM bAdarApajjattayANaM bAdarapuDhavikAiyApajjattayANaM bAdaragrAukAiyApajjattayANaM bAdarate ukAiyApajjattayANaM bAdaravAukAiyApajjattayANaM bAdaravaNapphaikAiyApajjattayANaM patteyasarIrabAdaravaNaphaikAiyApajjattayANaM bAdaraNigodApajjattayANaM bAdaratasakAiyApajjattayANaM katare katarohito aspA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA? goyamA ! samvatthovA bAdaratasakAiyA apajjattagA 1, bAdarateukAiyA apajjattagA asaMkhejjaguNA 2, patteyasarIrabAdaravaNapphaikAiyA apajjattagA asaMkhejjaguNA 3, bAdaraNigodA apajjattayA asaMkhejjaguNA 4, bAdarapuDhavikAiyA prapajjattagA asaMkhejjaguNA 5, bAdaraprAukkAiyA apajjattagA asaMkhejjaguNA 6, bAdaravAukAiyA apajjattagA asaMkhejjaguNA7, suhumateukAiyA apajjattagA asaMkhejja. guNA 8, suhumapuDhavikAiyA apajjattagA visesAhiyA 6, suhRmanAukAiyA apajjattagA visesAhiyA 10, suhamavAukAiyA apajjatagA visesAhiyA 11, suhRmaNigodA apajjattagA asaMkhejjaguNA 12, bAdaravaNapphaikAiyA apajjattagA agaMtaguNA 13, bAdara apajjattagA visesAhiyA 14, sumavaNaphaikAiyA apajjattagA prasaMkhejjaguNA 15, suhRmA apajjattagA visesAhiyA 16 / Page #265 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 232 ] [ prajJApanAsUtra [248 pra. bhagavan ! ina sUkSma-aparyAptakoM, sUkSma-pRthvIkAyika-aparyAptakoM, sUkSma-apkAyika aparyAptakoM, sUkSma-tejaskAyika-aparyAptakoM, sUkSma-vAyukAyika-aparyAptakoM, sUkSma-vanaspatikAyikaaparyAptakoM, sUkSma-nigoda-aparyAptakoM, bAdara-pRthvIkAyika-aparyAptakoM, bAdara-apkAyikaaparyAptakoM, bAdara-tejaskAyika-aparyAptakoM, bAdara vAyukAyika-aparyAptakoM, bAdara-vanaspatikAyikaaparyAptakoM, pratyekazarIra bAdara-vanaspatikAyika-aparyAptakoM, bAdara-nigoda-aparyAptakoM, bAdara nigoda-aparyAptakoM evaM bAdara-trasakAyika-aparyAptakoM meM se kauna kinase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? [248 u.] gautama ! 1. sabase thor3e bAdaratrasakAyika-aparyAptaka haiM, 2. (unase) bAdaratejaskAyika-aparyAptaka asaMkhyAtaguNe haiM, 3. (unase) pratyekazarIra-bAdara vanaspatikAyika aparyAptaka asaMkhyAtaguNa haiM, 4. (unase) bAdaranigoda-aparyAptaka asaMkhyAtaguNe haiM, 5. (unase) bAdara-pRthvIkAyika aparyAptaka asaMkhyAtaguNa haiM, 6. (unase ) bAdara apkAyika-aparyAptaka asaMkhyAtaguNe haiM, 7. (unase) vAdara-vAyukAyika-aparyAptaka asaMkhyAtaguNe haiM, 8. (unase) sUkSmatejaskAyikaaparyAptaka asaMkhyAtaguNe haiM, 6. (unase) sUkSma-pRthvIkAyika-aparyAptaka vizeSAdhika haiM, 10. (unase) sUkSma-apkAyika-aparyAptaka vizeSAdhika haiM, 11. (unase) sUkSmavAyukAyika-aparyAptaka vizeSAdhika haiM, 12. (unase) sUkSma-nigoda-aparyAptaka asaMkhyAtaguNe haiM, 13. (unase) bAdaravanaspatikAyika aparyAptaka anantaguNe haiM, 14. (unase) bAdara-aparyAptaka vizeSAdhika haiM, 15. (unase) sUkSmavanaspatikAyika-aparyAptaka asaMkhyAtaguNe haiM (aura unase bhI) 16. sUkSma-aparyAptaka jIva vizeSAdhika haiN| 246. etesi NaM bhaMte ! suhamapajjattayANaM suhamapuDhavikAiyapajjattayANaM suhumanAukAiyapajjattayANaM suhumateukAiyapajjattayANaM suhumavAukAiyapajjattayANaM suhRmavaNapphaikAiyapajjattayANaM suhamanigoyapajjattayANaM bAdarapajjatayANaM bAdarapuDhavikAiyapajjattayANaM bAdaragrAukAiyapajjattayANaM bAdarateukAiyapajjattayANaM bAdaravAukAiyapajjattayANaM bAdaravaNapphaikAiyapajjattayANaM patteyasarIrabAdaravaNapphaikAiyapajjattayANaM bAdaranigodapajjattayANaM bAdaratasakAiyapajjattayANa ya katare katarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA? goyamA ! samvatthovA bAdarateukAiyA pajjattagA 1, bAdaratasakAiyA pajjattagA asaMkhejjaguNA 2, pattayasarIrabAdaravaNapphaikAiyA pajjattagA asaMkhejjaguNA 3, bAdaranigodA pajjattayA asaMkhejjaguNA 4, bAdarapuDhavikAiyA pajjattayA asaMkhejjaguNA 5, bAdaragrAukAiyA pajjattayA asaMkhejjaguNA 6, bAdaravAukAiyA pajjattayA asaMkhejjaguNA 7, suhumateukAiyA pajjattayA asaMkhejjaguNA 8, suhumapuDhavikAiyA pajjattayA visesAhiyA 6, suhumanAukAiyA pajjattayA visesAhiyA 10, suhamavAukAiyA pajjattayA visesAhiyA 11, suhama nigodA pajjattayA asaMkhejjaguNA 12, bAdaravaNaSphaikAiyA pajjattayA aNaMtaguNA 13, bAdarA pajjattayA visesAhiyA 14, suTumavaNassaikAyA pajjattayA asaMkhejjaguNA 15, suTumA pajjattayA visesAhiyA 16 / [246 pra.] bhagavan ! ina sUkSma-paryAptakoM, sUkSma-pRthvIkAyika-paryAptakoM, sUkSma-apkAyikaparyAptakoM, sUkSma-tejaskAyika-paryAptakoM, sUkSma-vAyukAyika-paryAptakoM, sUkSma-vanaspatikAyika paryAptakoM, Page #266 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIya bahuvaktavyatApada ] [ 233 sUkSma nigoda-paryAptakoM, bAdara-paryAptakoM, bAdara-pRthvIkAyika-paryAptakoM, bAdara-apkAyika-paryAptakoM, bAdara-tejaskAyika-paryAptakoM, bAdara-vAyukAyika-paryAptakoM, bAdara-vanaspatikAyika-paryAptakoM, pratyekazarIra bAdara-vanaspatikAyika-paryAptakoM, bAdara-nigoda-paryAptakoM aura bAdaratrasakAyika-paryAptakoM meM se kauna kinase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? [246 u.] gautama ! 1. sabase alpa bAdara tejaskAyika-paryAptaka haiM, 2. (unase) bAdara trasakAyika-paryAptaka asaMkhyAtaguNe haiM, 3. (unase) pratyekazarIra-bAdaravanaspatikAyika paryAptaka asaMkhyAtaguNe haiM, 4. (unase) bAdara-nigoda-paryAptaka asaMkhyAtaguNa haiM, 5. (unase) bAdara-pRthvIkAyika-paryAptaka asaMkhyAtaguNe haiM, 6. (unase) bAdara-apkAyika-paryAptaka asaMkhyAtaguNe haiM, 7. (unase) bAdara-vAyukAyika paryAptaka asaMkhyAtaguNe haiM, 8. (unase) sUkSma-tejaskAyika-paryAptaka asaMkhyAtaguNe haiM, 6. (unase) sUkSma pRthvokAyika-paryAptaka vizeSAdhika haiM. 10. (unase) sUkSmaapkAyika-paryAptaka vizeSAdhika haiM, 11. (unase) sUkSma vAyukAyika-paryAptaka vizeSAdhika haiM, 12. (unase) sUkSma nigoda-paryAptaka asaMkhyAtaguNe haiM, 13. (unase) bAdaravanaspatikAyika-paryAptaka anantaguNe haiM, 14. (unase) bAdara-paryAptaka jIva vizeSAdhika haiM, 15. (unase) sUkSma vanaspatikAyika paryAptaka asaMkhyAtaguNe haiM (aura unase bhI) 16. sUkSma-paryAptaka jIva vizeSAdhika haiM / 250. [1] eesi gaM bhaMte ! suhamANaM bAdarANa ya pajjattA'pajjattANaM katare katarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ? goyamA! savayovA bAdarA pajjattagA 1, bAdarA apajjattagA asaMkhejja guNA 2, suhamA apajjattagA asaMkhejjaguNA 3, suhumA pajjattagA saMkhejjaguNA 4 // 250-1 pra.] bhagavan ! ina sUkSma aura bAdara jIvoM ke paryAptakoM aura aparyAptakoM meM se kauna kinase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? [250-1 u.] gautama ! 1. (inameM) sabase thor3e bAdara paryAptaka haiM, 2. (unase) bAdara aparyAptaka asaMkhyAtaguNe haiM, 3. (unase) sUkSma aparyAptaka asaMkhyAtaguNe haiM aura 4. (unase bhI) sUkSma paryAptaka saMkhyAtaguNe haiN| [2] eesi gaM bhaMte ! suhumapuDhavikAiyANaM bAdarapuDhavikAiyANa ya pajjattA'pajjatANa ya katare katarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA? goyamA! samvatthovA bAdarapuDhavikAiyA pajjattagA 1, bAdarapuDhavikAiyA apajjatayA asaMkhejjaguNA 2, suhumapuDhavikAiyA apajjattayA asaMkhejjaguNA 3, suhumapuDhavikAiyA pajjattayA saMkhejjaguNA 4 / [250-2 pra.] bhagavan ! ina sUkSma pRthvIkAyikoM aura bAdara pRthvIkAyikoM ke paryAptakoM aura aparyAptakoM meM se kauna kinase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? [250-2 u.] gautama ! 1. sabase thor3e bAdara pRthvIkAyika-paryAptaka haiM, 2. (unase) bAdara pRthvIkAyika-aparyAptaka asaMkhyAtaguNe haiM, 3. (unase) sUkSma pRthvokAyika-aparyAptaka asaMkhyAtaguNe haiM (aura unase bhI) 4. sUkSma pRthvIkAyika-paryAptaka saMkhyAtaguNe haiN| Page #267 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 234] [prajJApanAsUtra [3] eesi NaM bhaMte ! suhamAukAiyANaM bAdarAukAiyANa ya pajjattA'pajjattANaM katare katarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ? goyamA ! samvatthovA bAdarAukAiyA pajjattayA 1, bAdaragrAukAiyA apajjattayA asaMkhejjaguNA 2, suhumanAukAiyA apajjattayA asaMkhejjaguNA 3, suhamaprAukAiyA pajjattayA saMkhejjaguNA 4 // [250-3 pra.] bhagavan ! ina sUkSma apkAyikoM aura bAdara apkAyikoM ke paryAptakoM aura aparyAptakoM meM se kauna kinase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? [250-3 u.] gautama ! 1. sabase alpa bAdara apkAyika-paryAptaka haiM, 2. (unase) bAdara apkAyika-aparyAptaka asaMkhyAtaguNe haiM; 3. (unase) sUkSma apkAyika-aparyAptaka asaMkhyAtaguNe haiM (aura unase bhI) 4. sUkSma apkAyika-paryAptaka saMkhyAtaguNe haiN| [4] eesi NaM bhaMte ! suhumateukAiyANaM bAdarateukAiyANa ya pajjattA'pajjattANaM katare katarahito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ? goyamA! savvatthovA bAdarateukAiyA pajjattagA 1, bAdarateukAiyA apajjattagA asaMkhejjaguNA 2, suhumateukAiyA apajjattagA asaMkhejjaguNA 3, suhumateukAiyA pajjattagA saMkhejjaguNA 4 / [250-4 pra.] bhagavan ! ina sUkSma tejaskAyikoM aura bAdara tejaskAyikoM ke paryAptakoM aura aparyAptakoM meM se kauna kinase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? [250-4 u.] gautama ! 1. sabase kama bAdara tejaskAyika-paryAptaka haiM, 2. (unase) bAdara tejaskAyika-aparyAptaka asaMkhyAtaguNa haiM, 3. (unase) sUkSma tejaskAyika-aparyAptaka asaMkhyAtaguNe haiM, 4. (unase bhI)sUkSma tejaskAyika-paryAptaka saMkhyAtaguNe haiN| [5] eesi gaM bhaMte suhumavAukAiyANaM bAdaravAukAiyANa ya pajjattA'pajjattANaM katare katarehito appA vA bahuMyA vA tullA vA visesAhiyA vA ? goyamA ! samvatthovA bAdaravAukAiyA pajjattayA 1, bAdaravAukAiyA apajjattayA asaMkhejjaguNA 2, suhumavAukAiyA apajjattayA asaMkhejjaguNA 3, suhumavAukAiyA pajjattayA saMkhejjaguNA 4 / [250-5 pra.] bhagavan ! ina sUkSma vAyukAyikoM tathA bAdara vAyukAyikoM ke paryAptakoM aura aparyAptakoM meM se kauna kinase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? [250-5 u.] gautama ! 1. savase thor3e bAdara vAyukAyika-paryAptaka haiM, 2. (unase) bAdara vAyukAyika-aparyAptaka asaMkhyAtaguNe adhika haiM, 3. (unase) sUkSma vAyukAyika aparyAptaka haiM, 4. (aura unase bhI) sUkSma vAyukAyika-paryAptaka saMkhyAtaguNe haiM / [6] eesi NaM bhaMte ! suhumavaNassatikAiyANaM bAdaravaNassatikAiyANa ya pajjattA'pajjattANaM katare katarohito adhyA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA? Page #268 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIya bahuvaktavyatApada] [235 . goyamA ! samvatthovA bAdaravaNassaikAiyA pajjattayA 1, bAdaravaNassatikAiyA apajjattayA asaMkhejjaguNA 2, suhamavaNassaikAiyA apajjattagA asaMkhejjaguNA 3, suhamavaNassaikAiyA pajjattayA saMkhejjaguNA 4 / [250-6 pra.] bhagavan ! ina sUkSma vanaspatikAyikoM ke paryAptakoM aura aparyAptakoM meM se kauna kinase alpa, bahuta, tulya aura vizeSAdhika haiM ? [250-6 u.] gautama ! 1. sabase kama bAdara banaspatikAyika-paryAptaka haiM, 2. (unase) bAdara banaspatikAyika-aparyAptaka jIva asaMkhyAtaguNe haiM, 3. (unase) sUkSma vanaspatikAyika-aparyAptaka asaMkhyAtaguNe haiM (aura unase bhI) 4. sUkSma vanaspati kAyika-paryAptaka saMkhyAtaguNe haiN| [7] etesi NaM bhaMte ! suhamanigodANaM bAdaranigodANa ya pajjatA'pajjattANaM katare katarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA? goyamA ! savvatyovA bAdaranigodA pajjattagA 1, bAyaranigodA apajjattagA asaMkhejjaguNA 2, suhumanigoyA apajjattayA asaMkhejjaguNA 3, suhumAnagodA pajjatagA saMkhejjaguNA 4 / [250-7 pra.] bhagavan ! ina sUkSma nigodoM evaM bAdara nigodoM ke paryAptakoM tathA aparyAptakoM meM se kauna kinase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? 250-7 u.] gautama ! 1. sabase thor3e bAdara nigoda-paryAptaka haiM, 2. (unase) bAdara nigodaaparyAptaka asaMkhyAtaguNe haiM, 3. (unase) sUkSma nigoda-aparyAptaka asaMkhyAtaguNe haiM, (aura unase bhI) 4. sUkSma nigoda-paryAptaka saMkhyAtaguNe haiM / 251. eesi NaM bhaMte ! suhamANaM suhumapuDhavikAiyANaM suhumanAukAiyANaM suhumateukAiyANaM suhumavAukAiyANaM suhamavaNassaikAiyANaM suhumanigodANaM bAdarANaM bAdarapuDhavikAiyANaM bAdaragrAukAiyANaM bAdarateukAiyANaM bAdaravAukAyANaM bAdaravaNastatikAiyANaM rabAdaravaNassaikAiyANaM bAdaranigodANaM bAdaratasakAiyANa ya pajjattA'pajjattANaM katare katarehito prappA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA? goyamA ! samvatthovA bAdarateukAiyA pajjattayA 1, bAdaratasakAiyA pajjatagA asaMkhejjaguNA 2, bAdaratasakAiyA apajjattayA asaMkhejjaguNA 3, patteyasarIrabAdaravaNaphaikAiyA pajjattayA asaMkhejjaguNA 4, bAdaranigodA pajjattayA asaMkhejjaguNA 5, bAdarapuDhavikAiyA pajjattagA asaMkhejjaguNA 6, bAdaramA ukAiyA pajjattagA asaMkhejjaguNA 7, bAdaravAukAiyA pajjattayA asaMkhejjaguNA 8, bAdarateukkAiyA apajjattayA asaMkhejjaguNA 6, patteyasarIrabAdaravaNaphaikAiyA apajjattagA asaMkhejjaguNA 10, bAyaraNigoyA apajjattayA asaMkhejjaguNA 11, bAdarapuDhavikAiyA apajjattayA asaMkhejjagaNA 12, bAyaramA ukAiyA apajjattayA asaMkhejjaguNA 13, bAdaravAukAiyA apajjattayA asaMkhejjaguNA 14, suhumate ukAiyA apajjattayA asaMkhejjaguNA 15, suhumapuDhavikAiyA apajjattagA visesAhiyA 16, suhumapAukAiyA apajjattayA visesAhiyA 17, suhumabAukAiyA apajjattayA visesAhiyA 18, suhumateukAiyA pajjattayA asaMkhejjaguNA 16, suhumapuDhavikAiyA pajjattagA vise sAhiyA 20, suhamapAukAiyA Page #269 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 236 / [prajJApanAsUtra pajjattayA visesAhiyA 21, suhamavAukAiyA pajjattayA visesAhiyA 22, suhamanigodA apajjattayA asaMkhejjaguNA 23, suhamanigodA pajjattayA saMkhejjaguNA 24, bAdaravaNapphaikAiyA pajjattayA aNaMtaguNA 25, bAdarapajjattamA visesAhiyA 26, bAdaravaNaphaikAiyA apajjattagA asaMkhejjaguNA 27, bAdaraapajjattayA visesAhiyA 28, bAdarA visesAhiyA 29, suhumavaNaphatikAiyA apajjattagA asaMkhejjagaNA 30, suhamA apajjattayA visesAhiyA 31, suhumavaNaphatikAiyA pajjattagA saMkhejjaguNA 32, suhumapajjattayA visesAhiyA 33, suhamA visesAhiyA 34 / dAraM 4 // [251 pra.] bhagavan ! ina sUkSma-jIvoM, sUkSma-pRthvIkAyikoM, sUkSma-apkAyikoM, sUkSmatejaskAyikoM, sUkSma-vAyukAyikoM, sUkSma-vanaspatikAyikoM, sUkSma-nigodoM, bAdara-jIvoM, bAdara-pRthvIkAyikoM, bAdara-apkAyikoM, bAdara-tejaskAyikoM, bAdara-vAyukAyikoM, bAdara-vaspatikAyikoM, pratyekazarIra-bAdara-vanaspatikAyikoM, bAdara-nigodoM aura bAdara-trasakAyikoM ke paryAptakoM aura aparyAptakoM meM se kauna kinase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? [251 u.] gautama ! 1. sabase alpa bAdara tejaskAyika paryAptaka haiM, 2. (unase) bAdara trasakAyika paryAptaka asaMkhyAtaguNe haiM, 3. (unase) bAdara asakAyika aparyAptaka asaMkhyAtaguNe haiM, 4. (unase) pratyekazarIra bAdara vanaspatikAyika paryAptaka asaMkhyAtaguNe haiM, 5. (unase) bAdara nigoda paryAptaka asaMkhyAtaguNe haiM, 6. (unase) bAdara pRthvIkAyika paryAptaka asaMkhyAtaguNe haiM, 7. (unase) bAdara akAyika paryAptaka asaMkhyAtaguNe haiM, 8. (unase) bAdara vAyukAyika paryApta asaMkhyAtagaNe haiM, 1. (unase) bAdara tejaskAyika aparyAptaka asaMkhyAtaguNe haiM, 10. (unase) pratyekazarIra bAdara vanaspatikAyika aparyAptaka asaMkhyAtaguNe haiM, 11. (unase) bAdara nigoda aparyAptaka asaMkhyAtagaNe haiM. 12. (unase) bAdara pRthvIkAyika aparyAptaka asaMkhyAtaguNe haiM, 13. (unase) bAdara akAyika aparyAptaka asaMkhyAtaguNe haiM, 14. (unase) bAdara vAyukAyika aparyAptaka asaMkhyAtaguNe haiM, 15. (unase) sUkSma tejaskAyika aparyAptaka asaMkhyAtaguNe haiM, 16. (unase) sUkSma pRthvIkAyika aparyAptaka vizeSAdhika haiM, 17. (unase) sUkSma apkAyika aparyAptaka vizeSAdhika haiM, 18. (unase) sUkSma vAyukAyika aparyAptaka vizeSAdhika haiM, 16. (unase) sUkSma tejaskAyika paryAptaka asaMkhyAtaguNe haiM, 20. (unase) sUkSma pRthvIkAyika paryAptaka vizeSAdhika haiM, 21. (unase) sUkSma apkAyika paryAptaka vizeSAdhika haiM, 22. (unase) sUkSma vAyukAyika paryAptaka vizeSAdhika haiM, 23. (unase) sakSma nigoda paryAptaka asaMkhyAtagaNe haiM, 24. (unase) sakSma nigoda paryAptaka saMkhyAtagA 25. (unase) bAdara banaspatikAyika paryAptaka anantaguNe haiM, 26. (unase) bAdara paryAptaka jIva vizeSAdhika haiM, 27. (unase) bAdara vanaspatikAya aparyAptaka asaMkhyAtaguNe haiM, 28 (unase) bAdara aparyAptaka jIva vizeSAdhika haiM, 29. (unase) bAdara jIva vizeSAdhika haiM, 30. (unase) sUkSma vanaspatikAyika aparyAptaka asaMkhyAtaguNe haiM, 31. (unase) sUkSma aparyAptaka jIva vizeSAdhika haiM; 32. (unase) sUkSma vanaspatikAyika paryAptaka saMkhyAtaguNe haiM, 33. (unase) sUkSma paryAptaka jIva vizeSAdhika haiM, (aura unase bhI) 34. sUkSma jIva vizeSAdhika haiN| caturtha-dvAra / / 4 / / vivecanakAyadvAra ke antargata sUkSma-bAdara-kAyadvAra-prastuta 15 sUtroM (sU. 237 se 251 taka) meM sUkSma aura bAdara ko lekara kAyadvAra ke mAdhyama se vibhinna pahaluoM se alpabahutva kA nirUpaNa kiyA gayA hai| Page #270 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIya bahuvaktavyatApada] [237 1. samuccaya meM sUkSma jIvoM kA alpabahutva-sUkSma tejaskAyika jIva sabase alpa haiM, ve asaMkhyAta lokAkAza pradeza ke barAbara hai| inakI apekSA sUkSma pRthvIkAyika vizeSAdhika hai, kyoMki ve pracura asaMkhyAta lokAkAza pradezoM ke barAbara haiN| inase sUkSma apkAyika vizeSAdhika haiM, kyoMki ve pracaratara asaMkhyeya lokAkAza pradezoM ke barAbara haiN| inase sUkSma vAyukAyika vizeSAdhika haiM; kyoMki ve pracaratama asaMkhyAta lokAkAza pradeza-pramANa haiN| unakI apekSA sUkSma nigoda asaMkhyAtaguNe haiM / jo anantajIva eka zarIra ke Azraya meM rahate haiM, ve nigoda jIva kahalAte haiN| nigoda do prakAra ke hote haiM-sUkSma aura bAdara / sUraNakanda Adi meM bAdara nigoda haiM, sUkSma nigoda samasta loka meM vyApta haiN| ve eka-eka golaka meM asaMkhyAta-asaMkhyAta hote haiM / isalie ve vAyukAyikoM se asaMkhyAta. guNe haiN| unase sUkSma vanaspatikAyika anantaguNe haiM, kyoMki pratyekanigoda meM ananta-ananta jIva hote haiN| unakI apekSA sAmAnya sUkSmajIva vizeSAdhika hai, kyoMki sUkSma pRthvIkAya Adi kA bhI unameM samAveza ho jAtA hai| 2. sUkSma-aparyAptaka jIvoM kA alpabahutva-sUkSma aparyAptaka jIvoM kA alpabahutva bhI pUrvokta krama se samajha lenA caahie| 3. sUkSma paryAptaka jIvoM kA alpabahutva-isake alpabahutva kA krama bhI pUrvavat hai / 4. sUkSma se lekara sUkSmanigoda taka ke paryAptaka-aparyAptaka jIvoM kA pRthaka-pRthak alpabahutva-inake pratyeka ke alpabahutva meM sUkSma aparyAptaka sabase kama haiM aura unase sUkSma paryAptaka saMkhyAtaguNe haiN| sUkSma jIvoM meM aparyAptakoM kI apekSA paryAptaka jIva cirakAlasthAyI rahate haiN| isalie ve sadaiva adhika saMkhyA meM pAe jAte haiN| 5. samuditarUpa se sUkSma paryAptaka-aparyAptaka jIvoM kA alpabahutva--sabase alpa sUkSma tejaskAyika aparyApta haiM, kAraNa pahale batA cuke haiN| unase uttarottara kramaza: sUkSma pRthvIkAyika aparyApta, sUkSma apkAyika aparyApta, sUkSma vAyukAyika aparyApta vizeSAdhika haiM ; vizeSAdhika kA artha hai--thor3A adhika; na dugunA, na tigunaa| inakI vizeSAdhikatA kA kAraNa pahale kahA jA cukA hai| unakI (sUkSma vAyukAyika aparyApta kI) apekSA sUkSma tejaskAyika paryAptaka saMkhyAtaguNe haiM, aparyApta se paryApta saMkhyAtaguNe adhika hote haiM, yaha pahale kahA jA cukA hai| ataH unase sUkSma pRthvIkAyika paryAptaka, sUkSma apkAyika paryAptaka evaM sUkSma vAyukAyika paryAptaka uttarottara kramazaH vizeSAdhika haiM, unase sakSma nigoda-aparyAptaka asaMkhyAtagUge haiM, kyoMki ve atipracara saMkhyA meM haiN| unase sakSma nigoda paryAptaka saMkhyAtaguNe haiM, kyoMki sUkSma jIvoM meM aparyAptoM se paryApta sAmAnyataH saMkhyAtaguNe adhika hote haiN| unase sUkSma vanaspatikAyika aparyAptaka anantaguNe haiM, kyoMki pratyeka nigoda meM ve ananta-ananta hote haiN| unase sAmAnyataH sUkSma aparyApta jIva vizeSAdhika haiM; kyoMki sUkSma pRthvIkAyAdi kA bhI unameM samAveza ho jAtA hai| unase sUkSma vanaspatikAyika paryAptaka saMkhyAtaguNe haiM, isakA kAraNa pahale kahA jA cukA hai / unakI apekSA sUkSma paryAptaka vizeSAdhika haiM, kyoMki sUkSma pRthvIkAyAdi paryAptakoM kA bhI unameM samAveza hai| unase sUkSma jIva vizeSAdhika haiM, kyoMki unameM sUkSma paryAptakoM-aparyAptakoM, sabhI kA samAveza ho jAtA hai| isa prakAra sUkSmAzrita pAMca sUtra hue| aba bAdarAzrita pAMca sUtra isa prakAra haiM-- 6. samuccaya meM bAdara jIvoM kA alpabahutva-sabase kama bAdara trasakAyika haiM, kyoMki dvIndriyAdi hI bAdara trasa haiM, aura ve zeSa kAyoM se alpa haiN| unase bAdara tejaskAyika asaMkhyAtaguNe Page #271 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 238]. [ prajJApanAsUtra haiM, kyoMki ve asaMkhyAta lokAkAza-pradeza-pramANa haiN| unase pratyekazarIra bAdara vanaspatikAyika asaMkhyAtaguNe haiM, kyoMki bAdara tejaskAyika to sirpha manuSyakSetra meM hI hote haiM jabaki pratyekazarIra bAdara vanaspatikAyikoM kA kSetra unase asaMkhyAtaguNA adhika hai / prajJApanAsUtra ke dvitIya sthAnapada meM batAyA hai ki svasthAna meM 7 ghanodadhi, 7 ghanodadhivalaya, isI taraha adholoka, Urdhvaloka, tirache loka Adi meM jahA~-jahA~ jalAzaya hote haiM, vahA~ sarvatra bAdara vanaspatikAyika paryAptakoM ke sthAna haiN| jahA~ bAdara banaspatikAyika paryAptakoM ke sthAna hai, vahIM inake aparyAptakoM ke sthAna hote haiN| ataH kSetra asaMkhyAtaguNA hone se ve bhI asaMkhyAtaguNe haiN| unase vAdara nigoda asaMkhyAtaguNe haiM, kyoMki ve atyanta sUkSma avagAhanAvAle hone ke kAraNa jala meM zaivAla Adi ke rUpa meM sarvatra pAe jAte haiN| inakI apekSA bAdara pRthvIkAyika asaMkhyAtaguNe haiM, kyoMki ve AThoM pathviyoM meM tathA vimAnoM, bhavanoM evaM parvatoM Adi meM vidyamAna haiN| bAdara apkAyika unase bhI anantaguNe adhika hai, kyoMki samudroM meM jala kI pracuratA hotI hai| unakI apekSA bAdara vAyukAyika asaMkhyAtaguNe haiM, kyoMki sabhI polI jagahoM meM vAyu vidyamAna rahatI hai| unase bAdara banaspatikAyika anantaguNe adhika haiM, kyoMki bAdara nigoda meM ananta jIva hote haiN| bAdara jIva unase vizeSAdhika hote haiM, kyoMki bAdara dvIndriya Adi sabhI jIvoM kA unameM samAveza hotA hai| 7-8. bAdara aparyAptakoM tathA paryAptakoM kA alpabahutva-bAdara jIvoM ke aparyAptakoM evaM paryAptakoM ke alpabahutva kA krama bhI prAyaH pUrvasUtra (sU. 242) ke samAna hai| bAdara paryAptakoM ke alpabahutva meM sirpha prArambha meM antara hai-vahA~ sabase alpa bAdara trasakAyika aryAptaka ke badale vAdara tejaskAyika paryAptaka haiN| zeSa saba pUrvavat hI hai| inake alpabahutva kA spaSTIkaraNa bhI pUrvavat samajha lenA caahie| 6. bAdara paryAptaka-aparyAptakoM kA pRthaka-pRthak alpabahutva-bAdara jIvoM meM eka-eka paryAptaka ke Azrita asaMkhyeya bAdara aparyAptaka utpanna hote haiN| isa niyama se bAdara jIvoM, vAdara pRthvIkAyikoM Adi meM sarvatra paryAptakoM se aparyAptaka asaMkhyAtaguNe adhika hote haiN| 10. samaditarUpa se bAdara, bAdara pRthvokAyikAdi paryAptaka-aparyAptakoM kA alpabahutvasabase kama bAdara tejaskAyika paryAptaka haiM, bAdara sakAyika paryAptaka unase asaMkhyAtaguNa haiM, bAdara trasakAyika aparyAptaka, bAdara pratyekavanaspatikAyika paryApta, bAdara nigoda paryAptaka, bAdara pRthvIkAyika paryAptaka, bAdara apkAyika paryAptaka evaM bAdara vAyukAyika paryAptaka kramazaH uttarottara asaMkhyaguNe haiN| inake alpabahutva ko pUrvokta yuktiyoM se samajha lenA cAhie / unase bAdara vanaspatikAyika paryAptaka anantaguge haiM, kyoMki pratyeka bAdaranigoda meM ve ananta-ananta hote haiN| unakI apekSA samuccaya bAdara paryApta vizeSAdhika haiM, kyoMki unameM bAdara tejaskAyika prAdi sabhI kA samAveza ho jAtA hai| bAdara paryAptoM kI apekSA bAdara vanaspatikAyika aparyAptaka asaMkhyeyaguNe haiM, unase bAdara aparyAptaka evaM bAdara kramazaH uttarottara vizeSAdhika haiM, isakA kAraNa pUrvavat samajha lenA caahie| 11. samuccaya meM sUkSma-bAdaroM kA alpabahutva-(sU. 247 ke anusAra) sabase kama bAdara trasakAyika haiM, usake bAda bAdara vAyukAyikaparyanta bAda ragata vikalpoM kA alpabahutva pUrvavat samajhatA cAhie / tadanantara sUkSma nigodaparyanta sUkSmagata vikalpoM kA alpabahutva bhI pUrvavat jAna lenA caahie| usake pazcAta bAdara vanaspatikAyika anantagUNe haiM, kyoMki pratyeka bAdaranigoda meM ananta-ananta jIva hote haiN| unase vAdara aparyAptaka vizeSAdhika hai, kyoMki bAdara tejaskAyika Adi kA bhI unameM Page #272 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIya bahuvaktavyatApada] [ 239 samAveza ho jAtA hai| unase sUkSma vanaspatikAyika asaMkhyAtaguNe haiM; kyoMki bAdara nigodoM se sUkSma nigoda asaMkhyAtaguNe haiN| unase sAmAnyataH sUkSma vizeSAdhika haiM, kyoMki sUkSma tejaskAyikAdi kA bhI unameM samAveza ho jAtA hai / 12-13. sakSama-bAdara ke paryAptakoM evaM aparyAptakoM kA alpabahutva-(sU. 248 meM anusAra) aptikoM meM sabase alpa bAdara trasakAyika aparyApta hai / usake pazcAt bAdara tejaskAyika, pratyekazarIra bAdara vanaspatikAyika, bAdara nigoda, vAdara pRthvIkAyika, bAdara apkAyika, bAdara vAyukAyika aparyApta uttarottara kramaza: asaMkhyAtaguNe haiN| isakA spaSTIkaraNa dvitIya aparyAptakasUtra kI taraha samajhanA caahie| bAdara vAyukAyika aparyAptakoM se sUkSma tejaskAyika aparyApta asaMkhyAtaguNe haiM, kyoMki ve atipracura asaMkhyAta lokAkAzapradezoM ke barAbara haiM, unase sUkSma pRthvIkAyika, sUkSma apkAyika, sUkSma vAyukAyika, sUkSma nigoda aparyAptaka uttarottara kramaza: asaMkhyAtaguNe haiM; isakA samAdhAna sUkSmapaMcasUtro meM dvitIyasUtravat samajha lenA caahie| sUkSma nigoda-aparyAptakoM se bAdara vanaspatikAyika aparyAptaka jIva anantaguNe haiM, kyoMki pratyeka bAdaranigoda meM ananta jIvoM kA sadbhAva hai| unase sAmAnyataH bAdara aparyAptaka vizeSAdhika haiM, kyoMki bAdara trasakAyika aparyAptakoM kA bhI unameM samAveza hai| unase sUkSma vanaspatikAyika aparyAptaka asaMkhyAtaguNe haiM, kyoMki bAdara nigoda-aparyAptakoM se sUkSma nigoda-paryAptaka asaMkhyAtaguNe haiN| unase sAmAnyataH sUkSmAparyAptaka vizeSAdhika haiM, kyoMki unameM sUkSma tejaskAyika aparyAptakoM kA bhI samAveza ho jAtAhai / paryAptakoM meM (sU. 246 ke anusAra) bAdara tejaskAyika paryAptaka sabase thor3e haiN| usake pazcAt bAdara trasakAyika, bAdara pratyekazarIra vanaspatikAyika, bAdara nigoda, bAdara pRthvIkAyika, bAdara apkAyika evaM bAdara vAyukAyika-paryAptaka uttarottara kramazaH asaMkhyAtagaNe haiM, kyoMki bAdara bAyakAyika asaMkhyAtapratarapradeza-rAzipramANa haiN| usake pazcAt sUkSma pRthvIkAyika, sUkSma apkAyika, sUkSma vAyukAyika paryAptaka uttarottara kramazaH vizeSAdhika haiM / sUkSma vAyukAthika-paryAptakoM se sUkSmanigoda-paryAptaka asaMkhyAtaguNe haiM, kyoMki ve atipracura hone se pratyeka golaka meM vidyamAna haiN| unase bAdara vanaspatikAyika-paryAptaka anantaguNe haiM, kyoMki pratyeka bAdaranigoda meM ananta-ananta jIva hote haiN| unase sAmAnyataH sUkSma paryAptaka vizeSAdhika hai, kyoMki unameM sUkSma tejaskAyikAdi paryAptakoM kA bhI samAveza hotA hai| 14. sUkSma-bAdara paryAptaka-aparyAptakoM kA pRthak-pRthak alpabahutva-(sUtra. 250 ke anusAra) sabase kama bAdara paryAptaka haiM, kyoMki ve parimita kSetravartI haiM, unase bAdara aparyAptaka asaMkhyAtaguNe haiM, kyoMki eka-eka bAdara paryAptaka ke Azrita asaMkhyAta bAdara aparyAptaka utpanna hote haiM; unase sakSma aparyAptaka asaMkhyAtagUNe haiM, kyoMki sarvaloka meM vyApta hone ke kAraNa unakA kSetra asaMkhyAtaguNA hai; unase sakSma paryAptaka saMkhyAtaguNe haiM, kyoMki cirakAlasthAyI rahane ke kAraNa ve sadaiva saMkhyAtagaNe pAe jAte haiN| isI prakAra Age sUkSma-bAdara pRthvIkAyika, apkAyika, tejaskAyika, vAyukAyika, vanaspatikAyika evaM nigodoM ke paryAptakoM-aparyAptakoM ke pRthak-pRthak alpabahutva kI ghaTanA kara lenI caahie| 15. samuditarUpa meM sUkSma bAdara ke paryAptaka-aparyAptakoM kA alpabahutva-(sU. 251 ke anasAra) sabase alpa bAdara tejaskAyika haiM, kyoMki kucha samaya kama prAvalikA-samayoM se gaNita AvalikA-samayavarga meM jitanI samayarAzi hotI hai, ve utane pramANa haiN| unase bAdara trasakAyika paryAptaka asaMkhyAtaguNe haiM, kyoMki pratara meM jitane aMgula ke saMkhyAtabhAga-mAtra khaNDa hote haiM, ye utane Page #273 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 240] [prajJApanAsUtra pramANa haiM / unase bAdaratrasakAyika aparyApta saMkhyAtaguNe haiM / jo pUrvavat yukti se samajhanA caahie| unase pratyeka bAdara vanaspatikAyika, bAdara nigoda, bAdara pRthvIkAyika, bAdara apkAyika aura bAdara vAyukAyika-paryAptaka yathottarakrama se asaMkhyAtaguNe haiM / isake samAdhAna ke lie pUrvavat yukti soca lenI caahie| unase bAdara tejaskAyika-aparyAptaka asaMkhyAtaguNe haiM; kyoMki ve asaMkhyAta lokAkAzapradezapramANa haiM / usake bAda pratyekazarIra bAdara vanaspatikAyika, bAdara nigoda, bAdara-pRthvI yaka, bAdara apkAyika, bAdara vAyukAyika-aparyAptaka uttarottara krama se asaMkhyAtagaNe haiN| unase sakSma tejaskAyika aparyAptaka asaMkhyAtagaNe haiM, unase sakSma pathvIkAyika, sakSma apkAyika, sakSma vAyukAyika-aparyAptaka uttarottara kramazaH vizeSAdhika haiM. unase sUkSma tejaskAyika paryApta saMkhyAtaguNe haiM, kyoMki sUkSmoM meM aparyAptoM kI apekSA paryApta proghataH hI saMkhyeyagaNe hote haiM / unase sUkSma pRthvIkAyika, sUkSma apkAyika evaM sUkSma vAyukAyika paryAptaka uttarottara krama se vizeSAdhika haiN| unase sUkSma nigoda aparyAptaka asaMkhyeyaguNe haiM, kyoMki ve atipracurarUpa meM sarvaloka meM hote haiN| unase pUrva niyamAnusAra sUkSmanigoda-paryAptaka saMkhyAtaguNe haiN| unase bAdara vanaspatikAyika paryAptaka anantaguNe haiM; yaha bhI pUrvokta yukti se samajha lenA caahie| unase bAdara paryAptaka vizeSAdhika haiM; kyoMki unameM bAdara paryApta tejaskAyikAdi kA bhI samAveza ho jAtA hai| unase bAdara vanaspatikAyika aparyAptaka asaMkhyeyaguNe haiM, kyoMki pratyeka-bAdara nigoda ke Azrita asaMkhyAta bAdara nigodaaparyAptaka utpanna hote haiN| unakI apekSA sAmAnyatayA bAdara vizeSAdhika haiM, kyoMki unameM paryAptakoM kA samAveza bhI hotA hai| unase sUkSma vanaspatikAyika aparyApta asaMkhyeyagaNe haiM, kyoMki bAdaranigodoM se sUkSma nigoda-aparyAptaka asaMkhyAtaguNe hote hI haiN| unase sAmAnyatayA sUkSma-aparyAptaka saMkhyAtaguNe haiM; kyoMki sUkSma pRthvIkAyAdi ke aparyAptakoM kA bhI unameM samAveza hotA hai| unase sUkSma vanaspatikAyika paryApta saMkhyAtaguNe haiM, kyoMki inake aparyAptoM se paryApta saMkhyAtaguNe hote haiN| unase sAmAnyataH sUkSma paryAptaka vizeSAdhika haiM, kyoMki unameM paryAptaka sUkSma pRthvIkAyikAdi kA bhI samAveza hotA hai| unakI apekSA paryApta-aparyAptavizeSaNarahita kevala sUkSma (sAmAnya) vizeSAdhika haiM, kyoMki inameM paryApta-aparyApta donoM kA samAveza ho jAtA hai| isa prakAra sUkSma-bAdara-samudAyagata alpabahutva samajha lenA caahie|' // caturtha kAyadvAra samApta / / paMcama yogadvAra : yogoM kI apekSA se jovoM kA alpabahutva 252. etesi NaM bhaMte ! jIvANaM sajogINaM maNajogINaM vaijogINaM kAyajogINaM ajogINa ya katare katarehitoM appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA? / goyamA! savvatthovA jIvA maNajogI 1, vaijogI asaMkhejjaguNA 2, ajogI aNaMtaguNA 3, kAyajogI praNataguNA 4, sajogo visesAhiyA 5 / dAraM 5 // [252 pra.] bhagavan ! ina sayogI (yogasahita), manoyogI, vacanayogI, kAyayogI aura ayogI jIvoM meM se kauna kinase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? 1. (ka) paNNavaNAsutta (mUlapATha yukta) bhA. 1, pR. 88 se 96 taka (kha) prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka pR. 124 se 134 taka Page #274 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIya bahuvaktavyatApada ] [241 - [252 u.] gautama ! 1. sabase alpa jIva manoyoga vAle haiM, 2. (unase) vacanayoga vAle jIva asaMkhyAtagaNe haiM, 3. (unakI apekSA) ayogI anantaguNe haiM, 4. (unakI apekSA) kAyayogI anantaguNe haiM aura (unase bhI) 5. sayogI vizeSAdhika haiN| -paMcama dvAra // 1 // vivecana--paMcama yogadvAra : yogoM ko apekSA se jIvoM kA alpabahatva-prastuta satra (252) meM sayogI, ayogI, mano-vacana-kAyayogI kI apekSA se alpabahutva kA vicAra kiyA gayA hai| sabase kama manoyogI jIva haiM, kyoMki saMjJIparyApta jIva hI manoyoga vAle hote haiM aura ve thoDe hI haiN| unase vacanayogI asaMkhyAtaguNe haiM, kyoMki dvIndriya Adi vacanayogI saMjJIjIvoM se asaMkhyAtaguNe haiM, unakI apekSA ayogI anantaguNe haiM, kyoMki siddhajIva ananta haiN| unase kAyayoga vAle jIva anantaguNe haiM, kyoMki akele vanaspatikAyikajIva hI siddhoM se ananta haiM / yadyapi ananta nigodajIvoM kA eka zarIra hotA hai, tathApi usI zarIra se sabhI AhArAdi grahaNa karate haiM, isalie una sabhI ke kAyayogI hone ke kAraNa unake anantaguNatva meM koI bAdhA nahIM pAtI / unakI apekSA sAmAnyataH sayogI vizeSAdhika haiM, kyoMki sayogI meM dvIndriya se lekara paMcendriya taka ke jIva A jAte haiN|' chaThA vedadvAra : vedoM kI apekSA se jIvoM kA alpabahutva 253. eesi NaM bhaMte ! jIvANaM savedagANaM itthIvedagANaM purisavedagANaM napuMsakavedagANaM avedagANa ya katare katarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA? goyamA ! savvatthocA jIvA purisavedagA 1, itthIvedagA saMkhejjaguNA 2, pravedagA aNaMtaguNA 3, napuMsagavedagA aNaMtaguNA 4, saveyagA visesAhiyA 5 / dAraM 6 // [253. pra.] bhagavan ! ina savedI (vedasahita), strIvedI, puruSavedI, napusakavedI aura avedI jIvoM meM se kauna kinase alpa, bahuta, tulya aura vizeSAdhika haiM ? [253 u.] gautama ! 1. sabase thor3e jIva puruSavedI haiM, 2. (unase) strIvedI saMkhyAtaguNe haiM; 3. (unase) avedI anantaguNe haiM, 4. (unakI apekSA) napusakavedI anantaguNe haiM aura (unase bhI) 5. savedI vizeSAdhika haiN| chaThA dvAra / / 6 / / vivecana-chaThA vedadvAraH vedoM kI apekSA se jIvoM kA alpabahutva-prastuta sUtra (253) meM vedadvAra ke mAdhyama se jIvoM meM alpabahutva kA pratipAdana kiyA gayA hai| sabase thor3e puruSavedI haiM, kyoMki saMjJI tiryaJcoM, manuSyoM aura devoM meM hI puruSaveda pAyA jAtA hai| unase strIvedI jIva saMkhyAtagaNe adhika haiM, kyoMki jIvAbhigamasUtra meM kahA hai-"tiryacayonika puruSoM kI apekSA tiryaMcayonika striyAM tIna gunI aura tri-adhika hotI haiM tathA manuSyapuruSoM se manuSyastriyAM sattAvIsaguNI evaM sattAvIsa adhika hotI haiM; evaM devoM se deviyAM (devAMganAe~) battIsaguNI tathA battIsa adhika hotI haiN|" inakI apekSA avedaka (siddha) anantaguNe hote haiM, kyoMki strIveda, puravada aura napusakaveda se rahita, nauveM guNasthAna ke kucha UparI bhAga se Age ke sabhI jIva tathA siddha jIva; ye sabhI avedI kahalAte haiM, aura siddha jIva ananta haiM / avedakoM kI apekSA napusakavedI anantaguNe haiM, kyoMki nAraka, ekendriya jIva Adi saba napusakavedI hote haiM aura akele 1. prajJApanA. malaya. vRtti, patrAMka 134 Page #275 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 242] [prajJApanAsUtra vanaspatikAyika jIva ananta hai, jo saba napusakavedI hI haiN| unakI apekSA sAmAnyataH savedI jIva vizeSAdhika hai, kyoMki strI-puruSa-napusakavedI sabhI jIvoM kA unameM samAveza ho jAtA hai|' saptama kAyadvAra : kaSAyoM kI apekSA se jIvoM kA alpabahatva 254. etesi NaM bhaMte ! jIvANaM sakasAINaM kohakasAINaM mANakasAINaM mAyakasAINaM lobhakasAINaM akasAINa ya katare katarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ? goyamA ! samvatthovA jIvA akasAyI 1, mANakasAyI aNaMtaguNA 2, kohakasAyI visesAhiyA 3, mAyakasAI visesAhiyA 4, lohakasAI visesAhiyA 5, sakasAI visesAhiyA 6 / dAraM 7 // [254 pra.] bhagavan ! ina sakaSAyI, krodhakaSAyI, mAnakaSAyI, mAyAkaSAyI, lobhakaSAyI aura akaSAyI jIvoM meM se kauna kinase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? [254 u.] gautama ! 1. sabase thor3e jIva akaSAyI haiM, 2. (unase) mAnakaSAyI jIva anantaguNe haiM, 3. (unase) krodhakaSAyI jIva vizeSAdhika hai, 4. unase mAyAkaSAyI jIva vizeSAdhika haiM, 5. unase lobhakaSAyI vizeSAdhika haiM aura (unase bhI) 6. sakaSAyI jIva vizeSAdhika hai| vivecana-saptama kaSAyadvAraH kaSAyoM kI apekSA jIvoM kA alpabahutva-prastuta sUtra(254) meM kaSAya kI apekSA se jIvoM ke alpabahutva kA vicAra kiyA gayA hai / ___ kaSAyoM kI apekSA jIvoM kI nyUnAdhikatA akaSAyI-kaSAyapariNAma se rahita jIva sabase kama haiM, kyoMki katipaya kSINakaSAya Adi guNasthAnavI manuSya evaM siddha jIva hI kaSAya se rahita hote haiM / unase mAnakaSAyI jIva anantaguNe isalie haiM ki chahoM jIva-nikAyoM meM mAnakaSAya pAyA jAtA hai / unase krodhakaSAya vAle, mAyAkaSAya vAle evaM lobhakaSAya vAle kramazaH uttarottara vizeSAdhika haiM, kyoMki krodhAdikaSAyoM ke pariNAma kA kAla yathottara vizeSAdhika hai / pUrva-pUrva kaSAyoM kA uttarottara kaSAyoM meM kramazaH sadbhAva hai hI tathA lobhakaSAyI kI apekSA sakaSAyI jIva vizeSAdhika hai, kyoMki sAmAnya kaSAyodaya vAle jIva kucha adhika hI haiM, unameM mAnAdi kaSAyodaya vAle sabhI jIvoM kA samAveza ho jAtA hai| sakaSAyI zabda kA vizeSArtha-kaSAya zabda se kaSAyodaya artha grahaNa karanA caahie| isa dRSTi se sakaSAya kA artha hotA hai kaSAyodayavAn yA jisameM vartamAna meM kaSAya vidyamAna hai vaha, athavA jisameM vipAkAvasthA ko prApta kaSAyakarma ke paramANu apane udaya ko pradarzita kara rahe haiM, vaha jIva / 1. (ka) prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 134-135 (kha) tirikkhajoNiyapurisehito tirikkhajoNiya-itthIo tiguNIo, tirUvAhiyAo y| tahA maNussa purisehito maNussaitthIo sattAvIsaguNIo sattAvIsAvuttarAo ya, tathA devapurisehito devitthIo battIsaguNAo bttiisruuvuttraao|| -jIvAbhigamasUtra 2. prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 135 Page #276 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIya bahuvaktavyatApada] [ 243 aSTama lezyAdvAra : lezyA kI apekSA jIvoM kA alpabahutva 255. eesi NaM bhaMte ! jIvANaM salessANaM kiNhalessANaM nIlalessANaM kAulessANaM teulessANaM pamhalessANaM sukkalessANaM alessANa ya katare katarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA? goyamA ! samvatthovA jIvA sukkalessA 1, pamhalessA saMkhejjaguNA 2, teulessA saMkhejjaguNA 3, alessA aNaMtaguNA 4, kAulessA praNaMtaguNA 5, golalessA visesAhiyA 6, kiNhalessA visesAhiyA 7, salessA visesAdhiyA 8 / dAraM 8 // [255 pra.] bhagavan ! ina salezyoM, kRSNalezyA vAloM, nIlalezyA vAloM, kApotalezyA vAloM tejolezyA vAloM, padmalezyA vAloM, zuklalezyA vAloM evaM lezyArahita (alezya) jIvoM meM se kona kinase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? [255 u.] gautama ! 1. sabase thor3e zuklalezyA vAle jIva haiM, 2. (unase) padmalezyA vAle saMkhyAtaguNe haiM, 3. (unase) tejolezyA vAle jIva saMkhyAtaguNe haiM, 4. (unase) lezyArahita jIva anantaguNe haiM, 5. (unase) kApotalezyA vAle anantaguNe haiM, 6. (unase) nIlalezyA vAle vizeSAdhika haiM; 7. (unase) kRSNalezyA vAle vizeSAdhika haiM, 8. (unase) salezya jIva vizeSAdhika haiN| aSTamadvAra // 8 // vivecana-aSTama lezyAdvAraH lezyA kI apekSA jIvoM kA alpabahutva prastuta sUtra (255) meM salezya, pRthak-pRthak SaTlezyAyukta evaM alezya jIvoM ke alpabahutva kI prarUpaNA kI gaI hai / lezyAoM kI apekSA se alpabahuMtva-sabase alpa zuklalezyA vAle jIva haiM, kyoMki zuklalezyA lAntaka se le kara anuttara vaimAnika devoM taka meM, katipaya garbhaja karmabhUmi ke saMkhyAtavarSa kI Ayu vAle manuSyoM meM tathA katipaya saMkhyAtavarSa kI AyuvAle tiryaMca-strIpuruSoM meM hI pAI jAtI hai / unakI apekSA padmalezyA vAle jIva saMkhyAtaguNe haiM, kyoMki padmalezyA sanatkumAra, mAhendra, brahmaloka-kalpa vAsI devoM meM, bahusaMkhyaka garbhaja-karmabhUmija saMkhyAta varSa kI Ayu vAle manuSya-strIpuruSoM meM tathA garbhajatiryaJca-strIpuruSoM meM pAI jAtI hai aura ye samudita sanatkumAra deva Adi, lAntakadeva Adi se saMkhyAtaguNe adhika haiN| unase tejolezyA vAle saMkhyAtaguNe haiM, kyoMki samasta saudharma, IzAnakalpa ke vaimAnika devoM meM, sabhI jyotiSka devoM meM tathA katipaya bhavanapati, vANavyantara, garbhaja tiryaJcapaMcendriyoM aura manuSyoM meM, bAdara-paryApta-ekendriyoM meM tejolezyA pAI jAtI hai / yadyapi jyotiSkadeva bhavanavAsI devoM tathA sanatkumAra Adi devoM se asaMkhyAtaguNe hone se tejolezyA vAle jIva asaMkhyAtaguNe kahane cAhie, tathApi padmalezyA vAloM se tejolezyA vAle jIva saMkhyAtaguNe hI haiM / yaha kathana kevala devoM kI lezyAoM ko lekara nahIM kiyA gayA hai, apitu samagrajIvoM ko lekara kiyA gayA hai, isalie padmalezyA vAloM meM devoM ke atirikta bahuta-se tiryaJca bhI sammilita haiN| isI taraha tejolezyA vAloM meM bhI haiM, aura padamalezyA vAle tiryaJca bhI bahata haiN| ataeva unase tejolezyA vAle saMkhyAtaguNe hI adhika ho sakate haiM, asaMkhyAtaguNe nahIM / tejolezyA vAloM se alezya (lezyArahita-siddha) anantaguNe haiM, kyoMki siddhajIva ananta haiN| unase kApotalezyA bAle jIva anantaguNe haiM, kyoMki vanaspatikAyika jIvoM meM bhI kApotalezyA sambhava hai aura vanaspatikAyika Page #277 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 244] [ prajJApanAsUna jIva siddhoM se anantaguNe haiN| unase nIlalezyA vAle vizeSAdhika haiM, kyoMki nIlalezyA vAle jIva kApotalezyA vAloM se pracuratara hote haiM / unase kRSNalezyA vAle vizeSAdhika haiM, kyoMki ve prabhUtatama haiM / unakI apekSA sAmAnyataH salezya jIva vizeSAdhika haiM, kyoMki salezya meM nIlalezyAdi vAle sabhI lezyAvAn jIvoM kA samAveza ho jAtA hai|' nauvA~ dRSTi (samyaktva) dvAra : tIna dRSTiyoM kI apekSA jIvoM kA alpabahutva 256. etesi NaM bhaMte ! jIvANaM sammaTThiINaM micchaTThiINaM sammAmicchAdiTThINaM ca katare katarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA? ___ goyamA ! samvatthovA jIvA sammAmicchaTThiI 1, sammaTThiI aNaMtaguNA 2, micchaTTiI aNaMtaguNA 3 / dAraM // / [256 pra.] bhagavan ! samyagdRSTi, mithyAdRSTi evaM samyagmithyAdRSTi jIvoM meM kauna kinase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? [256 u.] gautama ! 1. sabase thor3e samyagmidhyAdRSTi jIva haiM, 2. (unase) samyagdRSTi jIva anantaguNe haiM aura 3. (unase bhI) mithyAdRSTi jIva anantaguNe haiN| nauvA~ dRSTidvAra // 6 // vivecana-nauvAM dRSTi dvAra: tIna dRSTiyoM kI apekSA se jIvoM kA alpabahutva-prastuta sUtra (256) meM samyagdRSTi, mithyAdRSTi aura mizradRSTi kI apekSA jIvoM ke alpabahutva kA vicAra kiyA gayA hai| sabase thor3e samyagamithyA (mizra) dRSTi jIva haiM, kyoMki mizradRSTi ke pariNAma kA kAla antarmuhUrta pramANa hI hai, ataeva bahuta hI alpakAla hone se prazna ke samaya ve thor3e se pAe jAte haiN| unakI apekSA samyagdRSTi jIva ananta guNe haiM, kyoMki siddha ananta haiM aura ve samyagdRSTiyoM meM hI sammilita haiN| samyagdRSTiyoM kI apekSA mithyAdRSTi jIva anantaguNe haiM, kyoMki vanaspatikAyika Adi jIva siddhoM se anantaguNe haiM aura vanaspatikAyika mithyAdRSTi hI hote haiN| dasavA~ jJAnadvAra : jJAna aura prajJAna kI apekSA jIvoM kA alpabahutva-- __257. etesi NaM bhaMte ! jIvANaM prAbhiNibohiyaNANINaM sutaNANINaM prohiNANINaM maNapajjavaNANINaM kevalaNANINa ya katare katarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ? goyamA! savvatthovA jIvA maNapajjavaNANI 1, prohiNANI asaMkhejjaguNA 2, AbhiNibohiyaNANI suyaNANI do vi tullA visesAhiyA 3, kevalaNANI aNaMtaguNA 4 / 1. (ka) prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 135-136 (kha) ....."pamhalesA gabbhavakkaMtiyatirikkhajoNiyA saMkhejjaguNA, tirikkhajoNiNIyo saMkhejjaguNAyo, teulesA gabbhavatiyatirikkhajoNiyA saMkhejjagaNA, teulesAno tirikkhajoNiNIo sNkhejjgunnaayo|' prajJApanA. mahAdaNDaka (ma. vR. pR. 136) 2. prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 137 Page #278 -------------------------------------------------------------------------- ________________ se) vi tRtIya bahuvaktavyatApada [ 245 [257 pra.] bhagavan ! AbhinibodhikajJAnI, zrutajJAnI, avadhijJAnI manaHparyavajJAnI aura kevalajJAnI jIvoM meM se kauna kinase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? [257 u.] gautama ! 1. sabase alpa manaHparyavajJAnI haiM, 2. (unase) avadhijJAnI asaMkhyAtaguNe haiM 3. Abhinibodhika (mati) jJAnI aura aura zrutajJAnI; ye donoM tulya haiM aura (avadhijJAniyoM se) vizeSAdhika haiM, 4. (unase) kevalajJAnI anantaguNe haiN| 258. etesi NaM bhaMte ! jIvANaM maiaNNANoNaM sutaaNNANINaM vihaMgaNANINa ya katare katarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA? __ goyamA ! samvatthovA jIvA vibhaMgaNANI 1, maiaNNANI sutaaNNANI do vi tullA praNaMtaguNA 2 / [258 pra.] bhagavan ! ina mati-ajJAnI, zruta-ajJAnI aura vibhaMgajJAnI jIvoM meM se kauna kinase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika hote haiM ? [258 u.] gautama ! 1. sabase thor3e vibhaMgajJAnI haiM, 2. mati-ajJAnI aura zruta-ajJAnI donoM tulya haiM aura (vibhaMgajJAniyoM se) anantaguNe haiM / 259. etesi gaM bhaMte ! jIvANaM prAbhiNibohiyaNANINaM suyaNANINaM prohiNANINaM maNapajjavaNANINaM kevalaNANoNaM matiaNNANINaM sutaaNNANoNaM vibhaMganANINa ya katare katarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA? goyamA ! samvatthovA jIvA maNapajjavaNANI 1, prohiNANI asaMkhejjaguNA 2, prAbhiNibohiyaNANI sutaNANI ya do vi tullA visesAhiyA 3, vihaMgaNANI asaMkhejjaguNA 4, kevalaNANI aNaMtaguNA 5, maiaNNANI sutaaNNANI ya do vi tullA aNaMtaguNA 6 / dAraM 10 // [259 pra.] bhagavan ! ina AbhinibodhikajJAnI, zrutajJAnI, avadhijJAnI, mana:paryavajJAnI, kevalajJAnI, matiajJAnI, zrutaajJAnI aura vibhaMgajJAnI jIvoM meM se kauna kinase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? [256 u.] gautama ! 1. sabase alpa mana:paryavajJAnI jIva haiM, 2. (unase) avadhijJAnI asaMkhyAtaguNe haiM, 3. prAbhinibodhikajJAnI aura zrutajJAnI donoM tulya haiM aura (avadhijJAniyoM se) vizeSAdhika haiM, 4. (unase) vibhaMgajJAnI asaMkhyAtaguNe haiM, 5. (unase) kevalajJAnI anantaguNe haiM, 6. mati-ajJAnI aura zruta-ajJAnI, donoM tulya haiM aura (kevalajJAniyoM se) anantaguNe haiN| dazama (jJAna) dvAra / / 10 // vivecana-dasavA~ jJAnadvAra : jJAna-prajJAna kI apekSA se jIvoM kA pralpabahutva-prastuta tIna sUtroM (257 se 256 taka) meM pAMca jJAna aura tIna ajJAna kI dRSTi se jIvoM ke alpabahutva kA vicAra kiyA gayA hai| jJAna kI apekSA se alpabahutva-sabase thor3e manaHparyAyajJAnI haiM, kyoMki manaHparyavajJAna AmarSaauSadhi Adi RddhiprApta saMyamI puruSoM ko hI hotA hai / unakI apekSA avadhijJAnI asaMkhyAtaguNe haiM, kyoMki avadhijJAna nArakoM, tiryaJcapaMcendriyoM, manuSyoM aura devoM ko bhI hotA hai / unase Abhinibodhika Page #279 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [ prajJApanAsUtra jJAnI aura zrutajJAnI donoM vizeSAdhika haiM, kyoMki jina saMjJI-tiryaJcapaMcendriyoM aura manuSyoM ko avadhijJAna nahIM hotA hai, unheM bhI AbhinibodhikajJAna aura zrutajJAna ho sakate haiN| ina donoM jJAnoM ko paraspara tulya kahane kA kAraNa yaha hai ki ye donoM jJAna paraspara sahacara haiN| ina donoM jJAniyoM se kevalajJAnI anantaguNe haiM, kyoMki siddha kevalajJAnI hote haiM aura ve ananta haiN| prajJAna kI apekSA se alpabahutva-sabase thor3e vibhaMgajJAnI haiM, kyoMki vibhaMgajJAna mithyAdaSTi nairayikoM va devoM aura kinhIM-kinhIM tiryaMcapaMcendriyoM aura manuSyoM ko hI hotA hai / vibhaMgajJAna kI apekSA mati-ajJAna aura zruta-ajJAna donoM anantaguNe haiM, kyoMki vanaspatikAyika jIva bhI mati-ajJAnI aura zruta-ajJAnI hote haiM, aura ve ananta hote haiM / svasthAna meM mati-ajJAnI aura zruta-ajJAnI donoM tulya haiM, kyoMki ye donoM ajJAna paraspara sahacara haiN|| jJAnI aura prajJAnI donoM kA sAmudAyikarUpa se alpabahutva-sabase thor3e manaHparyavajJAnI haiM, tathA unase Age kA alpabahutva pUrvavat hI pUrvokta yukti se samajha lenA cAhie / mati-zrutajJAniyoM se vibhaMgajJAnI jIva asaMkhyAtaguNe haiM, kyoMki devagati aura manuSyagati meM samyagdRSTiyoM se mithyAdRSTi jIva asaMkhyAtaguNe haiN| tathA devoM aura nArakoM meM jo samyagdRSTi hote haiM, ve avadhijJAnI aura mithyAdaSTi vibhaMgajJAnI hote haiM, isa dRSTi se vibhaMgajJAnI unase asaMkhyAtaguNe haiN| unase kevalajJAnI anantaguNe haiM, kyoMki siddha ananta hote haiN| unase mati-ajJAnI aura zruta-ajJAnI anantaguNe haiM, kyoMki matizrata-ajJAnI vanaspatikAyikajIva bhI hote haiM, aura siddhoM se bhI anantaguNe haiM / svasthAna meM ye donoM ajJAna paraspara tulya haiN| gyArahavA~ darzanadvAra : darzana ko apekSA jIvoM kA alpabahutva 260. etesi NaM bhaMte ! jIvANaM cakkhudaMsaNoNaM acavakhudaMsaNINaM prohidalaNoNaM kevaladasaNINa ya katare katarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA? goyamA ! samvatthovA jIvA prohidasaNI 1, cakkhudaMsaNI asaMkhejjaguNA 2, kebaladaMsaNI aNaMtaguNA 3, acakkhudaMsaNI aNaMtaguNA 4 / dAraM 11 // [260 pra.] bhagavan ! ina cakSudarzanI, acakSudarzanI, avadhidarzanI aura kevaladarzanI jIvoM meM se kauna kinase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? [260 u.] gautama ! 1. sabase thor3e avadhidarzanI jIva haiM, 2. (unase) cakSudarzanI jIva asaMkhyAtaguNe haiM, 3. (unase) kevala darzanI anantaguNe haiM, (aura unase bhI) 4. acakSudarzanI jIva anantaguNe haiM ! ___ gyArahavA~ (darzana) dvAra // 11 // vivecana-gyArahavA~ darzanadvAra : darzana kI apekSA se jIvoM kA alpabahutva-prastuta sUtra (260) meM cAra darzanoM kI apekSA se jIvoM ke alpabahutva kA vicAra kiyA gayA hai| 1. 'jattha mainANaM, tattha suyanANa, jattha suyanANaM, tattha mainANaM' 2. 'jattha mai-annANaM, tattha suya-annANaM, jattha suya-annANaM tattha mai-annANaM / ' -prajJApanA. malaya. vRtti, patrAMka 137 3. prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 137 Page #280 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIya bahuvaktavyatApada [247 sabase thor3e avadhidarzanI jIva isalie haiM ki avadhidarzana devoM, nArakoM aura katipaya saMjJItiryaMca paMcendriya jIvoM aura manuSyoM ko hI hotA hai / unakI apekSA cakSudarzanI jIva asaMkhyAtaguNe haiM, kyoMki cakSudarzana sabhI devoM, nArakoM, garbhaja manuSyoM, saMjJI tiyaMcapaMcendriyoM, asaMjJo tiryaMcayaMcendriyoM rindriya jIvoM ko bhI hotA hai| unakI apekSA kevaladarzanI anantagaNe haiM. kyoMki siddha ananta haiM / unakI apekSA bhI acakSurdazanI anantaguNe haiM, kyoMki acakSurdarzaniyoM meM vanaspatikAyika bhI haiM, jo akele hI siddhoM se anantagaNe haiN|' bArahavA~ saMyatadvAra : saMyata Adi kI apekSA jIvoM kA alpabahutva 261. etesi NaM bhaMte ! jIvANaM saMjayANaM asaMjayANaM saMjayAsaMjayANaM nosaMjayanoasaMjayanosaMjatAsaMjatANa ya katare katarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA? goyamA ! samvatthovA jIvA saMjatA 1, saMjayAsaMjatA asaMkhejjaguNA 2, nosaMjatanoprasaMjatanosaMjatAsaMjatA aNaMtaguNA 3, asaMjatA praNataguNA 4 / dAraM 12 // 261 pra.] bhagavan ! ina saMyatoM, asaMyatoM, saMyatAsaMyatoM aura nosaMyata-noasaMyata-nosaMyatAsaMyata jIvoM meM se kauna kinase alpa, bahuta, tulya aura vizeSAdhika haiM ? [261 u.] gautama ! 1. sabase alpa saMyata jIva haiM, 2. (unase) saMyatAsaMyata asaMkhyAtaguNe haiM, 3. (unase) nosaMyata-noasaMyata-nosaMyatAsaMyata jIva anantaguNe haiM (aura unase bhI) 4. asaMyata jIva anantaguNe haiN| bArahavA~ (saMyata) dvAra / / 12 / / vivecama--bArahavA~ saMyatadvAra : saMyata prAdi kI apekSA se jIvoM kA alpabahutva-prastuta sUtra (261) meM saMyata, asaMyata, saMyatAsaMyata evaM nosaMyata-toasaMyata-nosaMyatAsaMyata kI dRSTi se jIvoM ke alpabahutva kA nirUpaNa kiyA gayA hai| sabase thor3e saMyata haiM, kyoMki manuSyaloka meM ve utkRSTata: (adhika se adhika) koTisahasrapRthaktva, arthAt -do hajAra karor3a se nau hajAra karor3a taka hI pAe jAte haiN| unakI apekSA saMyatAsaMyata (dezavirata) asaMkhyAtaguNe haiM, kyoMki manuSya ke atirikta asaMkhyAta tiryacapaMcendriyoM meM bhI dezavirati pAI jAtI hai| unase nosaMyata-noasaMyata (nosaMyatAsaMyata) anantaguNe haiM, kyoMki jo saMyata, asaMyata tathA saMyatAsaMyata tInoM nahIM kahe jA sakate, aise siddha jIva ananta haiN| unase asaMyata anantaguNe haiM, kyoMki vanaspatikAyika jIva bhI asaMyata haiM aura ve akele hI siddhoM se anantaguNe haiM 13 terahavAM upayogadvAra : upayogadvAra kI dRSTi se jIvoM kA alpabahutva 262. etesi NaM bhaMte ! jIvANaM sAgArovauttANaM aNAgArovauttANa ya katare katarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA? goyamA ! savvatthovA jIvA praNAgArovauttA 1, sAgArovauttA saMkhejjaguNA 2 / dAraM 13 / / 1. prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 138 2. 'koDisahassapuhuttaM maNuyaloe saMjayANaM' ---prajJApanA. ma. vRtti, pR. 138 3. prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 138 Page #281 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2481 [prajJApanAsUtra [262 pra.] bhagavan ! ina sAkAropayoga-yukta aura anAkAropayoga-yukta jIvoM meM se kauna kinase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? [262 u.] gautama ! 1. sabase alpa anAkAropayoga vAle jIva haiM, 2. (unase) sAkAropayoga vAle jIva saMkhyAtaguNe haiN| terahavA~ (upayoga) dvAra // 13 // vivecana terahavAM upayogadvAra : upayoga kI dRSTi se jIvoM kA alpabahutva-prastuta sUtra (262) meM sAkAropayogayukta aura anAkAropayogayukta jIvoM ke alpabahutva kI carcA kI gaI hai| anAkAropayoga kA kAla thor3A hotA hai, jabaki sAkAropayogakAla usase asaMkhyAtaguNA adhika hotA hai| isIlie kahA gayA hai ki pRcchAsamaya meM anAkAropayoga-(darzanopayoga) kAla thor3A hone se ve bahuta thor3e pAe jAte haiM, unakI apekSA sAkAropayoga-(jJAnopayoga) upayukta jIva saMkhyAtaguNe hote haiN| kyoMki sAkAropayogakAla lambA hone se pRcchA ke samaya ve bahuta saMkhyA meM pAye jAte haiN| caudahavA~ AhAradvAra : AhAraka-anAhAraka jIvoM kA alpabahutva-- 263. etesiNaM bhaMte ! jIvANaM pAhAragANaM praNAhAragANa ya katare katarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA? ___ goyamA ! samvatthovA jIvA aNAhAragA 1, pAhAragA asaMkhejjaguNA 2 / dAraM 14 // [263 pra.] bhagavan ! ina AhArakoM aura anAhArakajIvoM meM se kauna kinase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? [263 u.] gautama ! 1. sabase kama anAhAraka jIva haiM, 2. (unase) AhAraka jIva asaMkhyAtaguNe haiN| caudahavA~ (AhAra) dvAra // 14 // vivecana-caudahavA~ prAhAradvAra : prAhAra kI apekSA jIvoM kA alpabahutva-prastuta sUtra (263) meM AhAraka-anAhAraka jIvoM ke alpabahutva kI carcA kI gaI hai| sabase thor3e anAhAraka jIva haiM, kyoMki vigrahagati karate hue jIva, samudghAtaprApta kevalI, aura ayogI siddha jIva hI anAhAraka hote haiN| unakI apekSA AhAraka jIva asaMkhyAta guNe haiM / prazna ho sakatA hai ki AhAraka jIvoM meM vanaspatikAyika bhI haiM aura ve siddhoM se ananta haiM, to anAhArakoM se ve anantaguNe kyoM nahIM batAe gae ? asaMkhyAtaguNe hI kyoM batAe gae ? isakA samAdhAna yaha hai ki sUkSma nigoda saba milakara bhI asaMkhyAta haiM, usameM bhI ve antarmuhUrtasamaya kI rAzi ke tulya haiM, tathA sadaiva vigrahagati meM hI rahate haiM, isalie unameM anAhAraka bhI bahuta adhika hote haiM aura ve samagrajIvarAzi ke asaMkhyeyabhAga ke tulya hote haiM / ata: unakI apekSA AhArakajIva asaMkhyAtaguNe hI haiM, anantaguNe nhiiN| 1. prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 138 2. viggahagaimAvannA kevaliyo samuhayA ajogI ya / siddhAya aNAhArA, sesA AhAragA jIvA // -prajJApanA. ma. vRtti, patrAMka 138 3. (ka) prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 138 Page #282 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIya bahuvaktavyatApada] [249 pandrahavA~ bhASakadvAra : bhASA kI apekSA se jIvoM kA alpabahutva 264. ete si NaM bhaMte ! jIvANaM bhAsagANaM prabhAsahANa ya katare katarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA? goyamA! samvatthovA jIvAbhAsagA1. prabhAsagA praNaMtagaNA 2 dAraM 15 // [264 pra.] bhagavan ! ina bhASaka aura abhASaka jIvoM meM se kauna kinase alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika hote haiM ? [264 u.] gautama ! 1. sabase alpa bhASaka jIva haiM, 2. (unase) anantaguNe abhASaka haiN| pandrahavA~ (bhASaka) dvAra // 15 // vivecana-pandrahavAM bhASakadvAra : bhASA kI apekSA se jIvoM kA alpabahutva-prastuta sUtra meM bhASaka aura abhASaka jIvoM ke alpabahutva kI carcA kI gaI hai| bhASaka aura prabhASaka kI vyAkhyA-jo jIva bhASAlabdhi-sampanna haiM, ve bhASaka aura jo bhASAlabdhi-vihIna haiM, ve abhASaka kahalAte haiM / bhASakoM kI apekSA prabhASaka anantagaNe kyoM ?-bhASaka jIva dvIndriya se lekara paMcendriya taka ke jIva haiM, jabaki abhASakoM meM ekendriya jIva haiM, jinameM akele vanaspatikAyika jIva hI ananta haiM, isalie bhASakoM se abhASaka anantaguNe kahe gae haiM / ' solahavA~ parittadvAra : paritta Adi kI dRSTi se jIvoM kA alpabahutva 265. etesi NaM bhaMte ! jIvANaM parittANaM aparittANaM noparittanoaparittANa ya katare katarehito adhpA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatthovA jovA parittA 1, noparittano aparittA aNaMtaguNA 2, aparittA praNataguNA 3 / dAraM 16 // [265 pra.] bhagavan ! ina parIta, aparIta aura noparIta-noaparIta jIvoM meM se kauna kinase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? / [265 u.] gautama ! 1. sabase thor3e parIta jIva haiM, 2. (unase) noparIta-noaparIta jIva anantaguNe haiM aura 3. (unase bhI) aparIta jIva anantaguNe haiN| solahavA~ (parItta) dvAra / / 16 / / vivecana-solahavA~ parItadvAra : parIta Adi kI dRSTi se jIvoM kA alpabahutva-prastuta sUtra (265) meM parIta, aparIta aura noparIta-noaparIta jIvoM kI nyUnAdhikatA kA pratipAdana kiyA gayA hai| parIta prAdi kI vyAkhyA-parota kA sAmAnyatayA artha hotA haiM-parimita yA sImita / isa dRSTi se 'parIta' do prakAra ke batAe gae haiM-bhavaparIta aura kAyaparIta / bhavaparIta unheM kahate haiM, 1. prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 139 Page #283 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 250 ] [ prajJApanAsUtra jinakA saMsAra (bhavabhramaNa) kucha kama apArddha-pudgalaparAvartanamAtra raha gayA hai| 'kAyaparIta' kahate haiM--pratyekazarIrI ko| bhavaparIta zuklapAkSika hote haiM aura kAyaparIta pratyekazarIrI hote haiM / aparIta unheM kahate haiM-~-jinakA saMsAra parIta-parimita na huA ho, aise jIva kRSNapAkSika hote haiN| parIta prAdi kI dRSTi se alpabahutva-pUrvokta donoM prakAra ke parIta jIva sabase thor3e haiM, kyoMki samasta jIvoM kI apekSA zuklapAkSika evaM pratyekazarIrI kama haiN| unakI apekSA noparItanoaparIta arthAt ina donoM se alaga siddha bhagavan haiM, jo ki ananta haiM, isalie anantaguNe haiM aura unase aparIta yAnI kRSNapAkSika jIva anantaguNe haiM, kyoMki akele vanaspatikAyika jIva hI ananta haiM / ve siddhoM se anantaguNe haiN|' satrahavA~ paryAptadvAra : paryApti kI apekSA se jIvoM kA alpabahatva 266. eesi NaM bhaMte ! jIvANaM pajjattANaM apajjattANaM nopajjattanoapajjattANa ya katare katarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ? goyamA ! samvatthovA jIvA nopajjattaganoapajjattagA 1, apajjattagA aNaMtaguNA 2, pajjattagA saMkhejjaguNA 3 / dAraM 17 // [266 pra.] bhagavan ! ina paryAptaka, aparyAptaka aura noparyAptaka-noaparyAptaka jIvoM meM se kauna kinase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? [266 u.] gautama ! 1. sabase alpa noparyAptaka-noaparyAptaka jIva haiM, 2. (unase) aparyAptaka jIva anantaguNe haiM, (aura unase bhI) 3. paryAptaka jIva saMkhyAtaguNe haiN| satrahavA~ (paryApta) dvAra / / 17 / / vivecana-satrahavA~ paryAptadvAraH paryApti kI apekSA se jIvoM kA alpabahutva-prastuta (266veM) sUtra meM paryAptaka, aparyAptaka aura noparyAptaka-noaparyAptaka jIvoM ke alpabahutva kA nirUpaNa kiyA gayA hai| paryApti kI apekSA se jIvoM kI nyUnAdhikatA-sabase kama noparyAptaka-noaparyAptaka jIva haiM, kyoMki paryApti aura aparyApti se rahita siddha haiM, jo paryAptakoM aura aparyAptakoM se kama haiN| unakI apekSA se aparyAptaka anantagaNe haiM, kyoMki sAdhAraNavanaspatikAyika siddhoM se anantagaNe haiM, jo sarvakAla meM aparyAptaka hI pAe jAte haiM / unakI apekSA paryAptaka jIva saMkhyAtaguNe haiM / aThArahavA~ sUkSmadvAra : sUkSma Adi kI dRSTi se jIvoM kA alpabahatva-~-- 267. eesi NaM bhaMte ! jIvANaM suhamANaM bAdarANaM nosuhamanobAdarANa ya katare katarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ? ___ goyamA! savvatthovA jIvA NosuhumaNobAdarA 1, bAdarA aNaMtaguNA 2, suhumA asaMkhejjaguNA 3 / dAraM 18 // 1. prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 139 2. prajJApanAsUtra, malaya. vRtti, patrAMka 139 . Page #284 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [251 tRtIya bahuva ktavyatApada ] [267 pra.] bhagavan ! sUkSma, bAdara aura nosUkSma-nobAdara jIvoM meM se kauna kinase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? [267 u.] gautama ! 1. sabase alpa nosUkSma-nobAdara jIva haiM, 2. (unase) bAdara jIva anantaguNe haiM aura (unase bhI) 3. sUkSma jIva asaMkhyAtaguNe haiN| aThArahavA~ (sUkSma) dvAra // 18 // vivecana-aThArahavA~ sakSmadvAra-prastuta sUtra (267) meM sUkSma, bAdara evaM nosUkSma-nobAdara jIvoM ke alpabahutva kA nirUpaNa kiyA gayA hai| sUkSmadvAra ke mAdhyama se alpabahutva-sabase alpa nosUkSma-nobAdara arthAt siddhajIva haiM, kyoMki ve sUkSma jIvarAzi aura bAdara jIvarAzi ke anantabhAga ke barAbara haiN| unase bAdarajIva anantaguNe haiM, kyoMki bAdara nigodajIva siddhoM se anantaguNe haiN| unase sUkSma jIva asaMkhyAtaguNe haiM, kyoMki bAdaranigodoM kI apekSA sUkSmanigoda asaMkhyAtaguNe adhika haiN|' unnIsavA~ saMjJodvAra : saMjJo Adi kI dRSTi se jIvoM kA alpabahutva 268. etesi NaM bhaMte ! jIvANaM saNNoNaM asaNNINaM nosaNNonoasaNNoNa ya katare katarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ? | __ goyamA! samvatthovA jIvA saNNI 1, gosaNNINoasaNNI aNaMtaguNA 2, asaNNI aNaMtaguNA 3 / dAraM 16 / / [268 pra.] bhagavan ! saMjJI, asaMjJI aura nosaMjI-noasaMjJI jIvoM meM se kauna kinase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? [268 u.] gautama ! 1. sabase alpa saMjJI jIva haiM, 2. (unase) nosaMjJI-noasaMjJI jIva anantaguNe haiM (aura unase bhI) 3. asaMjJIjIva ananta guNe haiN| unnIsavA~ (saMjJI) dvAra // 19 // vivecana--unnIsavA~ saMjJodvAra : saMjJI prAdi kI dRSTi se jIvoM kA alpabahutva-prastuta sUtra (268) meM saMjJI, asaMjJI aura nosaMjJI-noasaMjJI jIvoM ke alpabahutva kA nirUpaNa kiyA gayA hai / sabase kama saMjJI jIva haiM, kyoMki viziSTa mana vAle jIva hI saMjJI hote haiM aura aise jIva sabase kama haiM / saMjJiyoM kI apekSA nosaMjJI-noasaMjJI (siddha) jIva anantaguNe haiM, unakI apekSA asaMjIjIva anantaguNe haiM, kyoMki vanaspatikAya Adi jIva ananta haiM, jo siddhoM se bhI anantaguNe haiN| bIsavA~ bhavasiddhikadvAra : bhavasiddhikadvAra ke mAdhyama se alpabahatva 266. etesi NaM bhaMte ! jIvANaM bhavasiddhiyANaM prabhavasiddhiyANaM NobhavasiddhiyaNoprabhavasiddhiyANa ya katare katarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatthovA jovA prabhavasiddhiyA 1, NobhavasiddhiyaNoabhavasiddhiyA aNaMtaguNA 2, bhavasiddhiyA aNaMtaguNA 3 / dAraM 20 // 1. prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 139 2. prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 139 Page #285 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 252] [ prajJApanAsUtra [266 pra.] bhagavan ! ina bhavasiddhika, abhavasiddhika aura nobhavasiddhika-noabhavasiddhika jIvoM meM se kauna kina se alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? [266 u.] gautama ! 1. sabase thor3e abhavasiddhika jIva haiM, 2. (unase) nobhavasiddhikanoprabhavasiddhika jIva anantaguNe haiM aura (unase bhI) 3. bhavasiddhika jIva anantaguNe haiM / ___ bIsavA~ (bhava) dvAra // 20 // vivecana-bIsavA~ bhavasiddhikadvAra : bhavasiddhikadvAra ke mAdhyama se jIvoM kA alpabahatvaprastuta sUtra (266) meM bhavasiddhika, abhavasiddhika aura nobhavasiddhika noprabhavasiddhika jIvoM kA alpabahutva pratipAdita kiyA gayA hai| sabase kama abhavasiddhikaH abhavya-mokSagamana ke ayogya jIva haiM, kyoMki ve jaghanya yuktAnantaka pramANa vAle haiN| anuyogadvAra ke anusAra-'utkRSTa parItAnanta meM eka rUpa (saMkhyA) milAne se 'jaghanya yuktAnantaka' hotA hai; abhavasiddhika utane hI haiN| unakI apekSA nobhavasiddhika-nozrabhavasiddhika anantaguNe haiM, kyoMki jo bhavya bhI nahIM aura abhavya bhI nahIM, aise jIva siddha haiM aura ve ajaghanyotkRSTa yuktAnantaka-parimANa haiM, isa kAraNa ve ananta haiM / unakI apekSA bhavasiddhika-bhavyamokSagamanayogya jIva anantaguNe haiM, kyoMki siddha eka bhavyanigodarAzi ke anantabhAgakalpa hote haiM aura aisI bhavya jIvanigodarAziyA~ loka meM asaMkhyAta haiN| ikkIsavA~ astikAyadvAra : astikAyadvAra ke mAdhyama se SaDdravya kA alpabahutva 270. etesi NaM bhaMte ! dhammasthikAya-pradhammasthikAya-mAgAsathikAya-jIvasthikAya-poggalathikAya-praddhAsamayANaM davaTTayAe katare katarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ? goyamA! dhammatthikAe adhammasthikAe prAgAsasthikAe ya ee tinni vi tullA danvayAe samvatthovA 1, jIvasthikAe davaTThayAe aNaMtaguNe 2, poggalasthikAe davaTThayAe aNaMtaguNe 3, praddhAsamae davdhaTTayAe aNaMtaguNe 4 / 270 pra.] bhagavan ! dharmAstikAya, adharmAstikAya, AkAzAstikAya, jIvAstikAya, pudgalAstikAya aura addhA-samaya (kAla) ina dravyoM meM se, dravya kI apekSA se kauna kisase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika hai ? [270 u.] gautama ! 1. dharmAstikAya, adharmAstikAya aura AkAzAstikAya, ye tInoM hI tulya haiM tathA dravya kI apekSA se sabase alpa haiM; 2. (inakI apekSA) jIvAstikAya dravya kI apekSA se anantaguNa hai; 3. (isase) pudgalAstikAya dravya kI apekSA se anantaguNa hai; 4. (aura isase bhI) addhA-samaya (kAladravya) dravya kI apekSA se anantaguNa hai| 271. eesi NaM bhaMte ! dhammasthikAya-adhammasthikAya-pAgAsasthikAya-jIvasthikAya-poggalatthikAya-zraddhAsamayANaM padesaTTayAe katare katarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA? 1. 'ukkosae parittANatae rUke pakkhite jahannayaM juttANatayaM hoi, abhavasiddhiyA vi tattiyA ceva' -anuyogadvAra 2. prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 140 Page #286 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIya bahuvaktavyatApada ] [ 253 - goyamA ! dhammatyikAe adhammasthikAe ya ete NaM do vi tullA padesaTTayAe savvatthovA 1, jIvatyikAe padesaTutAe aNaMtaguNe 2, poggalasthikAe padesaTTayAe aNaMtaguNe 3, zraddhAsamae padesaTTayAe aNaMtaguNe 4, pAgAsatthikAe padesaTTatAe aNaMtaguNe 5 / [271 pra. he bhagavan ! dharmAstikAya, adharmAstikAya, AkAzAstikAya, jIvAstikAya, pudgalAstikAya aura addhAsamaya ; ina (dravyoM) meM se pradeza kI apekSA se kauna kisase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? [271 u.] gautama ! 1. dharmAstikAya aura adharmAstikAya, ye donoM pradezoM kI apekSA se tulya haiM aura sabase thor3e haiM, 2. (inakI apekSA) jIvAstikAya pradezoM kI apekSA se anantaguNa hai, 3. (isakI apekSA) pudgalAstikAya pradezoM kI apekSA se anantaguNa hai, 4. (isakI apekSA) praddhA-samaya (kAla) pradezApekSayA anantaguNa hai; 5. (isase) AkAzAstikAya pradezoM kI dRSTi se anantaguNa hai| 272. [1] etassa NaM bhaMte ! dhammasthikAyassa davaTTha-padesadvatAe katare katarehito appA vA bahuMyA vA tullA vA vise sAhiyA vA ? goyamA ! savvasthove ege dhammasthikAe davaTThatAe, se ceva padesaTutAe asaMkhejjaguNe / {272-1 pra.] bhagavan ! isa dharmAstikAya ke dravya aura pradezoM kI apekSA se kauna kisase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika hai ? [272-1 u.] gautama ! 1. sabase alpa dravya kI apekSA se eka dharmAstikAya (dravya) hai aura 2. vahI pradezoM kI apekSA se asaMkhyAtaguNA hai| [2] etassa NaM bhaMte ! adhammasthikAyassa davvaTTha-padesaTTatAe katare katarehito appA vA bahuyA vA tullA vA bisesAhiyA vA? goyamA ! savvatthove ege pradhammatthikAe davvaTThatAe, se ceva padesaTutAe asaMkhejjaguNe / [172-1 pra.] bhagavan ! isa adharmAstikAya ke dravya aura pradezoM kI apekSA se kauna kisase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika hai ? [272-2 u.] gautama ! 1. sabase alpa dravya kI apekSA se eka adharmAstikAya (dravya) hai; aura 2. vahI pradezoM kI apekSA se asaMkhyAtaguNA hai / [3] etassa NaM bhaMte ! mAgAsasthikAyassa davvaTu-padesaTutAe katare katarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA? goyamA ! sabvatthove ege pAgAsatthikAe davadvatAe, se ceva padesadvatAe aNaMtaguNe / [272-3 pra.] bhagavan ! isa AkAzAstikAya ke dravya aura pradezoM kI apekSA se kauna kisase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika hai ? [272-3 u.] gautama ! 1. sabase alpa dravya kI apekSA se eka AkAzAstikAya (dravya) hai aura 2. vahI pradezoM kI apekSA se anantaguNa hai| Page #287 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 254 ] [prajJApanAsUtra [4] etassa NaM bhaMte ! jIvatthikAyassa davaTTha-padesaTutAe katare katarehito pradhyA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ? goyamA ! samvatyove jIvasthikAe davaTThayAe, se ceva padesadvatAe asNkhejjgunne| [272-4 pra.] bhagavana ! isa jIvAstikAya ke dravya aura pradezoM kI apekSA se kauna kisase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika hai ? [272-4 u.] gautama ! 1. sabase alpa dravya kI apekSA se jIvAstikAya hai aura 2. vahI pradezoM kI apekSA se asaMkhyAtaguNa hai| [5] etassa NaM bhaMte ! poggalasthikAyassa davaTTha-padesaTutAe katare katarehito appA vA bahuyA vA tallA vA visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatthove poggalasthikAe davaTTayAe, se ceva padesaTTayAe asaMkhejjaguNe / [272-5 pra.] bhagavan ! isa pudgalAstikAya ke dravya aura pradezoM kI dRSTi se kauna kisase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika hai ? . [272.5 u.] gautama ! 1. sabase alpa pudgalAstikAya dravya kI apekSA se hai, 2. pradezoM kI apekSA se vahI asaMkhyAtaguNA hai / [6] zraddhAsamae Na pucchijjai padesAbhAvA / [272-6] kAla (addhA-samaya) ke sambandha meM prazna nahIM pUchA jAtA, kyoMki usameM pradezoM kA abhAva hai| 273. etesi gaM bhaMte ! dhammasthikAya-adhammasthikAya-pAgAsasthikAya-jIvasthikAya-poggalasthikAya-zraddhAsamayANaM davaTTha-padesaTTatAe katare katarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA? goyamA ! dhammasthikAe adhammatthikAe aAgAsasthikAe ya ete NaM tiNNi vi tullA davaTThapAe savvatthovA 1, dhammatthikAe adhammasthikAe ya ete NaM doNi vi tullA padesaTutAe asaMkhejjaguNA 2, jIvasthikAe davaTThayAe aNaMtaguNe 3, se ceva padesaTThatAe asaMkhejjaguNe 4, poggalatthikAe davaTTayAe aNaMtaguNe 5, se ceva padesaTTayAe asaMkhejjaguNe 6, praddhAsamae dabaTu-padesaTTayAe aNaMtaguNe 7, pAgAsasthikAe paesaTTayAe aNaMtaguNe 8 / dAraM 21 // [273 pra.] bhagavan ! dharmAstikAya, adharmAstikAya, AkAzAstikAya, jIvAstikAya, pudgalAstikAya aura addhA-samaya (kAla), inameM se dravya aura pradezoM kI apekSA se kauna kisase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika hai ? [273 u.] gautama ! 1. dharmAstikAya, adharmAstikAya aura AkAzAstikAya, ye tIna (dravya) tulya haiM tathA dravya kI apekSA se sabase alpa haiM, 2. (inase) dharmAstikAya aura adharmAstikAya ye donoM pradezoM kI apekSA se tulya haiM tathA asaMkhyAtaguNe haiM, 3. (inase) jIvAstikAya, dravya Page #288 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIya bahuvaktavyatApada [ 255 kI apekSA anantagaNa hai, 4. vaha pradezoM kI apekSA se asaMkhyAtaguNA hai, 5. (isase) pudgalAstikAya dravya kI apekSA se anantaguNA hai, 6. vahI (pudgalAstikAya) pradezoM kI apekSA se asaMkhyAtaguNa hai| 7. zraddhA-samaya (kAla) (usase) dravya aura pradezoM kI apekSA se anantaguNA hai, 7. aura (isase bhI) AkAzAstikAya pradezoM kI apekSA anantaguNa hai| ikkIsavA~ (astikAya) dvAra / / 21 // vivecana---ikkIsavA~ astikAyadvAra : astikAyadvAra ke mAdhyama se SaDdravyoM kA alpabahutvaprastuta cAra sUtroM (sU. 270 se 273 taka) meM dravya, pradezoM va dravya aura pradezoM-donoM kI apekSA se dharmAstikAya Adi SaDdravyoM ke alpabahutva kA vicAra kiyA gayA hai| dravya kI apekSA se SaDdravyoM kA alpabahatva-(1) dharmAstikAyAdi tIna dravya, dravya rUpa se eka-eka saMkhyA vAle hone se sabase alpa haiM / jIvAstikAya ina tInoM se dravya kI apekSA se anantaguNe haiM, kyoMki jIva ananta haiM aura ve pratyeka pRthaka-pRthak dravya haiN| usase bhI pudgalAstikAya dravyApekSayA anantaguNA hai, kyoMki paramANu, dvipradezIskandha Adi pRthak-pRthaka dravya svatantra dravya haiM, aura ve sAmAnyatayA tIna prakAra ke haiM-prayogapariNata, mizrapariNata aura visrsaaprinnt| inameM se sirpha prayogapariNata pudgala jIvoM kI apekSA anantaguNe haiM / isake atirikta pratyeka jIva ananta-ananta jJAnAvaraNIya, darzanAvaraNIya, vedanIya aAdi karmaparamANuoM (skandhoM) se AveSTita-pariveSTita (sambaddha) hai, jaisA ki vyAkhyAprajJapti (bhagavatI) meM kahA hai- 'sabase thor3e prayogapariNata pudgala haiM, unase mizrapariNata pudgala anantaguNe haiM aura unase bhI vistrasApariNata anantaguNe haiM / ' ataH yaha siddha huA ki pudgalAstikAya, dravya kI apekSA se jIvAstikAya dravya se anantagaNA hai| pudagalAstikAya kI apekSA praddhA-kAla dravyarUpa se anantagaNA hai; kyoMki eka hI paramANa ke bhaviSyata kAla vipradezI yAvat dazapradezI, saMkhyAtapradezI, asaMkhyAtapradezI aura anantapradezI skandhoM ke sAtha pariNata hone ke kAraNa eka hI paramANu ke bhAvIsaMyoga ananta haiM aura pRthak-pRthak kAloM meM hone vAle ve ananta saMyoga kevalajJAna se hI jAne jA sakate haiN| jaise eka paramANu ke ananta saMyoga hote haiM, vaise dvipradezIskandha Adi sarvaparamANuoM ke pratyeka ke ananta-ananta saMyoga bhinna-bhinna kAloM meM hote haiN| ye saba pariNamana manuSyaloka (kSetra) ke antargata hote haiM / isalie kSetra kI dRSTi se eka-eka paramANu ke bhAvI saMyoga ananta haiN| jaise- yaha paramANu amuka kAla meM amuka AkAza-pradeza meM avagAhana karegA, dUsare samaya meM kisI dUsare AkAza-pradeza meM / jaise--eka paramANu ke kSetra kI dRSTi se vibhinnakAlavartI ananta bhAvIsaMyoga haiM, vaise hI anantapradezaskandhaparyanta dvipradezI Adi skandhoM ke pratyeka ke eka-eka prAkAzapradeza meM avagAhana-bheda se bhinna-bhinna kAloM meM hone vAle bhAvIsaMyoga ananta hai / isI prakAra kAla kI apekSA bhI yaha paramANu isa prAkAzapradeza meM eka samaya kI sthiti vAlA, do grAdi samayoM kI sthiti vAlA hai. isa prakAra eka paramANa ke eka AkAzapradeza meM asaMkhyAta bhAvIsaMyoga hote haiM, isI taraha sabhI AkAzapradezoM meM pratyeka paramANu ke asaMkhyAtaasaMkhyAta bhAvI saMyoga hote haiM, phira punaH puna: una aAkAzapradezoM meM kAla kA parAvartana hone para aura kAla ananta hone se, kAla kI apekSA se bhAvI saMyoga ananta hote haiN| jaise eka paramANu ke kSetra evaM kAla kI apekSA se ananta bhAvIsaMyoga hote haiM tathA sabhI dvipradezI skandhAdi paramANuoM ke pratyeka ke pRthak-pRthak ananta-ananta saMyoga hote haiN| isI prakAra bhAva kI apekSA se bhI samajha lenA cAhie / yathA- yaha paramANu amuka kAla meM eka guNa kAlA hogaa| isa prakAra eka hI paramANu ke 1. 'savvathovA puggalA payogapariNayA, mosapariNayA aNaMtaguNA, vIsasApariNayA annNlgunnaa|' - vyAkhyAprajJaptisUtra Page #289 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 256] [prajJApanAsUtra bhAva kI apekSA se bhinna-bhinnakAlIna ananta saMyoga samajha lene cAhie / eka paramANu kI taraha sabhI paramANuoM evaM dvipradezI Adi skandhoM ke pRthaka-pRthak ananta saMyoga bhAva kI apekSA se bhI hote haiN| isa prakAra vicAra karane para eka hI paramANu ke dravya, kSetra, kAla aura bhAva-vizeSa ke sambandha se ananta bhAvIsamaya siddha hote haiM aura jo bAta eka paramANu ke viSaya meM hai, vahI saba paramANuoM evaM dvipradezika Adi skandhoM ke sambandha meM bhI samajha lenI caahie| yaha saba pariNamanazIla kAla nAmaka vastu ke binA, aura pariNamanazIla pudgalAstikAya Adi vastuoM ke binA saMgata nahIM ho sktaa|' jisa prakAra paramANu, dvipradezika Adi skandhoM meM se pratyeka ke dravya-kSetra-kAla-bhAvavizeSa ke sambandha se ananta bhAvI addhAkAla pratipAdita kiye gae haiM, isI prakAra bhUta addhAkAla bhI samajha lene caahie| (2) dharmAstikAya prAdi kA pradezoM ko apekSA se alpabahutva-dharmAstikAya aura adharmAstikAya, ye donoM pradezoM kI apekSA se tulya haiM, kyoMki donoM ke pradeza lokAkAza ke pradezoM ke jitane hI haiM / ataH anya dravyoM se inake pradeza sabase kama haiM 1 ina donoM se jIvAstikAya pradezoM kI apekSA se anantaguNa hai, kyoMki jIva dravya ananta haiM, unameM se pratyeka jIvadravya ke pradeza lokAkAza ke pradezoM ke barAbara haiN| usase bhI pudagalAstikAya pradezoM kI apekSA se anantaguNa hai / kyoMki pudgala kI anya vargaNAoM ko chor3a diyA jAe aura kevala karmavargaNAoM ko hI liyA jAe to bhI jIva kA eka-eka pradeza ananta-ananta karmaparamANuoM (karmaskandha pradezoM) se prAvRta hai| karmavargaNA ke atirikta audArika, vaikriya Adi anya aneka vargaNAe~ bhI haiM / ataeva sahaja ho yaha siddha ho jAtA hai ki jIvAstikAya ke pradezoM se pudgalAstikAya ke pradeza anantaguNe haiN| pudgalAstikAya kI apekSA bhI addhAkAla ke pradeza anantaguNe haiM, kyoMki pahale kahe anusAra eka-eka pudgalAstikAya ke usa-usa (vibhinna) dravya, kSetra, kAla aura bhAva ke sAtha sambandha ke kAraNa atIta aura anAgata kA kAla ananta-ananta hai| addhAkAla kI apekSA AkAzAstikAya pradezoM kI dRSTi se anantaguNa hai, kyoMki alokAkAza sabhI aura ananta aura asIma hai / dravya aura pradezoM kI apekSA se dharmAstikAya prAdi kA alpabahutva-dharmAstikAya, adharmAstikAya ye donoM dravya kI dRSTi se thor3e haiM, kyoMki ye donoM eka-eka dravya hI haiN| kintu pradezoM kI apekSA se ve dravya se asaMkhyAtaguNe haiM, kyoMki donoM asaMkhyAtapradezI haiM / AkAzAstikAya dravya kI dRSTi se sabase kama hai, kyoMki vaha eka hai, magara pradezoM kI apekSA se vaha anantaguNa hai kyoMki usake pradeza anantAnanta haiN| jIvAstikAya dravya kI dRSTi se alpa hai aura pradezoM kI daSTi se asaMkhyAtaguNa hai, kyoMki eka-eka jIva ke lokAkAza ke pradezoM ke tulya asaMkhyAtaasaMkhyAta pradeza haiM / dravya kI apekSA pudgalAstikAya kama hai, kyoMki pradezoM se dravya kama hI hote haiM, pradezoM kI dRSTi se pudgalAstikAya asaMkhyAtaguNe haiN| yaha prazna ho sakatA hai ki loka meM anantapradezI pudgalaskandha bahuta haiM, ataeva pudgalAstikAya dravya kI apekSA pradezoM se anantaguNa honA cAhie, -. .. ..---- 1. saMyogapuraskArazca nAma bhAvini hi yujyate kAle / na hi saMyogapuraskAro hyasatA kecidupapattaH // 1 // -prajJApanA. ma. vRtti, patrAMka 141 2. prajJApanAsUtra malaya. vRtti patrAMka 141 Page #290 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIya bahuvaktavyatApara] [257 isakA samAdhAna yaha hai ki dravya kI dRSTi se anantapradezI skandha sabase svalpa haiM, paramANu Adi atyadhika haiM / Age prajJApanAsUtra meM kahA jAegA'-"sabase kama dravya kI dRSTi se anantapradezI skandha haiM, dravyadRSTi se paramANupudgala anantaguNe haiN| dravyadRSTi se saMkhyAtapradezI skandha saMkhyAtaguNe haiM aura asaMkhyAtapradezI skandha asaMkhyAtaguNe haiM / " isa pATha ke anusAra jaba samasta pudgalAstikAya kA pradezadRSTi se cintana kiyA jAtA hai, taba anantapradezI skandha atyanta kama aura paramANu atyadhika tathA pRthak-pRthak dravya hone se asaMkhyapradezI skandha paramANuoM kI apekSA asaMkhyAtaguNe haiM / ataH pradezoM kI apekSA pudgalAstikAya asaMkhyAtaguNA hI ho sakatA hai, anantaguNA nhiiN| kAladravya ke viSaya meM dravya aura pradezoM ke alpabahutva ko lekara prazna hI nahIM uThAnA cAhie, kyoMki kAla ke pradeza nahIM hote / kAla sirpha dravya hI hai, usake pradeza nahIM hote, kyoMki jaba paramANu paraspara sApekSa (ekameka) hokara pariNata hote haiM, tabhI unakA samUha skandha kahalAtA hai aura usake avayava pradeza kahalAte haiN| yadi ve paramANu paraspara nirapekSa hoM to unake samUha ko skandha nahIM kaha sakate / praddhA-samaya (kAla) paraspara nirapekSa haiM, skandha ke samAna paraspara (piDita) sApekSa dravya nahIM haiM / jaba vartamAna samaya hotA hai to usake Age-pIche ke samaya kA abhAva hotA hai / ataeva unameM skandharUpa pariNAma kA abhAva hai| ataeva addhA-samaya (kAladravya) ke pradeza nahIM hote| dharmAstikAyAdi kA eka sAtha dravya aura pradeza kI apekSA se prApabahatva--sabase kama dravyadRSTi se dharmAstikAya Adi tInoM dravya haiM, kyoMki tInoM eka-eka dravya haiN| inakI apekSA pradezoM kI apekSA se dharmAstikAya aura adharmAstikAya donoM tulya va asaMkhyAtaguNe haiM, kyoMki donoM ke pradeza asaMkhyAta-asaMkhyAta haiN| ina donoM se jIvAstikAya dravyadRSTi se anantaguNA hai, kyoMki jIvadravya ananta haiN| unase jIvAstikAya pradezadRSTi se asaMkhyAtaguNA hai, kyoMki pratyeka jIva ke asaMkhyAtaasaMkhyAta pradeza hote haiN| pradezarUpa jIvAstikAya se dravyarUpa pudgalAstikAya anantaguNA hai, kyoMki jIva ke eka-eka pradeza ke sAtha ananta-ananta karmapudgaladravya sambaddha haiN| dravyarUpa pudgalAstikAya se pradezarUpa pudgalAstikAya asaMkhyAtaguNA hai / isakA kAraNa pahale batAyA jA cukA hai| pradezarUpa pudgalAstikAya kI apekSA addhA-samaya (kAla) dravya aura pradeza kI dRSTi se pUrvokta yukti ke anusAra anantaguNA hai, isakI apekSA aAkAzAstikAya pradezoM kI dRSTi se anantaguNA hai, kyoMki AkAzAstikAya sabhI dizAoM meM ananta hai, usakI kahIM sImA nahIM hai; jabaki praddhA-samaya (kAla) sirpha manuSyakSetra meM hotA hai| bAIsavA~ caramadvAra : carama aura acarama jIvoM kA alpabahutva 274. etesi NaM bhaMte ! jIvANaM carimANaM pracarimANa ya katare katarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatyovA jIvA acarimA ?, carimA aNaMtaguNA 2 / dAraM 22 // 'samvatyovA aNaMtapaesiyA khaMdhA danvayAe, paramANupoggalA davvaTTayAe agaMtaguNA, saMkhejjapaesiyA khaMdhA davvaTThayAe saMkhejjaguNA, asaMkhejjapaesiyA khaMdhA damvaTThayAe asaMkhejjaguNA / ' -prajJApanA: pada, 3 su. 330 2. prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 142-143 Page #291 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 258 ] [ prajJApanAsUtra [274 pra.] bhagavan ! ina carama aura acarama jIvoM meM se kauna kinase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? [274 u.] gautama ! acarama jIva sabase thor3e haiM, (unase) carama jIva anantaguNe haiM / bAvIsavA~ (carama) dvAra / / 22 // vivecana-bAvIsavA~ caramadvAra--carama aura acarama jIvoM kA alpabahutva-carama praura pracarama kI vyAkhyA--jina jIvoM kA isa saMsAra meM carama-antima bhava (janma-maraNa) saMbhava haiM, ve carama kahalAte haiM athavA jo jIva yogyatA se bhI carama bhava (nizcitarUpa se mokSa) ke yogya haiM, ve bhavya bhI carama kahalAte haiN| acarama (caramabhava ke abhAva vAle) abhavya haiM yA jinakA aba caramabhava (zeSa) nahIM haiM, ve acarama-siddha kahalAte haiN| carama aura acarama kA alpabahutva-sabase kama acarama jIva haiM, kyoMki abhavya aura siddha, donoM prakAra ke acarama milakara bhI ajaghanyotkRSTa ananta hote haiM; jabaki ubhayavidha carama (caramazarIrI tathA bhavyajIva) unakI apekSA anantaguNe haiM, kyoMki ve ajaghanyotkRSTa anantAnantaparimANa haiN|' teIsavA~ jIvadvAra : jIvAdi kA alpabahutva 275. etesi NaM bhaMte ! jIvANaM poggalANaM praddhAsamayANaM savvadavvANaM savapadesANaM savvapajjavANa ya katare katarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA? goyamA ! samvatthovA jIvA 1, poggalA aNataguNA 2, praddhAsamayA aNaMtaguNA 3, savvadavvA visesAhiyA 4, samvapadesA praNataguNA 5, savvapajjavA praNataguNA 6 / dAraM 23 // [275 pra.] bhagavan ! ina jIvoM, pudgaloM, addhA-samayoM, sarvadravyoM, sarvapradezoM aura sarvaparyAyoM meM se kauna kinase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? [275 u.] gautama ! 1. sabase alpa jIva haiM, 2. (unase) pudgala anantaguNe haiM, 3. (unase) addhA-samaya anantaguNe haiM, 4. (unase) sarvadravya vizeSAdhika haiM, 5. (unase) sarvapradeza anantaguNe haiM (aura unase bhI) 6. sarvaparyAya anantaguNe haiM / teIsavA~ (jIva) dvAra // 23 // vivecana-teIsavA~ jIvadvAra-prastuta sUtra (275) meM jIva, pudgala, kAla, sarvadravya, sarvapradeza aura sarvaparyAya, inake paraspara alpabahutva kA nirUpaNa kiyA gayA hai / jIvAdi ke alpabahatva ko yuktisaMgatatA-sabase kama jIva, unase anantaguNe pudgala tathA unase bhI anantaguNe kAla (zraddhAsamaya), isa sambandha meM pUrvokta yukti se vicAra kara lenA caahie| praddhAsamayoM se sarvadravya vizeSAdhika haiM, kyoMki pudgaloM se jo zraddhAsamaya anantaguNe kahe gae haiM, vaha pratyeka praddhAsamaya dravya haiM, ataH dravya ke nirUpaNa meM ve bhI grahaNa kiye jAte haiM / sAtha hI ananta jIva. dravyoM, samasta pudgala dravyoM, dharma,adharma evaM AkAzAstikAya, ina sabhI kA dravya meM samAveza ho jAtA hai, ye sabhI mila kara bhI addhAsamayoM se anantaveM bhAga hone se unheM milA dene para bhI sarvadravya, addhAsamayoM se vizeSAdhika haiN| unakI apekSA sarvapradeza anantaguNe haiM, kyoMki aAkAza ananta hai| 1. prajJApanAsUtra, malaya. vRtti, patrAMka 143 Page #292 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIya bahuvaktavyatApada ] [ 256 pradezoM se sarvaparyAya anantaguNe haiM, kyoMki eka-eka AkAzapradeza meM ananta-ananta agurulaghuparyAya hote haiN|' caubIsavAM kSetradvAra : kSetra kI apekSA se UrdhvalokAdigata vividha jIvoM kA alpabahutva 276. khettANuvAeNaM sadhvatthovA jIvA uDDaloyatiriyaloe 1, aheloyatiriyaloe visesA. hiyA 2, tiriyaloe asaMkhejjaguNA 3, telokke asaMkhejjaguNA 4, uDaloe asaMkhejjaguNA 5, aheloe visesAhiyA 6 // [276] kSetra kI apekSA se 1. sabase kama jIva Urdhvaloka-tiryagloka meM haiM, 2. (unase) adholoka-tiryagloka meM vizeSAdhika haiM, 3. (unase) tiryagloka meM asaMkhyAtaguNe haiM, 4. (unakI apekSA) trailokya meM (tInoM lokoM meM arthAt tInoM lokoM kA sparza karane vAle) asaMkhyAtaguNe haiM, 5. (unakI apekSA) Urdhvaloka meM asaMkhyAtaguNe haiM, 6. (unase bhI) adholoka meM vizeSAdhika haiM / 277. khettANuvAeNaM samvatthovA neraiyA telokke 1, ahelokatiriyaloe asaMkhejjaguNA 2, aheloe asaMkhejjaguNA 3 / / [277] kSetra kI apekSA se 1. sabase thor3e nairayikajIva trailokya meM haiM, 2. (unase) adholokatiryakloka meM asaMkhyAtaguNe haiM, 3. (aura unase bhI) adholoka meM asaMkhyAtaguNe haiM / 278. khettANuvAeNaM samvatthovA tirikkhajoNiyA uDDaloyatiriyaloe 1, paheloyatiriyaloe visesAhiyA 2, tiriyaloe asaMkhejjaguNA 3, telokke asaMkhejjaguNA 4, uDDaloe asaMkhejjaguNA 5, adheloe visesAhiyA 6 / [278] kSetra kI apekSA se 1. sabase alpa tiyaMcayonika (puruSa) Urdhvaloka-tiryakloka meM haiM, 2. (unase) vizeSAdhika adholoka-tiryakloka meM haiM, 3. (unase) tiryakaloka meM asaMkhyAtaguNe haiM, 4. (unase) trailokya meM asaMkhyAtaguNe haiM, 5. (unakI apekSA) Urdhvaloka meM asaMkhyAtaguNe haiM, 6. (aura unase bhI) adholoka meM vizeSAdhika haiN| ___ 276. khettANuvAeNaM samvatthovAno tirikkhajoNiNIno uDaloe 1, uDDaloyatiriyaloe asaMkhejjaguNApro 2, telokke saMkhejjaguNAmo 3, adheloyatiriyaloe saMkhejjaguNAno 4, adheloe saMkhejjaguNAno 5, tiriyaloe saMkhejjaguNAno 6 / [276] kSetra ke anusAra 1. sabase kama tiryacinI (tiryacastrI) Urdhvaloka meM haiM, 2. (unase) Urdhvaloka-tiryakloka meM asaMkhyAtaguNI haiM, 3. (unase) trailokya meM saMkhyAtaguNI haiM, 4. (unase) adholoka-tiryakloka meM saMkhyAtaguNI haiM, 5. (unase) adholoka meM saMkhyAtaguNI haiM, 6. (aura unase bhI) tiryakloka meM saMkhyAtaguNI haiN| 1. prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 143 Page #293 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 260] [ prajJApanAsUtra 280. khetANuvAeNaM savvatthovA maNussA telokke 1, uDaloyatiriyaloe asaMkhejjagaNA 2, adholoyatiriyaloe saMkhejjaguNA 3, uDaloe saMkhejjaguNA 4, adheloe saMkhejjaguNA 5, tiriyaloe saMkhejjaguNA 6 / __ [280] kSetra ke anusAra 1. sabase thor3e manuSya trailokya meM , 2. (unase) Urdhvalokatiryakloka meM asaMkhyAtaguNe haiM, 3. (unase) adholoka-tiryakloka meM saMkhyAtaguNe haiM, 4. (unase) Urdhvaloka meM saMkhyAtaguNe haiM, 5. (unase) adholoka meM saMkhyAtaguNe haiM, 6. (aura unase bhI) tiryakloka meM saMkhyAtaguNe haiN| 281. khettANavAeNaM savvasthovAno maNussIno telokke 1, uDaloyatiriyaloe saMkhejjaguNAo 2, pradheloyatiriyaloe saMkhejjaguNAno 3, uDaloe saMkhejjaguNAno 4, adheloe saMkhejjaguNAo 5, tiriyaloe saMkhejjaguNAno 6 / [281] kSetra ke anusAra 1. sabase thoDI manuSyastriyA~ (nAriyA~) trailokya meM haiM, 2. Urdhvaloka-tiryakloka meM saMkhyAtaguNI haiM, 3. (unase) adholoka-tiryakloka meM saMkhyAtaguNI haiM, 4. (unase) Urdhvaloka meM saMkhyAtaguNI haiM, 5. (unase) adholoka meM saMkhyAtaguNI haiM, 6. (aura unase bhI) tiryakloka meM saMkhyAtaguNI haiN| 282. khettANuvAeNaM samvatthovA devA uDaloe 1, uDDhaloyatiriyaloe asaMkhejjaguNA 2, telokke saMkhejjaguNA 3, adheloyatiriyaloe saMkhejjaguNA 4, adheloe saMkhejjaguNA 5, tiriyaloe saMkhejjaguNA 6 / [282] kSetra ke anusAra 1. sabase thor3e deva Urvaloka meM haiM, 2. (unase) asaMkhyAtaguNe Urdhvaloka-tiryakloka meM haiM, 3. (unase) trailokya meM saMkhyAtaguNe haiM, 4. (unase) adholoka-tiryakloka meM saMkhyAtaguNe haiM, 5. (unase) adholoka meM saMkhyAtaguNe haiM, 6. (aura unase bhI) tiryakloka meM saMkhyAtaguNe haiN| 283. khettANuvAeNaM samvatthovAno devIlo uDDhaloe 1, uDDhaloyatiriyaloe asaMkhejjaguNAso 2, telokke saMkhejjaguNAso 3, adheloyatiriyaloe saMkhejjaguNAo 4, adheloe saMkhejjaguNAno 5, tiriyaloe saMkhejjaguNAso 6 / [283] kSetra ke anusAra 1. sabase kama deviyA~ Urdhvaloka meM haiM, 2. (unase) asaMkhyAguNI Urdhvaloka-tiryakloka meM haiM, 3. (unase) trailokya meM saMkhyAtaguNI haiM, 4. (unase) adholokatiryakloka meM asaMkhyAtaguNI haiM, 5. (unase) adholoka meM saMkhyAtagaNI haiM, 6. (aura unase bhI) tiryakloka meM saMkhyAtaguNI haiN| 284. khettANuvAeNaM samvatthovA bhavaNavAsI devA uDDhaloe 1, uDDhaloyatiriyaloe prasaMkhejjaguNA 2, telokke saMkhejjaguNA 3, adheloyatiriyaloe asaMkhejjaguNA 4, tiriyaloe asaMkhejjaguNA 5, adholoe asaMkhejjaguNA 6 / Page #294 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIya bahuvaktavyatApada ] [ 269 [24] kSetrAnusAra 1. sabase thor3e bhavanavAsI deva Urdhvaloka meM haiM, 2. (unase) Urdhvaloka-tiryakloka meM asaMkhyAtaguNe haiM, 3. (unase) trailokya meM saMkhyAtaguNe haiM, 4. (unase) adholoka-tiryakloka meM asaMkhyAtaguNe haiM, 5. (unase) tiryakloka meM asaMkhyAtaguNe haiM, 6. (aura unase bhI) adholoka meM asaMkhyAtaguNe haiN| 285. khettANuvAeNaM samvatthovAno bhavaNavAsiNIno devIpro uDDhaloe 1, uDDhaloyatiriyaloe prasaMkhejjaguNAlo 2, telokke saMkhejjaguNAo 3, adholoyatiriyaloe asaMkhejjaguNAzro 4, tiriyaloe prasaMkhejjaguNAmo 5, adholoe asaMkhejjaguNAso 6 / [285] kSetra ke anusAra 1. sabase thor3I bhavanavAsinI deviyA~ Urdhvaloka meM haiM, 2. (unase) Urdhvaloka-tiryakloka meM asaMkhyAtaguNI haiM, 3. (unase) trailokya meM saMkhyAtaguNI haiM, 4. (unase) adholoka-tiryakloka meM asaMkhyAtaguNI haiM, 5. (unase) tiryakloka meM asaMkhyAtaguNI haiM, 6. (aura unase bhI) adholoka meM asaMkhyAtaguNI haiN| 286. khettANuvAeNaM savvatyovA vANamaMtarA devA uDDhaloe 1, uDDhaloyatiriyaloe asaMkhejjaguNA 2, teloSake saMkhejjaguNA 3, adholoyatiriyaloe prasaMkhejjaguNA 4, paheloe saMkhejjaguNA 5, tiriyaloe saMkhejjaguNA 6 / / [286] kSetra ke anusAra 1. sabase alpa vANavyantara deva Urdhvaloka meM haiM, 2. (unase) Urdhvaloka-tiryakloka meM asaMkhyAtaguNe haiM, 3. (unase) trailokya meM saMkhyAtaguNe haiM, 4. (unase) adholoka-tiryakloka meM asaMkhyAtaguNe haiM, 5. (unase) adholoka meM saMkhyAtaguNe haiM, 6. (aura unase bhI) tiryakloka meM saMkhyAtaguNe haiN| 287. khettANuvAeNaM savvatthovAno vANamaMtarImo vevIpro uDDhaloe 1, uDDhaloyatiriyaloe asaMkhijjaguNAzro 2, telokke saMkhijjagaNApro 3, pradholoyatiriyaloe asaMkhijjaguNAmro 4, adholoe saMkhijjaguNAno 5, tiriyaloe saMkhijjaguNAso 6 / [287] kSetrAnusAra 1. sabase thor3I vANavyantara deviyA~ Urdhvaloka meM haiM, 2. (unase) Urdhvaloka-tiryakloka meM asaMkhyAtaguNI haiM, 3. (unase) trailokya meM saMkhyAtaguNI haiM, 4. (unase) adholoka-tiryakloka meM asaMkhyAtaguNI haiM, 5. (unase) adholoka meM saMkhyAtaguNI haiM, 6. (unase bhI) tiryakloka meM saMkhyAtaguNI haiM / 288. khettANuvAeNaM samvatthovA joisiyA devA uDDhaloe 1, uDDhaloyatiriyaloe asaMkhejjaguNA 2, telokke saMkhejjaguNA 3, adheloyatiriyaloe asaMkhejjaguNA 4, pradheloe saMkhejjaguNA 5, tiriyaloe prasaMkhejjaguNA 6 / [288] kSetra ke anusAra 1. sabase kama jyotiSka deva Urdhvaloka meM haiM, 2. (unase) Urdhvaloka-tiryakloka meM asaMkhyAtaguNe haiM, 3. (unase) trailokya meM saMkhyAtaguNe haiM, 4. (unase) adholoka-tiryakloka meM asaMkhyAtaguNe haiM, 5. (unase) adholoka meM saMkhyAtaguNe haiM, 6. (aura unase bhI) tiryakloka meM asaMkhyAtaguNe haiN| Page #295 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 262] [prajJApanAsUtra 286. khetANuvAeNaM samvatthovAro joisiNIno devIpro uDDhaloe 1, uDDhaloyatiriyaloe asaMkhejjaguNAo 2, telokke saMkhejjaguNAso 3, adheloyatiriyaloe prasaMkhejjaguNAso 4, adheloe saMkhejjaguNAno 5, tiriyaloe prasaMkhejjaguNAno 6 / [289] kSetra ke anusAra 1. sabase alpa jyotiSka deviyA~ Urdhvaloka meM haiM, 2. (unase) Urdhvaloka-tiryakloka meM asaMkhyAtaguNI haiM, 3. (unase) trailokya meM saMkhyAtaguNI haiM, 4. (unase) adholoka-tiryakloka meM asaMkhyAtaguNI haiM, 5 (unase) adholoka meM saMkhyAtaguNI haiM, 6. (aura unase bhI) tiryakloka meM asaMkhyAtaguNI haiN| 260. khettANuvAeNaM sabvatthovA bemANiyA devA' uDDhaloyatiriyaloe 1, telokke saMkhejjaguNA 2, adholoyatiriyaloe saMkhejjaguNA 3, adheloe saMkhejjaguNA 4, tiriyaloe saMkhejjaguNA 5, uDDhaloe asaMkhejjaguNA 6 / [260] kSetra ke anusAra 1. sabase kama vaimAnika deva Urdhvaloka-tiryakloka meM haiM, 2. (unase) trailokya meM saMkhyAtaguNe haiM, 3. (unase) adholoka-tiryakloka meM saMkhyAtaguNe haiM, 4. (unase) adholoka meM saMkhyAtaguNe haiM, 5. (unase) tiryakloka meM saMkhyAtaguNe haiM, 6. (aura unase bhI) Urdhvaloka meM asaMkhyAtaguNe haiN| 261. khettANuvAeNaM savvatthovAno vemANiNIno devIpro uDDhaloyatiriyaloe 1, telokke saMkhejjaguNAlo 2, adheloyatiriyaloe saMkhejjaguNAno 3, adheloe saMkhijjaguNAno 4, tiriyaloe saMkha jaguNAo 5, uDDhaloe asaMkha jjaguNAmro 6 / _ [291] kSetra kI apekSA se 1. sabase alpa vaimAnika deviyA~ Urdhvaloka-tiryakloka meM haiM, 2. (unase) trailokya meM saMkhyAtaguNI haiM, 3. (unase) adholoka-tiryakloka meM saMkhyAtaguNI haiM, 4. (unase) adholoka meM saMkhyAtaguNI haiM, 5. (unase) tiryakloka meM saMkhyAtaguNI haiM, 6. (aura unase bhI) Urdhvaloka meM asaMkhyAtaguNI haiN| 262, khattANuvAeNaM savvatthovA egidiyA jIvA uDDhaloyatiriyaloe 1, adheloyatiriyaloe visesAhiyA 2, tiriyaloe asaMkhejjaguNA 3, telokke asaMkhejjaguNA 4, uDDhaloe asaMkhejjaguNA 5, adholoe visesAhiyA 6 / [292] kSetra ke anusAra 1. sabase thor3e ekendriya jIva Urdhvaloka-tiryakloka meM haiM, 2. (unase) adholoka-tiryakaloka meM vizeSAdhika haiM, 3. (unase) tiryakaloka meM asaMkhyAtagaNe haiM, 4. (unase) trailokya meM asaMkhyAtaguNe haiM, 5. (unase) Urdhvaloka meM asaMkhyAtaguNe haiM aura 6. (unase bhI) adholoka meM vizeSAdhika haiN| 263. khattANavAeNaM samvatthovA egidiyA jIvA apajjattagA uDDhaloyatiriyaloe 1, adho. loyatiriyaloe visesAhiyA 2, tiriyaloe prasaMkhejjaguNA 3, telokke asaMkhejjaguNA 4, uDDhaloeasaMkhejjaguNA 5, adholoe vise sAhiyA 6 / 1. granthAnam 2000 Page #296 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIya bahuvaktavyatApara] [ 263 [263] kSetra ke anusAra 1. sabase kama ekendriya-aparyAptaka jIva Urdhvaloka-tiryakloka meM haiM, 2. (unase) adholoka-tiryakloka meM vizeSAdhika haiM, 3. (unase) tiryakloka meM asaMkhyAtaguNe haiM, 4. (unase) trailokya meM asaMkhyAtaguNe haiM, 5. (unase) Urdhvaloka meM asaMkhyAtaguNe haiM, aura 6. (unase bhI) adholoka meM vizeSAdhika haiN| ___264. khettANuvAeNaM savvatthovA egidiyA jIvA pajjattagA uDDhaloyatiriyaloe 1, adholoyatiriyaloe visesAhiyA 2, tiriyaloe asaMkhejjaguNA 3, telokke asaMkhejjaguNA 4, uDDhaloe asaMkhejjaguNA 5, aholoe visesAhiyA 6 / [294] kSetra kI apekSA se 1. ekendriya-paryAptaka jIva sabase thor3e Urdhvaloka-tiryakloka meM haiM, 2. (unase) adholoka-tiryakloka meM vizeSAdhika haiM, 3. (unase) tiryakloka meM asaMkhyAtaguNe haiM, 4. (unase) trailokya meM asaMkhyAtaguNe haiM, 5. unase Urdhvaloka meM asaMkhyAtaguNe haiM, 6. aura (unase bhI) adholoka meM vizeSAdhika haiN| 265. khettANuvAeNaM samvatthovA beiMdiyA uDaDhaloe 1, uDDhaloyatiriyaloe asaMkhejjaguNA 2, telokke asaMkhejjaguNA 3, adheloyatiriyaloe asaMkhejjaguNA 4, adheloe saMkhejjaguNA 5, tiriyaloe saMkhejjaguNA / [265] kSetra kI apekSA se 1. sabase kama dvIndriya jIva Urdhvaloka meM haiM, 2. (unase) Urdhvaloka-tiryakloka meM asaMkhyAtaguNa haiM, 3. (unase) trailokya meM asaMkhyAtaguNe haiM, 4. (unase) adholoka-tiryakloka meM asaMkhyAtaguNe haiM, 5. (unase) adholoka meM saMkhyAtaguNe haiM, 6. (aura unase bhI) tiryakloka meM saMkhyAtaguNe haiM / 266. khettANuvAeNaM samvatthovA beiMdiyA apajjatayA uDDhaloe 1, uDDhaloyatiriyaloe asaMkhejjaguNA 2, telokke asaMkhijjaguNA 3, adhelotiriyaloe prasaMkhijjaguNA 4, adholoe saMkhejjaguNA 5, tiriyaloe saMkhejjaguNA 6 / [296] kSetra kI apekSA se 1. sabase alpa dvIndriya-aparyAptaka jIva Urdhvaloka meM hai, 2. (unase) Urdhvaloka-tiryakloka meM asaMkhyAtaguNe haiM, 3. (unase) trailokya meM asaMkhyAtaguNe haiM, 4. (unakI apekSA) adholoka-tiryakloka meM asaMkhyAtaguNe haiM, 5. (unase) adholoka meM saMkhyAtaguNe haiM, 6. aura (unase bhI) tiryakloka meM saMkhyAtaguNe haiM / 267. khettANuvAeNaM samvatthovA beMdiyA pajjattayA uDDhaloe 1, uDDhaloyatiriyaloe asaMkhejjaguNA 2, telokke asaMkhijjaguNA 3, adholoyatiriyaloe asaMkhejjaguNA 4, adheloe saMkhejjaguNA 5, tiriyaloe saMkhejjaguNA 6 / [297] kSetra kI apekSA se 1. sabase thor3e dvIndriya-paryAptaka jIva Urdhvaloka meM haiM, 2. (unase) Urdhvaloka-tiryakloka meM asaMkhyAtaguNe haiM, 3. (unase) trailokya meM asaMkhyAtaguNe haiM, 4. (unakI apekSA) adholoka-tiryakloka meM asaMkhyAtaguNe haiM, 5. (unase) adholoka meM saMkhyAtaguNe haiN| 6. aura (unase bhI) tiryakloka meM saMkhyAtaguNe haiN| Page #297 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 264] [ prajJApanAsUtra 298. khettANuvAeNaM samvatthovA teiMdiyA uDDhaloe 1, uDDhaloyatiriyaloe asaMkhejjaguNA 2, telokke asaMkhejjaguNA 3, adheloyatiriyaloe asaMkhejjaguNA 4, adheloe saMkhejjaguNA 5, siriyaloe saMkhejjaguNA 6 / [298] kSetra kI apekSA se 1. sabase thor3e trIndriya Urdhvaloka meM hai, 2. (unase) Urdhvalokatiryakloka meM asaMkhyAtaguNe haiM, 3. (unakI apekSA) trailokya meM asaMkhyAtaguNe haiM, 4. (unase) adholoka-tiryakloka meM asaMkhyAtaguNe haiM, 5. (unase) adholoka meM saMkhyAtaguNe haiM, aura 6. (unase bhI) tiryakloka meM saMkhyAtaguNe haiN| ___266. khettANuvAeNaM sabathovA teiMdiyA apajjattagA uDDhaloe 1, uDDhaloyatiriyaloe asaMkhejjaguNA 2, telokke asaMkhejjaguNA 3, adheloyatiriyaloe asaMkhejjaguNA 4, adholoe saMkhejjaguNA 5, tiriyaloe saMkhejjaguNA 6 / / [299] kSetra kI apekSA se 1. sabase kama trIndriya-aparyAptaka jIva Urdhvaloka meM haiM, 2. (unase) Urdhvaloka-tiryakloka meM asaMkhyAtaguNe haiM, 3. (unase) trailokya meM asaMkhyAtaguNe haiM, 4. (unase) adholoka-tiryakloka meM asaMkhyAtaguNe haiM, 5. (unase) adholoka meM saMkhyAtaguNe haiM, 6. aura (unakI apekSA bhI) tiryakloka meM saMkhyAtaguNe haiN| 300. khettANuvAeNaM savvatyovA teiMdiyA pajjattagA uDDaloe 1, uDDaloyatiriyaloe prasaMkhejjaguNA 2, telokke asaMkhejjaguNA 3, adheloyatiriyaloe asaMkhejjaguNA 4, adheloe saMkhejjaguNA 5, tiriyaloe saMkhejjaguNA 6 / [300] kSetra kI apekSA se 1. sabase alpa trIndriya-paryAptaka jIva Urdhvaloka meM haiM, 2. (unase) Urdhvaloka-tiryakloka meM asaMkhyAtaguNe haiM, 3. (unase) trailokya meM asaMkhyAtaguNe haiM, 4. (unakI apekSA) adholoka-tiryakloka meM asaMkhyAtaguNe haiM, 5. (unase) adholoka meM saMkhyAtaguNe haiM, 6. aura (unase bhI) tiryakloka meM saMkhyAtaguNe haiM / 301. khettANuvAeNaM samvatthovA caridiyA jIvA uDDhaloe 1, uDDhaloyatiriyaloe asaMkhejjaguNA 2, telokke asaMkhejjaguNA 3, adholoyatiriyaloe asaMkhejjaguNA 4, adholoe saMkhejjaguNA 5, tiriyaloe saMkhejjaguNA 6 / [301] kSetra kI dRSTi se 1. sabase alpa caturindriya jIva Urdhvaloka meM haiM, 2. (unase) Urdhvaloka-tiryakloka meM asaMkhyAtaguNe haiM, 3. (unase) trailokya meM asaMkhyAtaguNe haiM, 4. (unase) adholoka-tiryakloka meM asaMkhyAtaguNe haiM, 5. (unakI apekSA) adholoka meM saMkhyAtaguNe haiM, 6. aura (unase bhI) tiryakloka meM saMkhyAtaguNe haiM / 302, khettANuvAeNaM savvatthovA caridiyA jIvA apajjattagA uDDhaloe 1, uDDhaloyatiriyaloe asaMkhejjaguNA 2, telokke asaMkhejjaguNA 3, adholoyatiriyaloe asaMkhejjaguNA 4, adheloe saMkhejjaguNA 5, tiriyaloe saMkhejjaguNA 6 / Page #298 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIya bahuvaktavyatApada [265 302] kSetra kI apekSA se 1. sabase thor3e caturindriya aparyAptaka jIva Urdhvaloka meM haiM, 2. (unase) Urdhva loka-tiryakloka meM asaMkhyAta guNe haiM, 3. (unase) trailokya meM asaMkhyAtaguNe haiM, 4. (unase) adholoka-tiryakuloka meM asaMkhyAtaguNe haiM, 5. (unakI apekSA) adholoka meM saMkhyAtaguNe haiM, 6. aura (unase bhI) tiryakloka meM saMkhyAtaguNe haiM / 303. khettANuvAeNaM savvatthovA caridiyA jIvA pajjattayA uDDhaloe 1, uDDhaloyatiriya loe asaMkhejjaguNA 2, telokke asaMkhejjaguNA 3, paheloyatiriyaloe prasaMkhejjaguNA 4, aholoe saMkhejjaguNA 5, tiriyaloe saMkhejjaguNA 6 / ___ [303] kSetra kI apekSA se 1. sabase kama caturindriya-paryAptaka jIva Urdhvaloka meM haiM, 2. (unase) Urdhvaloka-tiryak loka meM asaMkhyAtaguNe haiM, 3. (unase) trailokya meM asaMkhyAtaguNe haiM, 4. (unase) adholoka-tiryakloka meM asaMkhyAtaguNe haiM, 5. (unase) adholoka meM saMkhyAtaguNa haiM, 6. aura (unakI apekSA bhI) tiryakloka meM saMkhyAtaguNe haiN| 304. khettANavAteNaM samvatthovA paMcidiyA telokke 1, uDDhaloyatiriyaloe saMkhajjagaNA 2, adholoyatiriyaloe saMkhajjaguNA 3, uDDhaloe saMkhajjaguNA 4, adheloe saMkhajjaguNA 5, tiriyaloe asaMkha jjaguNA 6 / / [304] kSetra kI apekSA se 1. sabase alpa paMcendriya trailokya meM haiM, 2. (unase) Urdhvalokatiryakloka meM saMkhyAtaguNe haiM, 3. (unakI apekSA) adholoka-tiryakloka meM saMkhyAtaguNa haiM, 4. (unase) Urdhvaloka meM saMkhyAtaguNe haiM, 5. (unase) adholoka meM saMkhyAtaguNe haiM aura 6. (unakI apekSA bho) tiryakloka meM asaMkhyAtaguNe haiN| 305. khettANavAeNaM savvatthovA paMcidiyA apajjattayA telokke 1, uDDhaloyatiriyaloe saMkhajjaguNA 2, pradheloyatiriyaloe saMkhajjaguNA 3, uDDhaloe saMkha jjaguNA 4, adheloe saMkhajjaguNA 5, tiriyaloe asaMkhajjaguNA 6 / / [305] kSetra kI apekSA se 1. sabase kama paMcendriya-aparyAptaka trailokya meM haiM, 2. (unakI apekSA) Urdhvaloka-tiryakloka meM saMkhyAtaguNe haiM, 3. (unase) adholoka-tiryakloka meM saMkhyAtaguNe haiM, 4. (unase) Urdhvaloka meM saMkhyAtaguNe haiM, 5. (unase) adholoka meM saMkhyAtaguNe haiM, aura 6. (unakI apekSA bhI) tiryakloka meM asaMkhyAtaguNe haiN| 306. khatANuvAeNaM savvatthovA paMcidiyA pajjattayA uDDhaloe 1, uDDhaloyatiriyaloe asaMkhajjaguNA 2, telokke saMkhajjaguNA 3, adholoyatiriyaloe saMkhajjaguNA 4, adheloe saMkhajja.. guNA 5, tiriyaloe asaMkha jjaguNA 6 / [306) kSetra kI apekSA se 1. sabase thor3e paMcendriya-paryAptaka jIva Urdhvaloka meM haiM, 2. (unase) Urdhvaloka-tiryakloka meM asaMkhyAtaguNe haiM, 3. (unakI apekSA) trailokya meM saMkhyAtaguNe haiM, 4. (unase) adholoka-tiryakloka meM saMkhyAtaguNe haiM, 5. (unakI apekSA) adholoka meM saMkhyAtaguNe haiM 6. aura (unakI apekSA bhI) tiryakloka meM asaMkhyAtaguNe haiM / Page #299 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 266] [ prajJApanAsUtra 307. khatANuvAeNaM samvatthovA puDhavikAiyA uDDhaloyatiriyaloe 1, adho loyatiriyaloe visesAhiyA 2, tiriyaloe prasaMkhajjaguNA 3, telokke asaMkhajjaguNA 4, uDDhaloe asaMkhajjaguNA 5, adheloe visesAhiyA 6 / [307] kSetra ke anusAra 1. sabase thor3e pRthvIkAyika jIva Urdhvaloka-tiryakloka meM haiM, 2. (unakI apekSA) adholoka-tiryakloka meM vizeSAdhika haiM, 3. (unase) tiryakloka meM asaMkhyAtaguNe haiM, 4. (unakI apekSA) trailokya meM asaMkhyAtaguNe haiM, 5. (unase) Urdhvaloka meM asaMkhyAtaguNe haiM, aura 6. (unakI apekSA bhI) adholoka meM vizeSAdhika haiN| 308. khettANuvAeNaM sabathovA puDhavikAiyA apajjattayA uDDhaloyatiriyaloe 1, adholoyatiriyaloe visesAdhiyA 2, tiriyaloe asaMkhajjaguNA 3, telokke asaMkhajjaguNA 4, uDDhaloe prasaMkhajjaguNA 5, aholoe visesAdhiyA 6 / [308] kSetra ke anusAra 1. sabase kama pRthvIkAyika aparyAptaka jIva Urdhvaloka-tiryakloka meM haiM, 2. (unakI apekSA) adholoka-tiryakloka meM vizeSAdhika haiM, 3. (unase) tiryakloka meM asaMkhyAtaguNe haiM, 4. (unase) trailokya meM asaMkhyAtaguNe haiM, 5. (unase) Urdhvaloka meM asaMkhyAtaguNe haiM aura 6. (unakI apekSA bhI) adholoka meM vizeSAdhika haiN| 306. khettANuvAeNaM samvatthoyA puDhavikAiyA pajjattayA uDDhaloyatiriyaloe 1, adheloyatiriyaloe visesAdhiyA 2, tiriyaloe asaMkhajjaguNA 3, telokke asaMkhajjaguNA 4, uDDhaloe prasaMkhajjaguNA 5, pradheloe visesAdhiyA 6 / [30] kSetra ke anusAra 1. pRthvIkAyika paryAptaka jIva sabase alpa Urdhvaloka-tiryakloka meM haiM, 2. (unakI apekSA) adholoka-tiryakloka meM vizeSAdhika haiM, 3. (unase) tiryakloka meM asaMkhyAtaguNe haiM, 4. (unase) trailokya meM asaMkhyAtaguNe haiM, 5. (unakI apekSA) Urdhvaloka meM asaMkhyAtaguNe haiM aura 6. (unakI apekSA bhI) adholoka meM vizeSAdhika haiN| 310. khattANavAeNaM samvatthovA pAukAiyA uDloyatiriyaloe 1, adheloyatiriyaloe visesAhiyA 2, tiriyaloe asaMkhajjaguNA 3, telokke asaMkhajjaguNA 4, uDDhaloe asaMkhajjaguNA 5, aheloe visesAhiyA 6 / _[310] kSetra ke anusAra 1. sabase thor3e apkAyika jIva Urdhvaloka-tiryakloka meM haiM, 2. (unakI apekSA) adholoka-tiryakuloka meM vizeSAdhika haiM, 3. (unase) tiryakloka meM asaMkhyAtagaNe haiM, 4. trailokya meM (unase) asaMkhyAtaguNe haiM, 5. Urdhvaloka meM (inase) asaMkhyAtaguNe haiM, 6. (aura inase bhI) vizeSAdhika adholoka meM haiN| 311. khattANuvAeNaM samvatthovA prAukAiyA apajjattayA uDDhaloyatiriyaloe 1, adheloyatiriyaloe visesAdhiyA 2, tiriyaloe asaMkhajjaguNA 3, telokke prasaMkhajjaguNA 4, uDDhaloe asaMkhajjaguNA 5, adheloe visesAhiyA 6 / Page #300 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [ 267 tRtIya bahuvaktavyatApada . [311] kSetra ke anusAra 1. sabase kama apkAyika-aparyAptaka jIva Urdhvaloka-tiryakloka meM haiM, 2. (unakI apekSA) adholoka-tiryakloka meM vizeSAdhika haiM, 3. (unase) tiryakloka meM asaMkhyAtaguNe haiM, 4. (unakI apekSA) trailokya meM asaMkhyAtaguNe haiM, 5. (unase) Urdhvaloka meM asaMkhyAtaguNe haiM aura 6. adholoka meM (unakI apekSA bhI) vizeSAdhika haiM / ___312. khattANuvAeNaM samvatthovA pAukAiyA pajjattayA uDDhaloyatiriloe 1, adheloyatiriyaloe visesAdhiyA 2, tiriyaloe asaMkhajjaguNA 3, telokke asaMkha jjaguNA 4, uDDhaloe prasaMkhajjaguNA 5, adheloe visesAhiyA 6 / [312] kSetra kI apekSA se 1. apkAyika-paryApta jIva Urdhvaloka-tiryakloka meM sabase kama haiM, 2. (unakI apekSA) adholoka-tiryakloka meM vizeSAdhika haiM, 3. (unase) tiryakloka meM asaMkhyAtaguNe haiM, 4. (unako apekSA)Uvaloka meM asaMkhyAguNe haiM, 5. (unase) trailokya meM asaMkhyAtaguNe haiM, 6. aura (unase bhI) adholoka meM vizeSAdhika haiN| 313. khattANuvAeNaM savasthovA teukAiyA uDDhaloyatiriyaloe 1, adheloyatiriyaloe vise sAhiyA 2, tiriyaloe asaMkhajjaguNA 3, telokke asaMkhajjaguNA 4, uDDhaloe asaMkha jjaguNA 5, adheloe visesAhiyA 6 / [313] kSetra kI apekSA se 1. tejaskAyika jIva sabase kama avaloka-tiryakloka meM haiM, 2. (unakI apekSA) adholoka-tiryakloka meM vizeSAdhika haiM, 3. (unase) tiryakloka meM asaMkhyAta. guNe haiM, 4. (unakI apekSA) trailokya meM asaMkhyAtaguNe haiM, 5. Urdhvaloka meM (unase) asaMkhyAtaguNe haiM, aura 6. adholoka meM (unase bhI) vizeSAdhika haiN| 314. khettANuvAeNaM savvatyovA teukAiyA apajjattayA uDDhaloyatiriyaloe 1, adheloyatiriyaloe visesAhiyA 2, tiriyaloe asaMkhajjaguNA 3, telokke asaMkhajjaguNA 4, uDDhaloe asaMkhajjaguNA 5, adheloe visesAdhiyA 6 / [314] kSetra kI apekSA se 1. sabase alpa tejaskAyika-aparyAptaka jIva Urdhvaloka-tiryakloka meM haiM, 2. adholoka-tiryakloka meM (unase) vizeSAdhika haiM, 3. tiryakloka meM (unakI apekSA) asaMkhyAtaguNe haiM, 4. trailokya meM (inase) asaMkhyeyaguNe haiM, 5. Urdhvaloka meM (inase) asaMkhyAtaguNe haiM, 6. aura (inakI apekSA bhI) vizeSAdhika adholoka meM haiN| ___315. khettANuvAeNaM samvatthovA teukkAiyA pajjattayA uDDhaloyatiriyaloe 1, adheloyatiriyaloe visesAhiyA 2, tiriyaloe prasaMkhajjaguNA 3, telokke asaMkhajjaguNA 4, uDDhaloe asaMkhajjaguNA 5, adheloe visesAhiyA 6 / [315] kSetra kI apekSA se 1. sabase kama tejaskAyika-paryAptaka jIva Urdhvaloka-tiryakloka meM haiM, 2. (unakI apekSA) adholoka-tiryakloka meM vizeSAdhika haiM, 3. tiryakloka meM (unase) asaMkhyAtaguNe haiM, 4. trailokya meM (unakI apekSA) asaMkhyAtaguNe haiM, 5. (unako apekSA) Urdhvaloka meM asaMkhyAtaguNe haiM aura (unakI apekSA bhI) 6. adholoka meM vizeSAdhika haiM / Page #301 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 268 ] [ prajJApanAsUtra 316. khatANuvAeNaM samvatthovA vAukAiyA uDDhaloyatiriyaloe 1, adheloyatiriyaloe visesAhiyA 2, tiriyaloe asaMkhajjaguNA 3, telokke asaMkhajjaguNA 4, uDDhaloe asaMkha jjaguNA 5, adheloe visesAhiyA 6 / 316] kSetra ke anusAra 1. sabase alpa vAyukAyika jIva arvaloka-tiryakloka haiM, 2. adholoka-tiryakloka meM (inase) vizeSAdhika haiM, 3. tiryakloka meM (inase) asaMkhyAtaguNe haiM, 4. trailokya meM (inase) asaMkhyAtaguNe haiM, 5. (inase) Urdhvaloka meM asaMkhyAtaguNe haiM, 6. aura (inase bhI) vizeSAdhika adholoka meM haiN| 317. khattANuvAeNaM savvatthovA vAukAiyA apajjattayA uDDhaloyatiriyaloe 1, adhe. loyatiriyaloe visesAhiyA 2, tiriyaloe asaMkhajjaguNA 3, telokke asaMkhajjaguNA 4, uDDhaloe asaMkhajjaguNA 5, adheloe visesAhiyA 6 / [317] kSetra kI apekSA se 1. vAyukAyika-aparyAptaka jIva sabase kama Urdhvaloka-tiryakaloka meM hai, 2. adholoka-tiryakloka meM (unakI apekSA) vizeSAdhika haiM, 3. (unase) tiryakloka meM asaMkhyAtaguNe haiM, 4. trailokya meM arthAt tInoM lokoM kA sparza karane vAle jIva (unakI apekSA) asaMkhyAtaguNe haiM, 5. (unase) Urdhvaloka meM asaMkhyAtaguNe haiM aura 6. (unakI apekSA bhI) adholoka meM vizeSAdhika haiN| 318. khe tANuvAeNaM savvatthovA vAukAiyA pajjatayA uDDhaloyatiriyaloe 1, adheloyatiriyaloe visesAhiyA 2, tiriyaloe asaMkhajjaguNA 3, telokke asaMkhajjaguNA 4, uDDhaloe asaMkhajjaguNA 5, adheloe visesAhiyA 6 / 318] kSetra kI apekSA se 1. sabase thor3e vAyukAyika-paryAptaka jIva Urdhvaloka-tiryakloka meM haiM, 2. adholoka-tiryakloka meM (inakI apekSA) vizeSAdhika haiM, 3. (inakI apekSA) tiryakloka meM asaMkhyAtaguNa hai, 4. (inase) trailokya meM asaMkhyAtaguNe haiM, 5. (inakI apekSA) asaMkhyAtaguNe Urdhvaloka meM haiM aura (inakI apekSA bhI) 6. adholoka meM vizeSAdhika haiN| 316. khatANuvAeNaM savvatthovA vaNassaikAiyA uDDhaloyatiriyaloe 1, adheloyatiriyaloe visesAdhiyA 2, tiriyaloe asaMkhajjaguNA 3, telokke asaMkha jjaguNA 4, uDDhaloe asaMkhajjaguNA 5, adheloe visesAdhiyA 6 / [319] kSetra ke anusAra 1. sabase alpa vanaspatikAyika jIva Urdhvaloka-tiryakloka meM haiM, 2. (unase) vizeSAdhika adholoka-tiryakloka meM haiM, 3. (unase) tiryakloka meM asaMkhyAtaguNe haiM, 4. trailokya meM (unase) asaMkhyAtaguNe haiM, 5. Urdhva loka meM (unakI apekSA) asaMkhyAtaguNe haiM, 6. aura adholoka meM ( unase bhI) vizeSAdhika haiN| 320. khattANuvAeNaM savvatthovA vaNassaikAiyA apajjattayA uDDhaloyatiriyaloe 1, adho ito ino w saMkhe jjaguNA 5, adheloe visesAhiyA 6 / Page #302 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [ 266 tRtIya bahuvaktavyatApada |320] kSetra kI apekSA se 1. sabase kama vanaspatikAyika aparyAptaka jIva Urdhvalokatiryakloka meM haiM, 2 (unako apekSA) adholoka-tiryakloka meM vizeSAdhika haiM, 3. (unase) tiryakloka meM asaMkhyAtaguNe haiM, 4. trailokya meM (unakI apekSA) asaMkhyAtaguNe haiM, 5. Urdhvaloka meM (unase) asaMkhyAtaguNe haiM tathA 6. adholoka meM (inakI apekSA bhI) vizeSAdhika haiN| 321. khatANuvAeNaM samvatthovA vaNassaikAiyA pajjattayA uDDhaloyatiriyaloe 1, adheloyatiriyaloe visesAhiyA 2, tiriyaloe asaMkha jjaguNA 3, telokke asaMkhajjaguNA 4, uDDhaloe asaMkhajjaguNA 5, adheloe visesAhiyA 6 / [321] kSetra kI apekSA se 1. sabase alpa vanaspatikAyika-paryAptaka jIva avaloka-tiryakaloka meM haiM, 2. adholoka-tiryakloka meM (unase) vizeSAdhika haiM, 3. (unase) tiryakloka meM asaMkhyAtaguNe haiM, 4. trailokya meM (unase) asaMkhyAtaguNe haiM, 5. (unase) asaMkhyAtaguNe Urdhvaloka meM haiM, 6. (aura unakI apekSA bhI) vizeSAdhika adholoka meM haiN| 322. khatANuvAeNaM samvatthovA tasakAiyA telokke 1, uDDhaloyatiriyaloe saMkhajjaguNA 2, aheloyatiriyaloe saMkha jaguNA 3, uDaloe saMkhajjaguNA 4, adheloe saMkhajjaguNA 5, tiriyaloe asaMkhajjaguNA 6 / [322, kSetra kI apekSA se 1. sabase thor3e trasakAyika jIva trailokya meM haiM, 2. Urdhvalokatiryakloka meM (inakI apekSA) saMkhyAtaguNe haiM, 3. (inakI apekSA) saMkhyAtaguNe adholoka-tiryakaloka haiM, 4. Urvaloka meM (inase) saMkhyAtaguNe haiM, 5. adholoka meM (inakI apekSA) saMkhyAtaguNe haiM, 6. aura (inakI apekSA bhI) tiryakloka meM asaMkhyAtaguNe haiM / 323. khattANuvAeNaM samvatthovA tasakAiyA apajjattayA telokke 1, uDDhaloyatiriyaloe saMkhajjaguNA 2, adheloyatiriyaloe saMkhajja guNA 3, uDDhaloe saMkhajjaguNA 4, adheloe saMkhajjaguNA 5, tiriyaloe asaMkhajjaguNA 6 / [323] kSetra kI apekSA se 1. sabase kama usakAyika aparyAptaka jIva trailokya meM haiM, 2. (unakI apekSA) saMkhyAtaguNe Urdhvaloka-tiryakloka meM haiM, 3. adholoka-tiryakloka meM (unakI apekSA) saMkhyAtaguNe haiM, 4. Urdhvaloka meM (unase) saMkhyAtaguNa haiM, 5. (unakI apekSA) adholoka meM saMkhyAtaguNe haiM aura 6. (unako apekSA bhI) tiryakloka meM asaMkhyAtaguNe haiM / 324. khattANuvAeNaM samvatthovA tasakAiyA pajjattayA telokke 1, uDDhaloyatiriyaloe asaMkhajjaguNA 2, adheloyatiriyaloe saMkhajjaguNA 3, uDDhaloe saMkhajjaguNA 4, adheloe saMkha jjaguNA 5, tiriyaloe saMjjaguNA 6 / dAraM 24 // 324| kSetra kI apekSA se 1. sabase alpa trasakAyika-paryAptaka jIva trailokya meM haiM, 2. Urdhvaloka-tiryakloka meM (unase) asaMkhyAtaguNe haiM, 3. adholoka-tiryakloka meM (unakI apekSA) saMkhyAtaguNe haiM, 4. Udhrvaloka meM (unase) saMkhyAtaguNe haiM, 5. adholoka meM (unase) saMkhyAtaguNe haiM (aura unase bhI) 6. tiryakloka meM asaMkhyAtaguNe haiN| -cauvIsavA~ (kSetra) dvAra // 24 // Page #303 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 270] [ prajJApanAsUtra vivecana-cauvIsavA~ kSetradvAra : kSetra ko apekSA se UrdhvalokAdigata vividha jIvoM kA alpabahutva--prastuta 49 sUtroM (sU. 276 se 324 taka) meM kSetra ke anusAra Urva, adhaH, tiryak tathA trailokyAdi vividha lokoM meM caubIsadaNDakavartI jIvoM ke alpabahutva kI vistAra se carcA kI gaI hai| __'khettANuvAeNaM' kI vyAkhyA-kSetra ke anupAta arthAt anusAra athavA kSetra kI apekSA se vicAra karanA kSetrAnupAta kahalAtA hai| Urdhvaloka-tiryagloka prAdi padoM kI vyAkhyA-jainazAstrAnusAra sampUrNa loka caturdaza rajjaparimita hai| usake tIna vibhAga kie jAte haiM-Urdhvaloka, tiryagloka (madhyaloka) aura adholoka / rucakoM ke anusAra inake vibhAga (sImA) nizcita hote haiM / jaise-rucaka ke nau sau yojana nIce aura nau sau yojana Upara tiryakloka hai| tiryakloka ke nIce adholoka hai aura tiryakloka ke Upara Urdhvaloka hai| Urdhvaloka kucha nyUna sAta rajjU-pramANa hai aura adholoka kucha adhika sAta rajjU-pramANa hai| ina donoM ke madhya meM 1800 yojana U~cA tiryagloka hai| Urdhvaloka kA nicalA AkAza-pradezapratara aura tiryakloka kA sabase Upara kA AkAza-pradezapratara hai, vahI Urdhvaloka-tiryagloka kahalAtA hai| arthAta rucaka ke samabhUbhAga se nau sau yojana jAne para, jyotizcakra ke Upara tiryaglokasambandhI ekapradezI AkAzapratara hai, vaha tiyaMgloka kA pratara hai| isake Upara kA ekapradezI AkAzapratara Urdhvaloka-pratara kahalAtA hai| ina donoM prataroM ko Uvaloka-tiryagloka kahate haiN| adholoka ke Upara kA ekapradezI AkAzapratara aura tiryagloka ke nIce kA ekapradezI AkAzapratara adholoka-tiryakaloka kahalAtA hai / trailokya kA artha hai-tInoM loka; yAnI tInoM lokoM ko sparza karane vaalaa| isa prakAra kSetra (samagraloka) ke 6 vibhAga samajhane ke lie kara diye haiM-(1) Urdhvaloka, (2) tiryagloka, (3) adholoka, (4) Urdhvaloka-tiryagloka, (5) adholoka-tiryakloka aura (6) trailokya / ' kSetrAnusAra loka ke ukta chaha vibhAgoM meM jIvoM kA alpabahutva-Urdhvaloka-tiryagloka meM sabase kama jIva haiM, kyoMki yahA~ kA pradeza (kSetra) bahata thoDA hai| unakI apekSA adholoka-tiryagloka meM jIva vizeSAdhika haiM, kyoMki vigrahagati karate hue yA vahIM para sthita jIva vizeSAdhika hI haiN| unakI apekSA tiryakloka meM jIva asaMkhyAtaguNa hai, kyoMki Upara jina do kSetroM kA kathana kiyA gayA hai, unakI apekSA tiryakloka kA vistAra asaMkhyAtaguNA hai| tiryagloka ke jIvoM kI apekSA tInoM lokoM kA sparza karane vAle jIva asaMkhyAtaguNe haiM / jo jIva vigrahagati karate hue tInoM lokoM ko sparza karate haiM, unakI apekSA yaha kathana samajhanA caahie| unakI apekSA avaloka meM asaMkhyAtaguNe jIva isalie haiM ki upapAtakSetra kI vahA~ atyanta bahulatA hai / unako apekSA adholokavartI jIva vizeSAdhika haiM; kyoMki adholoka kA vistAra sAta rajjU se kucha adhika pramANa hai / 2 kSetrAnusAra cAra gatiyoM ke jIvoM kA alpabahutva-(1) narakagatoya alpabahutva-sabase kama narakagati ke jIva trailokya meM arthAt-tInoM loka ko sparza karane vAle haiM / yaha zaMkA ho sakatI hai, 1. prajJApanAsUtra, malaya, vRtti, patrAMka 144 2. (ka) vahI, malaya. vRtti, patrAMka 144 (kha) 'savvatthovA jIvA nopajjattA-noapajjatA, apajjattA aNaMtaguNA, pajjattA saMkhejjaguNA' --prajJApanA. mUlapATha TippaNa bhA. 1, pada 3 Page #304 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIya bahuvaktavyatApada [ 271 ki nAraka jIva tInoM lokoM ko sparza karane vAle kaise ho sakate haiM, kyoMki ve to adholoka meM hI sthita haiM, tathA ve sabase kama kaise haiM ? isakA samAdhAna yaha hai ki meruparvata ke zikhara para athavA aMjana yA dadhimukhaparvatAdi ke zikhara para jo vApikAe~ haiM, unameM rahane vAle jo matsya Adi naraka meM utpanna hone vAle haiM, ve maraNakAla meM ilikAgati se apane AtmapradezoM ko phailAte hue tInoM lokoM kA sparza karate haiM, aura usa samaya ve nAraka ho kahalAte haiM, kyoMki tatkAla hI unakI utpatti naraka meM hone vAlI hotI hai, aura ve narakAyu kA vedana karate haiN| aise nAraka thor3e hI hote haiM, isalie unheM sabase kama kahA hai / trilokasparzI nArakoM kI apekSA pUrvokta adholokatiryagloka meM asaMkhyAtaguNe nAraka haiM; kyoMki asaMkhyAta dvIpa-samudroM meM rahane vAle bahuta-se paMcendriya tiryaJca jaba narakoM meM utpanna hote haiM, taba ina do prataroM kA sparza karate haiM, isa kAraNa ve trailokyasparzI nArakoM se asaMkhyAtaguNe haiM, kyoMki unakA kSetra asaMkhyAtaguNA hai / meru prAdi kSetra kI apekSA asaMkhyAta dvIpa-samudrarUpa kSetra asaMkhyAtaguNA hai / (2) tiryaMcagatika alpabahutva-sabase kama tiryaJca Urvaloka-tiryagloka meM haiM, kyoMki ye tiryagloka ke uparilokavartI aura Urdhvaloka ke adholokavartI do prataroM meM haiM, unakI apekSA adholoka-tiryagloka meM-adholoka ke UparI aura tiryagloka ke nicale do prataroM meMvizeSAdhika haiN| inakI apekSA tiryagloka, trailokya evaM Urdhvaloka meM uttarottara kramazaH asaMkhyAtaguNe haiM / trailokyasaMsparzI tiryaMcoM kI apekSA Urdhvaloka (UrdhvalokasaMjJaka pratara meM) asaMkhyAtaguNe tiryaJca haiN| inakI apekSA adholoka meM vizeSAdhika haiN| tiryacastriyA~-kSetra kI apekSA se sabase kama tirya cinI Urdhvaloka kA sparza karane vAlI haiM, kyoMki meru Adi kI vApI Adi meM bhI paMcendriya striyA~ vidyamAna haiN| unakA kSetra alpa hai| ataeva ve sabase kama kahI gaI haiM, inakI apekSA Urdhvaloka-tiryakloka meM (Urdhvaloka aura tiryagloka ke do prataroM ko sparza karane vAlI) tiryaMcastriyA~ asaMkhyAtaguNI haiN| isakA kAraNa yaha hai ki sahasrAra devaloka taka ke deva, garbhajapaMcendriya-tiryaJca striyoM meM utpanna ho sakate haiM aura zeSa kAyA ke jIva bhI unameM utpanna ho sakate haiM / jaba sahasrAra devaloka taka ke deva yA zeSa kAyA ke jIva Urdhvaloka se tiryakloka meM paMcendriya tiryaMcastrI ke rUpa meM utpanna hone vAle hote haiM, taba ve tiryaMcastrI kI Ayu kA vedana karate haiN| isake atirikta tiryaklokavartI paMcendriya-tiryaMcastriyA~ jaba Urdhvaloka meM devarUpa se yA anya kisI rUpa meM utpanna hone vAlI hotI haiM, taba ve mAraNAntika samudaghAta karake apane utpattideza taka apane AtmapradezoM ko phailAtI haiN| usasa ve pUrvokta donoM prataroM ko sparza karatI haiN| usa samaya ve tiryaMcayonika striyA~ kahalAtI haiM, ataeva asaMkhyAtaguNI kahI gaI haiN| inakI apekSA trailokya meM-triloka kA sparza karane vAlI striyAM tiryaMcastriyA~ saMkhyAtaguNI haiM / jaba adholoka se bhavanavAsI, vANavyantara, nairayika tathA anyakAyoM ke jIva Urdhva loka meM paMcendriyatiryaJcastrI ke rUpa meM utpanna hote haiM, athavA Urdhvaloka se koI devAdi adholoka meM tiryaMcastrI ke rUpa meM utpanna hote haiM aura ve samudghAta karake apane prAtmapradezoM ko daNDarUpa meM phailAte hue tInoM lokoM kA sparza karate haiM / aise jIva bahuta haiM, ataeva trailokya meM tiryacastrI ko saMkhyAtaguNI kahanA susaMgata hai / inakI apekSA adholoka-tiryakloka kA sparza karane vAlI tiryagyonikastriyA~ saMkhyAtaguNI adhika haiN| bahuta-se nairayika Adi samudghAta kiye binA hI tiryakloka meM tiryaJcapaMcendriyastrI ke rUpa meM utpanna hote haiM ; tathA tiryaglokavartI jIva adholaukika grAmoM meM tiryaMcastrI ke rUpa meM utpanna hote haiM, usa samaya ve pUrvokta do prataroM kA sparza karate haiM, aura tiyacastrI ke AyUSya kA vaMdana karate hai, ataH unha sakhyAtaguNA kahA hai| inakI apekSA bhI adholoka meM arthAt -adholoka ke pratara meM vidyamAna tiryaJcastriyA~ saMkhyAtaguNI haiN| adholaukika Page #305 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 272] [prajJApanAsUtra grAma aura sabhI samudra eka hajAra yojana avagAha vAle haiM / ataH nau sau yojana se nIce matsI Adi tiryaJcayonikastriyoM ke svasthAna hone se ve pracura saMkhyA meM haiM / isa kAraNa unheM saMkhyAtaguNI kahA hai| unakA kSetra bhI saMkhyAtaguNA adhika hai| adholoka kI apekSA tiryakaloka meM tiryaJcastriyA~ saMkhyAtaguNI adhika haiN| (3) manuSyagativiSayaka alpabahutva-kSetrApekSayA vicAra karane para trailokya meM (trilokasparzI) manuSya sabase kama haiM, kyoMki Urdhvaloka se adholaukika grAmoM meM utpanna hone vAle aura mAraNAntika samudghAta karane vAloM meM se koI-koI samudghAtavaza bAhara nikAle hue svAtmapradezoM se tInoM lokoM kA sparza karate haiN| koI-koI vaikriya yA AhAraka samudghAta ko prApta hokara vizeSa prayatna ke dvArA bahuta dUra taka Upara aura nIce apane prAtmapradezoM ko phailAte haiM, kevalIsamudghAta ko prApta thor3e-se mAnava tInoM lokoM ko sparza karate haiN| isa kAraNa sabase kama manuSya triloka meM haiN| unakI apekSA Urvaloka-tiryagloka saMjJaka do prataroM ko sparza karane vAle manuSya asaMkhyAtaguNe haiN| vaimAnika deva athavA anya kAya vAle jIva yathAsambhava urvaloka se tiryakloka meM manuSyarUpa meM utpanna hote haiM, taba ve pUrvokta do prataroM kA sparza karate haiN| isake atirikta vidyAdhara Adi bhI jaba meru Adi para gamana karate haiM, taba unake zukra, zoNita Adi pudgaloM meM sammUcchima manuSyoM kI utpatti hotI hai, aura ve vidyAdhara rudhirAdipudgaloM ke sAtha sammizra hokara jaba lauTate haiM, taba pUrvokta do prataroM kA sparza karate haiM, ve saMkhyA meM adhika hote haiM, isa kAraNa asaMkhyAtaguNe haiM / inakI apekSA adholoka-tiyakloka nAmaka do prataroM ko sparza karane vAle manuSya saMkhyAtaguNe haiM, kyoMki adholaukika grAmoM meM svabhAvataH hI bahuta-se manuSyoM kA sadbhAva hai / ataH jo tiryakloka se manuSyoM yA anya kAyoM se prAkara adholaukika grAmoM meM garbhaja manaSya yA sammacchima utpanna hone vAle haiM, athavA adholaukika grAmoM se yA adholokavartI kisI anya sthAna se tiryakloka meM garbhaja yA sammUcchima manuSya ke rUpa meM utpanna hote hue manuSya pUrvokta do prataroM kA sparza karate haiM / ataeva inheM saMkhyAtaguNe kahe haiN| inakI apekSA avaloka meM manuSya saMkhyAtaguNe adhika haiM, kyoMki saumanasa Adi vanoM meM krIr3A Adi karane ke lie pracuratara vidyAdharoM evaM cAraNamuniyoM kA gamanAgamana hotA hai, aura unake yathAyoga rudhirAdipudgaloM ke yoga se sammUcchima manuSyoM kI utpatti hotI hai| inakI apekSA bhI adholoka meM saMkhyAtaguNe manuSya haiM; kyoMki adholoka svasthAna hone se vahA~ adhikatA honI svAbhAvika hai / inakI apekSA bhI tiryagloka meM saMkhyAtaguNe manuSya adhika haiM, kyoMki tiryagloka kA kSetra saMkhyAtaguNA adhika hai, aura manuSyoM kA vaha svasthAna hai, isa kAraNa adhikatA sambhava hai| manuSyastriyoM kA kSetra ko apekSA se alpabahutva--sabase kama manuSyastriyA~ tInoM loka ko sparza karane vAlI haiM, kyoMki Urdhvaloka se adholoka meM utpanna hone vAlI mAraNAntika-samudghAtavaza jaba ve apane AtmapradezoM ko bAhara nikAlatI haiM, athavA jaba ve vaikriyasamudghAta yA kevalIsamudghAta karatI haiM, taba tInoM lokoM kA sparza karatI haiM aura aisI manuSyastriyA~ atyanta kama hotI haiM, isa kAraNa sabase thor3I manuSyastriyA~ trailokya meM batAI gaI haiN| inakI apekSA UrdhvalokatiryaglokasaMjJaka do prataroM kA sparza karane vAlI striyA~ saMkhyAtaguNI hotI haiM / vaimAnikadeva athavA zeSa kAyavAle koI jIva jaba Urvaloka se tiryagloka meM manuSyastrI ke rUpa meM utpanna hone vAle hote haiM, tathA tirya glokagata manuSyastriyA~ jaba Urdhvaloka meM utpanna hote samaya mAraNAntika samudghAta karatI haiM, taba dUra taka Upara apane AtmapradezoM ko phailAtI haiM, phira bhI taba taka jo kAlagata nahIM huI haiM, ve pUrvokta donoM prataroM kA sparza karatI haiM, aura ve donoM prakAra kI striyA~ bahuta adhika hotI rUpa meM Page #306 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhika tRtIya bahuvaktavyatApada] [ 273 haiN| unakI apekSA adholoka-tiryaglokasaMjJaka pUrvokta prataradvayakA sparza karane vAlI manuSyastriyA~ saMkhyAtaguNI hotI haiM, kyoMki tiryagloka se manuSyastrIparyAya se yA anya paryAya se adholaukika grAmoM meM athavA adholaukika grAma se tiryagloka meM manuSyastrI ke rUpa meM utpanna hone vAlI hotI haiM, unameM se kaI adholaukika grAmoM meM avasthAna karake bhI ukta donoM prataroM kA sparza karatI haiM / aisI striyA~ pUrvoktaprataradvaya kI striyoM se bahuta adhika hotI haiN| inakI apekSA bhI Urdhva loka meM (Urdhvaloka nAmaka prataragata) manuSyastriyA~ saMkhyAtaguNI adhika haiM; kyoMki saumanasa Adi vanoM meM krIr3Artha bahuta-sI vidyAriyoM kA gamana sambhava hai / adholoka meM unakI apekSA bhI ve saMkhyAtagaNI ka haiM, kyoMki vahA~ svasthAna hone se pracaratara hotI haiN| unakI apekSA bhI tiryagloka meM ve saMkhyAtaguNI haiM, kyoMki vahA~ kSetra bhI saMkhyAtaguNA adhika hai, aura svasthAna bhI hai| (4) devagati ke jIvoM kA alpabahatva kSetra kI apekSA se sabase kama deva Urvaloka meM haiM, kyoMki vahAM vaimAnika jAti ke deva hI rahate haiM, aura ve thor3e haiM, aura jo bhavanapati Adi deva tIrthaMkaroM ke janmotsavAdi para mandaraparvatAdi para jAte haiM, ve bhI svalpa hI hote haiM, isa kAraNa sabase thor3e deva Urdhvaloka meM haiM / unakI apekSA Urdhvaloka-tiryaglokasaMjJaka do prataroM meM asaMkhyAtaguNe deva haiM; ye donoM pratara jyotiSkadevoM ke nikaTavartI haiM, ataeva unake svasthAna haiN| isake atirikta bhavanapati, vANavyantara aura jyotiSkadeva sumeru Adi para gamana karate haiM; athavA saudharma Adi kalpoM ke deva apane sthAna meM Ate-jAte haiM, yA saudharma Adi devalokoM meM devarUpa se utpanna hone vAle deva, jo devAyu kA vedana kara rahe hote haiM, ve jaba apane utpattideza meM jAte haiM, taba pUrvokta donoM prataroM kA sparza unheM hotA hai / aise deva pUrvokta devoM se asaMkhyAtaguNe adhika hote haiN| unakI apekSA trailokya meM (lokatrayasparzI) deva saMkhyAtaguNe haiM, kyoMki bhavanapati, vANavyantara, jyotiSka aura vaimAnikadeva tathArUpa vizeSa prayatna se jaba vaikriyasamudghAta karate haiM, taba tInoM lokoM kA sparza karate haiN| ve pUrvokta prataradvayasaMsparzI devoM se saMkhyAtagaNe adhika hote haiN| unakI apekSA adholoka-tiryaglokasaMjJaka prataradvaya kA sparza karane vAle deva saMkhyAtaguNe adhika haiM, kyoMki ye donoM pratara bhavanapati aura vANavyantara devoM ke nikaTavartI hone se svasthAna haiM, tathA bahuta-se svabhavanasthita bhavanapatideva tiryagloka meM gamanAgamana karate haiM, udvartana karate haiM; tathA vaikriyasamudghAta karate haiM; athavA tiryaglokavartI paMcendriyatiryaJca yA manuSya bhavanapatirUpa meM utpanna hone vAle hote haiM, aura bhavanapati kI Ayu kA vedana karate haiM, taba unake pUrvokta donoM prataroM kA sparza hotA hai| aise jIva bahuta hone ke kAraNa saMkhyAtaguNe kahe gae haiM / unakI apekSA adholoka meM deva saMkhyAtaguNe haiM, kyoMki adholoka bhavanapatidevoM kA svasthAna hai / unakI apekSA tiryagloka meM rahane vAle deva saMkhyAtaguNe adhika haiM, kyoMki tiryagloka jyotiSka aura vANavyantayadevoM kA svasthAna hai / deviyoM kA alpabahutva-deviyoM kA alpabahutva bhI sAmAnyatayA devasUtra kI taraha samajha lenA caahie|' bhavanapati prAdi deva-deviyoM kA pRthaka-pRthak alpabahutva-(1) bhavanapatideva sabase kama Urdhvaloka meM haiM; kyoMki, koI-koI bhavanapatideva apane pUrvabhava ke saMgatikadeva kI nizrA se saudharmAdi devalokoM meM jAte haiN| kaI-kaI meruparvata para tIrthakarajanmamahotsavAdi ke nimitta se, tathA aMjana, dadhimukha Adi parvatoM para ASTAhnika mahotsava ke nimitta se evaM kaI mandarAdi para krIr3A ke nimitta jAte haiN| parantu ye saba svalpa hote haiM, isalie Urdhvaloka meM bhavanapatideva sabase kama hai| 1. prajJApanA. malaya. vRtti, patrAMka 146 se 148 taka Page #307 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 274 ] [prajJApanAsUtra unakI apekSA Urdhvalokatiryagloka nAmaka do prataroM meM asaMkhyAtaguNe hote haiM, kyoMki tiryaglokasthabhavanapatideva vaikriyasamudghAta karate haiM, taba ve Urdhvaloka-tiryagloka kA sparza karate haiM, tathA tiryaglokastha jo bhavanapati mAraNAntikasamudghAta karake Urdhvaloka meM saudharmAdi devalokoM meM bAdaraparyAptapRthvIkAyika, bAdaraparyApta-apkAyika evaM bAdaraparyApta-banaspatikAyika rUpa se athavA zubhamaNi-prakAroM meM utpanna hone vAle hote haiM, taba ve apane bhava kI hI prAyu kA vedana karate haiM, pArabhavika pRthvIkAyikAdi kI Ayu kA nahIM; taba ve bhavanapati hI kahalAte haiM usa samaya ve Urdhvaloka-tiryagloka kA sparza karate haiN| isa prakAra ke ve bhavanapatideva Urdhvaloka meM gamanAgamana karane se aura donoM prataroM ke samIpavartI unakA krIr3AsthAna hone se ve pUrvokta donoM prataroM ko sparza karate haiM, isalie ye pUrvokta devoM se asaMkhyAtagaNe haiN| inakI apekSA trilokasparzI bhavanapati deva saMkhyAtaguNe hote haiN| Urdhvaloka meM rahe hue jo tiryaJcapaMcendriya bhavanapati rUpa se utpanna hone vAle hote haiM, ve tathA svasthAna meM tathAvidha prayatna vizeSa se vaikriya samuddhAta yA mAraNAntika samudghAta karate haiM, taba ve trailokyasparza karate haiN| ve saMkhyAtaguNe isalie haiM ki anya sthAna meM samudghAta karane vAloM kI apekSA svasthAna meM samudghAta karane vAle saMkhyAtaguNe hote haiM / adholoka-tiryagloka saMjJaka prataradvaya meM inakI apekSA bhI ve asaMkhyAtaguNe hote haiM / tiryagloka inake svasthAna se nikaTavartI hone se gamanAgamana hone ke kAraNa tathA svasthAna meM sthita rahate hue bhI krodhAdi kaSAyasamudghAtavaza gamana hone se bahuta-se bhavanapatideva pUrvokta donoM prataroM kA sparza karate haiN| unakI apekSA tiryagloka meM ve asaMkhyAtaguNe haiM, kyoMki tIrthaMkara samavasaraNAdi meM vandananimitta, ramaNIya dvIpoM meM krIr3A ke nimitta ve tiryagloka meM Ate hai, aura Ate haiM to cirakAla taka bhI rahate haiM unakI apekSA bhI adholoka meM asaMkhyAtaguNe haiM, kyoMki adholoka to bhavanavAsiyoM kA svasthAna hai| bhavanavAsIdevoM kI taraha hI bhavanavAsIdeviyoM kA alpabahutva samajha lenA cAhie / 'vyantaradeva-deviyoM kA pRthak-pRthak alpabahutva-kSetrAnusAra cintana karane para vyantara deva sabase kama Urdhvaloka meM haiM, pANDakavana Adi meM kucha hI vyantaradeva pAye jAte haiN| unakI apekSA Urdhvaloka-tiryakloka rUpa do prataroM meM asaMkhyAtaguNe haiM kucha vyantaroM ke svasthAna ke antargata hone se tathA kaI vyantaroM ke svasthAna ke nikaTa hone se tathA bahuta-se vyantaroM ke meru Adi para gamanAgamana hone se unake pUrvokta donoM prataroM kA sparza hotA hai / ina saba kI sAmUhika rUpa se vicAraNA karane para ve atyadhika ho jAte haiN| unakI apekSA trilokavartI vyantara saMkhyAtaguNe haiM, kyoMki tathAvidha prayatnavizeSa se vaikriya samudghAta karane para ve AtmapradezoM se tInoM lokoM ko sparza karate haiM, aura aise vyantaradeva pUrvokta devoM se atyadhika hai, isalie saMkhyAtagaNe haiN| unakI apekSA adholoka tiryagloka-saMjJaka prataradvaya meM asaMkhyAtaguNe haiM, kyoMki ye donoM pratara bahuta-se vyantaroM ke svasthAna haiM, isalie inakA sparza karane vAle vyanta ra bahuta adhika hone se asaMkhyAtaguNe haiN| inakI apekSA adholoka meM ve saMkhyAtaguNe haiM, kyoMki adholaukika grAmoM meM unakA svasthAna hai, tathA adholoka meM bahuta se vyantaroM kA krIr3Animitta gamana bhI hotA hai| inakI apekSA tiryagloka meM ve saMkhyAtaguNe adhika haiM, kyoMki tiryagloka to unakA svasthAna hai hii| isI prakAra vyantaradeviyoM kA alpabahutva samajha lenA cAhie / jyotiSkadeva pRthaka-pRthak deviyoM kA alpabahatya-kSetra kI apekSA vicAra karane para sabase kama jyotiSka deva Urdhvaloka meM haiM, kyoMki kucha hI jyotiSka devoM kA tIrthakarajanmamahotsava nimitta, yA aMjana-dadhimukhAdi para aSTAhnikA nimitta athavA katipaya devoM kA mandarAcalAdi para krIr3Animitta gamana hotA hai / unakI apekSA Urdhvaloka-tiryakloka prataradvaya meM asaMkhyAtaguNe haiM, una donoM prataroM Page #308 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIya bahuvaktavyatApada] [275 ko kaI jyotiSkadeva ssvathAna meM sthita rahe hue sparza karate haiM, koI vaikriyasamudghAta karake AtmapradezoM se unakA sparza karate haiM, koI Urdhvaloka meM jAte-Ate unakA sparza karate haiM / isa kAraNa donoM prataroM kA sparza karane vAle Urdhvalokagata devoM se asaMkhyAtaguNe haiN| unase trailokyavartI jyotiSka deva saMkhyAtaguNe adhika haiM, kyoMki jo jyotiSkadeva tathAvidha tIvra prayatnavaza vaikriya samudghAta karate haiM, ve tInoM lokoM ko apane prAtmapradezoM se sparza karate haiM; ve svabhAvataH atyadhika haiM, isa kAraNa pUrvokta deva saMkhyAtagaNaM haiN| unase adholoka-tiyagloka prataradvaya-saspazI jyotiSkadeva asaMkhyAtagaNaM haiM; kyoMki bahuta-se deva adholaukika grAmoM meM samavasaraNAdinimitta yA adholoka meM krIr3Animitta jAteAte haiM, tathA bahata-se deva adholoka se jyotiSkadevoM meM utpanna hone vAle hote haiM, taba ve pUrvokta donoM prataroM kA sparza karate haiN| isalie pUrvokta devoM se ye deva asaMkhyAtaguNe ho jAte haiN| unakI apekSA adholoka meM saMkhyAtaguNe haiM; kyoMki bahuta-se deva adholoka meM krIr3A ke lie yA adholaukika grAmoM meM samavasaraNAdi ke lie cirakAla taka rahate haiN| unakI apekSA tiryagloka meM asaMkhyAtaguNe haiM, kyoMki tiryagloka to unakA svasthAna hai| isI prakAra jyotiSkadeviyoM ke alpabahutva kA bhI vicAra kara lenA caahie| vaimAnika deva-deviyoM kA pRthak pRthak alpabahutva-kSetrAnusAra vicAra karane para sabase alpa vaimAnika deva Urdhvaloka-tiryagloka saMjJaka prataradvaya meM haiM, kyoMki adholoka-tiryaglokavartI jo jIva vaimAnikoM meM utpanna hote haiM, tathA jo vaimAnika tiryagloka meM gamanAgamana karate haiM, evaM jo ukta donoM prataroM meM sthita krIr3AsthAna meM Azraya lekara rahate haiM, aura jo tiryagloka meM rahe hae hI vaikriyasamadaghAta yA mAraNAntika samudaghAta karate haiM, ve tathAvidhaprayatnavizeSa se apane prAtmapradezoM ko UrdhvadizA meM nikAlate haiM, taba pUrvokta donoM prataroM kA sparza karate haiM, aise vaimAnika deva bahuta hI alpa hote haiM, isalie sabase kama vaimAnika deva pUrvoktaprataradvaya meM haiN| unakI apekSA trailokyavartI vaimAnika pUrvokta yukti ke anusAra saMkhyAtaguNe adhika haiM / unakI apekSA adholoka tiryagloka-saMjJaka do prataroM meM saMkhyAtaguNe haiM, kyoMki unakA adholaukika grAmoM meM tIrthaMkara samavasaraNAdi meM gamanAgamana hone se tathA ukta do prataroM meM hone vAle samavasaraNAdi meM avasthAna ke kAraNa bahuta-se devoM ke ukta donoM prataroM kA sparza hotA hai, unakI apekSA adholoka tathA tiryagloka meM uttarottara kramazaH saMkhyAtaguNe haiM, pUrvokta yukti ke anusAra bahuta se devoM kA ubhayatra samavasaraNAdi tathA krIDA-sthAnoM meM avasthAna hotA hai| unakI apekSA Urdhvaloka meM ve asaMkhyAtaguNe adhika haiM, kyoMki Urvaloka to unakA svasthAna hI hai, vahA~ to atyadhika honA svAbhAvika hai| vaimAnika deviyoM kA alpabahutva bhI devasUtra kI taraha samajha lenA caahie|' kSetrAnusAra ekendriyAdi jIvoM kA pRthak-pRthak alpabahutva-(1) ekendriya jIvoM kA alpabahutva-kSetrAnusAra cintana karane para ekendriya, ekendriya aparyAptaka evaM ekendriya-paryAptaka jIva sabase kama Urdhvaloka-tiryaglokasaMjJaka prataradvaya meM haiN| kaI ekendriya jIva vahIM sthita rahate haiM. kaI Urdhvaloka se tiryagloka meM tathA tiryagloka se urdhvaloka meM utpanna hone vAle jaba mAraNAntikasamudghAta karate haiM, taba ve ukta donoM prataroM kA sparza karate haiM, ve bahuta alpa hote haiM, isalie sabase alpa ukta prataradvaya meM batAe gae haiN| unakI apekSA adholoka-tiryagloka meM vizeSAdhika haiM, kyoMki adholoka se tiryagloka meM yA tiryagloka se adholoka meM ilikAgati se utpanna hone vAle ekendriya ukta donoM prataroM kA sparza karate haiM / vahIM rahane vAle ekendriya bhI Urdhvaloka se adholoka meM adhika hote haiM, unase 1. prajJApanAsUtra, malaya. vRtti, patrAMka 149 se 151 taka Page #309 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 276 ] [ prajJApanAsUtra bhI adhika adholoka se tiryagloka meM utpanna hone vAle jIva pAe jAte haiM, isa kAraNa ukta donoM prataroM meM vizeSAdhika haiN| unakI apekSA tiryagloka meM ekendriya asaMkhyAtaguNe haiM, kyoMki ukta prataradvaya ke kSetra se tiryagloka kA kSetra prasaMkhyAtaguNA adhika hai| unakI apekSA trailokyasparzI asaMkhyAtaguNe haiN| kyoMki bahuta-se ekendriya Urdhvaloka se adholoka meM aura adholoka se Urdhvaloka meM utpanna hote haiM, aura unameM se bahuta-se mAraNAntika-samudghAtavaza apane prAtmapradeza-daNDoM ko phailA kara tInoM lokoM ko sparza karate haiM, isa kAraNa ve asaMkhyAtaguNe ho jAte haiM / unakI apekSA Urdhvaloka meM ve asaMkhyAtaguNe haiM, kyoMki upapAtakSetra atyadhika hai| unase adholoka meM vizeSAdhika haiM, kyoMki Urdhvalokagata kSetra se adholokagata kSetra vizeSAdhika hai| ekendriya aparyAptaka tathA paryAptaka ke viSaya meM bhI isI prakAra samajha lenA caahie| (2) dvIndriya, trIndriya evaM caturindriya aparyAptaka-paryAptaka jIvoM kA alpabahutva-- kSetrAnusAra vicAra karane para sabase kama dvIndriya jIva Urvaloka meM haiM, kyoMki Urdhvaloka ke ekadezameruzikhara kI vApI Adi meM hI zaMkha Adi dvIndriya pAe jAte haiM, unakI apekSA Urdhvaloka-tiryaglokasaMjJaka prataradvaya meM asaMkhyAtaguNe haiM, kyoMki jo Urdhvaloka se tiryagloka meM yA tiryagloka se Urdhvaloka meM dvIndriyarUpa se utpanna hone vAle hote haiM, dvIndriyAyu kA anubhava kara rahe hote haiM, tathA ilikAgati se utpanna hote haiM, athavA jo dvIndriya tiryagloka se Urdhvaloka meM, yA Urdhvaloka se tiryagloka meM dvIndriyarUpa se yA anya kisI rUpa se utpanna hone vAle hoM, jinhoMne pahale mAraNAntikasamudghAta kiyA ho, ataeva jo dvIndriyAyu kA vedana kara rahe hoM, samudghAtavaza apane prAtmapradezoM ko jinhoMne dUra taka phalAyA ho, ora jA prataradvaya ke adhikRtakSetra meM ho raha rahe hai, aise jIva ukta prataradvaya kA sparza karate haiM, aura ve atyadhika hote haiM, isalie pUrvokta se asaMkhyAtagaNe adhika kahe gae haiN| unakI apekSA trailokyasparzI dvIndriya asaMkhyeyaguNe hote haiM, kyoMki dvIndriyoM ke utpattisthAna adholoka meM bahuta haiM, tiryagloka meM aura bhI adhika hai| unameM se adholoka se Urdhvaloka meM dvIndriyarUpa se yA anyarUpa se utpanna hone vAle dvIndriya pahale mAraNAntika samudghAta kiye hue hote haiM, ve samudghAtavaza apane utpattideza taka apane prAtmapradezoM ko phailA dete haiM, tathA dvIndriyAyu kA vedana karate haiM tathA jo dvIndriya yA zeSa kAya vAle Urdhvaloka se adholoka meM dvIndriyarUpa se utpanna hote hue dvIndriyAyu kA anubhava karate haiM, ve trailokyasparzI aura atyadhika hote haiM, isalie pUrvokta se asaMkhyAtaguNe haiN| unakI apekSA pUrvoktayukti ke anusAra adholoka-tiryagloka-prataradvaya meM asaMkhyAtaguNe haiN| unase uttarottarakramazaH adholoka evaM tiryagloka meM saMkhyAtaguNe haiM / jaise audhika dvIndriya-alpabahutvasUtra kahA gayA hai, vaise hI trIndriya aura caturindriya tathA ina sabake aparyAptakoM evaM paryAptakoM ke alpabahutva kA vicAra kara lenA caahie| maudhika paMcendriya jIvoM kA alpabahutva-kSetrAnusAra cintana karane para sabase kama paMcendriya trailokyasaMsparzI haiM, kyoMki ve hI paMcendriyajIva tInoM lokoM kA sparza karate haiM, jo Urdhvaloka se adholoka meM yA adholoka se Urdhvaloka meM utpanna ho rahe hoM, paMcendriyAyu kA vedana kara rahe hoM aura ilikAgati se utpanna hote hoM, athavA Urdhvaloka se adholoka meM yA adholoka se Urdhvaloka meM paMcendriyarUpa se yA anyarUpa se utpanna hote hue jinhoMne mAraNAntika samudghAta kiyA ho, usa samudghAta ke samaya apane utpattidezaparyanta jinhoMne AtmapradezoM ko phailAyA ho aura jo paMcendriyAyu kA anubhava karate hoN| ve bahuta alpa hote haiM, isalie unheM saba se thor3e kahA gayA hai| unakI apekSA Page #310 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIya bahuvaktavyatApada [ 277 Urdhvaloka-tiryagloka-prataradvaya meM saMkhyAtaguNe adhika haiM, kyoMki upapAta yA samuddhAta ke dvArA ina do prataroM kA sparza karane vAle apekSAkRta adhika hote haiN| unakI apekSA adholoka-tiryagloka meM saMkhyAtaguNe haiM, kyoMki atyadhika upapAta yA samudghAta dvArA ina donoM prataroM kA atyadhika sparza hotA haiN| unako apekSA Uvaloka meM saMkhyAtaguNe adhika haiM, kyoMki vahA~ vaimAnikoM kA avasthAna haiN| unakI apekSA adholoka meM saMkhyAtaguNe adhika isalie haiM ki vahA~ nairayikoM kA avasthAna hai| unase tiryagloka meM asaMkhyAtaguNe adhika haiM, kyoMki vahA~ sammUchima, jalacara, khecara Adi kA, vyantara va jyotiSka devoM kA tathA sammUchima manuSyoM kA bAhulya hai| isI taraha paMcendriya-aparyAptaka jIvoM ke alpabahutva kA vicAra kara lenA cAhie / paMcendriya-paryAptaka jIva sabase kama haiM--Urdhvaloka meM, kyoMki vahAM prAyaH vaimAnika devoM kA hI nivAsa hai / unakI apekSA Urdhvaloka-tiryakloka-rUpa prataradvaya meM asaMkhyAtaguNe haiM, kyoMki ukta prataradvaya ke nikaTavartI jyotiSkadevoM kA tadgatakSetrAzrita vyantara devoM kA tathA tiryaJcapaMcendriyoM kA, evaM vaimAnika, vyantara, jyotiSkoM, tathA vidyAdhara-cAraNamuniyoM tathA tiryaJcapaMcendriya jIvoM kA Urvaloka aura tiryagloka meM gamanAgamana hotA hai, taba ina donoM prataroM kA sparza hotA hai / unakI apekSA trailokya-sparzI saMkhyAtaguNe haiM, kyoMki bhavanapati, vANavyantara, jyotiSka aura vaimAnika tathA adholokastha vidyAdhara jaba tathAvidha prayatnavizeSa se vaikriyasamuddhAta karate haiM, aura apane AtmapradezoM ko Urdhvaloka meM phailAte haiM, taba ve tInoM lokoM kA sparza karate haiN| isa kAraNa ve saMkhyAtaguNe kahe gae haiN| unase adholoka-tiryagloka meM saMkhyAtaguNe haiM / bahuta-se vyantaradeva, svasthAnanikaTavartI hone se bhavanapati, tiryagloka yA Urdhvaloka meM vyantara, jyotiSka aura vaimAnika deva adholaukika grAmoM meM samavasaraNAdi meM, yA adholoka meM krIr3Artha gamanAgamana karate haiM, tathA samudroM meM kinhIM-kinhIM paMcendriyatiryaJcoM kA svasthAna nikaTa hone se tathA katipaya tiryacapaMcendriyajIvoM ke vahIM rahane ke kAraNa ukta donoM prataroM kA sparza hotA hai / ataeva ye saMkhyAtaguNe kahe gae haiN| unakI apekSA adholoka meM saMkhyAtaguNe haiM, kyoMki vahA~ nai rayikoM tathA bhavanapatiyoM kA avasthAna hai| unakI apekSA tiryagloka meM asaMkhyAtaguNe haiM, kyoMki vahA~ tiryaJcapaMcendriyoM, manuSyoM, jyotiSkoM aura vyantaroM kA nivAsa hai|' pRthvIkAyika prAdi pAMca sthAvaroM kA pRthaka-pRthak alpabahutva--pRthvIkAyika Adi ke praudhika, aparyAptaka aura paryAptaka mila kara 15 sUtra haiN| ina 15 hI sUtroM meM ullikhita alpabahutva kA spaSTIkaraNa pUrvokta ekendriya sUtra ke anusAra samajha lenA caahie| sakAyika jIvoM kA alpabahutva-trasakAyika audhika, aparyAptaka aura paryAptaka jIvoM ke alpabahutva kA spaSTIkaraNa paMcendriyasUtra kI taraha samajha lenA caahie|' paccIsavA~ bandhadvAra : AyuSyakarma ke bandhaka-prabandhaka Adi jIvoM kA alpabahutva 325. etesi gaM bhaMte ! jIvANaM pAuyassa kammarasa baMdhagANaM prabaMdhagANaM pajjattANaM apajjatANaM suttANaM jAgarANaM samohayANaM asamohayANaM sAtAvedagANaM asAtAvedagANaM iMdiyauvauttANaM noiMdiyauthauttANaM sAgArovauttANaM aNAgArovauttANa ya katare katarehito prappA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA? 1. prajJApanAsUtra, malaya. vRtti, patrAMka 151 se 154 taka 2. vahI, malaya. vRtti, patrAMka 155 Page #311 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 278] [ pramApanAsUtra goyamA ! savvatthovA jIvA prAuyassa kammassa baMdhagA 1, apajjattayA saMkhajjaguNA 2, suttA saMkhajjaguNA 3, samohatA saMkhejjaguNA 4, sAtavedagA saMkhajjaguNA 5, iMdinovauttA saMkhejjaguNA 6, aNAgArovauttA saMkhajjaguNA 7, sAgArovauttA saMkhajjaguNA 8, noiMdiyauvauttA visesAhiyA , asAtAvedagA visesAhiyA 10, asamohatA visesAhiyA 11, jAgarA visesAhiyA 12, pajjattayA visesAhiyA 13, pAuyassa kammassa abaMdhagA visesAhiyA 14 / dAraM 25 / / [325 pra.] bhagavan ! ina AyuSyakarma ke bandhakoM aura abandhakoM, paryAptakoM aura aparyAptakoM, supta aura jAgRta jIvoM, samudghAta karane vAloM aura na karane vAloM, sAtAvedakoM aura asAtAvedakoM, indriyopayuktoM aura no-indriyopayuktoM, sAkAropayoga meM upayuktoM aura anAkAropayoga meM upayukta jIvoM meM se kauna kinase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? __[325 u.] gautama ! 1. sabase thor3e AyuSyakarma ke bandhaka jIva haiM, 2. (unakI apekSA) aparyAptaka saMkhyAtaguNe haiM, 3. (unakI apekSA) suptajIva saMkhyAtaguNe haiM, 4. (unakI apekSA) samudghAta vAle saMkhyAtaguNe haiM, 5. (unase) sAtAvedaka saMkhyAtaguNe haiM, 6. (unase) indriyopayukta saMkhyAtaguNe haiM, 7. (unakI apekSA) anAkAropayukta saMkhyAtaguNe haiM, 8. (unakI apekSA) sAkAropayukta saMkhyAtaguNe haiM, 9. (unakI apekSA) no-indriyopayukta jIva vizeSAdhika haiM, 10. (unakI apekSA) asAtAvedaka vizeSAdhika haiM, 11. (unakI apekSA) samudghAta na karate hue jIva vizeSAdhika haiM, 12. (unakI apekSA) jAgRta vizeSAdhika haiM, 13. (unase) paryAptaka jIva vizeSAdhika haiM, 14. (aura unakI apekSA bhI) AyuSyakarma ke abandhaka jIva vizeSAdhika haiN| paccIsavA~ (bandha) dvAra // 25 / / vivecana-paccIsauM bandhadvAra-bandhadvAra ke mAdhyama se prAyuSyakarma ke bandhaka-prabandhaka prAdi jIvoM kA alpabahutva-prastuta sUtra (325) meM AyuSyakarma ke bandhaka-prabandhaka, paryAptakaaparyAptaka, supta-jAgRta, samudghAta-kartA-akartA, sAtAvedaka-asAtAvedaka, indriyopayukta-no-indriyopayukta evaM sAkAropayukta-anAkAropayukta; sAmUhika rUpa se ina sAta yugaloM ke alpabahutva kA vicAra kiyA gayA hai| alpabahutva kA spaSTIkaraNa-AyuSyakarma ke bandhaka jIva sabase alpa isalie haiM ki AyuSyakarma ke bandha kA kAla pratiniyata aura svalpa hai / anubhUyamAna bhava ke AyuSya kA tIsarA bhAga avazeSa rahane para athavA usa tIsare bhAga meM se bhI tIsarA bhAga Adi avazeSa rahane para hI jIva parabhava kA AyuSya bAMdhate haiM / ataH tribhAgoM meM se do bhAga abandhakAla aura eka bhAga bandhakAla hai aura vaha bandhakAla bhI antarmuhUrta pramANa hotA hai| AyuSyakarma-bandhakoM kI apekSA aparyAptaka saMkhyAtaguNe kahe gae haiM / aparyAptakoM se supta jIva saMkhyAtaguNe adhika haiM, kyoMki suptajIva paryAptaka aura aparyAptaka, donoM meM pAe jAte haiM aura aparyAptaka kI apekSA paryAptaka saMkhyAtaguNe adhika hai| supta jIvoM kI apekSA samavahata (samudaghAta vAle) jIva saMkhyAtaguNe adhika haiM, kyoMki bahuta-se paryAptaka aura aparyAptaka jIva sadA mAraNAntika samudghAta karate hue pAe jAte haiN| samavahata jIvoM se sAtAvedaka jIva saMkhyAtaguNe haiM; kyoMki AyuSyabandhaka, aparyApta aura supta jIvoM meM bhI sAtA kA vedana karane vAle upalabdha hote haiN| sAtAvedakoM kI apekSA indriyopayukta jIva saMkhyAtaguNe adhika haiM, kyoMki indriyoM kA upayoga lagAne vAle sAtAvedakoM ke atirikta asAtAvedakoM meM bhI pAe jAte haiN| unakI apekSA Page #312 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIya bahuvaktavyatApada] [ 279 donoM meM anAkAropayoga pAyA jAtA hai| anAkAropayuktoM kI apekSA sAkAropayukta jIva saMkhyAtaguNe adhika haiM, kyoMki anAkAropayoga kI apekSA sAkAropayoga kA kAla adhika hai / sAkAropayukta jIvoM kI apekSA no-indriyopayoga-upayukta jIva vizeSAdhika haiM; kyoMki inameM no-indriyopayoga aura anAkAropayoga vAle donoM sammilita haiN| inakI apekSA asAtAvedaka vizeSAdhika haiM, kyoMki indriyopayogayukta jIva bhI asAtAvedaka hote haiM / asAtAvedakoM se asamavahata (samudghAta na kiye hue) vizeSAdhika hote haiM; kyoMki sAtAvedaka bhI asamavahata hote haiM, isa kAraNa asamavahatoM kI vizeSAdhikatA hai / inakI apekSA jAgRta vizeSAdhika haiM, kyoMki katipaya samavahata jIva bhI jAgRta hote haiN| jAgRtoM kI apekSA paryAptaka vizeSAdhika haiM, kyoMki katipaya suptajIva bhI paryAptaka haiN| bahuta-se jIva aise bhI haiM, jo jAgRta na hote hue-arthAt supta hote hue bhI paryAptaka haiN| jo jAgRta haiM, ve to paryApta ho hote haiM, kintu supta jIvoM ke viSaya meM aisA niyama nahIM hai / paryAptaka jIvoM kI apekSA Ayukarma ke prabandhaka jIva vizeSAdhika haiM, kyoMki aparyAptaka bhI Ayukarma ke prabandhaka hote haiN|' pratyeka yugala kA alpabahutva-(1) AyuSyakarma ke bandhaka kama haiM, prabandhaka unase asaMkhyAtaguNe adhika haiM; pUrvokta yukti ke anusAra bandhakAla kI apekSA prabandhakAla adhika hai / bandhakAla sirpha tIsarA bhAga aura vaha bhI antarmuhurta mAtra hotA hai| isa kAraNa bandhakoM kI apekSA prabandhaka saMkhyAtaguNe adhika haiM / (2) aparyAptaka jIva alpa haiM, paryAptaka unase saMkhyAtaguNe adhika haiM; yaha kathana sUkSma jIvoM kI apekSA se samajhanA cAhie, kyoMki sUkSma jIvoM meM bAhya vyAghAta na hone me bahasaMkhyaka jIvoM kI niSpatti (utpatti) aura alpa jIvoM kI aniSpatti (anutpatti) hotI hai| (3) supta jIva kama haiM, jAgRta jIva unakI apekSA saMkhyAtaguNe adhika haiM / yaha kathana sUkSma ekendriyoM kI apekSA se samajhanA cAhie; kyoMki aparyApta jIva to supta hI pAe jAte haiM, jabaki paryApta jAgRta bhI hote haiM / (4) samavahata jIva thor3e haiM, unakI apekSA asamavahata jIva asaMkhyAtaguNe adhika haiM / yahA~ mAraNAntika samudghAta se samavahata hI liye gae haiM aura mAraNAntika samuddhAta maraNakAla meM hI hotA hai, zeSa samaya meM nahIM; vaha bhI saba jIva nahIM karate / ataeva samavahata thor3e hI kahe gae haiM; asamavahata adhika, kyoMki unakA jIvanakAla adhika hai| (5) isI prakAra sAtAvedaka jIva kama haiM, kyoMki sAdhAraNazarIrI jIva bahuta haiM aura pratyekazarIrI alpa haiN| adhikAMza sAdhAraNazarIrI jIva asAtAvedaka hote haiM, isa kAraNa sAtAvedaka kama haiN| pratyekazarIrI jIvoM meM to sAtAvedakoM kI bahulatA hai aura asAtAvedakoM kI alpatA hai| ataeva sAtAvedaka kama aura asAtAvedaka unase saMkhyAtaguNe adhika haiN| (6) indriyopayukta kama hai, no-indriyopayukta saMkhyAtaguNe adhika haiM, kyoMki indriyopayoga to vartamAnaviSayaka hI hotA hai, isa kAraNa usakA kAla svalpa hai| no-indriyopayoga atIta-anAgatakAla-viSayaka bhI hotA hai| ata: usakA samaya bahuta hai, isa kAraNa no-indriyopayukta saMkhyAtaguNe kahe gae haiN| (7) anAkAra (darzana) upayoga kA kAla alpa hone se anAkAropayoga vAle alpa haiM, unakI apekSA sAkAropayoga vAle kA kAla saMkhyAtagaNA hone se sAkAropayoga vAle saMkhyAtaguNe adhika haiN| 1. prajJApanAsUtra, malaya. vRtti, patrAMka 156-157 2. prajJApanAsUtra, malaya, vRtti, patrAMka 156 Page #313 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 28.] [prajJApanAsUtra chavvIsavA~ pudgaladvAra : pudgaloM, dravyoM Adi kA dravyAdi vividha apekSAoM se alpa bahutva 326 khattANuvAeNaM samvatthovA poggalA telokke 1, uDaloyatiriloe praNaMtaguNA 2, adheloyatiriyaloe visesAhiyA 3, tiriyaloe asaMkhajjaguNA 4, uDDaloe asaMkha jnaguNA 5, adheloe visesAhiyA 6 / [326] kSetra ke anusAra 1. sabase kama pudgala trailokya meM haiM, 2. Urdhvaloka-tiryagloka meM (unase) anantaguNe haiM, 3. adholoka-tiryagloka meM vizeSAdhika haiM, 4. tiryagloka meM (unakI apekSA) asaMkhyAtaguNe haiM, 5. Urdhvaloka meM (unakI apekSA) asaMkhyAtaguNe haiM, 6. (aura unakI apekSA bhI) adholoka meM vizeSAdhika haiN| 327. disANuvAeNaM samvatthovA poggalA uddhRdisAe 1, adhedisAe visesAhiyA 2, uttarapurasthimeNaM dAhiNapaccatthimeNa ya do vi tullA asaMkhajjaguNA 3, dAhiNapurasthimeNaM uttarapaccatthimeNa ya do vi tullA visesAdhiyA 4, purasthimeNaM asaMkhajjaguNA 5, paccatthimeNaM visesAhiyA 6, dAhiNaNaM vise sAhiyA 7, uttareNaM vise sAhiyA 8 / [327] dizAoM ke anusAra 1. sabase kama pudgala ardhvadizA meM haiM, 2. (unase) adhodizA meM vizeSAdhika haiM, 3. uttara-pUrva aura dakSiNa-pazcima donoM meM tulya haiM, (pUrvokta dizA se) asaMkhyAtaguNe haiM, 4. dakSiNa-pUrva aura uttara-pazcima donoM meM tulya haiM aura (pUrvokta dizAoM se) vizeSAdhika haiM, 5. (unakI apekSA) pUrvadizA meM asaMkhyAtaguNe haiM, 6. (unakI apekSA) pazcima dizA meM vizeSAdhika haiM, 7. (unakI apekSA) dakSiNa meM vizeSAdhika haiM, (aura unakI apekSA bhI) 8. uttara meM vizeSAdhika haiN| 328. khettANuvAeNaM sadhyasthovAiM davAI telokke 1, uDDaloyatiriyaloe aNaMtaguNAI 2, adheloyatiriyaloe visesAhiyAiM 3, uDDaloe asaMkhajjaguNAI 4, adheloe aNaMtaguNAI 5, tiriyaloe saMkhajjaguNAI 6 / [328] kSetra ke anusAra 1. sabase kama dravya trailokya meM (trilokasparzI) haiM, 2. (unakI apekSA) Urdhvaloka-tiryakloka meM ananta guNe haiM, 3. (unakI apekSA) adholoka-tiryakloka meM vizeSAdhika haiM, 4. (unase) Urdhvaloka meM asaMkhyAtaguNe adhika haiM, 5. (unakI apekSA) adholoka meM anantaguNe haiM, 6. (aura unakI apekSA bhI) tiryagloka meM saMkhyAtaguNe haiM / 326. disANuvAeNaM samvatthovAI davAI adhedisAe 1, uDDadisAe aNaMtaguNAI 2, uttarapurasthimeNaM dAhiNapaccasthimeNa ya do vi tullAI asaMkhajjaguNAI 3, dAhiNapura tyimeNaM uttarapaccasthimeNa ya do vi tullAI visesAhiyAI 4, purasthimeNaM asaMkhajjaguNAI 5, paccasthimeNaM visesAhiyAiM 6, dAhiNaNaM visesAhiyAI 7, uttareNaM visesAhiyAI 8 / [326] dizAoM ke anusAra, 1. sabase thor3e dravya adhodizA meM haiM, 2. (unakI apekSA) UrdhvadizA meM anantaguNe haiM, 3. uttarapUrva aura dakSiNapazcima donoM meM tulya haiM, (pUrvokta UrdhvadizA Page #314 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIya bahuvaktavyatApada] [281 se) asaMkhyAtaguNe haiM, 4. dakSiNapUrva aura uttarapazcima, donoM meM tulya haiM tathA (pUrvokta do dizAoM se) vizeSAdhika haiM, 5. (unakI apekSA) pUrva meM asaMkhyAtaguNe haiM, 6. (unakI apekSA) pazcima meM vizeSAdhika haiM, 7. (unase) dakSiNa meM vizeSAdhika haiM, 8. (aura unakI apekSA bhI) uttara meM vizeSAdhika haiN| 330. etesi NaM bhaMte ! paramANupoggalANaM saMkhajjapadesiyANaM asaMkhojjapadesiyANaM aNaMtapadesiyANa ya khaMdhANaM davvaTThayAe padesaTTayAe davaTThapadesaTTatAe katare katarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA? goyamA ! samvatthovA praNaMtapadesiyA khadhA davaTTayAe 1, paramANupoggalA danvaTThatAe aNaMtaguNA 2, saMkhajjapadesiyA khadhA davaTThayAe saMkha jjaguNA 3, asaMkhajjapaesiyA khaMghA dabadvayAe asaMkhajjaguNA 4; padesaTTayAe-samvatthovA praNetapadesiyA khadhA paesayAe 1, paramANupoggalA apadesaTTayAe aNaMtaguNA 2, saMkhajjapadesiyA khadhA padesaTTayAe saMkhajjaguNA 3, asaMkhajjapadesiyA khadhA paesaTTayAe asaMkhajjaguNA 4; davaTupadesaTTayAe-samvatthovA aNaMtapadesiyA khadhA davaTTayAe 1, te ceva padesaTTayAe aNaMtaguNA 2, paramANupoggalA davvaTuprapadesaTuyAe aNaMtaguNA 3, saMkhejjapaesiyA khadhA davaTThayAe saMkha jaguNA 4, te ceva padesaTTayAe saMkha jaguNA 5, asaMkhajjapadesiyA khadhA davvaTThayAe asaMkhajjaguNA 6, te ceva paesaTTayAe prasaMkhajjaguNA 7 / [320 pra.] bhagavan ! ina 1. paramANupudgaloM tathA 2. saMkhyAtapradezika, 3. asaMkhyAtapradezika aura 4. anantapradezika skandhoM meM se dravya kI apekSA se, pradezoM kI apekSA se, aura dravya evaM pradezoM kI apekSA se kauna kinase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? 330 u.] gautama ! 1. sabase thor3e dravya kI apekSA se anantapradezika skandha haiM, 2. (unakI apekSA) paramANupudgala dravya kI apekSA se anantaguNe haiM, 3. (unakI apekSA) saMkhyAtapradezika skandha dravya kI apekSA se saMkhyAtaguNe haiM, 4. (unakI apekSA) asaMkhyAtapradezika skandha dravya kI apekSA se asaMkhyAtaguNe haiN| pradezoM kI apekSA se alpabahutva-1. sabase kama anantapradezika skandha pradezApekSayA haiM, 2. (unakI apekSA) paramANupudgala apradezoM kI apekSA se anantaguNe haiM, 3. (unakI apekSA) saMkhyAtapradezI skandha pradezoM kI apekSA se saMkhyAtaguNe haiM, 4. (unakI apekSA) asaMkhyAtapradezI skandha pradezoM kI apekSA se asaMkhyAtaguNe haiN| dravya evaM pradezoM kI apekSA se alpabahutva-1. sabase alpa, dravya kI apekSA se anantapradezika skandha haiM, 2. (unakI apekSA) ve (anantapradezI skandha) hI pradezoM ko apekSA se anantaguNe haiM, 3. (unakI apekSA) paramANupudgala, dravya evaM apradeza kI apekSA se anantaguNe haiM, 4. (unakI apekSA) saMkhyAtapradezika skandha, dravya kI apekSA se saMkhyAtaguNe haiM, 5. (unakI apekSA) ve (saMkhyAtapradezI skandha) hI pradezoM kI apekSA se saMkhyAtaguNe haiM, 6. (unase) asaMkhyAtapradezika skandha dravya kI apekSA se asaMkhyAtaguNe haiM, 7. ve (asaMkhyAtapradezI skandha) pradezoM kI apekSA se asaMkhyAtaguNe haiN| 331. etesi NaM bhaMte ! egapadesogADhANaM saMkhajjapaesogADhANaM asaMkhajjapaesogADhANa ya poggalANaM davaDhayAe padesaTTayAe davaTupadesaTutAe katare katarehito prapyA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA? Page #315 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 282] [prajJApanAsUtra goyamA ! samvatthovA egapadesogADhA poggalA davaDhayAe 1, saMkhajjapadesogADhA poggalA datvayAe saMkhejjaguNA 2, asaMkhajjapaesogADhA poggalA davaTThayAe asaMkhajjaguNA 3; paesaTTayAesavvatthovA egapaesogADhA poggalA paesaTThayAe 1, saMkhajapaesogADhA poggalA padesaTTayAe saMkhajjaguNA 2, asaMkhajjapaesogADhA poggalA paesaTTayAe asaMkha jjaguNA 3, davaTThapaesaTTayAe-savvatthovA egapaesogADhA poggalA davaTThapaesaTTayAe 1, saMkhajjapaesogADhA poggalA davaDhayAe saMkhe jaguNA 2, te ceva paesaTuyAe saMkhajjaguNA 3, asaMkha japadesogADhA poggalA dabvaTThayAe asaMkhajjaguNA 4, te ceva padesaTTayAe asaMkhajjaguNA 5 / [331 pra.] bhagavan ! ina ekapradezAvagAr3ha, saMkhyAtapradezAvagAr3ha aura asaMkhyAtapradezAvagAr3ha pudgaloM meM dravya kI apekSA se pradezoM kI apekSA se aura dravya evaM pradezoM kI apekSA se kauna kinase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? [331 u.] gautama ! 1. sabase kama dravya kI apekSA se eka pradeza meM avagAr3ha pudgala haiM, 2. (unakI apekSA) saMkhyAtapradezoM meM avagAr3ha pudgala, dravya kI apekSA se saMkhyAtaguNa haiM, 3. (unakI apekSA) dravya kI apekSA se asaMkhyAtapradezoM meM avagAr3ha pudgala asaMkhyAta haiN| pradezoM ko dRSTi se pralpabahutva-1. sabase kama, pradezoM kI apekSA se, ekapradezAvagAr3ha pudgala haiM, 2. (unakI apekSA) saMkhyAtapradezAvagADha pudagala, pradezoM kI apekSA se, saMkhyAtaguNe haiM, 3. (unakI apekSA) asaMkhyAtapradezAvagADha pudagala, pradezoM kI apekSA se asaMkhyAtaguNe haiN| dravya evaM pradeza kI apekSA se alpabahutva--1. sabase kama ekapradezAvagAr3ha pudgala, dravya evaM pradeza kI apekSA se haiM, 2. (unako apekSA) saMkhyAtapradezAvagAr3ha pudgala, dravya kI apekSA se saMkhyAtaguNe haiM, 3. (unakI apekSA) ve (saMkhyAtapradezAvagAr3ha pudgala) hI pradeza kI apekSA se saMkhyAtaguNe haiM, 4. (unakI apekSA) asaMkhyAtapradezAvagAr3ha pudgala, dravya kI apekSA se asaMkhyAtaguNe haiM, 5. (unakI apekSA) ve (asaMkhyAtapradezAvagAr3ha pudgala) hI, pradeza kI apekSA se asaMkhyAtaguNe haiN| 332. etesi NaM bhaMte ! egasamayaThitIyANaM saMkhejjasamayaThitIyANaM asaMkhejjasamayaThitIyANa ya poggalANaM dadhvaTThayAe padesaTTayAe dabaTupaesaTTayAe katare katarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA? goyayA ! samvatthovA egasasamayaThitIyA poggalA dabaTTayAe 1, saMkhejjasamaThitIyA poggalA vavvayAe saMkhejjaguNA 2, asaMkhejjasamayaThitIyA poggalA davaDhayAe asaMkhejjaguNA 3; padesaTTayAesamvatthovA egasamayaThitIyA poggalA padesaTTayAe 1, saMkhejjasamayaThitIyA poggalA padesaTTayAe saMkhejjagUNA 2, asaMkhejjasamayaThitIyA poggalA padesaTuvAe asaMkhejjaguNA 3; davaTupadesaTTayAesamvatthovA egasamayaThitIyA poggalA dabvaTThapadesaTTayAe 1, saMkhejjasamayaThitIyA poggalA davaTTayAe saMkhejjaguNA 2, te ceva padesaTTayAe saMkhejjaguNA 3, asaMkhejjasamaThitIyA poggalA davaTThayAe asaMkhejjaguNA 4, te ceva padesaTTayAe asaMkhejjaguNA / / [332 pra.] bhagavan ! ina eka samaya kI sthiti vAle, saMkhyAta samaya kI sthiti vAle aura asaMkhyAta samaya kI sthiti vAle pudgaloM meM se dravya kI apekSA se, pradezoM kI apekSA se evaM dravya tathA pradeza kI apekSA se kauna kinase alpa, bahata, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? Page #316 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIya bahuvaktavyatApava] [283 - [332 u.] gautama ! 1. dravya kI apekSA se sabase alpa eka samaya kI sthiti vAle pudgala haiM, 2. (unako apekSA) saMkhyAta samaya ko sthiti vAle pudgala, dravya ko apekSA se saMkhyAtaguNa haiM, 3. (unakI apekSA) asaMkhyAta samaya kI sthiti vAle pudgala, dravya kI apekSA se asaMkhyAtaguNe haiM / pradezoM kI apekSA se alpabahutva-1. sabase kama, eka samaya kI sthiti vAle pudgala, pradezoM kI apekSA se haiM, 2. (unako apekSA) saMkhyAta samaya ko sthiti vAle pudgala, pradezoM kI apekSA se saMkhyAtaguNe haiM, 3. (unakI apekSA) asaMkhyAta samaya kI sthiti vAle pudgala, pradezoM kI apekSA se asaMkhyAtaguNe haiN| dravya evaM pradeza kI apekSA se pralpabahutva-1. dravya evaM pradeza kI apekSA se sabase kama pudgala, eka samaya kI sthiti vAle haiM, 2. saMkhyAta samaya kI sthiti vAle pudgala, dravya kI apekSA se saMkhyAtaguNe haiM, 3. (inakI apekSA) ve (saMkhyAta samaya kI sthiti vAle pudgala) hI pradezoM kI apekSA se saMkhyAtaguNe haiM, 4. (inase) asaMkhyAta samaya kI sthiti vAle pudgala, dravya kI apekSA se asaMkhyAtaguNe haiM, 5. (aura inase bhI) ve (asaMkhyAta-samayasthitika pudgala) hI pradezoM kI apekSA asaMkhyAtaguNe haiN| 333. etesi NaM bhaMte ! egaguNakAlagANaM saMkhejjaguNakAlagANaM asaMkhejjaguNakAlagANaM aNaMtaguNakAlagANa ya poggalANaM davaTTayAe padesaTTayAe davaTupadesaTTayAe katare katarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ? ___ goyamA! jahA paramANupoggalA (su. 330) tahA bhANitavvA / evaM saMkhejjaguNakAlayANa vi / evaM sesA vi vaNNa-gaMdha-rasA bhANitavyA / phAsANaM kakkhaDa-mauya garuya-lahuyANaM jadhA egapadesogADhANaM (su. 331) bhaNitaM tahA bhANitavvaM / pravasesA phAsA jaghA vaNNA maNitA tathA mANitanvA / dAraM 26 // [333 pra.] bhagavan ! ina ekaguNa kAle, saMkhyAtaguNa kAle, asaMkhyAtaguNa kAle aura anantaguNa kAle pudgaloM meM se, dravya kI apekSA se, pradezoM kI apekSA se aura dravya tathA pradeza kI apekSA se kauna kinase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? 333 u.] gautama ! jisa prakAra paramANupudgaloM ke viSaya meM (sU. 330 meM) kahA gayA hai, usI prakAra yahA~ bhI kahanA caahie| isI prakAra saMkhyAtaguNa kAle (evaM asaMkhyAtaguNa kAle tathA anantaguNa kAle) pudgaloM ke viSaya meM bhI (pUrvavat sU. 330 ke anusAra) samajha lenA caahie| isI prakAra zeSa varNa (nIle, lAla, pIle prAdi) tathA (samasta) gandha evaM rasa ke (ekaguNa se anantaguNa taka ke) pudgaloM ke alpabahutva ke sambandha meM kahanA cAhie tathA karkaza, mRdu (komala), guru aura laghu sparzo ke (alpabahutva ke) viSaya meM bhI jisa prakAra (sU. 331 meM) ekapradezAvagAr3ha Adi kA (alpabahutva) kahA gayA hai, usI prakAra yahA~ bhI kahanA cAhie / avazeSa (cAra) spazoM ke viSaya meM jaise varNoM kA (alpabahutva) kahA hai, vaise hI kahanA caahie| chabbIsavA~ (pudgala) dvAra // 26 // vivecana-chanvIsavAM pudgaladvAra-prastuta ATha sUtroM (sU. 326 se 333 taka) meM pudgaladvAra ke mAdhyama se kSetra evaM dizA kI apekSA se pudgaloM aura dravyoM ke tathA dravya, pradeza, evaM dravyapradeza kI dRSTi se paramANupudgala, saMkhyAtapradezI Adi ke ekapradezAvagAr3ha se asaMkhyAtapradezAvagAr3ha pudgaloM Page #317 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 284] [prajJApanAsUtra taka ke ekasamayasthitika se asaMkhyAtasamayasthitika pudgaloM taka ke tathA vividha varNa-gandha-rasa-sparza ke pudgaloM ke alpabahutva kA vicAra kiyA gayA hai| kSetrAnusAra pudgaloM kA pralpabahutva-trailokyasparzI pudgala dravya sabase thor3e isalie batAe haiM ki mahAskandha hI trailokyavyApI hote haiM aura ve alpa hI haiN| inakI apekSA Urvaloka-tiryaglokasaMjJaka prataradvaya meM anantaguNe pudgaladravya haiM, kyoMki ina donoM prataroM meM ananta saMkhyAtapradezI, ananta asaMkhyAtapradezI aura ananta anantapradezI skandha sparza karate haiM, isalie dravyArthatayA ve anantaguNe haiM / unakI apekSA adholoka-tiryagloka nAmaka do prataroM meM ve vizeSAdhika haiM, kyoMki inakA kSetra pAyAmaviSkambha (lambAI-caur3AI) meM kucha vizeSAdhika hai| unase tiryagloka meM pudgala asaMkhyAtaguNe haiM, kyoMki isakA kSetra (pUrvokta se) asaMkhyAtaguNA hai| unakI apekSA Urdhvaloka meM asaMkhyAtaguNA haiM, kyoMki tiryagloka ke kSetra se Urdhvaloka kA kSetra asaMkhyAtaguNA adhika hai| unase adholoka meM vizeSAdhika pudgaladravya haiM, kyoMki Urdhvaloka se adholoka kA kSetra kucha adhika hai| Urdhvaloka kucha kama 7 rajjUpramANa hai, jabaki adholoka kucha adhika 7 rajjUpramANa hai| dizAtroM ke anusAra pudgaladravyoM kA alpabahutva sabase kama pudgala Urdhva dizA meM hai, kyoMki ratnaprabhApRthvI ke samatala bhUbhAga vAle meruparvata ke madhya meM jo aSTapradezAtmaka rucaka se nikalI huI aura lokAnta ko sparza karane vAlI catuHpradezAtmaka (cAra pradeza vAlI) UrdhvadizA hai / usameM sabase kama pudgala haiM / adhodizA bhI rucaka se nikalatI hai aura vaha catuHpradezAtmaka aura lokAnta taka bhI hai, kintu UrdhvadizA kI apekSA vaha kucha vizeSAdhika hai, isalie vahA~ pudgala vizeSAdhika haiM / unase uttarapUrva tathA dakSiNapazcima meM pratyeka meM asaMkhyAtaguNe adhika pudagala haiM, svasthAna meM to donoM tulya haiM, yadyapi ye donoM dizAe~ rucaka se nikalI haiM tathA muktAvalI ke AkAra kI haiM, tathApi ye tiryagloka, adholoka aura Urdhvaloka ke anta taka jA kara samApta hotI haiM, isalie inakA kSetra asaMkhyAtaguNA hone se vahA~ pudgala bhI asaMkhyAtaguNe haiN| inase dakSiNapUrva aura uttarapazcima donoM meM pratyeka meM vizeSAdhika pudgala haiM, svasthAna meM to ye paraspara tulya haiN| inameM vizeSAdhika pudgala hone kA kAraNa yaha hai ki saumanasa evaM gaMdhamAdana parvatoM ke sAta-sAta kUToM (zikharoM) para tathA vidyutprabha aura mAlyavAn parvatoM ke nau-nau kUToM para kohare, osa Adi ke sUkSmapudgala bahuta hote haiM, isalie ina donoM dizAoM meM pUrvokta dizAoM se pudgala vizeSAdhika haiM / inase pUrva dizA meM asaMkhyeyaguNe haiM, kyoMki pUrva meM kSetra asaMkhyeyaguNA hai| unase pazcima meM vizeSAdhika haiM, kyoMki adholokika grAmoM meM polAra hone se vahA~ pudgala bahuta hote haiN| pazcima kI apekSA dakSiNa meM vizeSAdhika haiM, kyoMki vahA~ bhavana tathA pola adhika haiN| unase uttara dizA meM vizeSAdhika hai, kyoMki uttara meM saMkhyAtakoTA-koTI yojana lambA-caur3A mAnasasarovara hai, jahA~ jalacara tathA kAI, zaivAla Adi bahuta prANI haiM, unake taijasa-kArmaNazarIra ke pudgala atyadhika pAe jAte haiN| isa kAraNa pazcima se uttara meM vizeSAdhika pudgala kahe gae haiN|' kSetrAnusAra sAmAnyataH dravyaviSayaka alpabahutva-kSetra kI apekSA se sabase kama dravya trailokya haiM. kyoMki dharmAstikAya. adharmAstikAya aura AkAzAstikAya, mahAskandha aura jIvAstikAya meM se mAraNAntika samudghAta se atIva samavahata jIva hI trailokyasparzI hote haiM aura ve alpa haiN| isalie ye sabase kama haiN| inakI apekSA Urdhva loka-tiryakloka nAmaka do prataroM meM anantaguNe dravya hai, 1. prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 158-159 Page #318 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIya bahuvaktavyatApada] [285 kyoMki ina donoM prataroM ko ananta pudgaladravya aura ananta jIvadravya sparza karate haiN| ina donoM prataroM kI apekSA adholoka-tiryagloka nAmaka prataroM meM kucha adhika dravya haiM / unako apekSA Urdhvaloka meM asaMkhyAtaguNe dravya adhika haiM, kyoMki vaha kSetra asaMkhyAtaguNA vistRta hai / unako apekSA adholoka meM anantaguNe adhika dravya haiM, kyoMki adholokika grAmoM meM kAla hai, jisakA sambandha vibhinna paramANuoM, saMkhyAtapradezI, asaMkhyAtapradezI, anantapradezI dravya, kSetra, kAla, bhAva ke paryAyoM ke sAtha hone ke kAraNa pratyeka paramANu Adi dravya ananta prakAra kA hotA hai / adholoka kI apekSA tiryagloka meM saMkhyAtaguNe dravya haiM, kyoMki adholokika grAma-pramANa khaNDa kAladravya ke AdhArabhUta manuSyaloka meM saMkhyAta pAe jAte haiN| dizAtroM ko apekSA se sAmAnyataH dravyoM kA alpabahutva---sAmAnyatayA sabase kama dravya adhodizA meM haiM, unakI apekSA UrdhvadizA meM anantaguNe haiM, kyoMki Urdhvaloka meM meruparvata kA pAMca sau yojana kA sphaTikamaya kANDa hai, jisameM candra aura sUrya kI prabhA ke hone se tathA dravyoM ke kSaNa Adi kAla kA pratibhAga hone se tathA pUrvokta nIti se pratyeka paramANu Adi dravyoM ke sAtha kAla ananta hone se dravya kA anantaguNA honA siddha hai| UrdhvadizA kI apekSA uttarapUrva-IzAnakoNa meM tathA dakSiNapazcima-naiRtyakoNa meM asaMkhyAtaguNe dravya haiM, kyoMki vahA~ ke kSetra asaMkhyAtaguNA haiM, kintu ina donoM dizAoM meM barAbara-barAbara hI dravya haiM, kyoMki ina donoM kA kSetra barAbara hai| ina donoM kI apekSA dakSiNapUrva-AgneyakoNa meM tathA uttarapazcima-vAyavyakoNa meM dravya vizeSAdhika haiM, kyoMki ina dizAoM meM vidyutprabha evaM mAlyavAn parvatoM ke kUTa ke Azrita kohare, aosa Adi zlakSNa pudgaladravya bahuta hote haiN| inakI apekSA pUrvadizA meM asaMkhyAtaguNA kSetra adhika hone se dravya bhI asaMkhyAtaguNe adhika haiN| pUrva kI apekSA pazcima dizA meM dravya vizeSAdhika haiM, kyoMki vahA~ adholokika grAmoM meM pola hone ke kAraNa bahuta-se pudgaladravyoM kA sadbhAva hai| usakI apekSA dakSiNa meM vizeSAdhika dravya haiM, kyoMki vahA~ bahusaMkhyaka bhuvanoM ke randhra (pola) haiN| dakSiNa se uttara dizA meM vizeSAdhika dravya haiM, kyoMki vahA~ mAnasasarovara meM rahane vAle jIvoM ke Azrita' taijasa aura kArmaNa vargaNA ke pudgalaskandha dravya bahuta haiN| saMkhyAta-asaMkhyAta-anantapradezI-paramANupudgaloM kA alpabahutva-prastuta sUtroM meM dravya, pradeza aura dravya-pradeza kI dRSTi se alpabahutva kA vicAra kiyA gayA hai / pATha sugama hai / yahA~ sarvatra alpabahutva-bhAvanA meM pudgaloM kA vaisA svabhAva hI kAraNa mAnA gayA hai|| kSetra kI pradhAnatA se pudgaloM kA alpabahutva-ekapradeza meM avagAr3ha (AkAza ke eka pradeza meM sthita) pudgala (dravyApekSayA) sabase kama haiM / yahA~ kSetra kI pradhAnatA se vicAra kiyA gayA hai / isalie AkAza ke eka pradeza meM jo bhI paramANu, saMkhyAtapradezI, asaMkhyAtapradezI tathA anantapradezI skandha avagAr3ha haiM, una saba ko eka hI rAzi meM parigaNita karake 'ekapradezAvagAr3ha' kahA gayA hai| isa dRSTi se saMkhyAtapradezAvagAr3ha pudgala pUrvokta kI apekSA dravyavivakSA se saMkhyAtaguNe haiM / yahA~ yaha bAta dhyAna meM rakhanA cAhie ki AkAza ke do pradezoM meM dvayaNuka bhI rahatA hai, vyaNuka bhI aura asaMkhyAtapradezI yA anantapradezI skandha bhI rahatA hai, kintu kSetra kI apekSA se una sabakI eka hI rAzi hai / isI prakAra tIna pradezoM meM jyaNuka se lekara anantANuka skandha taka rahate haiM, unakI bhI eka rAzi samajhanI caahie| isa dRSTi se ekapradezAvagAr3ha pudgaloM kI apekSA dvipradezAvagAr3ha, dvipradezAvagAr3ha kI 1. prajJApanAsUtra, malaya. vRtti, patrAMka 159 Page #319 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 286] [prajJApanAsUtra apekSA tripradezAvagAr3ha pudgala dravya, isI prakAra cArapradezAvagAr3ha, paMcapradezAvagAr3ha, yAvat saMkhyAtapradezAvagAr3ha pudgaladravya dravya kI vivakSA se uttarottara saMkhyAtaguNe adhika haiN| unakI apekSA asaMkhyAtapradezAvagAr3ha pudgala dravyavivakSA se asaMkhyAtaguNe haiM, kyoMki asaMkhyAta ke asaMkhyAta bheda kahe gae haiM / isI prakAra dravyArthatAsUtra, pradezArthatAsUtra evaM dravyapradezArthatA sUtra sugama hone se sarvatra ghaTita kara lenA caahie| ___ kAla evaM bhAva kI dRSTi se pudgaloM kA alpabahutva-kAla kI apekSA se-eka samaya kI sthiti se lekara anantasamayoM taka kI sthiti vAle pudgaloM kA alpabahutva bhI yathAyogya samajha lenA cAhie / bhAva kI apekSA se--kAle prAdi 5 varNa, do gandha, tikta, kaTu Adi pAMca rasa aura zIta, uSNa snigdha aura rUkSa ina boloM kA alpabahutva mUlapATha meM kathita kAle varNa ke samAna samajha lenA cAhie / ekaguNa kAle pudgaloM ke alpabahutva kI vaktavyatA sAmAnya pudgaloM kI taraha kahanI caahie| yathA---1. sabase kama anantapradezI skandha ekagaNa kAle haiM, 2. dravya kI apekSA se paramANapudgala ekaguNa kAle anantaguNe haiM, (unase) saMkhyAtapradezI skandha ekaguNa kAle saMkhyAtaguNe haiM, unase asaMkhyAtapradezI skandha ekaguNa kAle asaMkhyAtaguNe haiM / isI prakAra pradeza ko apekSA se samajhanA cAhie / karkaza, mRdu, guru aura laghu sparza kA pratyeka kA alpabahutva ekapradeza-avagADha ke samAna samajhanA cAhie / yathA-ekapradezAvagAr3ha ekaguNa karkazasparza dravyArtharUpa se sabase kama haiM, unase saMkhyAtapradezAvagAr3ha ekaguNa karkazasparza pudgala dravyArtharUpa se saMkhyAtaguNe haiM, unase asaMkhyAtapradezAvagAr3ha ekaguNa karkazasparza dravyArtharUpa se asaMkhyAtaguNe haiM, ityAdi / isI prakAra saMkhyAtaguNa karkazasparza asaMkhyAtaguNa karkazasparza evaM anantaguNa karkazasparza ke alpabahutva ke viSaya meM samajha lenA caahie|' sattAIsavA~ mahAdaNDakadvAra : vibhinna vivakSAoM se sarvajIvoM ke alpabahutva kA nirUpaNa 334. praha bhaMte ! savvajovaSpabahuM mahAdaMDayaM vattaissAmi-savvasthovA gambhavakkaMtiyA maNussA 1, maNussoo saMkhejjaguNAo 2, bAdarateukkAiyA pajjattayA asaMkhejjaguNA 3, praNuttarovavAiyA devA asaMkhejjaguNA 4, uvarimagevejjagA devA saMkhejjaguNA 5, majjhimagevejjagA devA saMkhejjagaNA 6, heTTimagevejjagA devA saMkhejjaguNA 7, accute kappe devA saMkhejjaguNA 8, prAraNe kappe devA saMkhejjaguNA 6, pANae kappe devA saMkhejjaguNA 10, ANae kappe devA saMkhejjagaNA 11, adhesattamAe puDhavIe neraiyA asaMkhejjaguNA 12, chaTThIe tamAe puDhavIe neraiyA asaMkhejjaguNA 13, sahassAre kappe devA asaMkhejjaguNA 14, mahAsukke kappe devA asaMkhejjaguNA 15, paMcamAe dhUmappabhAe puDhavIe neraiyA asaMkhejjaguNA 16, laMtae kappe devA asaMkhejjaguNA 17, cautthIe paMkappabhAe puDhavIe neraiyA asaMkhejjaguNA 18, baMbhaloe kappe devA asaMkhejjaguNA 16, taccAe vAluyappabhAe puDhavIe neraiyA asaMkhejjaguNA 20, mAhiMdakappe devA asaMkhejjaguNA 21, saNakumAre kappe devA asaMkhejjaguNA 22, doccAe sakkarappabhAe puDhavIe neraiyA asaMkhejjaguNA 23, sammucchimamaNupasA asaMkhejjaguNA 24, IsANe kappe devA asaMkhejjaguNA 25, IsANe kappe devono saMkhejjaguNAmro 26, sohamme kappe devA saMkhejjaguNA 27, sohamme kappe devono saMkhejjaguNAno 28, bhavaNavAsI devA asaMkhejjaguNA 26, bhavaNavAsiNIno devono saMkhejjaguNAno 30, imose rataNappabhAe puDhavIe neraigA asaMkhejjaguNA 31, 1. prajJApanAsUtra, malaya. vRtti, patrAMka 161 Page #320 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIya bahuvaktavyatApada [27 khahayarapaMcidiyatirikkhajoNiyA purisA asaMkhejjaguNA 32, khahayarapaMceMdiyatirikkhajoNiNIso saMkhejjaguNAno 33, thalayarapaMceMdiyatirikkhajoNiyA purisA saMkhejjaguNA 34, thalayarapaMceMdiyatirikkhajoNiNIso saMkhejjaguNAso 35, jalayarapaMceMdiyatirikkhajoNiyA purisA saMkhejjaguNA 36, jalayarapaMceMdiyatirikkhajoNiNIno saMkhejjaguNAso 37, vANamaMtarA devA saMkhejjaguNA 38, vANamaMtarIzro devImo saMkhejjaguNAno 36, joisiyA devA saMkhejjaguNA 40, joDa siNopro devImo saMkhejjaguNAso 41, khahayarapaMceMdiyatirikkhajoNiyA NapusayA saMkhejjaguNA 42, thalayarapaMceMdiyatirikkhajoNiyA Napu sayA saMkhejjaguNA 43, jalayarapaMceMdiyatirikkhajoNiyA NasayA saMkhejjaguNA 44, caridiyA pajjattayA saMkhejjaguNA 45, paMceMdiyA pajjattayA visesAhiyA 46, beiMdiyA pajjattayA visesAhiyA 47, teiMdiyA pajjatayA visesAhiyA 48, paMcidiyA apajjattayA asaMkhejjaguNA 46, caridiyA apajjattayA visesAhiyA 50, teiMdiyA apajjattayA visesAhiyA 51, beIdiyA apajjattayA visesAhiyA 51, patteyasarIrabAdaravaNapphaikAiyA pajjattayA prasaMkhejjaguNA 53, bAdaraNigodA pajjattagA asaMkhejjaguNA 54, bAdarapuDhavikAiyA pajjattagA asaMkhejjaguNA 55, bAdaragrAukAiyA pajjattayA asaMkhejjaguNA 56, bAdaravAukAiyA pajjattagA prasaMkhejjaguNA 57, bAdarateukAiyA apajjattagA asaMkhejjaguNA 58, patteyasarIrabAdaravaNapphaikAiyA apajjattagA asaMkhejjaguNA 56, bAdaraNigodA apajjattayA asaMkhejjaguNA 60, bAdarapuDhavikAiyA apajjattagA asaMkhejjaguNA 61, bAvaraAukAiyA apajjattagA asaMkhejjaguNA 62, bAdaravAukAiyA apajjattayA asaMkhejjaguNA 63, suhumateukAiyA apajjattayA asaMkhejjaguNA 64, suhamapuDhavikAiyA apajjattagA visesAhiyA 65, suhamaprAukAiyA apajjattagA bisesAhiyA 66, suhamavAukAiyA apajjattagA visesAhiyA 67, suhumateukAiyA pajjattagA saMkhejjaguNA 68, suhamapuDhavikAiyA pajjattayA visesAhiyA 66, suhumaAukAiyA pajjattayA visesAhiyA 70, suhamavAukAiyA pajjattayA visesAhiyA 71, suhamaNigodA apajjattayA asaMkhejjaguNA 72, suhamaNigodA tayA saMkhejjagaNA 73, prabhavasiddhiyA aNaMtagaNA 74, paribaDitasammattA' aNaMtagaNA 75, siddhA aNaMtaguNA 76, bAdaravaNassatikAiyA pajjattagA praNaMtaguNA 77, bAdarapajjattayA visesAhiyA 78, bAdaravaNassaikAiyA apajjattayA asaMkhejjaguNA 76, bAdaraapajjagA visesAhiyA 80, bAdarA bisesAhiyA 81, suhamavaNassatikAiyA apajjattayA asaMkhejjaguNA 82, suhamA apajjattayA visesAhiyA 83, suhumavaNassaikAiyA pajjattayA saMkhejjagaNA 84, suhamapajjattayA visesAhiyA 85, suhamA visesAhiyA 86, bhavasiddhiyA visesAhiyA 87, nigodajIvA visesAhiyA 88, vaNapphatijIvA visesAhiyA 86, egidiyA visesAhiyA 60, tirikkhajoNiyA visesAhiyA 61, micchaTThiI visasAhiyA 62, aviratA visesAhiyA 63, sakasAI visesAhiyA 64, chaumasthA visesAhiyA 65, sajogI visesAhiyA 66, saMsAratthA visesAhiyA 67, savvajIvA visesAhiyA 68 / dAraM 27 // ||pnnnnvnnaae bhagavaIe taiyaM bahuvattavyayapayaM samattaM // 1. pAThAntara-sammattA' ke sthAna meM 'sammahidrI' pada milatA hai| Page #321 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 288] [ prajJApanAsUna [334] he bhagavan ! aba maiM samasta jIvoM ke alpabahutva kA nirUpaNa karane vAle mahAdaNDaka kA varNana karUgA-1. sabase kama garbhavyutkrAntika (garbhaja) haiM, 2. (unase) mAnuSI (manuSyastrI) saMkhyAtaguNI adhika haiM, 3. (unakI apekSA) bAdara tejaskAyika-paryAptaka asaMkhyAtaguNe haiM, 4. (unase) anattarIpapAtika deva asaMkhyAtagaNe haiM, 5. (unakI apekSA) UparI veyakadeva saMkhyAtagaNe, (unakI apekSA) madhyamaveyakadeva saMkhyAtaguNe haiM, 7. (unakI apekSA) nicale praiveyaka deva saMkhyAtaguNe haiM, 8. acyutakalpa-deva (unase) saMkhyAtaguNe haiM, ha. AraNakalpa ke deva (unase) saMkhyAtaguNe haiM, 10, (unase) prANatakalpa ke deva saMkhyAtaguNe haiM, 11. (unase) prAnatakalpa ke deva saMkhyAtaguNe haiM, 12. (unakI apekSA) sabase nIcI saptama pRthvI ke nairayika asaMkhyAtaguNe haiM, 13. (unase) chaThI tamaHprabhA pRthvI ke nairayika asaMkhyAtaguNe haiM, 14. (usakI apekSA) sahasrArakalpa ke deva asaMkhyAtaguNe' haiM, 15. (unakI apekSA) mahAzukrakalpa ke deva asaMkhyAtaguNe haiM, 16. (unakI apekSA) pAMcavIM dhUmaprabhApRthvI ke nairayika asaMkhyAtaguNe haiM, 17. (unase) lAntakakalpa ke deva asaMkhyAtaguNe haiM, 18. (unakI apekSA) cauthI paMkaprabhApRthvI ke nairayika asaMkhyAtaguNe haiM, 16. (unase) brahmalokakalpa ke deva asaMkhyAtaguNe haiM, 20. (unase) tIsarI bAlukAprabhApRthvI ke nairayika asaMkhyAtaguNe haiM, 21. (unase) mAhendrakalpa ke deva asaMkhyAtaguNe haiM, 22. (unakI apekSA) sanatkumArakalpa ke deva asaMkhyAtaguNe haiM, 23. (unase) dUsarI zarkarAprabhA pRthvI ke nairayika asaMkhyAtaguNe haiM, 24. (unakI apekSA) sammUcchima manuSya asaMkhyAta guNe haiM, 25. (unase) IzAnakalpa ke deva asaMkhyAtaguNe haiM, 26. IzAnakalpa kI deviyAM (unase) saMkhyAtaguNI haiM, 27. (unakI apekSA) saudharmakalpa ke deva saMkhyAtaguNe haiM, 28. (unako apekSA) saudharmakalpa kI deviyAM saMkhyAtaguNI haiM, 26. (unakI apekSA) bhavanavAsI deva asaMkhyAtaguNe haiM, 30. (unase) bhavanavAsI deviyAM saMkhyAtaguNI haiM, 31. (unase) prathama ratnaprabhApRthvI ke nairayika asaMkhyAtaguNe haiM, 32. (unakI apekSA) khecara-paMcendriya-tiryaJcayonika-puruSa asaMkhyAtaguNe haiM, 33. (unase) khecarapaMcendriya-tiryaMcayonika striyAM asaMkhyAtaguNI haiM, 34. (unase) sthalacara-paMcendriya-tiryaJcayonika puruSa saMkhyAtaguNe haiM, 35. (unase) sthalacara-paMcendriya-tiryaJcayonika striyA~ saMkhyAtaguNI haiM, 76. (unakI apekSA) jalacara-paMcendriya tiryaJcayonika puruSa saMkhyAtaguNe haiM, 37. unase jalacara-paMcendriyatiyaMcayonika striyA~ saMkhyAtaguNI haiM, 38. (unase) vANavyantara deva saMkhyAtaguNe haiM, 36. (unakIapekSA) vANavyantara deviyoM saMkhyAtaguNI haiM, 40. (unakI apekSA) jyotiSka-deva saMkhyAtaguNe haiM, 41. (unakI apekSA) jyotiSka-deviyA~ saMkhyAtaguNI haiM, 42. (unase) khecara paMcendriya tiryaJcayonika napuMsaka saMkhyAtaguNe haiM, 43. (unakI apekSA) sthalacara-paMcendriya-tiryaJcayonika napuMsaka saMkhyAtaguNe haiM, 44. (unase) jalacara-paMcendriya-tiryaJcayonikanapusaka saMkhyAtaguNe adhika haiM, 45. (unakI apekSA) caturindriya-paryAptaka saMkhyAtaguNe haiM. 46. (unakI apekSA) paMcendriya-paryAptaka vizeSAdhika haiM, 47. (unakI apekSA) dvIndriya-paryAptaka vizeSAdhika haiM, 48. (unakI apekSA) trIndriya-paryAptaka vizeSAdhika haiM, 46. (unakI apekSA) paMcendriya aparyAptaka asaMkhyAtaguNe haiM, 50. (unase) caturindriya aparyAptaka vizeSAdhika haiM, 51. (unase) trIndriya aparyAptaka vizeSAdhika haiM, 52. (unase) dvIndriya paryAptaka vizeSAdhika haiM, 53. (unakI apekSA) pratyekazarIra bAdara vanaspatikAyika-paryAptaka asaMkhyAtaguNe haiM, 55. bAdara nigoda-paryAptaka (unase) asaMkhyAtaguNe haiM, 54. (unase) bAdara-pRthvIkAyika-paryAptaka asaMkhyAtaguNe haiM, 56. (unase) bAdara-apkAyika-paryAptaka asaMkhyAtaguNe haiM, 57. (unase) bAdara-vAyukAyika-paryAptaka asaMkhyAtaguNe haiM, 58. bAdara tejaskAyika-aparyAptaka (unase) asaMkhyAtaguNe haiM, 56. pratyekazarIra-bAdara-vanaspatikAyika-aparyApta ka (unase) asaMkhyAtaguNe haiM, 60. Page #322 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIya bahubaktavyatApada] [289 (unase) bAdaranigoda-aparyAptaka asaMkhyAtaguNe haiM, 61. bAdara pRthvIkAyika-aparyAptaka (unase) asaMkhyAtaguNe haiM, 62. bAdara-apkAyika-aparyAptaka (unase) asaMkhyAtaguNe haiM, 63. (unakI apekSA) bAdara-vAyukAyika-aparyAptaka asaMkhyAtaguNe haiM, 64. (unakI apekSA) sUkSma tejaskAyika-aparyAptaka asaMkhyAtaguNe haiM, 65. (unakI apekSA) sUkSma pRthvIkAyika-aparyAptaka vizeSAdhika haiM, 66. (unakIapekSA) sUkSma apkayika-aparyAptaka vizeSAdhika haiM.67. (unase) sakSama vAyakA , aparyAptaka vizeSAdhika haiM, 68. (unakI apekSA) sUkSma tejaskAyika-paryAptaka saMkhyAtaguNe haiM, 69. (unakIapekSA) sUkSma pRthvIkAyika-paryAptaka vizeSAdhika haiM, 70. (unase) sUkSma apkAyika-paryAptaka vizeSAdhika haiM, 71. (unakI apekSA) sUkSma vAyukAyika-paryAptaka vizeSAdhika haiM, 72. (unase) sUkSma nigoda-aparyAptaka asaMkhyAtaguNe haiM, 73. (unase) sUkSma nigoda-paryAptaka saMkhyAtaguNe haiM, 74. (unakI apekSA) abhavasiddhika (abhavya) anantaguNa haiM, 75. (unase) samyaktva se bhraSTa (pratipatita) anantaguNe haiM, 76. (unakI apekSA) siddha anantaguNe haiM, 77. (unakI apekSA) bAdara vanaspatikAyikaparyAptaka anantaguNe haiM, 75. (unase) bAdaraparyAptaka vizeSAdhika haiM, 76. (unakI apekSA) bAdara vanaspatikAyika-aparyAptaka asaMkhyAtaguNe haiM, 80. (unakI apekSA) bAdara-aparyAptaka vizeSAdhika haiM, 81. (unase) bAdara vizeSAdhika haiM, 82. (unase) sUkSma vanaspatikAyika-aparyAptaka asaMkhyAtaguNe haiM, 83. (unakI apekSA) sUkSma-aparyAptaka vizeSAdhika haiM, 84. (unase) sUkSma vanaspatikAyika paryAptaka saMkhyAtaguNe haiM, 85. (unase) sUkSma-paryAptaka vizeSAdhika haiM, 86. (unakI apekSA) sUkSma vizeSAdhika haiM, 87. (unase) bhavasiddhika (bhavya vizeSAdhika haiM. 9. (unakI apekSA) nigoda ke jIva vizeSAdhika haiM, 89. (unase) vanaspati jIva vizeSAdhika haiM, 90. (unase) ekendriya jIva vizeSAdhika haiM, 61. (unase) tiryaJcayonika vizeSAdhika haiM, 62. (unase) mithyAdRSTi-jIva vizeSAdhika haiM, 63. (unase) avirata jIva vizeSAdhika haiM, 64. (unakI apekSA) sakaSAyI jIva vizeSAdhika haiM, 95. (unase) chadmastha jIva vizeSAdhika haiM, 96. (unakI apekSA) sayogI jIva vizeSAdhika haiM, 97. (unakI apekSA) saMsArastha jIva vizeSAdhika haiM, 18. (unakI apekSA) sarvajIva vizeSAdhika haiN| sattAIsavA~ (mahAdaNDaka) dvAra / / 27 / / vivecana-sattAIsavA~ mahAdaNDakadvAra : sarva jIvoM ke alpabahutva kA vividha vivakSAoM se nirUpaNa-prastuta sUtra (334) meM mahAdaNDakadvAra ke nimitta se vividha vivakSAoM se samasta jIvoM ke alpabahutva kA pratipAdana kiyA gayA hai / ___ mahAdaNDaka ke varNana kI anujJA-ziSya ko guru kI anujJA lekara hI zAstra prarUpaNA yA vyAkhyA karanI caahie| isa dRSTi se zrI gautamasvAmI mahAdaNDaka kA varNana karane kI anumati lekara kahate haiM ki-bhagavan ! maiM jIvoM ke alpabahutva ke pratipAdaka mahAdaNDaka kA varNana karatA hU~ athavA racanA karatA huuN| samasta jIvoM ke alpabahutva kA krama-(1) garbhaja jIva sabase kama isalie haiM ki unakI saMkhyA saMkhyAta-koTAkoTi parimita hai| (2) unakI apekSA manuSya striyA~ saMkhyAtaguNI adhika haiM, kyoMki manuSyapuruSoM kI apekSA sattAIsaguNI aura sattAIsa adhika hotI haiM / (3) unase bAdara 1. prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 163 2. 'sattAvIsaguNA puNa maNuyANaM tadahiA ceva' -prajJApanA. ma. vRtti, patrAMka 163 meM uddhata Page #323 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 290] [ prajJApanAsUtra tejaskAyika paryAptaka asaMkhyeyaguNe haiM, kyoMki ve katipaya varga kama AvalikAdhana-samaya-pramANa haiN| (4) unakI apekSA anuttaropapAtika deva asaMkhyAtaguNe adhika haiM, kyoMki ve kSetrapalyopama ke asaMkhyAtaveM bhAgavartI AkAzapradezoM kI rAzi ke barAbara haiM / (5) unakI apekSA uparitana graiveyakatrika ke deva saMkhyAtaguNe adhika haiM, kyoMki ve bRhattara kSetrapalyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga meM rahe hue AkAzapradezoM kI rAzi ke barAbara haiN| ise jAnane kA mApadaNDa hai uttarottara vimAnoM kI adhikatA / anuttara devoM ke 5 vimAna haiM, kintu Upara ke tIna veyakoM meM sau vimAna haiM aura pratyeka vimAna meM asaMkhyAta deva haiN| nIce-nIce ke vimAnoM meM adhika-adhika deva hote haiM, isIlie anuttaravimAnavAsI devoM kI apekSA UparI tIna ga veyakoM ke deva saMkhyAtaguNe haiN| Age bhI Anatakalpa ke devoM (6 se 11) taka uttarottara saMkhyAtaguNe haiM, kAraNa pahale batAyA jA cukA hai / yadyapi AraNa aura acyuta kalpa samazreNI meM sthita haiM aura donoM kI vimAnasaMkhyA samAna haiM tathApi svabhAvataH kRSNapakSI jIva prAyaH dakSiNadizA meM utpanna hote haiM, uttaradizA meM nahIM aura kRSNapAkSika jIva zuklapAkSikoM kI apekSA adhika hote haiN| isalie acyuta se pAraNa prANata, aura Anata kalpa ke deva uttarottara saMkhyAtaguNe adhika haiM / (12) unakI apekSA saptama narakapRthvI ke nairayika asaMkhyeyaguNe haiM, kyoMki ve zreNI ke asaMkhyAtaveM bhAga meM sthita AkAzapradezoM kI rAzi ke barAbara haiN| unase uttarottara kramaza: (13) chaThI naraka ke nAraka, (14) sahasrArakalpa ke deva, (15) mahAzukrakalpa ke deva, (16) paMcama dhUmaprabhA naraka ke nAraka, (17) lAntakakalpa ke deva, (18) caturtha paMkaprabhAnaraka ke nAraka, (16) brahmalokakalpa ke deva, (20) tatIya bAlakAprabhA naraka ke nAraka, (26) kalpa ke deva, (22) sanatkumArakalpa ke deva, (23) dUsarI zarkarAprabhA naraka ke nAraka asaMkhyAtaasaMkhyAtaguNe haiN| sAtavIM pRthvI se lekara dUsarI pRthvI taka ke nAraka pratyeka apane sthAna meM prarUpita kiye jAe~ to sabhI dhanIkRta lokazreNI ke asaMkhyAtaveM bhAga meM sthita AkAzapradezoM kI rAzi ke barAbara haiM, magara zreNI ke asaMkhyAtaveM bhAga ke bhI asaMkhyAta bheda hote haiM / ataH inameM sarvatra uttarottara asaMkhyAtaguNA alpabahutva kahane meM koI virodha nahIM aataa| zeSa saba yuktiyA~ pUrvavat samajhanI cAhie / (24) unakI apekSA sammUcchima manuSya asaMkhyAtaguNe haiM, kyoMki aMgulamAtra kSetra ke pradezoM kI rAzi ke dvitIya vargamUla se guNita tIsare vargamUla meM jitanI pradeza rAzi hotI haiM, utane pramANa meM sammUcchima manuSya hote haiN| (25) unase IzAnakalpa deva saMkhyAtaguNe haiM, yaha pUrvokta yukti ke anusAra samajha lenA caahie| (26) IzAnakalpa kI deviyA~ unase saMkhyAtaguNI adhika haiM, kyoMki deviyA~ devoM se battIsa guNI aura battIsa adhika hotI haiM / (27) inase saudharmakalpa ke deva saMkhyAtaguNe adhika haiM, kyoMki IzAnakalpa meM aTThAIsa lAkha vimAna haiM, jabaki saudharmakalpa meM battIsa lAkha vimAna haiN| (28) pUrvokta yukti ke anusAra saudharmakalpa kI deviyA~ devoM se battIsa guNI evaM battIsa adhika hone se saMkhyAtaguNI haiN| (26) inakI apekSA bhavanavAsI deva asaMkhyAtaguNe haiN| aMgulamAtra kSetra ke pradezoM kI rAzi ke tIsare vargamUla se guNita prathama vargamUla meM jitane pradezoM kI rAzi hotI hai, utanI pramANa vAlI ghanIkRta loka kI eka pradeza vAlI zreNiyoM meM jitane aAkAza pradeza hote haiM, utanI hI saMkhyA bhavanapati devoM aura deviyoM kI hai| (30) devoM kI apekSA deviyAM vattIsa guNI evaM battIsa adhika hotI haiM,' isa kAraNa bhavanavAsI deviyA~ saMkhyAtaguNI haiN| (31) unakI apekSA 1. (ka) 'battIsaguNA battIsaruvaahiyA u hoMti deviio|' (kha) prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 164 Page #324 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIya bahuvaktavyatApada ] [291 ratnaprabhApRthvI ke nAraka asaMkhyAtaguNe haiN| ve aMgulamAtra parimita kSetra ke pradezoM kI rAzi ke dvitIya vargamUla se guNita prathama vargamUla kI jitanI pradezarAzi hotI hai utanI zreNiyoM meM rahe hue AkAzapradezoM ke barAbara haiM / (32) unakI apekSA khecara paMcendriyatiryaJca puruSa asaMkhyAtaguNe haiM, kyoMki ve pratara ke asaMkhyAtaveM bhAga meM rahI haI asaMkhyAta zreNiyoM ke AkAzapradezoM ke barAbara haiM / (33) unakI apekSA khecara paJcendriyatiryaJca striyA~ saMkhyAtaguNI haiM, * kyoMki tiryaJcoM meM puruSa kI apekSA striyAM tIna guNI aura tIna adhika hotI haiN|' (34) inakI apekSA sthalacara paMcendriyatiryaJcayonika puruSa saMkhyAtaguNe haiM, kyoMki ve bRhattara pratara ke asaMkhyAtaveM bhAga meM rahI huI asaMkhyAta zreNiyoM kI prAkAza-pradezarAzi ke barAbara haiM / (35) inakI apekSA sthalacara paMcendriya tiryacastriyA~ pUrvokta yukti se saMkhyAtaguNI haiN| (36) unakI apekSA jalacara-paMcendriya-tiryacapuruSa saMkhyAtaguNe adhika haiM, kyoMki ve bRhattama pratara ke asaMkhyAtaveM bhAga meM rahI huI asaMkhyAtazreNiyoM kI AkAzapradezarAzi ke tulya haiN| (37) unakI apekSA jalacara-tiryaca paMcendriya striyA~ pUrvokta yukti se saMkhyAtaguNI haiN| (38-36) unakI apekSA vANavyantara deva evaM devI uttarottara kramaza: saMkhyAtaguNa haiN| kyoMki saMkhyAta yojana koTAkoTIpramANa sUcIrUpa jitane khaNDa eka pratara meM hote haiM, utane hI sAmAnya vyantaradeva haiM / deviyA~ devoM se battIsaguNA aura battIsa adhika hotI haiN| (40) unakI apekSA jyotiSka deva (devI sahita) saMkhyAtaguNe adhika haiM, kyoMki ve sAmAnyataH 256 aMgulapramANa sUcIrUpa jitane khaNDa eka pratara meM hote haiM, utane haiM / 2 (41) pUrvokta yukti ke anusAra inase jyotiSka deviyA~ saMkhyAtagaNI haiN| (42) inakI apekSA paryApta caturindraya saMkhyAtagaNe haiM, kyoMki ve aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAgamAtra sUcIrUpa jitane khaNDa eka pratara meM hote haiM, utane haiN| (43-44-45) unakI apekSA sthalacara-paMcendriyatiryaca napusaka, jalacara paMcendriyatiryaMcanapusaka, caturindriya paryAptaka, kramazaH uttarottara saMkhyAtaguNe haiN| (46 se 52) unakI apekSA paMcendriya-paryAptaka, dvIndriya-paryAptaka, trIndriya paryAptaka, paMcendriya-aparyAptaka, caturindriya-aparyAptaka, trIndriya-aparyAptaka aura dvIndriya-aparyAptaka uttarottara kramaza: vizeSAdhika haiM, kyoMki ye saba aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAgamAtra sUcIrUpa jitane khaNDa eka pratara meM hote haiM, utane pramANa meM hote haiM, kintu aMgula ke asaMkhyAtabhAga ke asaMkhyAta bheda hote haiN| ataH aparyApta-dvIndriya paryanta uttarottara aMgula kA asaMkhyAtavAM bhAgakama aMgala kA asaMkhyAtavAM bhAga lene para koI doSa nhiiN| (53 se 68 taka) pratyekazarIra bAdara banaspatikAyika-paryAptaka, vAdara nigoda-paryAptaka, bAdara pRthvIkAyika-paryAptaka, bAdara apkAyikaparyAptaka, bAdara vAyukAyika-paryAptaka, bAdara tejaskAyika-aparyAptaka, pratyekazarIra-bAdara vanaspatikAyika-aparyAptaka, bAdara nigoda-aparyAptaka, bAdara pRthvI kAyika-aparyAptaka, bAdara apkAyika-aparyAptaka, bAdara vAyukAyika-aparyAptaka, aura sUkSma tejaskAyika-aparyAptaka uttarottara kramaza: asaMkhyAtagaNe haiM, unakI apekSA sUkSma vAyukAyika-aparyAptaka, sUkSma apkAyika-aparyAptaka, sUkSma vAyukAyika-aparyAptaka uttarottara vizeSAdhika haiM, unase sUkSma tejaskAyika-paryAptaka saMkhyAtaguNe haiM, yaha pUrvokta yukti ke anusAra samajha lenA cAhie tathA aparyAptaka sUkSma jIvoM kI apekSA paryAptaka sUkSma svabhAvataH 1. (ka) 'tiguNA tirUvaahiA tiriyANaM ityio muNeyamvA / ' (kha) prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patra.ka 165 2. (ka) 'chapannadosayaMgula sUipaesehi bhAiyaM payaraM / joisiehi hIrai / ' (kha) prajJApanAsUtra malaya. vRtti. patrAMka 166 Page #325 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 292] [ prajJApanAsUtra adhika hote haiN| prajJApanA kI saMgrahaNI meM kahA gayA hai-bAdara jIvoM meM aparyApta adhika hote haiM, tathA sUkSma jIvoM meM samuccarUpa se paryAptaka adhika hote haiN| (66 se 73 taka) unakI apekSA sUkSma pRthvIkAyika-paryAptaka, sUkSma apkAyika-paryAptaka, sUkSma vAyukAyika-paryAptaka uttarottara kramaza: / vizeSAdhika haiN| unakI apekSA sUkSma nigoda-aparyAptaka asaMkhyAtaguNe haiM tathA unase sUkSma nigodaparyAptaka-saMkhyAtaguNe adhika haiM / yadyapi aparyApta tejaskAyika se lekara paryApta sUkSma nigoda paryanta jIva sAmAnya rUpa se asaMkhyAta lokAkAzoM kI pradezarAzi pramANa (tulya) anyatra kahe gae haiM, tathApi loka kA asaMkhyeyatva bhI asaMkhyAta bhedoM se yukta hone ke kAraNa yaha alpabahutva saMgata hI hai| 74 unako apekSA abhavya anantaguNe haiM, kyoMki ve jaghanya yukta-anantaka pramANa haiN| (75) unase bhraSTasamyagdRSTi anantaguNe haiM, (76) unase siddha anantaguNe haiM, (77) unase bAdara vanaspatikAyikaparyAptaka anantaguNe haiN| (78) unakI apekSA sAmAnyataH bAdara paryAptaka vizeSAdhika haiM, kyoMki unameM bAdara paryAptaka-pRthvIkAyikAdi kA bhI samAveza ho jAtA hai / (79) unase bAdara vanaspatikAyika-aparyAptaka asaMkhyeyaguNe haiM, kyoMki eka eka bAdara nigoda paryApta ke prAzraya se asaMkhyAtaasaMkhyAta bAdara nigoda-aparyApta rahate haiM / (80) unakI apekSA bAdara aparyAptaka vizeSAdhika haiM, kyoMki inameM bAdara aparyApta pRthvIkAyika Adi kA bhI samAveza ho jAtA hai| (81) unase sAmAnyataH bAdara vizeSAdhika haiM, kyoMki unameM paryAptaka-aparyAptaka donoM kA samAveza ho jAtA hai| (82) unakI apekSA sUkSma vanaspatikAyika aparyAptaka asaMkhyAtaguNe haiM / (83) unase sAmAnyataH sUkSma aparyAptaka vizeSAdhika hai, kyoMki unameM sUkSma aparyAptaka pRthvIkAyAdi kA bhI samAveza ho jAtA hai| (84) unase sUkSma vanaspatikAyika-paryAptaka saMkhyAtaguNe haiM, kyoMki paryAptaka sUkSma, aparyAptaka sUkSma se svabhAvata: sadaiva saMkhyAtaguNeM pAye jAte haiN| (85) unakI apekSA sAmAnyarUpa se sUkSma paryAptaka vizeSAdhika haiM, kyoMki inameM sUkSma pRthvIkAyika Adi bhI sammilita haiN| (86) unase bhI paryApta-aparyApta vizeSaNarahita (sAmAnya) sUkSma vizeSAdhika haiM, kyoMki inameM aparyApta sUkSma pRthvIkAyika se lekara vanaspatikAyika taka ke jIva sammilita haiN| (87) unakI apekSA bhavya jIva vizeSAdhika hai, kyoMki jaghanya yukta anantaka pramANa abhavyoM ko chor3akara zeSa sabhI jIva bhavya haiN| (88) unakI apekSA nigoda jIva vizeSAdhika haiM, kyoMki bhavya aura abhavya atipracuratA se sUkSma aura bAdara nigoda jIvarAzi meM hI pAe jAte haiM, anyatra nhiiN| anya sabhI milakara asaMkhyAta lokAkAzapradezoM kI rAzi-pramANa hI hote haiM / (89) unakI apekSA vanaspatijIva vizeSAdhika haiM, kyoMki sAmAnya banaspatikAyikoM meM pratyekazarIra vanaspatikAyika jIva bhI sammilita haiN| (90) vanaspati jIvoM kI apekSA ekendriya jIva vizeSAdhika haiM, kyoMki unameM sUkSma evaM bAdara pRthvIkAyika Adi kA bhI samAveza hai| (91) ekendriyoM kI apekSA tiryaJcajIva vizeSAdhika haiM, kyoMki tiryaJca sAmAnya meM dvIndriya, trIndriya, caturindriya aura paMcendriya paryApta aura aparyApta sabhI tiryaJca sammilita haiN| (62) tiryaJcoM kI apekSA mithyAdRSTi vizeSAdhika haiM, kyoMki thor3e-se avirata samyagdRSTi Adi saMjJI tiryaJcoM ko chor3akara zeSa sabhI tiryaJca mithyAdRSTi haiM, isake atirikta anya gatiyoM ke mithyAdRSTi bhI yahA~ sammilita haiM, jinameM asaMkhyAta nAraka bhI haiM / (93) mithyAdRSTi jIvoM kI apekSA avirata jIva vizeSAdhika haiM, kyoMki inameM avirata samyagdRSTi bhI samAviSTa haiN| (64) avirata jIvoM kI apekSA sakaSAya jIva vizeSAdhika haiM, kyoMki sakaSAya jIvoM meM dezavirata aura dazama guNasthAna taka ke sarvavirata jIva bhI sammilita haiN| (65) unakI apekSA chadmastha vizeSAdhika haiM, kyoMki upazAntamoha Adi bhI chadmasthoM meM sammilita haiM / (66) sakaSAya jIvoM Page #326 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [ 293 tRtIya bahuvaktadhyatApada ] ko apekSA sayogI vizeSAdhika haiM, kyoMki inameM sayogIkevalI guNasthAna taka ke jIvoM kA samAveza ho jAtA hai / (97) sayogiyoM kI apekSA saMsArI jIva vizeSAdhika haiM, kyoMki saMsArI jIvoM meM ayogIkevalI bhI haiM aura (98) saMsArI jIvoM kI apekSA sarvajIva vizeSAdhika haiM, kyoMki sarvajIvoM meM siddhoM kA bhI samAveza ho jAtA hai|' // prajJApanAsUtra : tRtIya bahuvaktavyatApada samApta / (ka) 'tatto napusaga khayarA saMkhejjA thalayara-jalayara-napusagA carindiya to paNavitipajjatta kiMci ahiraa|' -prajJApanA. ma. vRtti, pa. 166 meM uddhata (kha) 'jIvANamapajjattA bahataragA bAyarANa vinneyA / suhamANa ya pajjattA moheNa ya kevalI biMti // ' -prajJApanA. ma. vRtti, pa. 167 meM uddhata (ga) prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 166 se 168 taka / Page #327 -------------------------------------------------------------------------- ________________ cautthaM ThiipayaM caturtha sthitipada prAthamika * prajJApanAsUtra ke isa caturthapada meM jIvoM ke janma se lekara maraNa-paryanta nAraka Adi paryAyoM meM avyavacchinna rUpa se kitane kAla taka avasthAna (sthiti yA TikanA) hotA hai ? , isakA vicAra kiyA gayA hai| arthAt isa pada meM jIvoM ke jo nAraka, tiryaca, manuSya, deva prAdi vividha paryAya haiM, unakI Ayu kA vicAra hai / yoM to jIvadravya (prAtmA) nitya hai, parantu vaha jo nAnArUpa (nAnA janma) dhAraNa karatA hai, ve paryAyeM anitya haiM / ve kabhI-na-kabhI to naSTa hotI hI haiN| isa kAraNa unakI sthiti kA vicAra karanA par3atA hai| yahI tathya yahA~ prastuta kiyA gayA hai / 'sthiti' zabda kA vyutpattilabhya artha bhI isa prakAra kA hai-prAyakarma kI anubhUti karatA humA jIva jisa (paryAya) meM avasthita rahatA hai, vaha sthiti hai| isalie sthiti, AyuHkarmAnubhUti aura jIvana, ye tInoM paryAyavAcI zabda haiN|' ___ yadyapi mithyAtvAdi se gRhIta tathA jJAnAvaraNIyAdi rUpa meM pariNata karmapudgaloM kA jo avasthAna hai, vaha bhI sthiti' nAma se prasiddha hai, tathApi yahA~ nAraka aAdi vyapadeza kI hetu 'AyuSyakarmAnubhUti' hI 'sthiti' zabda kA vAcya hai, kyoMki narakagati Adi tathA paMcendriyajAti Adi nAmakarma ke udaya ke Azrita nArakatva Adi paryAya kahalAtI hai, kintu yahA~ naraka Adi kSetra ko aprApta jIva narakAyu Adi ke prathama samaya ke saMvedanakAla se hI nArakatva Adi kahalAne lagatA hai| ataH usa-usa gati ke prAyuSyakarma kI anubhUti ko hI sthiti mAnI gaI hai / prAyuSyakarma kI anamati (prAya) sirpha saMsArI jIvoM ko hI hotI hai, isalie isa pada meM saMsArI jIvoM kI hI sthiti kA vicAra kiyA gayA hai| siddha to sAdi-aparyavasita hote haiM, ata: unako aAyu kA vicAra aprApta hone se nahIM kiyA gayA hai tathA ajIvadravya ke paryAyoM kI sthiti kA bhI vicAra isa pada meM nahIM kiyA gayA hai ; kyoMki ajIvoM ke paryAya jIvoM kI taraha Ayu kI anubhUti para Azrita nahIM haiM aura na unake paryAya jIvoM kI Ayu kI taraha kAla kI dRSTi se amuka sImA meM nirdhArita kiye jA sakate haiN| sthiti (Ayu) kA vicAra yahA~ sarvatra jaghanya aura utkRSTa, do prakAra se kiyA gayA hai| * prastuta pada meM sthiti kA nirdezakrama isa prakAra hai--sarvaprathama jIva kI una-una sAmAnya paryAyoM ko lekara, tatpazcAt unake paryAptaka aura aparyAptaka bheda karake Ayu kA vicAra kiyA gayA hai / 1. 'sthIyate-avasthIyate anayA AyuHkarmAnubhUtyeti sthitiH / sthitirAyuHkarmAnubhUti vanamiti paryAyAH / -prajJApanA, ma. vRtti, pR. 169 2. (ka) prajJApanA. malaya. vRtti, patrAMka 169 (kha) paNNavaNA. bhA. 2 prastAvanA, pR. 58 Page #328 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caturtha sthitipada : prAthamika ] [295 * isa pada meM sarvaprathama sAmAnya nAraka, tatpazcAt ratnaprabhAdi viziSTa nArakoM ko, bhavanavAsI devoM kI, pRthvIkAyAdi pAMca sthAvaroM kI, dvIndriyAdi tIna vikalendriyoM kI, vibhinna paMcendriyatiryaMcoM kI, phira vividha manuSyoM kI, samasta vANavyantara devoM kI, samasta jyotiSkadevoM kI, tatpazcAt vaimAnika devoM kI evaM nau greveyaka tathA paMca anuttaravimAnavAsI devoM kI sthiti kA nirUpaNa kiyA gayA hai| * sthiti viSayaka pATha para se phalita hotA hai ki puruSa kI apekSA strI kI sthiti (Ayu) kama hai| nArakoM aura devoM kI sthiti manuSya aura tiryaMca kI apekSA adhika hai / ekendriya meM tejaskAyika kI sabase kama aura pRthvIkAyika kI sthiti sabase adhika hai / dvIndriya se vIndriya kI tathA caturindriya se bhI trIndriya kI sthiti kama mAnI gaI hai, yaha rahasya kevaligamya hai / ' 00 1. (ka) paNNavaNAsuttaM (mUlapATha) bhA. 1, pR. 112 se (kha) paNNavaNAsutaM bhA. 2, pariziSTa pR. 58 Page #329 -------------------------------------------------------------------------- ________________ cautthaM ThiipayaM caturtha sthitipada narayikoM kI sthiti kI prarUpaNA 335. [1] neraiyANaM bhaMte ! kevatiyaM kAlaM ThitI paNNatA ? goyamA ! jahaNNeNaM dasa vAsasahassAiM, uzkoseNaM tettIsaM saagrovmaaii| [335-1 pra.] bhagavan ! nairayikoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? [335-1 u.] gautama ! unakI sthiti jaghanya dasa hajAra varSa kI aura utkRSTa tetIsa sAgaropama kI kahI gaI hai| [2] apajjattayaneraiyANaM bhaMte ! kevatiyaM kAlaM ThitI paNNattA ? goyamA! jahaNNeNaM aMtomuhuttaM, ukkoseNa vi aMtomuhuttaM / [335-2 pra.] bhagavan ! aparyAptaka nairayikoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? / [335.2 u.] gautama ! (unakI sthiti) jaghanya antarmuhUrta kI aura utkRSTa bhI antamuhUrta kI kahI gaI hai| [3] pajjattayaNeraiyANaM bhaMte ! kevatiyaM kAlaM ThitI paNNatA? goyamA! jahaNNeNaM dasa vAsasahassAI aMtomuhuttUNAI, ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAI aNtomuhttuunnaaii| [335-3 pra.] bhagavan ! paryAptaka nairayikoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? [335.3 u.] gautama! (unakI sthiti) jaghanya antarmuhUrta kama dasa hajAra varSa kI aura utkRSTa antarmuhUrta kama tetIsa sAgaropama kI kahI gaI hai| 336. [1] rayaNappabhApuDhavineraiyANaM bhaMte ! kevatiyaM kAlaM ThitI paNNatA? goyamA ! jahaNNaNaM dasa vAsasahassAI, ukkoseNaM sAgarovamaM / [336-1 pra.] bhagavan ! ratnaprabhApRthvI ke nArakoM kI kitane kAla kI sthiti kahI gaI hai ? [336-1 u.] gautama! jaghanya dasa hajAra varSa kI aura utkRSTa eka sAgaropama kahI gaI hai| [2] apajjattayarayaNappabhApuDhavineraiyANaM bhaMte ! kevatiyaM kAlaM ThiI paNNatA? goyamA ! jahaNNeNa vi aMtomuhattaM, ukkoseNa vi aMtomuhuttaM / [336-2 pra.] bhagavan ! aparyAptaka-ratnaprabhApRthvI ke nairayikoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? Page #330 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caturya sthitipada ] [ 297 [336-2 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta kI aura utkRSTa bho antarmuhUrta ko kahI gaI hai| [3] pajjattayarayaNappabhApuDhavineraiyANaM bhaMte ! kevatiyaM kAlaM Thito paNNatA ? goyamA ! jahaNNaNaM dasa vAsasahassAI aMtomuhutUNAI, ukkoseNaM sAgarovamaM aMtomuhuttUNaM / [336-3 pra.] bhagavan ! paryAptaka-ratnaprabhApRthvI ke nairayikoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? [336-3 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta kama dasa hajAra varSa ko aura utkRSTa antarmuhUrta kama eka sAgaropama kI kahI gaI hai| 337. [1] sakkarappabhApuDhavineraiyANaM bhaMte ! kevatiyaM kAlaM Thito paNNattA ? goyamA ! jahaNNaNaM egaM sAgarovamaM, ukkoseNaM tiNi saagrovmaaii| [337-1 pra.] bhagavan ! zarkarAprabhApRthvI ke nairayikoM kI kitane kAla kI sthiti kahI gaI hai ? [337-1 u.] gautama ! (unakI sthiti) jaghanya eka sAgaropama kI aura utkRSTa tIna sAgaropama kI kahI gaI hai| [2] apajjattayasakkarappabhApuDhavineraiyANaM bhaMte ! kevatiyaM kAlaM ThitI paNNatA ? goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhuttaM, ukkoseNa vi aMtomuhuttaM / [337-2 pra.] bhagavan ! aparyApta zarkarAprabhApRthvI ke nArakoM ko kitane kAla kI sthiti kahI gaI hai ? [337-2 u.] gautama ! jaghanya antarmuharta kI aura utkRSTa bhI antarmuhUrta kI hai| [3] pajjattayasakkarappabhApuDhavineraiyANaM bhaMte ! kevatiyaM kAlaM ThitI paNNatA? goyamA ! jahaNNaNaM sAgarovamaM aMtomuttUNaM, ukkosegaM tiNi sAgarovamAiM aNtomuhutuunnaaii| [337-3 pra.] bhagavan ! paryAptaka-zarkarAprabhApRthvI ke nairayikoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? [337-3 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta kama eka sAgaropama kI aura utkRSTa antarmuhUrta kama tIna sAgaropama kI (kahI gaI) hai / 338. [1] vAluyappabhApuDhavineraiyANaM bhaMte ! kevatiyaM kAlaM ThitI paNNatA? goyamA ! jahaNNeNaM tiNi sAgarovamAI, ukkoseNaM satta saagrovmaaii| [338-1 pra.] bhagavan ! vAlukAprabhApRthvI ke narayikoM kI sthiti kitane kAla ko kahI [338-1 u.] gautama ! jaghanya tIna sAgaropama kI aura utkRSTa sAta sAgaropama ko hai| Page #331 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 298] [prajJApanAsUba [2] apajjattayavAluyappabhApuDhavineraiyANaM bhaMte ! kevatiyaM kAlaM ThitI paNNattA? goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhuttaM, ukkoseNaM vi aMtomuhuttaM / [338-2 pra.] bhagavan ! aparyAptaka-bAlukAprabhApRthvI ke nArakoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? [338-2 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta kI aura utkRSTa bhI antarmuhUrta kI hai| [3] pajjattayavAluyappabhApuDhavineraiyANaM bhaMte ! kevatiyaM kAlaM ThitI paNNatA? goyamA ! jahaSNeNaM tiNi sAgarovamAI aMtomuttUNAI, ukkoseNaM satta sAgarovamAI aNtomuhuttuunnaaii| [338-3 pra.] bhagavan ! paryAptaka-vAlukAprabhApRthvI ke nArakoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? [338-3 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta kama tIna sAgaropama kI aura utkRSTa antarmuhUrta kama sAta sAgaropama kI hai| 336. [1] paMkappabhApuDhavineraiyANaM bhaMte ! kevatiyaM kAlaM Thito paNNattA! goyamA ! jahaNNeNaM satta sAgarovamAiM, ukkoseNaM dasa saagrovmaaii| [336-1 pra.] bhagavan ! paMkaprabhApRthvI ke nairayikoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? [336-1 u.] gautama ! jaghanya sAta sAgaropama kI aura utkRSTa dasa sAgaropama kI hai| [2] apajjattayapaMkappabhApuDhavineraiyANaM bhaMte ! kevatiyaM kAlaM ThitI paNNatA ? goyamA ! jahaNNaNaM aMtomuhattaM, ukkoseNa vi aMtomuttaM / [336-2 pra.] bhagavan ! aparyAptaka-paMkaprabhApRthvI ke nairayikoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? [339-2 u.] gautama ! jaghanya antarmuhurta kI aura utkRSTa bhI antarmuhUrta kI hai| [3] pajjattayapaMkappabhApuDhavineraiyANaM bhaMte ! kevatiyaM kAlaM ThitI paNNattA ? goyamA ! jahaNNeNaM satta sAgarovamAI aMtomuttUNAI, ukkoseNaM dasa sAgarovamAI aNtomuhRttuunnaaii| [339-3 pra.] bhagavan paryAptaka-paMkaprabhApRthvI ke nArakoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? [339-3 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta kama sAta sAgaropama kI aura utkRSTa antamuhUrta kama dasa sAgaropama kI hai / 340. [1] dhUmapabhApuDhavine raiyANaM bhaMte ! kevatiyaM kAlaM ThitI paNNatA ? goyamA ! jahaNaNaM dasa sAgarovamAI, ukkoseNaM sattarasa sAgarovamAI / Page #332 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caturtha sthitipada] [299 [340-1 pra.] bhagavan ! dhUmaprabhApRthvI ke nairayikoM kI sthiti kitane kAla kI kahI [340-1 u.] gautama ! jaghanya dasa sAgaropama kI aura utkRSTa satraha sAgaropama ko hai / [2] apajjattayadhUmappabhApuDhavineraiyANaM aMte ! kevatiyaM kAlaM ThitI paNNattA? goyamA ! jahaNeNa vi aMtomuhuttaM, ukkoseNa vi aMtomuhun / [340-2 pra.] bhagavan ! dhUmaprabhApRthvI ke aparyApta nairayikoM kI sthiti kitane kAla ko kahI gaI hai ? __ [340-2 u.] gautama ! (unako sthiti) jaghanya antarmuhUrta kI aura utkRSTa bho antarmuhUrta kI hai| [3] pajjattayadhamapabhApuDhavineraiyANaM bhaMte ! kevatiyaM kAlaM ThitI paNNattA ? goyamA ! jahaSNeNaM dasa sAgarovamAiM aMtomuttUNAI, ukkoseNaM sattarasa sAgarovamAiM aNtomhttuunnaaii| [340-3 pra.] bhagavan ! dhUmaprabhApRthvI ke paryAptaka nairayikoM kI sthiti kitane kAla ko kahI gaI hai ? [340-3 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta kama dasa sAgaropama ko aura utkRSTa antarmuhUrta kama sattaraha sAgaropama kI hai / 341. [1] tamappabhApuDhavineraiyANaM bhaMte ! kevatiyaM kAlaM ThitI paNNattA? goyamA ! jahaNeNaM sattarasa sAgarovamAI, ukkoseNaM bAbIsaM saagrovmaaii| [341-1 pra.] bhagavan ! tamaHprabhApRthvI ke nairayikoM kI kitane kAla kI sthiti kaho gaI hai ? [341-1 u.] gautama ! jaghanya sattaraha sAgaropama kI aura utkRSTa bAIsa sAgaropama kI hai| [2] apajjattayatamappabhApuDhavineraiyANaM bhaMte ! kevatiyaM kAlaM ThitI paNNatA ? goyamA ! jahaNNaNa vi aMtomahattaM, ukkoseNa vi aMtomuhuttaM / [341-2 pra.] bhagavan ! tamaHprabhApRthvI ke aparyAptaka nairayikoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? [341-2 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta kI hai aura utkRSTa bhI antarmuhUrta kI hai| [3] pajjattayatamappabhApuDhavineraiyANaM bhaMte ! kevatiyaM kAlaM ThitI paNNattA? goyamA ! jahaNNaNaM sattarasa sAgarovamAiM aMtomuttUNAI, ukkoseNaM bAbIsaM sAgarovamAI aNtomuttuunnaaii| _[341-3 pra.] bhagavan ! tamaHprabhApRthvI ke paryAptaka nairayikoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? Page #333 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 300] [prajJApanAsUtra [341-3 u.] gautama jaghanya antarmuhUrta kama sattaraha sAgaropama kI aura utkRSTa antarmuhUrta kama bAIsa sAgaropama kI hai / 342. [1] adhesattamapuDhavineraiyANaM bhaMte ! kevatiyaM kAlaM ThitI paNNatA? goyamA ! jahaSNeNaM bAvIsaM sAgarovamAI, ukkoseNaM tettIsaM saagrovmaaii| [342-1 pra.] bhagavan ! adhaHsaptama (tamastamaHprabhA) pRthvI ke nairayikoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? [342-1 u.] gautama ! jaghanya bAIsa sAgaropama kI aura utkRSTa letIsa sAgaropama kI (kahI gaI) hai| [2] apajjattayaadhesattamapuDhavineraiyANaM bhaMte ! kevatiyaM kAlaM ThitI paNattA? goyamA ! jahaNNeNa vi aMtomuhuttaM, ukkoseNa vi aMtomuhattaM / |342-2 pra.] bhagavan ! aparyAptaka-adhaHsaptama(tamastamaHprabhA)pRthvI ke nairayikoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? [342-2 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta kI aura utkRSTa bhI antarmuhUrta kI hai| [3] pajjattayaadhesattamapuDhavineraiyANaM bhaMte ! kevatiya kAlaM ThitI paNNattA ? goyamA ! jahaNaNaM bAvIsaM sAgarovamAiM aMtomuhuttUNAI, ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAI aNtomuhRttuunnaaii| [342-3 pra.] bhagavan ! paryAptaka-adhaHsaptamapRthvI ke nairayikoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? [342-3 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta kama bAIsa sAgaropama kI aura utkRSTa antarmuhUrta kama tetIsa sAgaropama kI hai| vivecana--narayikoM kI sthiti kA nirUpaNa-prastuta ATha sUtroM (sU. 335 se 342 taka) meM sAmAnya nArakoM, sAta narakabhUmiyoM meM rahane vAle nArakoM aura phira unake aparyAptakoM tathA paryAptakoM kI sthiti pRthak-pRthak prarUpita kI gaI hai / aparyAptadazA aura paryAptadazA-anya saMsArI jIvoM kI taraha nairayikoM kI bhI do dazAe~ haiM-aparyAptadazA aura pryaaptdshaa| aparyAptadazA do prakAra se hotI hai---labdhi se aura karaNa se / nAraka, deva tathA asaMkhyAtavarSoM kI Ayu vAle tiryaJca evaM manuSya karaNa se hI aparyApta hote haiM, labdhi se nahIM / ye upapAta kAla meM hI kucha kAla taka karaNa se aparyApta samajhane caahie| zeSa tiryaJca yA manuSya labdhi aura karaNa-donoM prakAra se upapAtakAla meM aparyAptaka ho sakate haiM / yahA~ isa bAta kA dhyAna rakhanA cAhie ki aparyAptaka avasthA jaghanyata: aura utkRSTataH antarmuhUrta taka hI rahatI hai| usake bAda paryAptadazA A jAtI hai| isalie sAmAnya sthiti meM se aparyAptadazA kI antamuharta kI sthiti ko kama kara dene para zeSa sthiti paryAptakoM kI raha jAtI hai| jaise-prathama narakapRthvI meM sAmAnya sthiti jaghanya dasa hajAra varSa aura utkRSTa eka sAgaropama kI hai| isameM se aparyAptadazA kI Page #334 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caturtha sthitipada ] [301 antarmuhUrta kI sthiti kama kara dene para paryApta avasthA kI jaghanyasthiti antarmuhUrta kama dasa hajAra varSa kI aura utkRSTa sthiti antarmuhUrta kama eka sAgaropama kI hotI hai| Age bhI sarvatra isI prakAra samajha lenA caahie|' pUrva-pUrva kI utkRSTa sthiti, Age-Age kI jaghanya--pahale-pahale kI narakapRthvI kI jo utkRSTa sthiti hai, vahI agalI-agalI narakapRthvI ko jaghanya sthiti hai / jaise--prathama ratnaprabhApRthvI kI utkRSTa sthiti eka sAgaropama kI hai, vahIM dvitIya zarkarAprabhApRthvI kI jaghanya sthiti hai|' devoM aura deviyoM kI sthiti kI prarUparaNA 343. [1] devANaM bhaMte ! kevatiyaM kAlaM ThitI paNNattA ? goyamA ! jahaNaNaM dasa vAsasahassAI, ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAI / [343-1 pra.] bhagavan ! devoM kI kitane kAla kI sthiti kahI gaI hai ? [343-1. u.] gautama ! (devoM kI sthiti) jaghanya dasa hajAra varSa kI hai aura utkRSTa tetIsa sAgaropama kI hai| [2] apajjattayadevANaM bhaMte ! kevatiyaM kAlaM ThitI paNNattA ? goyamA ! jahaNNaNaM aMtomuhattaM, ukkoseNa vi aMtomahattaM / [343-2 pra.] bhagavan ! aparyAptaka devoM kI kitane kAla taka sthiti kahI gaI hai ? [343-2 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta kI hai, utkRSTa bhI antarmuhUrta kI hai| [3] pajjattayadevANaM bhaMte ! kevatiyaM kAlaM ThitI paNNattA ? goyamA ! jahaNNeNaM dasa vAsasahassAI aMtomuttUNAI, uphkoseNaM tettIsaM sAgarovamAI aNtomuttuunnaaii| [343-3 pra.] bhagavan ! paryAptaka-devoM kI kitane kAla taka sthiti kahI gaI hai ? [343-3 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta kama dasa hajAra varSa kI aura utkRSTa antarmuhUrta kama tetIsa sAgaropama kI hai ! 344. [1] devINaM bhaMte ! kevatiya kAlaM ThitI paNNatA ? goyamA ! jahaNaNaM dasa vAsasahassAI, ukkoseNaM paNapaNNaM pligrovmaaii| 1. (ka) prajJApanAsUtra, malaya. vRtti, patrAMka 170 (kha) nAragadevA tirimaNayaganbhajA je asaMkhavAsAU / ee appajjattA uvavAe ceva boddhavvA // 1 // sesA ya tirimaNu yA laddhi pappovavAyakAle ya / duhano vi ya bhayaiyavvA pajjattiyare ya jiNavayaNe // 2 // -~~-prajJApanA. malaya. vRtti, pa. 170 meM uddha ta 2. prajJApanAsUtra, prameyabodhinI TIkA bhA. 2, pra.450 Page #335 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 302] [prajJApanAsUtra [344-1 pra.] bhagavan ! deviyoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI gaI hai ? _ [344-1 u.] gautama ! (deviyoM kI sthiti) jaghanya dasa hajAra varSa kI aura utkRSTa pacapana palyopama kI hai| [2] apajjattagadevINaM bhaMte ! kevatiyaM kAlaM ThitI paNNatA ? goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhattaM, ukkoseNa vi aMtomuhattaM / [344-2 pra.] bhagavan ! aparyAptaka deviyoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? [343-2 u.] gautama ! (unakI sthiti) jaghanya antamuhUrta kI aura utkRSTa bhI antarmuhUrta kI hai| [3] pajjattayadevINaM bhaMte ! kevatiyaM kAlaM ThitI paNNatA? goyamA ! jahaNNeNaM dasa vAsasahassAI aMtomahattaNAI, ukkoseNaM paNapaNNaM paligrovamAI aNtomuttuunnaaii| [344-3 pra.] bhagavan ! paryAptaka deviyoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? [344-3 u.] gautama ! (paryAptaka deviyoM kI sthiti) jaghanya antarmuhUrta kama dasa hajAra varSa kI aura utkRSTa antamuharta kama pacapana palyopama ko hai| vivecana-devoM aura deviyoM kI sthiti kA nirUpaNa-prastuta do sUtroM (sU. 343-344). dvArA devoM, deviyoM aura unake aparyAptakoM aura paryAptakoM kI sthiti kA nirUpaNa kiyA gayA hai| niSkarSa-devoM kI apekSA deviyoM kI sthiti (Ayu) kama hai, yaha isa pATha para se phalita hotA hai| bhavanavAsiyoM kI sthiti kI prarUparaNA 345. [1] bhavaNavAsINaM bhaMte ! devANaM kevatiyaM kAlaM ThitI paNNattA ? goyamA ! jahaNaNaM dasa vAsasahassAI, ukkoseNaM sAtiregaM sAgarovamaM / [345-1 pra.] bhagavan ! bhavanavAsI devoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI gaI hai ? [345-1 u.] gautama ! jaghanya dasa hajAra varSa kI aura utkRSTa kucha adhika eka sAgaropama kI hai| * [2] apajjattayabhavaNavAsINaM bhaMte ! devANaM kevatiyaM kAlaM ThitI paNNatA ? goyamA ! jahapaNeNa vi aMtomuttaM, upakoseNa vi aMtomahattaM / [345-2 pra.] bhagavan ! aparyAptaka bhavanavAsI devoM kI sthiti kitane kAla kI kahI [345-2 u.] gautama ! jaghanya bhI antarmuhUrta kI aura utkRSTa bhI antarmuhUrta kI hai / Page #336 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caturtha sthitipada] [ 303 . [3] pajjattayabhavaNavAsINaM bhaMte ! devANaM kevatiyaM kAlaM ThitI paNNattA? goyamA ! jahaNeNaM dasa vAsasahassAI aMtomuttUNAI, ukkoseNaM sAtiregaM sAgaroyama aNtomuhuttuunnaaii| [345-3 pra.] bhagavan ! paryAptaka bhavanavAsI devoM ko kitane kAla taka kI sthiti kahI gaI hai ? [345-3 u.] gautama ! unakI sthiti jaghanya antarmuhUrta kama dasa hajAra varSa kI aura utkRSTa antarmuhUrta kama kucha adhika sAgaropama kI hai| 346. [1] bhavaNavAsiNINaM bhaMte ! devINaM kevatiyaM kAlaM Thito paNNatA ? goyamA ! jahaNNaNaM dasa vAsasahassAI, ukkoseNaM zraddhapaMcamAI pligrovmaaii| [346-1 pra.] bhagavan ! bhavanavAsI deviyoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI gaI hai ? [346-1 u.] gautama! jaghanya dasa hajAra varSa kI hai aura utkRSTa sAr3he cAra palyopama kI hai ? [2] apajjattiyANaM bhaMte ! bhavaNavAsiNINaM devINaM kevatiyaM kAlaM ThitI paNNatA? goyamA ! jahaNNeNa vi aMtomuhattaM, ukkoseNa vi aMtomuttaM / [346-2 pra.] bhagavan ! aparyAptaka bhavanavAsI deviyoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI hai ? [346-2 u.] gautama ! jaghanya bhI antarmuhUrta kI aura utkRSTa bhI antarmuhUrta kI hai| [3] pajjattiyANaM bhaMte ! bhavaNavAsiNINaM devINaM kevatiyaM kAlaM ThitI paNNatA ? goyamA ! jahaNNeNaM dasa vAsasahassAI aMtomuhuttUNAI, ukkoseNaM zraddhapaMcamAI paligrovamAI aNtomuhuttuunnaaii| [346-3 pra.] bhagavan ! paryAptakabhavanavAsI deviyoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI [346-3 u.] gautama ! (unakI sthiti) jaghanya antarmuhUrta kama dasa hajAra varSa kI, aura utkRSTa antarmuhUrta kama sAr3he cAra patyopama kI hai| 347. [1] asurakumArANaM bhaMte ! devANaM kevatiyaM kAlaM ThitI paNNatA? goyamA ! jahaNNeNaM dasa vAsasahassAI, ukkoseNaM sAtiregaM sAgarovamaM / [347-1 pra.] bhagavan ! asurakumAra devoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? [347-1 u.] gautama ! jaghanya dasa hajAra varSa kI aura utkRSTa kucha adhika sAgaropama kI hai| .. [2] apajjattayaasurakumArANaM bhaMte ! devANaM kevatiyaM kAlaM ThitI paNNatA? goyamA ! jahaNNeNa vi aMtomuhattaM, ukkoseNa vi aMtomuhuttaM / Page #337 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 304 ] [ prajJApanAsUtra ___[347-2 pra.] bhagavan ! aparyApta asurakumAra devoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? [347-2 u.] gautama ! jaghanya bhI antarmuhUrta kI hai, aura utkRSTa bhI antarmuhUrta kI hai| [3] pajjattayaasurakumArANaM bhaMte ! devANaM kevatiyaM kAlaM ThitI paNNattA ? goyamA! jahaNNeNaM dasa vAsasahassAI aMtomuhuttUNAI, ukkoseNaM sAtiregaM sAgarovamaM aMtomuttUNaM / - [347-3 pra.] bhagavan ! paryAptaka asurakumAra devoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? [347-3 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta kama dasa hajAra varSa kI aura utkRSTa antamuhUrta kama kucha adhika sAgaropama kI hai| 348. [1] asurakumArINaM bhaMte ! devINaM kevatiyaM kAlaM ThitI paNNattA? goyamA ! jahaNNeNaM dasa vAsasahassAI, upakoseNaM addhapaMcamAiM plipovmaaii| [348-1 pra.] bhagavan ! asurakumAra deviyoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI gaI hai ? _ [348-1 u.] gautama ! jaghanya dasa hajAra varSa kI aura utkRSTa sAr3he cAra palyopama kI hai| [2] apajjattiyANaM asurakumArINaM bhaMte ! devINaM kevatiyaM kAlaM ThitI paNNatA ? goyamA ! jahaNNeNa vi aMtomahattaM, ukkoseNa vi aMtomuhattaM / [348-2 pra.] bhagavan ! aparyAptaka asurakumAra deviyoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? [348-2 u.] gautama ! jaghanya bhI antarmuhUrta kI hai aura utkRSTa bhI antarmuhUrta ko hai| [3] pajjattiyANaM asurakumArINaM bhaMte ! devINaM kevatiyaM kAlaM ThitI paNNattA ? goyamA ! jahaNaNaM dasa vAsasahassAI aMtomuttUNAI, ukkoseNaM addhapaMcamAI paligrovamAI aNtomuhuttuunnaaii| [348-3 pra.] bhagavan ! paryAptaka asurakumAra deviyoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? [348-3 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta kama dasa hajAra varSa kI aura utkRSTa antarmuhUrta kama sAr3he cAra palyopama kI hai| 346. [1] NAgakumArANaM bhaMte ! devANaM kevatiyaM kAlaM ThitI paNNatA? goyamA! jahaNaNaM dasa vAsasahassAI, ukkoseNaM do paligrovamAI desnnaaii| Page #338 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [305 caturtha spitipada] [346-1 pra.] bhagavan ! nAgakumAra devoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI gaI hai ? [346-1 u.] gautama ! jaghanya dasa hajAra varSa kI aura utkRSTa dezona (kucha kama) do palyopamoM kI hai| [2] apajjattayANaM bhaMte ! NAgakumArANaM devANaM kevatiyaM kAlaM ThitI paNNatA? goyamA ! jahaNNaNaM vi aMtomuhattaM, ukkoseNa vi aMtomahattaM / [349-2 pra.] bhagavan ! aparyApta nAgakumAroM ko sthiti kitane kAla taka ko kahI [349-2 u.] gautama ! jaghanya bhI antarmuhUrta kI aura utkRSTa bhI antarmuhUrta kI hai| [3] pajjattayANaM bhaMte ! NAgakumArANaM devANaM kevatiyaM kAlaM ThitI paNNatA? goyamA ! jahaNaNaM dasa vAsasahassAI aMtomuhaMtUNAI, ukkoseNaM do paligrovamAI desUNAI aNtomuttuunnaaii| [349.3 pra.] bhagavan ! paryApta nAgakumAroM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI gaI hai ? [349-3 u.] gotama ! jaghanya antarmuhUrta kama dasa hajAra varSa kI aura utkRSTa antamuhUrta kama dezona do palyopama kI hai| 350. [1] nAgakumArINaM bhaMte ! devINaM kevatiyaM kAlaM ThitI paNNattA ? goyamA ! jahaNNeNaM dasa bAsasahassAI, ukkoseNaM desUrNa paligrovamaM / [350-1 pra.] bhagavan ! nAgakumAra deviyoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI gaI hai ? [350-1 u.] gautama ! jaghanya dasa hajAra varSa kI aura utkRSTa dezona palyopama kI hai / [2] apajjattiyANaM NAgakumArINaM bhaMte ! devINaM kevatiyaM kAlaM ThitI paNNatA? goyamA ! jahaNNeNa vi aMtomuttaM, ukkoseNa vi aMtomuhattaM / [350-2 pra.] bhagavan ! aparyApta nAgakumAra deviyoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI gaI hai ? [350-2 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta kI aura utkRSTa bhI antarmuhUrta kI hai| [3] pajjattiyANa NAgakumArINaM bhaMte ! devINaM kevatiyaM kAlaM ThitI paNNatA? goyamA ! jahaNNeNaM dasa vAsasahassAI aMtomuttUNAI, ukkoseNaM desUNaM paliprovamaM aMto. muhuttuunnaaii| [350.3 pra.] bhagavan ! paryApta nAgakumAra deviyoM ko sthiti kitane kAla taka kI kahI gaI hai ? [350-3 u.] gautama ! jaghanya antarmuhata kama dasa hajAra varSa kI aura utkRSTa dezona palyopama meM antarmuhUrta kama kI hai| Page #339 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [prajJApanAsUtra 351. [1] suvaNNakumArANaM bhaMte ! devANaM kevatiyaM kAlaM ThitI paNNatA ? goyamA ! jahaNNeNaM dasa vAsasahassAI, ukkoseNaM do paliprovamAI desuunnaaii| [351-1 pra.] bhagavan ! suparNa (suvarNa) kumAra devoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI gaI hai ? [351-1 u.] gautama ! jaghanya dasa hajAra varSa kI aura utkRSTa dezona do palyopama kI hai| [2] apajjattiyANaM pucchaa| goyamA ! jahaNeNa vi upakoseNa vi aMtomahattaM / [351-2 pra.] bhagavan ! aparyAptaka suparNakumAra devoM ko sthiti kitane kAla taka kI kahI gaI hai ? [351-2 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta kI aura utkRSTa bhI antarmuhUrta kI hai| [3] pajjattiyANaM pucchaa| goyamA ! jahaNaNaM dasa vAsasahassAI aMtomahattaNAI, ukkoseNaM do paligrovamAI desUNAI aNtomuttuunnaaii| [351-3 pra.) bhagavan ! paryAptaka suparNakumAra devoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI gaI hai ? [351-3 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta kama dasa hajAra varSa kI aura utkRSTa antamuMhata kama dezona do palyopama kI hai| 352. [1] suvaNNakumArINaM bhaMte ! devINaM pucchA / goyamA ! jahaNNaNaM dasa vAsasahassAI, ukkoseNaM desUrNa paliprovamaM / [352-1 pra.] bhagavan ! suparNakumAra deviyoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI gaI hai ? [352-1 u.] gautama ! jaghanya dasa hajAra varSa kI aura utkRSTa dezona palyopama kI hai| [2] apajjattiyANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomahattaM / [352-2 pra.] bhagavan ! aparyApta suparNakumAra deviyoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI gaI hai ? [352-2 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta kI aura utkRSTa bhI antarmuhUrta kI hai| [3] pajjattiyANaM pucchaa| goyamA ! jahaNaNaM dasa vAsasahassAI aMtomuttUNAI, ukkoseNaM desUrNa paliaovamaM aMtomuhuttUNaM / Page #340 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caturtha sthitipada [ 307 _[352-3 pra.] bhagavan ! paryApta suparNakumAra deviyoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI gaI hai ? [352-3 u.] gautama ! jaghanya antamuharta kama dasa hajAra varSa kI hai aura utkRSTa antamuhUrta kama dezona palyopama kI hai| 353. evaM eeNaM abhilAveNaM prohiya-apajjatta-pajjattasuttattayaM devANa ya devINa ya NeyavvaM jAva thaNiyakumArANaM jahA NAgakumArANaM (su. 346) / [353] isa prakAra isa abhilApa se (isI kathana ke anusAra) audhika, aparyAptaka aura paryAptaka ke tIna-tIna sUtra (Age ke bhavanavAsI) devoM aura deviyoM ke viSaya meM, yAvat stanitakumAra taka nAgakumAroM (ke kathana) kI taraha samajha lenA caahie| vivecana-sAmAnya deva-deviyoM tathA bhavanavAsI deva-deviyoM kI sthiti kA nirUpaNa--prastuta gyAraha sUtroM (sU. 343 se 353 taka) meM sAmAnya deva-deviyoM, audhika bhavanavAsI deva-deviyoM tathA asurakumAra se stanitakumAra deva-deviyoM (paryAptaka-aparyAptakasahita) taka kI jaghanya aura utkRSTa sthiti kA nirUpaNa kiyA gayA hai| ekendriya jIvoM kI sthiti-prarUparaNA--- 354. [1] puDhavikAiyANaM bhaMte ! kevatiyaM kAlaM ThitI paNNattA ? goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhattaM, ukkoseNaM bAvIsaM vaasshssaaii| [354-1 pra.] bhagavan ! pRthvIkAyika jIvoM kI kitane kAla taka kI sthiti batAI gaI hai ? [354-1 u.] gautama ! (unakI sthiti) jaghanya antarmuhUrta kI aura utkRSTa bAIsa hajAra varSa kI hai| [2] apajjattayapuDhavikAiyANaM bhaMte ! kevatiyaM kAlaM ThitI paNNatA ? goyamA ! jahaNNaNa vi ukkoseNa vi aMtomahattaM / [354-2 pra.] bhagavan ! aparyApta pRthvIkAyika jIvoM kI kitane kAla taka kI sthiti batAI [354-2 u.] gautama ! jaghanya bhI aura utkRSTa bhI antarmuhUrta kI hai| [3] pajjattayapuDhavikAiyANaM bhaMte ! kevatiya kAlaM Thito paNNatA ? goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhRttaM, ukkoseNaM bAvosaM vAsasahassAI aNtomuttuunnaaii| [354-3 pra.] bhagavan ! paryApta pRthvIkAyika jIvoM kI kitane kAla taka kI sthiti kahI gaI hai ? [354-3 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta ko aura utkRSTa antarmuhUrta kama bAIsa hajAra varSa kI hai| Page #341 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 308] [ prajJApanAsUtra 355. [1] suhumapuDhavikAiyANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNeNa vi upakoNa vi aMtomahattaM / / [355-1 pra.] bhagavan ! sUkSma pRthvIkAyika jIvoM kI kitane kAla taka kI sthiti kahI [355-1 u.] gautama ! jaghanya bhI aura utkRSTa bhI antarmuhUrta kI hai| [2] apajjattayasuhumapuDhavikAiyANaM pucchaa|| goyamA ! jahaNNaNa vi ukkoseNa vi aMtomuhattaM / [355-2 pra.] bhagavan ! aparyAptaka sUkSma pRthvIkAyika jIvoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? [355-2 u.] gautama ! jaghanya bhI aura utkRSTa bhI antarmuhUrta kI hai / [3] pajjattayasuhamapuDhavikAiyANaM pucchA / goyamA ! jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhattaM / [355-3 pra.] bhagavan ! paryApta sUkSma pRthvIkAyika jIvoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? [355-3 u.] gautama ! jaghanya bhI aura utkRSTa bhI antarmuhUrta kI hai| 356. [1] bAdarapuDhavikAiyANaM pucchaa| goyamA ! jahaSNeNaM aMtomuhuttaM, ukkoseNaM bAvIsaM vaasshssaaii| [656-1 pra.] bhagavan ! bAdara pRthvIkAyika jIvoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI gaI hai ? 356-1 u.] gautama ! (unakI sthiti) jaghanya antarmuhUrta kI aura utkRSTa bAIsa hajAra varSa kI hai| [2] apajjattayabAvarapuDhavikAiyANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomahattaM / [356-2 pra.] bhagavan ! bAdara pRthvIkAyika aparyAptaka jIvoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? [356-2 u.] gautama ! jaghanya bhI aura utkRSTa bhI antarmuhUrta kI hai| [3] pajjattayabAdarapuDhavikAiyANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNaNaM aMtomuhattaM, ukkoseNaM bAvIsaM vAsasahassAI aNtomuttuunnaaii| [356-3 pra.] bhagavan ! paryAptaka bAdara pRthvIkAyika jIvoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? Page #342 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caturtha spitipada ] [ 309 [356-3 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta kI aura utkRSTa antarmuhUrta kama bAIsa hajAra varSa kI hai| 357. [1] pAukAiyANaM bhaMte ! kevatiyaM kAlaM Thito paNNatA ? moyamA! jahaNNeNaM aMtomuhattaM, ukkoseNaM satta vaasshssaaii| [357-1 pra.] bhagavan ! apkAyika jIvoM kI kitane kAla taka kI sthiti kahI gaI hai ? [357-1 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta kI aura utkRSTa sAta hajAra varSa kI hai| [2] apajjattaya grAukAiyANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNaNa vi ukkoseNa vi aMtomahattaM / [357-2 pra.] bhagavan ! aparyApta apkAyika jIvoM kI kitane kAla taka kI sthiti kahI [357-2 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta kI hai aura utkRSTa bhI antarmuhUrta kI hai| [3] pajjattayAukAiyANaM pucchaa| goyamA ! jahaNeNaM aMtomuhattaM, ukkoseNaM tatta vAsasahassAI aNtomuttuunnaaii| [357-3 pra.] bhagavan ! paryAptaka apkAyika jIvoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI [357-3 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta kI hai tathA utkRSTa antarmuhUrta kama sAta hajAra varSa kI hai| 358. suhamaAukAiyANaM zrohiyANaM prapajjattayANaM pajjattayANa ya jahA suhamapuDhavikAiyANaM (su. 355) tahA mANitavvaM / [358] sUkSma apkAyikoM ke audhika (sAmAnya), aparyAptakoM aura paryAptakoM kI sthiti jaisI sUkSma pRthvIkAyikoM kI (sU. 355 meM) kahI, vaisI kahanI cAhie / 359. [1] bAdaragrAukAiyANaM pucchaa| goyamA ! jahaNeNaM aMtomuhattaM, ukkoseNaM satta vaasshssaaii| [359-1 pra.] bhagavan ! bAdara apkAyikoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? [359-1 u.] gautama ! (unakI sthiti) jaghanya antarmuhUrta kI tathA utkRSTa sAta hajAra varSa kI hai| [2] apajjattayabAdaragrAukAiyANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNaNa vi ukkoseNa vi aMtomuhattaM / [359-2 pra.] bhagavan ! aparyApta bAdara apkAyika jIvoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? , Page #343 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 310] [pratApanAsUtra [359-2 u.] gautama ! (unakI sthiti) jaghanya antarmuhUrta kI aura utkRSTa bhI antamuhUrta kI hai| [3] pajjattayANaM pucchaa| goyamA ! jahaNaNaM aMtomuhuttaM, ukkoseNaM satta vAsasahassAiM aNtomuttuunnaaii| [356-3 pra.] bhagavan ! paryApta bAdara apkAyika jIvoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? [356-3 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta kI tathA utkRSTa antarmuhUrta kama sAta hajAra varSa kI hai| 360. [1] teukAiyANaM bhaMte ! kevatiyaM kAlaM ThitI paNNatA? goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhuttaM, ukkoseNaM tiNNi rAtidiyAI / [360-1 pra.] bhagavan ! tejaskAyika jIvoM ko kitane kAla taka kI sthiti kahI gaI hai ? [360-1 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta kI aura utkRSTa tIna rAtri-dina (ahorAtra) ko hai| [2] apajjattayANaM pucchA / goyamA ! jahaNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhutaM / [360-2 pra.] bhagavan ! tejaskAyika aparyAptakoM ko sthiti kitane kAla ko kahI gaI hai? [360-2 u.] gautama ! jaghanya bhI antarmuhUrta kI hai aura utkRSTa bhI antarmuhUrta ko hai| [3] pajjattayANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhattaM, ukkoseNaM tiNNi rAtidiyAI aMtomuttUNAI / [360-3 pra.] bhagavan ! paryApta tejaskAyika jIvoM kI sthiti kitane kAla taka ko kahI __[360-3 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta ko tathA utkRSTa antarmuhUrta kama tIna rAtridina kI hai| 361. suhumateukAiyANaM prohiyANaM apajjattayANaM pajjattayANa ya jahaNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhRttaM / [361] sUkSma tejaskAyikoM ke audhika (sAmAnya), aparyApta aura paryAptakoM kI jaghanya aura utkRSTa sthiti bhI antarmuhUrta kI hai / 362. [1] bAdarateukAiyANaM pucchaa| gopamA ! jahaNNeNaM aMtomuhuttaM, ukkoseNaM tiNNi rAtidiyAI / Page #344 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caturtha sthitipada] [ 311 . [362-1 pra.] bhagavan ! bAdara tejaskAyika jIvoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI [362-1 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta kI aura utkRSTa tIna rAtridina kI hai| [2] apajjattayabAdarateukAiyANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhattaM / __ [362-2 pra.] bhagavan aparyApta bAdara tejaskAyika jIvoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI gaI hai ? [362-2 u.] gautama ! jaghanya bhI antarmuhUrta kI hai aura aura utkRSTa bhI antarmu hata kI hai| [3] pajjattANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNeNaM aMtomahattaM, ukkoseNaM tiNNi rAtidiyAI aNtomuhttuunnaaii| [362-3 pra.] bhagavan ! paryApta bAdara tejaskAyika jIvoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI gaI hai ? [362-3 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta kI aura utkRSTa antarmuhUrta kama tIna rAtridina kI hai| 363. [1] vAukAiyANaM bhaMte ! kevatiyaM kAlaM ThitI paNNattA ? goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhuttaM, ukkoseNaM tiNi vaasshssaaii| [363-1 pra.] bhagavan ! vAyukAyika jIvoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI gaI hai ? [363-1 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta kI aura utkRSTa tIna hajAra varSa kI hai| [2] apajjattayavAukAiyANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNaNa vi ukkoseNa vi aMtomahattaM / [363-2 pra.] bhagavan ! aparyAptaka vAyukAyika jIvoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI gaI hai ? [363-2 u.] gautama ! (unakI) jaghanya sthiti bhI antarmuhUrta kI hai aura utkRSTa bhI antarmuhUrta kI hai| [3] pajjattayANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhRttaM, ukkoseNaM tiNi vAsasahassAI aNtomhttuunnaaii| _ [363-3 pra.] bhagavan ! paryAptaka vAyukAyika jIvoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI gaI hai ? - [366-3 u.] gautama ! jaghanya sthiti antarmuhUrta kI hai aura utkRSTa antarmuhUrta kama tIna hajAra varSa kI hai| Page #345 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 312] [pratApanAsUtra 364. [1] suhamavAukAiyANaM pucchA / goyamA ! jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhattaM / [364-1 pra.] bhagavan ! sUkSma vAyukAyika jIvoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI [364-1 u.] gautama ! (unakI) jaghanya aura utkRSTa sthiti antarmuhUrta kI hai / [2] apajjattayasuhumavAukAiyANe pucchA / goyamA! jahaNNaNa vi ukkoseNa vi aMtomuhattaM / [364-2 pra.] bhagavan ! aparyApta sUkSma vAyukAyika jIvoM kI sthiti kitane kAla kI kahI [364-2 u.] gautama ! unakI jaghanya sthiti antarmuhUrta kI hai aura utkRSTa (sthiti) bhI antarmuhUrta kI hai| [3] pajjattayANaM pucchaa| goyamA ! jahaNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhuttaM / [364-3 pra.] bhagavan ! paryAptaka sUkSma vAyukAyika jIvoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI gaI hai ? [364-3 u.] gautama ! unakI jaghanya evaM utkRSTa sthiti bhI antarmuhUrta kI hai| 365. [1] bAdaravAukAiyANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhuttaM, ukkoseNaM tini vAsasahassAI / [365-1 pra.] bhagavan ! bAdara vAyukAyikoM kI kitane kAla taka kI sthiti kahI gaI hai ? [365-1 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta kI aura utkRSTa tIna hajAra varSa kI hai| [2] apajjattabAdaravAukAiyANaM pucchaa| goyamA! jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuttaM / [365-2 pra.] bhagavan ! aparyAptaka bAdara vAyukAyika jIvoM kI sthiti kitane kAla taka ko kahI gaI hai ? [365-2 u.] gautama ! jaghanya aura utkRSTa sthiti eka antarmuharta taka kI hotI hai| [3] pajjattayavAdaravAukAiyANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhuttaM, ukkoseNaM tiNi vAsasahassAI aNtomuttuunnaaii| [365-3 pra.] bhagavan ! paryApta bAdara vAyukAyika jIvoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI gaI hai ? Page #346 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caturtha sthitipada] [313 [365-3 u.] gautama ! unakI jaghanya sthiti antamuhUrta kI hai aura utkRSTa sthiti antamuhUrta kama tIna hajAra varSa kI hai| 366. [1] vaNapphaikAiyANaM bhaMte ! kevatiyaM kAlaM Thito paNNattA? goyamA ! jahaNNeNaM aMtomahattaM, ukkoseNaM dasa vaasshssaaii| {366-1 pra.] bhagavan ! vanaspatikAyika jIvoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI [366-1 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta ko aura utkRSTa dasa hajAra varSa kI hai| [2] apajjattavaNapphatikAiyANaM pucchA / goyamA ! jahaNNaNa vi ukkoseNa vi aMtomahattaM / [366-2 pra.] bhagavan ! aparyApta vanaspatikAyika jIvoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI gaI hai ? [366-2 u.] gautama ! unakI jaghanya sthiti antarmuhUrta kI hai aura utkRSTa sthiti bhI antarmuhUrta kI hai| [3] pajjattayavaNapphaikAiyANaM pucchA / goyamA ! jahanneNaM aMtomuhutaM, ukkoseNaM dasa vAsasahassAI aMtomuttUNAI / [366-3 pra.] bhagavan ! paryAptaka vanaspatikAyika jIvoM ko sthiti kitane kAla taka kI kahI gaI hai ? [366-3 u.] gautama ! unakI jaghanya sthiti antarmuhUrta kI aura utkRSTa antarmuhUrta kama dasa hajAra varSa kI hai| 367. suhamavaNapphaikAiyANaM prohiyANaM prapajjatANaM pajjattANa ya jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhattaM / [367] sUkSma vanaspatikAyikoM ke praudhika, aparyAptakoM aura paryAptakoM kI sthiti jaghanyataH aura utkRSTataH antarmuhUrta kI hai| 368. [1] bAdaravaNapphaikAiyANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNeNaM aMtomahattaM, ukkoseNaM dasa vaasshssaaiN| [368-1 pra.] bhagavan ! bAdara vanaspatikAyika jIvoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI [368-1 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta ko aura utkRSTa dasa hajAra varSa kI hai| [2] apajjattavAdaravaNapphaikAiyANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNaNa vi ukkoseNa vi aMtomahattaM / Page #347 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 314] [ prajJApanAsUtra [368-2 pra.] bhagavan ! aparyApta bAdara vanaspatikAyika jIvoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI hai ? [368-2 u.] gautama ! unakI jaghanya sthiti bhI antarmuhUrta kI hai aura utkRSTa sthiti bhI antarmuhUrta kI hai| [3] pajjattabAdaravaNapphaikAiyANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNaNaM aMtomuhatta, ukkoseNaM dasa vAsasahassAI aNtomuttuunnaaii| [368-3 pra.] bhagavan ! paryApta bAdara vanaspatikAyika jIvoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI gaI hai ? [368-3 u.] gautama ! unakI jaghanya sthiti antarmuhUrta kI hai aura utkRSTa antarmuhUrta kama dasa hajAra varSa kI hai| vivecana--ekendriya jIvoM kI sthiti ko prarUpaNA--prastuta 15 sUtroM (sU. 354 se 368 taka) meM pRthvIkAya se lekara vanaspatikAya taka audhika, aparyAptaka, paryAptaka, sUkSma, bAdara Adi bhedoM kI sthiti kI pRthak-pRthak prarUpaNA kI gaI hai| inameM tejaskAyika jIvoM kI tIna ahorAtri kI utkRSTa sthiti batAI gaI hai, usakA rahasya yaha hai ki tejaskAyika jIva agni ke rUpa meM jalate aura bujhate pratyakSa dikhAI dete haiN| isI kAraNa anya ekendriya jIvoM kI apekSA AyuSya atyanta alpa hai / dvIndriya jIvoM kI sthiti-prarUparaNA 366. [1] beiMdiyANa bhaMte ! kevatiyaM kAlaM ThitI paNNattA? goyamA ! jahaNaNaM aMtomuhattaM, ukkoseNaM bArasa sNvcchraaii| [366-1 pra.] bhagavan ! dvIndriya jIvoM kI kitane kAla kI sthiti kahI gaI hai ? [366-1 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta kI aura utkRSTa bAraha varSa kI hai| [2] apajjattabeiMdiyANaM pucchaa| goyamA ! jahaNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhattaM / [366-2 pra.] bhagavan ! aparyApta dvIndriya jIvoM kI kitane kAla taka kI sthiti kahI [369-2 u.] gautama ! (unakI sthiti) jaghanya bhI aura utkRSTa bhI antarmuharta kI hai| [3] pajjattabeiMdiyANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhattaM, ukkoseNaM bArasa saMvaccharAI aNtomuttuunnaaii| [366-3 pra.] bhagavan ! paryApta dvIndriya jIvoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI gaI hai ? [369-3 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta kI aura utkRSTa antarmuhUrta kama bAraha varSa kI hai| Page #348 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caturtha sthitipada [315 trIndriya jIvoM kI sthiti-prarUparaNA 370. [1] teiMdiyANaM bhaMte ! kevatiyaM kAlaM ThitI paNNattA ? goyamA! jahaNNeNaM aMtomuhuttaM, ukkoseNaM egUNavaruNaM raatidiyaaii| [370-1 pra.] bhagavan ! trIndriya jIvoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI gaI hai ? [370-1 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta kI aura utkRSTa unapacAsa rAtridina kI hai| [2] apajjattateiMdiyANaM pucchaa| goyamA ! jahaNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhattaM / [370-2 pra.] bhagavan ! aparyApta zrIndriya jIvoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI [370-2 u.] gautama ! (unakI) jaghanya aura utkRSTa sthiti antarmuhUrta kI hai| [3] pajjattateiMdiyANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNeNaM aMtomahattaM, ukkoseNaM egUNavaNNaM rAtidiyAiM aNtomuttnnaaii| __ [370-2 pra.] bhagavan ! paryAptaka trIndriya jIvoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI gaI hai ? [370-2 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta kI aura utkRSTa antarmuhUrta kama unapacAsa rAtridina kI hai| caturindriya jIvoM kI sthiti-prarUparaNA 371. [1] caridiyANaM bhaMte ! kevatiyaM kAlaM ThitI paNNatA ? goyamA ! jahaNaNaM aMtomuhattaM, ukkoseNaM chammAsA / [371-1 pra.] bhagavan ! caturindriya jIvoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI gaI hai ? [371-1 u.] gautama ! inakI jaghanya sthiti antarmuhUrta kI aura utkRSTa sthiti chaha mAsa kI hai| [2] apajjattayacauridiyANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomahattaM / [371-2 pra.] bhagavan ! aparyApta caturindriya jIvoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI gaI hai? [371-2 u.] gautama ! unakI jaghanya aura utkRSTa sthiti antarmuhUrta kI hai| [3] pajjattayacaridiyANaM pucchaa| goyamA ! jahaNeNaM atomuhattaM, ukkoseNaM chammAsA tomuttuunnaa| [371-3 pra.] bhagavan ! paryApta caturindriya jIvoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI [371-3 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta kI aura utkRSTa antarmuhUrta kama chaha mAsa kI hai| Page #349 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 316]] [prajJApanAsUtra vivecana-vikalendriyoM kI sthiti kA nirUpaNa-prastuta tIna sUtroM (sU. 366 se 371 taka) meM dvIndriya, trIndriya aura caturindriya jIvoM ke audhika, aparyAptaka aura paryAptakoM kI jaghanya aura utkRSTa sthiti kA nirUpaNa kiyA gayA hai / paMcendriya tiryacayonika jIvoM kI sthiti-prarUpaNA 372. [1] paMceMdiyatirikkhajoNiyANaM bhaMte ! kevatiyaM kAlaM ThitI paNNattA ? goyamA ! jahaNNeNaM atomuhattaM, ukkoseNaM tiNi plimrovmaaii| [372-1 pra.) bhagavan ! paMcendriya tiryaJcayonika jIvoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI gaI hai ? [372-1 u.] gautama ! (unakI sthiti) jaghanya antarmuhUrta ko aura utkRSTa tIna palyopama kI kahI gaI hai| [2] apajjattayacidiyatirikkhajoNiyANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNeNa vi ukkoseNa vitomuhutaM / [372-2 pra.] bhagavan ! aparyApta paMcendriya tiryaMcayonika jIvoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI hai ? [372-2 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta kI aura utkRSTa bhI antarmuhUrta kI hai| [3] pajjatagapaMceviyatirikkhajoNiyANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNeNaM pratomuttaM, ukkoseNaM tiNi paliprovamAI tomuttuunnaaii| [372-3 pra.] bhagavan ! paryApta paMcendriya tiryaJcayonika jIvoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? [372-3 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta kI aura utkRSTa antarmuhUrta kama tIna palyopama kI hai| 373. [1] sammucchimapaMceMdiyatirikkhajoNiyANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNaNaM atomuhattaM, ukkoseNaM puvkoddii| [373-1 pra.] bhagavan ! sammUcchima paMcendriya tiryaJcayonika jIvoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? [373-1 u. gautama ! jaghanya antarmuhUrta kI aura utkRSTa pUrvakoTi (karor3a pUrva) kI hai| [2] apajjattayasammucchimapaMceMdiyatirikkhajoNiyANaM pucchaa| goyamA! jahaNeNa vi ukkoseNa vinaMtomuhattaM / [373-2 pra.] bhagavan ! aparyApta sammUcchima paMcendriya tiryaJcayonika jIvoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? [373-2 u.] gautama ! (unakI sthiti) jaghanya aura utkRSTa bhI antarmuhUrta kI hai| Page #350 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caturtha sthitipada] [317 [3] pajjattayasammacchimapaMceMdiyatirikkhajoNiyANaM pucchA / goyamA! jahaNaNaM atomuhattaM, ukkoseNaM puvakoDo atomuttuunn|| [373-3 pra.] bhagavan ! paryApta sammUcchima paMcendriya tiryaJcayonika jIvoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? [373-3 u.] gautama ! jaghanya antamuhUrta kI hai, utkRSTa antarmuhUrta kama pUrvakoTi kI hai / 374. [1] gambhavatiyapaMceMdiyatirikkhajoNiyANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNeNaM atomuhatta, ukkoseNaM tiNi paliprovamAI / [374-1 pra.] bhagavan ! garbhaja paMcendriya tiryaJcayonika jIvoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? [374-1 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta kI tathA utkRSTa tIna palyopama kI kahI gaI hai| [2] apajjattayagambhavakkatiyapaMceMdiyatirikkhajoNiyANaM pucchaa| goyamA ! jahaNeNa vi ukkoseNa vi atomuhattaM / / [374-2 pra. bhagavan ! aparyApta garbhaja paMcendriya tiryaJcayonika jIvoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? [374-2 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta kI aura utkRSTa bhI antarmuhUrta kI kahI gaI hai| [3] pajjattayagambhavaSakatiyapaMceMdiyatirikkhajoNiyANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNaNaM pratomuhattaM, ukkoseNaM tiSiNa palizrovamAiM atomhttuunnaaii| _ [374-3 pra.] bhagavan ! garbhaja paMcendriya tiryaJcayonika jIvoM kI sthiti kitane kAla kI hai ? [374-3 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta kI tathA utkRSTa antarmuhUrta kama tIna palyopama kI kahI gaI hai| 375. [1] jalayarapaMceMdiyatirikkhajoNiyANaM bhaMte ! kevatiyaM kAlaM ThitI paNNatA ? goyamA ! jahaNaNaM aMtomuhuttaM, ukkoseNaM puvkoddii|| [375-1 pra.] bhagavan ! jalacara paMcendriya tiryaJcayonika jIvoM kI kitane kAla kI sthiti kahI gaI hai ? [375-1 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta ko aura utkRSTa pUrvakoTi kI hai / [2] apajjattayajalayarapaMceMdiyatirikkhajoNiyANaM pucchA / goyamA ! jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomahattaM / [375-2 pra.] bhagavan ! aparyApta jalacara paMcendriya tiryaJcayonika jIvoM kI kitanI sthiti kahI gaI hai ? Page #351 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 318 [prajJApanAsUtra [375-2 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta kI aura utkRSTa bhI antarmuhUrta kI hai| [3] pajjattayajalayarapaMcediyatirikkhajoNiyANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhuttaM, ukkoseNaM puskhakoDI aNtomuttuunnaa| [375-3 pra.] bhagavan ! paryApta jalacara paMcendriya tiryaJcayonika jIvoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? [375-3 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta ko aura utkRSTa antarmuhUrta kama pUrvakoTi kI hai| 376. [1] sammucchimajalayarapaMceMdiyatirikkhajoNiyANaM pucchA / goyamA ! jahaNaNaM aMtomuhuttaM, ukkoseNaM puvkoddii| [376-1 pra.] bhagavan ! sammUcchima jalacara paMcendriya tiryaJcayonika jIvoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? [376-1 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta kI aura utkRSTa pUrvakoTi kI hai / [2] apajjattayasammucchimajalayarapaMceMdiyatirikkhajoNiyANaM pucchA / goyamA! jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuttaM / [376-2 pra.] bhagavan ! aparyApta sammUcchima jalacara paMcendriya tiryaJcayonika jIvoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? [376-2 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta kI hai aura utkRSTa bhI antarmuhUrta kI hai| [3] pajjattayasammucchimajalayarapaMceMdiyatirikkhajoNiyANaM pucchaa| goyamA ! jahaNeNaM aMtomuhuttaM, ukkoseNaM puvakoDI aMtomuhuttUNA / [376-3 pra.] bhagavan ! paryApta sammUcchima jalacara paMcendriya tiryaJcayonika jIvoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? [376-3 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta kI aura utkRSTa antarmuhUrta kama pUrvakoTi kI hai| 377. [1] gambhavatiyajalayarapaMceMdiyatirikkhajoNiyANaM pucchA / goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhattaM, ukkoseNaM puvakoDI / [377-1 pra.] bhagavan ! garbhaja jalacara paMcendriya tiryaJcayonika jIvoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI gaI hai ? [377-1 u.] gautama ! unakI jaghanya sthiti antarmuhUrta kI aura utkRSTa pUrvakoTi (karor3a pUrva) ko hai| Page #352 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caturtha sthitipada ] [319 [2] apajjattayagambhavakkaMtiyajalayarapaMceMdiyatirikkhajoNiyANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhattaM / [377-2 pra.] bhagavan ! aparyApta garbhaja jalacara paMcendriya tiryagyonika jIvoM kI sthiti kitane kAla kI kahI hai ? [377-2 u.] gautama ! unakI jaghanya aura utkRSTa sthiti antarmuharta kI hai| [3] pajjattayagambhavakkaMtiyajalayarapaMcediyatirikkhajoNiyANaM pucchaa| goyamA! jahaNNaNaM aMtomuhattaM, ukkoseNaM puvakoDI aNtomuhutuunnaa| [377-3 pra.] bhagavan ! paryApta garbhaja jalacara paMcendriya tiryaJcayonika jIvoM kI kitane kAla kI sthiti kahI gaI hai ? _ [377-3 u.] gautama ! unakI sthiti jaghanya antarmuhUrta kI evaM utkRSTa antarmuhUrta kama pUrvakoTi kI hai| 378. [1] cauppayathalayarapaMcediyatirikkhajoNiyANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNeNaM atomuttaM, ukkoseNaM tiNNi pliovmaaii| [378.1 pra.] bhagavan ! catuSpada sthalacara paMcendriya tiryaJcayonika jIvoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? {378.1 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta kI aura utkRSTa tIna palyopama kI hai / [2] apajjattayacauppayathalayarapaMceMdiyatirikkhajoNiyANaM pucchA ! goyamA ! jahaNeNa vi ukkoseNa vi tomuttaM / [378-2 pra.] bhagavan ! aparyApta catuSpada sthalacara paMcendriya tiryagyonika jIvoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI gaI hai ? [378-2 u.] gautama ! jaghanya aura utkRSTa bhI antarmuhUtta kI hai| [3] pajjattayacauppayathalayarapaMceMdiyatirikkhajoNiyANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNaNaM aMtomuhattaM, ukkoseNaM tiSNi paligrovamAI tomhuttuunnaaii| [378-3 pra.] bhagavan ! paryApta catuSpada sthalacara paMcendriya tiryaJcayonika jIvoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI gaI hai ? [378-3 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta kI tathA utkRSTa antarmuhUrta kama tIna palyopama kI hai| 376. [1] sammucchimacauppayathalayarapaMceMdiyatirikkhajoNiyANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhattaM, ukkoseNaM caurAsII vaasshssaaii| Page #353 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 320] [ prajJApanAsUna [379-1 pra.] bhagavan ! sammUcchima catuSpada sthalacara paMcendriya tiryaJcayonika jIvoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI gaI hai ? [379-1 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta kI evaM utkRSTa caurAsI hajAra varSa kI hai| [2] apajjattayasammacchimaca upayathalayarapaMceMdiyatirikkhajoNiyANaM puchaa| goyamA ! jahANeNa vi ukkoseNa vi atomuhuttaM / [376-2 pra.] bhagavan ! aparyApta sammUcchima catuSpada sthalacara paMcendriya tiryaJcayonika jIvoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? [379-2 u.] gautama ! jaghanya sthiti bhI aura utkRSTa sthiti bhI antarmuhUrta kI hai| [3] pajjattagasammucchimacauppayathalayarapaMceMdiyatirikkhajoNiyANaM pucchaa| goyamA ! jahaNeNaM aMtomuhattaM, ukkoseNaM caurAsII vAsasahassAI aNtomuttuunnaaii| [379-3 pra.] bhagavan ! paryAptaka sammUcchima catuSpada sthalacara paMcendriya tiryaJcayonika jIvoM kI jaghanya sthiti antarmu hatta kI hai aura utkRSTa sthiti antarmuhUrta kama caurAsI hajAra varSa kI hai| 380. [1] gambhavakkatiyacaupayathalayarapaMceMdiyatirikkhajoNiyANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNeNaM atomahattaM, ukkoseNaM tiNi plipovmaaii| [380-1 pra.] bhagavan ! garbhaja catuSpada sthalacara paMcendriya tiryaJcayonika jIvoM ko sthiti kitane kAla taka kI kahI gaI hai ? [380-1 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta kI aura utkRSTa tIna palyopama kI hai| [2] apajjattayagambhavakkaMtiyacauppayathalayarapaMceMdiyatirikkhajoNiyANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNaNa vi ukkoseNa vi aMtomuhattaM / [380-2 pra.] bhagavan ! aparyApta garbhaja catuSpada sthalacara paMcendriya tiryaJcayonika jovoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? [380-2 u.] gautama ! jaghanya sthiti bhI antarmuhUrta kI hai aura utkRSTa sthiti bhI antarmuhUta kI hai| [3] pajjattagagamavakkaMtiyacaupayathalayarapaMceMdiyatirikkhajoNiyANaM pucchaa| goyamA ! jahaNaNaM aMtomuhuttaM, ukkoseNaM tiNNi paliprovamAiM aNtomuhutnnaaii| [380-3 pra.] bhagavan ! paryAptaka garbhaja catuSpada sthalacara paMcendriya tiryaJcayonika jIvoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? [380-3 u.] gautama ! unakI sthiti jaghanya antarmuhUrta kI hai aura utkRSTa antarmuhUrta kama tIna palyopama kI hai| Page #354 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caturtha sthitipada] [321 - 381. [1] uraparisappathalayarapaMceMdiyatirikkhajoNiyANaM bhaMte ! kevatiyaM kAlaM ThitI paNNatA? goyamA ! jahaNNeNaM atomuhuttaM, ukkoseNaM puvkoddii| [381-1 pra.] bhagavan ! uraHparisarpa sthalacara paMcendriya tiryaJcayonika jIvoM ko sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? [381-1 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta kI hai aura utkRSTa pUrvakoTi ko hai / [2] apajjattayauraparisappathalayarapaMceMdiyatirikkhajoNiyANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNeNa vi ukkoseNa vitomuttaM / [381-2 pra.] bhagavan ! aparyAptaka uraHparisarpa sthalacara paMcendriya tiryaJcayonika jovoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? [381-2 u.] gautama ! unakI jaghanya sthiti bhI antarmuhUrta kI hai aura utkRSTa sthiti bhI antarmuhUrta kI hai| [3] pajjattagauraparisappathalayarapaMceMdiyatirikkhajoNiyANaM pucchA / goNamA ! jahaNNeNaM aMtomuttaM, ukkoseNaM pudhakoDo atomuhuttuunnaa| [481-3 pra.] bhagavan ! paryAptaka uraHparisarpa sthalacara paMcendriya tiryaJcayonika jIvoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? [381-3 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta kI, aura utkRSTa antarmuhUrta kama pUrvakoTi kI hai| 382. [1] sammucchimasAmaNNapucchA kAyavvA / goyamA ! jahanneNaM atomuhattaM, ukkoseNaM tevaSNaM vAsasahassAI / [382-1 pra.] bhagavan ! sAmAnya sammUcchima ura:parisarpa sthalacara paMcendriya tiryaJcayonikoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI gaI hai ? [382-1 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta kI hai aura utkRSTa tirepana hajAra varSa kI hai| [2] sammucchimaapajjattagauraparisappathalayarapaMceMdiyatirikkhajoNiyANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNeNa vi ukkoseNa vi pratomuhattaM / [382-2 pra.] bhagavan ! sammUcchima aparyAptaka uraHparisarpa sthalacara paMcendriya tiryaJcayonika jIvoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? [382-2 u.] gautama ! jaghanya bhI antarmuhUrta ko hai aura utkRSTa bhI antarmuhUrta kI hai| [3] pajjattagasammucchimauraparisappathalayarapaMceMdiyatirikkhajoNiyANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNeNaM atomuhattaM, ukkoseNaM tevaNNaM vAsasahassAI aNtomuttuunnaaii| Page #355 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 322]. [ prajJApanAsUtra [382-3 pra.] bhagavan ! paryAptaka sammUcchima uraHparisarpa sthalacara paMcendriya tiryaJcayonikoM . kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? [382-3 u.] gautama ! unakI sthiti jaghanya antamuhUrta kI hai aura utkRSTa antarmuhUrta kama tirepana hajAra varSa kI hai| 383. [1] gambhavatiya uraparisappathalayarapaMcidiyatirikkhajoNiyANaM pucchaa| goyamA ! jahaNeNaM atomuhattaM, ukkoseNaM puvkoddii| / [383.1 pra.] bhagavan ! garbhaja uraHparisarpa sthalacara paMcendriya tiryaJcayonika jIvoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? [383-1 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta kI hai aura utkRSTa pUrvakoTi (karor3apUrva) kI hai| [2] apajjattagagambhavakkaitiyauraparisappathalayarapaMceMdiyatirikkhajoNiyANaM pucchaa| goyamA! jahaNNeNa vi ukkoseNa vi tomuhattaM / [383-2 pra.] bhagavan ! aparyApta garbhaja uraHparisarpa sthalacara paMcendriya tiryaJcayonika jIvoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? [383-2 u.] gautama ! jaghanya bhI antarmuhUrta kI hai aura utkRSTa bhI antarmuhUrta kI hai / [3] pajjattagagambhavakphaMtiyauraparisappathalayarapaMceMdiyatirikkhajoNiyANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNeNaM tomahattaM, ukkoseNaM puvyakoDI aMtomuhuttUNA / [383-3 pra.] bhagavan ! paryApta garbhaja uraHparisarpa sthalacara paMcendriya tiryaJcayonika jIvoM kI sthiti jaghanya antarmuhUrta kI aura utkRSTa antarmuhUrta kama pUrvakoTi kI hai| 384. [1] bhayaparisappathalayarapaMceMdiyatirikkhajoNiyANaM bhaMte ! kevatiyaM kAlaM ThitI paNNattA? goyamA ! jahaNNeNaM atomuhattaM, ukkoseNaM puvvkoddii| [384-1 pra.] bhagavan ! bhujaparisarpa sthalacara paMcendriya tiryaJcayonika jIvoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? [384-1 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta kI hai aura utkRSTa pUrvakoTI kI hai / [2] apajjattayabhayaparisappathalayarapaMceMdiyatirikkhajoNiyANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhuttaM / [384-2 pra.] bhagavan ! aparyApta bhujaparisarpa sthalacara paMcendriya tiryaJcayonika jIvoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? 384-2 u.] gautama ! (unakI) jaghanya sthiti bhI antarmuhUrta kI hai aura utkRSTa bhI antarmuhUrta kI hai| Page #356 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caturya sthitipada ] [323 [3] pajjatayabhuyaparisappathalayarapaMceMdiyatirikkhajoNiyANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNeNaM pratomuhuttaM, ukkoseNaM puvakoDo atomuttUNA / [384-3 pra.] bhagavan ! paryApta bhujaparisarpa sthalacara paMcendriya tiryaJcayonika jIvoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? [384-3 7.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta kI hai aura utkRSTa antarmuhUrta kama pUrvakoTi kI hai| 385. [1] sammucchimabhuyaparisappathalayarapaMceMdiyatirikkhajoNiyANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNaNaM atomuhu~taM, ukkoseNaM bAyAMlIsaM vAsasahassAI / ___[385-1 pra.] bhagavan ! sammUcchima bhujaparisarpa sthalacara paMcendriya tiryaJcayonika jIvoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? [385-1 u.] gautama ! (unakI) jaghanya sthiti antarmuhUrta kI hai tathA utkRSTa sthiti bayAlIsa hajAra varSa kI hai| [2] apajjattayasammucchimabhuyaparisappathalayarapaMceMdiyatirikkhajoNiyANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNeNa vi ukkoseNa vi tomuhattaM / [385-2 pra.] bhagavan ! aparyAptaka sammUcchima bhujaparisarpa sthalacara paMcendriya tiryaJcayonika ___ jIvoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? [385-2 u.] gautama ! jaghanya bhI aura utkRSTa bhI antarmuhUrta kI hai| [3] pajjattayasammacchimabhuyaparisappathalayarapaMceMdiyatirikkhajoNiyANaM pucchA / goyamA ! jahaNaNaM atomuttaM, ukkoseNaM bAyAlIsaM vAsasahassAI aNtomuhuttuunnaaii| [385-3 pra.] bhagavan ! paryAptaka sammUcchima bhujaparisarpa sthalacara paMcendriya tiryaJcayonika jIvoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? 6385-3 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta kI hai tathA utkRSTa antarmuhUrta kama bayAlIsa hajAra varSa kI hai| 386. [1] gambhavakkaMtiyabhuyaparisappathalayarapaMceMdiyatirikkhajoNiyANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNeNaM atomuhattaM, ukkoseNaM puvkoddii| [386-1 pra.] bhagavan ! garbhaja bhujaparisarpa sthalacara paMcendriya tiryaMcayonika jIvoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? [386-1 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta hai aura utkRSTa pUrvakoTi kI hai / [2] apajjayagambhavakkatiyabhuyaparisappathalayarapaMceMdiyatiriksajoNiyANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNaNa vi ukkoseNa vi aMtomuttaM / Page #357 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 324 ] [ prajJApanAsUtra [386-2 pra.) bhagavan ! aparyAptaka garbhaja bhujaparisarpa sthalacara paMcendriya tiryaJcayonika jIvoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? [386-2 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta kI hai aura utkRSTa bhI antarmuhUrta kI hai| [3] pajjattayagambhavakkaMtiyabhayaparisappathalayarapaMceMdiyatirikkhajoNiyANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNeNaM atomuhattaM, ukkoseNaM pubbakoDI aNtomuttuunnaa| [386-3 pra.] bhagavan ! paryApta garbhaja bhujaparisarpa sthalacara paMcendriya tiryagyonika jIvoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI gaI hai ? [386-3 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta kI hai, utkRSTa antamuhUrta kama pUrvakoTi kI hai / 387. [1] khahayarapaMceMditirikkhajoNiyANaM bhaMte ! kevatiyaM kAlaM ThitI paNNatA? goyamA ! jahaNNaNaM atomuhuttaM, ukkoseNaM palinovamassa asNkhejjibhaago| [387-1 pra.] bhagavan ! khecara paMcendriya tiryaJcayonika jIvoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI hai ? [387-1 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta kI hai, utkRSTa palyopama ke asaMkhyeyabhAga kI hai| [2] apajjattayakhahayarapaMceMdiyatirikkhajoNiyANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNeNa vi ukkoseNaM vi tomuttaM / [387-2 pra.] bhagavan ! aparyApta khecara paMcendriya tiryaJcayonika jIvoM kI sthiti kitane kAla kI kahI hai ? [387-2 u.) gautama ! jaghanya bhI antarmuhUrta kI hai aura utkRSTa bhI antarmuhUrta kI hai| [3] pajjattayakhahayarapaMceMdiyatirikkhajoNiyANaM prcchaa| goyamA ! jahaNNeNaM atomuhattaM, ukkoseNaM paliprovamassa asaMkhejjaibhAgo atomuttuugo| [387-3 pra.] bhagavan ! paryApta khecara paMcendriya tiryaJcayonika jIvoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI gaI hai ? [387-3 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta kI hai aura utkRSTa antarmuhUrta kama palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kI hai| 388. [1] sammucchimakhahayarapaMcediyatirikkhajoNiyANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNeNaM atomuhuttaM, ukkoseNaM bAvariM vAsasahassAI / [388-1 pra.] bhagavan ! sammUcchima khecara paMcendriya tiryaJcayonika jIvoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? [388-1 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta kI hai aura utkRSTa bahattara hajAra varSa kI hai / Page #358 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caturtha sthitipada ] [ 325 [2] apajjattayasammacchimakhahayarapaMceMdiyatirikkhajoNiyANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNeNa vi ukkoseNa vi tomahattaM / [388-2 pra.] bhagavan ! aparyApta sammUcchima khecara paMcendriya tiryaJcayonika jIvoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI gaI hai ? [388-2 u.] gautama ! jaghanya bhI antarmuhUrta kI hai, aura utkRSTa bhI antarmuhUrta kI hai| [3] pajjattayasammucchimakhahayarapaMceMdiyatirikkhajoNiyANaM pucchaa| goyamA! jahaNNeNaM atomuhuttaM, ukkoseNaM bAvattari vAsasahassAI aNtomuttuunnaaii| [388-3 pra.) bhagavan ! paryApta sammUcchima khecara paMcendriya-tiryaJcayonika jIvoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI gaI hai ? . / [388-3 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta kI hai aura utkRSTa antarmuhUrta kama bahattara hajAra varSa kI hai| 386. [1] gabbhavakkaMtiyakhahayarapaMceMdiyatirikkhajoNiyANaM pucchaa| goyamA ! jahaNaNaM atomuhattaM, ukkoseNaM paligrovamassa asNkhejjtibhaago| [386-1 pra.] bhagavan ! garbhaja-khecara-paMcendriya-tiryaJcayonika jIvoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI gaI hai ? _ [589-1 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta kI hai aura utkRSTa palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kI hai| [2] apajjattayagambhavakkaMtiyakhahayarapaMceMdiyatirikkhajoNiyANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNeNa vi ukkoseNa vi atomuhattaM / [386-2 pra.] bhagavan ! aparyApta garbhaja khecara paMcendriya tiryaJcayonika jIvoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI gaI hai ? [386-2 u.] gautama ! jaghanya bhI antarmuhUrta kI hai aura utkRSTa bhI antarmuhUrta kI hai| [3] pajjattayagambhavakkaMtiyakhahayarapaMceMdiyatirikkhajoNiyANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNeNaM atomuhuttaM, ukkoseNaM paliprovamassa asaMkhejjaibhAgo tohtuunno| [386-3 pra.] bhagavan ! paryApta garbhaja khecara paMcendriya tiryaJcayonika jIvoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? [386-3 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta kI hai aura utkRSTa antarmuhUrta kama palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kI hai| vivecana--tiyaMca paMcendriya jIvoM ko sthiti kA nirUpaNa--prastuta 18 sUtroM (sU. 372 se 386) meM tiryaJca paMcendriya jIvoM ke vibhinna prakAroM kI sthiti kA nirUpaNa kiyA gayA hai| Page #359 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 326] [prajJApanAsUtra manuSyoM kI sthiti ko prarUparaNA--- 360. [1] maNussANaM bhaMte ! kevatiyaM kAlaM ThitI paNNattA? goyamA ! jahaNNeNaM atomuhuttaM, ukkoseNaM tiNi plimovmaaii| [360-1 pra.] bhagavan ! manuSyoM kI kitane kAla taka kI sthiti kahI gaI hai ? [360-1 u.] gautama ! (manuSyoM kI sthiti) jaghanya antarmuhUrta kI hai aura utkRSTa tIna palyopama kI hai| [2] apajjattagamaNussANaM pucchaa| goyamA ! jahaNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhutaM / [360-2 pra.] bhagavan ! aparyAptaka manuSyoM kI sthiti kitane kAla kI hai ? [360-2 u.] gautama ! jaghanya bhI antarmuhUrta kI hai aura utkRSTa bhI antarmuhUrta kI hai| [3] pajjattayamaNussANaM pucchaa| goyamA jahaNNeNaM aMtomuttaM, ukkoseNaM tiNi paligrovamAI tomuttuunnaaii| [360-3 pra.] bhagavan ! paryAptaka manuSyoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? [390-3 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta kI hai aura utkRSTa antarmuhUrta kama tIna palyopama kI hai| 361. sammucchimamaNussANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNeNaM atomuhattaM, ukkoseNa vi tomuttaM / [361 pra.] bhagavan ! sammUcchima manuSyoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? [391 u.] gautama ! jaghanya bhI antarmuhUrta kI hai aura utkRSTa bhI antarmuhUrta kI hai| 392. [1] ganbhavatiyamaNussANaM pucchaa| goyamA! jahaNNaNaM atomuttaM, ukkoseNaM tiNi plimrovmaaii| [392-1 pra. bhagavan ! garbhaja manuSyoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? [362-1 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta kI hai aura utkRSTa tIna palyopama kI hai| [2] apajjatayagabbhavakkaMtiyamaNussANaM pucchaa| goyamA ! jahanneNa vi upakoseNa vi tomuhuttaM / [392-2 pra.] bhagavan ! aparyAptaka garbhaja manuSyoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? [392-2 u.] gautama ! jaghanya bhI antarmuhUrta kI hai aura utkRSTa bhI antarmuhUrta kI hai| . [3] pajjattayaganbhavatiyamaNussANaM pucchA / goyamA ! jahanneNaM aMtomuhattaM, ukkoseNaM tiNi paliprovamAI tomuttuunnaaii| [362-3 pra] bhagavan ! paryAptaka garbhaja manuSyoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? Page #360 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caturtha sthitipada ] [ 327 [392-3 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta kI hai, utkRSTa antarmuhUrta kama tIna palyopama kI hai| vivecana--manuSyoM kI sthiti kA nirUpaNa-prastuta tIna sUtroM (sU. 360 se 392 taka) meM sAmAnya, aparyAptaka, paryAptaka, sammUcchima tathA garbhaja (audhika, aparyAptaka aura paryAptaka) manuSyoM kI sthiti kA nirUpaNa kiyA gayA hai / vAraNavyaMtara devoM kI sthiti-prarUparaNA 363. [1] vANamaMtarANaM bhaMte ! devANaM kevatiya kAlaM ThitI paNNatA? goyamA! jahanneNaM dasa vAsasahassAI, ukkoseNaM paliprovamaM / [393-1 pra.] bhagavan ! vANavyantara devoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI gaI hai ? [393-1 u.] gautama ! (vANavyantara devoM kI sthiti) jaghanya dasa hajAra varSa kI hai, utkRSTa eka palyopama kI hai| [2] apajjattayavANamaMtarANaM devANaM pucchaa| goyamA ! jahANeNa vi ukkoseNa bi aMtomuhattaM / [393-2 pra.] bhagavan ! aparyApta vANavyantara devoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI gaI hai? [393-2 u.] gautama ! jaghanya bhI antarmuhUrta kI hai aura utkRSTa bhI antarmuhUrta kI hai| [3] pajjattayANaM vANamaMtarANaM devANaM pucchA / goyamA ! jahaNNaNaM dasa vAsasahassAI aMtomuttUNAI, ukkoseNaM palizrovamaM aMtomuhutaNaM / [393-3 pra.] bhagavan ! paryAptaka vANavyantara devoM ko sthiti kitane kAla taka kI kahI gaI hai? [393-3 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta kama dasa hajAra varSa kI hai aura utkRSTa antarmuhUrta kama eka palyopama kI hai| 364. [1] vANamaMtarINaM bhaMte ! devINaM kevatiya kAlaM ThitI paNNatA ? goyamA ! jahaNNaNaM dasa vAsasahassAiM, ukkoseNaM praddhapaliprovamaM / [394-1 pra.] bhagavan ! vANavyantara deviyoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI gaI hai? [394-1 u.] gautama ! jaghanya dasa hajAra varSa kI hai aura utkRSTa arddha palyopama kI hai| [2] apajjattiyANaM bhaMte ! vANamaMtaroNaM devINaM pucchA / goyamA ! jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhattaM / [394-2 pra.] bhagavan ! aparyApta vANavyantara deviyoM kI sthiti kitane kAla ko kahI [394-2 u.] gautama ! jaghanya bhI antarmuhUrta kI aura utkRSTa bhI antarmuhUrta kI hai| Page #361 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 328] [prajJApanAsUna [3] pajjattiyANaM bhaMte ! vANamaMtarINaM pucchaa| goyamA! jahaNNeNaM dasa vAsasahassAiM aMtomuttUNAI, ukkoseNaM addhapaliprovamaM aMtomuhuttUNaM / [394-3 pra.] bhagavan ! paryAptaka vANavyantara deviyoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? [394-3 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta kama dasa hajAra varSa kI hai aura utkRSTa antarmuhUrta kama arddha palyopama kI hai| vivecana-vANavyantara deva-deviyoM kI sthiti kA nirUpaNa-prastuta do sUtroM (sU. 393-394) meM vANavyantara devoM tathA deviyoM (audhika, aparyAptaka aura paryAptaka) kI sthiti kA nirUpaNa kiyA gayA hai| jyotiSaka devoM kI sthiti-prarUparaNA 365. [1] joisiyANaM bhaMte ! devANaM kevatiyaM kAlaM ThitI paNNatA? goyamA ! jahaNeNaM paliprovamaTThabhAgo, ukkoseNaM paliprovamaM vAsasatasahassamabhahiya / [365-1 pra.] bhagavan ! jyotiSka devoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? [395-1 u.] gautama ! (unakI) jaghanya sthiti palyopama kA AThavA~ bhAga hai aura utkRSTa sthiti eka lAkha varSa adhika palyopama kI hai| [2] apajjattayajoisiyANaM pucchA / goyamA ! jahaNNaNa vi ukkoseNa vi aMtomuhutaM / [395-2 pra.] bhagavan ! aparyApta jyotiSka devoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI gaI hai ? [395-2 u.] gautama ! jaghanya bhI antarmuhUrta kI aura utkRSTa bhI antarmuhUrta kI hai| [3] pajjattayajoisiyANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNeNaM paliprovamaTThabhAgo aMtomuttUNo, ukkoseNaM palinovamaM vAsasatasahassamahiyaM aNtomuttuunnN| [395-3 pra.] bhagavan ! paryApta jyotiSka devoM ko sthiti kitane kAla taka kI kahI [395-3 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta kama palyopama ke AThaveM bhAga kI aura utkRSTa antarmuhUrta kama eka lAkha varSa adhika eka palyopama kI hai| 366. [1] joisiNoNaM bhaMte ! devoNaM kevatiyaM kAlaM Thito paNNatA ? goyamA ! jahaNNeNaM paligrovamaTThabhAgo, ukkoseNaM addhapalipovamaM pnnnnaasvaasshssmhiy| Page #362 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caturtha sthitipada] [329 [396-1 pra.] bhagavan! jyotiSka deviyoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI gaI hai ? [396-1 u.] gautama ! (unakI sthiti) jaghanya palyopama ke AThaveM bhAga kI aura utkRSTa pacAsa hajAra varSa adhika arddhapalyopama kI hai| [2] apajjattiyANaM joisiyANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNeNa vi upakoseNa vi aMtomuhattaM / [396-2 pra.] bhagavan ! aparyApta jyotiSka deviyoM kI sthiti kitane kAla kI kahI [396-2 u.] gautama ! jaghanya bhI antarmuhUrta kI hai aura utkRSTa bhI antarmuhUrta kI hai| [3] pajjatiyANaM joisiyANaM pucchA / goyamA ! jahaNeNaM palinovamaTThabhAgo aMtomuttUNo, ukkoseNaM addhipalinovamaM paNNAsAe vAsasahassehi amahiyaM aMtomuhuttUNaM / [396-3 pra.] bhagavan ! paryApta jyotiSka deviyoM ko sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? [396-3 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta kama phalyopama ke AThaveM bhAga kI hai aura utkRSTa antarmuhUrta kama pacAsa hajAra varSa adhika arddhapalyopama kI hai| 367. [1] caMdavimANe NaM bhaMte ! devANaM pucchA / goyamA ! jahaNNeNaM ca ubhAgapaligrovama, ukkoseNaM palimobamaM vAsasatasahassamamahiyaM / [397-1 pra.] bhagavan ! candravimAna meM devoM kI sthiti kitane kAla kI hai ? [397-1 u.] gautama ! jaghanya palyopama kA cauthAI bhAga hai, utkRSTa eka lAkha varSa adhika eka palyopama kI hai| [2] caMdavimANe NaM bhaMte ! apajjattayadevANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuttaM / [397-2 pra.] bhagavan ! candravimAna meM aparyApta devoM kI sthiti kitane kAla kI kahI [397-2 u.] gautama ! jaghanya bhI antarmuhUrta kI hai aura utkRSTa bhI antarmuhUrta kI hai| [3] caMdavimANe NaM pajjattayANaM devANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNeNaM caubhAgapaliprovamaM aMtomuhattaNaM, ukkoseNaM paliprovamaM vAsasatasahassamanbhahiyaM aNtomuttuunnN| [397-3 pra.] bhagavan ! candravimAna meM paryApta devoM kI sthiti kitanI kahI gaI hai ? Page #363 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 330 ] [prajJApanAsUtra [397-3 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta kama palyopama kA caturtha bhAga aura utkRSTa antarmuhUrta kama eka lAkha varSa adhika eka palyopama kI hai|' 398. [1] caMdavimANe NaM bhaMte ! devINaM pucchaa| goyamA ! jahaNNeNa caubhAgapaligrovamaM, ukkoseNaM addhapalinovamaM paNNAsAe vAsasahasse. himanbhahiyaM / [398-1 pra.] bhagavan ! candravimAna meM deviyoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? [398-1 u.] gautama ! jaghanya palyopama kA caturtha bhAga hai aura utkRSTa pacAsa hajAra varSa adhika arddhapalyopama kI hai| [2] caMdavimANe NaM bhaMte ! apajjattiyANaM devINaM pucchaa| goyamA ! jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhattaM / [398-2 pra.] bhagavan ! candravimAna meM aparyApta deviyoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai? [398-2 u.] gautama ! (unakI) jaghanya sthiti bhI antarmuhUrta kI hai, utkRSTa sthiti bhI antarmuhUrta kI hai| [3] caMdavimANe NaM pajjattiyANaM devINaM pucchaa| goyamA ! jahaNeNaM caubhAgapalinovamaM aMtomuttaNaM, ukkoseNaM addhapalinovamaM paNNAsAe vAsasahassehiM abbhahiyaM aMtomuttUNaM / . [398-3 pra.] bhagavan ! candravimAna meM paryApta deviyoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? [398-3 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta kama palyopama ke caturtha bhAga kI aura utkRSTa antarmuhUrta kama pacAsa hajAra varSa adhika arddhapalyopama kI hai / 396. [1] sUravimANe NaM bhaMte ! devANaM kevatiyaM kAlaM ThitI paNNatA? goyamA ! jahaNaNaM caubhAgapalinovamaM, ukkoseNaM paliprovamaM vAsasahassamamahiya / [399-1 pra.] bhagavan ! sUryavimAna meM devoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? 1. candravimAna meM candramA utpanna hotA hai, isalie vaha candravimAna kahalAtA hai| candravimAna meM candra ke atirikta sabhI usake parivArabhUta deva hote haiN| una parivArabhUta devoM kI jaghanya sthiti palyoSama kA caturthabhAga aura utkRSTa kinhIM indra, sAmAnika Adi kI lAkha varSa adhika eka palyopama kI hai| candradeva kI utkRSTa sthiti to mUlapATha meM ukta hai hii| isI prakAra sUryAdi ke vimAnoM ke viSaya meM samajha lenA caahie| -prajJApanA. ma. vatti, patrAMka 175 Page #364 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caturya sthitipada ] [ 331 .. [399-1 u.] gautama ! jaghanya palyopama ke cauthAI bhAga kI aura utkRSTa eka hajAra varSa adhika eka palyopama kI hai| [2] sUravimANe apajjattadevANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhattaM / [399-2 pra.] bhagavan ! sUrya vimAna meM aparyApta devoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? [399-2 u.] gautama ! jaghanya bhI aura utkRSTa bhI antamuhUrta kI hai / [3] sUravimANe pajjattadevANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNaNaM caubhAgapalipovamaM aMtomuttUNaM, ukkoseNaM paliprovamaM vAsasahassamabhahiyaM aMtomuttUNaM / [399-3 pra.] bhagavan ! sUryavimAna meM paryApta devoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? [399-3 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta kama palyopama ke caturthabhAga kI aura utkRSTa antarmuhUrta kama eka hajAra varSa adhika eka palyopama kI hai / 400. [1] sUravimANe devINaM pucchaa| goyamA ! jahaNNeNaM caubhAgalinovamaM, ukkoseNaM addhapalinovama paMcahi vAsasatehimabhahiyaM / [400-1 pra.] bhagavan ! sUryavimAna meM deviyoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? [400-1 u.] gautama ! (unakI sthiti) palyopama ke caturthabhAga kI hai aura utkRSTa pAMca sau varSa adhika arddhapalyopama kI hai| [2] saravimANe apajjattiyANaM devINaM pucchaa| godhamA ! jahaNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhuttaM / ___ [400-2 pra.] bhagavan ! sUryavimAna meM aparyApta deviyoM kI sthiti kitane kAla kI kaho gaI hai ? ' / [400-2 u.] gautama ! jaghanya bhI aura utkRSTa bhI antarmuhUrta kI hai| [3] sUravimANe pajjattiyANaM devINaM pucchaa| goyamA ! jahaNaNaM caubhAgapaliprovamaM aMtomuttUNaM, ukkoseNaM praddhapalinovamaM paMcahi vAsasatehiM amahiyaM aNtomuhuttuunnN| vimAna meM paryAptaka deviyoM kI sthiti kitane kAla kI kahI Page #365 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 332] [ prajJApanAsUna [400-3 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta kama palyopama ke cauthAI bhAga kI hai aura utkRSTa antarmuhUrta kama pAMca sau varSa adhika arddha palyopama kI hai| 401. [1] gaha vimANe devANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNeNaM caubhAgapaligrovamaM, ukkoseNaM paliovamaM / [401-1 pra.] bhagavan ! grahavimAna meM devoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI gaI hai ? [401-1 u.] gautama ! jaghanya patyopama ke cauthAI bhAga kI hai aura utkRSTa eka palyopama kI hai| [2] gahavimANe prapajjattadevANaM pucchaa| goyamA ! jahaNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhattaM / [401.2 pra.] bhagavan ! grahavimAna meM aparyAptaka devoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI gaI hai ? [401-2 u.] gautama ! jaghanya bhI aura utkRSTa bhI antarmuhUrta kI hai| [3] gahavimANe pajjattadevANaM pucchaa| goyamA ! jahaNaNaM caubhAgapaliprovamaM aMtomuhuttUNaM, ukkoseNaM paligrovamaM aMtomuttUNaM / [401-3 pra.] bhagavan ! grahavimAna meM paryAptaka devoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI [401-3 u.] gautama ! (unakI) jaghanya sthiti antarmuhUrta kama palyopama ke caturtha bhAga kI aura utkRSTa antarmuhUrta kama eka palyopama kI hai| 402. [1] gahavimANe devINaM pucchaa| goyamA ! jahaSNeNaM caubhAgapaligrovama, ukkoseNaM praddhapalinovamaM / [402-1 pra.] bhagavan ! grahavimAna meM deviyoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI gaI hai ? [402-1 u.] gautama ! jaghanya palyopama ke caturthabhAga kI aura utkRSTa arddhapalyopama kI The [2] gahavimANe apajjattiyANaM devINaM pucchA / goyamA ! jahaNNaNa vi ukkoseNa vi aMtomuhuttaM / [402-2 pra.] bhagavan ! graha vimAna meM kitane kAla kI sthiti aparyApta deviyoM kI kahI [402-2 u.] gautama ! jaghanya bhI aura utkRSTa bhI antamuhUrta kI hai| [3] pajjattiyANaM gahavimANe devINaM pucchaa| goyamA ! jahaSNeNaM caubhAgapaliprovamaM aMtomuttUNaM, ukkoseNaM addhapaligrovamaM aMtomuttUNaM / Page #366 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caturtha sthitipada] [333 _[402-3 pra.] bhagavan ! grahavimAna meM paryAptaka deviyoM kI kitane kAla taka kI sthiti kahI hai ? [402-3 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta kama palyopama ke caturtha bhAga kI aura utkRSTa antarmuhUrta kama arddha palyopama kI hai| 403. [1] NakkhattavimANe devANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNaM caubhAgapaligrovama ukkoseNaM addhapalinovamaM / / [403-1 pra.] bhagavan ! nakSatravimAna meM devoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? [403-1 u.] gautama ! jaghanya palyopama ke caturthabhAga kI aura utkRSTa arddha palyopama kI hai| [2] NakkhattavimANe apajjattadevANaM pucchA / goyamA! jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomahattaM / [403-2 3.] bhagavan ! nakSatravimAna meM aparyApta devoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? [403-2 u.] gautama ! jaghanya bhI aura utkRSTa bhI antarmuhUrta kI hai / [3] pakkhattavimANe pajjattadevANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNeNaM caubhAgapaliprokmaM aMtomuttUNaM, ukkoseNaM addhapalinovamaM aMtomuttaNaM / [403-3 pra.] bhagavan ! nakSatravimAna meM paryApta devoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI gaI hai ? [403-3 u] gautama ! jaghanya antarmuhUrta kama cauthAI palyopama kI hai aura utkRSTa antarmuhUrta kama arddha-palyopama kI hai / 404. [1] nakkhattavimANe vevINaM pucchaa| goyamA ! jahaNaNaM caubhAgapaliprovama, ukkoseNaM sAtiregaM caubhAgapaliovamaM / [404-1 pra.] bhagavan ! nakSatravimAna meM deviyoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI gaI hai ? [404-1 u.] gautama ! jaghanya palyopama kA caturthabhAga hai aura utkRSTa kucha adhika cauthAI palyopama kI hai| [2] pakkhattavimANe apajjattiyANaM devINaM pucchA / goyamA ! jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhutaM / [404-2 pra.] bhagavan ! nakSatravimAna meM aparyAptaka deviyoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? Page #367 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [prajJApanAsUtra [404-2 u.] gautama ! jaghanya bhI aura utkRSTa bhI antarmuhUrta kI hai| [3] nakkhattavimANe pajjattiyANaM devINaM pucchaa| goyamA ! jahaNNeNaM caubhAgapalinovamaM aMtomahattUNaM, ukkoseNaM sAtiregaM caubhAgalinovamaM aNtomuttuunnN| [404-3 pra.] bhagavan ! nakSatravimAna meM paryApta deviyoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai? [404-3 u.] gautama ! jaghanyataH antarmuhUrta kama cauthAI palyopama kI hai aura utkRSTa antamuhUrta kama palyopama ke cauthAI bhAga se kucha adhika kI hai| 405. [1] tArAvimANe devANaM pucchaa| goyamA ! jahaNeNaM aTThabhAgapaliprovama, ukkoseNaM caubhAgapalimrovamaM / [405-1 pra.] bhagavan ! tArAvimAna meM devoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? [405.1 u.] gautama ! jaghanya palyopama ke AThaveM bhAga kI aura utkRSTa cauthAI palyopama kI hai| [2] tArAvimANe apajjattadevANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNaNa vi ukkoseNa vi aMtomuhattaM / [405-2 pra.] bhagavan ! tArAvimAna meM aparyApta devoM kI sthiti kitane kAla kI kahI [405-2 u.] gautama ! (unakI sthiti) jaghanya bhI aura utkRSTa bhI antarmuhUrta kI hai| [3] tArAvimANe pajjattadevANaM pucchaa| goyamA! jahaNNeNaM aTThabhAgapaligrovamaM aMtomuttUNaM, ukkoseNaM caumAgapaligrovamaM aNtomuhuttuunnN| [405-3 pra.] bhagavan ! tArAvimAna meM paryApta devoM kI sthiti kitane kAla kI kahI [405.3 u.] gautama ! jaghanya sthiti antarmuhUrta kama palyopama kA AThavA~ bhAga hai aura utkRSTa antarmuhUrta kama cauthAI palyopama kI hai| 406. [1] tArAvimANe devINaM pucchaa| goyamA ! jahaNaNaM aTThabhAgapaliovamaM, ukkoseNaM sAtiregaM aTubhAgapaliprovamaM / [406-1 pra] bhagavan ! tArA vimAna meM deviyoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI gaI hai ? [406-1 u.] gautama ! jaghanya palyopama kA AThavA~ bhAga aura utkRSTa palyopama ke AThaveM bhAga se kucha adhika kI hai| Page #368 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caturtha sthitipada [335 [2] tArAvimANe apajjattiyANaM devINaM pucchaa| goyamA ! jahaNNaNa vi ukkoseNa vi aMtomuhutaM / [406-2 pra.] bhagavan ! tArAvimAna meM aparyApta deviyoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? [406-2 u.] gautama ! jaghanya bhI aura utkRSTa bhI antarmuhUrta kI hai / [3] tArAvimANe pajjattiyANaM devINaM pucchaa| goyamA ! jahaNeNaM aTThabhAgapalinovamaM aMtomuhattaNaM, ukkoseNaM sAtiregaM aTThabhAgapalinovamaM aNtomhttnnN| [406-3 pra.] bhagavan ! tArAvimAna meM paryApta deviyoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? (406.3 u.] gautama ! jaghanyataH antamuharta kama palyopama ke AThaveM bhAga kI hai aura utkRSTataH antarmuhUrta kama palyopama ke AThaveM bhAga se kucha adhika hai| vivecana-jyotiSka deva-deviyoM kI sthiti kA nirUpaNa-prastuta bAraha sUtroM (sU. 395 se 406 taka) meM jyotiSka devoM aura deviyoM ke (audhika, aparyAptakoM evaM paryAptakoM) kI tathA candra, sUrya, graha, nakSatra aura tArA ke vimAnoM ke deva-deviyoM (aughika, aparyAptakoM ke aura paryAptakoM) kI sthiti kA nirUpaNa kiyA gayA hai / vaimAnika devoM kI sthiti kI prarUparaNA 407. [1] vemANiyANaM bhaMte ! devANaM kevatiyaM kAlaM ThitI paNNatA? goyamA ! jahaNNeNaM palimrovama, ukkosegaM tettIsaM saagrovmaaii| [407-1 pra.] bhagavan ! vaimAnika devoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI gaI hai ? [407-1 u.] gautama ! (vaimAnika devoM kI sthiti) jaghanya eka palyopama kI hai aura utkRSTa tatIsa sAgaropama kI hai| [2] apajjattayavemANiyANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhattaM / [407-2 pra.] bhagavan ! aparyAptaka vaimAnika devoM kI kitane kAla kI sthiti kahI gaI hai ? [407-2 u.] gautama ! jaghanya bhI aura utkRSTa bhI antarmuhUrta kI hai / [3] pajjattayavemANiyANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNeNaM palinovamaM aMtomuhuttUNaM, ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAiM aMtomahattUNAI / [407-3 pra.] bhagavan ! paryApta vaimAnika devoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? [407-3 u.] gautama ! jaghanya antarmuharta kama eka palyopama kI hai aura utkRSTa antamuhUrta kama tetIsa sAgaropama kI hai| Page #369 -------------------------------------------------------------------------- ________________ | prajJApanAsUtra 408. [1] vemANiNoNaM bhaMte ! devINaM kevatiyaM kAlaM ThitI SaNNattA ? goyamA ! jahaNNeNaM palipovama, ukkoseNaM paNapaNNaM plinovmaaii| [408-1 pra.] bhagavan ! vaimAnika deviyoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI gaI hai ? [408-1 u.] gautama ! jaghanya eka palyopama kI hai aura utkRSTa pacapana palyopamoM kI hai| [2] apajjattiyANaM vemANiNoNaM devINaM pucchaa| goyamA ! jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhattaM / [408-2 pra.] bhagavan ! vaimAnika aparyApta deviyoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI gaI hai ? [408-2 u.] gautama ! jaghanya bhI aura utkRSTa bhI antarmuhUrta kI hai| [3] pajjattiyANaM vemANiNINaM devINaM pucchaa| goyamA ! jahaNeNaM palinovamaM aMtomuttUNaM, ukkoseNaM paNapaNNaM palipodhamAI aNtomuttuunnaaii| [408-3 pra.] bhagavan ! paryApta vaimAnika deviyoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? [408-3 u. gautama ! jaghanya antamuhUrta kama eka palyopama kI hai aura utkRSTa antamuhUrta kama pacapana palyopamoM kI hai / 406. [1] sohamme NaM bhaMte ! kappe devANaM kevatiyaM kAlaM ThitI paNNattA ? goyamA ! jahaNNaNaM paligrovamaM, ukkoseNaM do saagrovmaaii| [409-1 pra.] bhagavan ! saudharmakalpa (devaloka) meM, devoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI gaI hai ? [409-1 u.] gautama ! jaghanya eka palyopama kI hai aura utkRSTa do sAgaropama kI hai| [2] sohamme kappe apajjattadevANaM pucchaa| goyamA ! jahaNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhattaM / [409-2 pra.] bhagavan ! saudharmakalpa meM aparyAptaka devoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai? [409-2 u.] gautama ! jaghanya bhI aura utkRSTa bhI antarmuhUrta kI hai| [3] sohamme kappe pajjattayANaM devANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNeNaM paliprovamaM aMtomuttUNaM, ukkoseNaM do sAgarovamAI aMtomuttUNAI / [406-3 pra] bhagavan ! saudharmakalpa meM paryAptaka devoM kI sthiti kitane kAla taka kI kaho Page #370 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caturtha sthitipada] [ 337 [409-3 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta kama eka palyopama ko aura utkRSTa antarmuhUrta kama do sAgaropama kI hai| 410. [1] sohamme kappe devINaM pucchaa| goyamA ! jahaNNeNaM palimrovama, ukkoseNaM paNNAsaM pliprovmaaii| [410-1 pra.] bhagavan ! saudharmakalpa meM deviyoM ko sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? [410-1 u.] gautama ! jadhanya eka palyopama ko hai aura utkRSTa pacAsa palyopamoM kI hai / [2] sohamme kappe apajjattiyANaM devINaM pucchA / goyamA jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhattaM / ' __ [410-2 pra.] bhagavan ! saudharmakalpa meM aparyAptaka deviyoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI gaI hai ? [410-2 u.] gautama ! jaghanya bhI aura utkRSTa bhI antarmuhUrta kI hai / [3] sohamme kappe pajjattiyANaM devoNaM pucchA / goyamA ! jahaNNeNaM paligrovamaM aMtomuhutUNaM ukkoseNaM paNNAsaM pali grovamAiM aNtomuhuttuunnaaii| 410-3 pra. bhagavan ! saudharmakalpa kI paryAptaka deviyoM kI sthiti kitane kAla ko kahI gaI hai ? [410-3 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta kama eka palyopama kI aura utkRSTa antarmuhUrta kama pacAsa palyopamoM kI hai| 411. [1] sohamme kappe pariggahiyANaM devINaM pucchA / goyamA ! jahaNNaNaM paligrovama, ukkoseNaM satta paligrovamAI / [411-1 pra.] bhagavan ! saudharmakalpa meM parigRhItA deviyoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? [411-1 u.] gautama ! jaghanya eka palyopama ko aura utkRSTa sAta palyopama kI hai| [2] sohamme kappe pariggahiyANaM apajjattiyANaM devINaM pucchaa| goyamA ! jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhuttaM / [411-2 pra.) bhagavan ! saudharmakalpa meM parigRhItA aparyAptaka deviyoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI gaI hai ? [411-2 u.] gautama ! jaghanya aura utkRSTa antarmuhUrta kI hai| [3] sohamme kappe pariggahiyANaM pajjattiyANaM devINaM pucchaa| goyamA ! jahaNNaNaM paligrovamaM aMtomuhuttUNaM, ukkoseNaM satta pali provamAiM aNtomuttuunnaaii| 1. grandhAnam 2500 Page #371 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [prajJApanAsUtra . [411-3 pra.] bhagavan ! saudharmakalpa meM parigRhItA paryAptaka deviyoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? [411-3 u.] gautama ! jaghanya sthiti antarmuhUrta kama eka palyopama kI aura utkRSTa antamuhUrta kama sAta palyopama kI hai| 412. [1] sohamme kappe apariggahiyANaM pucchaa| goyamA! jahaNNeNaM paliovamaM, ukkoseNaM paNNAsaM palipovamAI / [412-1 pra.] bhagavan ! saudharmakalpa meM aparigRhItA deviyoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? [412-1 u.] gautama ! jaghanya eka palyopama ko aura utkRSTa pacAsa palyopamoM kI hai / [2] sohamme kappe apariggahiyANaM apajjattiyANaM devINaM pucchaa| goyamA ! jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhuttaM / [412-2 pra. bhagavan ! saudharmakalpa meM aparigRhItA aparyAptaka deviyoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai? [412-2 u.] gautama ! unakI jaghanya aura utkRSTa sthiti antarmuhUrta kI hai| [3] sohamme kappe apariggahiyANaM pajjattiyANaM devINaM pucchaa| goyamA ! jahaNNeNaM paliprovamaM aMtomuttUNaM, ukkoseNaM paNNAsaM paliprovamAiM aNtomuhutuunnaaii| 1412-3 pra.] bhagavan ! saudharmakalpa meM aparigRhItA paryAptaka deviyoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? [412-3 u.] gautama ! (unakI sthiti) jaghanya antarmuhUrta kama eka palyopama kI aura utkRSTa antarmuhUrta kama pacAsa palyopamoM kI hai / 413. [1] IsANe kappe devANaM pucchA / goyamA! jahaNNeNaM sAtiregaM paliprovama, ukkoseNaM sAtiregAI do saagrovmaaii| [413-1 pra.] bhagavan ! IzAnakalpa meM devoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? [413-1 u.] gautama ! jaghanya eka palyopama se kucha adhika kI aura utkRSTa kucha adhika do sAgaropama kI hai| [2] IsANe kappe apajjattANaM devANaM pucchaa| goyamA! jahaSNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhutaM / [413-2 pra.] bhagavan ! IzAnakalpa meM aparyAptaka devoM kI sthiti kitane kAla kI kahI Page #372 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caturtha sthitipada] [339 [413-2 u.] gautama ! unako jaghanya aura utkRSTa sthiti antarmuhUrta kI hai| [3] IsANe kappe pajjatANaM devANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNeNaM sAtiregaM paligrovamaM aMtomuttUrNa, ukkoseNaM sAtiregAI do sAgarovamAI aNtomuttuunnaaii| [413-3 pra.] bhagavan ! IzAnakalpa ke paryAptaka devoM kI sthiti kitane kAla kI kahI [413-3 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta kama kucha adhika eka palyopama kI hai aura utkRSTa antarmuhUrta kama do sAgaropama se kucha adhika kI hai| 414. [1] IsANe kappe devINaM pucchaa| goyamA ! jahaNNeNaM sAtiregaM palinovamaM, ukkoseNaM paNapaNNaM plinovmaaii| [414-1 pra.] bhagavan ! IzAnakalpa meM deviyoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? [414-1 u.] gautama ! jaghanya eka palyopama se kucha adhika ko aura utkRSTa pacapana palyopama kI hai| [2] IsANe kappe devINaM apajjattiyANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNaNa vi ukkoseNaM vi aMtomuhattaM / [414.2 pra.] bhagavan ! IzAnakalpa meM aparyApta deviyoM kI sthiti kitane kAla ko kahI [414-2 u.] gautama jaghanya bho aura utkRSTa bhI antarmuhUrta kI hai| [3] IsANe kappe pajjattiyANaM devINaM pucchaa| goyamA ! jahaNNeNaM sAtiregaM paligrovamaM aMtomuttaNaM, ukkoseNaM paNapaNNaM palipovamAI aNtomuttuunnaaii| [414-3 pra.] bhagavan ! IzAnakalpa meM paryApta deviyoM kI sthiti kitane kAla kI kahI [414-3 u.] gautama ! jaghanya antarmuharta kama palyopama se kucha adhika ko aura utkRSTa antarmuhUrta kama pacapana palyopama kI hai| 415. [1] IsANe kappe parigahiyANaM devINaM pucchaa| goyamA ! jahaNNaNaM sAtiregaM paligrovamaM, ukkoseNaM Nava plishrovmaaiN| ___ [415-1 pra.] bhagavan ! IzAnakalpa meM parigRhItA deviyoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? [415-2 u.] gautama ! jaghanya palyopama se kucha adhika ko aura utkRSTa no phlyopama kI hai| Page #373 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 340] [prajJApanAsUtra [2] IsANe kappe pariggahiyANaM apajjattiyANaM devINaM pucchaa| goyamA ! jahaNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhattaM / {415-2 pra.] bhagavan ! IzAnakalpa meM parigRhItA aparyApta deviyoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? [415-2 u.] gautama ! jaghanya bhI aura utkRSTa bhI antarmuhUrta kI hai| [3] IsANe kappe pariggahiyANaM pajjattiyANaM devINaM pucchaa| goyamA ! jahaNNeNaM sAtiregaM palinovamaM aMtomuttUNaM, ukkoseNaM nava palinovamAI aNtomuhutuunnaaii| [415-3 pra.] bhagavan ! IzAnakalpa meM parigRhItA paryAptaka deviyoM ko sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? [415-3 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta kama palyopama se kucha adhika kI aura utkRSTa antarmuhUrta kama nau palyopama kI hai| 416. [1] IsANe kappe apariggahiyANaM devINaM pucchaa| goyamA ! jahaNaNaM sAtiregaM paliprovamaM, ukkoseNaM paNapaNNaM plishrovmaaii| [416-1 pra.] bhagavan ! IzAnakalpa meM aparigRhItA deviyoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? [416-1 u.] gautama ! jaghanya palyopama se kucha adhika kI aura utkRSTa pacapana palyopama kI hai| [2] IsANe karape apariggahiyANaM apajjattiyANaM devINaM pucchaa| goyamA ! jahaNNaNa vi ukkoseNa vi aMtomuhuttaM / [416-2 pra.] bhagavan ! IzAnakalpa meM aparigRhItA aparyAptaka deviyoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? [416-2 u.] gautama ! jaghanya bhI aura utkRSTa bhI antarmuhUrta kI hai| [3] IsANe kappe apariggahiyANaM devINaM pajjattiyANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNeNaM sAtiregaM paliprovamaM aMtomuttUNaM, ukkoseNaM paNapaNaM paliaovamAiM tomuhuttuunnaaii| [416-3 pra.) bhagavan ! IzAnakalpa meM aparigRhItA paryAptaka deviyoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? [416-3 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta kama sAtireka palyopama kI aura utkRSTa antamuhUrta kama pacapana palyopama kI hai| Page #374 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caturtha sthitipada] [341 417. [1] saNaMkumAre kappe devANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNeNaM do sAgarovamAI, ukkoseNaM satta saagrovmaaii| (417-1 pra.] bhagavan ! sanatkumArakalpa meM devoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI [417-1 u.] gautama ! jaghanya do sAgaropama kI aura utkRSTa sAta sAgaropama kI hai / [2] saNaMkumAre kappe apajjattANaM devANaM pucchA / goyamA ! jahaNNaNa vi ukkoseNa vi aMtomuttaM / [417-2 pra. bhagavan ! sanatkumArakalpa meM aparyAptaka devoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai? [417-2 u.] gautama ! jaghanya bhI aura utkRSTa bhI antarmuhUrta kI hai / [3] saNaMkumAre kappe pajjattANaM devANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNeNaM do sAgarovamAiM aMtomuttUNAI, ukkoseNaM satta sAgarovamAiM aNtomuhutuunnaaii| ___ [417-3 pra.] bhagavan ! sanatkumArakalpa meM paryAptaka devoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? [417-3 u.gautama ! jaghanya antarmuhUrta kama do sAgaropama aura utkRSTa antarmuhUrta kama sAta sAgaropama kI hai| 418. [1] mAhiMde kappe devANaM pucchA / goyamA ! jahaNNaNaM sAtiregAiM do sAgarovamAI, ukkoseNaM satta sAhiyAiM saagrovmaaii| [418-1 pra. bhagavan ! mAhendrakalpa ke devoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? (418-1 u.! gautama! jaghanya do sAgaropama se kucha adhika kI aura utkRSTa sAta sAgaropama se kucha adhika kI hai| [2] mAhide apajjattANaM devANaM pucchA / goyamA ! jahaNNaNa vi ukkoseNa vi aMtomahattaM / [418-2 pra.] bhagavan ! mAhendrakalpa meM aparyAptaka devoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI gaI hai ? [418-2 u.] gautama ! jaghanya bhI aura utkRSTa bhI antarmuhUrta kI hai / [3] mAhide pajjattANaM devANaM pucchaa| goyamA! jahaNaNaM sAtiregAiM do sAgarovamAiM aMtomuhutUNAI, ukkoseNaM sAtiregAI satta sAgarovamAI aNtomuttuunnaaii| Page #375 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 342] [prajJApanAsUna [418-3 pra.] bhagavan ! mAhendrakalpa meM paryAptaka devoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI [418-3 u. gautama ! jaghanya antarmuhUrta kama do sAgaropama se kucha adhika kI aura utkRSTa antarmuhUrta kama sAta sAgaropama se kucha adhika kI hai / 416. [1] baMbhaloe kappe devANaM punchaa| goyamA ! jahaNNeNaM satta sAgarovamAI, ukkoseNaM dasa sAgarovamAI / [419-1 pra.] bhagavan ! brahmalokakalpa meM devoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? [419-1 u.] gautama ! jaghanya sAta sAgaropama kI aura utkRSTa dasa sAgaropama kI hai| [2] baMbhaloe apajjattANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomahattaM / [416.2 pra.] bhagavan ! brahmalokakalpa meM aparyAptaka devoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? __ [416-2 u.] gautama ! (unakI) jaghanya (sthiti) bhI antarmuhUrta kI hai aura utkRSTa (sthiti) bhI antarmuhurta kI hai| [3] baMbhaloe pajjattANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNaNaM satta sAgarovamAI aMtomuttUNAI, ukkoseNaM dasa sAgarovamAiM aNtomuhuttuunnaaii| [419-3 pra.] bhagavan ! brahmalokakalpa meM paryApta devoM ko sthiti kitane kAla taka kI kahI gaI hai ? [419-3 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta kama sAta sAgaropama kI aura utkRSTa antarmuhUrta kama dasa sAgaropama kI hai| 420. [1] laMtae kappe devANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNaNaM dasa sAgarovamAI, ukkoseNaM caudasa saagrovmaaiN| [420-1 pra.] bhagavan ! lAntakakalpa meM devoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI hai ? [420-1 u.] gautama ! jaghanya dasa sAgaropama kI aura utkRSTa caudaha sAgaropama kI hai| [2] laMtae apajjattANaM pucchaa| goyamA / jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhuttaM / [420-2 pra.] bhagavan ! lAntakakalpa meM aparyApta devoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? [420-2. u.) gautama ! jaghanya bhI antarmuhUrta kI hai aura utkRSTa bho antarmuhUrta ko hai| Page #376 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caturtha sthitipadA [343 [3] laMtae pajjattANaM pucchaa| goyamA ! jahaNaNaM dasa sAgarovamAiM aMtomuttUNAI, ukkoseNaM coddasa sAgarovamAiM aNtoNmuhuttuunnaaii| [420-3 pra.] bhagavan ! lAntakakalpa meM paryApta devoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? [420-3 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta kama dasa sAgaropama kI aura utkRSTa antarmuhUrta kama caudaha sAgaropama kI hai| 421. [1] mahAsukke devANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNeNaM coddasa sAgarovamAiM, ukkoseNaM sattarasa saagrokmaaii| [421-1 pra.] bhagavan ! mahAzukrakalpa meM devoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? [421-1 u.] gautama ! jaghanya caudaha sAgaropama kI tathA utkRSTa sattaraha sAgaropama kI hai| [2] mahAsukke apajjattANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhattaM / __ [421-2 pra.] bhagavan ! mahAzukrakalpa meM aparyApta devoM ko sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai? 021-2 pra.] bhagavana ! [421-2 u.] gautama ! jaghanya bhI aura utkRSTa bhI antarmuhurta ko hai| [3] mahAsukke pajjattANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNeNaM coddasa sAgarovamAiM aMtomuhattUNAI, ukkoseNaM sattarasa sAgarobamAI aNtomuttuunnaaii| [421-3 pra.] bhagavan ! mahAzukrakalpa meM paryApta devoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI gaI hai ? [421-3 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta kama caudaha sAgaropama kI aura utkRSTa antamuhUrta kama satraha sAgaropama ko hai| 422. [1] sahassAre devANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNaNaM sattarasa sAgarovamAI, ukkoseNaM aTThArasa saagrovmaaii| [422-1 pra.] bhagavan ! sahasrArakalpa meM devoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI gaI hai ? [422-1 u.] gautama ! jaghanya sattaraha sAgaropama kI aura utkRSTa aThAraha sAgaropama [2] sahassAre pajjattANaM pucchaa| goyamA ! jahaNeNa vi upakoseNa vi aMtomuhattaM / Page #377 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 344 ] [ prajJApanAsUtra [422-2 pra.] bhagavan ! sahasrArakalpa meM aparyAptaka devoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI gaI hai ? [422-2 u.] gautama ! jaghanya bhI aura utkRSTa bhI antamuharta kI hai| [3] sahassAre pajjattANaM pucchaa| goyamA ! jahaNeNaM sattarasa sAgarovamAiM aMtomuhutUNAI ukkoseNaM aTThArasa sAgarovamAI aNtomuttuunnaaii| [422-3 pra.] bhagavan ! sahasrArakalpa meM paryAptaka devoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI [422-3 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta kama sattaraha sAgaropama kI aura utkRSTa antamuhUtta kama aThAraha sAgaropama kI hai| 423. [1] prANae devANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNeNaM aTThArasa sAgarovamAI, ukkoseNaM ekUNavIsaM saagrovmaaiN| (423-1 pra.] bhagavan ! Anatakalpa ke devoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? [423-1 u.] gautama ! jaghanya aThAraha sAgaropama kI aura utkRSTa unnIsa sAgaropama kI hai| [2] prANae apajjattANaM devANaM pucchaa| goyamA! jahaNNeNa vi ukkoseNaM vi aMtomuttaM / [423-2 pra.] bhagavan ! aAnatakalpa meM aparyApta devoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI hai ? [423-2 u.] gautama ! jaghanya bhI aura utkRSTa bhI antarmuhUrta kI hai| [3] prANae pajjattANaM devANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNeNaM aTThArasa sAgarovamAiM aMtomuttUNAI, ukkoseNaM egUNavIsaM sAgarobamAI aNtomuttuunnaaii| [423-3 pra.] bhagavan ! prAnatakalpa meM paryApta devoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI gaI hai ? [423-3 u. gautama ! jaghanya antarmuhUrta kama aThAraha sAgaropama kI aura utkRSTa antamuhUrta kama unnIsa sAgaropama kI hai| 424. [1] pANae kappe devANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNaNaM egUNavIsaM sAgarovamAiM, ukkoMseNaM vIsaM saagrovmaaiN| [424.1 pra.] bhagavan ! prANatakalpa meM devoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI hai ? Page #378 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caturya sthitipada] [424-1 u.] gautama ! jaghanya unnIsa sAgaropama kI hai aura utkRSTa bIsa sAgaropama kI hai| [2] pANae apajjattANaM devANaM pucchaa| goyamA ! jahaNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhattaM / [424-2 pra.] bhagavan ! prANatakalpa meM aparyApta devoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI gaI hai ? __ [424-2 u.] gautama ! jaghanya bhI aura utkRSTa bhI antarmuhUrta kI hai| [3] pANae pajjattANaM devANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNeNaM egUNavIsaM sAgaroMvamAI aMtomuttUNAI, ukkoseNaM vIsaM sAgaroMkamAI aNtomuttuunnaaii| [424-3 pra.] bhagavan ! prANatakalpa meM paryApta devoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI hai ? [424-3 u ] gautama ! jaghanya antarmuharta kama unnIsa sAgaropama kI aura utkRSTa antamuhUrta kama bIsa sAgaropama kI hai| 425. [1] AraNe devANaM pucchaa| goyamA ! jahaNeNaM vIsaM sAgarobamAI, ukkoseNaM ekkavIsaM saagrovmaaii| [425-1 pra.] bhagavana ! pAraNakalpa meM devoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? [425-1 u.] gautama ! jaghanya bIsa sAgaropama kI aura utkRSTa ikkIsa sAgaropama kI hai| [2] prAraNe apajjattANaM devANaM pucchaa| goyamA! jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhattaM / [425-2 pra.] bhagavan ! pAraNakalpa meM aparyAptaka devoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI hai ? [425-2 u.] gautama ! jaghanya bhI aura utkRSTa bhI antarmuhUrta kI hai| [3] prAraNe pajjattANaM devANaM pucchA / goyamA ! jahaNaNaM vIsaM sAgarovamAI aMtomuttUNAI, ukkoseNaM ekkavIsaM sAgarovamAI aNtomuttuunnaaii| [425-3 pra.] bhagavan ! AraNakalpa meM paryAptaka devoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI hai ? [425-3 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta kama bIsa sAgaropama kI aura utkRSTa antamuMhata kama ikkIsa sAgaropama kI haiN| Page #379 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [ prajJApanAsUtra 426. [1] accue kappe devANaM pcchaa| goMyamA ! jahaNNeNaM ekkavIsaM sAgaroMkamAI, ukkoseNaM bAvIsaM saagrovmaaii| [426-1 pra.] bhagavan ! acyutakalpa meM devoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI gaI hai ? [426-1 u / gautama ! jaghanya ikkIsa sAgaropama kI aura utkRSTa bAIsa sAgaropama kI hai| [2] accue apajjattANaM devANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNaNa vi ukkoseNa vi aMtomuhuttaM / [426-2 pra.] bhagavan ! acyutakalpa meM aparyAptaka devoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI gaI hai ? [426-2 u.] gautama ! jaghanya aura utkRSTa antarmuhUrta kI hai| [3] accute pajjattANaM devANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNeNaM ekkavIsaM sAgarovamAiM aMtomuttUNAI, ukkoseNaM bAvIsaM sAgarovamAI aNtomuhutuunnaaii| [426-3 pra.] bhagavan ! acyutakalpa meM paryAptakadevoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI gaI hai ? [426-3 u.] gautama ! jaghanya antamuhUrta kama ikkIsa sAgaropama kI tathA utkRSTa antamuhUrta kama bAIsa sAgaropama kI hai| 427. [1] heTimaheTimagevejjadevANaM pucchA / goyamA! jahaNaNaM bAvIsaM sAgarovamAI, ukkoseNaM tevIsaM sAgarovamAiM / [427-1 pra.) bhagavan ! adhastana-adhastana (sabase nicale aveyakatrika meM nIce vAle) graiveyaka devoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI gaI hai ? 427-1 u.] gautama ! (sabase nicalI aveyakatrika ke nIce ke devoM kI sthiti) jaghanya bAIsa sAgaropama kI aura utkRSTa teIsa sAgaropama kI hai / [2] heTThimaheTimaapajjattadevANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNaNa vi ukkoseNa vi aMtomuhutaM / [427-2 pra. bhagavan ! adhastana-adhastana graiveyaka ke aparyApta devoM kI sthiti kitane kAla kI hai? [427-2 u.] mautama ! jaghanya bhI aura utkRSTa bhI antamuharta kI hai| [3] heTimaheTThimapajjattadevANaM pucchaa| goyamA ! jahaNaNaM bAvIsaM sAgarovamAiM aMtomuttUNAI, ukkoseNaM tevIsaM sAgarovamAI aNtomuttnnaaii| Page #380 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caturtha sthitipada] [347 . [427-3 pra.] bhagavan ! adhastana-adhastana graiveyaka ke paryAptaka devoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? [427-3 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta kama bAIsa sAgaropama kI aura utkRSTa antamuhUrta kama teIsa sAgaropama kI hai| 428 [1] heTimamajjhimagevejjadevANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNeNaM tevIsaM sAgarovamAI, ukkoseNaM cauvIsaM sAgarovamAI / __ [428-1 pra.] bhagavan ! adhastana-madhyama aveyaka devoM kI sthiti kitane kAla ko kahI gaI hai ? [428-1 u.] gautama ! jaghanya teIsa sAgaropama kI aura utkRSTa cauvIsa sAgaropama kI hai| [2] heTimamajjhimanapajjattayadevANaM ghucchaa| goyamA ! jahaNNaNa vi ukkoseNa vi aMtomuhuttaM / [428-2 pra.] bhagavan ! adhastana-madhyama graiveyaka aparyAptaka devoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI gaI hai ? [428-2 u.] gautama ! jaghanya bhI utkRSTa bhI antarmuhUrta kI hai| [3] hedimamajjimagevejjadevANaM pajjattANaM pucchA / goyamA ! jahaNNeNaM tevIsaM sAgarovamAI aMtomuttUNAI, ukkoseNaM cauvIsaM sAgarovamAI aNtomuhuttuunnaaii| [428-3 pra.] bhagavan ! adhastana-madhyama graiveyaka paryAptaka devoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI gaI hai ? - [428-3 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta kama teIsa sAgaropama kI tathA utkRSTa antamuhUrta kama cauvIsa sAgaropama kI hai / 426. [1] heTThimaurimagevejjagadevANaM pucchaa| goyamA ! jahaNaNaM cauvIsaM sAgarokmAI, ukkoseNaM paNuvIsaM saagrokmaaii| [426-1 pra.] bhagavan ! adhastana-uparitana (sabase nIce ke trika meM Upara vAle) greveyaka devoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI gaI hai ? [426-1 u.] gautama ! jaghanya cauvIsa sAgaropama kI tathA utkRSTa paccIsa sAgaropama kI hai| [2] heTThimauvarimagevejjagadevANaM prapajjattANaM pucchA / goyamA ! jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomahattaM / [426-2 pra.] bhagavan ! adhastana-uparitana graiveyaka aparyApta devoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI gaI hai? Page #381 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 348 1 [ prajJApanAsUna [429.2 u.] gautama ! jaghanya aura utkRSTa antarmuhUrta kI hai| [3] hedimauvarimagevejjagadevANaM pajjatANaM pucchaa| goyamA ! jahaNaNaM ca uvAsaM sAgarovamAiM aMtomuttUNAI, ukkoseNaM paNavIsaM sAgarovamAiM aNtomuttuunnaaii| [426-3 pra.] bhagavan ! adhastana-uparitana aveyaka paryApta devoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI gaI hai ? [426-3 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta kama cauvIsa sAgaropama kI aura utkRSTa antarmuhUrta kama paccIsa sAgaropama kI hai| 430. [1] majjhimaheTThimagevejjagadevANaM pucchaa| goyamA ! jahaNaNaM paNuvIsaM sAgarovamAI, ukkoseNaM chabbIsaM saagrovmaaii| [430.1 pra.] bhagavan ! madhyama-adhastana (bIca ke trika meM sabase nicale) graiveyaka devoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI gaI hai ? [430-1 u.] gautama ! jaghanya paccIsa sAgaropama kI aura utkRSTa chabbIsa sAgaropama kI hai| [2] majjhimaheTThimagevejjagadevANaM apajjattANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aNtomuttN| [430.2 pra.] bhagavan ! madhyama-adhastana greveyaka aparyApta devoM kI sthiti kitane kAla taka kahI gaI hai ? [430-2 u.] gautama ! jaghanya bhI aura utkRSTa bhI antarmuhUrta kI hai| [3] majjhimahe TimagevejjagadevANaM pajjattANaM pucchaa| goyamA! jahaNeNaM paNuvIsaM sAgarovamAI aMtomuttUNAI, ukkoseNaM chanvIsaM sAgarodhamAI aNtomuttuunnaaii| [430-3 pra] bhagavan ! madhyama-adhastana graiveyaka paryApta devoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI hai ? [430-3 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta kama paccIsa sAgaropama kI tathA utkRSTa antamuhUrta kama chabbIsa sAgaropama kI hai| 431. [1] majjhimamajjhimagevejjagadevANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNaNaM chabbIsaM sAgarovamAI, ukkoseNaM sattAvIsaM saagrovmaaiN| [431.1 pra.] bhagavan ! madhyama-madhyama (bIca ke trika ke bicale) graiveyaka devoM kI sthiti kitane kAla taka kahI gaI hai ? Page #382 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caturtha sthitipada] [349 - [430-1 u.] gautama ! jaghanya chabbIsa sAgaropama kI aura utkRSTa sattAIsa sAgaropama [2] majjhimamajhimagevejjagadevANaM apajjattANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhattaM / [431-2 pra.] bhagavan ! madhyama-madhyama praiveyaka aparyAptaka devoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? [431-2 u.] gautama ! jaghanya bhI aura utkRSTa bhI antarmuhUrta kI hai| [3] majjhimamajjhimagevejjagadevANaM pajjattANaM pucchA / goyamA ! jahaNNeNaM chanvIsaM sAgarovamAI aMtomuhuttUNAI, ukkoseNaM sattAvIsaM sAgarovamAI aNtomuttuunnaaii| [431-3 pra.] bhagavan ! madhyama-madhyama graiveyaka paryApta devoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI hai ? [431- 3 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta kama chabbIsa sAgaropama kI aura utkRSTa antamuhUrta kama sattAIsa sAgaropama kI hai| 432. [1] majjhimauvarimagevejjANaM devANaM pucchA / goyamA ! jahaNNeNaM sattAvIsaM sAgarovamAI, ukkoseNaM aTThAvIsaM sAgarovamAI / [432-1 pra.] bhagavan ! madhyama-uparitana (bIca ke trika meM sabase Upara vAle) greveyaka devoM kI kitane kAla kI sthiti kahI gaI hai ? [432-1 u.] gautama ! jaghanya sattAIsa sAgaropama kI tathA utkRSTa aTThAIsa sAgaropama kI hai| [2] majjhimauvarimagevejjagadevANaM apajjattANaM pucchA / goMyamA ! jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhattaM / [432-2 pra.] bhagavan ! madhyama-uparitana graiveyaka aparyAptaka devoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI gaI hai ? [432-2 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta kI aura utkRSTa bhI antarmuhUrta kI hai| [3] majjhimauvarimagevejjagadevANaM pajjattANaM pucchA / goyamA ! jahaNaNaM sattAvIsaM sAgarobamAiM aMtomuttUNAI, ukkoseNaM aTThAvIsaM sAgarovamAI aNtomuhuttuunnaaii| [432-3 pra.) bhagavan ! madhyama-uparitana graiveyaka paryAptaka devoM kI kitane kAla kI sthiti kahI hai ? Page #383 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 350] prajJApanAsUtra [432-3 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta kama sattAIsa sAgaropama kI tathA utkRSTa antamuhUrta kama aTThAIsa sAgaropama kI hai| 433. [1] uvarimaheTimamevejjagadevANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNeNaM aTThAvIsaM sAgarovamAI, ukkoseNaM egaNatIsaM saagrovmaaiN| [433-1 pra.] bhagavan ! uparitana-adhastana (Upara ke trika ke nicale) aveyaka devoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI gaI hai| [433-1 u.] gautama ! jaghanya aTThAIsa sAgaropama kI tathA utkRSTa unatIsa sAgaropama kI hai| [2] uvarimaheTThimagevejjagadevANaM apajjattANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhattaM / [433-2 pra.] bhagavan paritana-adhastana graMveyaka aparyAptaka devoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI gaI hai ? [433-2 u.] gautama ! jaghanya bhI antarmuhUrta kI hai aura utkRSTa bhI antarmuhUrta kI hai| [3] urimaheTuimagevejjagadevANaM pajjattANaM pucchaa| goyamA! jahaNeNaM aTThAvIsaM sAgarovamAiM, aMtomuttUNAI, ukkosaNaM egUNatIsaM sAgarovamAI aNtomuttuunnaaii| [433-3 pra.] bhagavan ! uparitana-adhastana greveyaka paryAptaka devoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? [433-3 u.] gautama ! jaghanya antamuhUrta kama aTThAIsa sAgaropama kI tathA utkRSTa antamuhUrta kama unatIsa sAgaropama kI hai| 434. [1] uvarimamajjhimagevejjagadevANaM pucchaa| goyamA ! jahaNaNaM egaNatIsaM sAgarobamAI, ukkoseNaM tIsaM sAgarovamAI / [434-1 pra.] bhagavan ! uparitana-madhyama (Upara ke trika meM bIca vAle) graiveyaka devoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI gaI hai ? / [434-1 u.] gautama ! jaghanya unatIsa sAgaropama ko tathA utkRSTa tIsa sAgaropama kI hai| [2] uvarimajhimagevejjagadevANaM apajjattANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuttaM / [434-2 pra.] bhagavan ! uparitana-madhyama aveyaka aparyAptaka devoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? [434-2 u.] gautama ! jaghanya aura utkRSTa antarmuhUrta kI hai| Page #384 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caturya sthitipada] [351 [3] uvarimamajjhimagevejjagadevANaM pajjattANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNeNaM egaNatosaM sAgarovamAI aMtomuttUNAI, ukkoseNaM tIsaM sAgarovamAI aNtomuttuunnaaii| [434-3 pra.] bhagavan ! uparitana-madhyama graiveyaka paryAptaka devoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI gaI hai ? [434-3 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta kama unatIsa sAgaropama kI tathA utkRSTa antamuhUrta kama tIsa sAgaropama ko hai| 435. [1] uparimauvarimagevejjagadevANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNeNaM tIsaM sAgarovamAI, ukkoseNaM ekkatIsaM saagrovmaaii| [435-1 pra.] bhagavan ! uparitana-uparitana (Upara ke trika ke sabase Upara vAle) graMveyakadevoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI gaI hai? [435-1 u.] gautama ! jaghanya tIsa sAgaropama kI tathA utkRSTa ikatIsa sAgaropama kI hai| [2] uvarimauvarimagevejjagadevANaM apajjattANaM pucchaa| goyamA ! jahaNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuttaM / [435-2 pra.] bhagavan ! uparitana-uparitana | veyaka aparyApta devoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI gaI hai? [435-2 u.] gautama ! jaghanya aura utkRSTa antarmuharta kI hai| [3] urimauvarimagevejjagadevANaM pajjattANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNeNaM tIsaM sAgarovamAI aMtomuhattUNAI, ukkosaNaM ekkatIsaM sAgarovamAI aNtomuttuunnaaii| [435-3 pra.] bhagavan ! uparitana-uparitana veyaka paryAptaka devoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI gaI hai? [435-3 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta kama tIsa sAgaropama kI tathA utkRSTa antarmuhUrta kama ikatIsa sAgaropama kI hai| 436. [1] vijaya-vejayaMta-jayaMta-aparAjiesu NaM bhaMte ! devANaM kevatiyaM kAlaM ThitI paNNatA? goyamA ! jahaNaNaM ekkatIsaM sAgarovamAiM, ukkoseNaM tettIsa sAgarovamAI / [436-1 pra.] bhagavan ! vijaya, vaijayanta, jayanta aura aparAjita vimAnoM meM devoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI gaI hai ? [436-1 u.] gautama ! (ina saba devoM kI sthiti) jaghanya ikatIsa sAgaropama kI tathA utkRSTa tetIsa sAgaropama kI hai / Page #385 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 352]] [ prajJApanAsUtra [2] vijaya-vejayaMta-jayaMta-aparAjiyadevANaM apajjattANaM pucchA / goyamA ! jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuttaM / [436-2 pra.] bhagavan ! vijaya, vaijayanta, jayanta aura aparAjita vimAnoM meM (sthita) aparyAptaka devoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? [436-2 u.) gautama ! jaghanya bhI antarmuhUrta kI aura utkRSTa bhI antarmuhUrta kI hai / [3] vijaya-vejayaMta-jayaMta-aparAjiyadevANaM pajjattANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNeNaM ekkatIsaM sAgarovamAiM aMtomuttUNAI, ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAI aMtoma huttuunnaaii| [436-3 pra. bhagavan ! vijaya, vaijayanta, jayanta, aparAjita vimAnoM meM sthita paryAptaka devoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI hai ? [436-3 u.] gautama ! (inakI sthiti)jaghanya antarmuhUrta kama ikatIsa sAgaropama kI hai aura utkRSTa antarmuhUrta kama tetIsa sAgaropama kI hai| 437. [1] savasiddhagadevANaM bhaMte ! kevatiyaM kAlaM ThitI paNNattA ? goyamA ! ajahaNNamaNukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAI ThitI paNNatA ? [437-1 pra.] bhagavan ! sarvArthasiddha vimAnavAsI devoM kI kitane kAla taka kI sthiti kahI [437-1 u.] gautama ! ajaghanya-anutkRSTa (jaghanya aura utkRSTa ke bheda se rahita) tetIsa sAgaropama kI sthiti kahI gaI hai| [2] savvadasiddhagadevANaM apajjatANaM pucchA / goyamA ! jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhattaM / [437-2 pra.] bhagavan ! sarvArthasiddha vimAnavAsI aparyAptaka devoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI gaI hai ? [437-2 u.] gautama ! jaghanya bhI antarmuhUrta kI aura utkRSTa bhI antarmuhUrta kI hai| [3] samvadasiddhagadevANaM pajjattANaM [bhaMte ! ] kevatiyaM kAlaM ThitI paNNatA? goyamA ! prajahaNNamaNukkoseNaM tettIsa sAgarovamAiM aMtomuttUNAI ThitI paNNattA / // paNNavaNAe bhagavaI cautthaM ThiipayaM samattaM / [437-3 pra.] bhagavan ! sarvArthasiddha-vimAnavAsI paryAptaka devoM kI sthiti kitane kAla taka kI kahI gaI hai ? ___ [437-3 u.] gautama ! inakI sthiti ajadhanya-anutkRSTa antarmuhUrta kama tetIsa sAgaropama kI kahI gaI hai| Page #386 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caturtha sthitipada [ 353 vivecana-vaimAnika devagaNoM kI sthiti kA nirUpaNa-prastuta ikatIsa sUtroM (sU. 307 se 337 taka) meM vaimAnika devoM ke nimnokta prakAra se sthiti kA nirUpaNa kiyA gayA hai-(1) vaimAnika devoM (audhika, aparyApta evaM paryApta) kI, (2) vaimAnika deviyoM (audhika, aparyApta evaM paryApta) ko (3) tathA saudharmakalpa se lekara acyutakalpa taka ke devoM (audhika, aparyAptaka evaM paryAptaka) kI tathA saudharma evaM IzAna kalpa kI deviyoM (audhika, aparyAptaka, paryAptaka, parigRhItA, aparigRhItA) kI aura (4) nau sUtroM meM nau prakAra ke aveyakoM (audhika, aparyApta evaM paryApta) ko tathA (5) vijaya, vaijayanta, jayanta evaM aparAjita devoM evaM sarvArthasiddha devoM (prodhika, aparyAptaka evaM paryAptaka) kI sthiti / // prajJApanAsUtra : caturtha sthitipada samApta // Page #387 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * * paMcamaM visesapayaM (pajjavapayaM) paMcama vizeSapada (paryAyapada) prAthamika prajJApanAsUtra kA yaha paMcama vizeSapada' athavA 'paryAyapada' hai| 'vizeSa' zabda ke do artha phalita hote haiM--(1) jIvAdi dravyoM ke vizeSa arthAt-prakAra aura (2) jIvAdi dravyoM ke vizeSa arthAt-paryAya / prathama pada meM jIva aura ajIva, ina do dravyoM ke prakAra, bheda-prabheda sahita batAye gae haiN| usakI yahA~ bhI saMkSepa meM (sU. 436 evaM 500-501 meM) punarAvRtti kI gaI hai / vaha isalie ki prastuta pada meM yaha bAta spaSTa karanI hai ki jIva aura ajIva ke jo prakAra haiM, unameM se pratyeka ke ananta paryAya haiM / yadi pratyeka ke ananta paryAya hoM to samagra jIvoM yA samagra ajIvoM ke ananta paryAya hoM, isameM kahanA hI kyA ? isa pada kA nAma 'vizeSapada' rakhA jAne para bhI isa pada ke sUtroM meM kahIM bhI vizeSa zabda kA prayoga nahIM kiyA gayA, samagra pada meM paryAya' zabda unake lie prayukta huA hai| jainazAstroM meM bhI yatratatra 'paryAya' zabda ko adhika mahattva diyA gayA hai / isase granthakAra ne eka bAta sUcita kara dI hai-vaha yaha hai ki paryAya yA vizeSa meM koI antara nahIM hai / jo nAnA prakAra ke jIva yA ajIva dikhAI dete haiM, ve saba dravya ke hI paryAya haiN| phira bhale hI ve sAmAnya ke vizeSarUpa--prakArarUpa hoM yA dravyavizeSa ke paryAya rUpa ho / jIva ke jo nArakAdi bheda batAe haiM, ve sabhI prakAra usausa jIva dravya ke paryAya haiM, kyoMki anAdikAla se jIva aneka bAra usa-usa rUpa meM utpanna hotA hai / jaise kisI eka jIva ke ve paryAya haiM, vaise samasta jIvoM kI yogyatA samAna hone se una saba ne naraka, tiryaJca Adi rUpa meM janma liyA hI hai| isa prakAra jise prakAra yA bheda athavA vizeSa kahA jAtA hai, vaha pratyeka jIvadravya kI apekSA se paryAya hI hai, vaha jIva kI eka vizeSa avasthA paryAya yA pariNAma hI hai| prastuta meM 'paryAya' zabda do arthoM meM prayukta huA hai-(1) prakAra yA bheda artha meM tathA (2) avasthA yA pariNAma artha meN| jIva sAmAnya ke nAraka Adi aneka bheda-vizeSa haiM, ata: unheM jIva ke paryAya kahe haiM aura jIvasAmAnya ke aneka pariNAma-paryAya bhI haiM, isa kAraNa unheM bhI jIva ke paryAya kahe haiM / isI prakAra ajIva ke viSaya meM bhI samajha lenA cAhie / isa prakAra zAstrakAra ne 'paryAya' zabda kA do arthoM meM prayoga kiyA hai tathA paryAya aura vizeSa donoM ekArthaka mAne haiN| jainAgamoM meM paryAya zabda hI pracalita thA, kintu vaizeSikadarzana meM 'vizeSa' zabda kA prayoga' hone lagA thA, ataH usa zabda kA prayoga paryAya artha meM evaM bastu 1. dekheM, tarkasaMgraha tathA vaizeSikadarzana Page #388 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paMcama vizeSapada (paryAyapada) : prAthamika] [355 ke bheda artha meM bhI ho sakatA hai, yaha sUcita karane hetu prAcArya ne isa pada kA nAma 'vizeSapada' rakhA ho, yaha bhI saMbhava hai| * zAstrakAroM ne paryAya zabda kA prayoga karake sUcita kiyA hai ki koI bhI dravya paryAyazUnya kadApi nahIM hotA / pratyeka dravya kisI na kisI paryAyAvasthA meM hI hotA hai| jise dravya kahA jAtA hai, usa kA bhI prastuta pada meM paryAya ke nAma se hI paricaya karAyA gayA hai| sArAMza yaha hai ki dravya aura paryAya meM abheda hai, ise dhvanita karane ke lie zAstrakAra ne dravya ke prakAra ke lie bhI paryAya zabda kA prayoga (sU. 439, 501 meM) kiyA hai / * yoM dravya aura paryAya kA kathaMcit abheda hote hue bhI zAstrakAra ko yaha spaSTa karanA thA ki dravya aura paryAya meM bheda bhI hai| ye saba paryAya yA pariNAma kisI eka hI dravya ke nahIM haiM, isa kI sUcanA pRthak-pRthak dravyoM kI saMkhyA aura paryAyoM kI saMkhyA meM antara batAkara kI hai| jaise ki zAstrakAra ne nAraka asaMkhyAta (sU. 439) kahe, parantu nAraka ke paryAya ananta kahe haiN| jIvoM ke jo aneka prakAra haiM, unameM vanaspati aura siddha, ye do prakAra hI aise haiM, jinake dravyoM kI saMkhyA ananta hai| isa kAraNa samagrabhAva se jIvadravya ananta kahA jA sakatA hai, parantu unauna prakAroM meM ukta do ke sivAya sabhI dravya asaMkhyAta haiM, ananta nhiiN| phira bhI una sabhI prakAroM ke paryAyoM kI saMkhyA ananta hai, yaha isa pada meM spaSTa pratipAdita hai|' vedAntadarzana kI taraha jainadarzana ke anusAra jIva dravya eka nahIM, kintu ananta haiM / isakA artha yaha huA ki isa dRSTi se jIvasAmAnya jaisI koI svataMtra eka vastu (ikAI) nahIM hai, parantu aneka jIvoM meM jo caitanyadharma dikhAI dete haiM, ve hI haiM, tathA ve nAnA haiM aura usa-usa jIva meM hI vyApta haiM aura ve dharma ajIva se jIva ko bhinna karane vAle haiN| isalie aneka hote hue bhI samAnarUpa se ajIva se jIva ko bhinna siddha karane kA kArya karane vAle hone se sAmAnya kahalAte haiN| yaha sAmAnya tiryak-sAmAnya hai jo eka samaya meM aneka vyaktiniSTha hotA hai / jainadarzanAnusAra eka dravya anekarUpa meM pariNata ho jAtA hai, jaise-koI eka jIva (dravya) nAraka Adi aneka pariNAmoM (paryAyoM) ko dhAraNa karatA hai / ye pariNAma kAlakrama se badalate rahate haiM, kintu jIvadravya dhra va hai, usakA kabhI nAza nahIM hotA; nArakAdi-paryAyoM ke rUpa meM usakA nAza hotA hai| nArakAdi aneka paryAyoM ko dhAraNa karate hue bhI vaha kabhI acetana nahIM hotaa| isa jIvadravya ko sAmAnya-UrdhvatAsAmAnya kahA hai, jo aneka kAloM meM eka vyakti meM niSTha hotA hai aura usa sAmAnya ke nAnA paryAya-pariNAma yA vizeSa athavA bheda haiN| isa apekSA se vyaktibhedoM kA sAmAnya tiryaksAmAnya hai, jabaki kAlikabhedoM kA sAmAnya UrdhvatAsAmAnya hai; jo dravya ke nAma se jAnA jAtA hai aura eka hai tathA abhedajJAna meM nimitta banatA hai, jabaki tiryaka sAmAnya aneka hai, aura samAnatA meM nimitta banatA hai| niSkarSa yaha hai ki jIvasAmAnya aneka jIvoM kI apekSA se tiryaksAmAnya hai, jabaki eka hI jIva ke nAnAparyAyoM kI apekSA se vaha UrdhvatAsAmAnya hai| 1. (ka) paNNavaNAsuttaM mUla, sU. 438 se 454, (kha) prajJApanA. ma. vRtti, patrAMka 179. 202 2. nyAyAvatAra vArtika vatti-prastAvanA pR. 25-31, pAgama yuga kA jainadarzana, pR. 76-86, Page #389 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 356 ] [ prajJApanAsUtra isI prakAra ajIvadravya koI pRthaka eka hI dravya nahIM hai, parantu aneka ajIva (acetana) dravya haiM, ve saba jIva se bhinna haiM, ataH usa artha meM unakI samAnatA (ekatA nahIM, amuka apekSA se ekatA)' ajIvadravya kahane se vyakta hotI hai| isa kAraNa vaha sAmAnya ajIvadravyatiryaksAmAnya hai / tathA isa tiryaksAmAnya ke paryAya, vizeSa yA bheda ve hI prastuta meM jIva aura ajIva ke paryAya, vizeSa yA bheda haiM, yaha samajhanA cAhie / saMsArI jovoM meM kakRta jo avasthAe~, jinake AdhAra se jIva pudagaloM se sambaddha hotA hai, usa sambandha ko lekara jIva kI vividha avasthAe~-paryAya banatI haiN| ve paudgalika paryAya bhI vyavahAranaya se jIva kI paryAya mAnI gaI haiN| saMsArI avasthA meM jIva aura pudgala abhinnase pratIta hote haiM, yaha mAnakara jIva ke paryAyoM kA varNana hai| jaise svataMtra rUpa se varNa, gandha, rasa aura sparza kI vividhatA ke kAraNa pudgala ke ananta paryAya (sU. 519 meM) batAe haiM, vaise hI jaba ve hI pudgala jIva se sambaddha hote haiM, taba ve saba jIva ke paryAya (sU. 440 meM) mAne gae haiM, kyoMki jaba ve jIva ke sAtha sambaddha hote haiM, taba pudgala meM hone vAle pariNamana meM jIva bhI kAraNa hai, isa kAraNa ve paryAya pudgala ke hote hue bhI jIva ke mAne gae haiN| saMsArI avasthA meM anAdikAla se pracalita jIva aura pudgala kA kathaMcit abheda bhI hai| karmodaya ke kAraNa hI jIvoM meM AkAra, rUpa Adi kI vividhatA hai, aura nAnA paryAyoM kA sarjana hotA hai / ata: jIva jJAnAdisvarUpa hote hue bhI vaha anantaparyAyayukta hai / * prastuta pada meM jIva aura ajIva dravyoM ke bhedoM aura paryAyoM kA nirUpaNa hai| jIva-ajIva ke bhedoM ke viSaya meM to prathamapada meM nirUpaNa thA hI, kintu una pratyeka bhedoM meM jo anantaparyAya haiM, unakA pratipAdana karanA isa paMcama pada kI vizeSatA hai| prathama pada meM bheda batAe gae, tIsare pada meM unakI saMkhyA batAI gaI, kintu tRtIyapada meM saMkhyAgata tAratamya kA nirUpaNa mukhya hone se kisa vizeSa kI kitanI saMkhyA hai, yaha batAnA bAkI thA, ata: prastuta pada meM una-una bhedoM kI tathA bAda meM una-una bhedoM ke paryAyoM kI saMkhyA bhI batA dI gaI hai| sabhI dravyabhedoM kI paryAyasaMkhyA to ananta hai, kintu bhedoM kI saMkhyA meM kitane hI saMkhyAta haiM, asaMkhyAta haiM, to kaI ananta (vanaspatikAyika aura siddhajIva) bhI haiN|' jIvadravya ke nAraka Adi bhedoM ke paryAyoM kA vicAra aneka prakAra se, aneka dRSTiyoM se kiyA gayA hai, aura unameM jainadarzanasammata anekAnta dRSTi kA upayoga spaSTa hai| jaise-jIva ke nArakAdi jina bhedoM ke paryAyoM kA nirUpaNa hai, usameM nimnokta dasa daSTiyoM kA sApekSa varNana kiyA gayA hai, arthAt-nArakAdi jIvoM ke anantaparyAyoM kI saMgati batAne ke lie ina dasoM daSTiyoM se paryAyoM kI saMkhyA batAI gaI hai| usameM kitanI hI dRSTiyoM se saMkhyAta, to kaI dRSTiyoM se asaMkhyAta aura kaI dRSTiyoM se ananta saMkhyA hotI hai / anantadarzaka dRSTi ko dhyAna meM rakhate hue zAstrakAra ne nArakAdi pratyeka ke paryAyoM ko ananta kahA hai, kyoMki usa dRSTi se sabase adhika paryAya ghaTita hote haiN| tathA una-una saMkhyAoM kA sIdhA pratipAdana nahIM kiyA 1. 'ege pAyA' ityAdi sthAnAMgasUtra vAkya kalpita ekatA ke haiN| 2. paNNavaNAsutta mUla. sU. 439, 591 3. paNNavaNA. mUla, sU. 440 Page #390 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paMcama vizeSapada (paryAyapada) : prAthamika [557 gayA, kintu eka nAraka kI dUsare nAraka ke sAtha tulanA karake vaha saMkhyA phalita kI gaI hai| jaise ki dasa dRSTiyoM ke krama se varNana isa prakAra hai-(1) dravyArthatA-dravya dRSTi se koI nAraka, anya nArakoM se tulya hai| arthAt-dravyApekSayA koI nAraka eka dravya hai, vaise hI anya nAraka bhI eka dravya hai| niSkarSa yaha ki kisI bhI nAraka ko dravya dRSTi se eka hI kahA jAtA hai, usakI saMkhyA eka se adhika nahIM hotI, ata: vaha saMkhyAta hai| (2) pradezArthatA-pradeza kI apekSA se bhI nAraka jIva paraspara tulya haiM / arthAt-jaise eka nAraka jIva ke pradeza asaMkhyAta haiM, vaise anya nAraka ke pradeza bhI asaMkhyAta haiM, nyUnAdhika nhiiN| (3) avagAhanArthatAavagAhanA (jIva ke zarIra kI U~cAI) kI dRSTi se vicAra kiyA jAe to eka nAraka anya nAraka se hIna, tulya yA adhika bhI hotA hai, aura vaha asaMkhyAta-saMkhyAta bhAga hInAdhika yA saMkhyAta-asaMkhyAtaguNa hInAdhika hotA hai| niSkarSa yaha hai ki avagAhanA kI dRSTi se nAraka ke asaMkhyAta prakAra ke paryAya banate haiN| (4) sthiti kI apekSA se vicAraNA bhI avagAhanA kI taraha hI hai| arthAt-vaha pUrvokta prakAra se catu:sthAna hInAdhika yA tulya hotI hai / niSkarSa yaha hai ki sthiti kI dRSTi se bhI nAraka ke asaMkhyAta prakAra ke paryAya banate haiN| (5 se 8) kRSNAdi varNa, tathA gandha, rasa, evaM sparza ko apekSA se-varNAdi kI apekSA se bhI nAraka ke anantaparyAya banate haiM, kyoMki ekaguNa kRSNa Adi varNa tathaiva gandha, rasa aura sparza se lekara anantaguNa kRSNAdi varNa, tathA gandha, rasa, aura sparza honA sambhava hai| isa prakAra varNAdi cAroM ke pratyeka prakAra kI dRSTi se nAraka ke ananta paryAya ghaTita ho sakane se usake ananta paryAya kahe haiM / (9.10) jJAna aura darzana ko apekSA se---jJAna (ajJAna) aura darzana kI dRSTi se bhI nAraka ke ananta paryAya haiM, aisA zAstrakAra kahate haiN| AcArya malayagiri kahate haiM-ina dasoM dRSTiyoM kA samAveza cAra dRSTiyoM meM kiyA jA sakatA hai| jaise-dravyArthatA aura pradezArthatA kA dravya meM, avagAhanA kA kSetra meM, sthiti kA kAla meM tathA varNAdi evaM jJAnAdi kA bhAva meM samAveza ho sakatA hai|' * isI prakAra Age jaghanya, utkRSTa aura madhyama avagAhanA, sthiti, varNAdi aura jJAnAdi ko lekara cauvIsa daNDaka ke jIvoM ke paryAyoM kI vicAraNA kI gaI hai| * isake pazcAt-ajIva ke do bheda-arUpI ajIva aura rUpI ajIva karake rUpI ajIva ke paramANu, skandha, skandhadeza aura skandhapradeza, yoM cAra prakAra hote hue bhI yahA~ mukhyatayA paramANupudgala (niraMzI aMza) aura skandha (aneka paramANuoM kA ekatrita piNDa) do ke hI paryAyoM kA nirUpaNa kiyA gayA hai| * prathamapada meM pudgala (rUpI ajIva), jo nAnA prakAroM meM pariNata hotA hai, usakA nirUpaNa hai, jabaki isa pada meM, batAe gae rUpI ajIva-bhedoM ke paryAyoM kI saMkhyA kA nirUpaNa hai| sarvaprathama samagrabhAva se rUpI ajIva ke paryAyoM kI saMkhyA ananta batA kara phira paramANu dvipradezI skandha, tripradezI skandha, yAvat dazapradezI skandha, saMkhyAtapradezI, asaMkhyAtapradezI aura anantapradezI skandhoM ke pratyeka ke ananta paryAya kahe haiN| ina sabake paryAyoM kA vicAra jIva kI taraha dravya, 1. paNNavaNAsutta mU. pA. sU. 455 se 499 taka tathA paNNavaNAsutta bhA. 2 paMcamapada-prastAvanA pR. 63-64 2. pagNavaNAsuttaM mUla pA. sU. 519, 440 tathA paNNavaNAsutta bhA. 2 paMcamapada kI prastAvanA pR. 62 Page #391 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [prajJApanAsUtra kSetra, kAla, aura bhAva athavA pUrvokta dasa dRSTiyoM se kiyA gayA hai| paramANu se lekara ananta pradezI pUdagalaskandha taka ke paryAyoM kA nirUpaNa karate hae zAstrakAra kahate haiM ki lokAkAza asaMkhyAtapradezI hai, tathApi anantapradezI skandha bhI eka se lekara asaMkhyAtapradeza meM samA sakatA hai| ise pradIpa ke dRSTAnta dvArA samajhAyA gayA hai| isI prakAra paramANu ko taraha skandhoM kI sthiti eka samaya se lekara asaMkhyAta kAla se adhika nahIM hai / varNAdi paryAya bhI ananta haiN| tadanantara sthiti, avagAhanA aura varNAdikRta bhedoM meM bhI jaghanya, utkRSTa aura madhyama, ina tIna prakAroM kI apekSA se bhI paryAya kA vicAra kiyA hai / ' anya darzanIya mAnyatA se antara- yaha hai ki dravya ke yadi paryAya (pariNAma) hote haiM to vaha dravya kUTasthanitya nahIM, kintu pariNAminitya mAnanA caahie| paramANuvAdI naiyAyika vaizeSika paramANu ko kUTasthanitya mAnate haiM jabaki jainadarzana pariNAminitya mAnatA hai / tathA skandha aura paramANu meM avayava-avayavI kA prAtyantika bheda bhI jainadarzana nahIM mAnatA, na hI paramANu meM pArthivaparamANu Adi ke rUpa meM jAti-bheda mAnatA hai, tathA paramANu meM rUpa rasAdi cAroM kA honA anivArya mAnatA hai| 1. paNNavaNAsutta mU. pA sU. 500 se 558 taka tathA prajJApanA. ma. vRtti patrAMka 242, 2. paNNavaNAsutta bhA. 2, paMcamapada prastAvanA, pR. 67 Page #392 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paMcamaM visesapayaM (pajjavapayaM) pAMcavA~ vizeSapada (paryAyapada) paryAyoM ke prakAra aura anantajIvaparyAya kA sayuktika nirUpaNa 438. kativihA NaM bhaMte ! pajjavA paNNatA ? goyamA ! duvihA pajjavA paNNattA / taM jahA-jIvapajjavA ya ajIvapajjavA ya / [438 pra.] bhagavan ! paryava yA paryAya kitane prakAra ke kahe haiM ? [438 u.] gautama ! paryava (paryAya) do prakAra ke kahe gaye haiN| ve isa prakAra-(1) jIvaparyAya aura (2) ajIvaparyAya / jIva-paryAya 436. jIvapajjavA zaM bhaMte ! ki saMkhejjA asaMkhejjA, aNaMtA ? goyamA! No saMkhejjA, no asaMkhejjA, annNtaa| se keNaTheNaM bhaMte ! evaM vaccati jIvapajjavA no saMkhejjA no asaMkhejjA praNatA ? goyamA ! asaMkhejjA neraiyA, asaMkhejjA asurA, asaMkhejjA NAgA, asaMkhejjA suvaNNA, asaMkhejjA vijjukumArA, asaMkhejjA aggikumArA, asaMkhejjA dIvakumArA, asaMkhejjA udahikumArA, asaMkhejjA disAkumArA, asaMkhejjA vAukumArA, asaMkhejjA thaNiyakumArA, asaMkhejjA puDhavikAiyA, asaMkhejjA pAukAiyA, asaMkhejjA teukAiyA, asaMkhejjA vAukAiyA, aNaMtA vaNNaphaikAiyA, asaMkhejjA beiMdiyA, asaMkhejjA teiMdiyA, asaMkhejjA cariMdiyA, asaMkhejjA paMcidiyatirivakhajoNiyA, asaMkhejjA maNussA, asaMkhejjA vANamaMtarA, asaMkhejjA joisiyA, asaMkhejjA vemANiyA, aNaMtA siddhA, se eeNaTheNaM goyamA ! evaM vuccati te NaM No saMkhejjA No asaMkhejjA, aNaMtA / [439 pra.] bhagavan ! jIvaparyAya kyA saMkhyAta haiM, asaMkhyAta haiM yA ananta haiM ? [436 u.] gautama ! (ve) na (to) saMkhyAta haiM, aura na asaMkhyAta haiM, (kintu) ananta haiN| [pra.] bhagavan ! yaha kisa kAraNa se kahA jAtA hai ki jIvaparyAya, na saMkhyAta haiM, na asaMkhyAta (kintu) ananta haiM ? [u ] gautama ! asaMkhyAta nairayika haiM, asaMkhyAta asura (asurakumAra) haiM, asaMkhyAta nAga (nAgakumAra) haiM, asaMkhyAta suvarNa (suparNa) kumAra haiM, asaMkhyAta vidyutkumAra haiM, asaMkhyAta agnikumAra haiM, asaMkhyAta dvIpakumAra haiM, asaMkhyAta udadhikumAra haiM, asaMkhyAta dizAkumAra haiM, asaMkhyAta vAyukumAra haiM, asaMkhyAta stanitakumAra haiM, asaMkhyAta pRthvIkAyika haiM, asaMkhyAta apkAyika haiM, asaMkhyAta tejaskAyika haiM, asaMkhyAta vAyukAyika haiM, ananta vanaspatikAyika haiM, asaMkhyAta dvIndriya haiM, asaMkhyAta Page #393 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 360] [prajJApanAsUtra trIndriya haiM, asaMkhyAta caturindriya haiM, asaMkhyAta paMcendriyatiryaJcayonika haiM, asaMkhyAta manuSya haiM, asaMkhyAta vANavyantara deva haiM, asaMkhyAta jyotiSka deva haiM, asaMkhyAta vaimAnika deva haiM aura ananta he gautama ! isa hetu se aisA kahA jAtA hai ki ve (jIvaparyAya) saMkhyAta nahIM, asaMkhyAta nahIM, (kintu) ananta haiN| vivecana-paryAya ke prakAra aura ananta jovaparyAya kA sayuktika nirUpaNa-prastuta do sUtroM (sU. 438-436) meM paryAya ke do prakAroM tathA jIvaparyAya kI anantatA kA yuktipUrvaka nirUpaNa kiyA gayA hai| paryAya : svarUpa pIra samAnArthaka zabda-yadyapi pichale pada meM nairayika, tiryaJca, manuSya, deva Adi ke rUpa meM jIvoM ko sthitirUpa paryAya kA pratipAdana kiyA gayA hai, tathApi audayika, kSAyopazamika tathA kSAyika bhAvarUpa jIvaparyAyoM kA tathA pudgala Adi ajIva-paryAyoM kA nizcaya karane ke lie isa pada kA pratipAdana kiyA gayA hai| jova aura ajIva donoM dravya haiN| dravya kA lakSaNa 'guNa-paryAyavattva' kahA gayA hai| isIlie isa pada meM jIva aura ajIva donoM ke paryAyoM kA nirUpaNa kiyA gayA hai / paryAya, paryava, guNa, vizeSa aura dharma; ye prAyaH samAnArthaka zabda haiN| paryAyoM kA parimANa jAnane kI dRSTi se gautama svAmI isa prakAra kA prazna karate haiM ki jIva ke paryAya saMkhyAta haiM, asaMkhyAta haiM yA ananta haiM ? bhagavAn ne jIva ke paryAya ananta isalie batAe ki jaba paryAya vAle (banaspatikAyika, siddha jIva Adi) ananta haiM to paryAya bhI ananta haiN| yadyapi vanaspatikAyikoM aura siddhoM ko chor3a kara nairayika Adi sabhI asaMkhyAta-asaMkhyAta haiM, kintu ukta donoM ananta haiM, isa apekSA se jIva ke paryAya samuccaya rUpa se ananta hI kahe jaaeNge| saMkhyAta yA asaMkhyAta nhiiN|' narayikoM ke anantaparyAya : kyoM aura kaise ? 440. neraiyANaM bhaMte ! kevatiyA pajjavA paNNatA? goyamA ! aNaMtA pajjavA pnnnnttaa| se keNaTheNaM bhaMte ! evaM kuccati neraiyANaM aNaMtA pajjavA paNNattA ? goyamA ! neraie neraiyassa danvaTThayAe tulle, padesa?tAe tulle; bhogAhaNaTutAe siya hoNe siya tulle siya abbhahie-jati hoNe asaMkhejjatibhAgahoNe vA saMkhejjatibhAgahINe vA saMkhejjaguNahINe vA asaMkhejjaguNahone vA, aha ambhahie asaMkhejjabhAgabhahie vA saMkhejjabhAgabhahie vA saMkhejjaguNamabhahie vA asaMkhejjaguNamabmahie vA; ThiIe siya hoNe siya tulle siya abhahie-~-jai hoNe asaMkhejjatibhAgahINe vA saMkhejjati bhAgahINe vA saMkhejjaguNahoNe vA asaMkhejjaguNahINe vA, aha amahie asaMkhejjaibhAgamabha hie vA saMkhejjaimAgamabhahie vA saMkhejjaiguNahie vA asaMkhejjaiguNabhahie vA; kAlavaNapajjavehi siya hoNe siya tulle siya abbhahie-jadi hoNe aNaMtabhAgahINe vA asaMkhejjaibhAgahINe vA saMkhejjai. bhAgahINe vA saMkhijjaiguNahINe vA asaMkhijjaiguNahoNe vA praNaMtaguNahINe vA, aha abbhahie praNaMtabhAga1. prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 179 Page #394 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAMcavAM vizeSapada (paryAyapada)] [ 361 mahie vA asaMkhejjatibhAgamamahie vA saMkhejjatibhAgamabhahie vA saMkhejjaguNamanmahie vA asaMkhejjaguNamabhahie vA aNaMtaguNamamahie vA; NolavaNapajjavehi lohiyavaNNapajjavehi hAliddavaNNapajjavehi sukkilavaNNapajjavehi ya chaTThANavaDie; submigaMdhapajjavehi dunbhigaMdhapajjavehi ya chaTThANavaDie; tittarasapajjavehi kaDuyarasapajjavehi kasAyarasapajjavehi prabilarasapajjavehi mahurarasapajjavehi ya chaTThANavaDie; kakkhaDaphAsapajjavehi mauyaphAsapajjavehi garuyaphAsapajjavehiM lahuyaphAsapajjavehiM sIyaphAsapajjavehi usiNaphAsapajjavehi niddhaphAsapajjavehi lukkhaphAsapajjavehi ya chaTThANavaDie; prAmiNibohiyaNANapajjavehi suyaNANapajjavehi prohiNANapajjavehi matiaNNANapajjavehi suyaaNNANapajjavehi vibhaMgaNANapajjavehiM cakkhudaMsaNapajjavehiM pracakkhudaMsaNapajjavehi prohidasaNapajjavehi ya chaTThANavaDite, eeNaTheNaM goyamA ! evaM vuccati neraiyANaM no saMkhejjA, no asaMkhejjA, aNaMtA pajjavA pnnnnttaa| [440 pra.] bhagavan ! nairayikoM ke kitane paryAya (paryava) kahe gae haiM ? [440 u.] gautama ! unake ananta paryAya kahe gae haiM / [pra.] bhagavan ! Apa kisa hetu se aisA kahate haiM ki nairayikoM ke paryAya ananta haiM ? [u.] gautama ! eka nAraka dUsare nAraka se dravya kI apekSA se tulya hai| pradezoM kI apekSA se tulya hai; avagAhanA kI apekSA se-kathaMcit (syAt) hona, kathaMcit tulya aura kathaMcit adhika (abhyadhika) hai| yadi hIna hai to asaMkhyAtabhAga hIna hai athavA saMkhyAtabhAga hIna hai; yA saMkhyAtaguNA hIna hai, athavA asaMkhyAtaguNA hIna hai| yadi adhika hai to asaMkhyAtabhAga adhika hai yA saMkhyAtabhAga adhika hai; athavA saMkhyAtaguNA adhika yA asaMkhyAtaguNA adhika hai| __ sthiti kI apekSA se--(eka nAraka dUsare nAraka se) kadAcit hIna, kadAcit tulya aura kadAcit adhika hai| yadi hIna hai to asaMkhyAtabhAga hIna yA saMkhyAtabhAga hIna hai; athavA saMkhyAtaguNa hIna yA asaMkhyAtaguNa hIna hai / agara adhika hai to asaMkhyAtabhAga adhika yA saMkhyAtabhAga :adhika hai| athavA saMkhyAtaguNa adhika yA asaMkhyAtaguNa adhika hai| kRSNavarNa-paryAyoM kI apekSA se-(eka nAraka dUsare nAraka se) kadAcit hIna, kadAcit tulya aura kadAcita adhika hai| yadi hIna hai, to ananta bhAga hIna, asaMkhyAtabhAga hona ya yA saMkhyAtabhAga hIna hotA hai; athavA saMkhyAtaguNa hIna, asaMkhyAtaguNa hIna yA anantaguNa hIna hotA hai| yadi adhika hai to anantabhAga adhika, asaMkhyAtabhAga adhika yA saMkhyAtabhAga adhika hotA hai; athavA saMkhyAtaguNa adhika, asaMkhyAtaguNa adhika yA anantaguNa adhika hotA hai| nIlavarNaparyAyoM, raktavarNaparyAyoM, pItavarNaparyAyoM, hAridravarNaparyAyoM aura zuklavarNaparyAyoM kI apekSA se--(vicAra kiyA jAe to eka nAraka, dUsare nAraka se) SaTsthAnapatita honAdhika hotA hai| sugandhaparyAyoM aura durgandhaparyAyoM kI apekSA se-(eka nAraka dUsare nAraka se) SaTsthAnapatita hInAdhika hai| tiktarasaparyAyoM, kaTurasaparyAyoM, kASAyarasaparyAyoM, AmlarasaparyAyoM tathA madhurarasaparyAyoM kI apekSA se-(eka nAraka dUsare nAraka se) SaTsthAnapatita honAdhika hotA hai / karkazasparza-paryAyoM, mRdu-sparzaparyAyoM, gurusparzaparyAyoM, lasparzaparyAyoM, zItasparzaparyAyoM, uSNasparzaparyAyoM, snigdhasparza Page #395 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 362] [ prajJApanAsUna paryAyoM tathA rUkSa-sparzaparyAyoM kI apekSA se--- (eka nAraka dUsare nAraka se) SaTsthAnapatita hInAdhika hotA hai| (isI prakAra) aAbhinibodhikajJAnaparyAyoM, zrutajJAnaparyAyoM, avadhijJAnaparyAyoM, mati-ajJAnaparyAyoM, zruta-ajJAnaparyAyoM, vibhaMgajJAnaparyAyoM, cakSudarzanaparyAyoM, acakSudarzanaparyAyoM tathA avadhidarzanaparyAyoM kI apekSA se- (eka nAraka dUsare nAraka se) SaTsthAnapatita honAdhika hotA hai / he gautama ! isa hetu se aisA kahA jAtA hai, ki 'nArakoM ke paryAya saMkhyAta nahIM, asaMkhyAta nahIM, kintu ananta kahe haiN|' vivecana--narayikoM ke ananta paryAya : kyoM aura kaise ?--prastuta sUtra meM avagAhanA, sthiti, varNa, gandha, rasa, sparza evaM kSAyopazamikabhAvarUpa jJAnAdi ke paryAyoM kI apekSA se hInAdhikatA kA pratipAdana karake nairayikoM ke anantaparyAyoM ko siddha kiyA gayA hai / prazna kA udbhava aura samAdhAna sAmAnyataH jahA~ paryAyavAn ananta hote haiM, vahA~ paryAya bhI ananta hote haiM, kintu jahA~ paryAyavAn (nAraka) ananta na hoM (asaMkhyAta hoM), vahA~ paryAya ananta kaise hote haiM ? isa Azaya se yaha prazna zrIgautamasvAmI dvArA uThAyA gayA hai / bhagavAn ke dvArA usakA samAdhAna dravya, kSetra, kAla aura bhAva ke parpayoM kI apekSA se kiyA gayA hai| dravya kI apekSA se nArakoM meM tulyatA-pratyeka nAraka dUsare nAraka se dravya kI dRSTi se tulya hai, arthAt-pratyeka nAraka eka-eka jIva-dravya hai / dravya kI dRSTi se unameM koI bheda nahIM hai / isa kathana ke dvArA yaha bhI sUcita kiyA hai ki pratyeka nAraka apane Apa meM paripUrNa evaM svataMtra jIva dravya hai / yadyapi koI bhI dravya, paryAyoM se sarvathA rahita kadApi nahIM ho sakatA, tathApi paryAyoM kI vivakSA na karake kevala zuddha dravya kI vivakSA kI jAe to eka nAraka se dUsare nAraka meM koI vizeSatA nahIM hai| pradezoM kI apekSA se bhI nArakoM meM tulyatA--pradezoM kI apekSA se bhI sabhI nAraka paraspara tulya haiM, kyoMki pratyeka nAraka jIva lokAkAza ke barAbara asaMkhyAtapradezI hotA hai| kisI bhI nAraka ke jIvapradezoM meM kiJcit bhI nyUnAdhikatA nahIM hai| sapradezI aura apradezI kA bheda kevala pudgaloM meM hai, paramANu apradezI hotA hai, tathA dvipradezI, tripradezI Adi skandha sapradezI hote haiN| kSetra (avagAhanA) kI apekSA se nArakoM meM honAdhikatA-avagAhanA kA artha sAmAnyatayA prAkAzapradezoM ko avagAhana karanA-unameM samAnA hotA hai| yahA~ usakA artha hai-- zarIra kI U~cAI / avagAhanA (zarIra kI U~cAI) kI apekSA se saba nAraka tulya nahIM haiN| jaise ratnaprabhApRthvI ke nairayikoM ke vaikriyazarIra kI jaghanya avagAhanA aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga kI aura utkRSTa sAta dhanuSa, tIna hAtha aura chaha aMgula kI hai| Age-Age ko narakapRthviyoM meM uttarottara dugunI-dugunI avagAhanA hotI hai / sAtavIM narakapRthvI meM avagAhanA jaghanya aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga kI aura utkRSTa pAMca sau dhanuSa kI hai| isa dRSTi se kisI nAraka se kisI nAraka kI avagAhanA hIna hai, kisI kI adhika hai, jabaki kisI kI tulya bhI hai| yadi koI nAraka avagAhanA se hIna (nyUna) hogA to vaha asaMkhyAtabhAga yA saMkhyAtabhAga hIna hogA, athavA saMkhyAtaguNa hIna yA asaMkhyAtaguNa hIna hogA, kintu yadi koI nAraka avagAhanA meM adhika hogA to asaMkhyAtabhAga yA saMkhyAtabhAga adhika Page #396 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAMcavAM vizeSapada (paryAyapada)] hogA; athavA saMkhyAtaguNa adhika yA asaMkhyAtaguNa adhika hogaa| yaha honAdhikatA catuHsthAnapatita kahalAtI hai| nAraka asaMkhyAtabhAga hIna yA saMkhyAtabhAga hIna athavA saMkhyAtabhAga adhika yA asaMkhyAtabhAga adhika isa prakAra se hote haiM, jaise-eka nAraka kI avagAhanA 500 dhanuSa kI hai aura dUsare kI avagAhanA hai--aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga kama pAMca sau dhanuSa kI / aMgula kA asaMkhyAtavA~ bhAga pAMca sau dhanuSa kA asaMkhyAtavA~ bhAga hai / ataH jo nAraka aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga kama pAMca sau dhanuSa ko avagAhanA vAlA hai, vaha pAMca sau dhanuSa kI avagAhanA vAle nAraka kI apekSA asaMkhyAtabhAga hIna hai, aura pAMca sau dhanuSa kI avagAhanA vAlA dUsare nAraka se asaMkhyAtabhAga adhika hai / isI prakAra eka nAraka 500 dhanuSa kI avagAhanA vAlA hai, jabaki dUsarA usase do dhanuSa kama hai, arthAt 468 dhanuSa kI avagAhanA vAlA hai / do dhanuSa pAMca sau dhanuSa kA saMkhyAtavA~ bhAga hai| isa dRSTi se dUsarA nAraka pahale nAraka se saMkhyAtabhAga hIna huA, jabaki pahalA (pAMca sau dhanuSa vAlA) nAraka dUsare nAraka (498 dhanuSa vAle) se saMkhyAtamAga adhika huA / isI prakAra koI nAraka eka sau paccIsa dhanuSa kI avagAhanA vAlA hai aura dUsarA pUre pAMca-sodhanuSa kI avagAhanA vAlA hai| eka sau paccosa dhanuSa ke caugune pAMca sau dhanuSa hote haiN| isa dRSTi se 125 dhanuSa ko avagAhanA vAlA, 500 dhanuSa kI avagAhanA vAle nAraka se saMkhyAtaguNa hIna huA aura pAMca sau dhanuSa kI avagAhanA vAlA, eka sau paccIsa dhanuSa kI avagAhanA vAle nAraka se saMkhyAtaguNa adhika huA / isI prakAra koI nAraka aparyApta avasthA meM aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga kI avagAhanA vAlA hai aura dUsarA nAraka pAMca sau dhanuSa kI avagAhanA vAlA hai / aMgula kA asaMkhyAtavA~ bhAga asaMkhyAta se guNita hokara pAMca sau dhanuSa banatA hai / ataH aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga kI avagAhanA vAlA nAraka paripUrNa pAMca sau dhanuSa kI avagAhanA vAle nAraka se asaMkhyAtaguNa hona huA aura pAMca sau dhanuSa kI avagAhanA vAlA nAraka, aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga kI avagAhanA vAle nAraka se asaMkhyAtagaNa adhika huaa| kAla (sthiti) kI apekSA se nArakoM ko nyUnAdhikatA--sthiti (AyuSya kI anubhUti) kI apekSA se koI nAraka kisI dUsare nAraka se kadAcit hIna, kadAcit tulya aura kadAcit adhika hotA hai / avagAhanA kI taraha sthiti kI apekSA se bhI eka nAraka dUsare nAraka se asaMkhyAtabhAga yA saMkhyAtabhAga hIna athavA saMkhyAtaguNA yA asaMkhyAtaguNA hIna hotA hai, athavA asaMkhyAtabhAga yA saMkhyAtabhAga adhika athavA saMkhyAtaguNA yA asaMkhyAtaguNA adhika sthiti vAlA catu:sthAnapatita hotA hai| udAharaNArtha-eka nAraka pUrNa tetIsa sAgaropama kI sthiti vAlA hai, jabaki dUsarA nAraka eka-do samaya kama tetIsa sAgaropama kI sthiti vAlA hai| ataH eka-do samaya kama tetIsa sAgaropama kI sthiti vAlA nAraka, pUrNa tetIsa sAgaropama kI sthiti vAle nAraka se asaMkhyAtabhAga hIna huA, jabaki paripUrNa tetIsa sAgaropama kI sthiti vAlA nAraka, eka do samaya kama tetIsa sAgaropama kI sthiti vAle nAraka se asaMkhyAtabhAga adhika huA; kyoMki eka-do samaya, sAgaropama ke asaMkhyAtaveM bhAga mAtra haiN| isI prakAra eka nAraka tetIsa sAgaropama kI sthiti vAlA hai, aura dUsarA hai-palyopama kama tetIsa sAgaropama kI sthiti vAlA / dasa koTAkoTI palyopama kA eka sAgaropama hotA hai| isa dRSTi se palyopamoM se hona sthiti vAlA nAraka, pUrNa tetIsa sAgaropama sthiti vAle nAraka se saMkhyAtabhAga hIna sthiti vAlA huA, jabaki dUsarA, pahale se saMkhyAtamAga adhika sthiti vAlA huA / isI prakAra eka nAraka tetIsa sAgaropama kI sthiti vAlA hai, jabaki dUsarA hai-eka sAgaropama kI sthiti vaalaa| inameM eka sAgaropama-sthiti vAlA, tetIsa sAgaropama-sthiti vAle nAraka se saMkhyAtaguNa-hIna huA, Page #397 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [ prajJApanAsUtra kyoMki eka sAgara ko tetIsa sAgara se guNA karane para tetIsa sAgara hote haiN| isake viparIta tetIsa sAgaropama-sthiti vAlA nAraka eka sAgaropama sthiti vAle nAraka se saMkhyAtaguNa adhika huaa| isI prakAra eka nAraka dasa hajAra varSa kI sthiti vAlA hai, jabaki dUsarA nAraka hai tetIsa sAgaropama kI sthiti vAlA / dasa hajAra ko asaMkhyAta vAra guNita karane para tetIsa sAgaropama hote haiM / ataeva dasa hajAra varSa kI sthiti vAlA nAraka, tetIsa sAgaropama kI sthiti vAle nAraka kI apekSA asaMkhyAtaguNa hona sthiti vAlA huA, jabaki usakI apekSA tetIsa sAgaropama kI sthiti vAlA asaMkhyAtaguNa adhika sthiti vAlA huA / bhAva kI apekSA se nArakoM kI SaTsthAnapatita honAdhikatA-(1) kRSNAdi varNa ke paryAyoM kI apekSA se pudgala-vipAkI nAmakarma ke udaya se hone vAle audayika bhAva kA Azraya lekara varNa, gandha, rasa aura sparza kI hInAdhikatA kI prarUpaNA kI gaI hai / yathA-(1) kRSNavarNa ke paryAyoM kI apekSA se eka nAraka dUsare nAraka se anantabhAgahIna, asaMkhyAtabhAgahIna saMkhyAtabhAgahIna hotA hai, athavA saMkhyAtaguNahIna, asaMkhyAtaguNahIna yA anantaguNahIna hotA hai| yadi adhika hotA hai to anantabhAga, asaMkhyAtabhAga yA saMkhyAta bhAga adhika hotA hai athavA saMkhyAtaguNa, asaMkhyAtaguNa yA anantaguNa adhika hotA hai| yaha SaTsthAnapatita hInAdhikatA hai| isa SaTsthAnapatita honAdhikatA meM jo jisase anantabhAga-hIna hotA hai, vaha sarvajIvAnantaka se bhAga karane para jo labdha ho, use anantaveM bhAga se hIna samajhanA caahie| jo jisase asaMkhyAtabhAga hIna hai, asaMkhyAta lokokAzapradeza pramANarAzi se bhAga karane para jo labdha ho, utane bhAga kama samajhanA cAhie / jo jisase saMkhyAtabhAga hIna ho, use utkRSTasaMkhyaka se bhAga karane para jo labdha ho, usase hIna samajhanA caahie| guNanasaMkhyA meM jo jisase saMkhyeya guNA hotA hai, use utkRSTasaMkhyaka ke sAtha guNita karane para jo (gUNanaphala) rAzilabdha ho, utanA samajhanA caahie| jo jisase asaMkhyAtaguNA hai, use asaMkhyAtalokAkAza pradezoM ke pramANa jitanI rAzi se guNita karanA cAhie aura guNAkAra karane para jo rAzi labdha ho, utanA samajhanA cAhie / jo jisase anantaguNA hai, use sarvajIvAnantaka se guNita karane para jo saMkhyA labdha ho, utanA samajhanA caahie| isI taraha nIlAdi vargoM ke paryAyoM kI apekSA se eka nAraka se dUsare nAraka kI SaTsthAnapatita hInAdhikatA ghaTita kara lenI caahie| isI prakAra sugandha aura durgandha ke paryAyoM kI apekSA se bhI eka nAraka dUsare nAraka kI apekSA SaTsthAnapatita honAdhika hotA hai| vaha bhI pUrvavat samajhanA lenA caahie| tiktAdirasa ke paryAyoM kI apekSA se bhI eka nAraka dUsare nAraka se SaTsthAnapatita hInAdhika hotA hai, isI taraha karkaza Adi sparza ke paryAyoM kI apekSA bhI hInAdhikatA hotI hai, yaha samajha lenA cAhie / kSAyopazamika bhAvarUpa paryAyoM kI apekSA se honAdhikatA-mati Adi tIna jJAna, mati ajJAnAdi tIna ajJAna aura cakSudarzanAdi tIna darzana ke paryAyoM kI apekSA se bhI koI nAraka kisI anya nAraka se hIna, adhika yA tulya hotA hai| inakI hInAdhikatA bhI varNAdi ke paryAyoM kI apekSA se ukta honAdhikatA kI taraha SaTsthAnapatita ke anusAra samajha lenI caahie| Azaya yaha hai ki jisa prakAra pudgalavipAko nAmakarma ke udaya se utpanna hone vAle praudayikabhAva ko lekara nArakoM ko SaTsthAnapatita kahA hai, usI prakAra jIvavipAkI jJAnAvaraNIya prAdi karmoM ke kSayopazama se utpanna 1. prajJApanAsUtra. malaya. vRtti, patrAMka 181-182 Page #398 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAMcavAM vizeSapada (paryAyapada) j [365 hone vAle kSAyopazamika bhAva ko lekara Abhinibodhika jJAna prAdi paryAyoM kI apekSA bhI SaTsthAnapatita hAni-vRddhi samajha lenI caahie|' SaTsthAnapatitatva kA svarUpa-yadyapi kRSNavarNa ke paryAyoM kA parimANa ananta, hai, tathApi asatkalpanA se use dasa hajAra mAna liyA jAe aura sarvajIvAnantaka ko sau mAna liyA jAe to dasa hajAra meM sau kA bhAga dene para sau kI saMkhyA labdha hotI hai| isa dRSTi se eka nAraka ke kRSNavarNaparyAyoM kA parimANa mAna lo dasa sahasra hai aura dUsare ke sau kama dasa sahasra hai / sarvajIvAnantaka meM bhAga dene para sau kI saMkhyA labdha hone se vaha anantavA~ bhAga hai, ataH jisa nAraka ke kRSNavarNa ke paryAya sau kama dasa sahasra haiM vaha pUre dasa sahasra kRSNavarNaparyAyoM vAle nAraka ko apekSA anantabhAgahIna kahalAtA hai / usakI apekSA se dUsarA pUrNa dasa sahasra kRSNavarNaparyAyoM vAloM nAraka anantabhAga-adhika hai| isI prakAra dasa sahasra parimita kRSNavarNa ke paryAyoM meM lokAkAza ke pradezoM ke rUpa meM kalpita pacAsa se bhAga diyA jAe to do sau saMkhyA AtI hai, yaha asaMkhyAtavA~ bhAga kahalAtA hai| isa dRSTi se kisI nAraka ke kRSNavarNa-paryAya do sau kama dasa hajAra haiM aura kisI ke pUre dasa hajAra haiN| inameM se do sau kama dasa hajAra kRSNavarNa-paryAya vAlA nAraka parNa dasa hajAra kRSNavarNaparyA nAraka se asaMkhyAtabhAgahIna kahalAtA hai aura paripUrNa kRSNa vAlA nAraka, do sau kama dasa sahasra vAle kI apekSA asaMkhyAtabhAgaadhika kahalAtA hai| isI prakAra pUrvokta dasa sahasrasaMkhyaka kRSNavarNaparyAyoM meM saMkhyAtaparimANa ke rUpa meM kalpita dasa saMkhyA kA bhAga diyA jAe to eka sahasra saMkhyA labdha hotI hai| yaha saMkhyA dasa hajAra kA saMkhyAtavA bhAga hai| mAna lo, kisI nAraka ke kRSNavarNaparyAya meM saMkhyAta parimANa ke rUpa meM kalpita dasa saMkhyA kA bhAga diyA jAe to eka sahasra saMkhyA labdha hotI hai / yaha saMkhyA dasa hajAra kA saMkhyAtavA~ bhAga hai| mAna lo, kisI nAraka ke kRSNavarNaparyAya 6 hajAra haiM aura dUsare nAraka ke dasa hajAra haiM, to nau hajAra kRSNavarNaparyAya vAlA nAraka, pUrNa dasa hajAra kRSNavarNaparyAyavAle nAraka se saMkhyAtabhAgahIna huA; tathA usakI apekSA paripUrNa dasa hajAra kRSNavarNaparyAyavAlA nAraka saMkhyAtabhAga-adhika huA / isI prakAra eka nAraka ke kRSNavarNaparyAya eka sahasra haiM, dUsare nAraka ke dasa sahasra haiN| yahA~ utkRSTa saMkhyA ke rUpa meM kalpita dasa saMkhyA ko hajAra se gaNAkAra karane para dasasahanasaMkhyA pAtI hai| isa daSTi se eka sahasra kaSNavarNaparyAya vAlA nAraka, dasasahasrasaMkhyaka kRSNavarNaparyAya vAle nAraka se saMkhyAtaguNahIna hai aura usakI apekSA dasa sahasra kRSNavarNaparyAya vAlA nAraka saMkhyAtaguNa-adhika hai| isI prakAra eka nAraka ke kRSNavarNaparyAyoM kA parimANa do sau hai, aura dUsare ke kRSNavarNaparyAyoM kA parimANa dasa hajAra hai| do sau kA yadi asaMkhyAta rUpa meM kalpita pacAsa ke sAtha guNA kiyA jAe to dasa hajAra hotA hai| ataH do sau kRSNavarNaparyAya vAlA nAraka dasa hajAra kRSNavarNa-paryAya vAle nAraka ko apekSA asaMkhyAtaguNa hona hai aura usakI apekSA dasa hajAra kRSNavarNaparyAya vAlA nAraka asaMkhyAtaguNA adhika hai| isI prakAra mAna lo, eka nAraka ke kRSNavarNaparyAya sau haiM, aura dUsare ke dasa hajAra haiN| sarvajIvAntaka parimANa ke rUpa meM parikalpita sau ko sau se guNAkAra kiyA jAe to dasa hajAra saMkhyA hotI hai / ataeva sau kRSNavarNaparyAya vAlA nAraka dasa hajAra kRSNa varNavAle nAraka se anantaguNA hIna hayA aura usakI apekSA dusarA anantagaNA adhika praa| 1. prajJApanAsUtra, malaya. vRtti, patrAMka 182 2. vahI, malaya. vRtti, patrAMka 183 Page #399 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 366] [ prajJApanAsUna niSkarSa-yahA~ kRSNavarNa Adi paryAyoM ko lekara jo SasthAnapatita honAdhikya batAyA gayA hai, usase spaSTa dhvanita ho jAtA hai ki jaba eka kRSNavarNa ko lekara hI anantaparyAya hote haiM to sabhI vargoM ke paryAyoM kA to kahanA hI kyA? isake dvArA yaha bhI sUcita kara diyA hai ki jIva svanimittaka evaM paranimittaka vividha pariNAmoM se yukta hotA hai| karmodaya se prApta zarIra ke anusAra usake (jIva ke) prAtmapradezoM meM saMkoca-vistAra to hotA hai, kintu hInAdhikatA nahIM hotii| asurakumAra Adi bhavanavAsI devoM ke ananta paryAya 441. asurakumArANaM bhaMte ! kevatiyA paz2javA paNNatA ? goyamA ! praNaMtA pajjavA pnnnnttaa| se keNaTheNaM bhaMte ! evaM buccai asurakumArANaM aNaMtA pajjavA paNNattA? goyamA ! asurakumAre asurakumArassa davaTThayAe tulle, padesaTTayAe tulle, progAhaNaTThayAe cauDhANavaDie, ThitIe cauThANavaDie, kAlavaNNapajjavehi chaTThANavaDie, evaM golavaNNapajjavehi lohiyavaNNapajjavehiM hAlidavaNNapajjavehi suvikalavaNNapajjavehi, subbhigaMdhapajjavehiM dunibhagaMdhapajjavehi tittarasapajjavehi kaDuparasapajjavehiM kasAyarasapajjavehi aMbilarasapajjavehiM mahurarasapajjavehi, kakkhaDaphAsapajjavehi mauyaphAsapajjavehi garuyaphAsapajjavehi lahuyaphAsapajjavehiM sotaphAsapajjavehi usiNaphAsapajjavehi niddhaphAsapajjavehi lukkhaphAsapajjavehi, prANibohiyaNANapajjavehi sutaNANapajjavehi prohiNANapajjavehi, matiaNNANapajjavehi suyaaNNANapajjavehi vibhaMgaNANapajjavehi, cakkhudaMsaNapajjabehiM acakkhudaMsaNapajjavehiM prohidasaNapajjavehi ya chaTThANavaDite, se tegaTTeNaM goyamA! evaM vuccati asurakumArANaM praNaMtA pajjavA pnnnnttaa| [441 pra.] bhagavan ! asurakumAroM ke kitane paryAya kahe haiM ? [441 u.] gautama ! unake anantaparyAya kahe haiN| [pra.] bhagavan ! kisa hetu se aisA kahA jAtA hai ki 'asurakumAroM ke paryAya ananta haiM ?' [u.] gautama ! eka asurakumAra dUsare asurakumAra se dravya kI apekSA se tulya hai, pradezoM kI apekSA se tulya hai; (kintu) avagAhanA kI apekSA se catuHsthAnapatita hai, sthiti kI apekSA se catu:sthAnapatita hai, kRSNavarNaparyAyoM kI apekSA se SasthAnapatita hai| isI prakAra nIlavarNa-paryAyoM, rakta(lohita)varNa-paryAyoM, hAridravarNa-paryAyoM, zuklavarNa-paryAyoM kI apekSA se; tathA sugandha aura durgandha ke paryAyoM kI apekSA se; tiktarasa-paryAyoM, kaTurasa-paryAyoM, kASAyarasa-paryAyoM, Amlarasa-paryAyoM evaM madhurasa-paryAyoM kI apekSA se; tathA karkazasparza-paryAyoM, mRdusparza-paryAyoM, gurusparza-paryAyoM, laghusparza-paryAyoM, zItasparza-paryAyoM, uSNasparza-paryAyoM, snigdhasparza-paryAyoM, aura rUkSasparza-paryAyoM kI apekSA se tathA AbhinibodhikajJAna-paryAyoM, zrutajJAna-paryAyoM, avadhijJAna-paryAyoM, mati-ajJAnaparyAyoM, zruta-ajJAna-paryAyoM, vibhaMgajJAna-paryAyoM, cakSudarzanaparyAyoM, acakSudarzana-paryAyoM aura avadhi 1. prajJApanAsUtra, malaya. vRtti, patrAMka 184 . Page #400 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAMcavAM vizeSapada (paryAyapada)] [ 367 darzana-paryAyoM kI apekSA se SaTsthAnapatita (hInAdhika) hai| he gautama ! isI kAraNa se aisA kahA jAtA hai ki asurakumAroM ke paryAya ananta kahe haiN| 442. evaM jahA neraiyA jahA asurakumArA tahA nAgakumArA vi jAva thnniykumaaraa| [442] isI prakAra jaise nairayikoM ke (anantaparyAya kahe gae haiM,) aura asurakumAroM ke kahe haiM, usI prakAra nAgakumAroM se lekara yAvat stanitakumAroM ke (anantaparyAya kahane cAhie / ) / vivecana-asurakumAra prAdi bhavanayatidevoM ke anantaparyAya-prastuta do sUtroM (441-442) meM asurakumAra se lekara stanitakumAra taka ke bhavanapatiyoM ke anantaparyAyoM kA, nairayikoM ke atidezapUrvaka sayuktika nirUpaNa kiyA gayA hai| asurakumAroM ke paryAyoM ko anantatA- eka asura kumAra dUsare asurakumAra se pUrvokta sUtrAnusAra dravya aura pradezoM kI apekSA se tulya hai, avagAhanA aura sthiti ke paryAyoM kI dRSTi ke pUrvavata catuHsthAnapatita hInAdhika haiM tathA kRSNAdivarNa, sugandha-durgandha, tikta Adi rasa, karkaza Adi sparza evaM jJAna, ajJAna evaM darzana ke paryAyoM kI apekSA se pUrvavat SaTsthAnapatita haiM / Azaya yaha hai ki kRSNavarNa ko lekara anantaparyAya hote haiM, to sabhI vargoM ke paryAyoM kA to kahanA hI kyA ? isa hetu se asurakumAroM ke ' anantaparyAya siddha ho jAte haiM / pAMca sthAvaroM (ekendriyoM) ke anantaparyAyoM kI prarUparaNA-- 443. puDhavikAiyANaM bhaMte ! kevatiyA pajjavA paNNattA ? goyamA ! aNaMtA pajjavA paNNattA / se keNaTheNaM bhaMte ! evaM vuccati puDhavikAiyANaM praNatA pajjavA paNNattA? goyamA ! puDhavikAie puDhavikAiyassa davaTThayAe tulle, padesaTTayAe tulle; aogAhaNaTTayAe siya hoNe siya sulle siya prabhaie-jadi hoNe asaMkhejjatibhAgahINe vA saMkhejjatibhAgahINe vA saMkhejjaguNahINe vA asaMkhejjaguNahoNe bA, aha abbhahie asaMkhejjatibhAgaprabhatie vA saMkhejjatibhAgaamahie vA saMkhejjaguNaprabhahie vA asaMkhejjaguNaprabhahie vA; ThitIe siya hINe siya tulle siya abbhahie-jati hoNe asaMkhejjabhAgahoNe vA saMkhejjabhAgahoNe vA saMkhejjaguNahINe vA, aha abbhatie asaMkhejjabhAgamabhatie vA saMkhejjabhAgamabhatie vA saMkhejjaguNaprabhatie vA; varNehi gaMdhehiM rasehi phAsehi, matiaNNANapajjavehi suyaaNNANapajjavehi acavakhudaMsaNapajjavehi chaTThANavaDite / [443 pra] bhagavan ! pRthvIkAyikoM ke kitane paryAya kahe gae haiM ? [443 u.] gautama ! (unake) ananta paryAya kahe haiN| [pra.] bhagavan ! kisa hetu se aisA kahA jAtA hai ki pRthvIkAyika jIvoM ke ananta paryAya haiM ? [u.] gautama ! eka pRthvIkAyika dUsare pRthvIkAyika se dravya kI apekSA se tulya hai, (prAtma) pradezoM kI apekSA se (bho) tulya hai, (kintu) avagAhanA kI apekSA se kadAcit hIna hai, kadAcit - tulya hai aura kadAcit adhika hai| yadi hIna hai to asaMkhyAtabhAga hIna hai athavA saMkhyAtabhAga hIna hai, 1. prajJApanAsUtra, prameyabodhinI TIkA, bhA-2, pra. 576 se 579 taka Page #401 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 368] [prajJApanAsUtra athavA saMkhyAtaguNa hIna hai, yA asaMkhyAtaguNa hIna hai| yadi adhika hai to asaMkhyAtabhAga adhika haiM yA saMkhyAtabhAga adhika hai, athavA saMkhyAtaguNa adhika hai athavA asaMkhyAtaguNa adhika hai / sthiti kI apekSA se kadAcit hIna hai kadAcit tulya hai, kadAcit adhika hai / yadi hIna hai to asaMkhyAtabhAga hona hai, yA saMkhyAtabhAga hIna hai, athavA saMkhyAtagaNa hIna hai| yadi adhika hai to asaM adhika hai, yA saMkhyAta bhAga adhika hai, athavA saMkhyAtaguNa adhika hai / varNoM (ke paryAyoM) gandhoM, rasoM aura sparzoM (ke paryAyoM) kI apekSA se, mati-ajJAna-paryAyoM, zruta-ajJAnaparyAyoM evaM acakSudarzanaparyAyoM kI apekSA se (eka pRthvIkAyika dUsare pRthvI kAyika se) SaTsthAnapatita hai| 444. prAukAiyANaM bhaMte ! kevatiyA pajjavA paNNatA? goyamA ! aNaMtA pajjavA pnnnnttaa| se keNaTheNaM bhaMte ! evaM buccati pAukAiyANaM aNaMtA pajjavA paNNatA ? goyamA ! pAukAie pAukAiyassa davaDhayAe tulle, padesatAe tulle, progAhaNaTTayAe cauDhANavaDite, ThitIe tiDhANavaDite, vaNNa-gaMdha-rasa phAsa-matiaNNANa-sutaaNNANa-pracakkhudaMsaNapajjavehi ya chtttthaannvddite| [444 pra.] bhagavan ! apkAyika jIvoM ke kitane paryAya kahe haiM ? [444 u.] gautama (unake) anantaparyAya kahe gae haiN| [pra.] bhagavan ! aisA kisa kAraNa se kahA jAtA hai ki apkAyika jIvoM ke anantaparyAya haiM ? [u] gautama ! eka apkAyika dUsare apkAyika se dravya kI apekSA se tulya hai, pradezoM ko apekSA se (bhI) tulya hai, (kintu) avagAhanA kI apekSA se catu:sthAnapatita (hInAdhika) hai, sthiti kI apekSA se tristhAna-patita (hInAdhika) hai| varNa, gandha, rasa, sparza mati-ajJAna, zrata-ajJAna aura acakSudarzana ke paryAyoM kI apekSA se SaTsthAnapatita (hInAdhika) hai / 445. teukkAiyANaM pucchaa| goyamA ! praNatA pajjavA pnnnnttaa| se keNaTheNaM bhaMte ! evaM baccati teukAiyANaM praNatA pajjavA paNNatA? goyamA ! teukkAie teukkAiyassa davaDhayAe tulle, padesaTTayAe tulle, zrogAhaNaTTayAe cauDhANavaDite, ThitIe tiDhANavaDite, vaNNa-gaMdha-rasa-phAsa-matiaNNANa-suyaaNNANa-pracakkhudaMsaNapajjavehi ya chtttthaannvddite| {445 pra.] bhagavan ! tejaskAyika jIvoM ke kitane paryAya kahe gae haiM ? [445 u.] gautama ! (unake) anantaparyAya kahe gae haiN| [pra.] bhagavan ! aisA kisa hetu se kahA jAtA hai ki tejaskAyika jIvoM ke anantaparyAya haiM ? [u.] gautama ! eka tejaskAyika, dUsare tejaskArika se dravya kI apekSA se tulya hai, pradezoM ko apekSA se (bhI) tulya hai, kintu) avagAhanA kI apekSA se catuHsthAnapatita (hInAdhika) hai / Page #402 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAMcavA~ vizeSapada (paryAyapada)] [369 sthiti kI apekSA se tristhAnapatita (hInAdhika) ha, tathA varNa, gandha, rasa, sparza, mati-ajJAna, zrutaajJAna aura acakSudarzana ke paryAyoM kI apekSA se SaTsthAnapatita (hInAdhika) hai| 446. vAukkAiyANaM pucchaa| goyamA ! vAukAiyANaM aNaMtA pajjavA paNNattA ! se kepaTTeNaM bhaMte ! evaM vuccati vAukAiyANaM aNaMtA pajjavA paNNatA? goyamA ! vAukAie vAukAiyassa davaTTayAe tulle, padesaTTayAe tulle, ogAhaNaTTayAe cauTThANavADite, ThitIe tiDhANavaDite, vaNNa-gaMdha-rasa-phAsa-matiaNNANa-suyaaNNANa-pracakkhudaMsaNapajjavehi ya chtttthaannvddite| [446 pra.] bhagavan ! vAyukAyika jIvoM ke kitane paryAya kahe gae haiM ? [446 u.] gautama ! (vAyukAyika jIvoM ke) ananta paryAya kahe gae haiN| [pra.] bhagavan ! aisA kisa kAraNa se kahA jAtA hai ki 'vAyukAyika jIvoM ke ananta paryAya kahe gae haiM ?' [u.] gautama ! eka vAyukAyika, dUsare vAyukAyika se dravya kI apekSA se tulya hai, pradezoM ko apekSA se tulya hai. (kintu) avagAhanA kI apekSA se catu:sthAnapatita (hInAdhika) hai / sthiti kI apekSA se tristhAnapatita (hInAdhika) hai / varNa, gandha, rasa, sparza tathA mati-ajJAna, zruta-ajJAna aura acakSudarzana ke paryAyoM kI apekSA se SaTsthAnapatita (hInAdhika) hai / 447. baNapphaikAiyANaM bhaMte ! kevatiyA pajjavA paNNatA ? goyamA ! aNaMtA pajjavA paNNattA / se keNadveNaM bhaMte ! evaM buccati baNakaikAiyANaM aNaMtA pajjavA paNNatA? goyamA ! baNaSphaikAie vaNapphaikAiyassa davvaTThayAe tulle, padesaTTayAe tulle, progAhaNaTThayAe cauDhANavaDite, ThitIe tidvANavaDie, vaNa-gaMdha-rasa-phAsa-matiaNNANa-suyaaNNANa-pracakkhudaMsaNapajjavehi ya chaTThAgaDite, se teNaTheNaM goyamA! evaM buccati vaNassatikAiyANaM aNaMtA pajjavA pnnnnttaa| [447 pra.] bhagavan ! vanaspatikAyika jIvoM ke kitane paryAya kahe gae haiM ? [447 u.] gautama ! (unake) ananta paryAya kahe gae haiN| [pra.] bhagavan ! kisa kAraNa se aisA kahA jAtA hai ki vanaspatikAyika jIvoM ke ananta paryAya haiM ? [u.] gautama ! eka vanaspatikAyika dUsare vanaspatikAyika se dravya kI apekSA se tulya hai, pradezoM kI apekSA se (bhI) tulya hai, (kintu) avagAhanA kI apekSA se catuHsthAnapatita hai tathA sthiti kI apekSA se tristhAnapatita hai kintu varNa, gandha, rasa aura sparza ke tathA mati-ajJAna, zruta-ajJAna Page #403 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 370] [ prajJApanAsUtra aura acakSudarzana ke paryAyoM kI apekSA se SaTsthAna-patita(hInAdhika) hai| isa kAraNa se he gautama ! aisA kahA jAtA hai ki vanaspatikAyika jIvoM ke ananta paryAya kahe gae haiN| vivecana-pAMca sthAvaroM ke anantaparyAyoM kI prarUpaNA-prastuta pAMca sUtroM (sU. 443 se 447 taka) meM pRthvIkAyika se lekara vanaspatikAyika taka pAMcoM ekendriya sthAvaroM ke pratyeka ke pRthak-pRthaka ananta-ananta paryAyoM kA nirUpaNa kiyA gayA hai / pRthvIkAyika Adi ekendriya jIvoM ke paryAyoM kI anantatA : vibhinna apekSAnoM se-mUlapATha meM pUrvavat avagAhanA kI apekSA se catu:sthAnapatita, sthiti kI apekSA se tristhAnapatita tathA samasta varNa, gandha, rasa aura sparza kI apekSA se evaM mati-ajJAna, zruta-ajJAna aura acakSudarzana ke paryAyoM kI apekSA se pUrvavat SaTsthAnapatita honAdhikatA batA kara ina saba ekendriya jIvoM ke pratyeka ke pRthaka-pRthaka anantaparyAya siddha kiye gae haiM / jahA~ (avagAhanA meM) catuHsthAnapatita honAdhikatA hai, vahA~ eka pRthvIkAyika Adi dUsare pRthvIkAyika Adi se asaMkhyAtabhAga, saMkhyAtabhAga athavA saMkhyAtaguNa yA asaMkhyAtaguNa hIna hotA hai, athavA asaMkhyAtabhAga, saMkhyAtabhAga, yA saMkhyAtaguNa athavA asaMkhyAtaguNa adhika hotA hai / yadyapi pRthvIkAyika jIvoM kI avagAhanA aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga Na hotI hai, kintu aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga ke bhI asaMkhyAta bheda hote haiM, isa kAraNa pRthvIkAyika jIvoM kI pUrvokta catu:sthAnapatita honAdhikatA meM koI virodha nahIM hai / jahA~ (sthiti meM) tristhAnapatita honAdhikatA hotI hai, vahA~ pRthvIkAyikAdi meM hInAdhikatA isa prakAra samajhanI cAhie.--eka ekendriya dUsare ekendriya se asaMkhyAtabhAga yA saMkhyAtabhAga hIna athavA saMkhyAtaguNA hIna hotA hai athavA asaMkhyAtabhAga adhika, saMkhyAtabhAga adhika yA saMkhyAtaguNa adhika hotA hai / inakI sthiti meM catu:sthAnapatita hInAdhikatA nahIM hotI, kyoMki inameM asaMkhyAtaguNahAni aura asaMkhyAtaguNavRddhi sambhava nahIM hai / isakA kAraNa yaha hai ki pRthvIkAyika Adi kI sarvajaghanya Ayu kSullakabhavagrahaNaparimita hai| kSullakabhava kA parimANa do sau chappana prAvalikAmAtra hai| do ghar3I kA eka muhUrta hotA hai / aura isa eka muhUrta meM 65536 bhava hote haiM / isake atirikta pRthvIkAya Adi kI utkRSTa sthiti bhI saMkhyAta varSa kI hI hotI hai| ata: inameM asaMkhyAtaguNA hAni-vRddhi (nyUnAdhikatA) nahIM ho sktii| aba rahI bAta asaMkhyAtabhAga, saMkhyAtabhAga aura saMkhyAtaguNA hAnivRddhi kI, vaha isa prakAra hai / jaise-eka pRthvIkAyika kI sthiti paripUrNa 22 hajAra varSa kI hai, aura dUsare kI eka samaya kama 22000 varSa kI hai, inameM se paripUrNa 22000 varSa kI sthiti vAle pRthvIkAyika kI apekSA, eka samaya kama 22000 varSa kI sthiti vAlA pRthvIkAyika asaMkhyAtabhAga hIna kahalAegA, jabaki dUsarA asaMkhyAtabhAga adhika khlaaegaa| isI prakAra eka kI paripUrNa 22000 varSa kI sthiti hai, jabaki dUsare kI antarmuhUrta Adi kama 22000 varSa kI hai| antamuharta Adi bAIsa hajAra varSa kA saMkhyAtavA~ bhAga hai| ata: pUrNa 22 hajAra varSa kI sthiti vAle kI apekSA antarmuhUrta kama 22 hajAra varSa kI sthiti vAlA saMkhyAta-bhAga hIna hai aura usakI apekSA antarmuhUrta kama 22000 varSa kI sthiti vAlA saMkhyAtabhAga adhika hai| isI prakAra eka pRthvIkAyika kI pUrI 22000 varSa kI sthiti hai, aura dUsare kI antarmuhUrta kI, eka mAsa kI, eka varSa kI yA eka hajAra varSa kI hai| antamuharta Adi kisI niyata saMkhyA se guNAkAra karane para 22000 varSa kI saMkhyA hotI hai / ata: antarmuhUrta Adi kI AyuvAlA pRthvIkAyika, pUrNa bAIsa hajAra varSa kI sthiti vAle kI apekSA saMkhyAtaguNa-hIna hai aura isakI apekSA 22000 barSa kI Page #404 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAMcavA~ vizeSapara (paryAyapada)] [371 sthiti vAlA pRthvIkAyika saMkhyAtaguNa adhika hai| isI prakAra apkAyika se vanaspatikAyika taka ke ekendriya jIvoM kI apanI-apanI sthiti ke anusAra tristhAnapatita nyUnAdhikatA samajha lenI cAhie / ___ bhAvoM (varNAdi yA mati-ajJAnAdi ke paryAyoM) kI apekSA se SaTsthAnapatita nyUnAdhikatA hotI hai, vahA~ use isa prakAra samajhanA cAhie---eka pRthvIkAyika Adi, dUsare pRthvIkAyika Adi se anantabhAgahIna, asaMkhyAtabhAgahIna aura saMkhyAtabhAgahIna athavA saMkhyAtaguNahIna, asaMkhyAtaguNahIna aura anantaguNahIna tathA anantabhAga-adhika, asaMkhyAtabhAga-adhika aura saMkhyAtabhAga-adhika tathA saMkhyAtaguNA, asaMkhyAtaguNA aura anantaguNA adhika hai| isI prakAra pRthvIkAyika jIva ke vargAdi yA matiprajJAnAdi vibhinna bhAvaparyAyoM kI apekSA se SaTsthAnapatita hInAdhikatA kI taraha apkAyika Adi ekendriyajIvoM kI SaTsthAnapatita hInAdhikatA samajha lenI caahie| ina saba dRSTiyoM se pRthvIkAyikAdi pratyeka ekendriya jIva ke paryAyoM kI anantatA siddha hotI hai|' vikalendriya evaM tiyaMca paMcendriya jIvoM ke ananta paryAyoM kA nirUpaNa 448. beiMdiyANaM pucchaa| goyamA ! aNaMtA pajjavA paNNatA / se keNaTheNaM bhaMte ! evaM buccati beiMdiyANaM praNatA pajjavA paNNatA? goyamA ! beiMdie beiMdiyassa dabaTuyAe tulle, padesaTTayAe tulle, progAhaNaTTayAe siya hoNe siya tulle siya prabhahiejati hoNe prasaMkhejjatibhAgahINe vA saMkhejjatibhAgahINe vA saMkhejjaguNahINe vA asaMkhejjaguNahINe vA, aha anmahie asaMkhejjabhAgamamahie vA saMkhejjabhAgamabhahie vA saMkhejjaguNamabhaie vA asaMkhejjaguNamanbhahae vA; ThitIe tiDhANavaDite; vaNNa-gaMdha-rasa-phAsa-prAbhiNibohiyaNANa-sutaNANa-matiaNNANa-suta aNNANa-pracakkhudaMsaNapajjavehi ya chaTThANavaDite / [448 pra.] bhagavan ! dvIndriya jIvoM ke kitane paryAya kahe gae haiM ? [448 u] gautama ! ananta paryAya kahe gae haiN| [pra.] bhagavan ! kisa kAraNa se aisA kahA jAtA hai ki dvIndriya jIvoM ke ananta paryAya haiM ? [u.] gautama ! eka dvIndriya jIva dUsare dvIndriya se dravya kI apekSA se tulya hai, pradezoM kI apekSA se tulya hai, (kintu) avagAhanA kI dRSTi se kadAcit hIna hai, kadAcit tulya hai, aura kadAcit adhika hai / yadi hIna hotA hai, (to) yA to asaMkhyAtabhAga hIna hotA hai, yA saMkhyAtabhAgahIna hotA hai, athavA saMkhyAtaguNa hIna yA asaMkhyAtaguNa hIna hotA hai| agara adhika hotA hai to asaMkhyAtabhAga adhika, yA saMkhyAtabhAga adhika, athavA saMkhyAtaguNA yA asaMkhyAtaguNA adhika hotA hai| sthiti kI apekSA se tristhAna-patita hInAdhika hotA hai, tathA varNa-gandha-rasa-sparza ke tathA prAbhini 1. prajJApanAsUtra, malaya. vRtti, patrAMka 186 Page #405 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 372] [ prajJApanAsUtra bodhika jJAna, zrutajJAna, mati-ajJAna, zruta-ajJAna aura pracakSudarzana ke paryAyoM kI apekSA se SaTsthAnapatita (hInAdhika) hai| 446. evaM teiMdiyA vi| 449] isI prakAra zrIndriya jIvoM ke (paryAyoM kI anantatA ke) viSaya meM samajhanA cAhie / 450. evaM cauridiyA vi / NavaraM do daMsaNA-cakkhudaMsaNaM acakkhudaMsaNaM ca / [450[ isI taraha caturindriya jIvoM (ke paryAyoM) kI anantatA hotI hai| vizeSa yaha hai ki unameM cakSudarzana bhI hotA hai / (ataeva inake paryAyoM kI apekSA se bhI caturindriya kI anantatA samajha lenI caahie|) 451. paMceMdiyatirikkhajoNiyANaM pajjavA jahA neraiyANaM tahA bhANitavvA / [451] paMcendriya tiryaJcayonika jIvoM ke paryAyoM kA kathana nairayikoM ke samAna (440 sUtrAnusAra) kahanA caahie| vivecana-vikalendriya evaM tiryacapaMcendriya jIvoM ke anantaparyAyoM kA nirUpaNa--prastuta cAra sUtroM (sU. 448 se 451 taka) meM dvIndriya, trIndriya, caturindriya evaM tiryaJca paMcendriya jIvoM ke ananta paryAyoM kA sayuktika nirUpaNa kiyA gayA hai| vikalendriya evaM tiryaJcapaMcendriya jIvoM ke anantaparyAyoM ke hetu-ina saba meM dravya aura pradeza kI apekSA paraspara samAnatA hone para bhI avagAhanA kI dRSTi se pUrvavat catu:sthAnapatita, sthiti kI dRSTi se tristhAnapatita evaM varNAdi ke tathA matijJAnAdi ke paryAyoM kI dRSTi se SaTsthAnapatita nyUnAdhikatA hotI hai, isa kAraNa inake paryAyoM kI anantatA spaSTa hai|' manuSyoM ke anantaparyAyoM kI sayuktika prarUparaNA 452. maNussANaM bhaMte ! kevatiyA pajjavA paNNatA ? goyamA ! aNaMtA pajjavA paNNattA ? se keNaTheNaM bhaMte ! evaM buccati maNussANaM aNatA pajjavA paNNattA ? goyamA ! maNusse maNussassa davaTTayAe tulle, paesaTTayAe tulle, progAhaNaTTayAe cauDhANavaDite, ThitIe cauDhANavaDite, vaNNa-gaMdha-rasa-phAsa-prAmiNibohiyaNANa-sutaNANa-prohiNANa-maNapajjavaNANapajjavehi ya chaTThANavaDite, kevalaNANapajjavehi tulle, tihi aNNANehi tihiM desaNehi chaTThANavaDite, kevaladasaNapajjavehi tulle| [452 pra.] bhagavan ! manuSyoM ke kitane paryAya kahe gae haiM ? [452 u.] gautama ! (unake) anantaparyAya kahe haiM / [pra.] bhagavan ! kisa kAraNa se aisA kahA jAtA hai ki 'manuSyoM ke anantaparyAya haiM ?' 1. prajJApanAsUtra ma. vRtti, patrAMka 186 Page #406 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pA~cavA~ vizeSapada (paryAyapada)] [373 [u.] gautama ! dravya kI apekSA se eka manuSya, dUsare manuSya se tulya hai, pradezoM kI apekSA se bhI tulya hai, (kintu) avagAhanA kI dRSTi se catu:sthAnapatita (hInAdhika) hai, sthiti kI dRSTi se bhI catuHsthAnapatita (hInAdhika) hai, tathA varNa, gandha, rasa, sparza, Abhinibodhika jJAna, zrutajJAna, avadhijJAna evaM manaHparyavajJAna ke paryAyoM kI apekSA se SaTsthAnapatita (hInAdhika) hai, tathA kevalajJAna ke paryAyoM kI dRSTi se tulya hai, tIna ajJAna tathA tIna darzana (ke paryAyoM) kI dRSTi se SaTsthAnapatita hai, aura kevala darzana ke paryAyoM kI apekSA se tulya hai / vivecana-manuSyoM ke anantaparyAyoM ko sayuktika prarUpaNA-prastuta sUtra (452) meM avagAhanA aura sthiti kI dRSTi se catuHsthAnapatita tathA varNa, gandha, rasa, sparza, Abhinibodhika Adi cAra jJAnoM, tIna ajJAnoM aura tIna darzanoM kI apekSA se SaTsthAnapatita honAdhikatA batA kara tathA dravya, pradeza tathA kevalajJAna-kevaladarzana ke paryAyoM kI apekSA se paraspara tulyatA batA kara manuSyoM ke ananta paryAya siddha kiye gae haiN| cAra jJAna, tIna ajJAna, aura tIna darzanoM ko honAdhikatA-pAMca jJAnoM meM se cAra jJAna, tIna ajJAna aura tIna darzana kSAyopazamika haiN| ve jJAnAvaraNa aura darzanAvaraNa ke kSayopazama se utpanna hote haiM, kintu saba manuSyoM kA kSayopazama samAna nahIM hotA / kSayopazama meM taratamatA ko lekara anantabheda hote haiN| ataeva inake paryAya SasthAnapatita hInAdhika kahe gaye haiM, kintu kevala aura kevaladarzana kSAyika hai| ve jJAnAvaraNa aura darzanAvaraNa ke sarvathA kSINa hone para hI utpanna hote haiM, ataeva unameM kisI prakAra kI nyUnAdhikatA nahIM hotii| jaisA eka manuSya kA kevalajJAna yA kevaladarzana hotA hai, vaisA hI sabhI kA hotA hai, isIlie kevalajJAna aura kevaladarzana ke paryAya tulya kahe haiM / sthiti kI apekSA se catuHsthAnapatita kaise--paMcendriyatiryaMcoM aura manuSyoM kI sthiti adhika se adhika tIna palyopama kI hotI hai| palyopama asaMkhyAta hajAra varSoM kA hotA hai| ataH usameM asaMkhyAtaguNI vRddhi aura hAni sambhava hone se use catuHsthAnapatita kahA gayA hai / vAraNavyantara, jyotiSka aura vaimAnika devoM ke ananta paryAyoM kI prarUparaNA 453. vANamaMtarA progAhaNaTTayAe ThitIe ya cauTThANavaDiyA, vaNNAdIhiM chaTThANavaDitA / [453] vANavyantara deva avagAhanA aura sthiti kI apekSA se catuHsthAnapatita (hInAdhika) kahe gae haiM tathA varNa Adi (ke paryAyoM) kI apekSA se SaTsthAnapatita (honAdhika) haiM / 454. joisiya-vemANiyA vi evaM ceva / NavaraM ThitIe tiTThAmavaDitA / [454[ jyotiSka aura vaimAnika devoM (ke paryAyoM) kI hInAdhikatA bhI isI prakAra (pUrvasUtrAnusAra samajhanI caahie|) vizeSatA yaha hai ki inheM sthiti ko apekSA se tristhAnapatita (hInAdhika) samajhanA cAhie / 1. paNNavaNAsutta (mUlapATha-TippaNa yukta), pR. 139-140 2. (ka) prajJApanAsUtra, malayavatti, patrAMka 186, (kha) prajJApanA. prameyabodhinI TIkA bhA-2, pR. 612-613 Page #407 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 374 ] [prajJApanAsUtra vivecana--vANavyantara, jyotiSka aura vaimAnika devoM ke ananta paryAyoM ko prarUpaNA-prastuta do sUtroM (453, 454) meM vANavyantara, jyotiSka aura vaimAnikoM ke ananta paryAya batAne hetu unakI yathAyogya catu:sthAnapatita SaTsthAnapatita tathA tristhAnapatita nyUnAdhikatA kA pratipAdana kiyA gayA hai|' vANavyantaroM ko catuHsthAnapatita tathA jyotiSka-vaimAnikoM kI tristhAnapatita honAdhikatAvANavyantaroM kI sthiti jaghanya 10 hajAra varSa ko, utkRSTa eka palyopama ko hotI hai, ataH vaha bhI cataHsthAnapatita ho sakatI hai, kinta jyotiSkoM aura vaimAnikoM kI sthiti hInAdhikatA hI hotI hai| kyoMki jyotiSkoM ko sthiti jaghanya palyopama ke AThaveM bhAga ko aura utkRSTa eka lAkha varSa adhika palyopama kI hai| ataeva unameM asaMkhyAtaguNI hAni-vRddhi saMbhava nahIM hai / vaimAnikoM kI sthiti jaghanya palyopama kI aura utkRSTa tetIsa sAgaropama kI hai| eka sAgaropama dasa kor3Akor3I palyopama kA hotA hai| ataeva vaimAnikoM meM bhI asaMkhyAtaguNI hAnivRddhi saMbhava nahIM hai| isI kAraNa jyotiSka aura vaimAnikadeva sthiti ko apekSA se tristhAnapatita honAdhika hI hote haiM / vibhinna apekSAoM se jaghanyAdiyukta avagAhanAdi vAle nArakoM ke paryAya 455. [1] jahaNNogAhaNagANaM bhaMte ! neraiyANaM kevatiyA pajjavA paNNattA? goyamA ! aNaMtA pajjavA pnnnnttaa| se keNaTheNaM bhaMte ! evaM vuccati jahaNNogAhaNagANaM neraiyANaM aNatA pajjavA paNNattA ? goyamA ! jahaNNogAhaNae neraie jahaNNogAhaNagassa neraiyassa davaTThayAe tulle, paesaTTayAe tulle, progAhaNaTTayAe tulle, Thitoe cauTThANavaDite, vaNNa-gaMdha-rasa-phAsapajjavehi tihiM NANehiM tihiM aNNAhiM tihi saNehi ya chtttthaannvddite| [455-1 pra.] bhagavan ! jaghanya avagAhanA vAle nairayikoM ke kitane paryAya kahe gae haiM ? [455-1 u.] gautama ! (unake) ananta paryAya kahe haiM / [pra.] bhagavan ! kisa kAraNa se aisA kahA jAtA hai ki 'jaghanya avagAhanA vAle nArakoM ke ananta paryAya haiM ?' [u.] gautama ! eka jaghanya avagAhanA vAlA nairayika, dUsare jaghanya avagAhanA vAle nairayika se dravya kI apekSA se tulya hai, pradezoM kI apekSA se (bhI) tulya hai; avagAhanA kI apekSA se (bhI) tulya hai; (kintu) sthiti kI apekSA se catu:sthAna patita (hInAdhika) hai, aura varNa gandha, rasa aura sparza ke paryAyoM, tIna jJAnoM, tIna ajJAnoM aura tIna darzanoM kI apekSA se SaTsthAnapatita hai / [2] ukkosogAhaNayANaM bhaMte ! neraiyANaM kevatiyA pajjavA paNNatA ? goyamA! aNaMtA pajjavA pnnnnttaa| se keNaTheNaM bhaMte ! evaM vuccati ukkosogAhaNayANaM neraiyANaM praNatA pajjavA paNNatA ? 1. paNNavaNAsuttaM (mUlapATha-TippaNayukta), pR. 140 2. prajJApanAsUtra ma. vRtti, patrAMka 186 Page #408 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAMcavAM vizeSapada (paryAyapada)] [375 __ goyamA ! ukkosogAhaNae Neraie uyakosogAhaNagassa neraiyassa dabdhaTTayAe tulle, padesaTTayAe tulle, progAhaNaTTayAe tulle; ThitIe siya hoNe siya tulle siya amahie-jati hoNe asaMkhejjabhAgahoNe vA saMkhejjabhAgahINe vA, aha abhahie asaMkhejjaibhAgaabhaie vA saMkhejjaibhAgapramaie vA; vaNNa-gaMdha-rasa-phAsapajjavehi tihi jANehi tihi aNNANehiM tihi dasaNehi chtttthaannvddite| [455-2 pra.] bhagavan ! utkRSTa avagAhanA vAle nairayikoM ke kitane paryAya kahe gae haiM ? [455-2 u.] gautama ! ananta paryAya kahe gae haiM / [pra. bhagavan ! aisA kisa kAraNa se kahA jAtA hai ki utkRSTa avagAhanA vAle nairayikoM ke ananta paryAya haiM ? u gautama ! eka utkaSTa avagAhanA vAlA nAraka, dusare utkaSTa avagAhanA vAle se dravya kI apekSA se tulya hai, pradezoM kI apekSA se tulya hai, avagAhanA kI apekSA se (bhI) tulya hai; kintu sthiti kI apekSA se kadAcit hIna hai, kadAcit tulya hai, aura kadAcit adhika hai / yadi hIna hai to asaMkhyAtabhAga hIna hai yA saMkhyAtabhAga hIna hai| yadi adhika hai to asaMkhyAta bhAga adhika hai, athavA saMkhyAtabhAga adhika hai| varNa, gandha, rasa aura sparza ke paryAyoM kI apekSA se tathA tIna jJAnoM, tIna ajJAnoM aura tIna darzanoM kI apekSA se SaTsthAnapatita (honAdhika) hai| [3] ajahaNNukkosogAhaNagANaM bhaMte ! nera iyANaM kevatiyA pajjavA paNNatA? goyamA ! aNaMtA pajjavA pnnnnttaa| se keNaTheNaM bhaMte ! evaM vuccati prajahaSNukkosogAhaNagANaM neraiyANaM praNatA pajjavA paNNatA? goyamA ! ajahaNNukkosogAhaNae gairaie ajahaNNukkosogAhaNagassa gairaiyassa davaTTayAe tulle, padesaTTayAe tulle; ogAhaNaTTayAe siya hoNe siya tulle siya amahie-jati hoNe asaMkhajjabhAgahoNe vA saMkhejjabhAgahoNe vA saMkhejjaguNahINe vA asaMkhejjaguNahINe vA, aha abhatie asaMkhejjatibhAgamabhatie vA saMkhejjatibhAgapramabhatie vA saMkhejjagaNaprabhatie vA asaMkhejjagaNagramAtie vA: ThitIe siya hoNe siya tulle siya prabhatie---jati hoNe asaMkhejjatibhAgahINe vA saMkhejatibhAgahINe vA saMkhejjaguNahoNe vA asaMkhejjaguNahINe vA, aha abhaie asaMkhejjatibhAgaprabhaie vA saMkhejjatibhAgaabbhahie vA saMkhejjaguNaabbhaie vA asaMkhejjaguNagranmahie vA; vaNNa-gaMdha-rasa-phAsapajjavehi tihiM NANehi tihi aNNANehi tihiM daMsaNehiM chaTThANavaDite, se teNaTheNaM goyamA ! evaM vuccati ajahaNNukko sogAhaNagANaM neraiyANaM praNatA pajjavA pnnnnttaa| [455-3 pra.] bhagavan ! ajaghanya-anutkRSTa (madhyama) avagAhanA vAle nairayikoM ke kitane paryAya kahe gae haiM ? _ [455-3 u.] gautama ! ananta paryAya kahe haiM / [pra.] bhagavan ! kisa kAraNa se aisA kahA jAtA hai ki 'madhyama avagAhanA vAle nairayikoM ke ananta paryAya haiM ?' Page #409 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 376 ] [ prajJApanAsUtra [u.] gautama ! madhyama avagAhanA vAlA eka nAraka, anya madhyama avagAhanA vAle nairayika se dravya ko apekSA se tulya hai, pradezoM kI apekSA se tulya hai, avagAhanA kI apekSA se kadAcita hIna, kadAcit tulya aura kadAcit adhika hai| yadi hona hai to, asaMkhyAtabhAga hIna hai athavA saMkhyAtabhAga hIna hai, yA saMkhyAtaguNa hona hai, athavA asaMkhyAtaguNa hIna hai| yadi adhika hai to asaMkhyAta bhAga adhika hai athavA saMkhyAtabhAga adhika hai, athavA saMkhyAtaguNa adhika hai, yA asaMkhyAtaguNa adhika hai| sthiti kI apekSA se kadAcit hIna hai, kadAcit tulya hai aura kadAcit adhika hai| yadi hIna hai to asaMkhyAtabhAga hIna hai, athavA saMkhyAtabhAga hona hai; athavA saMkhyAtaguNa hIna hai, yA asaMkhyAtaguNa hIna hai / yadi adhika hai to prasaMkhyAtabhAga adhika hai athavA saMkhyAtabhAga adhika hai, yA saMkhyAtaguNa adhika hai, athavA asaMkhyAtaguNa adhika hai| varNa, gandha, rasa aura sparza ke paryAyoM kI apekSA se, tIna jJAnoM, tIna ajJAnoM aura tIna darzanoM ko apekSA se SaTsthAnapatita (hInAdhika) hai| he gautama ! isI kAraNa se aisA kahA jAtA hai ki 'madhyama avagAhanA vAle nairayikoM ke ananta paryAya kahe haiN|' 456. [1] jahaNNaThitIyANaM bhaMte ! neraiyANaM kevatiyA pajjavA paNNattA? goyamA ! arNatA pajjavA paNNattA / se keNaTheNaM bhaMte ! evaM vuccai jahaNNaTTitoyANaM neraiyANaM aNatA pajjavA paNNatA ? goyamA ! jahaNNadvitIe neraie jahaNNadvitIyassa neraiyassa davvaTThayAe tulle, padesaTTayAe tulle, progAhaNaTThayAe cauDhANavaDite, ThitIe tulle, vaNNa-gaMdha-rasa-phAsapajjavehi tihiM NANehi tihi aNNANehiM tihiM daMsaNehi ya chtttthaannvddite| [456-1 pra.] bhagavan ! jaghanya sthiti vAle nArakoM ke kitane paryAya kahe gae haiM ? [456-1 u.] gautama ! (unake) anantaparyAya kahe gae haiN| [pra.] bhagavan ! kisa kAraNa se aisA kahA jAtA hai ki jaghanya sthiti vAle nairayikoM ke ananta paryAya haiM ? [u.] gautama ! eka jaghanya sthiti vAlA nAraka, dUsare jaghanya sthiti vAle nAraka se dravya kI apekSA se tulya hai, pradezoM kI apekSA se tulya hai, avagAhanA kI apekSA se catuHsthAnapatita hai; sthiti kI apekSA se tulya hai, varNa, gandha, rasa aura sparza ke paryAyoM kI apekSA se, tathA tIna jJAna, tIna ajJAna evaM tIna darzanoM kI apekSA SaTsthAnapatita (hInAdhika) hai| [2] eva ukkosadvitIe vi| [456-2] isI prakAra utkRSTa sthiti vAle nAraka (ke viSaya meM bhI yathAyogya tulya, catu:sthAnapatita, SaTsthAnapatita Adi kahanA cAhie / [3] prajahaNNukkosadvitIe vi evaM ceva / NavaraM saTTANe cutttthaannvddite| [456-3] ajaghanya-anutkRSTa (madhyama) sthiti vAle nAraka ke viSaya meM bhI isI prakAra kahanA cAhie / vizeSa yaha hai ki svasthAna meM catu:sthAnapatita hai| Page #410 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAMcavA~ vizeSapada (paryAyapada)] [ 377 457. [1] jahaNNaguNakAlayANaM bhaMte ! neraiyANaM kevatiyA pajjavA paNNattA? goyamA ! aNaMtA pajjayA paNNattA / se keNaTheNaM bhaMte ! evaM vuccati jahaNNaguNakAlayANaM neraiyANaM praNatA pajjavA paNNattA ? goyamA ! jahaNNaguNakAlae neraie jahaNNaguNakAlagassa neraiyassa davaTThayAe tulle, padesaTTayAe tulle, progAhaNaTTayAe cauTThANavaDite, ThitIe cauTThANavaDite, kAlavaNNapajjavehi tulle, avasesehi vaNNagaMdha-rasa-phAsapajjavehi tihiM gANehi tihiM aNNANehi tihiM daMsaNehi ya chaTThANavaDite, se teNa?NaM goyamA ! evaM vuccati jahaNNaguNakAlayANaM nerahayANaM aNaMtA pajjavA pnnnnttaa| [457-1 pra.] bhagavan ! jaghanyaguNa kAle nairayikoM ke kitane paryAya kahe gae haiM ? [457-1 u.] gautama ! (unake) ananta paryAya kahe haiN| [pra.] bhagavan ! kisa kAraNa se aisA kahA jAtA hai ki jaghanyaguNa kAle nairiyakoM ke ananta paryAya haiM ? [u.] gautama ! eka jaghanyaguNa kAlA nairayika, dUsare jaghanyaguNa kAle nairayika se dravya kI apekSA se tulya hai, pradezoM kI apekSA se tulya hai, (kintu) avagAhanA kI apekSA se catuHsthAnapatita hai, sthiti kI apekSA se catu:sthAnapatita hai, kAle varNa ke paryAyoM kI apekSA se tulya hai kintu avaziSTa varNa, gandha, rasa aura sparza ke paryAyoM kI apekSA se, tIna jJAna, tIna ajJAna aura tIna darzanoM kI apekSA se SaTsthAnapatita hai| isa kAraNa se he gautama ! aisA kahA gayA ki 'jaghanyaguNa kAle nArakoM ke ananta paryAya kahe haiM / ' [2] evaM ukkosaguNakAlae vi / [457-2] isI prakAra utkRSTaguNa kAle (nArakoM ke paryAyoM ke viSaya meM bhI) samajha lenA caahie| [3] prajahaNNamaNukkosaguNakAlae vi evaM ceva / NavaraM kAlavaNNapajjavehiM chtttthaannvdd'ite| [457-3] isI prakAra ajaghanya-anutkRSTa (madhyama) guNa kAle nairayika ke paryAyoM ke viSaya meM jAna lenA caahie| vizeSa itanA hI hai ki kAle varNa ke paryAyoM kI apekSA se bhI SaTsthAnapatita (hInAdhika) hotA hai| 458. evaM pravasesA cattAri vaNNA do gaMdhA paMca rasA aTTha phAsA bhANitanvA / [458] yoM kAle varNa ke paryAyoM kI taraha zeSa cAroM varNa, do gaMdha, pAMca rasa aura ATha sparza kI apekSA se bhI (samajha lenA caahie|) 456. [1] jahaNNAbhiNibohiyaNANoNaM bhaMte ! neraiyANaM kevatiyA pajjavA paNNatA? goyamA ! jahaNNAAbhiNibohiyaNANINaM NeraiyANaM praNatA pajjavA pnnnnttaa| se keNa?NaM bhaMte ! evaM uccati jahaNNAbhiNibohiyaNANoNaM neraiyANaM arNatA pajjavA paNNatA? Page #411 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 378] [prazApanAsUtra goyamA ! jahaNNAbhiNibohiyaNANI Neraie jahaNNAbhiNibohiyaNANissa neraiyassa davyadvayAe tulle, padesaTutAe tulle, progAhaNaTuyAe cauDhANavaDite, ThitIe cauDhANavaDite, vaNNa-gaMdha-rasa-phAsapajjavehi chaTThANaDite, prAbhiNibohiyaNANapajjavehi tulle, sutaNANamohiNANapajjavehi chaTThANavaDite, tihiM daMsaha chtttthaannvddite| [459-1 pra.] bhagavan ! jaghanya Abhinibodhika jJAnI nairayikoM ke kitane paryAya kahe gae haiM ? [459-1 u.] gautama ! jaghanya prAbhinibodhika jJAnI nairayikoM ke ananta paryAya kahe gae haiN| [pra.] bhagavan ! kisa hetu se aisA kahA jAtA hai ki 'jaghanya Abhinibodhika jJAnI nairayikoM ke ananta paryAya kahe gae haiM ?' ___ [u.] gautama ! eka jaghanya Abhinibodhika jJAnI, dUsare jaghanya Abhinibodhika jJAnI nairayika se dravya kI apekSA se tulya hai, pradezoM kI apekSA se tulya hai, avagAhanA kI dRSTi se catu:sthAnapatita hai, sthiti kI apekSA se (bhI) catu:sthAnapatita hai, varNa, gandha, rasa, aura sparza ke paryAyoM kI apekSA se SaTsthAnapatita hai, Abhinibodhika jJAna ke paryAyoM kI apekSA tulya hai, zrutajJAna aura . avadhijJAna ke paryAyoM kI apekSA se SaTsthAnapatita hai tathA tIna darzanoM kI apekSA (bhI) SaTsthAnapatita hai| [2] evaM ukkosAmiNibohiyaNANI vi| [456-2] isI prakAra utkRSTa Abhinibodhika jJAnI nairayikoM ke (paryAyoM ke viSaya meM samajha lenA caahie|) [3] ajahaNNamaNukkosAbhiNibohiyaNANI vi evaM ceva / navaraM prAbhiNibohiyaNANapajjavehi saTTANe chtttthaannvddile| [459-3] ajaghanya-anutkRSTa Abhinibodhika jJAnI ke paryAyoM ke viSaya meM bhI isI prakAra samajhanA caahie| vizeSa yaha hai ki vaha Abhinibodhika jJAna ke paryAyoM kI apekSA se bhI svasthAna meM SaTsthAnapatita hai| 460. evaM sutaNANI prohiNANI vi / NavaraM jassa NANA tassa aNNANA gasthi / [460] zrutajJAnI aura avadhijJAnI nairayikoM ke paryAyoM ke viSaya meM bhI isI prakAra (AbhinibodhikajJAnIparyAyavat) jAnanA caahie| vizeSa yaha hai ki jisake jJAna hotA hai, usake ajJAna nahIM hotaa| 461. jahA nANA tahA aNNANA vi mANitavvA / navaraM jassa aNNANA tassa nANA na bhvNti| [461] jisa prakAra trijJAnI nairayikoM ke paryAyoM ke viSaya meM kahA, usI prakAra triajJAnI nairayikoM ke paryAyoM ke viSaya meM kahanA caahie| vizeSa yaha hai ki jisake ajJAna hote haiM, usake jJAna nahIM hote| Page #412 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAMcavAM vizeSapada [paryAyapada) ] [279 462. [1] jahaNNacakkhudaMsaNINaM bhaMte ! neraiyANaM kevatiyA pajjavA paNNattA ? goyamA ! praNatA pajjavA pnnnnttaa| se keNaDheNaM bhaMte ! evaM buccati jahaNNacakkhudaMsaNINaM neraiyANaM aNaMtA pajjavA paNNatA ? goyamA ! jahaNNacakkhudaMsaNo NaM neraie jahaNNacakkhudaMsaNissa neraiyassa davyadvayAe tulle, padesaTTayAe tulle, progAhaNaTTayAe cauTThANavaDite, ThitIe cauTThANavaDite, vaNNa-gaMdha-rasa-phAsapajjavehi tihi NANehi tihi aNNAhi chaTThANavaDite, cakkhudaMsaNapajjavehi tulle, acakkhudaMsaNapajjavehi prohidasaNapajjavehi ya chtttthaannvdd'ite| [462-1 pra.] bhagavan ! jaghanya cakSudarzanI nairayikoM ke kitane paryAya kahe gae haiM ? [462-2 u.] gautama ! (unake) anantaparyAya kahe haiM / [pra.] bhagavan ! kisa hetu se aisA kahA jAtA hai ki 'jadhanya cakSudarzanI nairayika ke anantaparyAya kahe haiM ?' u.] gautama ! eka jaghanya cakSudarzanI nairayika, dUsare jaghanya cakSudarzanI nairayika se dravya kI apekSA se tulya hai, pradezoM kI apekSA se tulya hai, avagAhanA kI apekSA se catu:sthAnapatita hai, sthiti kI apekSA se catu:sthAnapatita hai; varNa, gandha, rasa, aura sparza ke paryAyoM kI apekSA se, tathA tIna jJAna aura tIna ajJAna kI apekSA se, SaTsthAnapatita hai| cakSudarzana ke paryAyoM kI apekSA se tulya hai, tathA acakSudarzana aura avadhidarzana ke paryAyoM kI apekSA se SaTsthAnapatita hai| [2] evaM ukkosacakkhudaMsaNI vi / [462-2] isI prakAra utkRSTacakSudarzanI nairayikoM (ke paryAyoM ke viSaya meM bhI samajhanA caahie|) [3] prajahaNNamaNukkosacakkhudaMsaNI vi evaM ceva / navaraM saTTANe chaTThANavaDite / [462-2] ajaghanya-anutkRSTa (madhyama) cakSudarzanI narayikoM ke (paryAyoM ke viSaya meM bhI isI prakAra jAnanA cAhie / ) vizeSa itanA hI hai ki svasthAna meM bhI vaha SaTsthAnapatita hotA hai| 463. evaM cakkhudaMsaNo vi ohivaMsaNI vi| [463] cakSadarzanI nairayikoM ke paryAyoM kI taraha hI pracakSudarzanI nai rayikoM evaM avadhidarzanI nairayikoM ke paryAyoM ke viSaya meM jAnanA caahie| vivecana-jaghanyAdiyukta avagAhanAdi vAle nArakoM ke vibhinna apekSAnoM se paryAya-prastuta 9 sUtroM (sU. 455 se 463 taka) meM jaghanya, utkRSTa aura madhyama avagAhanA Adi se yukta nArakoM ke paryAyoM kA kathana kiyA gayA hai / jadhanya evaM utkRSTa avagAhanA vAle nAraka dravya, pradeza aura pravagAhanA kI dRSTi se tulyajaghanya evaM utkRSTa avagAhanA vAlA eka nAraka, dUsare nAraka se dravya ko apekSA se tulya hai, kyoMki 'pratyeka dravya anantaparyAya vAlA hotA hai, isa nyAya se nAraka jIvadravya eka hote hue bhI anantaparyAya Page #413 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 380] [ prajJApanAsUna vAlA ho sakatA hai| anantaparyAya vAlA hote hue bhI vaha dravya se eka hai, jaise ki anya nAraka eka-eka haiN| isI prakAra pratyeka nAraka jIva lokAkAzapramANa asaMkhyAta pradezoM vAlA hotA hai, isalie pradezoM kI apekSA se bhI vaha tulya hai; tathA avagAhanA kI dRSTi se bhI tulya hai, kyoMki jaghanya aura utkRSTa avagAhanA kA eka hI sthAna hai, usameM taratamatA-hInAdhikatA saMbhava nahIM hai| sthiti kI apekSA catuHsthAnapatita-jaghanya avagAhanA vAle nArakoM kI sthiti meM samAnatA kA niyama nahIM hai| kyoMki eka jaghanya avagAhanA vAlA nAraka 10 hajAra varSa kI sthitivAlA ratnaprabhApRthvI meM hotA hai aura eka utkRSTa sthitivAlA nAraka sAtavIM pRthvI meM hotA hai / isalie jaghanya yA utkRSTa avagAhanA vAlA nAraka sthiti kI apekSA asaMkhyAtabhAga yA saMkhyAtabhAga hIna athavA saMkhyAtaguNa yA asaMkhyAtaguNa hIna bhI ho sakatA hai / athavA asaMkhyAtabhAga yA saMkhyAtabhAga adhika athavA saMkhyAtaguNa yA asaMkhyAtaguNa adhika bhI ho sakatA hai / isalie sthiti kI apekSA se nAraka catu:sthAnapatita hote haiN| jaghanya avagAhanA vAle nAraka ko tIna jJAna yA tIna ajJAna kaise ?--koI garbhaja-saMjJIpaMcendriya jIva nArakoM meM utpanna hotA hai, taba vaha narakAyu ke vedana ke prathama samaya meM hI pUrvaprApta audArikazarIra kA parizATana karatA hai, usI samaya samyagdRSTi ko tIna jJAna aura mithyAdRSTi ko tIna ajJAna utpanna hote haiN| tatpazcAt avigraha se yA vigraha se gamana karake vaha vaikriyazarIra dhAraNa karatA hai, kintu jo sammUcchima asaMjJIpaMcendriya jIva naraka meM utpanna hotA hai, use usa samaya vibhaMgajJAna nahIM hotaa| isa kAraNa jaghanya avagAhanA vAle nAraka ko bhajanA se do yA tIna ajJAna hote haiM, aisA samajha lenA caahie| utkRSTa avagAhanA vAle nAraka sthiti kI apekSA se dvisthAnapatita-utkRSTa avagAhanA vAle sabhI nArakoM kI sthiti samAna hI ho, yA asamAna hI ho, aisA niyama nahIM hai / asamAna hote hae yadi hIna ho to vaha yA to asaMkhyAtabhAgahIna hotA hai yA saMkhyAtabhAgahIna aura agara adhika ho to asaMkhyAtabhAga adhika yA saMkhyAtabhAga adhika hotA hai| isa prakAra sthiti kI apekSA se dvisthAnapatita honAdhikatA samajhanI cahie / yahA~ saMkhyAtaguNa aura asaMkhyAtaguNa hInAdhikatA nahIM hotI, isalie catu:sthAnapatita sambhava nahIM hai, kyoMki utkRSTa avagAhanA vAle nAraka 500 dhanuSya kI U~cAI vAle saptama naraka meM hI pAe jAte haiM; aura vahA~ jaghanya bAIsa aura utkRSTa 33 sAgaropama kI sthiti hai| ataeva isa sthiti meM saMkhyAta-asaMkhyAtabhAga hAnivRddhi ho sakatI hai, kintu saMkhyAta-asaMkhyAtaguNa hAni-vRddhi kI saMbhAvanA nahIM hai|' utkRSTa avagAhanA vAle nArakoM meM tIna jJAna yA tIna prajJAna niyama se-utkRSTa avagAhanA vAle nArakoM meM tIna jJAna yA tIna ajJAna niyamataH hote haiM, bhajanA se nahIM kyoMki utkRSTa avagAhanA vAle nArakoM meM sammUcchima asaMjJIpaMcendriya kI utpatti nahIM hotii| ataH utkRSTa avagAhanA vAlA nAraka yadi samyagdRSTi ho to tIna jJAna aura mithyAdRSTi ho to tIna ajJAna niyamataH hote haiN| madhyama (ajaghanya-anutkRSTa) avagAhanA kA artha-jaghanya aura utkRSTa avagAhanA ke bIca kI avagAhanA ajaghanya-anutkRSTa yA madhyama avagAhanA kahalAtI hai| isa avagAhanA kA jaghanya aura utkRSTa avagAhanA ke samAna niyata eka sthAna nahIM hai| sarvajaghanya avagAhanA aMgula ke 1. (ka) prajJApanA ma. vRtti, patrAMka 188, (kha) prajJApanA prameyabodhinI TIkA bhA. 2, pR. 632 se 638 Page #414 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAMcavAM vizeSapada (paryAyapaba)] [381 asaMkhyAtaveM bhAga kI aura utkRSTa avagAhanA 500 dhanuSya kI hotI hai| ina donoM ke bIca kI jitanI bhI avagAhanAeM hotI haiM, ve saba madhyama avagAhanA kI koTi meM Ato haiM / tAtparya yaha hai ki madhyama avagAhanA sarvajaghanya aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga adhika se lekara aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga kama pAMca sau dhanuSa kI samajhanI caahie| yaha avagAhanA sAmAnya nAraka kI avagAhanA ke samAna catuHsthAnapatita ho sakatI hai|' jaghanyasthiti vAle nAraka sthiti kI apekSA se tulya-jaghanya sthiti vAle eka nAraka se, jaghanyasthiti vAlA dUsarA nAraka sthiti kI dRSTi se samAna hotA hai; kyoMki jaghanya sthiti kA eka hI sthAna hotA hai, usameM kisI prakAra kI hInAdhikatA saMbhava nahIM hai| jaghanya sthiti vAle nAraka pravagAhanA kI apekSA se catuHsthAnapatita-eka jaghanya sthiti vAlA nAraka, dUsare jaghanya sthiti vAle nAraka se avagAhanA meM pUrvokta vyAkhyAnusAra catuHsthAnapatita hInAdhika hotA hai, kyoMki unameM avagAhanA jaghanya aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga se lekara utkRSTa 7 dhanuSa taka pAI jAtI hai| madhyama sthiti vAle nArakoM kI sthiti kI apekSA se catuHsthAnapatita honAdhikatA-jaghanya aura utkRSTa sthiti vAle nArakoM kI sthiti to paraspara tulya kahI gaI hai, magara madhyama sthiti vAle nArakoM kI sthiti meM paraspara catu:sthAnapatita honAdhikya hai, kyoMki madhyama sthiti tAratamya se aneka prakAra kI hai| madhyamasthiti meM eka samaya adhika dasa hajAra varSa se lekara eka samaya kama tetIsa sAgaropama kI sthiti parigaNita hai| isalie isakA catu:sthAnapatita hInAdhika honA svAbhAvika hai| kRSNavarNaparyAya kI apekSA se nArakoM kI tulyatA--jisa nAraka meM kRSNavarNa kA sarvajaghanya aMza pAyA jAtA hai, vaha dUsare sarvajaghanya aMza kRSNavarNa vAle ke tulya hI hotA hai, kyoMki jaghanya kA eka hI rUpa hai, usameM vividhatA yA hInAdhikatA nahIM hotii| jJAna aura ajJAna donoM eka sAtha nahIM rahate-jisa nAraka meM jJAna hotA hai, usameM ajJAna nahIM hotA aura jisameM ajJAna hotA hai usameM jJAna nahIM hotA, kyoMki ye donoM paraspara viruddha haiM / samyagdRSTi ko jJAna aura mithyAdRSTi ko ajJAna hotA hai| jo samyagdRSTi hotA hai, vaha mithyAdRSTi nahIM hotA aura jo mithyAdRSTi hotA hai, vaha samyak dRSTi nahIM hotA / 3 jaghanyAdiyukta pravagAhanA vAle asurakumArAdi bhavanapati devoM ke paryAya 464. [1] jahaNNogAhaNagANaM bhaMte ! asurakumArANaM kevatiyA pajjavA paNNatA ? goyamA! agaMtA pajjavA pnnnnttaa| se keNa-NaM bhaMte ! evaM vuccati jahaNNogAhaNagANaM asurakumArANaM praNatA pajjavA paNNattA ? goyamA ! jahaNNogAhaNae asurakumAre jahaNNogAhaNagassa asurakumArassa dabvaTThayAe tulle, 1. (ka) prajJApanA ma. vRtti, patrAMka 188, (kha) prajJApanA prameyabodhinI TIkA bhA-2, pR. 638 se 639 2. (ka) prajJApanA ma. vRtti, patrAka 189, (kha) prajJApanA prameyabodhinI TIkA bhA-2, pR. 644 se 647 3. (ka) prajJApanA ma. vRtti, patrAMka 189, (kha) prajJApanA prameyabodhinI TIkA bhA-2, pR. 649, 654 Page #415 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 382] [prajJApanAsUtra padesadvayAe tulle, progAhaNaTTayAe tulle, Thitoe cauDhANavaDite, vannAdIhiM chaTThANavaDite, AbhiNibohiyaNANa-sutaNANa-prohiNANapajjavehi tihiM aNNANehi tihiM daMsaNehi ya chtttthaannvddite| [464-1 pra.] bhagavan ! jaghanya avagAhanA vAle asurakumAroM ke kitane paryAya kahe [464-1 u.] gautama ! unake ananta paryAya kahe gae haiN| [pra.] bhagavan ! kisa kAraNa se aisA kahA jAtA hai ki jaghanya avagAhanA vAle asurakumAroM ke ananta paryAya kahe haiM ? [u.] gautama! eka jaghanya avagAhanA vAlA asarakumAra, dusare jaghanya avagAhanA vA asurakumAra se dravya kI apekSA se tulya hai, pradezoM kI apekSA se tulya hai, avagAhanA kI apekSA se bhI tulya hai; (kintu) sthiti kI apekSA se catuHsthAnapatita (hInAdhika) hai, varNa Adi kI dRSTi se SaTsthAnapatita hai; AbhinibodhikajJAna, zrutajJAna evaM avadhijJAna ke paryAyoM, tIna ajJAnoM tathA tIna darzanoM kI apekSA se SaTsthAnapatita hai / [2] evaM ukkosogAhaNae vi| evaM prajahannamaNukkosogAhaNae vi / navaraM ukkosogAhaNae vi asurakumAre ThitIe cutttthaannvddite| [464-2] isI prakAra utkRSTa avagAhanA vAle asurakumAroM ke (paryAyoM ke) viSaya meM (samajha lenA caahie|) tathA isI prakAra madhyama (ajaghanya-anutkRSTa) avagAhanA vAle asurakumAroM ke (paryAyoM ke sambandha meM jAna lenA caahie|) vizeSa yaha hai ki utkRSTa avagAhanA vAle asurakumAra bhI sthiti kI apekSA se catuHsthAnapatita (hInAdhika) haiN| 465. evaM jAva thaNiyakumArA / [465] asurakumAroM (ke paryAyoM kI vaktavyatA) kI taraha hI yAvat stanitakumAroM taka (ke paryAyoM kI vaktavyatA samajha lenI caahie|) vivecanA-jaghanyAdiyukta pravagAhanA vAle asurakumArAdi bhavanavAsiyoM ke paryAya-prastuta do sUtroM (sU. 464-465) meM asurakumAra se lekara stanitakumAra taka jaghanya, utkRSTa aura madhyama avagAhanA vAle dazAvidha bhavanapatiyoM ke ananta paryAyoM kA sayuktika nirUpaNa kiyA gayA hai / jaghanyAdiyukta avagAhanAdi viziSTa ekendriyoM ke paryAya 466. [1] jahaNNogAhaNagANaM bhaMte ! puDhavikAiyANaM kevatiyA pajjavA paNNatA ? goyamA ! aNaMtA pajjavA pnnnntaa| se keNa-NaM bhaMte ! evaM buccati jahaNNogAhaNagANaM puDhavikAiyANaM praNatA pajjavA paNNatA? goyamA ! jahaNNogAhaNae puDhabikAie jahaNNogAhaNagassa puDhavikAiyassa davvaTThayAe tulle, padesaTTayAe tulle, progAhaNaTTayAe tulle, ThitIe tiTThANaDite, vaNNa-gaMdha-rasa-phAsapajjavehi dohi aNNANehi pracakkhudaMsaNapajjavehi ya chaTThANaDite / Page #416 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAMcavAM vizeSapada (paryAyapada)] [383 [466-1 pra. bhagavan ! jaghanya avagAhanA vAle pRthvIkAyika jIvoM ke kitane paryAya prarUpita kiye gae hai ? [466-1 u. gautama ! (unake) ananta paryAya prarUpita kiye gae haiN| [pra. bhagavan ! kisa kAraNa se aisA kahA jAtA hai ki jaghanya avagAhanA vAle pRthvIkAyika jIvoM ke anantaparyAya haiM ? [u.] gautama ! jaghanya avagAhanA vAlA eka pRthvIkAyika, dUsare jaghanya avagAhanA vAle pRthvIkAyika se dravya kI apekSA se tulya hai, pradezoM kI apekSA se tulya hai, avagAhanA kI apekSA se tulya hai, kintu sthiti kI apekSA se tristhAnapatita (hInAdhika) hai, tathA varNa, gandha, rasa aura sparza ke paryAyoM kI apekSA se, do ajJAnoM kI apekSA se evaM acakSudarzana ke paryAyoM kI dRSTi se SaTsthAnapatita hai| [2] evaM ukkosogAhaNae vi| [466-2] isI prakAra utkRSTa avagAhanA vAle pRthvIkAyika jIvoM ke paryAyoM kA kathana bhI karanA caahie| [3] ajahaNNamaNukkosogAhaNae vi evaM ceva / navaraM saTANe ca uddhaannvdd'ite| [466-3] ajaghanya-anutkRSTa (madhyama) avagAhanA vAle pRthvIkAyika jIvoM ke paryAyoM ke viSaya meM bhI aisA hI samajhanA cAhie / vizeSa yaha hai ki madhyama avagAhanA vAle pRthvokAyika jIva svasthAna meM arthAt avagAhanA kI apekSA se bhI catu:sthAnapatita (hInAdhika) haiN| 467. [1] jahaNNadvitIyANaM bhaMte ! puDhavikAiyANaM pucchaa| goyamA ! aNaMtA pajjavA pnnnnttaa| se keNaTheNaM bhaMte ! evaM kuccati jahaNNadvitIyANaM puDhavikAiyANaM praNatA pajjavA paNNatA ? goyamA ! jahaNNaThitIe puDhavikAie jahaNNaThitIyassa puDhavikAiyassa davaTThayAe tulle, padesaTTayAe tulle, progAhaNaTutAe cauTThANavaDite, ThitIe tulle, vaNNa-gaMdha-rasa-phAsapajjavehi matiaNNANa-sutapraNANa-pracakkhudaMsaNapajjavehi ya chaTThANavar3ite / [467-1 pra.] bhagavan ! jaghanya sthiti vAle pRthvIkAyika jIvoM ke paryAya kitane kahe gae haiM? [467-1 u.] gautama ! (unake) anantaparyAya kahe gae haiM / [pra.] bhagavana ! kisa kAraNa se aisA kahA jAtA hai ki 'jaghanya sthiti vAle pRthvIkAyika jIvoM ke ananta paryAya kahe haiM ?' [u.] gautama ! eka jaghanya sthiti vAlA pRthvIkAyika, dUsare jaghanya sthiti vAle pRthvIkAyika se dravya kI apekSA se tulya hai, pradezoM kI apekSA se tulya hai, avagAhanA kI dRSTi se catuHsthAnapatita (hInAdhika) hai, sthiti kI apekSA se tulya hai, tathA varNa, gandha, rasa aura sparza ke paryAyoM, mati-ajJAna, zruta-ajJAna aura acakSu-darzana ke paryAyoM kI apekSA se SaTsthAnapatita hai| Page #417 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 384] [prajJApanAsUtra [2] evaM ukkosaThitIe vi| [467-2] isI prakAra utkRSTa sthiti vAle (pRthvIkAyika jIvoM ke paryAyoM ke viSaya meM bhI samajha lenA caahie|) [3] ajahaNNamaNukkosaThitIe vi evaM ceva / gavaraM saTTANe tiddhaannvddite| [467-3] ajaghanya-anutkRSTa sthiti vAle pRthvIkAyika jIvoM ke paryAyoM ke viSaya meM isI prakAra kahanA cAhie / vizeSa yaha hai ki ve svasthAna meM tristhAnapatita haiN| 468. [1] jahaNNaguNakAlayANaM bhaMte ! puDhavikAiyANaM pucchaa| goyamA ! aNaMtA pajjavA pnnnnttaa| se keNadveNaM bhaMte ! evaM vuccati jahaNNaguNakAlayANaM puDhavikAiyANaM aNaMtA pajjavA paNNatA? goyamA ! jahaNNaguNakAlae puDhavikAie jahaNNaguNakAlagassa puDhavikAiyassa davaTThayAe tulle, padesaTTayAe tulle, progAhaNaTTayAe cauTThANavaDite, ThitIe tiTThANavaDite, kAlavaNNapajjavehi tulle, avasesehi vaNNa-gaMdha-rasa-phAsapajjavehi chaTThANavaDite, dohi aNNANehi pracakkhudaMsaNapajjavehi ya chtttthaannvdd'ite| [468-1 pra.] bhagavan ! jaghanyaguNa kAle pRthvIkAyika jIvoM (ke paryAyoM ke parimANa) kI pRcchA hai ! [468-1 u.] gautama ! unake ananta paryAya kahe gae haiM / [pra.] bhagavan ! kisa kAraNa se aisA kahA jAtA hai ki 'jaghanya guNa kAle pRthviIkAyika jIvoM ke ananta paryAya kahe haiM ?' [u.] gautama ! jaghanya guNa kAlA eka pRthvIkAyika, dUsare jaghanya guNa kAle pRthvIkAyika se dravya kI apekSA se tulya hai, pradezoM kI apekSA se tulya hai; (kintu) avagAhanA kI dRSTi se catuHsthAnapatita hai, sthiti kI apekSA se tristhAnapatita hai; kAle varNa ke paryAyoM kI apekSA se tulya hai; tathA avaziSTa varNa, gandha, rasa, aura sparza ke paryAyoM kI apekSA se SaTsthAnapatita hai; evaM do ajJAnoM aura acakSudarzana ke paryAyoM se bhI SaTsthAnapatita (hInAdhika) hai| [2] evaM ukkosaguNakAlae dhi / [468-2] isI prakAra utkRSTaguNa kAle pRthvIkAyika jIvoM ke (paryAyoM ke viSaya meM kathana karanA caahie|) [3] prajahaNNamaNukkosaguNakAlae vi evaM ceva / NavaraM saTThANe chtttthaannddite| [468-3] madhyama (ajaghanya-anutkRSTa) guNa kAle pRthvIkAyika jIvoM ke paryAyoM ke viSaya meM bhI isI prakAra kahanA cAhie / vizeSa yaha hai ki vaha svasthAna meM SaTsthAnapatita hai| " 466. evaM paMca vaNNA do gaMdhA paMca rasA aDha phAsA bhaannitvvaa| [466] isI prakAra (pRthak-pRthak jaghanya-madhyama-utkRSTaguNa vAle) pAMca varNoM, do gandhoM, Page #418 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAMcavA~ vizeSapada (paryAyapava)] [385 pAMva rasoM aura pATha sparzoM (se yukta pRthvokAyikoM ke paryAyoM) ke viSaya meM (pUrvoktasUtrAnusAra) kahanA caahie| 470. [1] jahaNNamatipraNANoNaM bhaMte ! puDhavikAiyANaM pucchA / goyamA ! aNaMtA pajjavA pnnnnttaa| se keNaTheNaM bhaMte ! evaM vumati jahaNNamatiaNNANoNaM puDhavikAiyANaM aNaMtA pajjavA paNNatA? goyamA ! jahaNNamatiaNNANI puDhavikAie jahaNNamatiaNNANissa puDhavikAiyassa dabaDhayAe tulle, padesaTuyAe tulle, mogAhaNaTTayAe ca uDhANavaDite, Thitoe tiDhANavaDite, vaNNa-gaMdha-rasa-phAsapajjavehi chaTThANaDite, matiaNNANapajjavehi tulle, suyapraNmANa pajjavehi acakhudaMsaNapajjavehi ya chtttthaannvddite| [470-1 pra.] bhagavan ! jaghanya mati-ajJAnI pRthvIkAyikoM ke kitane paryAya kahe gae haiM ? [470-1 u.] gautama ! unake ananta paryAya kahe gae haiN| [pra.] bhagavan ! kisa kAraNa se aisA kahA jAtA hai ki jaghanya mati-ajJAnI pRthvIkAyika jIvoM ke ananta paryAya kahe haiM ? u.] gautama ! eka jaghanya'mati-ajJAno pRthvokAyika, dUsare jaghanya mati-ajJAnI pRthvIkAyika se dravya kI apekSA se tulya hai, pradezoM ko apekSA se tulya hai, (kintu) avagAhanA kI dRSTi se catuHsthAnapatita hai, sthiti kI dRSTi se tristhAnapatita hai; tathA varNa, gandha, rasa aura sparza ke paryAyoM kI apekSA se SaTsthAnapatita hai; mati-ajJAna ke paryAyoM kI apekSA se tulya hai; (kinta) zruta-ajJAna ke paryAyoM tathA acakSu-darzana ke paryAyoM kI dRSTi se SaTsthAnapatita (honAdhika) hai| [2] evaM ukkosamatiaNNANI vi / [470-2] isI prakAra utkRSTa-mati-ajJAnI (pRthvIkAyika jIvoM ke paryAyoM ke viSaya meM kathana karanA cAhie / ) [3] prajahaNNamaNukkosamaiaNNANI vi evaM ceva / navaraM saTThANe chaTThANavaDite / [470-3] ajaghanya-anutkRSTa-mati-ajJAnI (pRthvIkAyika jIvoM ke paryAyoM) ke viSaya meM bhI isI prakAra (kahanA cAhie / ) vizeSa yaha hai ki yaha svasthAna arthAt mati-ajJAna ke paryAyoM meM bhI SaTsthAnapatita (hInAdhika) hai| 471. evaM suyaaNNANI vi / acavakhudaMsaNI vi evaM ceva / [471] (jisa prakAra jaghanyAdiyukta mati-ajJAnI pRthvIkAyika jIvoM ke paryAyoM ke viSaya meM kahA gayA hai) usI prakAra zruta-ajJAnI tathA pracakSudarzanI pRthvIkAyika jIvoM kA paryAyaviSayaka kathana karanA caahie| Page #419 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 386] [ prajJApanAsUtra 472. evaM jAva vaNaphaikAiyANaM / [472] (jisa prakAra jaghanya-utkRSTa-madhyama mati-zrutAjJAnI evaM acakSudarzanI pRthvIkAyikaparyAyoM ke viSaya meM kahA gayA hai, usI prakAra (apkAyika se lekara) yAvat vanaspatikAyika jIvoM taka kA (paryAyaviSayaka kathana karanA caahie|) _ vivecana--jaghanya-utkRSTa-madhyama pravagAhanAdiyukta pRthvIkAyika prAdi paMca sthAvaroM ko paryAyaviSayaka prarUpaNA~prastuta sAta sUtroM (sU-466 se 472 taka) meM jaghanya madhyama evaM utkRSTa avagAhanA se lekara acakSudarzana taka se yukta pRthvIkAyika Adi pAMca ekendriya jIvoM kA paryAyaviSayaka kathana kiyA gayA hai / ___ jaghanyAdiyukta pravagAhanA vAle pRthvIkAyika prAdi kA avagAhanA kI dRSTi se paryAya parimANajaghanya aura utkRSTa avagAhanAvAle do pRthvIkAyikAdi ekendriya avagAhanA kI apekSA se paraspara tulya hote haiM ! kintu madhyama avagAhanA vAle do pRthvIkAyikAdi avagAhanA kI apekSA se svasthAna meM paraspara catuHsthAnapatita hote haiM / arthAt-eka madhyama avagAhanA vAlA pRthvIkAyikAdi ekendriya, dUsare madhyama avagAhanAvAle pRthvIkAyikAdi ekendriya se avagAhanA kI apekSA se catuHsthAnapatita hotA hai, kyoMki sAmAnyarUpa se madhyama avagAhanA hone para bhI vaha vividha prakAra kI hotI hai| jaghanya aura utkRSTa avagAhanA kI bhA~ti usakA eka hI sthAna nahIM hotaa| kAraNa yaha hai ki pRthvIkAyika Adi ke bhava meM pahale utpatti huI ho, use svasthAna kahate haiN| isa prakAra ke svasthAna meM asaMkhyAta varSoM kA prAyuSya saMbhava hone se asaMkhyAtabhAgahIna, saMkhyAtabhAgahIna athavA saMkhyAtaguNahIna yA asaMkhyAtaguNahIna hotA hai, athavA asaMkhyAtabhAga adhika, saMkhyAta bhAga adhika yA saMkhyAtaguNa adhika athavA asaMkhyAtaguNa adhika hotA hai| isa prakAra catuHsthAnapattita hotA hai| isI prakAra sthiti, varNAdi, mati-zrutAjJAna evaM acakSudarzana se yukta pRthvIkAyikAdi kI hInAdhikatA avagAhanA kI apekSA se catuHsthAnapatita hotI hai|' __jaghanyAdi sthiti prAdi vAle pRthvIkAyikAdi kA vividha apekSAnoM se paryAya-parimANasthiti kI apekSA se eka pRthvIkAyika Adi dUsare pRthvIkAyika Adi se tulya hotA hai, kintu avagAhanA, varNAdi, tathA mati-zrutAjJAna ke evaM acakSudarzana ke paryAyoM kI apekSA se tulya nahIM hotA hai; kyoMki pRthvIkAyika Adi kI sthiti saMkhyAtavarSa kI hotI hai, yaha bAta pahale samuccaya pRthvIkAyikoM kI vaktavyatA ke prasaMga meM kahI jA cukI hai| isalie jaghanyAdiyukta avagAhanAdi bAle pRthbIkAyika Adi paraspara yadi hIna ho to asaMkhyAtabhAgahIna, saMkhyAtabhAgahIna athavA saMkhyAtaguNahIna hotA hai, yadi adhika ho to asaMkhyAtabhAga-adhika, saMkhyAtabhAga-adhika athavA saMkhyAtaguNa-adhika hotA hai| vaha pUrvokta yukti ke anusAra asaMkhyAtaguNa hIna yA adhika nahIM hotaa| pUrvokta pRthvIkAyika prAdi meM do ajJAna aura acakSudarzana ko hI prarUpaNA kyoM ? -pRthvIkAyika Adi meM sabhI mithyAdRSTi hote haiN| inameM samyaktva nahIM hotA, aura na samyagdRSTi jIva pRthvIkAyikAdi meM utpanna hotA hai / ataeva unameM do ajJAna hI pAe jAte haiN| isI kAraNa yahA~ 1. (ka) prajJApanA. ma. vRtti, patrAMka 193, (kha) prajJApanA. prameyabodhinI TIkA, bhA. 2, pR. 675 se 678 2. (ka) prajJApanA. ma. vatti, patrAMka 193, (kha) prajJApanA. prameyabodhinI TIkA, bhA. 2, . 679-680 Page #420 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAMcavA~ vizeSapada (paryAyapada)] [387 do ajJAnoM ko hI prarUpaNA kI gaI hai| isI prakAra pRthvIkAyikAdi meM cakSurindriya kA abhAva hone se cakSudarzana bhI nahIM hotaa| isalie yahAM kevala acakSudarzana kI ho prarUpaNA kI gaI hai / ' madhyama varNAdi se yukta guNa vAle pRthvIkAyikAdi kA paryAyaparimANa-jaise jaghanya aura utkRSTa kRSNa varNa Adi kA sthAna eka hI hotA hai, unameM nyUnAdhikatA kA sambhava nahIM, usa prakAra se madhyama kRSNavarNa kA sthAna eka nahIM hai / eka aMza kAlA kRSNavarNa Adi jaghanya hotA hai aura sarvAdhika aMzoM vAlA kRSNa varNa Adi utkRSTa kahalAtA hai| ina donoM ke madhya meM kRSNavarNa Adi ke ananta vikalpa hote haiM / jaise-do guNa kAlA, tIna guNa kAlA, cAra guNa kAlA, dasa guNa kAlA, saMkhyAtaguNa kAlA, asaMkhyAtaguNa kAlA, anantagUNa kAlA / isI prakAra anya varNoM tathA gandha, rasa aura spoM ke bAre meM samajha lenA caahie| ataeva jaghanya guNa kAle se Upara aura utkRSTa guNa kAle se nIce kRSNa varNa ke madhyama paryAya ananta haiN| tAtparya yaha hai ki jaghanya aura utkRSTaguNa vAle ityAdi kA paryAya eka hai, kintu madhyamaguNa kRSNavarNa Adi ke paryAya ananta haiN| yahI kAraNa hai ki do pRthvIkAyika jIva yadi madhyamaguNa kRSNavarNa hoM, to bhI unameM anantaguNahonatA aura adhikatA ho sakatI hai / isI abhiprAya se yahA~ svasthAna meM bhI sarvatra SaTsthAnapatita nyUnAdhikatA batAI hai| isI prakAra Age bhI sarvatra SaTsthAnapatita samajha lenA caahie| pRthvokAyikoM kI taraha anya ekendriyoM kA paryAya-viSayaka nirUpaNa--sUtra 472 meM batAye anusAra pRthvIkAyika sUtra kI taraha apkAyika, tejaskAyika, vAyukAyika evaM vanaspatikAyika jovoM ke jaghanya, utkRSTa evaM madhyama, dravya, pradeza, avagAhanA, sthiti, varNAdi tathA jJAna-ajJAnAdi kI dRSTi se paryAyoM kI yathAyogya hInAdhikatA samajha lenI cAhI / ' jaghanyAdiyukta avagAhanAdi viziSTa vikalendriyoM ke paryAya 473. [1] jahaNNogAhaNagANaM bhaMte ! beiMdiyANaM pucchaa| goyamA ! praNatA pajjavA pnnnnttaa| se keNa?NaM bhaMte ! evaM vuccati jahaNNogAhaNagANaM beiMdiyANaM praNatA pajjavA paNNattA ? goyamA ! jahaNNogAhaNae beiMdie jahaNNogAhaNagassa beiMdiyassa davaTTayAe tulle, paesaTuyAe tulle, progAhaNaTTayAe tulle, ThitIe tiTThANavaDite, vaNNa-gaMdha-rasa-phAsapajjavehiM dohiM NANehi dohi aNNANehi pracakkhudaMsaNapajjavehi ya chtttthaannvddite| _[473-1 pra.] bhagavan ! jaghanya avagAhanA vAle dvIndriya jIvoM ke kitane paryAya kahe gae haiM ? [473-1 u.] gautama ! ananta paryAya kahe gae haiN| [pra.] bhagavan ! kisa hetu se aisA kahA jAtA hai ki dvIndriya jIvoM ke ananta paryAya kahe haiM ? [u.] gautama ! eka jaghanya avagAhanA vAlA dvIndriya, dUsare jaghanya avagAhanA vAle dvIndriya 1. (ka) prajJApanA. ma. vRtti, patrAMka 193, (kha) prajJApanA. prameyabodhinI TIkA, bhA. 2, pR. 682 2. (ka) prajApanA. ma. vRtti, patrAMka 193, (kha) prajJApanA. prameyabodhinI TokA, bhA. 2, pR.682 se 684 taka 3. (ka) prajJApanA. prameyabodhinI TIkA, bhA. 2, pR.685 Page #421 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 388] [prajApanAsUtra / jIva se, dravya kI apekSA se tulya haiM, pradeza kI apekSA se tulya hai, tathA avagAhanA kI apekSA se (bhI) tulya hai, (kintu) sthiti kI apekSA tristhAnapatita haiM, varNa, gaMdha rasa evaM sparza ke paryAyoM, do jJAnoM, do ajJAnoM tathA pracakSu-darzana ke paryAyoM kI apekSA se SaTsthAnapatita (hInAdhika) hai / . [2] evaM ukkosogAhaNae vi / NavaraM NANA Nasthi / [473-2] isI prakAra utkRSTa avagAhanA vAle dvIndriya jIvoM kA paryAyaviSayaka kathana karanA cAhie / kintu utkRSTa avagAhanA vAle meM jJAna nahIM hotA, itanA antara hai| _[3] ajahaNNamaNukkosogAhaNae jahA jhnnnnogaahnne| NavaraM saTANe progAhaNAe cutttthaannvddite| [473-3] ajaghanya-atutkRSTa avagAhanA vAle dvIndriya jIvoM ke paryAyoM ke viSaya meM jaghanya avagAhanA vAle dvIndriya jIvoM ke paryAyoM kI taraha kahanA cAhie / vizeSatA yaha hai ki svasthAna meM avagAhanA kI apekSA se catu:sthAnapatita hai| 474. [1] jahaNNaThitIyANaM bhaMte ! beiMdiyANaM pucchA / goyamA ! praNaMtA pajjavA pnnnnttaa| se keNaTheNaM bhaMte ! evaM vuccati jahaNNaThitIyANaM beiMdiyANaM praNatA pajjavA paNNatA? goyamA ! jahaNNaThitIe beiMdie jahaNNaThitIyasa beiMdiyassa davaTThayAe tulle, padesaTTayAe tulle, progAhaNaTTayAe cauTThANavaDite, ThitIe tulle, vaNNa-gaMdha-rasa-phAsapajjavehi dohi aNNANehi pracakkhudaMsaNapajjavehi ya chtttthaannvddite| [474-1 pra.] bhagavan ! jaghanya sthiti vAle dvIndriya jIvoM ke kitane paryAya haiM ? [474-1 u.) gautama ! (unake ) ananta paryAya kahe haiM / [pra.] bhagavan ! kisa dRSTi se Apa aisA kahate haiM ki jaghanya sthiti vAle dvIndriya ke ananta paryAya kahe haiM ? [u.] gautama ! eka jaghanya sthiti bAlA dvIndriya, dUsare jaghanya sthiti vAle dvIndriya se dravyApekSayA tulya hai, pradezoM kI apekSA se (bhI) tulya hai, (kintu) avagAhanA kI dRSTi se catu:sthAnapatita hai, sthiti kI apekSA se tulya hai; tathA varNa, gaMdha, rasa aura sparza ke paryAyoM, do ajJAnoM evaM acakSudarzana ke paryAyoM kI apekSA se SaTsthAnapatita hai / [2] evaM ukkosaThitIe vi / NavaraM do gANA abhaiyA / [474-2] isI prakAra utkRSTa sthiti vAle dvIndriyajIvoM kA bhI (paryAyaviSayaka kathana karanA caahie|) vizeSa yaha hai ki inameM do jJAna adhika kahanA cAhie [3] ajahaNNamaNukkosaThitIe jahA ukkosaThitIe / NavaraM ThitIe tidvaannvddite| [474-3] jisa prakAra utkRSTa sthiti vAle dvIndriya jIvoM ke paryAya ke viSaya meM kahA gayA Page #422 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAMcavAM vizeSapada (paryAyapada)] [389 hai, usI prakAra madhyama sthiti vAle dvIndriyoM ke paryAya ke viSaya meM kahanA cAhie / antara itanA hI hai ki sthiti kI apekSA se tristhAnapatita hai / 475. [1] jahaNNaguNakAlayANa beiMdiyoNaM pucchA / goyamA ! praNatA pajjavA pnnnnttaa| se keNa-NaM bhaMte ! evaM vuccati jahaNNaguNakAlayANaM beiMdiyANaM aNaMtA pajjavA paNNatA ? goyamA ! jahaNNaguNakAlae beiMdie jahaNNaguNakAlayassa 'beiMdiyassa dadhvaTTayAe tulle, pabesaTTayAe tulle, progAhaNaTuyAe cauTThANavaDite, ThitIe tiDhANavaDite, kAlavaNNapajjavehi tulle, pravasesehiM vaNNa-gaMdha-rasa-phAsapajjavehi dohiM NANehiM dohi aNNANehi acakhudaMsaNapajjavehi ya chtttthaannvddite| [475-1 pra.] jaghanyaguNa kRSNavarNa vAle dvIndriya jIvoM ke kitane paryAya kahe gae haiM ? [475-1 u.] gautama ! (unake) ananta paryAya kahe haiN| [pra.] bhagavan ! kisa hetu se aisA kahA jAtA hai ki 'jaghanyaguNa kAle dvIndriyoM ke ananta paryAya kahe haiM ?' [u.] gautama ! eka jaghanyaguNa kAlA dvIndriya jIva, dUsare jaghanyaguNa kAle dvIndriya jIva se dravya kI apekSA se tulya hai, pradezoM kI apekSA se tulya hai, avagAhanA kI dRSTi se catu:sthAnapatita (nyUnAdhika) hai, sthiti kI apekSA se tristhAnapatita hai, kRSNavarNaparyAya kI apekSA se tulya hai, zeSa varNoM tathA gaMdha, rasa aura sparza ke paryAyoM kI apekSA se; do jJAna, do ajJAna evaM acakSudarzana paryAyoM kI apekSA se SaTsthAnapatita (hInAdhika) hai| [2] evaM ukkosaguNakAlae vi / [475-2] isI prakAra utkRSTaguNa kAle dvIndriyoM ke paryAyoM ke viSaya meM kahanA cAhie / [3] prajahaNNamaNukkosaguNakAlae vi evaM ceva / NavaraM saTTANe chaTThANavar3ite / [475-2] ajaghanya-anutkRSTa guNa kAle dvIndriya jIvoM kA (paryAyaviSayaka kathana bhI) isI prakAra (karanA cAhie / ) vizeSa yaha hai ki svasthAna meM SaTsthAnapatita (hInAdhika) hotA hai / 476. evaM paMca vaNNA do gaMdhA paMca rasA aTTa phAsA bhANitanvA / [476] isI taraha pAMca varNa, do gaMdha, pAMca rasa aura pATha sparzoM kA (paryAya viSayaka) kathana - karanA caahie| 477. [1] jahaNNAbhiNibohiyaNANINaM bhaMte ! beMdiyANaM kevatiyA pajjavA paNNatA ? goyamA ! aNaMtA pajjavA pnnnntaa| se keNaTheNaM bhaMte ! evaM vuccati ? goyamA ! jahaNNAbhiNibohiyaNANo beiMdie jahAjAbhiNibohiyaNANissa beiMdiyassa danvaTTha. Page #423 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 39. ] [prajJApanAsUtra yAe tulla, paesaTTayAe tulle, progAhaNaTTayAe cauDhANavaDite, ThitIe tiDhANavaDite, vaNNa-gaMdha-rasaphAsapajjavehi chaTThANavaDite, AbhiNibohiyaNANapajjavehi tulle, suyaNANapajjavehiM chaTThANaDite, pracakkhudasaNapajjavehi chtttthaannvddite| ' [477-1 pra.] bhagavan ! jaghanya-prAbhinibodhika jJAnI dvIndriya jIvoM ke kitane paryAya kahe [477-1 u.] gautama ! (unake) ananta paryAya kahe haiN| [pra.] bhagavan ! kisa kAraNa se aisA kahA jAtA hai ki jaghanya AbhinibodhikajJAnI dvIndriya jIvoM ke ananta paryAya kahe haiM ? [u.] gautama ! eka jaghanya AbhinibodhikajJAnI dvIndriya, dUsare jaghanya prAbhinibodhikajJAnI dvIndriya se dravyApekSayA tulya hai, pradezoM kI apekSayA tulya hai, avagAhanA kI apekSA se catu:sthAnapatita hai, varNa, gaMdha, rasa aura sparza ke paryAyoM kI apekSA se SaTsthAnapatita hai| Abhinibodhika jJAna ke paryAyoM ko apekSA se tulya hai; zrutajJAna ke paryAyoM kI apekSA se SaTsthAnapatita hai, tathA acakSudarzanaparyAyoM kI apekSA se bhI SaTsthAnapatita hai / [2] evaM ukkosAbhiNibohiyaNANI vi| [477-2] isI prakAra utkRSTa AbhinibodhikajJAnI dvIndriya jIvoM ke (paryAyoM ke viSaya meM kahanA cAhie / ) __ [3] prajahaNNamaNukkosAbhiNibohiyaNANI vi evaM ceva / gavaraM saTTANe chtttthaannvddite| (477-3] madhyama-Abhinibodhika jJAnI dvIndriya kA paryAyaviSayaka kathana bhI isI prakAra se karanA cAhie kintu vaha svasthAna meM SaTsthAnapatita hai| 478. evaM sutaNANI vi, sutaaNNANI vi, matiaNNANI vi, pracakkhudaMsaNI vi / gavaraM jattha gANA tastha aNNANA sthi, jattha aNNANA tattha gANA gasthi / jastha daMsaNaM tattha gANA vi aNNANA vi| [478] isI prakAra zrutajJAnI, zruta-ajJAnI, mali-ajJAnI aura acakSudarzanI dvIndriya jIvoM ke paryAyoM ke viSaya meM kahanA cAhie / vizeSatA yaha hai ki jahA~ jJAna hotA hai, vahA~ ajJAna nahIM hote, jahA~ ajJAna hotA hai, vahA~ jJAna nahIM hote| jahA~ darzana hotA hai, vahA~ jJAna bhI ho sakate haiM aura ajJAna bhii| 476. evaM teiMdiyANa vi| [479] dvIndriya ke paryAyoM ke viSaya meM kaI apekSAoM se kahA gayA hai, usI prakAra trIndriya ke paryAya-viSaya meM bhI kahanA cAhie / 480. caridiyANa vi evaM ceva / NavaraM cakkhudaMsaNaM amahiyaM / [480] caturindriya jIvoM ke paryAyoM ke viSaya meM bhI isI prakAra kahanA cAhie / antara kevala itanA hai ki inake cakSudarzana adhika hai / (zeSa saba bAteM dvIndriya kI taraha haiM / ) Page #424 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAMcavAM vizeSapada (paryAyapada ] [ 361 . vivecana-jaghanyAdiviziSTa vikalendriyoM kA vividha apekSAoM se paryAya-parimANa-prastuta ATha sUtroM (sU. 473 se 480 taka) meM jaghanya, utkRSTa aura madhyama dvIndriya-trIndriya-caturindriya ke anantaparyAyoM kI sayuktika prarUpaNA kI gaI hai| madhyama avagAhanA vAle dvIndriya catuHsthAnapatita kyoM ? madhyama avagAhanA vAlA eka dvIndriya, dUsare madhyama avagAhanA vAle dUsare dvIndriya se avagAhanA kI apekSA se tulya nahIM hotA, apitu catuHsthAnapatita hotA hai, kyoMki madhyama avagAhanA saba eka-sI nahIM hotI, eka madhyama avagAhanA dUsarI madhyama avagAhanA se saMkhyAtabhAga hIna, asaMkhyAtabhAga hIna, saMkhyAtaguNa hIna yA asaMkhyAtaguNa hIna tathA isI prakAra cAroM prakAra se adhika bhI ho sakatI hai| madhyama avagAhanA aparyApta avasthA ke prathama samaya ke anantara hI prArambha ho jAtI hai| ataeva aparyAptadazA meM bhI usakA sadbhAva hotA hai| isa kAraNa sAsvAdanasamyaktva bhI madhyama avagAhanA ke samaya saMbhava hai| isI se yahA~ do jJAnoM kA bhI sadbhAva ho sakatA hai| jina dvIndriyoM meM sAsvAdana samyaktva nahIM hotA, unameM do ajJAna hote haiN| jaghanya sthiti vAle dvIndriyoM meM do ajJAna ko hI prarUpaNA jaghanya sthiti vAle dvIndriya jIvoM meM do ajJAna hI pAe jAte haiM, do jJAna nahIM, kyoMki jaghanya sthiti vAlA dvIndriya jIva labdhi. aparyAptaka hotA hai, labdhi-aparyAptakoM ke sAsvAdanasamyaktva utpanna nahIM hotA, isakA kAraNa yaha hai ki labdhiaparyAptaka jIva atyanta saMkliSTa hotA hai aura sAsvAdana samyaktva kiMcit zubhapariNAmarUpa hai| ataeva sAsvAdana samyagdRSTi kA jaghanya sthiti vAle dvIndriya rUpa meM utpAda nahIM hotaa| utkRSTa sthiti vAle dvIndriya jIvoM meM do jJAnoM ko prarUpaNA-utkRSTasthitika dvIndriya jIvoM meM sAsvAdana samyaktva vAle jIva bhI utpanna ho sakate haiN| ataeva jo vaktavyatA jaghanyasthitika dvIndriyoM ke paryAyaviSaya meM kahI hai, vahI utkRSTa sthiti vAle dvIndriyoM kI bhI samajhanI cAhie, kinta unameM do jJAnoM ke paryAyoM ko bhI prarUpaNA karanA caahie| madhyamasthiti vAle dvIndriyoM ko vaktavyatA-inase sambandhita paryAyaparimANa kI vaktavyatA utkRSTa sthiti vAle dvIndriyoM ke samAna samajhanI cAhie, kintu isameM sthiti kI apekSA se tristhAnapatita kahanA cAhie, kyoMki sabhI madhyamasthiti vAloM kI sthiti tulya nahIM hotii| japalyagaNakaSNa dvIndriya sthiti kI apekSA se tristhAnapatita-eka jaghanyaguNa kRSNa, dUsare jaghanyaguNa kRSNa se sthiti kI apekSA se tristhAnapatita hotA hai, kyoMki dvIndriya kI sthiti saMkhyAtavarSoM kI hotI hai, isalie vaha catuHsthAnapatita nahIM ho sakatA / madhyama prAbhinibodhikajJAnI dvIndriya ko paryAya-prarUpaNA-isakI aura saba prarUpaNA to jaghanya Abhinibodhika jJAnI ke samAna hI hai, kintu vizeSatA itanI hI hai ki vaha svasthAna meM bhI SaTasthAnapatita hInAdhika hotA hai| jaise utkRSTa aura jaghanya Abhinibodhika jJAnI dvIndriya kA eka-eka hI paryAya hai, vaise madhyama Abhinibodhika jJAnI dvIndriya kA nahIM, kyoMki usake to ananta hInAdhikarUpa Page #425 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 392) [prajJApanAsUtra paryAya hote haiM / ' trIndriya aura caturindriya jIvoM kI prarUpaNA yathAyogya dvIndriyoM kI taraha samajha lenA caahie| jaghanya avagAhanAdi vAle paMcendriyatiyaMcoM kI vividha apekSAoM se paryAya prarUpaNA 481. [1] jahaNogAhaNagANaM bhaMte ! paMcidiyatirikkhajoNiyANaM kevaiyA pajjavA paNNatA? goyamA ! praNatA pajjavA pnnnntaa| - se kennyonnN bhaMte ! evaM vuccati jahaNNogAhaNagANaM paMceMdiyatirikkhajoNiyANaM praNatA pajjayA paNNattA? goyamA ! jahaNNogAhaNae paMceMdiyatirikkhajoNie jahaNNogAhaNayassa paMceMdiyatirikkhajoNiyassa davaTTayAe tulle, padesaTTayAe tulle, progAhaNaTTayAe tulle, ThitIe tiTThANavaDite, vaNNa-gaMdha-rasaphAsapajjavehi dohiM gANehi dohi aNNAhiM dohiM daMsahi chtttthaannvddite| [481-1 pra.] bhagavan ! jaghanya avagAhanA vAle paMcendriyatiryaMcoM ke kitane paryAya kahe gae haiM ? [481-1 u.] gautama ! (unake) ananta paryAya kahe haiM / [pra.] bhagavan ! aisA kisa apekSA se kahA jAtA ki 'jaghanya avagAhanA vAle paMcendriyatiryaJcoM ke ananta paryAya haiM ?' [u.] gautama ! eka jaghanya avagAhanA vAlA paMcendriya tiyaMca, dUsare jaghanya avagAhanA vAle paMcendriya tiryaca se dravya kI apekSA se tulya hai, pradezoM kI apekSA se tulya hai, avagAhanA ko apekSA se tulya hai, sthiti kI apekSA se tristhAnapatita hai, tathA varNa, gandha, rasa aura sparza ke paryAyoM, do jJAnoM, ajJAnoM aura do darzanoM kI apekSA se SaTsthAnapatita hai| [2] ukkosogAhaNae vi evaM ceva / NavaraM tihi pAhi tihi aNNAhi] tihi daMsaha chtttthaannvddite| [481-2] utkRSTa avagAhanA vAle paMcendriyatiryaJcoM kA (paryAya-viSayaka kathana) bhI iso prakAra kahanA cAhie, vizeSatA itanI hI hai ki tIna jJAnoM, tIna ajJAnoM aura tIna darzanoM kI apekSA se SaTsthAnapatita (hInAdhika) hai / [3] jahA ukkosogAhaNae tahA ajahaNNamaNukkosogAhaNae vi| gavaraM progAhaNaTThayAe cauDhANavaDie, ThiIe cutttthaannvddie| [481-3] jisa prakAra utkRSTa avagAhanA vAle paMcendriyatithaMcoM kA (paryAyaviSayaka) kathana (kiyA gayA) hai, usI prakAra ajaghanya-anutkRSTa (madhyama) avagAhanA vAle paMcendriya 1. (ka) prajJApanAsUtra ma. vRtti, patrAMka 193 (kha) prajJApanA. prameyabodhinI bhA. 2, pR. 701 se 707 taka Page #426 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAMcavAM vizeSapada (paryAyapada)] [ 393 tiryaJcoM (se sambandhita paryAyaviSayaka kathana karanA caahie|) vizeSa yaha hai ki ye avagAhanA kI apekSA se catu:sthAnapatita haiM, tathA sthiti kI dRSTi se catuHsthAnapatita haiM / / 482. [1] jahaNNaThitoyANaM bhaMte ! paMceMdiyatirikkhajoNiyANaM kevatiyA pajnavA paNNatA? goyamA ! aNaMtA pajjavA pnnnnttaa| se keNaTheNaM bhaMte ! evaM vuccati ? goyamA ! jahaNNaThitoe paMceMdiyatirikkhajoNie jahannaThitIyassa paMcidiyatirikkhajoNiyassa davvaTThayAe tulle, padesaTTayAe tulle, progAhaNaTTayAe cauTThANabaDite, ThitIe tulle, vaNNa-gaMdha-rasa-phAsapajjavehiM dohi aNNANehi dohi daMsaNehi chtttthaannvddite| _[482-1 pra.] bhagavan ! jaghanya sthiti vAle paMcendriya tiryaJcoM ke kitane paryAya kahe gae haiM ? [482-1 u.] gautama ! (unake) ananta paryAya kahe gae haiN| [pra.] bhagavan ! kisa kAraNa se Apa aisA kahate haiM ki 'jaghanya sthiti vAle paMcendriya tiryaJcoM ke ananta paryAya kahe haiM ?' [u.] gautama ! eka jaghanyasthiti vAlA paMcendriyatiryaJca dUsare jaghanyasthiti vAle paMcendriya tiryaJca se dravya kI apekSA tulya hai, pradezoM kI apekSA se (bhI) tulya hai, avagAhanA kI apekSA se catuHsthAnapatita hai, sthiti kI apekSA se tulya hai, tathA varNa, gandha, rasa aura sparza ke paryAyoM, do ajJAna evaM do darzanoM kI apekSA se SaTsthAnapatita hai / [2] ukkosaThitIe vi evaM ceva / navaraM do nANA do annANA do dNsnnaa| [482-2] utkRSTasthiti vAle paMcendriya tiryacoM kA paryAya-viSayaka kathana bhI isI prakAra karanA caahie| vizeSa yaha hai ki isameM do jJAna, do ajJAna aura do darzanoM (kI prarUpaNA karanI cAhie / ) [3] ajahaNNamaNukkosaThitIe vi evaM ceva / navaraM ThitIe cauTThANavaDite, tiNi NANA, tiNNi aNNANA, tiNNi dNsnnaa| [482-3) ajaghanya-anutkRSTa (madhyama) sthiti vAle paMcendriya tiryaJcoM kA (paryAya viSayaka kathana bhI) isI prakAra (pUrvavat karanA caahie|) vizeSa yaha hai ki sthiti kI apekSA se (yaha) catuHsthAnapatita haiM, tathA (inameM) tIna jJAna, tIna ajJAna aura tIna darzanoM (kI prarUpaNA karana cAhie / ) 483. [1] jahaSNaguNakAlagANaM bhaMte ! paMceMdiyatirikkhajoNiyANaM pucchaa| goyamA ! aNaMtA pajjavA pnnnnttaa| se keNaTheNaM bhaMte ! evaM uccati ? goyamA ! jahaNNaguNakAlae paMceMdiyatirikkhajoNie jahaNNaguNakAlagasta paMcadiyatirikkha Page #427 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 394 ] [prajJApanAsUtra joNiyassa dabaTTayAe tulle, paesadvayAe tulle, progAhaNadvayAe caudANavaDite, ThitIe cauTThANaDite, kAlavaNNapajjavehi tulle, pravasesehiM vaNNa-gaMdha-rasa-phAsapajjavehiM tihi jANehi tihi aNNAhiM tihiM dasaNehiM chtttthaannvddite| [483-1 pra.) bhagavan ! jaghanyaguNakRSNa paMcendriyatiryaJcayonikoM ke kitane paryAya haiM ? [483-1 u.] gautama ! (unake) ananta paryAya haiN| [pra.] bhagavan ! kisa kAraNa se aisA kahate haiM ki 'jaghanyaguNakRSNa paMcendriyatiryaMcoM ke ananta paryAya haiM ?' [u.] gautama ! eka jaghanya guNa kAlA paMcendriyatiryaJca, dUsare jaghanyaguNa kAle paMcendriyatiryaJca se dravya kI apekSA se tulya hai, pradezoM kI apekSA se tulya hai, avagAhanA kI apekSA se catuH sthAnapatita hai, sthiti kI apekSA se catu:sthAnapatita hai, kRSNavarNa ke paryAyoM kI apekSA tulya hai, zeSa varNa, gaMdha, rasa, sparza ke tathA tIna jJAna, tIna ajJAna evaM tIna darzanoM kI apekSA se SasthAnapatita hai| [2] evaM ukkosaguNakAlae vi / [483-2] isI prakAra utkRSTaguNa kAle (paMcendriyatiryaJcoM ke paryAyoM ke viSaya meM bhI samajhanA caahie|) [3] ajahaNNamaNukkosaguNakAlae vi evaM ceva / NavaraM sadANe chtttthaannvddite| [483-3] ajaghanya-anutkRSTa (madhyama) guNa kAle paMcendriya-tiryaJcoM ke (paryAyoM ke viSaya meM bhI isI prakAra kahanA cAhie / ) vizeSa yaha hai ki ve svasthAna (kRSNaguNaparyAya) meM bhI SaTsthAnapatita haiM / 484. evaM paMca vaNNA do gaMdhA paMca rasA aTTha phAsA / [454] isa prakAra pAMcoM varNo, do gandhoM, pAMca rasoM aura ATha sparzoM se (yukta tiryaJcapaMcendriyoM ke paryAyoM ke viSaya meM kahanA caahie|) 485. [1] jahaNNAbhiNibohiyaNANINaM bhaMte ! paMcediyatirikkhajoNiyANaM kevatiyA pajjavA paNNatA? goyamA ! aNaMtA pajjavA pnnnnttaa| se keNa?NaM bhaMte ! evaM buccati ? / goyamA ! jahaNNAbhiNibohiyaNANI paMceMdiyatirikkhajoNie jahaNNAbhiNibohiyaNANissa paMceMdiyatirikkhajoNiyassa davvaThThayAe tulle, padesaTThayAe tulle, progAhaNaTThayAe cauTThANavaDite, ThittIe cauTThANavaDite, vaNa-gaMdha-rasa-phAsapajjavehi chaTThANavaDite, prAbhiNibohiyaNANapajjavehi tulle, suyaNANapajjavehi chaTThANavaDite, cakkhudaMsaNapajjavehi pracakkhudaMsaNapajjavehi ya chaTThANavaDite / [485-1 pra.] bhagavan ! jaghanya prAbhinivodhikajJAnI paMcendriyatiryaMcayonika jIvoM ke kitane paryAya kahe gae haiM ? Page #428 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAMcavAM vizeSapada (paryAyapada)] [395 [485-1 u.] gautama ! (unake) ananta paryAya kahe haiN| [pra.] bhagavan ! aisA kisa kAraNa se kahate haiM ki 'jaghanya Abhinibodhika jJAnI paMcendriyatiryaJcoM ke ananta paryAya kahe haiM ?' [u.] gautama ! eka jaghanya Abhinibodhika jJAnI paMcendriyatiryaJca, dUsare jaghanya Abhinibodhika jJAnI paMcendriyatiryaJca se dravya kI apekSA se tulya hai, pradezoM kI apekSA tulya hai, avagAhanA kI apekSA se catuHsthAnapatita hai, sthiti kI apekSA se catuHsthAnapatita hai, tathA varNa, gandha, rasa aura sparza ke paryAyoM kI apekSA se SaTsthAnapatita hai, Abhinibodhika jJAna ke paryAyoM kI apekSA se tulya hai, zrutajJAna ke paryAyoM ko apekSA se SaTsthAnapatita hai, tathA cakSudarzana aura acakSudarzana ke paryAyoM kI apekSA se SaTsthAnapatita hai| __ [2] evaM ukkosAbhiNibohiyaNANI vi / gavaraM ThitIe tiTaThANavaDite, tiNi gANA, tiNNi dasaNA, saTaThANe tulle, sesesu chaTThANabaDite / [485-2] isI prakAra utkRSTa prAbhinibodhika jJAnI paMcendriya-tiryacoM kA paryAyaviSayaka kathana karanA caahie| vizeSa yaha hai ki sthiti kI apekSA se tristhAnapatita hai, tIna jJAna, tIna darzana tathA svasthAna meM tulya hai, zeSa saba meM SaTsthAnapatita (hInAdhika) hai / [3] ajahaNNukkosAbhiNibohiyaNANI jahA ukkosAbhiNibohiyaNANI / NavaraM ThitIe cauThAsabaDite, saTThANe chtttthaannvddite| [485.3] madhyama Abhinibodhika jJAno tiryaJcapaMcendriyoM kA paryAyaviSayaka kathana, utkRSTa abhinibodhikajJAnI paMcendriya tiryaJcoM kI taraha samajhanA caahie| vizeSa yaha hai ki sthiti ko apekSA se catuHsthAnapatita hai; tathA svasthAna meM SaTsthAnapatita hai / 486. evaM sutaNANI vi| [486] jisa prakAra (jaghanyAdiviziSTa) Abhinibodhika jJAnI tiryaJcapaMcendiya ke paryAyoM ke viSaya meM kahA hai, usI prakAra (jaghanyAdiyukta) zrutajJAno tiryaJcapaMcendriya ke paryAyoM ke viSaya meM kahanA caahie| 487. jahaNNohiNANoNaM bhaMte ! paMceMdiyatirikkhajoNiyANaM pucchaa| goyamA ! aNaMtA pajjavA paNNattA / se keNaTheNaM bhaMte ! evaM vaccati ? goyamA ! jahaNNohiNANI paMceMdiyatirikkhajoNie jahaNNohiNANissa paMceMdiyatirikkhajoNiyassa dadhvaTThayAte tulle, padesaTTayAte tulle, progAhaNaTThayAte cauTThANavaDite, ThitIe tiTThANavaDite, vaNNagaMdha-rasa-phAsapajjavehi prAbhiNibohiyaNANa-sutaNANapajjavehi ya chaTThANavaDite, ohiNANapajjavehi tulle, aNNANA Natthi, cakkhudaMmaNapajjavehi pracakkhudaMsaNapajjavehi ya chaTThANavaDite / [487-1 pra.] bhagavan ! jaghanya avadhijJAnI paMcendriyatiryaJcayonika jIvoM ke kitane paryAya kahe gae haiM ? Page #429 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [prajJApanAsUtra [487-1 u.] gautama ! (unake) ananta paryAya kahe gae haiM / [pra.] bhagavan ! aisA Apa kisa kAraNa se kahate haiM ki 'jaghanya avadhijJAnI paMcendriyatiryaJcoM ke ananta paryAya kahe haiM ?' [u.] gautama ! eka jaghanya avadhijJAnI paMcendriya tiryaMcayonika, dUsare jaghanya avadhijJAnI paMcendriya tiryaJcayonika se dravya kI apekSA se tulya hai, pradezoM kI apekSA se (bhI) tulya hai, (kintu) avagAhanA kI apekSA se catuHsthAnapatita hai; sthiti kI apekSA se tristhAnapatita hai tathA varNa, gaMdha, rasa aura sparza ke paryAyoM aura prAbhinibodhikajJAna tathA zrutajJAna ke paryAyoM kI apekSA se SaTsthAnapatita hai| avadhijJAna ke paryAyoM kI apekSA se tulya hai / (isameM) ajJAna nahIM kahanA cAhie / cakSudarzana-paryAyoM aura acakSudarzana-paryAyoM kI apekSA se SaTsthAnapatita hai|| [2] evaM ukkosohiNANo vi / [487-2] isI prakAra utkRSTa avadhijJAnI paJcendriyatiryaJcayonika jIvoM kA (paryAyaviSayaka kathana karanA cAhie / ) [3] ajahaNNukkosohiNANI vi evaM ceva / navaraM saTTANe chaTThANavar3ite / [487-3] madhyama avadhijJAnI (paMcendriyatiryaJcoM) kI (bhI paryAyaprarUpaNA) isI prakAra karanI cAhie / vizeSa yaha hai ki svasthAna meM SaTsthAnapatita (hInAdhika) hai / 488. jahA prAbhiNibohiyaNANI tahA maiaNNANI suyaaNNANI ya / jahA prohiNANI tahA vibhaMgaNANI vi cakkhudasaNI pracakkhudaMsaNI ya jahA praabhinnibohinnaannii| prohidasaNI jahA prohiNANI / jastha NANA tattha aNNANA Nasthi, jattha aNNANA tattha gANA sthi, jattha saNA tattha NANA vi aNNANA vi asthi tti bhANitatvaM / 488] jisa prakAra AbhinibodhikajJAnI tiryaMcapaMcendriya kI paryAya-sambandhI vaktavyatA hai, usI prakAra mati-ajJAnI aura zruta-ajJAnI kI hai ; jaisI avadhijJAnI paMcendriyatiryaJcaparyAya-prarUpaNA hai, vaisI hI vibhaMgajJAnI kI hai / cakSudarzanI aura acakSudarzanI kI (paryAyasambandhI vaktavyatA) AbhinibodhikajJAnI kI taraha hai / avadhidarzanI kI (paryAya-vaktavyatA) avadhijJAnI kI taraha hai| (vizeSa bAta yaha hai ki) jahAM jJAna haiM, vahAM ajJAna nahIM haiM; jahAM ajJAna haiM, vahA~ jJAna nahIM haiM; jahA~ darzana haiM, vahA~ jJAna bhI ho sakate haiM, prajJAna bhI ho sakate haiM, aise kahanA cAhie / vivecana---jaghanya-pravagAhanAdi viziSTa paMcendriyatiyaMcoM kI vividha apekSAnoM se paryAyaprarUpaNA-prastuta ATha sUtroM (sU. 581 se 588 taka) meM jaghanya, utkRSTa aura madhyama avagAhanA Adi vAle paMcendriyatiryaJcoM kI, dravya, pradeza, avagAhanA, sthiti, varNAdi, jJAnAjJAnadarzanayukta Adi vibhinna apekSAoM se paryAyoM kI prarUpaNA kI gaI hai| jaghanya avagAhanA vAle tiryaMcapaMcendriya sthiti kI apekSA tristhAnapatita-jaghanya avagAhanA vAlA tiryaJca paMcendriya Ayu sambandhI kAlamaryAdA (sthiti) kI apekSA se tristhAnapatita hotA hai, catu:sthAnapatita nahIM; kyoMki jaghanya avagAhanA vAlA paMcendriya-tiryaJca saMkhyAta varSoM kI Ayu vAlA Page #430 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAMcavAM vizeSapada (paryAyapada)] [ 397 hI hotA hai, asaMkhyAtavarSoM kI Ayu vAle ke jaghanya avagAhanA nahIM hotii| isI kAraNa yahAM jaghanya avagAhanAvAn tiyaMcapaMcendriya sthiti kI apekSA se tristhAnapatita kahA gayA hai, jisakA svarUpa pahale batAyA jA cukA hai| jaghanya avagAhanA vAle tiryacapaMcendriya meM avadhi yA vibhaMgajJAna nahIM-jaghanya avagAhanA vAlA paMcendriyatiryaMca aparyApta hotA hai, aura aparyApta hokara alpakAya vAle jIvoM meM utpanna hotA hai, isalie usameM avadhijJAna yA vibhaMgajJAna saMbhava nhiiN| isa kAraNa se yahA~ do jJAnoM aura do ajJAnoM kA hI ullekha hai| yadyapi Age kahA jAegA ki koI jIva vibhaMgajJAna ke sAtha naraka se nikala kara saMkhyAta varSoM kI Ayu vAle paMcendriyatithaMcoM meM utpanna hotA hai, kiMtu vaha mahAkAyavAloM meM ho utpanna ho sakatA hai, alpakAya vAloM meM nahIM / isalie koI virodha nahIM samajhanA caahie| avagAhanA meM SaTsthAnapatita hotA nahIM hai / madhyama avagAhanA vAlA paMcendriya tiyaMca avagAhanA evaM sthiti ko dRSTi se catuHsthAnapatita-cUki madhyama avagAhanA aneka prakAra kI hotI hai; ataH usameM saMkhyAta-asaMkhyAtaguNahInA. dhikatA ho sakatI hai tathA madhyama avagAhanA vAlA asaMkhyAtavarSa kI AyuvAlA bhI ho sakatA hai, isalie sthiti kI apekSA se bhI vaha catu:sthAnapatita hai| utkRSTa sthiti vAle tiryaJca paMcendriya ko paryAyavaktavyatA-utkRSTa sthiti vAle paMcendriyatiryaca tIna palyopama kI sthiti vAle hote haiM / ataH unameM do jJAna do ajJAna hote haiN| jo jJAna vAle hote haiM, ve vaimAnika kI Ayu bAMdha lete haiM, taba do jJAna hote haiM / isa prAzaya se unameM do jJAna athavA do ajJAna kahe haiN|' madhyama sthiti vAlA tiyaMcapaMcendriya sthiti kI apekSA catuHsthAnapatita-madhyama sthiti vAlA tiryaMcapaMcendriya saMkhyAta athavA asaMkhyAta varSa kI Ayu vAlA bhI ho sakatA hai, kyoMki eka samaya kama tIna palyopama kI AyuvAlA bhI madhyamasthitika kahalAtA hai / ata: vaha catuHsthAnapatita hai| prAbhinibodhika jJAnI tiyaMcapaMcendriya sthiti kI apekSA cataHsthAnapatita-asaMkhyAta varSa kI prAyu vAle paMcendriya tiryaJca meM bhI apanI bhUmikA ke anusAra jaghanya Abhinibodhika jJAna aura zrutajJAna pAe jAte haiM / isI prakAra saMkhyAtavarSa kI Ayu vAloM meM jaghanya matizrutajJAna saMbhava hone se yahA~ sthiti kI apekSA se ise catuHsthAnapatita kahA hai / madhyama prAbhinibodhikajJAnI tiryaMca paMcendriya kI apekSA se SaTasthAnapatita-kyoMki Abhinibodhika jJAna ke taratamarUpa paryAya ananta hote haiM / ataeva unameM anantaguNahInatA-adhikatA bhI ho sakatI haiN| madhyama avadhijJAno tithaMcapaMcendriya svasthAna meM SaTsthAnapatita-isakA matalaba hai vaha svasthAna arthAt madhyama avadhijJAna meM SaTsthAnapatita hotA hai| eka madhyama avadhijJAnI dUsare madhyama-avadhijJAnI tiryaMcapaMcendriya se SaTsthAnapatitahInA adhika ho sakatA hai| vibhaMgajJAnI tiryaJcapaMcendriya sthiti kI dRSTi se tristhAnapatita--cU ki avadhi jJAna aura vibhaMgajJAna asaMkhyAtavarSa kI Ayu vAle ko nahIM hotA, ataHavadhijJAna aura vibhaMgajJAna meM niyama se' tristhAnapatita (hInAdhika) hotA hai| 1. (ka) prajJApanA. ma. batti, patrAMka 193-194, (kha) prajJApanA. prameyabodhinI. bhA. 2, pR. 721 se 727 taka 2 (ka) prajJApanA ma. vRtti, patrAMka 194, (kha) prajJApanA. prameyabodhinI. bhA. 2, pR. 728 se 737 taka Page #431 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 398 ] prajJApanAsUtra jaghanya-utkRSTa-madhyama avagAhanAdi vAle manuSyoM kI paryAyaprarUparaNA 486. [1] jahaNNogAhaNagANaM bhaMte ! maNussANaM kevatiyA pajjavA paNNatA? goyamA ! aNaMtA pajjavA pnnnntaa| se keNadveNaM bhaMte ! evaM vuccai jahaNNogAhaNagANaM maNussANaM praNatA pajjavA paNattA ? goyamA ! jahaNNogAhaNae maNase jahaNNogAhaNagassa maNUsassa davvaTThayAte tulle, padesaTTayAe tulle, progAhaNaTTayAe tulle, ThitIe tiDhANavaDite, vaNNa-gaMdha-rasa-phAsapajjavehiM tihiM NANehiM dohi aNNANehi tihi daMsaNehiM chtttthaannvddite| [486-1 pra.) bhagavan ! jaghanya avagAhanA vAle manuSyoM ke kitane paryAya kahe gae haiM ? [486-1 u.] gautama ! (unake) ananta paryAya kahe gae haiM / [pra. bhagavan ! aisA kisa kAraNa se kahA jAtA haiM ki 'jaghanya avagAhanA vAle manuSyoM ke ananta paryAya kahe haiM ?' [u.] gautama ! eka jaghanya avagAhanA vAlA manuSya, dUsare jaghanya avagAhanA vAle manuSya se dravya kI apekSA se tulya hai, pradezoM kI apekSA se tulya hai, tathA avagAhanA kI dRSTi se tulya hai, (kintu) sthiti kI apekSA se tristhAnapatita hai, tathA varNa, gandha, rasa aura sparza ke paryAyoM kI apekSA se, evaM tIna jJAna, do ajJAna aura tIna darzanoM kI apekSA se SaTsthAnapatita hai| [2] ukkosogAhaNae vi evaM ceva / navaraM ThitIe siya hoNe siya tulle siya anbhahite--- jati hoNe asaMkhejjatibhAgahINe, aha abhahie asaMkhejjatibhAgamabhahite; do NANA do aNNANA do dsnnaa| [486-2] utkRSTa avagAhanA vAle manuSyoM ke paryAyoM ke viSaya meM bhI isI prakAra kahanA caahie| vizeSa yaha hai ki sthiti kI apekSA se kadAcit hIna, kadAcit tulya aura kadAcit adhika hotA hai / yadi hona ho to asaMkhyAtabhAga hIna hotA hai, yadi adhika ho to asaMkhyAta bhAga adhika hotA hai| unameM do jJAna, do ajJAna aura do darzana hote haiM / [3] ajahaNNamaNukkosogAhaNAe vi evaM ceva / NavaraM ogAhaNaTuyAe cauTThANavaDite, Thitoe cauTThANavaDite, pAillehi cauhi nANehi chaTThANavaDite, kevalaNANapajjavehi tulle, tihi aNNANehi tihiM daMsaNehi chaTThANavaDite, kevaladasaNapajjavehiM tulle / [486-3] ajaghanya-anutkRSTa (madhyama) avagAhanA vAle manuSyoM kA (paryAya-viSayaka kathana) bhI isI prakAra karanA cAhie / vizeSa yaha hai ki avagAhanA kI dRSTi se catuHsthAnapatita hai, sthiti kI apekSA se catuHsthAnapatita hai, tathA Adi ke cAra jJAnoM kI apekSA se SaTsthAnapatita hai, kevalajJAna ke paryAyoM kI apekSA se tulya hai, tathA tIna ajJAna aura tIna darzanoM kI apekSA se SaTsthAnapatita hai, kevaladarzana ke paryAyoM kI apekSA se tulya hai / Page #432 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAMcavA~ vizeSapada (paryAyapada)] [ 399 460. [1] jahaNNaThitIyANaM bhaMte ! massANaM kevatiyA pajjavA paNNattA? goyamA ! aNaMtA pajjavA paNNattA / se keNaDheNaM bhaMte ! evaM buccati ? goyamA ! jahaNaThitIe maNusse jahaSNaThitIyassa maNUsassa davaTThayAe tulle, padesaTTayAe tulle, progAhaNaTuyAe cauDhANavaDite, Thitoe tulle, vaNNa-gaMdha-rasa-phAsapajjavehi dohi aNNANehiM dohi dasaNehi chtttthaannvddite| [490-1 pra. bhagavan ! jaghanya sthiti vAle manuSyoM ke kitane paryAya kahe gae haiM ? [490-1 u.] gautama ! unake ananta paryAya kahe haiN| [pra.] bhagavan ! kisa kAraNa se aisA kahA jAtA hai ki jaghanya sthiti vAle manuSyoM ke ananta paryAya haiM ? [u.] gautama ! eka jaghanya sthiti vAlA manuSya, dUsare jaghanya sthiti vAle manuSya se dravya kI apekSA se tulya hai, pradezoM kI apekSA se tulya hai, avagAhanA kI apekSA se catuHsthAnapatita hai, sthiti kI apekSA se tulya hai, tathA varNa, gandha, rasa aura sparza ke paryAyoM kI apekSA se, do ajJAnoM aura do darzanoM kI apekSA se SaTsthAnapatita hai| [2] evaM ukkosaThitoe vi / navaraM do NANA, do aNNANA, do dNsnnaa| [490-2] utkRSTa sthiti vAle manuSyoM ke (paryAyoM ke viSaya meM) bhI isI prakAra kahanA cAhie / vizeSa yaha hai ki (unameM) do jJAna, do ajJAna aura do darzana (pAe jAte) haiN| [3] ajahaNNamaNukakosaThitIe vi evaM ceva / navaraM ThitIe cauTThANavar3ite progAhaNaTTayAe cauTThANavaDie, AdillehiM ca unAhiM chaTThANavaDite, kevala nANapajjavehi tulle, tihi aNNAhiM tihiM dasaNehi chaTThANavaDite, kevaladasaNapajjavehi tulle / [490-3] madhyamasthiti vAle manuSyoM kA paryAyaviSayaka kathana bhI isI prakAra karanA cAhie / vizeSa yaha hai ki sthiti kI apekSA se catuHsthAnapatita hai, avagAhanA kI dRSTi se catuHsthAnapatita hai, tathA Adi ke cAra jJAnoM ko apekSA se SaTsthAnapatita hai, kevalajJAna ke paryAyoM kI apekSA se tulya hai, evaM tIna ajJAnoM aura tIna darzanoM kI apekSA se SaTsthAnapatita hai tathA kevaladarzana ke paryAyoM kI apekSA se tulya hai / 461. [1] jahaNNaguNakAlayANaM bhaMte ! maNussANaM kevatiyA pajjavA paNNatA? goyamA ! aNaMtA pajjavA paNNatA / se keNaTheNaM bhaMte ! evaM baccati ? goyamA ! jahaNNaguNakAlae maNase jahaNNaguNakAlagassa maNUsassa davaTThayAe talle, padesaTTayAe tulle, progAhaNaTTayAe cauDhANavaDite, Thitoe cauDhANavaDite, kAlavaNNapajjavehi tulle, avasesehi vaNNagaMdha-rasa-phAsapajjavehi chaTThANavaDite, cahiM NANehiM chaTThANavaDite, kevalaNANapajjavehi tulle, tihiM aNNANehi tihi saNehi chaTThANaDite, kevaladasaNapajjavehi tulle / Page #433 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 400] [prajJApanAsUna. [461-1 pra.] bhagavan ! jaghanyaguNa kAle manuSyoM ke kitane paryAya kahe gae haiM ? [461-1 u.] gautama ! (unake) ananta paryAya kahe haiN| [pra.] bhagavan ! aisA Apa kisa kAraNa se kahate haiM ki jaghanyaguNa kAle manuSyoM ke anantaparyAya haiM ? _ [u.] gautama ! eka jaghanyaguNa kAlA manuSya dUsare jaghanyaguNa kAle manuSya se dravya kI apekSA se tulya hai, pradezoM kI apekSA se tulya hai, avagAhanA kI apekSA se catuHsthAnapatita hai, sthiti kI apekSA se catuHsthAnapatita hai, kRSNavarNa ke paryAyoM kI apekSA se tulya hai; tathA avaziSTa varNoM, gandhoM, rasoM aura sparzoM ke paryAyoM ko apekSA se SaTsthAnapatita hai; cAra jJAnoM kI apekSA se SaTsthAnapatita hai, kevalajJAna ke paryAyoM kI apekSA se tulya hai, tathA tIna ajJAnoM aura tIna darzanoM kI apekSA se SaTsthAnapatita hai aura kevaladarzana ke paryAyoM kI apekSA se tulya hai| [2] evaM ukkosaguNakAlae vi / [491-2] isI prakAra utkRSTaguNa kAle manuSyoM ke (paryAyoM ke) viSaya meM bhI (samajhanA caahie|) [3] prajahaNNamaNukkosaguNakAlae vi evaM ceva / navaraM saTThANe chtttthaannvddite| [461-3] ajaghanya-anutkRSTa (madhyama) guNa kAle manuSyoM kA paryAya-viSayaka kathana bhI isI prakAra karanA cAhie / vizeSa yaha hai ki svasthAna meM SaTsthAnapatita haiM / 462. evaM paMca vaNNA do gaMdhA paMca rasA aTTa phAsA bhANitavvA / [462] isI prakAra pA~ca varNa, do gandha, pA~ca rasa evaM pATha sparza vAle manuSyoM kA (paryAyaviSayaka) kathana karanA cAhie / 463. [1] jahaNNAmiNibohiyaNANoNaM bhaMte ! maNussANaM kevatiyA pajjavA paNNattA ? goyamA! aNaMtA pajjavA pnnnntaa| se keNaTheNaM bhaMte ! evaM vuccati ? goyamA! jahaNNAbhiNibohiyaNANI maNUse jahaNNAbhiNibohiyaNANissa maNasassa dabaTTayAe tulle, padesaTTayAe tulle, progAhaNaThThayAe cauTThANavaDite, ThitIe cauTThANaDite, vaNNa-gaMdha-rasaphAsapajjavehi chaTThANavaDite, prAmiNibohiyaNANapajjavehi tulle, sutaNANapajjavehi dohiM dasaNehi chtthaannvddite| [463-1 pra.] bhagavan ! jaghanya prAbhinibodhikajJAnI manuSyoM ke kitane paryAya kahe gae haiM ? [463-1 u.] gautama ! (unake) anantaparyAya kahe haiN| [pra.] bhagavan ! kisa kAraNa se aisA kahA jAtA hai ? [u.] gautama ! eka jaghanya Abhinibodhika jJAnI manuSya dUsare jaghanya prAbhiniyodhika-jJAnI Page #434 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAMcavAM vizeSapada (paryAyapada) ] [401 manuSya se dravya kI apekSA se tulya hai, pradezoM kI apekSA se bhI tulya hai, avagAhanA kI dRSTi se catuHsthAnapatita hai, sthiti kI apekSA se catu:sthAnapatita hai, tathA varNa, gandha, rasa aura sparza ke paryAyoM kI apekSA se SaTsthAnapatita hai, tathA Abhinibodhika jJAna ke paryAyoM kI apekSA se tulya hai. kintu zrutajJAna ke paryAyoM kI apekSA se aura do darzanoM kI apekSA se SaTsthAnapatita hai| [2] evaM ukkosAbhiNibohiyaNANI vi| navaraM AbhiNivohiyaNANapajjavehi tulle, ThitIe tivANavaDite, tihi NAhi tihi saNehi chaTThANavaDite / [493-2] isI prakAra utkRSTa prAbhinibodhikajJAnI (manuSyoM kI paryAyoM ke viSaya meM jAnanA caahie|) vizeSa yaha hai ki vaha AbhinibodhikajJAna ke paryAyoM kI apekSA se tulya hai, sthiti kI apekSA se tristhAnapatita hai, tathA tIna jJAnoM aura tIna darzanoM kI apekSA se SaTsthAnapatita hai / [3] ajahaNNamaNukkosAbhiNibohiyaNANI jahA ukkosAbhiNibohiyaNANI / NavaraM ThitIe cauTThANavaDite, saTThANe chaTThANavaDite / [463-3] ajaghanya-anutkRSTa (madhyama) prAbhinibodhikajJAnI manuSyoM ke paryAyoM ke viSaya meM utkRSTa AbhinibodhikajJAnI manuSyoM kI taraha ho kahanA caahie| vizeSa yaha hai ki sthiti kI apekSA se catu:sthAnapatita haiM, tathA svasthAna meM SaTsthAnapatita haiM / 464. evaM sutaNANI vi| [464] isI prakAra (jaghanya-utkRSTa-madhyama) zrutajJAnI (manuSyoM) ke (paryAyoM ke) viSaya meM (sArA pATha kahanA cAhie / ) 465. [1] jahaNNohiNANINaM bhaMte ! maNussANaM kevatiyA pajjavA paNNatA ? goyamA ! praNatA pajjavA pnnnnttaa| se keNadveNaM bhaMte ! evaM vuccati ? goyamA ! jahaNNohiNANI maNusse jahaNNohiNANissa maNUsassa davaTThayAe tulle, paesaTThayAe tulle, progAhaNaTThayAe cauTThANavaDite, ThiIe tiTThANavaDite, vaNNa-gaMdha-rasa-phAsapajjavehi dohi nANehi chaTThANavaDie, prohiNANapajjavehi tulle, maNapajjavaNANapajjavehi chaTThANavaDie, tihi saNehi chtttthaannvddie| [465-1 pra.] bhagavan ! jaghanya avadhijJAnI manuSyoM ke kitane paryAya kahe gae haiM ? [465-1 u.] gautama ! unake ananta paryAya kahe haiN| [pra.] bhagavan ! kisa kAraNa se aisA kahate haiM (ki jaghanya avadhijJAnI manuSyoM ke anantaparyAya haiM) ? [u.] gautama ! eka jaghanya avadhijJAnI manuSya, dUsare jaghanya avadhijJAnI manuSya se dravya kI apekSA se tulya hai, pradezoM kI apekSA se (bhI) tulya hai, avagAhanA kI apekSA se catu:sthAnapatita (pAThAntara kI dRSTi se 'tristhAnapatita') hai, sthiti kI apekSA se tristhAnapatita hai, tathA varNa, gandha, Page #435 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 402] [prajJApanAsUtra rasa aura sparza ke paryAyoM evaM do jJAnoM kI apekSA se SaTsthAnapatita hai, avadhijJAna ke paryAyoM kI apekSA se tulya hai. manaHparyavajJAna ke paryAyoM kI apekSA se SaTsthAnapatita hai, aura tIna darzanoM kI apekSA se SaTsthAnapatita hai| [2] evaM ukkosohiNANI vi / [495-2] isI prakAra kA (kathana) utkRSTa avadhijJAnI (manuSyoM ke paryAyoM) ke viSaya meM (karanA cAhie / ) [3] ajahaNNamaNukkosohiNANI vi evaM ceva / NavaraM saTThANe chaTThANavaDie / [495-3] isI prakAra madhyama avadhijJAnI manuSyoM ke paryAyoM ke viSaya meM bhI kahanA cAhie / vizeSa yaha hai ki pAThAntara kI apekSA se-'avagAhanA kI dRSTi se catuHsthAnapatita hai, svasthAna meM vaha SaTsthAnapatita (hInAdhika) hai / 466. jahA prohiNANI tahA maNayajjavaNANI vi bhANitave / navaraM progAhaNaTTayAe tiTTANavaDie / jahA prAbhiNibohiyaNANI tahA matiaNNANo sutaaNNANI ya bhaannitve| jahA prohiNANI tahA vibhaMgaNANI vi bhANiyanve / cakkhudaMsaNI acakkhudaMsaNI ya jahA prAbhiNibohiyaNANI / ohidasaNI jahA prohiNANo / jattha NANA tattha aNNANA Nasthi, jattha aNNANA tattha NANA sthi, jattha dasaNA tattha NANA vi aNNANA vi| [496] jaisA (jaghanya-utkRSTa-madhyama) avadhijJAnI (manuSyoM ke paryAyoM) ke viSaya meM kahA, vaisA hI (jaghanyAdiyukta) manaHparyAyajJAnI (manuSyoM) ke (paryAyoM ke) viSaya meM kahanA cAhie / vizeSatA yaha hai ki avagAhanA kI apekSA se (vaha) tristhAnapatita hai| jaisA (jaghanyAdiyukta) prAbhinibodhika jJAniyoM ke paryAyoM ke viSaya meM kahA hai, vaisA hI mati-ajJAnI aura zruta-ajJAnI (manuSyoM ke paryAyoM) ke viSaya meM (kahanA cAhie / ) jisa prakAra (jaghanyAdiviziSTa) avadhijJAnI (manuSyoM) kA (paryAya-viSayaka) kathana kiyA hai, usI prakAra vibhaMgajJAnI (manuSyoM) kA (paryAyaviSayaka) kathana karanA caahie| cakSudarzanI aura acakSudarzanI (manuSyoM) kA (paryAyaviSayaka) kathana AbhinibodhikajJAnI (manuSyoM ke paryAyoM) ke samAna hai| avadhidarzanI kA (paryAyaviSayaka) kathana avadhijJAnI (manuSyoM ke paryAyaviSayaka kathana) ke samAna hai| jahA~ jJAna hote haiM, vahA~ ajJAna nahIM hote jahA~ ajJAna hote haiM, vahAM jJAna nahIM hote aura jahA~ darzana haiM, vahAM jJAna evaM prajJAna donoM meM se koI bhI saMbhava hai| 417. kevalaNANoNaM bhaMte ! maNassANaM kevatiyA pajjakA paNNatA ? goyamA ! aNaMtA pajjavA pnnnnttaa| se keNaTheNaM bhaMte ! evaM vuccai kevalaNAmINaM maNussANaM praNatA pajjavA paNNatA? goyamA ! kevalanANI maNUse kevalaNANissa maNUsassa davaTThayAe tulle, padesaThThayAe tulle, ogAhaNaThThayAe cauDhANavaDite, ThitIe tiDhANaDite, vaNNa-gaMdha-rasa-phAsapajjavehi chaTThANavaDite, kevala. NANapajjavehi kevaladasaNapajjavehi ya tulle / Page #436 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAMcavAM vizeSapada (paryAyapada) 1 [467 pra.] bhagavan ! kevalajJAnI manuSyoM ke kitane paryAya kahe gae haiM ? [467 u.] gautama ! (unake) ananta paryAya kahe haiM / [pra.] bhagavan ! kisa kAraNa se aisA kahate haiM ki 'kevalajJAnI manuSyoM ke ananta paryAya kahe haiM ?' [u.] gautama ! eka kevalajJAnI manuSya, dUsare kevalajJAnI manuSya se dravya kI apekSA se tulya hai, pradezoM ko apekSA se tulya hai, avagAhanA kI dRSTi se catuHsthAnapatita hai, sthiti kI apekSA se tristhAnapatita hai, tathA varNa, gandha, rasa aura sparza ke paryAyoM kI apekSA se SaTsthAnapatita hai, evaM kevalajJAna ke paryAyoM aura kevaladarzana ke paryAyoM kI apekSA se tulya hai| 468. evaM kevaladasaNI vi maNase bhANiyanve / [468] (jaise kevalajJAnI manuSyoM ke paryAyoM ke viSaya meM kahA gayA,) vaise hI kevaladarzanI manuSyoM ke (paryAyoM ke) viSaya meM kahanA caahie| vivecana--manuSyoM ke paryAyoM kI vibhinna apekSAoM se prarUpaNA--prastuta dasa sUtroM (sU. 489 se 498 taka) meM jaghanya-utkRSTa-madhyama avagAhanA, sthiti, varNAdi tathA jJAna prAdi vAle manuSya ke paryAyoM kI vividha apekSAoM se prarUpaNA kI gaI hai| jaghanya-pravagAhanAyukta manuSya sthiti kI dRSTi se tristhAnapatita-jadhanya avagAhanA vAlA manuSya niyama se saMkhyAtavarSa kI Ayu vAlA hI hotA hai, isa dRSTi se vaha tristhAnapatita hInAdhika hI hotA hai, arthAt vaha asaMkhyAta-saMkhyAtabhAga evaM saMkhyAtaguNa hInAdhika hI hotA hai / jadhanya-pravagAhanAyukta manuSyoM meM tIna jJAnoM aura do ajJAnoM kI prarUpaNA-kisI tIrthaMkara kA athavA anuttaraupapAtika deva kA apratipAtI avadhijJAna ke sAtha jaghanya avagAhanA meM utpAda hotA hai, taba jaghanya avagAhanA meM bhI avadhijJAna pAyA jAtA hai| ataeva yahAM tIna jJAnoM kA kathana kiyA gayA hai, kintu naraka se nikale hue jIva kA jaghanya avagAhanA meM utpAda nahIM hotA, kyoMki usakA svabhAva hI aisA hai| isalie jaghanya avagAhanA meM vibhaMgajJAna nahIM pAyA jAtA; isa kAraNa yahA~ (mUlapATha meM) do ajJAnoM kI hI prarUpaNA kI gaI hai| utkRSTa avagAhanAvAle manuSya kI sthiti ko dRSTi se hInAdhikatulyatA-utkRSTa avagAhanA vAle manuSyoM kI avagAhanA tIna gavyUti (kosa) kI hotI hai aura unakI sthiti hotI hai---jaghanya palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kama tIna palyopama kI aura utkRSTa pUre tIna palyopama kii| tIna palyopama kA asaMkhyAtavA~ bhAga, tIna palyopamoM kA asaMkhyAtavA~ hI bhAga hai| ataeva palyopama kA asaMkhyAtavA~ bhAga kama tIna palyopama vAlA manuSya, tIna palyopama kI sthiti vAle manuSya se asaMkhyAta bhAgahIna hotA hai aura pUrNa tIna palyopama vAlA manuSya usase asaMkhyAtabhAga adhika sthiti vAlA hotA hai| inameM anya kisI prakAra kI hInatA yA adhikatA sambhava nahIM hai| isa prakAra ke kinhIM do manuSyoM meM kadAcit sthiti kI tulyatA bhI hotI hai / utkRSTa avagAhanA vAle manuSyoM meM do jJAna aura do prajJAna kI prarUpaNA-utkRSTa avagAhanA vAle manuSyoM meM mati aura zruta, ye do hI jJAna athavA matyajJAna aura zrutAjJAna, ye do hI ajJAna aura do hI darzana pAe jAte haiN| isakA kAraNa yaha hai ki utkRSTa avagAhanA vAle manuSya Page #437 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 404 ] [ prajJApanAsUtra asaMkhyAtavarSa kI Ayu vAle ho hote haiM, aura asaMkhyAtavarSa kI AyuvAle manuSya meM na to avadhijJAna hI ho sakatA hai aura na hI vibhaMgajJAna, kyoMki unakA svabhAva hI aisA hai / madhyama pravagAhanA vAle manuSya avagAhanApekSayA catuHsthAnapatita-madhyama avagAhanA saMkhyAtavarSa kI Ayu vAle kI bhI ho sakatI hai aura asaMkhyatAvarSa kI Ayu vAle kI bhI ho sakatI hai / asaMkhyAtavarSa kI Ayu vAlA manuSya bhI eka yA do ganyUta (gAU) kI avagAhanA vAlA hotA hai / ataH avagAhanA kI apekSA se ise catu:sthAnapatita kahA gayA hai| cAroM jJAnoM kI apekSA se madhyama-avagAhanAyukta manuSya SaTsthAnapatita-mati, zruta, avadhi aura manaHparyava, ye cAroM jJAna dravya Adi kI apekSA rakhate haiM tathA kSayopazamajanya haiM / kSayopazama meM vicitratA hotI hai, ataeva unameM taratamatA honA svAbhAvika hai| isI kAraNa cAroM jJAnoM kI apekSA se madhyama avagAhanAyukta manuSyoM meM SaTsthAnapatita honAdhikatA batAI gaI hai| __ kevalajJAna ke paryAyoM ko apekSA se ve tulya haiM- samasta AvaraNoM ke pUrNatayA kSaya se utpanna hone vAle kevalajJAna meM kisI prakAra kI taratamatA nahIM hotI; isalie kevalajJAna ke paryAyoM kI apekSA se madhyama avagAhanAyukta manuSya tulya haiN| jaghanya sthiti vAle manuSyoM meM do ajJAna hI kyo? -siddhAntAnusAra sammUcchima manuSya hI jaghanya sthiti ke hote haiM aura ve niyamataH mithyAdRSTi hote haiN| isa kAraNa jaghanyasthiti vAle manuSyoM meM do ajJAna hI ho sakate haiM, jJAna nahIM / ataH yahA~ jJAnoM kA ullekha nahIM kiyA gayA hai / utkRSTa sthiti vAle manuSyoM meM do jJAna, do ajJAna aura do darzana kyoM ?-- utkRSTa sthiti vAle manuSyoM kI Ayu tIna palyoyama kI hotI hai| ataeva unameM do jJAna, do ajJAna aura do darzana hI pAe jAte haiN| jo jJAna vAle hote haiM ve vaimAnika kI Ayu kA bandha karate haiM, taba unameM do jJAna hote haiN| asaMkhyAta varSa kI Aya vAle manuSyoM meM avadhijJAna, avadhidarzana yA vi abhAva hotA hai| isa kAraNa ina meM do jJAnoM, do ajJAnoM aura darzanoM kA ullekha kiyA gayA hai| tIna jJAnoM, tIna ajJAnoM aura tIna darzanoM kA nahIM / madhyamaguNa kRSNa manuSya svasthAna meM SaTsthAnapatita-madhyamaguNa kRSNavarNa ke ananta taratamarUpa hote haiM, isa kAraNa vaha svasthAna meM bhI SaTsthAnapatita hotA hai| jaghanya aura utkRSTa prAbhinibodhikajJAnI manuSyoM meM jJAnAdi kA antara--jaghanya AbhinibodhikajJAnI manuSya ke prabala jJAnAvaraNIya karma kA udaya hone se usameM avadhijJAna aura manaHparyAyajJAna nahIM hote jabaki utkRSTa prAbhinibodhikajJAnI manuSya meM tIna jJAna aura tIna darzana hote haiM / utkRSTa prAbhinibodhika manuSya tristhAnapatita-cUki utkRSTa AbhinibodhikajJAnI manuSya niyamataH saMkhyAtavarSa kI Ayu vAlA hI hotA hai| saMkhyAtavarSa kI AyuvAlA manuSya sthiti kI apekSA se tristhAnapatita hI hotA hai| kintu jo asaMkhyAtavarSa kI AyuvAlA hotA hai, use bhavasvabhAva ke kAraNa utkRSTa prAbhinibodhika jJAna nahIM hotaa| ___ madhyama prAbhinibodhikajJAnI manuSya svasthAna meM SaTsthAnapatita-jaise eka utkRSTa AbhinibodhikajJAnI manuSya, dUsare utkRSTa prAbhinibodhika jJAnI se tulya hotA hai, vaise madhyama Abhinibo1. (ka) prajJApanA. ma, vRtti, patrAMka 194, (kha) prajJApanAdhino prameyabo. TIkA bhA. 2, pR. 753 se 759 taka Page #438 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAMcayA~ vizeSapada (paryAyapada)] [ 405 dhikajJAnI, madhyama Abhinibodhika jJAnI ke tulya hI ho, aisA niyama nahIM hai| isalie unameM svasthAna meM SaTsthAnapatita hInAdhikatA sambhava hai| jaghanya aura utkRSTa avadhijJAnI manuSya avagAhanA ko apekSA se visthAnapatita kyoM ?-- manuSyoM meM sarvajaghanya avadhijJAna pArabhavika (pUrvabhava se sAtha AyA huA) nahIM hotA, kintu vaha tadbhava (usI bhava) sambandhI hotA hai aura vaha bhI paryApta-avasthA meM, aparyApta avasthA meM usake yogya vizuddhi nahIM hotI tathA utkRSTa avadhijJAna bhAva se cAritravAn manuSya ko hotA hai| isa kAraNa jaghanyAvadhijJAnI aura utkRSTAvadhijJAnI manuSya avagAhanA kI apekSA visthAnapatita hI hote haiM, kintu madhyama avadhijJAnI catuHsthAnapatita hotA hai, kyoMki madhyama avadhijJAna pArabhavika bhI ho sakatA hai, ataeva aparyApta avasthA meM bhI sambhava hai| sthiti kI apekSA se jaghanyAdiyukta avadhijJAnI manuSya zisthAnapatita kyoM ?-avadhijJAna asaMkhyAtavarSa kI AyuvAle manuSyoM meM sambhava nahIM, vaha saMkhyAtavarSa kI Ayu vAloM ko hI hotA hai| ataH jaghanya, utkRSTa aura madhyama avadhijJAnI manuSyoM meM saMkhyAtavarSa kI Ayu kI dRSTi se tristhAnapatita hInAdhikatA hI ho sakatI hai, catuHsthAnapatita nhiiN| ___ jaghanyAdiyukta manaHparyavajJAnI sthiti ko dRSTi se visthAnapatita-manaHparyAyajJAna cAritravAn manuSyoM ko hI hotA hai, aura cAritravAn manuSya saMkhyAtavarSa kI AyuvAle hI hote haiN| ata: jaghanya, madhyama aura utkRSTa manaHparyAyajJAnI mAnava sthiti kI dRSTi se tristhAnapatita hI hote haiN|' kevala jJAnI manuSya avagAhanA kI dRSTi se catuHsthAnapatita kyoM aura kaise ? - yaha kathana kevalIsamudghAta kI apekSA se hai, kyoMki kevalIsamudghAta karatA huaA kevalajJAnI manuSya, anya kevalI manuSyoM kI apekSA asaMkhyAtaguNI adhika avagAhanA vAlA hotA hai aura usakI apekSA anya kevalI asaMkhyAtaguNahIna avagAhanA vAle hote haiN| ataH avagAhanA kI dRSTi se kevalajJAnI manuSya catu:sthAnapatita hote haiN| sthiti kI apekSA kevalomanuSya zisthAnayatita-sabhI kevalI saMkhyAtavarSa kI AyuvAle hI hote haiM, ataeva unameM catu:sthAnapatita hInAdhikatA saMbhava nahIM hai| isa kAraNa ve tristhAnapatita hInAdhika haiN| vAraNavyantara jyotiSka aura vaimAnika devoM ko paryAya-prarUparaNA 466. [1] vANamaMtarA jahA asurkumaaraa| [466-1] vANavyantara devoM meM (paryAyoM kI prarUpaNA) asurakumAroM ke samAna (samajha lenI caahie|) [2] evaM joisiyA vemANiyA / navaraM saTANe ThitIe tiTThANaDite bhANitabve / se taM jiivpjjvaa| 1. (ka) prajJApanA. ma. vRtti, patrAMka 194-195-196, (kha) prajJApanA. pra. bo. TIkA, bhA-2, pR. 760-770 2. (ka) prajJApanA. ma. vatti, patrAMka 196, (kha) prajJApatA pra. bodha. TIkA bhA-2, pR. 772 Page #439 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [ prajJApanAsUtra [466-2] jyotiSkoM aura vaimAnika devoM meM (paryAyoM kI prarUpaNA bhI isI prakAra kI samajhanI caahie)| vizeSa bAta yaha hai ki ve svasthAna meM sthiti kI apekSA se tristhAnapatita (hInAdhika) haiN| yaha jIva ke paryAyoM ko prarUpaNA samApta huI / vivecana-vANavyantara, jyotiSka aura vaimAnika devoM ke paryAyoM ko prarUpaNA-prastuta sUtra (499) meM pUrvoktasUtrAnusAra tonoM prakAra ke devoM ke paryAyoM ke kathana atidezapUrvaka kiyA gayA hai| ajIva-paryAya ajIvaparyAya ke bheda-prabheda aura paryAyasaMkhyA 500. ajIvapajjavA NaM bhaMte kativihA paNNatA ? goyamA ! duvihA paNNattA / taM jahA-rUvigrajIvapajjavA ya arUvidhajIvapajjavA ya / [500 pra.] bhagavan ! ajIvaparyAya kitane prakAra ke kahe haiM ? [500 u.] gautama ! (ajIvaparyAya) do prakAra ke kahe haiM; ve isa prakAra--(1) rUpI ajIva ke paryAya aura arUpI ajIva ke paryAya / 501. arUvigrajIvapajjavA NaM bhaMte ! kativihA paNNatA? goyamA ! dasavihA paNNattA / taM jahA-dhammasthikAe 1, dhammasthikAyassa dese 2, dhammasthikAyassa padesA 3, adhammasthikAe 4, adhammasthikAyassa dese 5, adhammasthikAyassa padesA 6, prAgAsasthikAe 7, AgAsasthikAyassa dese 8, prAgAsasthikAyassa padesA 6, praddhAsamae 10 / [501 pra.] bhagavan ! arUpI ajIva ke paryAya kitane prakAra ke kahe gae haiM ? [501 u.] gautama ! ve dasa prakAra ke kahe haiM / yathA-(1) dharmAstikAya, (2) dharmAstikAya kA deza, (3) dharmAstikAya ke pradeza, (4) adharmAstikAya, (5) adharmAstikAya kA deza, (6) adharmAstikAya ke pradeza, (7) AkAzAstikAya, (8) AkAzAstikAya kA deza, (9) AkAzAstikAya ke pradeza aura (10) addhAsamaya (kAla) ke paryAya / 502. rUviyajIvapajjavA NaM bhaMte ! kativihA paNNattA? goyamA ! cauvihA paNNattA / taM jahA-khaMdhA 1, khaMdhadesA 2, khaMdhapadesA 3, paramANupoggale 4 / [502 pra] bhagavan ! rUpI ajIva ke paryAya kitane prakAra ke kahe haiM ? [502 u.] gautama ! ve cAra prakAra ke kahe haiN| yathA-(1) skandha, (2) skandhadeza, (3) skandha-pradeza aura (4) paramANupudgala (ke pryaay)| 503. te NaM bhaMte ! ki saMkhejjA prasaMkhejjA praNatA? goyamA ! no saMkhejjA, no asaMkhejjA, prnnetaa| se keNaTheNaM bhaMte ! evaM vuccati no saMkhejjA, no prasaMkhejjA, aNatA? Page #440 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAMcavAM vizeSapada (paryAyapada) ] [407 goyamA ! aNaMtA paramANupoggalA, aNaMtA dupadesiyA khaMdhA jAva praNatA dasapadesiyA khaMdhA, praNaMtA saMkhejjapadesiyA khaMdhA, aNaMtA asaMkhejjapadesiyA khaMdhA, praNatA praNatapadesiyA khaMdhA, se teNaTheNaM goyamA ! evaM uccati--te gaM no saMkhejjA, no asaMkhejjA, annNtaa| [503 pra.] bhagavan ! kyA ve (pUrvokta rUpIajIvaparyAya-catuSTaya) saMkhyAta haiM, asaMkhyAta haiM, athavA ananta haiM ? [503 u gautama ! ve saMkhyAta nahIM asaMkhyAta nahIM, (kintu) ananta haiM / [pra.] bhagavan ! kisa hetu se Apa aisA kahate haiM ki ve (pUrvokta caturvidha rUpI ajIvaparyAya saMkhyAta nahIM, asaMkhyAta nahIM, (kintu) ananta haiM ? [u.] gautama ! paramANu-pudgala ananta haiM; dvipradezika skandha ananta haiM, yAvat dazapradezikasmandha ananta haiM, saMkhyAtapradezika skandha ananta haiM, asaMkhyAtapradezika skandha ananta haiM, aura anantapradezika skandha ananta haiM / he gautama ! isa kAraNa se aisA kahA jAtA hai ki ve na saMkhyAta haiM, na hI asaMkhyAta haiM, kintu ananta haiN| vivecana-ajIvaparyAya ke bheda-prabheda aura paryAyasaMkhyA--prastuta cAra sUtroM (sU. 500 se 503 taka) meM ajIvaparyAya, usake mukhya do prakAra, tathA arUpI aura rUpI ajIva-paryAya ke bheda evaM rUpI ajIvaparyAyoM kI saMkhyA kA nirUpaNa kiyA gayA hai| rUpI aura arUpI prajIvaparyAya kI paribhASA-rUpI-jisameM rUpa ho. use rUpI zabda se 'rUpa' ke atirikta 'gandha'. rasa aura sparza kA bhI upalakSaNa se grahaNa kiyA jAtA hai / prAzaya yaha hai ki jisameM rUpa, rasa, gandha aura sparza ho, vaha rUpI kahalAtA hai / rUpayukta ajIva ko rUpI ajIva kahate haiM / rUpI ajIva pudgala hI hotA hai, isalie rUpI ajIva ke paryAya kA artha huA-pudgala ke paryAya / arUpI kA artha hai-jisameM rUpa (rasa, gandha aura sparza) kA abhAva ho, jo amUrta ho / ataH arUpI ajIva-paryAya kA artha huaA-amUrta ajIva ke paryAya / dharmAstikAyAdi kI vyAkhyA-dharmAstikAya-dharmAstikAya kA asaMkhyAtapradezoM kA sampUrNa (akhaNDita) piNDa (avayavI drvy)| dharmAstikAyadeza--dharmAstikAya kA arddha Adi bhAga / dharmAstikAyapradeza-dharmAstikAya ke niraMza (sUkSmatama) aMza / isI prakAra adharmAstikAya aura AkAzAstikAya Adi ke trikoM ko samajha lenA cAhie / praddhAsamaya apradezI kAladravya / ' dravyoM kA kathana yA paryAya kA ?-paryAyoM kI prarUpaNA ke prasaMga meM yahA~ paryAyoM kA kathana karanA ucita thA, usake badale dravyoM kA kathana isalie kiyA gayA hai ki paryAya aura paryAyI (dravya) kathaMcit abhinna haiM, isa bAta kI pratIti ho| vastutaH dharmAstikAya, dharmAstikAyadeza aAdi padoM ke ullekha se una-una dharmAstikAyAdi trikoM tathA addhAsamaya ke paryAya hI vivakSita haiM, dravya nahIM / paramANupudgala Adi ko paryAya-sambandhI vaktavyatA 504. paramANupoggalANaM bhaMte ! kevatiyA pajjavA paNNatA? goyamA ! paramANupoggalANaM aNaMtA pajjavA pnnnnttaa| 1. prajJApanA malaya. vRtti, patrAMka 202 2. vahI, malaya. vRtti, patrAMka 202 Page #441 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 408] [prajJApanAsUtra se keNaTheNaM bhaMte ! evaM vuccati paramANupoggalANaM aNaMtA pajjavA paNNattA ? goyamA ! paramANupoggale paramANupoggalassa damvaTThayAte tulle, padesaThThayAte tulle, progAhaNaTThayAte tulle; ThitIe siya hoNe siya tulle siya abhahite-jati hoNe asaMkhejjatibhAgahINe vA saMkhejjatibhAgahINe vA saMkhejjatiguNahINe vA asaMkhejjatiguNahINe vA, aha abhatie asaMkhejjatibhAgaabbhahie vA saMkhejjatibhAgamabhahie vA saMkhejjaguNaanbhahie vA asaMkheguNaprababhahite vA; kAlavaNNapajjavehi siya hoNe siya tulle siya anbhahie-jati hoNe aNaMtabhAgahINe vA asaMkhejjatibhAgahoNe kA saMkhejjamAgahoNe vA saMkhejjaguNahINe vA asaMkhejjaguNahoNe vA aNaMtaguNahoNe vA, aha ahie aNaMtabhAgamammahite vA asaMkhejjatibhAgamabhahie vA saMkhejjabhAgamabhahite vA saMkhejjaguNamaahie vA asaMkhejjaguNamanbhahie vA aNaMtaguNamabbhahie vA; evaM pravasesavaNNa-gaMdha-rasa-phAsapajjavehi chaTThANavaDite, phAsA NaM soya-usiNa-niddha-lukhehi chaTThANavaDite, se teNaTThaNaM goyamA ! evaM vuccati paramANupoggalANaM aNaMtA pajjavA pnnnnttaa| [504 pra.] bhagavan ! paramANupudgaloM ke kitane paryAya kahe gae haiM ? [504 u.] gautama ! paramANupudgaloM ke ananta paryAya kahe haiM / [pra.] bhagavan ! kisa kAraNa se aisA kahA jAtA hai ki paramANupudgaloM ke ananta paryAya haiM ? [u.] gautama ! eka paramANupudgala, dUsare paramANupudgala se dravya kI apekSA se tulya hai, pradezoM kI apekSA se tulya hai; avagAhanA kI dRSTi se (bhI) tulya hai, (kintu) sthiti kI apekSA se kadAcit hIna hai, kadAcit tulya hai, kadAcit abhyadhika hai / yadi hIna hai, to asaMkhyAtabhAga hIna hai, saMkhyAtabhAga 'hIna hai athavA saMkhyAtaguNa hIna hai, athavA asaMkhyAtaguNa hIna hai; yadi adhika hai, to asaMkhyAtabhAga adhika hai, athavA saMkhyAtabhAga adhika hai, yA saMkhyAtaguNa adhika hai, athavA asaMkhyAtaguNa adhika hai / kRSNavarga ke paryAyoM kI apekSA se kadAcit hIna hai, kadAcit tulya hai, aura kadAcit adhika hai| yadi hIna hai to anantabhAga hIna hai, yA asaMkhyAtabhAga-hIna hai athavA saMkhyAtabhAga hIna hai; athavA saMkhyAtaguNa hIna hai, asaMkhyAtaguNa hIna hai yA anantaguNa-hIna hai / yadi adhika hai to anantabhAga adhika hai, asaMkhyAtabhAga adhika hai, athavA saMkhyAtabhAga adhika hai| athavA saMkhyAtaguNa adhika hai, asaMkhyAtaguNa adhika hai, yA anantaguNa adhika hai| isI prakAra avaziSTa (kAle varNa ke sivAya bAkI ke) varNa, gandha, rasa aura sparza ke paryAyoM kI apekSA se SaTsthAnapatita hai| sparzoM meM zIta, uSNa, snigdha aura rUkSa sparzoM kI apekSA se SaTsthAnapatita hai / he gautama ! isa hetu se aisA kahA gayA hai ki paramANu-pudgaloM ke ananta paryAya prarUpita haiM / 505. dupadesiyANaM pucchaa| goyamA ! aNaMtA pajjavA paNNattA / se keNaTheNaM bhaMte ! evaM vuccati ? goyamA ! dupadesie dupadesiyassa davvaTThayAe tulle, padesaThThayAe tulle, progAhaNaTTayAe siya hoNe siya tulle siya abhahite -- jati hoNe padesahoNe, aha abbhahite padesamabhahite; ThitIe ca uTThANavaDite, vaNNAdohiM urillehiM caDhahiM phAsehi ya chtttthaagddite| Page #442 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAMcavAM vizeSapada (paryAyapada)] [409 [505 pra.] bhagavan ! dvipradezika skandhoM ke kitane paryAya kahe gae haiM ? [505 u.] gautama ! unake ananta paryAya kahe haiM / [pra.] bhagavan ! aisA kisa kAraNa se kahA gayA hai ki dvipradezI skandhoM ke ananta paryAya haiM ? [u.] gautama ! eka dvipradezika skandha, dUsare dvipradezika skandha se, dravya kI apekSA se tulya hai, pradezoM kI apekSA se talya hai. avagAhanA kI apekSA kadAcita hIna hai, kadAcita talya hai aura kadAcita adhika hai| yadi hIna ho to eka pradeza hIna hotA hai / yadi adhika ho to eka pradeza adhika hotA hai| sthiti ko apekSA se catu:sthAnapatita hotA hai, varNa Adi kI apekSA se aura uparyukta cAra (zIta, uSNa, snigdha aura rUkSa) sparzoM kI apekSA se SaTsthAnapatita hotA hai| 506. evaM tipaesie vi| navaraM progAhaNaThyAe siya hoNe siya tulle siya anmahitejati hoNe paesahINe vA dupaesahoNe vA, aha ammahite paesamanmahite vA dupaesamanmahite vaa| __[506] isI prakAra tripradezika skandhoM ke (paryAyoM ke viSaya meM kahanA cAhie / ) vizeSatA yaha hai ki avagAhanA kI dRSTi se kadAcit hIna, kadAcit tulya aura kadAcit adhika hotA hai| yadi hIna ho to ekapradezahIna yA dvipradezoM se hIna hotA hai| yadi adhika ho to ekapradeza adhika athavA do pradeza adhika hotA hai / 507. evaM jAva dasapaesie / navaraM progAhaNAe paesaparivuDDI kAyavA jAva dasapaesie NavapaesahINe ti| [507] isI prakAra yAvat dazapradezika skandhoM taka kA paryAyaviSayaka kathana karanA cAhie / vizeSa yaha hai ki avagAhanA kI dRSTi se pradezoM kI (kramazaH) vRddhi karanA cAhie; yAvat dazapradezI skandha nau pradeza-hIna taka hotA hai| 508. saMkhejjapadesiyANaM pucchaa| goyamA! annNtaa| se keNaTheNaM bhaMte ! evaM buccati ? goyamA! saMkhejjayaesie khaMdhe saMkhejjapaesiyassa khaMdhassa davvaThThayAe tulle; padesaThThayAe siya hoNe siya tulle siya pramAhite-jati hoNe saMkhejjabhAgahINe vA saMkhejjaguNahINe vA, praha prabhaie evaM ceva; progAhaNaTThayAe vi duTThANavaDite, ThitIe cauTThANavaDite, vaNNAdi-uvarillacauphAsapajjavehi ya chtttthaannvddite| [508 pra.] bhagavan ! saMkhyAtapradezI skandhoM ke kitane paryAya kahe gae haiM ? [508 u.] gautama ! (unake) ananta paryAya kahe haiN| [pra.] bhagavan ! kisa kAraNa se aisA kahA jAtA hai ki saMkhyAtapradezI skandhoM ke ananta paryAya haiM ? [u.] gautama ! eka saMkhyAtapradezI skandha, dUsare saMkhyAtapradezI skandha se dravya kI apekSA se Page #443 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 410] [prajJApanAsUtra tulya hai, pradezoM kI apekSA se kadAcit hona, kadAcit tulya aura kadAcit adhika hotA hai / yadi hIna ho to, saMkhyAtabhAga hIna yA saMkhyAtaguNa hIna hotA hai| yadi adhika ho to saMkhyAtabhAga adhika yAsaMkhyAta guNa adhika hotA hai / avagAhanA kI apekSA se dvisthAnapatita hotA hai| sthiti kI apekSA se catuHsthAnapatita hotA hai / varNAdi tathA uparyukta cAra sparzo ke paryAyoM kI apekSA se SaTsthAnapatita hotA hai| 506. asaMkhejjapaesiyANaM pucchA / goyamA ! annNtaa| se keNaTheNaM bhaMte ! evaM baccati ? goyamA ! prasaMkhejjapaesie khaMdhe asaMkhejjapaesiyasa khaMdhassa dabaTTyAe tulle, paesaThThayAe cauTThANavaDite, progAhaNaThyAe cauTThANavaDite, ThitIe cauTThANaDite, vaNNAdi-urillacauphAsehi ya chtttthaannvddite| [509 pra.] bhagavan ! asaMkhyAtapradezika skandhoM ke kitane paryAya kahe gae haiM ? [509 u.] gautama ! ananta paryAya kahe haiN| [pra.] bhagavan ! kisa kAraNa se aisA kahate haiM ki asaMkhyAtapradezika skandhoM ke ananta paryAya haiM ? [u.] gautama ! eka asaMkhyAtapradezika skandha, dUsare asaMkhyAtapradezika skandha se dravya kI apekSA se tulya hai, pradezoM kI apekSA se catuHsthAnapatita hai, avagAhanA kI dRSTi se catuHsthAnapatita hai, sthiti kI apekSA se catuHsthAnapatita hai, varNAdi tathA uparyukta cAra sparzoM kI apekSA se SaTsthAnapatita hai| 510. aNaMtapaesiyANaM pucchaa| goyamA ! aNaMtA pajjavA pnnnnttaa| se kepaTTeNaM bhaMte ! evaM vaccati ? goyamA ! praNaMtapaesie khaMdhe praNaMtapaesiyassa khaMdhassa davvaTThayAe tulle, paesaTTayAe chaTThANavaDite, progAhaNaTTayAe cauDhANavaDite, ThitIe cauTThANabaDite, vaNNa-gaMdha-rasa-phAsapajjavehi chtttthaannvdd'ite| [510 pra.] bhagavan ! anantapradezI skandhoM ke kitane paryAya kahe gae haiM ? [510 u.] gautama ! unake ananta paryAya kahe haiN| [pra.) bhagavan ! kisa kAraNa se aisA kahA jAtA hai ki anantapradezI skandhoM ke ananta paryAya haiM ? u. gautama ! eka anantapradezI skandha, dUsare anantapradezI skandha se dravya kI apekSA se tulya hai, pradezoM kI apekSA se SaTsthAnapatita (hInAdhika) hai, avagAhanA kI apekSA se catu:sthAnapatita hai, tathA varNa, gandha, rasa aura sparza ke paryAyoM kI apekSA se SaTsthAnapatita hai| Page #444 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAMcavAM vizeSapada (paryAyapada)] [411 511. egapaesogADhANaM poggalANaM pucchA / goyamA ! praNetA pajjavA paNNattA / se keNaTheNaM bhaMte ! evaM vuccati ? goyamA ! egapaesogADha-poggale egapaesogADhassa poggalassa davaTThayAe tulle, paesaThThayAe chaTThANavaDite, aogAhaNavyAte tulle, ThitIe cauTThANavaDite, vaNNAdi-uvarillacauphAsehi ya chaannvdd'ite| [511 pra.] bhagavan ! eka pradeza meM avagADha pudgaloM ke kitane paryAya kahe gae haiM ? [511 u.] gautama ! (unake) ananta paryAya kahe haiM / [pra. bhagavan ! kisa kAraNa se aisA kahA jAtA hai ki eka pradeza meM avagADha pudgaloM ke ananta paryAya haiM ? u.] gautama ! eka pradeza meM avagADha eka pudgala, dUsare eka pradeza meM avagADha pudgala se dravya ko apekSA se tulya hai, pradezoM kI apekSA se SaTsthAnapatita hai, avagAhanA kI apekSA se tulya hai, sthiti kI apekSA me catuHsthAnapatita hai, varNAdi tathA uparyukta cAra spoM kI apekSA se SaTsthAnapatita hai| 512. evaM dupaesogADhe vi jAva dasapaesogADhe / [512] isI prakAra dvipradezAvagADha se dazapradezAvagADha skandhoM taka ke paryAyoM kI vaktavyatA samajha lenA caahie| 513. saMkhejjapaesogADhANaM pucchaa| goyamA ! prnntaa| se keNaTheNaM bhaMte ! evaM vuccati ? goyamA ! saMkhejjapaesogADhe poggale saMkhejjapaesogADhassa poggalassa davaTThayAe tulle, paesaThThayAe chaThANavaDite, progAhaNaThThayAe duTThANavaDite, Thitoe cauTThANavIDite, vaNNAi-ubarillacauphAsehi ya chaThANavaDite / {513 pra.} bhagavan ! saMkhyAtapradezAvagADha skandhoM ke kitane paryAya kahe gae haiM ? [513 u.] gautama ! (unake ) ananta paryAya kahe haiN| [pra.] bhagavan ! kisa hetu se aisA kahA jAtA hai ki saMkhyAtapradezAvagADha skandhoM (pudgaloM) ke ananta paryAya haiM ? [u.] gautama ! eka saMkhyAtapradezAvagADha pudgala, dUsare saMkhyAtapradezAvagADha pudgala se dravya kI apekSA tulya hai, pradezoM kI apekSA se SaTsthAnapatita hai, avagAhanA kI apekSA se dvisthAnapatita hai, sthiti kI apekSA se catuHsthAnapatita hai, varNAdi tathA uparyukta cAra sparzoM ko apekSA se SaTsthAnapatita hai| Page #445 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 412] [ prajJApanAsUtra 514. asaMkhejjapaesogADhANaM pucchaa| goyamA ! aNaMtA paujavA / se keNadveNaM bhaMte ! evaM uccati ? goyamA ! asaMkhejjapaesogADhe poggale asaMkhejjapaesogADhassa poggalassa davaTThAe talle, padesaThThayAe chaTThANavaDite, progAhaNaTTayAe cauTThANavauite, ThitIe cauThANavaDite, vaNNAdi-aTThaphAsehi chtthaannvdd'ite| [514 pra.] bhagavan ! asaMkhyAtapradezAvagADha pudgaloM ke kitane paryAya kahe gae haiM ? [514 u.] gautama ! (unake) ananta paryAya kahe haiM / [pra.] bhagavan ! kisa kAraNa se aisA kahA jAtA hai ki asaMkhyAtapradezAvagADha pudgala ke ananta paryAya haiM ? [u.[ gautama ! eka asaMkhyAtapradezAvagADha pudgala, dUsare asaMkhyAtapradezAvagADha pudgala se dravya kI apekSA se tulya hai, pradezoM kI apekSA se SaTsthAnapatita hai, avagAhanA kI apekSA se catuHsthAnapatita hai, sthiti kI apekSA se catuHsthAnapatita hai, varNAdi tathA praSTa sparzoM kI apekSA se SaTsthAnapatita hai| 515. egasamayaThitIyANaM pucchaa| goyamA! aNaMtA pajjavA pnnnnttaa| se keNaTheNaM bhaMte ! evaM vuccati ? goyamA ! egasamayaThitIe pomgale egasamayaThitIyassa poggalassa davvaTThayAe tulle, paesaTThayAe chaTThANavaDite, ogAhaNaThyAe cauTThANavaDite, ThitIe tulle, dhaNNAdi-ahaphAsehi chtttthaannvdd'ite| [515 pra.] bhagavan ! eka samaya kI sthiti vAle pudgaloM ke kitane paryAya kahe gae haiM ? [515 u.] gautama ! (unake) ananta paryAya kahe haiN| [pra.] bhagavan ! kisa kAraNa se aisA kahA jAtA hai ki eka samaya kI sthiti vAle pudgaloM ke ananta paryAya haiM ? [u.] gautama ! eka samaya kI sthiti vAlA eka pudgala, dUsare eka samaya kI sthiti vAle pudgala se dravya kI apekSA se tulya hai, pradezoM kI apekSA se SaTsthAnapatita hai, avagAhanA kI apekSA se catuHsthAnapatita hai, sthiti kI apekSA se tulya hai, varNAdi tathA aSTa sparzoM kI apekSA se SaTsthAnapatita hai| 516. evaM jAva dssmytthiiie| [516] isa prakAra yAvat dasa samaya kI sthiti vAle pudgaloM kI paryAyasambandhI vaktavyatA samajhanI caahie| Page #446 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAMcavAM vizeSapada (paryAyapada)] [413 517. saMkhejjasamayaThitIyANaM evaM ceva / navaraM ThitIe duTThANavaDite / [517] saMkhyAta samaya kI sthiti vAle pudagaloM kA paryAyaviSayaka kathana bhI isI prakAra samajhanA cAhie / vizeSa yaha hai ki vaha sthiti kI apekSA se dvisthAnapatita hai| 518. asaMkhejjasamayaThitIyANaM evaM ceva / navaraM ThiIe cauTThANavaDite / [518] asaMkhyAta samaya kI sthiti vAle pudgaloM kA paryAyaviSayaka kathana bhI isI prakAra hai / vizeSatA yaha hai ki vaha sthiti kI apekSA se catu:sthAnapatita hai| 516. egaguNakAlagANaM pucchA / goyamA ! praNatA pajjavA / se keNaTheNaM bhaMte ! evaM buccati ? goyamA ! egaguNakAlae poggale' egaguNakAlagassa poggalassa davvaThThayAe tulle, paesaTThayAe chaTThANavaDite, progAhaNaTThayAe cauTThANaDite, ThitIe cauTThANavaDite, kAlavaNNapajjavehi tulle, avasesehiM vaNNa-gaMdha-rasa-phAsapajjavehi chaTThANavaDite, ahiM phAsehiM chaThANavaDite / [519 pra.] bhagavan ! ekaguNa kAle pudgaloM ke kitane paryAya kahe gae haiM ? [519 u.] gautama ! (unake ) ananta paryAya kahe haiN| [pra.] bhagavan ! kisa kAraNa se aisA kahA jAtA hai ki eka guNa kAle pudgaloM ke ananta paryAya haiM ? [u.] gautama ! eka guNa kAlA eka pudgala, dUsare eka guNa kAle pudgala se dravya kI apekSA se tulya hai, pradezoM ko apekSA se SaTsthAnapatita hai, avagAhanA kI dRSTi se catu:sthAnapatita hai, sthiti kI apekSA se catu:sthAnapatita hai, kRSNavarNa ke paryAyoM kI apekSA se tulya hai tathA avaziSTa (kRSNavarNa ke atirikta anya) varNoM, gandhoM, rasoM aura sparzoM ke paryAyoM kI apekSA se SaTsthAnapatita hai evaM aSTa sparzoM kI apekSA se (bhI) SaTsthAnapatita hai / 520. evaM jAva dsgunnkaale| [520] isI prakAra yAvat daza guNa kAle (pudgaloM) kI (paryAya sambandhI vaktavyatA samajhanI cAhie / ) 521. saMkhejjaguNakAlae vi evaM ceva / navaraM saTThANe dutttthaannvddite| [521] saMkhyAtaguNa kAle (pudgaloM) kA (paryAya viSayaka kathana) bhI isI prakAra (jAnanA caahie|) vizeSatA yaha hai ki (ve) svasthAna meM dvisthAnapatita haiM / 1. granthAnam 3000 Page #447 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 414] [prajJApanAsUtra 522. evaM asaMkhejjaguNakAlae vi / NavaraM saTThANe cauTThANavaDite / [522] isI prakAra asaMkhyAtaguNa kAle (pudgaloM) kI paryAyasambandhI vaktavyatA samajhanI caahie| vizeSa yaha hai ki (ve) svasthAna meM catuHsthAnapatita haiM / 523. evaM aNaMtaguNakAlae vi / navaraM saTThANe chaTThANavar3ite / [523] isI taraha anantaguNa kAle (pudgaloM) kI paryAyasambandhI vaktavyatA jAnanI cAhie / vizeSa yaha hai ki (ve) svasthAna meM SaTsthAnapatita haiN| 524. evaM jahA kAlavaNNassa battabvayA bhaNiyA tahA sesANa vi vaNNa-gaMdha-rasa-phAsANaM vatavvayA bhANitavA jAva prnntgunnlukkhe| [524] isI prakAra jaise kRSNavarNa vAle (pudgaloM) kI (paryAyasambandhI vaktavyatA kahI hai,) vaise hI zeSa saba vargoM, gandhoM, rasoM aura sparNI (vAle pudgaloM) kI (paryAyasambandhI) vaktavyatA yAvat anantaguNa rUkSa (pudgaloM) kI (paryAyoM sambandhI) vaktavyatA taka kahanI caahie| vivecana-paramANupudagala Adi kI paryAyasambandhI prarUpaNA--prastuta ikkIsa sUtroM (sU. 504 se 524 taka) meM vividha prakAra ke pudgaloM kI vibhinna apekSAoM se paryAyasambandhI prarUpaNA ko rUpI-ajIva-paryAyaprarUpaNA kA krama- (1) paramANupudgala tathA dvi-tri-daza-saMkhyAtaasaMkhyAta-anantapradezika pudgaloM ke viSaya meM, (2) prAkAzIya ekapradezAvagADha se lekara asaMkhyAtapradezAvagADha pudagaloM ke viSaya meM, (3) ekasamayasthitika se asaMkhyAtasamayasthitika pudagalo ke viSaya meM, (4) ekaguNa kRSNa se ananta guNa kRSNa pudgaloM ke viSaya meM tathA zeSa varNa-gandha-rasa-sparza pudgaloM ke viSaya meM paryAya-prarUpaNA kramaza: ko gaI hai / ' paramANupudagaloM meM anantaparyAyoM kI siddhi-prastuta meM yaha pratipAdana kiyA gayA hai ki paramANu dravya aura pratyeka dravya ananta paryAyoM se yukta hotA hai / eka paramANu dUsare paramANu se dravya, pradeza aura avagAhanA kI dRSTi se tulya hotA hai, kyoMki pratyeka paramANu eka-eka svataMtra dravya hai / vaha niraMza hI hotA hai tathA niyamataH AkAza ke eka hI pradeza meM avagAhana karake rahatA hai / isalie ina tInoM kI apekSA se vaha tulya hai| kintu sthiti kI apekSA se eka paramANu dUsare paramANu se catu:sthAnapatita hInAdhika hotA hai, kyoMki paramANa kI jaghanya sthiti eka samaya kI aura utkRSTa asaMkhyAta kAla ko hai, arthAta-koI padagala paramANarUpa paryAya meM kama se kama eka samaya taka rahatA hai aura adhika se adhika asaMkhyAta kAla taka raha sakatA hai| isalie siddha hai ki eka paramANu dUsare paramANu se catu:sthAnapatita hIna yA adhika hotA hai tathA varNa, gandha, rasa evaM sparza, vizeSataH catuHsparzoM kI apekSA paramANu-pudgala meM SaTsthAnapatita honAdhikatA hotI hai| arthAt-- vaha asaMkhyAta-saMkhyAta-anantabhAgahIna, yA saMkhyAta-asaMkhyAta-anantaguNa hIna athavA asaMkhyAta-saMkhyAtaanantabhAga adhika athavA saMkhyAta-asaMkhyAta-anantaguNa adhika hai| 1. paNNavaNAsuttaM (mUlapAThaTippaNayukta) bhAga 1, pR. 151 se 154 taka Page #448 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAMcayA~ vizeSapada (paryAyapada)] [ 415 pradezahIna paramANa meM ananta paryAya kaise?-paramANu ko jo 'apradezI' kahA gayA hai, vaha sirpha dravya kI apekSA se hai, kAla aura bhAva kI apekSA se vaha apradezI yA niraMza nahIM hai / __ paramANaH cataHsparzI aura SaTasthAnapatita-eka paramANu meM ATha spoM meM se sirpha cAra sparza hI hote haiN| ve ye haiM--zIta, uSNa, snigdha aura rUkSa / balki asaMkhyAtapradezI skandha taka meM ye cAra hI sparza hote haiN| koI-koI anantapradezI skandha bhI cAra sparza vAle hote haiN| isI prakAra ekapradezAvagADha se lekara saMkhyAtapradezAvagADha pudgala (skandha) bhI cAra sparzoM vAle hote haiN| ata: ina apekSAoM se paramANu ko SaTsthAnapatita samajhanA caahie|' dvipradezI skandha avagAhanA ko daSTi se hIna, adhika aura talya : kyoM aura kaise ?-jaba do dvipradezI skandha prakAza ke do-do pradezoM yA donoM---eka-eka pradeza meM avagADha hoM, taba unakI avagAhanA talya hotI hai| kintu java eka dvipradezI skandha eka pradeza meM avagADha ho aura dUsarA do pradezoM meM, taba unameM avagAhanA kI dRSTi se hInAdhikatA hotI hai| jo eka pradeza meM avagADha hai, vaha do pradezoM meM avagADha skandha kI apekSA eka pradeza hIna avagAhanA vAlA kahalAtA hai, jabaki do pradezoM meM avagADha skandha ekapradezAvagADha kI apekSA ekapradeza-adhika avagAhanA vAlA kahalAtA hai| dvipradezI skandhoM ko avagAhanA meM isase adhika honAdhikatA sabhava nahIM hai| tripradezo skandhoM meM honAdhikatA : avagAhanA kI dRSTi se-tIna pradezoM kA piNDa tripradezI skandha kahalAtA hai / vaha AkAza ke eka pradeza meM bhI raha sakatA hai, do pradezoM meM bhI aura tIna AkAza pradezoM meM bhI raha sakatA hai / tIna aAkAzapradezoM se adhika meM usako avagAhanA saMbhava nhiiN| sthati meM yadi tripradezI skandhoM kI avagAhanA meM hInatA aura adhikatA ho to eka yA do prAkAzapradezoM kI hI ho sakatI hai. adhika kI nhiiN| dazapradezI skandha taka kI honAdhikatA : avagAhanA kI daSTi se-jaba do tripradezI skandha tIna-tIna pradezoM meM, do-do pradezoM meM yA eka-eka pradeza meM avagADha hote haiM, taba ve avagAhanA kI dRSTi se paraspara tulya hote haiM, kintu jaba eka tripradezIskandha tripradezAvagADha aura dUsarA dvipradezAvagADha hotA hai, taba vaha ekapradezahIna hotA hai| yadi dUsarA ekapradezAbagADha hotA hai to vaha dvipradezahIna hotA hai aura vaha tripradezAvagAr3ha dvipradezAvagAr3ha se ekapradezAdhika aura ekapradezAvagADha se dvipradezAdhika hotA hai| isa prakAra eka-eka pradeza bar3hA kara cArapradezI se dazapradezI taka ke skandhoM meM avagAhanA kI apekSA se hAnivRddhi kA kathana kara lenA caahie| isa dRSTi se dazapradezI skandha meM honAdhikatA isa prakAra kahI jAegI-dazapradezI skandha jaba hIna hotA hai to ekapradezahIna, dvipradezahIna yAvat naupradezahIna hotA hai aura adhika to ekapradezAdhika yAvat navapradezAdhika hotA hai / / saMkhyAtapradezI skandha kI anantaparyAyatA-saMkhyAtapradezI skandha, dUsare saMkhyAtapradezI skandha se dravya-dRSTi se tulya hotA hai / vaha dravya hai, isa kAraNa anantaparyAya vAlA bhI hai, kyoMki pratyeka dravya anantaparyAyayukta hotA hai / pradezoM kI dRSTi se vaha hIna, tulya yA adhika bhI ho sakatA hai / yadi hIna yA adhika ho to saMkhyAtabhAga hIna yA saMkhyAtaguNa hIna athavA saMkhyAtabhAga adhika yA saMkhyAtaguNa ..----- ... -- 1. (ka) prajJApanAsUtra ma. vRtti, patrAMka 201, 2. (ka) prajJApanA. ma. vRtti, patrAMka 201, (kha) prajJApanA. prameyavodhinI pR. 798-801 (kha) prajJApanA. pra. bo. TIkA pR. 806-807 Page #449 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 416 [ prajJApanAsUtra adhika hotA hai| isIlie ise dvisthAnapatita kahA hai / avagAhanA kI dRSTi se bhI vaha dvisthAnapatita hai| sthiti kI apekSA se catuHsthAnapatita hai / varNAdi meM tathA pUrvokta catuHsparzoM meM SaTsthAnapatita samajhanA caahie| anantapradezI skandha pravagAhanA kI dRSTi se catuHsthAnapatita hI kyoM ? anantapradezI skandha bhI avagAhanA kI apekSA se catuHsthAnapatita hI hotA hai, SaTsthAnapatita nahIM. kyoMki lokAkAza ke asaMkhyAtapradeza hI haiM aura anantapradezI skandha bhI adhika se adhika asaMkhyAta pradezoM meM hI avagAhana karatA hai / ataeva usameM anantabhAga evaM anantaguNa hAni-vRddhi kI sambhAvanA nahIM hai| isa kAraNa vaha SaTsthAnapatita nahIM ho sakatA / hA~, varNAdi ke paryAyoM kI apekSA se eka anantapradezI skandha, dUsare anantapradezI skandha se varNAdi kI dRSTi se ananta-asaMkhyAta-saMkhyAtabhAga hIna, athavA saMkhyAtaguNa yA asaMkhyAtaguNa hIna, anantaguNa hIna aura isI prakAra adhika bhI ho sakatA hai| isalie isameM SaTsthAnapatita ho sakatA hai|' ekapradezAvagAr3ha paramANu pradezoM kI dRSTi se SaTsthAnapatita hAnivRddhizIla--dravya kI apekSA se talya hone para bhI pradezoM kI apekSA se isameM SaTasthAnapatita hInAdhikatA hai| kyoMki ekapra paramANu bhI eka pradeza meM rahatA hai aura anantapradezI skandha bhI eka hI pradeza meM raha sakatA hai| kintu avagAhanA kI dRSTi se tulya hai| sthiti kI apekSA se catu:sthAnapatita hai tathA varNAdi evaM catuHsparzo kI dRSTi se SaTsthAnapatita hotA hai / asaMkhyAtapradezAvagAr3ha pudgala pravagAhanA kI dRSTi se catuHsthAnapatita---ca ki lokAkAza ke asaMkhyAta hI pradeza haiM, jinameM pudgaloM kA avagAhana hai| ata: anantapradezoM meM kisI bhI pudgala kI avagAhanA saMbhava nahIM hai / 2 / saMkhyAtaguNa kAlA pudagala svasthAna meM dvisthAnapatita-saMkhyAtaguNa kAlA pudgala yA to saMkhyAtabhAga hIna kRSNa hotA hai athavA saMkhyAtaguNa hIna kRSNa hotA hai| agara adhika ho to saMkhyAtabhAga adhika yA saMkhyAtaguNa adhika hotA hai / ___ anantaguNa kAlA pudgala svasthAna meM SaTsthAnapatita-anantaguNa kAle eka pudgala meM dUsarA anantaguNa kAlA pudgala anantabhAga hIna, asaMkhyAtabhAga hIna, saMkhyAtabhAga hIna athavA saMkhyAtaguNa hIna, asaMkhyAtaguNa hIna anantaguNa hIna hotA hai / yAnI vaha SaTsthAnapatita hotA hai| jaghanyAdi viziSTa avagAhanA evaM sthiti vAle dvipradezI se anantapradezI skandha taka kI paryAyaprarUparaNA 525. [1] jahaNNogAhaNagANaM bhaMte ! dupaesiyANaM pucchaa| goyamA! annNtaa| se keNaTheNaM bhaMte ! evaM baccati ? 1. (ka) prajJApanA. ma. vRtti, patrAMka 202, 2. (ka) prajJApanA. ma. vRtti, patrAMka 203, 3. (ka) prajJApanA. ma. vRtti, patrAMka 203-204, (kha) prajJApanA. pra. bo. TIkA, pR. 811 se 813 (kha) prajJApanA. pra. bo. TIkA, pR. 814 se 819 taka (kha) prajJApanA. pra. bo. TIkA, pR. 821-822 Page #450 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAMcavA~ vizeSapada (paryAyapada)] [ 417 ____goyamA ! jahaNNogAhaNae dupaesie khaMdhe jahaNNogAhaNagassa dupaesiyassa khaMdhassa davaTThayAe tulle, paesaThThayAe tulle, progAhaNaThThayAe tulle, ThitIe cauTThANavaDite, kAlavagNapajjavehi chaTThANavaDite, sesavaNNa-gaMdha-rasapajjavehiM chaTThANavaDite, soya-usiNa-Niddha-lukkhaphAsapajjavehi chaTThANavaDite, se teNaTheNaM gotamA ! evaM buccati jahaNNogAhaNagANaM dupaesiyANaM poggalANaM aNaMtA pajjavA pnnnnttaa| [525-1 pra.] bhagavan ! jaghanya avagAhanA vAle dvipradezI pudgaloM ke kitane paryAya kahe gae haiM ? {525-1 u.] gautama ! unake ananta paryAya kahe haiN| [pra.] bhagavan ! kisa kAraNa se aisA kahA jAtA hai ki jaghanya avagAhanA vAle dvipradezI pudgaloM ke ananta paryAya haiM ? [u.] gautama ! eka jaghanya avagAhanA vAlA dvipradezI skandha, dUsare jaghanya avagAhanA vAle dvipradezI skandha se dravya kI apekSA se tulya hai, pradezoM kI apekSA se bhI tulya hai, avagAhanA kI apekSA se tulya hai, (kintu) sthiti kI apekSA se catuHsthAnapatita hai, kRSNa varNa ke paryAyoM kI dRSTi se SaTsthAnapatita hai, zeSa varga, gandha aura rasa ke paryAyoM kI dRSTi se SaTsthAnapatita hai tathA zIta, uSNa, snigdha aura rUkSa sparza ke paryAyoM kI apekSA se SaTsthAnapatita hai| he gautama ! isa kAraNa se aisA kahA jAtA hai ki jaghanya avagAhanA vAle dvipradezika pudgaloM ke ananta paryAya kahe haiN| [2] ukkosogAhaNae vi evaM ceva / [525-2] utkRSTa avagAhanA vAle [dvipradezI pudgala-(skandhoM) ke paryAyoM] ke viSaya meM bhI isI prakAra (kahanA cAhie / ) [3] ajahaNNamaNukkosogAhaNo ntyi| [525-3] ajaghanya-anutkRSTa (madhyama) avagAhanA vAle dvipradezI skandha nahIM hote| 526. [1] jahaNNogAhaNayANaM bhaMte ! tipaesiyANaM pucchaa| goyamA ! aNaMtA pajjavA / se keNaDheNaM bhaMte ! evaM buccati ? goyamA ! jahA dupaesite jahaNNogAhaNate / [526-1 pra.] bhagavan ! jaghanya avagAhanA vAle tripradezI pudgaloM ke kitane paryAya kahe gae haiM ? [526-1 u.] gautama ! unake ananta paryAya kahe gae haiN| [pra.] bhagavan ! kisa hetu se aisA kahA jAtA hai ki jaghanya avamAhanA vAle tripradezI pudgaloM ke ananta paryAya haiM ? [3] gautama ! jaise jaghanya avagAhanA vAle dvipradezI (pudgaloM kI paryAyaviSayaka vaktavyatA kahI hai,) vaisI ho (vaktavyatA) jaghanya avagAhanA vAle tripradezI pudgaloM ke viSaya meM kahanI cAhie / Page #451 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 418] [prajJApanAsUtra [2] ukkosogAhaNae vi evaM ceva / [526-2] isI prakAra utkRSTa avagAhanA vAle tripradezI pudgaloM ke paryAyoM ke viSaya meM kahanA caahie| [3] evaM ajahaNNamaNukkosogAhaNae vi| [526-3] isI taraha madhyama avagAhanA vAle tripradezI pudgaloM ke (paryAyoM ke) viSaya meM (kahanA caahie|) 527. [1] jahaNNogAhaNayANaM bhaMte ! caupaesiyANaM pucchaa| goyamA ! jahA jahaNNogAhaNae dupaesite tahA~ jahaNNogAhaNae caupaesite / [527-1 pra.] bhagavan ! jaghanya avagAhanA vAle catuHpradezI pudgaloM ke paryAya kitane [527-1 u.] gautama ! jaghanya avagAhanA vAle catuHpradezI pudgala-paryAya jaghanya avagAhanA vAle dvipradezI pudgaloM ke paryAya kI taraha (samajhanA caahie|) [2] evaM jahA ukkosogAhaNae dupaesie tahA ukkosogAhaNae cauppaesie vi| [527-2] jisa prakAra utkRSTa avagAhanA vAle dvipradezI pudgaloM ke paryAyoM kA kathana kiyA gayA hai, usI prakAra utkRSTa avagAhanA vAle catu:pradezI pudgala-paryAyoM kA kathana karanA caahiye| [3] evaM ajahaNNamaNukkosogAhaNae vi cucpesite| NavaraM progAhaNaTThayAte siya hINe siya tulle siya abhaie-jati hoNe paesahINe, praha'maite paesambhatie / [527-3] isI prakAra madhyama avagAhanA vAle catuHpradezI skandha kA paryAyaviSayaka kathana karanA caahie| vizeSa yaha hai ki avagAhanA kI apekSA se kadAcit hIna, kadAcit tulya, kadAcit adhika hotA hai| yadi hIna ho to eka pradezahIna hotA hai, yadi adhika ho to ekapradeza adhika hotA hai| 528. evaM jAva dasapaesie yavaM / gavaramajahaNNukkosogAhaNae padesaparivuDDI kAtavvA, jAva dasapaesiyassa satta paesA parivaTijjati / [528] isI prakAra yAvat dazapradezI skandha taka kA (paryAyaviSayaka kathana karanA cAhie / ) vizeSa yaha hai ki madhyama avagAhanA vAle meM eka-eka pradeza kI parivRddhi karanI cAhie / isa prakAra yAvat dazapradezI taka sAta pradeza bar3hate haiN| 526. [1] jahaSNogAhaNagANaM bhaMte ! saMkhejjapaesiyANaM pucchaa| goyamA ! annNtaa| se keNa?NaM bhaMte ! evaM vuccati ? goyamA! jahaNNogAhaNage saMkhejjapaesie jahaNNogANagassa saMkhejjapaesiyassa dadhvaTThayAte tulle, paesadvayAte duTTANavaDite. progAhaNaTTayAte tulle, ThitIe cauThANavaDie, vaNNAdi-cauphAsapajjavehi ya chaannvddite| Page #452 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAMcavAM vizeSapada (paryAyapada)] [419 _[529-1 pra.] bhagavan ! jaghanya avagAhanA vAle saMkhyAtapradezI pudgaloM ke kitane paryAya kahe gae haiM ? [529-1 u.] gautama ! ananta paryAya kahe haiN| [pra.] bhagavan ! kisa kAraNa se Apa aisA kahate haiM ki 'jaghanya avagAhanA vAle saMkhyAtapradezI pudgaloM (skandhoM) ke ananta paryAya haiM ?' [u.] gautama ! eka jaghanya avagAhanA vAlA saMkhyAtapradezI skandha dUsare jaghanya avagAhanA vAle saMkhyAtapradezI skandha se dravya kI apekSA se tulya hai, pradezoM kI apekSA se dvisthAnapatita hai, avagAhanA kI dRSTi se tulya hai, sthiti kI apekSA se catu:sthAnapatita hai aura varNAdi cAra sparzoM ke paryAyoM kI apekSA se SaTsthAnapatita (hInAdhika) hai| [2] evaM upakosogAhaNae vi / [529-2] isI prakAra utkRSTa avagAhanA vAle (saMkhyAtapradezI skandhoM ke paryAyoM ke viSaya meM bhI kahanA cAhie / ) [3] ajahaNNamaNukkosogAhaNae vi evaM ceva / NavaraM saTThANe dutttthaannvddite| [529-3] ajaghanya-anutkRSTa (madhyama) avagAhanA vAle saMkhyAtapradezI skandhoM kA paryAyaviSayaka kathana bhI aisA hI samajhanA caahie| vizeSa yaha hai ki vaha svasthAna meM (avagAhanA kI apekSA se) dvisthAnapatita hai| 530. [1] jahaNNogAhaNagANaM bhaMte ! asaMkhejjapaesiyANaM pucchaa| goMyamA ! aNaMtA! se keNaTheNaM bhaMte ! evaM buccati ? goyamA ! jahaNNogAhaNae asaMkhejjapaesie khaMdhe jahaNNogAhaNagassa asaMkhejjapaesiyassa khaMghassa davvadryAe tulle, paesaThThayAte cauTThANavaDite, progAhaNaThyAte tulle, ThitIe cauTThANavaDite, vaNNAdi-uvarillaphAsehi ya chtttthaannvddite| [530-1 pra.] bhagavan ! jaghanya avagAhanA vAle asaMkhyAta pradezI skandhoM ke kitane paryAya kahe gae haiM ? - [530-1 u.] gautama ! ananta paryAya kahe haiN| [pra.] bhagavan ! kisa kAraNa se aisA kahA jAtA hai ki jaghanya avagAhanA vAle asaMkhyAtapradezI skandhoM ke ananta paryAya haiM ? [u.] gautama ! eka jaghanya avagAhanA vAlA asaMkhyAtapradezI skandha, dUsare jaghanya avagAhanA vAle asaMkhyAtapradezI skandha se dravya kI apekSA se tulya hai, pradezoM kI apekSA se catuHsthAnapatita hai aura varNAdi tathA uparyukta cAra sparzoM kI apekSA se SaTsthAnapatita hai| [2] evaM ukkosogAhaNae vi / [530-2] utkRSTa avagAhanA vAle (asaMkhyAtapradezI skandhoM ke paryAya) ke viSaya meM bhI isI prakAra samajhanA cAhie / Page #453 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 420 ] [ prajJApanAsUtra [3] prajahaNNamaNukkosogAhaNae vi evaM ceva / navaraM saTThANe cutttthaannvddite| 6530-3] madhyama avagAhanA vAle (asaMkhyAtapradezI skandhoM) kA (paryAya-viSayaka kathana bhI) isI prakAra samajhanA cAhie / vizeSa yaha hai ki (vaha) svasthAna meM catuHsthAnapatita hai| 531. [1] jahaNNogAhaNagANaM bhaMte ! aNaMtapaesiyANaM pucchA / goyamA ! annNtaa| se keNaTheNaM bhaMte ! evaM vuccai ? goyamA ! jahaNNogAhaNae praNatapaesie khaMdhe jahaNNogAhaNagassa aNaMtapaesiyassa khaMdhassa davvaTThayAe talle, padesaTTayAe chaTThANavaDite, progAhaNaTThayAe tulle, Thitoe cauTThANavaDite, vaNNAdiurillacauphAsehiM chaTThANavaDie / [531-1 pra.] bhagavan ! jaghanya avagAhanA vAle anantapradezI skandhoM ke kitane paryAya kahe gae haiM ? [531-1 u.] gautama ! (unake) ananta paryAya (kahe haiN|) [pra.] bhagavan ! kisa kAraNa se aisA kahA jAtA hai ki jaghanya avagAhanA vAle anantapradezI skandhoM ke ananta paryAya haiM ? [u.] gautama ! eka jaghanya avagAhanA vAlA anantapradezI skandha, dUsare jaghanya avagAhanA vAle anantapradezI skandha se dravya kI apekSA se talya hai, pradezoM kI apekSA se ghaTasthAnapatita hai. avagAhanA kI dRSTi se tulya hai, sthiti kI apekSA se catuHsthAnapatita hai, varNAdi tathA uparyukta cAra sparzoM kI apekSA se SaTsthAnapatita hai| [2] ukkosogAhaNae vi evaM ceva / navaraM ThitIe vi tulle| 6531-2] utkRSTa avagAhanA vAle anantapradezI skandhoM kA (paryAyaviSayaka kathana) bhI isI prakAra (samajhanA cAhie / ) vizeSa yaha hai ki sthiti kI apekSA bhI tulya hai / [3] ajahaNNamaNukkosogAhaNagANaM bhaMte ! aNaMtapaesiyANe pucchaa| goyamA ! prnnNtaa| se kepaTTaNaM? goyamA ! ajahaNNamaNukkosogAhaNae agaMtapaesie khaMdhe ajahaNNamaNukkosogAhaNagassa aNaMtapadesiyassa khaMdhassa davvaTThayAe tulle, padesaTTayAe chaTThANavaDite, progAhaNaThThayAe cauTThANavaDie, ThitIe cauTThANavaDite, vaNNAdi-aTThaphAsehi chaThANavaDite / [531-3 pra.] bhagavan ! madhyama avagAhanA vAle anantapradezI skandhoM ke kitane paryAya kahe gae haiM ? [535-3 u.] gautama ! (unake) ananta paryAya kahe haiN| [pra] bhagavan ! kisa kAraNa se aisA kahA jAtA hai ki madhyama avagAhanA vAle anantapradezI skandha ke ananta paryAya haiM ? Page #454 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAMcavA~ vizeSapada (paryAyapada)j [ 421 [u.] gautama ! madhyama avagAhanA vAlA anantapradezI skandha, dUsare madhyama avagAhanA vAle anantapradezI skandha se dravya kI apekSA se tulya hai, pradezoM kI apekSA se SaTsthAnapatita hai, avagAhanA kI dRSTi se catuHsthAnapatita hai, sthiti kI apekSA se SaTsthAnapatita hai aura varNAdi tathA aSTa sparzI kI apekSA se SaTsthAnapatita hai| 532. [1] jahaNNaThitIyANaM bhaMte ! paramANupoggalANaM pucchaa| goyamA ! prnnNtaa| se keNaTheNaM? goyamA ! jahaNNaThitIe paramANupoggale jahaNNaThitIyassa paramANupoggalassa davaTThayAe tulle, padesaThThayAe tulle, progAhaNaThyAe tulle, ThitIe tulle, vaNNAdi-duphAsehi ya chaannvdd'ite| [532-1 pra.] bhagavan ! jaghanya sthiti vAle paramANupudgala ke kitane paryAya kahe gae haiM ? [532-1 u.] gautama ! (usake) ananta paryAya (kahe haiM / ) [pra] bhagavan ! kisa kAraNa se aisA kahA jAtA hai (ki jaghanya sthiti vAle paramANupudgaloM ke ananta paryAya haiM ?) [u.] gautama ! eka jaghanya sthiti vAlA paramANupudgala, dUsare jaghanya sthiti vAle paramANapudgala se dravya kI apekSA se tulya hai, pradezoM kI apekSA se tulya hai, avagAhanA kI apekSA se tulya hai tathA sthiti kI apekSA se (bhI) tulya hai evaM varNAdi tathA do sparzo kI apekSA se SaTsthAnapatita hai| [2] evaM ukkosaThitIe vi| [532-2] isI prakAra utkRSTa sthiti vAle (paramANupudgaloM ke paryAyoM) ke viSaya meM (samajhanA cAhie / ) [3] ajahaNNamaNukkosaThitIe vi evaM ceva / navaraM Thitoe cutttthaannvdd'ite| [532-3] madhyama sthiti vAle (paramANupudgaloM ke paryAyoM) ke viSaya meM bhI isI prakAra (kahanA cAhie / ) vizeSa yaha hai ki sthiti kI apekSA se catuHsthAnapatita hai| 533. [1] jahaNNaThitIyANa dupaesiyANaM pucchaa| goyamA ! annNtaa| se keNaDheNaM bhaMte ! ? goyamA ! jahaNNaThitIe dupaesite jahaNNaThitIyassa dupaesiyassa dasvaTThayAe tulle, padesaThThayAe tulle ; progAhaNaTThayAe siya hoNe siya tulle siya anmahie / jati hoNe padesahINe, aha abhatie padesambhatite, ThitIe tulle, vaNNAdi-cauSphAsehi ya chtttthaannvddite| [533-1 pra.) bhagavan ! jaghanya sthiti vAle dvipradezI skandhoM ke kitane paryAya kahe gae haiM ? [533-1 u.] gautama ! (unake) ananta paryAya kahe haiN| [pra.] bhagavan ! kisa kAraNa se aisA kahA jAtA hai ki jaghanya sthiti vAle dvipradezI skandhoM ke ananta paryAya kahe haiM ? Page #455 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 422] [prajJApanAsUtra [u.] gautama ! eka jaghanya sthiti vAlA dvipradezI skandha, dUsare jaghanya sthiti vAle dvipradezI skandha se dravya kI apekSA se tulya hai, pradezoM kI apekSA se tulya haiM, avagAhanA kI dRSTi se kadAcit hIna, kadAcit tulya aura kadAcit adhika hotA hai / yadi hIna ho to ekapradeza hIna aura yadi adhika ho to ekapradeza adhika hai| sthiti kI apekSA se tulya hai aura varNAdi tathA cAra sparzoM kI apekSA se SaTsthAnapatita hai| [2] evaM ukkosaThitIe vi| [533.2] isI prakAra utkRSTa sthiti vAle dvipradezI skandhoM ke paryAyoM ke viSaya meM kahanA caahie| [3] ajahaNNamaNukkosaThitIe vi evaM ceva / navaraM ThitIe cauDhANavaDite / [533-3] madhyama sthiti vAle dvipradezI skandhoM kA paryAyaviSayaka kathana bhI isI prakAra karanA cAhie / vizeSatA yaha hai ki sthiti kI apekSA se vaha catu:sthAnapatita (hInAdhika) hai / 534. evaM jAva dspdesite| navaraM padesaparivuDDI kAtavvA / progAhaNaTTayAe tisu vi gamaesu jAva dasapaesie Nava paesA baDijjati / [534] isI prakAra yAvat dazapradezI skandha taka ke paryAyoM ke viSaya meM samajha lenA caahie| vizeSa yaha hai ki isameM eka-eka pradeza kI kramazaH parivRddhi karanI cAhie / avagAhanA ke tInoM gamoM (mAlApakoM) meM yAvat dazapradezI skandha taka aise hI kahanA caahie| (kramaza:) nau pradezoM kI vRddhi ho jAtI hai| 535. [1] jahaNNadvitIyANaM bhaMte ! saMkhejjapadesiyANaM pucchA / goyamA! annNtaa| se keNaDhaNaM? goyamA ! jahaNNadvitIe saMkhejjapadesie khaMdhe jahaNNaThitIyassa saMkhejjapaesiyasa khaMdhassa davaTTayAe tulle, padesaTTayAe duTThANaDite, progAhaNaTTayAe duTThANavaDite, ThitIe tulle, vaNNAdi-cauphAsehi ya chtttthaannvaaddite| [535-1 pra.] jaghanya sthiti vAle saMkhyAtapradezI skandhoM ke kitane paryAya kahe gae haiM ? [535-1 u.] gautama ! (unake) ananta paryAya (kahe gae haiM / ) [pra.] bhagavan ! kisa kAraNa se aisA kahA jAtA hai ki jaghanya sthiti vAle saMkhyAtapradezI skandhoM ke ananta paryAya haiM ? [u.] gautama ! eka jaghanya sthiti vAlA saMkhyAtapradezI skandha, dUsare jaghanya sthiti vAle saMkhyAtapradezI skandha se dravya kI apekSA se tulya hai, pradeza kI apekSA se dvisthAnapatita hai, avagAhanA kI apekSA se dvisthAnapatita hai, sthiti kI apekSA se tulya hai, varNAdi tathA catuHsparzoM kI apekSA se SaTsthAnapatita hai| Page #456 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAMcavAM vizeSapada (paryAyapada)] [ 423 [2] evaM ukkosaThitIe vi / (535-2] isI prakAra utkaSTa sthiti vAle saMkhyAtapradezI skandhoM ke paryAyoM ke viSaya meM kahanA caahie| [3] prajahaNNamaNukkosaTTitIe vi evaM ceva / navaraM ThitIe cutthaannddite| [535-3] madhyama sthiti vAle saMkhyAtapradezI skandhoM kA paryAyaviSayaka kathana bhI isI prakAra samajhanA cAhie / vizeSa yaha hai ki sthiti kI apekSA se catu:sthAnapatita hai / 536. [1] jahaNNaThitIyANaM asaMkhejjapaesiyANaM pucchaa| goyamA ! annNtaa| se keNaTreNaM? goyamA ! jahaNNaThitIe asaMkhejjapaesie jahaNNaThitIyassa asaMkhejjapadesiyassa davaTTayAe tulle, padesaTTayAte cauTThANavaDite, progAhaNaTTayAte cauTThANavaDite, ThitIe tulle, vaNNAdi-urilla. caupphAsehi ya chtttthaannvdd'ite| [536-1 pra.] bhagavan ! jaghanya sthiti vAle asaMkhyAtapradezI skandhoM ke kitane paryAya kahe gae haiM ? [536-1 u.] gautama ! unake ananta paryAya kahe haiN| [pra.] bhagavan ! kisa kAraNa se aisA kahA jAtA hai ki jaghanya sthiti vAle asaMkhyAtapradezI skandhoM ke ananta paryAya haiM ? [u.] gautama ! eka jaghanya sthiti bAlA asaMkhyAtapradezI skandha, dUsare jaghanya sthiti vAle asaMkhyAtapradezI skandha se dravya kI apekSA se tulya hai, pradezoM kI apekSA se catuHsthAnapatita hai, avagAhanA kI dRSTi se catu:sthAnapatita hai, sthiti kI apekSA se tulya hai, varNAdi tathA uparyukta cAra sparzoM kI apekSA se SaTsthAnapatita hai| [2] evaM ukkosaThiIe vi / [536-2] isI prakAra utkRSTa sthiti vAle asaMkhyAtapradezI skandhoM ke paryAyoM ke viSaya meM kahanA caahie| [3] ajahaNNamaNukkosaThitIe vi evaM ceva / navaraM ThitIe cauTThANavaDite / [536-3] madhyama sthiti vAle asaMkhyAta pradezI skandhoM ke paryAyoM ke viSaya meM isI prakAra kahanA cAhie / vizeSa yaha hai ki sthiti kI apekSA catu:sthAnapatita hai / 537. [1] jahaNNaThitIyANaM aNaMtapadesiyANaM pucchA / goyamA! annNtaa| se keNa?NaM? goyamA ! jahaNNaThitIe aNaMtapaesie jahaNNaThitIyassa aNaMtapaesiyassa davaTThayAe tulle, padesaThThayAe chaTThANaDite, progAhaNaTThayAe cauThANabaDite, ThitIe turule, vaNNAdi-aTThaphAsehi ya chtthaannvddite| Page #457 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 424 ] [prajJApanAsUna [537-1 pra.] bhagavan ! jaghanya sthiti vAle anantapradezI skandhoM ke kitane paryAya kahe gae haiM ? [537-1 u.] gautama ! unake ananta paryAya kahe haiM / [pra.] bhagavan ! kisa kAraNa se aisA kahA jAtA hai ki jaghanya sthiti vAle anantapradezI skandhoM ke ananta paryAya haiM ? [u.] gautama ! eka jaghanya sthiti vAlA anantapradezI skandha dUsare jaghanya sthiti vAle anantapradezI skandha se dravya kI apekSA se tulya hai, pradezoM kI apekSA se SaTsthAnapatita hai, avagAhanA kI apekSA se catu:sthAnapatita hai, sthiti kI dRSTi se tulya hai aura varNAdi tathA aSTa sparzoM kI apekSA se SaTsthAnapatita hai|| [2] evaM ukkosaThitIe vi / [537-2] isI prakAra utkRSTa sthiti vAle anantapradezI skandha ke paryAyoM ke viSaya meM samajhanA caahie| [3] ajahaNNamaNukkosaThitIe vi evaM ceva / navaraM ThitIe cutttthaannvddite| [537-3] ajaghanya-anutkaSTa (madhyama) sthiti vAle anantapradezI skandhoM kA paryAyaviSayaka kathana bhI isI prakAra karanA caahie| vizeSatA yaha hai ki sthiti kI apekSA se catuHsthAnapatita hotA hai| vivecana-jaghanyAdiviziSTa avagAhanA evaM sthiti vAle dvipradezI se anantapradezo skandha taka ke paryAyoM ko prarUpaNA--prastuta teraha sUtroM (sU. 525 se 537 taka) meM jaghanya, utkRSTa aura madhyama avagAhanA evaM sthiti vAle paramANu pudgaloM tathA dvipradezika, tripradezika, yAvat saMkhyAtapradezI, asaMkhyAtapradezI aura anantapradezI skandhoM ke paryAyoM kI prarUpaNA kI gaI hai| jaghanya avagAhanA vAle dvipradezI skandha cAra sparzoM kI apekSA se SaTsthAnapatita-jaghanya avagAhanA vAle dvipradezI skandhoM meM zIta, uSNa, rUkSa aura snigdha, ye cAra sparza hI pAe jAte haiM, inameM zeSa karkaza, kaThora, halakA (laghu) aura bhArI (guru), ye cAra sparza nahIM pAe jAte / inameM SaTsthAnapatita hInAdhikatA pAI jAtI hai| dvipradezIskandha meM madhyama avagAhanA nahIM hotI-do paramANuoM kA piNDa dvipradezI skandha kahalAtA hai / usakI avagAhanA yA to aAkAza ke eka pradeza meM hogI athavA adhika se adhika do AkAzapradezoM meM hogii| eka pradeza meM jo avagAhanA hotI hai, vaha jaghanya avagAhanA hai aura do pradezoM meM jo avagAhanA hai, vaha utkaSTa hai / ina donoM ke bIca kI koI avagAhanA nahIM hotii| ataeva madhyama avagAhanA kA abhAva hai| ___madhyama avagAhanA vAle catuHpradezI skandhoM ko honAdhikatA-catuHpradezI skandha kI jaghanya avagAhanA eka pradeza meM aura utkRSTa avagAhanA cAra pradezoM meM hotI hai| madhyama avagAhanA do prakAra kI hai ---do pradezoM meM aura tIna pradezoM meM / ataeva madhyama avagAhanA vAle eka catuHpradezI skandha se duusr| catuHpradezI skandha yadi avagAhanA se hIna hogA to ekapradezahIna hI hogA aura adhika hogA to ekapradezAdhika hI hogaa| isase adhika honAdhikatA unameM nahIM ho sktii| Page #458 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAMcavAM vizeSapada (paryAyapada) ] [ 425 - madhyamAvagAhanAzIla catuHpradezI se lekara dazapradezI skandha taka uttarottara eka-ekapradezavRddhi-hAni-madhyama avagAhanA vAle catuHpradezI skandha se lekara dazapradezI skandha taka uttarottara eka-eka pradeza kI vRddhi-hAni hotI hai| tadanusAra catuHpradezI skandha meM eka, paMcapradezI skandha meM do, SaTpradezI skandha meM tIna, saptapradezI skandha meM cAra, aSTapradezI skandha meM pAMca, navapradezI skandha meM chaha aura dazapradezI skandha meM sAta pradezoM kI vRddhi-hAni hotI hai / ___ jaghanya avagAhanA vAlA saMkhyAtapradezI skandha pradezoM se dvisthAnapatita-jaghanya avagAhanA vAlA saMkhyAtapradezI eka skandha, dUsare jaghanya avagAhanA vAle saMkhyAtapradezI skandha se saMkhyAtabhAga pradezahIna yA saMkhyAtaguNa pradezahIna hotA hai, yadi adhika ho to saMkhyAtabhAgapradezAdhika athavA saMkhyAtaguNapradezAdhika hotA hai| isIlie ise pradezoM kI dRSTi se dvisthAnapatita kahA gayA hai / madhyama avagAhanA vAlA saMkhyAtapradezI skandha svasthAna meM dvisthAnapatita-eka madhyama avagAhanA vAlA saMkhyAtapradezI skandha dUsare madhyama avagAhanA vAle saMkhyAtapradezI skandha se avagAhanA kI dRSTi se saMkhyAtabhAga hIna yA saMkhyAtaguNa hIna hotA hai, athavA saMkhyAtabhAga adhika yA saMkhyAtaguNa adhika hotA hai| madhyama avagAhanA vAle prasaMkhyAtapradezI skandha kI paryAya-prarUpaNA-isakI paryAya-prarUpaNA jaghanya avagAhanA vAle asaMkhyAtapradezI skandha kI paryAya-prarUpaNA ke samAna hI hai| madhyama avagAhanA vAle arthAt-AkAza ke do se lekara asaMkhyAta pradezoM meM sthita pudgalaskandha kI paryAyaprarUpaNA isI prakAra hai, kintu vizeSa bAta yaha hai ki svasthAna meM catuHsthAnapatita hai / madhyama avagAhanA vAle anantapravezI skandha kA artha-AkAza ke do Adi pradezoM se lekara asaMkhyAtapradezoM meM rahe hue madhyama avagAhanA vAle anantapradezI skandha kahalAte haiN|' jadhanyasthitika saMkhyAtapradezI skandha pradezoM kI dRSTi se dvisthAnapatita-yadi hIna ho to saMkhyAtabhAga hIna yA saMkhyAtaguNa hIna hotA hai, yadi adhika ho to saMkhyAtabhAga adhika yA saMkhyAtaguNa adhika hotA hai / isalie yaha dvisthAnapatita hai / jaghanyAdiyukta varNAdiyukta pudgaloM kI paryAya-prarUparaNA 538. [1] jahaNNaguNakAlayANaM paramANupoggalANaM pucchaa| goyamA ! annNtaa| se keNaTheNaM? goyamA ! jahaNNaguNakAlae paramANupoggale jahaNNaguNakAlagassa paramANupoggalassa davaThThayAe tulle, padesaTTayAe talle, progAhaNaTThayAe tulle, ThitIe cauThANavaDite, kAlavaNNapajjavehiM tulle, avasesA vaNNA gasthi, gaMdha-rasa-phAsapajjavehi ya chtthaannvddite| [538. 1 pra.] bhagavan ! jaghanyaguNa kAle paramANupudgaloM ke kitane paryAya kahe gae haiM ? [538-1 u.] gautama ! (unake) ananta paryAya (kahe haiN|) 1. (ka) prajJApanAsUtra ma. vRtti, patrAMka 203, (kha) prajJApanA. pra. bo. TIkA, pR. 841 se 858 taka 2. (ka) prajJApanA. ma. vRtti, patrAMka 204, (kha) prajJApanA pra. bo. TIkA, pR. 859-860 Page #459 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 426 ] [ prajJApanAsUtra [pra.] bhagavan ! kisa kAraNa se aisA kahA jAtA hai ki jaghanyaguNa kAle paramANupudgaloM ke ananta paryAya haiM ? [u.] gautama ! eka jaghanyaguNa kAlA paramANupudgala, dUsare jaghanyaguNa kAle paramANupudgala se dravya kI apekSA se tulya hai, pradezoM kI apekSA se SaTsthAnapatita hai, avagAhanA kI dRSTi se tulya hai, sthiti kI apekSA se catuHsthAnapatita hai, kRSNavarNa ke paryAyoM kI apekSA se tulya hai, zeSa varNa nahIM hote tathA gandha, rasa aura do sparzoM kI apekSA se SaTsthAnapatita hai / [2] evaM ukkosaguNakAlae vi / [538-2] isI prakAra utkRSTaguNa kAle (paramANupudgaloM kI paryAya-prarUpaNA samajhanI caahie|) [3] evamajahaNNamaNukkosaguNakAlae vi / NavaraM saTThANe chaThANavaDite / [538-3] isI prakAra madhyamaguNa kAle paramANupudgaloM kI bhI paryAya-prarUpaNA samajha lenI cAhie / vizeSa yaha hai ki svasthAna meM SaTsthAnapatita hai / 536. [1] jahaNNaguNakAlayANaM bhaMte ! dupaesiyANaM pucchaa| goyamA ! annNtaa| se keNaTheNaM? goyamA ! jahaNNaguNakAlae dupaesie jahaNNaguNakAlagassa dupaesiyassa dabbaThThayAe tulle, paesaThThayAe tulle; progAhaNaThThayAe siya hoNe siya tulle siya prabhatite-jati hoNe padesahoNe, aha ambhatie paesamanbhatie; ThitIe cauTThANavaDite, kAlavaNNapajjavehi tulle, pravasesavaNNAdi-urillacauphAsehi ya chtthaannvddite| [539-1 pra.bhagavan ! jaghanyaguNa kAle dvipradezika skandhoM ke paryAya kitane kahe gae haiM ? [539-1 u.] gautama ! (unake) ananta paryAya haiN| [pra.] bhagavan ! kisa kAraNa se aisA kahA jAtA hai ki jaghanyaguNa kAle (dvipradezI skandhoM ke ananta paryAya haiM ?) [u.] gautama ! eka jaghanyaguNa kAlA dvipradezo skandha, dUsare jaghanyaguNa kAle dvipradezI skandha se dravya kI apekSA se tulya hai, pradezoM kI apekSA se tulya hai; avagAhanA kI apekSA se kadAcit hIna, kadAcit tulya aura kadAcit adhika hai / yadi hIna ho to ekapradeza hIna hotA hai, yadi adhika ho to ekapradeza adhika hotA hai| sthiti kI apekSA se catuHsthAnapatita hotA hai, kRSNavarNa ke paryAyoM kI apekSA se tulya hai aura zeSa varNAdi tathA uparyukta cAra sparzoM ke paryAyoM kI apekSA se SaTsthAnapatita hai| [2] evaM ukkosaguNakAlae vi| [539-2| isI prakAra utkRSTaguNa kAle (paramANupudgaloM kI paryAya-prarUpaNA samajhanI cAhie / ) Page #460 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAMcavA vizeSapada (paryAyapava)] [427 - [3] ajahaNNamaNukkosaguNakAlae vi evaM ceva / navaraM saTThANe chtthaannvddite| [539-3] ajadhanya-anutkRSTa (madhyama) guNa kAle dvipradezI skandhoM kA paryAya viSayaka kathana bhI isI prakAra samajhanA cAhie / vizeSa yaha hai ki svasthAna meM SaTsthAnapatita kahanA caahie| 540. evaM jAva dasapaesite / gavaraM paesaparivuDDI, progAhaNA taheva / [540] isI prakAra yAvat dazapradezI skandhoM ke paryAyoM ke viSaya meM samajha lenA caahie| vizeSatA yaha hai ki pradeza kI uttarottara vRddhi karanI cAhie / avagAhanA se usI prakAra hai| 541. [1] jahaNNaguNakAlayANaM bhaMte ! saMkhejjapaesiyANaM pucchaa| goyamA ! annNtaa| se keNachaiNaM? goyamA ! jahaNNaguNakAlae saMkhejjapaesie jahaNNaguNakAlagassa saMkhejjapaesiyassa davaThyAte tulle, paesaThThayAte duTThANavaDite, ogAhaNaTThayAe duTThANavaDite, ThitIe cauTThANavaDite, kAlavaNNapajjavehiM tulle, avase sehiM baNNAdi-uvarillaca uphAsehi ya chtttthaannvaahite| [541-1 pra.] bhagavan ! jaghanyaguNa kAle saMkhyAtapradezI pudgaloM ke kitane paryAya kahe haiM ? [541-1 u.] gautama! (unake) ananta paryAya (kahe haiM / ) [pra.] bhagavan ! kisa kAraNa se aisA kahA jAtA hai ki (jaghanyaguNa kAle saMkhyAtapradezI skandhoM ke ananta paryAya haiM ?) [u.] gautama ! eka jaghanyaguNa kAlA saMkhyAtapradezI skandha, dUsare jaghanyaguNa kAle saMkhyAtapradezI skandha se dravya kI apekSA se tulya hai, pradezoM kI apekSA se dvisthAnapatita hai, avagAhanA kI apekSA se dvisthAnapatita hai tathA sthiti kI apekSA se catu:sthAnapatita hai, kRSNavarNa ke paryAyoM kI apekSA se tulya hai aura avaziSTa varNa Adi tathA Upara ke cAra sparzoM kI apekSA se SaTsthAnapatita hai| [2] evaM ukkosaguNakAlae vi / [541-2] isI prakAra utkRSTaguNa kAle saMkhyAtapradezI skandhoM ke paryAyoM ke viSaya meM kahanA caahie| [3] prajahaNNamaNukkosaguNakAlae vi evaM ceva / navaraM saTThANe chaTThANavaDite / [541-3] ajaghanya-anutkRSTa (madhyama) guNa kAle saMkhyAtapradezI skandhoM ke paryAyoM ke viSaya meM bhI isI prakAra kahanA caahie|) vizeSatA yaha hai ki svasthAna meM SaTsthAnapatita hai| 542. [1] jahaNNaguNakAlayANaM bhaMte ! asaMkhejjapaesiyANaM pucchA / goyamA ! annNtaa| se keNaTheNaM? goyamA ! jahaNNaguNakAlae prasaMkhejjapaesie jahaNNaguNakAlagassa asaMkhejjapaesiyassa davaTTha Page #461 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 428] [prajJApanAsUtra yAe tulle, paesaThThayAe cauTThANavaDite, ThitIe cauTThANavar3ite, progAhaNaThyAe cauThANavaDie, kAlavaNNapajjavehi tulle, pravasesehi vaNNAdi-urillacauphAsehi ya chtttthaannvdd'ite| [542-1 pra.] bhagavan ! jaghanyaguNa kAle asaMkhyAtapradezI skandhoM ke kitane paryAya kahe gae haiM ? [542-1 u.] gautama ! (unake) ananta paryAya haiM / [pra.] bhagavan ! kisa kAraNaM se aisA kahate haiM ki (jaghanyaguNa kAle asaMkhyAtapradezI skandhoM ke ananta paryAya haiM ?) [u.] gautama ! eka jaghanyaguNa kAlA asaMkhyAtapradezI pudgalaskandha, dUsare jaghanyaguNa kAle asaMkhyAtapradezI pudgalaskandha se dravya kI apekSA se tulya hai, pradezoM kI apekSA se catu:sthAnapatita hai, sthiti kI dRSTi se catuHsthAnapatita hai, avagAhanA kI apekSA se catuHsthAnapatita hai tathA kRSNavarNa ke paryAyoM kI apekSA se tulya hai aura zeSa varNa Adi tathA Upara ke cAra sparzoM kI apekSA se SaTsthAnapatita hai| [2] evaM ukkosaguNakAlae vi / [542-2] isI prakAra utkRSTaguNa kAle (asaMkhyAtapradezI skandhoM kA paryAya-viSayaka kathana karanA cAhie / ) [3] ajahaNNamaNukkosaguNakAlae vi evaM ceva / NavaraM saTThANe chaTThANavar3ite / [542-3] isI prakAra madhyamaguNa kAle (asaMkhyAtapradezI skandhoM ke paryAyoM ke viSaya meM bhI kahanA cAhie / ) vizeSa itanA hai ki vaha svasthAna meM SaTsthAnapatita hai / 543. [1] jahaNNaguNakAlayANaM bhaMte ! aNaMtapaesiyANaM pucchA / goyamA ! annNtaa| se keNadveNaM bhaMte ! evaM vuccati ? goyamA ! jahaNaguNakAlae aNaMtapaesie jahaSNaguNakAlayassa aNaMtapaesiyassa dasvaTThayAe tulle, padesaTTayAe chaTThANavaDite, progAhaNaTThayAe cauTThANavaDite, ThitIe cauTThANavaDite, kAlavaNNapajjavehi tulle, pravasesehiM vaNNAdi-aTThaphAsehi ya chtttthaannvddite| [543-1 pra.] bhagavan ! jaghanyaguNakAle anantapradezI skandhoM ke kitane paryAya kahe gae haiM ? [543-1 u.] gautama ! (unake) ananta paryAya (kahe haiN|) [pra.] bhagavan ! kisa hetu se Apa aisA kahate haiM ki jaghanyaguNa kAle anantapradezI skandhoM ke ananta paryAya haiM ? [u.] gautama ! eka jaghanyaguNa kAlA anantapradezI skandha, dUsare jaghanyaguNa kAle anantapradezI skandhaM se dravya kI apekSA se tulya hai, pradezoM ko apekSA se SaTsthAnapatita hai, avagAhanA kI apekSA se catuHsthAnapatita hai, sthiti kI apekSA se catuHsthAnapatita hai, kRSNavarNa ke paryAyoM kI apekSA se tulya hai tathA avaziSTa varNa Adi evaM aSTasparzoM kI apekSA se SaTsthAnapatita hai| Page #462 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAMcavAM vizeSapada (paryAyapada)] [429 [2] evaM ukkosaguNakAlae vi / [543-2] isI prakAra utkRSTaguNa kAle (anantapradezI skandhoM ke paryAyoM ke viSaya meM jAnanA caahie|) [3] ajahaNNamaNukkosaguNakAlae vi evaM ceva / navaraM sahANe chtttthaannvdd'ite| [543-3] isI prakAra (kA paryAya-viSayaka kathana) madhyamaguNa kAle (anantapradezI skandhoM kA karanA caahie|) 544. evaM nIla-lohita-hAliha-sukilla-subhigaMdha-dunbhigaMdha-titta-kaDuya-kasAya-aMbila-mahura. rasapajjavehi ya battavvayA bhaanniynvaa| navaraM paramANupoggalassa subhigaMdhassa dunbhigaMdho na bhaNati, dubhigaMdhassa sunbhigaMdho na bhaNNati, tittassa avasesA Na bhaNNaMti / evaM kaDuyAdINa vi / sesaM taM ceva / [544] isI prakAra nIla, rakta, hAridra (pIta), zukla (zveta), sugandha, durgandha, tikta (tIkhA), kaTu, kASAya, Amla (khaTTA), madhura rasa ke paryAyoM se bhI anantapradezI skandhoM kI paryAya sambandhI vaktavyatA kahanI cAhie / vizeSa yaha hai ki sugandha vAle paramANupudgala meM durgandha nahIM kahA jAtA aura durgandha vAle paramANupudgala meM sugandha nahIM kahA jAtA / tikta (tIkhe) rasa vAle meM zeSa rasa kA kathana nahIM karanA cAhie, kaTu Adi rasoM ke viSaya meM bhI aisA hI samajhanA caahie| zeSa saba bAteM usI taraha (pUrvavat) hI haiN| 545. [1] jahaNNaguNakakkhaDANaM praNatapaesiyANaM pucchaa| goyamA ! prnnetaa| se keNa?NaM? goyamA! jahaNNaguNakakkhaDe aNaMtapaesie jahaSNaguNakakkhaDassa aNaMtapadesiyassa davaTThayAe tulle, padesaTThayAe chaThThANavaDite, progAhaNaTThayAe cauTThANaDite, ThitIe cauTThANavaDite, vaNNagaMdha-rasehiM chaTThANavaDite, kakkhaDaphAsapajjavehi talle, avasesehi sattaphAsapajjavehi chtttthaannvddite| [545-1 pra.] bhagavan ! jaghanyaguNakarkaza anantapradezI skandhoM ke kitane paryAya kahe haiM ? [545-1 u.] gautama ! (unake) ananta paryAya (kahe haiN|) [pra.] bhagavan ! kisa Azaya se Apa aisA kahate haiM ki jaghanyaguNakarkaza anantapradezI skandhoM ke ananta paryAya haiM ? [u.] gautama ! eka jaghanyaguNakarkaza anantapradezI skandha, dUsare jaghanyaguNakarkaza anantapradezI skandha se dravya kI apekSA se tulya hai, pradezoM kI apekSA se SaTsthAnapatita hai, avagAhanA kI apekSA se catu:sthAnapatita hai, sthiti kI dRSTi se catuHsthAnapatita hai evaM varNa, gandha evaM rasa kI apekSA se SaTsthAnapatita hai, karkazasparza ke paryAyoM kI apekSA se tulya hai aura avaziSTa sAta sparzo ke paryAyoM kI apekSA se SaTsthAnapatita hai / [2] evaM ukkosaguNakavakhaDe vi| Page #463 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [prajJApanAsUtra [545-2] isI prakAra utkRSTaguNakarkaza (anantapradezI skandhoM ke paryAyoM ke viSaya meM samajhanA caahie|) [3] ajahaNNamaNukkosaguNakakkhaDe vi evaM ceva / navaraM saTThANe chaTThANaDite / [545-3] madhyamaguNakarkaza (anantapradezI skandhoM kA paryAyaviSayaka kathana bhI) isI prakAra (karanA cAhie / ) vizeSa yaha hai ki svasthAna meM SaTsthAnapatita hai| 546. evaM mauya-garuya-lahue vi bhANitabve / [546] mRdu, guru (bhArI) aura laghu (halake) sparza vAle anantapradezI skandha ke paryAyaviSaya meM bhI isI prakAra kathana karanA caahie| 547. [1] jahaNNaguNasIyANaM bhaMte ! paramANupoggalANaM pucchaa| goyamA ! annNtaa| se keNaTheNaM? goyamA! jahaNNaguNasIte paramANupoggale jahaNNaguNasItassa paramANupoggalassa davvayAe tulle, padesaTThayAe tulle, progAhaNaTThayAe tulle, ThitIe ca uTThANaDite, vaNNa-gaMdha-rasehi chahANavaDite, sotaphAsapajjavehi ya tulle, usiNa phAso na bhaNati, Niddha-lukkhaphAsapajjavehi chaThANavaDite / [547-1 pra.] bhagavan ! jaghanyaguNazIta paramANupudgaloM ke kitane paryAya kahe gae haiM ? [548-1 u.] gautama ! (unake) ananta paryAya (kahe haiN|) . [pra.] bhagavan ! kisa kAraNa se aisA kahA jAtA hai ki jaghanyaguNazIta paramANupudgaloM ke ananta paryAya haiM ? [u.] gautama ! eka jaghanyaguNazIta paramANupudgala, dUsare jaghanyaguNazIta paramANupudgala se dravya kI apekSA se tulya hai, pradezoM kI apekSA se tulya hai, avagAhanA ko daSTi se tulya hai, sthiti kI apekSA se catu:sthAnapatita hai tathA varNa, gandha aura rasoM kI apekSA se SaTsthAnapatita hai, zItasparza ke paryAyoM se tulya hai| isameM uSNasparza kA kathana nahIM karanA caahie| snigdha aura rUkSasparzo ke paryAyoM kI apekSA se SaTsthAnapatita hai| [2] evaM ukkoguNasote bi| [547-2] isI prakAra utkRSTaguNazIta (paramANupudgaloM) ke paryAyoM ke viSaya meM kahanA caahie| [3] ajahaNNamaNukkosaguNasIte vi evaM ceva / navaraM saTThANe chtttthaannvddite| [547-3] madhyamaguNa zIta (paramANupudgaloM) ke (paryAyoM ke sambandha meM bhI) isI prakAra (kahanA cAhie / ) vizeSa yaha hai ki svasthAna meM SaTsthAnapatita (hInAdhika) hai / 548. [1] jahaNNaguNasIyANaM dupaesiyANaM pucchaa| goyamA! annNtaa| Page #464 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAMcavAM vizeSapada (paryAyapada)] [ 431 se keNaTheNaM ? goyamA ! jahannaguNasote dupaesie jahaNNaguNasIyassa dupaesiyassa davaTThayAe tulle, paesaTTayAe tulle; progAhaNaTTayAe siya hoNe siya tulle siya abhahite-jai hoNe paesahINe, aha abbhahie paesamanbhatie; ThiIe cauDhANavaDie, varuNa-gaMdha-rasapajjavehiM chaThThANaDie, sotaphAsapajjavahiM tulle, usiNa-niddha-lukkhaphAsapajjayahiM chaTThANaDie / [548-1 pra.] bhagavan ! jaghanyaguNazIta dvipradezika skandhoM ke kitane paryAya kahe gae haiM ? [548-1u.] gautama ! (unake) ananta paryAya (kahe haiM / ) [pra.] bhagavan ! kisa kAraNa se aisA kahA jAtA hai ki jaghanyaguNazIta dvipradezI skandhoM ke ananta paryAya haiM ? [u.] gautama ! eka jaghanyaguNa zIta dvipradezI skandha, dUsare jaghanyaguNazIta dvipradezI skandha se dravya kI apekSA se tulya hai, pradezoM kI apekSA se tulya hai, avagAhanA kI apekSA se kadAcit hIna, kadAcit tulya aura kadAcit adhika hotA hai| yadi hIna ho to ekapradeza hIna hotA hai, yadi adhika ho to ekapradeza adhika hotA hai, sthiti kI apekSA se catuHsthAnapatita hai tathA varNa, gandha aura rasa ke paryAyoM kI apekSA se SaTsthAnapatita hai evaM zItasparza ke paryAyoM kI apekSA tulya hai aura uSNa, snigdha tathA rUkSa sparza ke paryAyoM kI apekSA se SaTsthAnapatita hai| [2] evaM ukkosaguNasIe vi| [548-2] isI prakAra utkRSTaguNazIta (dvipradezI skandhoM kI paryAyasambandhI vaktavyatA samajhanI caahie|) [3] prajahaNNamaNukkosaguNasIte vi evaM ceva / navaraM saTThANe chtttthaannvddie| [548-3] madhyamaguNazIta (dvipradezI skandhoM) kA paryAyasambandhI kathana bhI isI prakAra samajhanA caahie| 546. evaM jAva dspesie| navaraM progAhaNaTTayAe padesaparivaDDI kAyamvA jAva dasapaesiyassa Nava paesA vaDijjati / 549] isI prakAra yAvat dazapradezI skandhoM taka kA (paryAya-sambandhI vaktavya samajha lenA caahie|) vizeSatA yaha hai ki avagAhanA kI apekSA se paryAyoM kI vRddhi karanI caahie| (isa dRSTi se) yAvat dazapradezI skandha taka nau pradeza bar3hate haiN| 550. [1] jahaNNaguNasIyANaM saMkhejjapaesiyANaM bhaMte ! pucchaa| goyamA! annNtaa| se keNaTheNaM ? goyamA ! jahaNNaguNasIte saMkhejjapaesie jahaNNaguNasIyassa saMkhejjapaesiyassa danvayAe tulle, paesaTTayAe duTThANaDie, progAhaNaTTayAe duvANavaDita, ThitIe cauTThANavaDite, vaNNAIhiM chaTThANavaDie, sItaphAsapajjavehi tulle, usiNa-niddha-lukkhehi chtttthaannvddie| Page #465 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [prajJApanAsUtra |550-1 pra.] bhagavan ! jaghanyaguNazIta saMkhyAtapradezI skandhoM ke kitane paryAya kahe gae haiM ? [550-1 u.] gautama ! (unake) ananta paryAya (kahe haiM / ) [pra.] bhagavan ! kisa kAraNa se Apa aisA kahate haiM ki jaghanyaguNazIta saMkhyAtapradezI skandhoM ke ananta paryAya haiM ? [u.] gautama ! jaghanyaguNazIta saMkhyAtapradezI skandha, dUsare jaghanyaguNazIta saMkhyAtapradezI skandha se dravya kI apekSA se tulya hai, pradezoM kI apekSA se dvisthAnapatita hai, avagAhanA kI apekSA se dvisthAnapatita hai; sthiti kI dRSTi se catuHsthAnapatita hai, varNAdi kI apekSA se SaTsthAnapatita hai tathA zItasparza ke paryAyoM kI apekSA se tulya hai aura uSNa, snigdha evaM rukSa sparza kI dRSTi se SaTsthAnapatita hai| [2] evaM ukkosaguNasIe vi| [550-2] isI prakAra utkRSTaguNa zIta(saMkhyAtapradezI skandhoM kI bhI paryAyasambandhI prarUpaNA samajhanI caahie|) [3] ajahaNNamaNukkosaguNasIe vi evaM ceva / navaraM saTTANe chaTThANavaDie / __ [550-3] ajaghanya-anutkRSTa (madhyama) guNa zIta saMkhyAtapradezI skandhoM kA paryAya sambandhI kathana bhI aisA hI samajhanA cAhie / vizeSa yaha ki vaha svasthAna meM SaTsthAnapatita hai| 551. [1] jahaSNaguNasItANaM asaMkhejjapaesiyANaM pucchaa| goyamA! annNtaa| se keNaDheNaM? goyamA ! jahaNNaguNasote asaMkhejjapaesie jahaNNaguNasIyassa prasaMkhejjapaesiyassa davaTTayAe tulle, paesaTTayAe cauDhANavaDite, progAhaNaTTayAe cauDhANavaDite, ThitIe cauTThANavADite, vaNNAdipajjavehi chaTThANavaDita, sItaphAsapajjavehiM tulle, usiNa-niddha-lukkhaphAsapajjavehi chaTThANavar3ite / [551-1 pra.] bhagavan ! jaghanyaguNazIta asaMkhyAtapradezI skandhoM ke kitane paryAya kahe [551-1 u.] gautama ! unake ananta paryAya (kahe haiM / ) [pra.] bhagavan ! kisa kAraNa se aisA kahA jAtA hai ki jaghanyaguNazIta asaMkhyAtapradezI skandhoM ke ananta paryAya haiM ? [u.] gautama ! eka jaghanyaguNazIta asaMkhyAtapradezI skandha, dUsare jaghanyaguNazIta asaMkhyAtapradezI skandha se dravya kI apekSA se tulya hai, pradezoM kI apekSA se catu:sthAnapatita hai, avagAhanA kI dRSTi se catu:sthAnapatita hai, sthiti kI apekSA se catuHsthAnapatita hai, varNAdi ke paryAyoM kI apekSA se SaTsthAnapatita hai, zItasparza ke paryAyoM kI apekSA se tulya hai aura uSNa, snigdha evaM rUkSa sparza ke paryAyoM kI apekSA se SaTsthAnapatita hai / Page #466 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAMcavAM vizeSapada (paryAyapada)] [433 [2] evaM upakosaguNasIte vi| [551-2] isI prakAra utkRSTaguNazIta asaMkhyAtapradezI skandhoM kI paryAya sambandhI prarUpaNA karanI caahie| [3] ajahaNNamaNukkosaguNasote vi evaM ceva / navaraM sahANe chaTThANaDite / [551-3] madhyamaguNazIta asaMkhyAtapradezI skandhoM kA paryAyaviSayaka kathana bhI isI prakAra samajhanA cAhie / vizeSa yaha hai ki vaha svasthAna meM SaTsthAnapatita hotA hai| 552. [1] jahaNNaguNasItANaM praNatapadesiyANe pucchaa| goyamA ! prnnetaa| se keNaTheNaM? goyamA ! jahaNNaguNasote aNaMtapadesie jahaNNaguNasItassa praNaMtapaesiyassa davaTThayAe tulle, padesaTTayAe chaTThANavaDite, progAhaNaTTayAe cauTThANavaDite, Thitoe cauTThANavaDite vaNNAdipajjavehi chaTThANavaDita, sItaphAsapajjavehi tulle, avasesehi sattaphAsapajjavehi chtttthaannvddite| [552-1 pra.] bhagavan ! jaghanyaguNazIta anantapradezI skandhoM ke kitane paryAya kahe gae haiM ? [552-1 u.] gautama ! (unake) ananta paryAya (kahe haiN|) pra.] bhagavan ! kisa kAraNa se aisA kahA jAtA hai ki jaghanyaguNazIta anantapradezI skandhoM ke ananta paryAya haiM ? [u.] gautama ! eka jaghanyaguNazIta anantapradezI skandha, dUsare jaghanyaguNazIta anantapradezI skandha se dravya kI apekSA se tulya hai, pradezoM kI apekSA se SaTsthAnapatita hai, avagAhanA kI apekSA se catuHsthAnapatita hai, sthiti kI apekSA se catuHsthAnapatita hai, varNAdi ke paryAyoM kI apekSA se SaTsthAnapatita hai; zItasparza ke paryAyoM kI apekSA se tulya hai aura zeSa sAta sparzo ke paryAyoM kI apekSA se SaTsthAnapatita hai / [2] evaM ukkosaguNasote vi / [552-2] isI prakAra utkRSTaguNazIta anantapradezI skandhoM ke paryAyoM ke viSaya meM kahanA caahie| [3] ajahaNNamaNukkosaguNasIte vi evaM ceva / navaraM saTTANe chtttthaannvddite| [552-3] madhyamaguNazIta anantapradezI skandhoM kI paryAya-sambandho prarUpaNA bhI isI prakAra karanI caahie| vizeSa yaha hai ki svasthAna meM SaTsthAnapatita hai| 553. evaM usiNe niddha lukkhe jahA sote / paramANupoggalassa taheva paDivakkho, savvesi na bhaNNai tti bhANitanvaM / [553] jisa prakAra [jaghanyAdiyukta] zItasparza-skandhoM ke paryAyoM ke viSaya meM kahA gayA Page #467 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 434] [prajJApanAsUtra hai, usI prakAra uSNa, snigdha aura rUkSa spoM [vAle una-una skandhoM ke paryAyoM ke viSaya meM kahanA caahie|) isI prakAra paramANudgala meM ina sabhI kA pratipakSa nahIM kahA jAtA, yaha kahanA caahie| vivecanA-jayanyAdiyukta varNAdi-pudgaloM kI paryAya-prarUpaNA-prastuta solaha sUtroM (sU. 538 se 553 taka) meM kRSNAdi varNa, gandha, rasa, aura spoM ke paramANupudgaloM, dvipradezI se saMkhyAtaasaMkhyAta-ananta pradezI skandhoM taka ke paryAyoM kI prarUpaNA kI gaI hai| kRSNAdi vargoM tathA gandha-rasa-sparzoM ke paryAya-kRSNa, nIla Adi pA~ca varNoM, do prakAra ke gandhoM, pAMca prakAra ke rasoM aura ATha prakAra ke spoM ke pratyeka ke taratamabhAva kI apekSA se anantaananta vikalpa hAta hai / tadanusAra kRSNa Adi ananta-ananta prakAra ke haiM / jaghanyaguNa utkRSTaguNa evaM madhyamaguNa kRSNAdi varNa kI vyAkhyA-kRSNavarNa kI sabase kama mAtrA jisameM pAI jAtI hai, vaha pudgala jaghanyaguNa kAlA kahalAtA hai| yahA~ guNazabda aMza yA mAtrA ke artha meM prayukta hai / jaghanyaguNa kA artha hai---sabase kama aMza / dUsare zabdoM meM yoM kaha sakate haiM ki jisa pudgala meM kevala eka DigrI kA kAlApana ho-jisase kama kAlApana kA sambhava hI na ho, vaha jaghanyaguNa kAlA samajhanA caahie| jisameM kAlepana ke sabase adhika aMza pAe jAe~, vaha utkRSTaguNa kAlA hai / eka aMza kAlepana se adhika aura sabase adhika (antima) kAlepana se eka aMza kama taka kA kAlA madhyamaguNakAlA kahalAtA hai / kRSNavarNa kI taraha hI jaghanya-utkRSTa-madhyamaguNayukta nIlAdi vargoM, tathA gandhoM, rasoM evaM sparzoM ke viSaya meM samajhanA caahie|' avagAhanA kI apekSA se dvipradezI skandha ko honAdhikatA--eka dvipradezI skandha dUsare dvipradezI skandha se avagAhanA kI apekSA se yadi hIna ho to eka-eka pradeza kama avagAhanA vAlA ho sakatA hai aura yadi adhika ho to eka pradeza adhika avagAhanA vAlA ho sakatA hai / tAtparya yaha hai ki dvipradezI skandha kI avagAhanA meM eka pradeza se adhika nyUnAdhika avagAhanA kA sambhava nahIM hai| dvipradezI skandha se dazapradezI skandha taka uttarottara pradezati--inakI paryAya-vaktavyatA dvipradezI skandha ke samAna hai, kintu unameM uttarottara pradezoM kI vRddhi karanI cAhie / arthAt-- dazapradezI skandha taka kamazaH nau pradezoM kI vRdvi kahanI caahie| __ jaghanyaguNa kRSNa saMkhyAtapradezI skandha pradeza evaM avagAhanA kI dRSTi se dvisthAnapatitapradezoM kI apekSA se vaha dvisthAnapatita hotA hai, arthAt-vaha saMkhyAtabhAgahIna athavA saMkhyAtaguNahIna yA saMkhyAtabhAga-adhika prathayA saMkhyAtaguNa-adhika hotA hai| isI prakAra avagAhanA kI dRSTi se dvisthAnapatita hai / paraspara virodhI gandha, rasa aura sparza kA paramANuSudgala meM prabhAva-jisa paramANapudgala meM surabhigandha hotI hai, unameM durabhigandha nahIM hotI, aura jisameM durabhigandha hotI hai, usameM surabhigandha nahIM hotI, kyoMki paramANu eka gandha vAlA hI hotA hai / isalie jisa gandha kA kathana kiyA jAe, vahA~ dUsarI gandha kA abhAva kahanA cAhie / isI prakAra jahA~ eka rasa kA kathana ho, vahA~ dUsare rasoM kA abhAva samajhanA cAhie / arthAt-jahA~ tikta rasa ho, vahA~ zeSa kaTu Adi rasa nahIM hote ; kyoMki 1. prajJApanAsUtra prameyabodhinI TIkA bhA. 2, pR. 885-886 2. prajJApanAsUtra; pra. bo. TIkA bhA. 2, pR. 887 se 890 taka Page #468 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAMcavAM vizeSapada (paryAyapada)] [ 435 unameM paraspara virodha hai| isI prakAra jahA~ pudgala paramANa meM zItasparza kA kathana ho, vahA~ uSNasparza kA kathana nahIM karanA cAhie, kyoMki ye donoM sparza paraspara virodhI haiN| isI prakAra anyAnya sparzoM ke bAre meM samajha lenA cAhie / jaise-snigdha aura rUkSa, mRdu aura karkaza, laghu aura guru paraspara virodhI sparza haiM / eka hI paramANu meM ye paraspara virodhI sparza bhI nahIM rahate / ataeva paramANu meM inakA ullekha nahIM karanA caahie|' jaghanyAdi sAmAnya pudagala skandhoM kI vividha apekSAoM se paryAyaprarUparaNA 554. [1] jahaNNapadesiyANaM bhaMte ! khaMdhANaM pucchaa| goyamA! annNtaa| se keNa?NaM ? goyamA ! jahaNNapadesite khaMdhe jahaNNapaesiyassa khaMdhassa damvaTThayAe talle; padesaTTayAe tulle, progAhaNaTThayAe siya hoNe siya tulle siya manbhahite-jati hoNe padesahoNe, aha prabhatie padesamanbhatie; ThitIe cauDhANavaDite, vaNNa-gaMdha-rasa- urillacauphAsapajjavehi chaTANavar3ite / [554-1 pra.] bhagavan ! jaghanyapradezI skandhoM ke kitane paryAya kahe gae haiM ? |554-1 u.] gautama ! (unake) ananta paryAya (kahe haiN)| [pra.] bhagavan ! kisa kAraNa se aisA kahA jAtA hai (ki jaghanyapradezI skandhoM ke ananta paryAya haiM ) ? u.] gautama ! eka jaghanyapradezI skandha dUsare jaghanyapradezI skandha se dravya kI apekSA se tulya hai, pradezoM kI apekSA se bhI tulya hai, avagAhanA kI dRSTi se kadAcit hIna hai, kadAcit tulya haiM aura kadAcit adhika hai / yadi hIna ho to eka pradezahIna hotA hai, aura yadi adhika ho to bhI eka pradeza adhika hotA hai| sthiti kI apekSA se catu:sthAnapatita hai aura varNa, gandha, rasa tathA Upara ke cAra spoM ke paryAyoM ko apekSA se SaTsthAnapatita hai / [2] ukkosapaesiyANaM bhaMte khaMdhANaM pucchaa| goyamA! prnnNtaa| se keNa?NaM? goyamA ! ukkosapaesie khaMdhe ukkosapaesiyassa khaMdhassa davvaTThayAe turula, paesaTTayAe tulle, progAhaNaThThayAe cauTThANavaDite, ThitIe cauTThANavaDite, vaNNAdi-aTThaphAsapajjavehi ya chtttthaannvddite| [554-2 pra.] bhagavan utkRSTapradezI skandhoM ke kitane paryAya kahe gae haiM ? {554-2 u.] gautama ! (unake) ananta paryAya (kahe haiN)| [pra.] bhagavan ! kisa apekSA se Apa aisA kahate haiM (ki utkRSTa pradezo skandhoM ke ananta paryAya haiM) ? [u.] gautama ! eka utkRSTa pradezI skandha, dUsare utkRSTa pradezI skandha se dravya kI apekSA se 1. prajJApanAsUtra pra. bo. TIkA bhA. 2, pR. 895 Page #469 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [ prajJApanAsUtra tulya hai, pradezoM kI apekSA se , avagAhanA kI apekSA se cata:sthAnapatita hai. sthiti kI apekSA se bhI catuHsthAnapatita hai, kintu varNAdi tathA aSTasparzoM ke paryAyoM kI apekSA se SaTsthAnapatita hai| [3] prajahaNNamaNukkosapadesiyANaM bhaMte ! khaMdhANaM kevatiyA pajjavA paNNatA ? goyamA ! annNtaa| se keNaTheNaM ? goyamA ! ajahaNNamaNukkosapadesie khaMdhe prajahaNNamaNukkosapadesiyasa khaMdhassa davaTThayAe tulle, padesaThThayAe chaTThANavaDite, progAhaNaThThayAe cauTThANavaDite, ThitIe cauTThANavaDite, vaNNAdi-aThThaphAsapajjavehi ya chtttthaannbddite|| [554-3 pra.] bhagavan ! ajaghanya-anutkRSTa (madhyama) pradezI skandhoM ke kitane paryAya kahe gae haiM ? [554-3 u.] gautama ! (unake) ananta paryAya (kahe haiN)| [pra.] bhagavan ! kisa hetu se aisA kahA jAtA hai (ki madhyamapradezI skandhoM ke anantaparyAya haiM)? [u.] gautama ! eka madhyamapradezI skandha, dUsare madhyamapradezI skandha se dravya kI apekSA se tulya hai, pradezoM kI apekSA se SaTsthAnapatita hai, avagAhanA kI dRSTi se catuHsthAnapatita hai, sthiti kI apekSA se catuHsthAnapatita aura varNAdi tathA aSTa sparzoM ke paryAyoM kI apekSA se SaTsthAnapatita hai| 555. [1] jahaNNogAhaNagANaM bhaMte ! poggalANaM pucchA / goyamA ! annNtaa| se keNaTheNaM? goyamA ! jahaNNogAhaNae pomgale jahaNNogAhaNagassa poggalassa davaTThayAe tulle, padesaThThayAe chaTThANavaDite, bhogAhaNaTThayAe tulle, ThitIe cauTThANavaDite, vaNNAdi-uvarillaphAsehi ya chtttthaannvddite| [555-1 pra.] bhagavan ! jaghanya avagAhanA vAle pudgaloM ke kitane paryAya kahe gae haiM ? [555-1 u.] gautama ! (unake) ananta paryAya (kahe haiN)| [pra.] bhagavan ! kisa kAraNa se aisA kahA jAtA hai (ki jaghanya avagAhanAvAle pudgaloM ke ananta paryAya haiM) ? [u.] 'gautama ! eka jaghanya avagAhanA vAlA pudgala dUsare jaghanya avagAhanA vAle pudgala se dravya kI apekSA se tulya hai, pradezoM kI apekSA se SaTsthAnapatita hai, avagAhanA kI apekSA se tulya hai, sthiti kI apekSA se catu:sthAnapatita hai, tathA varNAdi aura Upara ke sparzoM kI apekSA se SaTsthAnapatita hai| [2] ukkosogAhaNae vi evaM ceva / navaraM ThitIe tulle / _[555-2] utkRSTa avagAhanA vAle pudgala-paryAyoM ke viSaya meM isI prakAra kahanA cAhie / vizeSa yaha hai ki sthiti kI apekSA se tulya hai| Page #470 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAMcavA~ vizeSapada (paryAyapada)] [437 [3] ajahaNNamaNukkosogAhaNagANaM bhaMte ! poggalANaM pucchaa| goyamA ! prnnNtaa| se keNaTheNaM? goyamA ! ajahaNNamaNakkosogAhaNae poggale ajahaNNamaNukkosogAhaNagassa poggalassa dadhvaTThayAe talle, padesaThThayAe chaTThANavaDite, progAhaNaTThayAe cauTThANavaDite, ThitIe cauThANavaDite, vaNNAdi-aTThaphAsapajjavehiM chaTThANavaDite / [555-3 pra. bhagavan ! madhyama avagAhanA vAle pudgaloM ke kitane paryAya kahe gae haiM ? [555-3 u.] gautama ! (unake) ananta paryAya (kahe haiN)| [pra.] bhagavan ! kisa kAraNa se aisA kahA jAtA hai (ki madhyama avagAhanA vAle pudgaloM ke ananta paryAya haiM) ? [u.] gautama ! eka madhyama avagAhanA vAlA pudgala, dUsare madhyama avagAhanA vAle pudgala se dravya kI apekSA se tulya hai| pradezoM kI apekSA se SaTsthAnapatita hai; avagAhanA kI apekSA se catu:sthAnapatita hai; sthiti kI apekSA se catuHsthAnapatita hai aura varNAdi tathA aSTa sparzoM ke paryAyoM kI apekSA se SaTsthAnapatita hai| 556. [1] jahaNNadvitIyANaM bhaMte ! poggalANaM pucchA / goyamA ! annNtaa| se keNaThe ? goyamA ! jahaNNaThitIe poggale jahaNNaThitIyassa poggalassa davvaTThayAe tulle, padesaThThayAe chaTThANavaDite, progAhaNaThyAe cauTThANaDite, ThitIe tulle, vaNNAdi-aTThaphAsapajjavehi ya chtttthaannvdd'ite| [556-1 pra.] bhagavan ! jaghanya sthiti vAle pudgaloM ke kitane paryAya kahe haiM ? [556-1 u.] gautama ! (unake) ananta paryAya kahe haiM / pra.] bhagavan ! kisa kAraNa se aisA kahA jAtA hai ki jaghanya sthiti vAle pudgaloM ke ananta paryAya haiM ? [u.] gautama ! eka jaghanya sthiti vAlA pudgala, dUsare jaghanya sthiti vAle pudgala se dravya kI apekSA se tulya hai| pradezoM kI apekSA se SaTsthAnapatita hai; avagAhanA kI apekSA se catu:sthAnapatita hai; sthiti kI apekSA se tulya hai, aura varNAdi tathA aSTa sparzoM ke paryAyoM kI apekSA se SaTsthAnapatita hai| [2] evaM ukkosaThitIe vi| [556-2] isI prakAra utkRSTa sthiti vAle (pudgaloM ke paryAyoM ke viSaya meM bhI kahanA caahie|) Page #471 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 438] [prajJApanAsUna [3] prajahaNNamaNukkosaThitIe evaM ceva / navaraM ThitIe vi catuTThANavar3ite / [556-3] ajaghanya-anutkRSTa (madhyama) sthiti vAle pudgaloM kI paryAyasambandhI vaktavyatA bhI isI prakAra kahanI caahie| vizeSa yaha hai ki sthiti kI apekSA se bhI vaha catuHsthAnapatita hai| 557. [1] jahaNNaguNakAlayANaM bhaMte ! poggalANaM kevatiyA pajjavA pnnnnttaa| goyamA ! annNtaa| se keNaTheNaM ? goyamA ! jahaNNaguNakAlae poggale jahaNNaguNakAlayassa poggalassa davaTThayAe tulle, padesaThThayAe chaTThANavaDite, progAhaNaThyAe cauThANaDite, ThitIe cauTThANavaDite, kAlavaNNapajjavehiM tulle, pravasesehi vaNNa-gaMdha-rasa-phAsapajjavehi ya chaTThANavaDita, se eeNa?NaM goyamA ! evaM vuccati jahaNNaguNakAlayANaM poggalANaM praNatA pajjavA pnnnnttaa| [557-1 pra.] bhagavan ! jaghanyaguNa kAle pudgaloM ke kitane paryAya kahe gae haiM ? [557-1 u.] gautama ! (unake) anantaparyAya (kahe haiN)| [pra.] bhagavan kisa kAraNa se aisA kahA jAtA hai (ki jaghanyaguNa kAle pudgaloM ke ananta paryAya haiM ?) u.] gautama ! eka jaghanyaguNa kAlA pudgala, dUsare jaghanyaguNa kAle pudgala se dravya ko apekSA se tulya hai, pradezoM kI apekSA se SaTsthAnapatita hai; avagAhanA kI dRSTi se catu:sthAnapatita hai; sthiti kI apekSA se catu:sthAnapatita hai; kRSNavarNa ke paryAyoM kI dRSTi se tulya hai, zeSa varNa, gandha, rasa aura sparzo ke paryAyoM kI apekSA se SaTsthAnapatita hai| he gautama! isI kAraNa se aisA kahA jAtA hai ki jaghanyaguNa kAle pudgaloM ke ananta paryAya kahe haiN| / [2] evaM ukkosaguNakAlae vi| [557-2] isI prakAra utkRSTaguNa kAle pudgaloM ko paryAya-sambandhI vaktavyatA samajhanI caahie| [3] prajahaNNamaNukkosaguNakAlae vi evaM ceva / navaraM saTTANe chaTThANavar3ite / [557-3] madhyamaguNa kAle pudgaloM ke paryAyoM ke viSaya meM bhI isI prakAra kahanA caahie| vazeSa yaha hai ki svasthAna meM SaTsthAnapatita hai / 558. evaM jahA kAlavaNNapajjavANaM vattavvayA bhaNitA tahA sesANa vi vaNNa-gaMdha-rasaphAsapajjavANaM vattavvayA bhANitavvA, jAva ajahaNNamaNukkosalukkhe saTTANe chaTThANaDite / se taM rUvigrajIvapajjavA / se taM ajiivpjjvaa| // paNNavaNAe bhagavaIe paMcamaM visesapaghaM (pajjavapayaM) samattaM // [558] jisa prakAra kRSNavarNa ke paryAyoM ke viSaya meM vaktavyatA kahI hai usI prakAra zeSa vargoM, gandhoM, rasoM aura spoM kI paryAyasambandhI vaktavyatA kahanI cAhie; yAvat ajaghanya-anutkRSTa (madhyama) guNa rUkSasparza svasthAna meM SaTsthAnapatita hai, yahA~ taka kahanA caahie| Page #472 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAMcavAM vizeSapava (paryAyapada)] [439 yaha huI rUpI-ajIva-paryAyoM kI prarUpaNA / aura isa prakAra ajIvaparyAya-sambandhI nirUpaNa bhI pUrNa huaa| vivecana-jadhanyAdiyukta sAmAnya pudagala-skandhoM kI vibhinna apekSAnoM se paryAya-prarUpaNAprastuta pAMca sUtroM (sU. 554 se 558 taka) meM jaghanya-madhyama-utkRSTa pradezI skandhoM, tathA jaghanyAdi guNa viziSTa avagAhanA, sthiti, tathA kRSNAdi vargoM, gandha-rasa-sparzoM ke paryAyoM kI vibhinna apekSAoM se prarUpaNA kI gaI hai| __ madhyamaguNa kAle pudgala svasthAna meM SaTsthAnapatita honAdhika-eka madhyamaguNa kAle pudgala se dUsare madhyamaguNa kAle pudgala meM kRSNavarNa kI anantabhAgahInatA yA anantaguNahInatA, tathaiva anantaMbhAga-adhikatA athavA anantaguNa-adhikatA bhI ho sakatI hai, kyoMki madhyamaguNa ke ananta vikalpa haiN| isI taraha madhyamaguNa vAle sabhI varNAdi sparzaparyanta svasthAna meM SaTsthAnapatita hote haiM / utkRSTa pravagAhanA vAle anantapradezI skaMdha kI sthiti talya kyoM ?--utkRSTa avagAhanA vAlA, ananta pradezI skaMdha sarvalokavyApI hotA hai vaha yA to acitta mahAskaMdha hotA hai athavA kevalIsamudghAta kI avasthA meM karmaskaMdha ho sakatA hai| ina donoM kA kAla daNDa, kapATa, pratara aura antarapUraNa rUpa cAra samaya kA hI hotA hai / ataeva isako sthiti samAna kahI gaI hai| // prajJApanAsUtra : paMcama vizeSapada (paryAyapada) samApta // 1. prajJApanAsUtra prameyabodhinI TIkA bhA. 2, pu. 927 Page #473 -------------------------------------------------------------------------- ________________ chaTTha vakkaMtipayaM chaThA vyutkrAntipada prAthamika * prajJApanAsUtra kA yaha chaThA vyutkrAntipada hai / * prastuta pada kA viSaya nAnA prakAra ke jIvoM kI vyutkrAnti'--arthAt-usa-usa gati meM utpatti aura usa-usa gati meM se anyatra utpatti se sambandhita praznoM kI carcA karanA hai ! saMkSepa meM, jIvoM kI gati aura Agati se sambandhita vicAraNA isa pada meM kI gaI hai| * yaha vicAraNA nimnokta pATha dvAroM ke mAdhyama se prastuta pada meM kI gaI hai-(1) dvAdaza dvAra (upapAta aura udvartanA kA virahakAla), (2) cavizatidvAra-(jIva ke prabhedoM ke upapAta aura udvartana kA virahakAla), (3) sAntaradvAra (jIvaprabhedoM kA sAntara evaM nirantara upapAta aura udvartana-sambandhI vicAra), (4) ekasamayadvAra (eka samaya meM kauna se kitane jIvoM kA upapAta aura udvartana hotA hai, yaha vicAra), (5) kutaHdvAra-(jIva una-una paryAyoM meMka hA~kahA~ se marakara utpanna hotA hai, isakI prarUpaNA), (6) udvartanAdvAra-(jIva vartamAna bhava se mara kara kisa-kisa bhava meM jAtA hai. isakI vicAraNA), (7) pArabhavikAyuSyadvAraaAgAmI naye bhava kA AyuSya jIva vartamAna bhava meM kaba bAMdhatA hai ?, isakA cintana, aura (8) AkarSa dvAra--(AyuSyabandha ke 6 prakAra, kitane AkarSoM meM jIva jAti Adi nAma viziSTa Ayukarma bAMdhatA hai? tathA nyUnAdhika aAkarSoM vAle jIvoM ke alpabahutva kA vicaar)|' prathama dvAra kA nAma 'bArasa' (dvAdaza) isalie rakhA gayA hai ki isameM nAraka, tiryaJca, manuSya aura deva, ina cAroM gatiyoM ke jIvoM kA upapAtaviraha (narakAdi jIva usa-usa rUpa meM utpanna hote rahate haiM, unameM bIca meM utpattizUnya) kAla tathA udvartanAviraha (narakAdi jIva marate rahate haiM, unameM bIca meM maraNazUnya) kAla jaghanya eka samaya aura utkRSTa 12 muhUrta kA hai| * dvitIya dvAra kA nAma 'cauvIsA' (caturvizati) isalie rakhA gayA hai ki narakAdi gatiyoM ke prabhedoM kI dRSTi se prathama naraka meM upapAtavirahakAla aura udvartanAvirahakAla jaghanya eka 1. (ka) paNNavaNAsutta (mUlapATha-TippaNayukta) bhA. 1, pR. 163 (kha) prajJApanAsUtra ma. vRtti, patrAMka 205 (ga) paNNavaNAsutta bhA. 2, chaThe pada kI prastAvanA, pR. 67 Page #474 -------------------------------------------------------------------------- ________________ chaThA vyutkrAntipada : prAthamika ] [441 samaya aura utkRSTa 24 muhUrta hai| yadyapi caturgatika jIvoM ke prabhedoM meM sabakA upapAtaviraha kAla aura udvartanAvirahakAla 24 muhUrta kA nahIM hai, kintu prathama ratnaprabhA naraka ke upapAta evaM udvartana ke viraha kA kAla caubIsa hI muhUrta hai, isa dRSTi se prArambha kA pada pakar3a kara isa dvAra kA nAma 'caubIsa' rakhA gayA hai| tRtIya sAntara dvAra-una-una jIvoM ke prabhedoM meM jIvoM kA upapAta aura udvartana nirantara hotA rahatA hai yA usameM bIca meM vyavadhAna (antara) bhI pA jAtA hai ? isakA spaSTIkaraNa anekAnta dRSTi se isa dvAra meM kiyA gayA hai ki pRthvIkAyAdi ekendriyoM ko chor3akara zeSa sabhI jIvoM kA nirantara bhI utpAda evaM udvartana hotA rahatA hai aura sAntara bhI / yadyapi SaTkhaNDAgama ke antarAnugama-prakaraNa meM isakA vicAra kiyA gayA hai, parantu vahA~ isa dRSTi se 'antara' kA vicAra kiyA gayA hai ki eka jIva usa-usa gati Adi meM bhramaNa karake usI gati meM puna: kaba prAtA hai ? tathA aneka jIvoM kI apekSA se antara hai yA nahIM? tathA nAnA jIvoM kI apekSA se naraka Adi meM nAraka jIva Adi kitane kAla taka raha sakate haiM ? isa prakAra kA vicAra kiyA gayA hai|' * cauthe dvAra meM yaha batAyA gayA hai ki eka samaya meM usa-usa mati ke jIvoM ke prabhedoM meM kitane jIvoM kA upapAta aura udvartana hotA hai ? isa sambandha meM vanaspatikAya tathA pRthvIkAyAdi ekendriyoM ko chor3akara zeSa samasta jIvoM meM eka samaya meM jaghanya eka, do yA tIna tathA utkRSTa saMkhyAta athavA asaMkhyAta jIvoM kI utpatti tathA udvartanA kA nirUpaNa hai| vanaspatikAyikoM meM svasthAna meM nirantara ananta tathA parasthAna meM nirantara asaMkhyAta kA tathA pRthvIkAyikAdi meM nirantara asaMkhyAta kA vidhAna hai| * pAMcaveM dvAra meM jIvoM kI prAgati kA varNana hai| cAroM gatiyoM ke jIvoM ke prabhedoM meM kina-kina jIvoM meM se mara kara Ate haiM ? arthAt -kisa jIva meM mara kara kahA~-kahA~ utpanna hone kI yogyatA hai ? isakA nirNaya prastuta dvAra meM kiyA gayA hai / chaThe dvAra meM udvartanA arthAt --jIvoM ke nikalane kA varNana hai| arthAt--kauna-se jIva mara kara kahA~-kahA~ (kisa-kisa gati evaM yoni meM) jAte haiM ? mara kara kahA~ utpanna hote haiM ? isakA nirNaya isa dvAra meM prastuta kiyA gayA hai| yadyapi pA~caveM dvAra ko ulaTA karake par3heM to chaThe dvAra kA viSaya spaSTa ho jAtA hai, kyoMki pAMcaveM meM batAyA gayA hai-jIva kahA~ se Ate haiM ? usa para se hI spaSTa ho jAtA hai ki jIva mara kara kahA~ jAte haiM ? tathApi spaSTa rUpa se samajhAne ke lie isa chaThe dvAra kA upakrama kiyA gayA hai| * saptama dvAra meM batAyA gayA hai ki jIva para bhava kA arthAt-AgAmI bhava kA AyuSya kaba bAMdhatA hai ? arthAt-kisa jIva kI vartamAna prAyu kA kitanA bhAga zeSa rahane yA kitanA bhAga bItane para vaha AgAmI bhava kA AyuSya bAMdhatA hai ? nAraka aura deva tathA asaMkhyAtavarSAyuSka (manuSya-tiryaJca) AgAmI AyuSyabandha 6 mAsa pUrva hI kara lete haiM, jabaki zeSa samasta jIva 1. SaTakhaNDAgama pustaka 7, pR. 187, 462; pustaka 5, antarAnugamaprakaraNa pR. 1 2. SaTkhaNDAgama pu. 6, pR. 418 se gati-prAgati kI carcA Page #475 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 442] [prajJApanAsUtra (manuSyoM meM caramazarIrI evaM uttamapuruSa ko chor3akara) sopakrama evaM nirupakrama, donoM hI prakAra kA Ayurbandha karate haiN| nirupakramI jIva Ayu kA tRtIya bhAga zeSa rahate aura sopakramI vartamAna Ayu kA vibhAga, athavA vibhAga kA tribhAga yA vibhAga ke vibhAga kA tribhAga zeSa rahate AgAmI bhava kA AyuSya bAMdhate haiM / isa prakAra parabhavika AyuSyabandha kI prarUpaNA kI gaI hai| * aSTamadvAra meM jAtinAmanidhattAyu gatinAmanidhattAyu, sthitinAmanidhattAyu, avagAhanAnAma nidhattAyu, pradezanAmanidhattAya aura anubhAva-nAmanidhattAya, yoM Ayabandha ke 6 prakAra batAkara yaha spaSTa kiyA gayA hai ki jAtinAmAdi viziSTa aAyubandha kauna jIva kitane-kitane AkarSa se karatA hai ? jAtinAmanidhattAyu Adi se yukta Ayubandha sAmAnya jIva tathA nairayikAdi vaimAnikaparyanta jIva jaghanya eka, do, tIna athavA utkRSTa ATha AkarSoM se karate haiM, yaha prarUpaNA kI gaI hai / anta meM, eka se pATha AkarSoM se prAyubandha karane vAloM ke alpabahutva kI carcA kI gaI hai| 1. (ka) paNNavaNAsutta bhA. 2, chaThe pada kI prastAvanA-pR. 67 se 74 taka (kha) prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 205 (ga) prajJApanA. prameyabodhinI TokA bhA. 2, pR. 929 se 931 taka Page #476 -------------------------------------------------------------------------- ________________ chaTTha vakkaMtipayaM chaThA vyutkrAntipada vyutkrAntipada ke pATha dvAra 556. bArasa 1, cauvIsAiM 2, saaMtaraM 3, egasamaya 4, katto ya 5 / unvaTTaNa 6, parabhaviyAuyaM 7, ca aTheva AgarisA 8 // 182 // [556 gAthArtha--] 1. dvAdaza (bAraha), 2. caturvizati (caubIsa), 3. sAntara (antarasahita), 4. eka samaya, 5. kahA~ se ? 6. udvartanA, 7. parabhava-sambandhI AyuSya aura 8. pAkarSa, ye ATha dvAra (isa vyutkrAntipada meM) haiN| vivecana-vyutkrAntipada ke pATha dvAra-prastuta sUtra meM eka saMgrahaNIgAthA ke dvArA vyutkrAntipada ke 8 dvAroM kA ullekha kiyA gayA hai| prathama dvAdazadvAra : narakAdi gatiyoM meM upapAta aura udvartanA kA virahakAla-nirUpaNa-- 560. nirayagatI NaM bhaMte ! kevatiyaM kAlaM virahiyA uvavAeNaM paNNatA? goyamA ! jahaNNeNaM egaM samayaM, ukkoseNaM bArasa muhuttA / [560 pra.] bhagavan ! narakagati kitane kAla taka upapAta se virahita kahI gaI hai ? [560 u.] gautama ! (vaha) jaghanya (kama se kama) eka samaya taka aura utkRSTa (adhika se adhika) bAraha muhUrta taka (upapAta se virahita rahatI hai / ) 561. tiriyagatI NaM bhaMte ! kevatiyaM kAlaM virahiyA uvavAeNaM paNNattA ? goyamA ! jahaNaNaM egaM samaya, ukkoseNaM bArasa muhuttaa| [561 pra.] bhagavan ! tiryaJcagati kitane kAla taka upapAta se virahita kahI gaI hai ? [561 u.] gautama ! jaghanya eka samaya taka aura utkRSTa bAraha muhUrta taka (upapAta se virahita rahatI hai|) 562. maNuyagatI NaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM virahiyA uvavAeNaM paNNatA? goyamA ! jahaNNeNaM egaM samayaM, ukkoseNaM bArasa muhuttaa| [562 pra.} bhagavan ! manuSyagati kitane kAla taka upapAta se virahita kahI gaI hai ? [562 u.] gautama ! jaghanya eka samaya taka aura utkRSTa bAraha muhUrta taka (upapAta se virahita rahatI hai| 1. prajJApanAsUtra ma. vRtti, patrAMka 205 Page #477 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 444] [prajJApanAsUtra 563. devagatI gaM bhaMte ! kevatiyaM kAlaM virahiyA uvavAeNaM paNNatA ? goyamA ! jahaNNeNaM egaM samayaM, ukkoseNaM bArasa muhuttaa| [563 pra.] bhagavan ! devagati kitane kAla taka upapAta se virahita kahI gaI hai ? [563 u.] gautama ! (devagati kA upapAtavirahakAla) jaghanya eka samaya taka aura utkRSTa bAraha muhUrta taka kA hai / 564. siddhagatI NaM bhaMte ! kevatiyaM kAlaM virahitA sijhaNayAe paNNatA? goyamA ! jahaNNaNaM egaM samayaM, ukkoseNaM chammAsA / [564 pra.] bhagavan ! siddhagati kitane kAla taka siddhi se rahita kahI gaI hai ? [564 u.] gautama ! (siddhagati kA siddhivirahita kAla) jaghanya eka samaya taka aura utkRSTa chaha mahInoM taka kA hai / 565. mirayagatI NaM bhaMte ! kevatiyaM kAlaM virahitA uvvaTTaNayAe paNNatA? goyamA ! jahaNNeNaM egaM samayaM, ukkoseNaM bArasa muhutaa| [565 pra.] bhagavan ! narakagati kitane kAla taka udvarttanA se virahita kahI gaI hai ? [565 u.] gautama ! jaghanya eka samaya taka aura utkRSTa bAraha muhUrta taka (udvartanA se virahita rahatI hai|) 566. tiriyagatI NaM bhaMte ! kevatiyaM kAlaM virahitA uThabaTTaNayAe paNNatA? goyamA ! jahaNNeNaM egaM samaya, ukkoseNaM bArasa muhuttaa| [566 pra.] bhagavan ! tiryaJcagati kitane kAla taka udvartanA se virahita kahI gaI hai ? [566 u.] gautama ! jaghanya eka samaya taka aura utkRSTa bAraha muhUrta taka (udvavartanAvirahita rahatI hai|) 567. maNuyagatI NaM bhaMte ! kevatiyaM kAlaM virahiyA uvvaTTaNAe paNNatA? goyamA ! jahaNNeNaM ega samayaM, ukkoseNaM bArasa muhuttaa| [567 pra.] bhagavan ! manuSyagati kitane kAla taka udvarttanA se virahita kahI gaI hai ? [567 u.] gautama ! jaghanya eka samaya taka aura utkRSTa bAraha muhUrta taka (udvartanA se virahita kahI gaI hai|) 568. devagatI NaM bhaMte ! kevatiyaM kAlaM virahitA ubvaTTaNAe paNNatA? goyamA ! jahaNNaNaM ega samayaM, ukkoseNaM bArasa muttA / dAraM 1 // [568 pra.] bhagavan ! devagati kitane kAla taka udvartanA se virahita kahI gaI hai ? [568 u.] gautama ! jaghanya eka samaya taka aura utkRSTa bAraha muhUrta taka (udvarttanA se virahita rahatI hai / ) prathama dvAra // 1 // Page #478 -------------------------------------------------------------------------- ________________ chaThA vyutkAntipada ] [445 vivecana---prathama dvAdaza (bArasa = bAraha) dvAra : cAra gatiyoM ke upapAta aura udvarttanA kA virahakAla-nirUpaNa-prastuta nau sUtroM (sU. 560 se 568 taka) meM narakAdi cAra gatiyoM aura pAMcavIM siddhagati ke jaghanya-utkRSTa upapAtavirahakAla kA tathA una ke udvartanAvirahakAla kA nirUpaNa kiyA gayA hai| nirayagati Adi cAroM gatiyoM ke lie ekavacanaprayoga kyoM ? nirayagati arthAtnarakagati nAmakarma ke udaya se utpanna hone vAle jIva kA praudayika bhAva / isI prakAra tiryaJcAdigati ke viSaya meM samajhanA cAhie / vaha praudayikabhAva sAmAnya kI apekSA se sabhI gatiyoM meM apanAapanA eka hai / narakagati kA audayikabhAva sAtoM pRthviyoM meM vyApaka hai, isalie narakagati Adi cAroM gatiyoM meM pratyeka meM ekavacana kA prayoga kiyA gayA hai / upapAta aura usakA virahakAla-kisI anya gati se mara kara nAraka, tiryaJca, manuSya, deva yA siddha ke rUpa meM utpanna honA upapAta kahalAtA hai| narakagati meM upapAta ke virahakAla kA artha hai-jitane samaya taka kisI bhI naye nAraka kA janma nahIM hotA; dUsare zabdoM meM-narakagati naye nAraka ke janma se rahita jitane kAla taka hotI hai, vaha narakagati meM upapAta-virahakAla hai| isI prakAra anya gatiyoM meM upapAtavirahakAla kA artha samajha lenA caahie| narakAdi gatiyA~ kama se kama eka samaya aura adhika se adhika 12 muhUrta taka upapAta se rahita hotI haiM / bAraha muhatta ke bAda koI na koI jova narakAdi gatiyoM meM utpanna hotA hI hai| siddhagati kA upapAtavirahakAla utkRSTataH kA batAyA hai, usakA kAraNa yaha hai ki eka jIva ke siddha hone ke pazcAt saMbhava hai koI jIva adhika se adhika chaha mAsa taka siddha na ho| chaha mAsa ke anantara avazya hI koI na koI siddha (mukta) hotA hai| caubIsa mUharta-pramANa upapAtaviraha kyoM nahIM ?--Age kahA jAegA ki upapAtavirahakAla caubIsa muhUrta kA hai, kintu yahA~ jo bAraha muhUrta kA upapAtavirahakAla batAyA hai, vaha sAmAnyarUpa se narakagati kA upapAtavirahakAla hai, kintu jaba ratnaprabhA Adi eka-eka narakapRthvI ke upapAtavirahakAla kI vivakSA kI jAtI hai, taba vaha caubIsa muhUrta kA hI hotA hai| isI prakAra anya gatiyoM ke viSaya meM samajha lenA caahie|' udvartanA aura usakA virahakAla-narakAdi kisI gati se nikalanA udvartanA hai, prazna kA Azaya yaha hai ki aisA kitanA samaya hai, jabaki koI bhI jIva narakAdi gati se na nikale? yaha udvartanAvirahita kAla kahalAtA hai / udvartanA-virahakAla cAroM gatiyoM kA uSkRSTata: 12 muharta kA hai / siddhagati meM utanA nahIM hotI, kyoMki siddhagati meM gayA huA jIva phira kabhI vahA~ se nikalatA nahIM hai / isalie siddhagati meM udvartanA nahIM hotii| ataeva vahA~ udvartanA kA virahakAla bhI nahIM hai| vahA~ to sadaiva udvartanAviraha hai, kyoMki siddhaparyAya sAdi hone para bhI ananta (antarahita) hai, siddha jIva sadAkAla siddha hI rahate haiM / 1. (ka) prajJApanAsUtra ma. vRtti, patrAMka 205. 2. (ka) prajJApanA. ma. vRtti. patrAMka 205, (kha) prajJApanA. pra. bo. TIkA bhA. 2, pR. 935 se 937 (kha) prajJApanA. pra. bo. TIkA bhA. 2, pR. 837 Page #479 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 446 ] / saadhnaar dvitIya caturvizatidvAra : nairayikoM se anuttaraupapAtikoM taka ke upapAta aura udvartanA ke virahakAla ko prarUparaNA 566. rayaNappabhApuDhavineraiyA gaM bhaMte ! kevatiyaM kAlaM virahiyA uvavAeNaM pagNatA ? goyamA ! jahaNaNaM egaM samayaM, ukkoseNaM caunbosaM muhutaa| [569 pra.] bhagavan ! ratnaprabhA-pRthvI ke nairayika kitane kAla taka upapAta se virahita kahe gae 5] bhagavan ! ratnaprabhA-pRthvI ke ke [569 u.] gautama ! (unakA upapAtavirahakAla) jaghanya eka samaya kA, utkRSTa caubIsa muhUrta taka kA (kahA gayA hai|) 570. sakkarappabhApuDhavineraiyA NaM bhaMte ! kevatiyaM kAlaM virahiyA uvavAeNaM paNNatA? goyamA ! jahaNNaNaM egaM samartha, ukkoseNaM satta rAtidiyANi / [570 pra.] bhagavan ! zarkarAprabhApRthvI ke nAraka kitane kAla taka upapAta se virahita kahe gae haiM ? [570 u.] gautama ! (ve) jaghanya eka samaya taka aura utkRSTataH sAta rAtri-dina taka (upapAta se virahita rahate haiN|) 571. vAluyappabhApuDhavineraiyA NaM bhaMte ! kevatiyaM kAlaM virahiyA uvavAeNaM paNNattA ? goyamA ! jahaNNaNaM ega samayaM, ukkoseNaM addhamAsaM / [571 pra.] bhagavan ! vAlukAprabhApRthvI ke nAraka kitane kAla taka upapAta se virahita kahe gae haiM ? [571 u.] gautama ! (ve) jaghanya eka samaya taka aura utkRSTa arddhamAsa taka (upapAta se virahita rahate haiM / ) 572. paMkappabhApuDhavineraiyA NaM bhaMte ! ketiyaM kAlaM virahiyA uvavAeNaM paNNatA ? goyamA ! jahaNNaNaM ega samayaM, ukkoseNaM mAsaM / / [572 pra.] bhagavan ! paMkaprabhApRthvI ke nairayika kitane kAla taka upapAta se virahita kahe gae haiM ? [572 u.] gautama ! (ve) jaghanyataH eka samaya taka aura utkRSTataH eka mAsa taka (upapAtavirahita rahate haiN| 573. dhUmappabhApuDhavineraiyA NaM bhaMte ! kevatiyaM kAlaM virahitA uvavAeNaM paNNatA? goyamA ! jahaNeNaM egaM sayayaM, ukkoseNaM do mAsA / __ [573 pra.] bhagavan ! dhUmaprabhApRthvI ke nAraka kitane kAla taka upapAta se virahita kahe gae haiM ? Page #480 -------------------------------------------------------------------------- ________________ chaThA vyutkrAntipada] [447 [573 u ] gautama ! jaghanyataH eka samaya taka aura utkRSTataH do mAsa taka (upapAta se virahita hote haiM / ) 574. tamApuDhavineraiyA NaM bhaMte ! kevatiyaM kAlaM virahiyA uvavAeNaM paNNatA ? goyamA ! jahaNaNaM ega samayaM, ukkoseNaM cattAri mAsA / [574 pra. bhagavan ! tamaHprabhApRthvI ke nAraka kitane kAla taka upapAta se virahita kahe gae haiM ? [574 u.] gautama ! (ve) jaghanyataH eka samaya taka aura utkRSTata: cAra mAsa taka (upapAta-virahita rahate haiM / ) 575. adhesattamApuDhavineraiyA NaM bhaMte ! kevatiyaM kAlaM virahiyA uvavAeNaM paNNatA? goyamA ! jahaNNeNaM egaM samayaM, ukkoseNaM chammAsA / [575 pra.] bhagavan ! sabase nIcI tamastamA nAmaka saptama pRthvI ke nairayika kitane kAla taka upapAta se rahita kahe gae haiM ? [575 u.] gautama ! ve eka samaya taka aura utkRSTa chaha mAsa taka (upapAta se virahita rahate haiM / ) 576. asurakumArA NaM bhaMte ! kevatiyaM kAlaM virahiyA uvavAeNaM paNNatA? goyamA ! jahaNaNaM egaM samayaM, ukkoseNaM cauvvIsaM muhuttaa| [876 pra.] bhagavan ! asurakumAra kitane kAla taka upapAta se virahita kahe gae haiM ? [576 u.] gautama ! (be) jaghanyataH eka samaya taka aura utkRSTata: caubIsa muhUrta taka (upapAtavirahita rahate haiM / ) 577. NAgakumArA gaM bhaMte ! kevatiyaM kAlaM virahiyA uvavAeNaM paNNatA? goyamA ! jahaNNaNaM egaM samayaM, ukkoseNaM cauvvIsaM muhuttaa| [577 pra.] bhagavan ! nAgakumAra kitane kAla taka upapAta se virahita kahe gae haiM ? [577 u. gautama ! (unakA upapAtavirahakAla) jaghanya eka samaya kA aura utkRSTa caubIsa muhUrta kA hai| 578. evaM suvaNNakumArANaM vijjukumArANaM aggikumArANaM dIvakumArANaM udahikumArANaM disAkumArANaM vAukumArANaM thaNiyakumArANa ya patteyaM patteyaM jahaNeNaM egaM samayaM, ukkoseNaM caundhosaM muhuttaa| [578 / isI prakAra suparNa (suvarNa) kumAra, vidyutkumAra, agnikumAra, dvIpakumAra, udadhikumAra, dizAkumAra, vAyukumAra aura stanitakumAra devoM kA pratyeka kA upapAtavirahakAla eka samaya kA tathA utkRSTa caubIsa muhUrta kA hai| Page #481 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 448 ] [ prajJApanAsUtra 576. puDhavikAiyA NaM bhaMte ! kevatiyaM kAlaM virahiyA uvavAeNaM paNNatA ? goyamA ! aNusamayamavirahiyaM uvavAeNaM paNNatA / [579 pra.] bhagavan ! pRthvIkAyikajIva kitane kAla taka upapAta se virahita kahe gae haiM ? [579 u.] gautama ! (ve) praptisamaya upapAta se avirahita kahe gae haiM / arthAt unakA upapAta nirantara hotA hI rahatA hai / 580. evaM prAukAiyANa vi teukAiyANa vi vAukAiyANa vi vaNapphaikAiyANa vi aNusamayaM avirahiyA uvavAeNaM paNNattA / [580 pra.] isI prakAra apkAyika bhI tejaskAyika bhI, vAyukAyika bhI, evaM vanaspatikAyika jIva bhI pratisamaya upapAta se avirahita kahe gae haiN| 581. beiMdiyA NaM bhaMte ! kevatiyaM kAlaM virahiyA uvavAeNaM paNNatA? goyamA ! jahaNNeNaM egaM samayaM ukkoseNaM aMtomuhuttaM / [581 pra.] bhagavan ! dvIndriya jIvoM kA upapAtaviraha kitane kAla taka kA kahA gayA hai ? [581 u.] gautama ! jaghanya eka samaya taka aura utkRSTa antarmuhUrta taka (unakA upapAtavirahakAla rahatA hai|) 582. evaM teiNdiy-criNdiyaa| [582] isI prakAra trIndriya evaM caturindriya ke upapAtavirahakAla ke viSaya meM samajha lenA caahie|) 583. sammucchimapaMceMdiyatirikkhajoNiyA NaM bhaMte ! kevatiyaM kAlaM virahiyA uvavAeNaM paNNatA? goyamA ! jahaNeNaM ega samayaM, ukkoseNaM aMtomuhuttaM / [583 pra.] bhagavan ! sammUcchima paMcendriyatiryaJcayonika jIva kitane kAla taka upapAta se virahita kahe gae haiM ? [583 u.] gautama ! (unakA upapAtaviraha) jaghanya eka samaya taka kA aura utkRSTa antarmuhUrta taka kA hai| 584. gambhavakkatiyapaMceMdiyatirikkhajoNiyA NaM bhaMte ! kevatiyaM kAlaM virahitA uvavAeNa paNNatA? goyamA ! jahaNNaNaM egaM samayaM, ukkoseNaM bArasa muhuttaa| [584 pra.] bhagavan ! garbhajapaMcendriya tiryaJcayonika kitane kAla taka upapAta se virahita kahe gae haiM ? [584 u.] gautama ! (ve) jaghanya eka samaya taka aura utkRSTa bAraha muhUrta taka (upapAta se virahita rahate haiN|) Page #482 -------------------------------------------------------------------------- ________________ chaThA vyutkrAntipada ] [449 585. sammucchimamaNussA gaM bhaMte ! kevatiyaM kAlaM virahiyA uvavAeNaM paNNatA? goyamA ! jahaNeNaM egaM samaya, ukkoseNaM cauvvIsaM mhttaa| [585 pra.] bhagavan ! sambhUcchima manuSya kitane kAla taka upapAta se virahita kahe gae haiM ? [585 u.] gautama ! jadhanya eka samaya taka aura utkRSTa caubIsa muhUrta taka (upapAta se virahita kahe haiN|) 586. gambhavakkaliyamaNussANaM pucchaa| goyamA ! jahaNeNaM egaM samayaM, ukkoseNaM bArasa muhuttA / [586 pra.] bhagavan ! garbhaja manuSya kitane kAla taka upapAta se virahita kahe gae haiM ? i [586 u.] gautama ! (ve) jaghanya eka samaya taka aura utkRSTa bAraha muhUrta laka (upapAta se virahita kahe haiN|) 587. vANamaMtarANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNeNaM eNaM samaya, ukkoseNaM caundhosaM muhuttaa| [587 pra.] bhagavan ! vANavyantara deva kitane kAla taka upapAta se virahita kahe gae haiM ? [587 u.] gautama! (ve) jaghanya eka samaya taka aura utkRSTa caubIsa muhUrta taka (upapAta se virahita kahe gae haiN|) 588. joisiyANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNeNaM egaM samayaM, ukko seNaM cauvvIsaM muhuttaa| [588 pra.] bhagavan ! jyotiSka deva kitane kAla taka upapAta se virahita kahe gae haiM ? [588 u.] gautama ! (ve) jaghanya eka samaya taka tathA utkRSTa caubIsa muhUrta taka (upapAtavirahita kahe haiN|) 586. sohamme kappe devA gaM bhaMte ! kevatiyaM kAlaM virahiyA uvavAeNaM paNNatA ? goyamA ! jahaNaNaM egaM samayaM, ukkoseNaM caundhosaM muhattA / [589 pra. bhagavan ! saudharmakalpa meM deva kitane kAla taka upapAta se virahita kahe haiM ? [589 u.] gautama ! jaghanya eka samaya taka aura utkRSTa caubIsa muhUrta taka (upapAta se virahita kahe haiN|) 560. IsANe kappe devANaM pucchaa| goyamA! jahaNaNaM ega samaya, ukkoseNaM caunvIsaM muhuttaa| [560 pra] gautama ! IzAnakalpa meM deva kitane kAla taka upapAta se virahita kahe gae haiM ? [590 u.] gautama ! (ve) jaghanya eka samaya taka aura utkRSTa caubIsa muhUrta taka (upapAta se virahita kahe gae haiM / ) Page #483 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 450] [ prajJApanAsUtra 561. saNaMkumAradevANaM pucchaa| goyamA ! jahaNaNaM egaM samayaM, ukkoseNaM nava rAtidiyAI vIsA ya muhuttaa| [591 pra.] bhagavan ! sanatkumAra devoM kA upapAtavirahakAla kitanA kahA gayA hai ? [561 u.] gautama ! (ve) jaghanya eka samaya taka tathA utkRSTa nau rAtri dina aura bIsa muhUrta taka (upapAtavirahita kahe haiN|) 562. mAhidadevANaM pucchaa| goyamA ! jahaNaNaM egaM samayaM, ukkoseNaM bArasa rAiMdiyAI dasa muhuttaa| [592 pra.] bhagavan ! mAhendra devoM kA upapAtavirahitakAla kitanA kahA gayA hai ? [592 u.] gautama ! (unakA upapAtavirahakAla) jaghanya eka samaya kA tathA utkRSTa bAraha rAtridina aura dasa muhUrta kA hai| 563. baMbhaloe devANaM pucchaa| . goyamA ! jahaNNeNaM egaM samayaM, ukkoseNaM addhatevIsaM raatidiyaa| [593 pra.] bhagavan ! brahmaloka meM deva kitane kAla taka upapAta se virahita kahe gae haiM ? [593 u.] gautama ! (ve) jaghanya eka samaya taka tathA utkRSTa sAr3he bAIsa rAtridina taka (upapAtavirahita rahate haiN|) 594. latagadevANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNeNaM egaM samaya, ukkoseNaM paNatAlIsaM raatidiyaa| [564 pra.] bhagavan ! lAntaka devoM kA upapAtaviraha kitane kAla taka kA kahA gayA hai ? [564 u.] gautama ! (ve) jaghanya eka samaya taka tathA utkRSTa paiMtAlIsa rAtridina taka (upapAta se rahita kahe haiM / ) 565. mahAsukkadevANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNeNaM egaM samayaM, ukkoseNaM asoti raatidiyaaii| [595 pra.] bhagavan ! mahAzukra devoM kA upapAtaviraha kitane kAla kA kahA gayA hai ? [595 u.] gautama ! (unakA upapAtavirahakAla) jaghanya eka samaya kA tathA utkRSTa assI rAtridina taka kA hai| 566. sahassAradevANaM pucchaa| goyamA! jahaNeNaM egaM samayaM, ukkoseNaM rAtidiyasataM / [566 pra.] bhagavan ! sahasrAra devoM kA (upapAtavirahakAla) (kitanA kahA gayA hai) ? [566 u.] gautama ! jaghanya eka samaya taka kA tathA utkRSTa sau rAtridina kA (unakA upapAtaviraha kAla kahA gayA hai| Page #484 -------------------------------------------------------------------------- ________________ chaThA vyutkrAntipada 567. pANayadevANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNaNaM ega samayaM, ukkoseNaM saMkhejjA mAsA / [597 pra.] bhagavan ! prAnatadeva kitane kAla taka upapAta se virahita kahe gae haiM ? [597 u.] gautama ! unakA upapAtaviraha kAla jaghanya eka samaya kA tathA utkRSTa saMkhyAta mAsa taka kA hai| 548. pANayadevANaM pRcchaa| goyamA ! jahaNNeNaM ega samayaM, ukkoseNaM saMkhejjA mAsA / [598 pra.] bhagavan ! prANatadeva kitane kAla taka upapAta se virahita kahe gae haiM ? [598 u.] gautama ! (ve) jaghanya eka samaya taka tathA utkRSTa saMkhyAta mAsa taka upapAta se virahita kahe haiN| 566. prAraNadevANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNeNaM egaM samayaM, ukkoseNaM saMkhejjA vAsA / [599 pra.] bhagavan ! pAraNadevoM kA upapAtaviraha kitane kAla kA kahA gayA hai ? [599 u.] gautama ! (ve) jaghanya eka samaya taka tathA utkRSTa saMkhyAta varSa taka (upapAtavirahita rahate haiN|) 600. accuyadevANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNeNaM egaM samayaM, ukkoseNaM saMkhejjA vAsA / {600 pra.] bhagavan ! acyutadeva kitane kAla taka upapAta se virahita kahe gae haiM ? [600 u.] gautama ! (unakA upapAtaviraha) jaghanya eka samaya taka tathA utkRSTa saMkhyAta varSa taka rahatA hai| 601. heTThimagevejjANaM pucchaa| goyamA! jahaNNaNaM egaM samayaM, ukkoseNaM saMkhejjAI vaasstaaii| - [601 pra.] bhagavan ! adhastana veyaka deva kitane kAla taka upapAta se virahita kahe gae haiM ? [601 u.] gautama ! (ve) jaghanya eka samaya taka tathA utkRSTa saMkhyAta sau varSa taka (upapAta se virahita kahe haiM / ) 602. majjhimagevejjANaM pucchA / / goyamA ! jahaNaNaM egaM samayaM, ukkoseNaM saMkhejjAI vaasshssaaii| [602 pra.] bhagavan ! madhyama graM veyakadeva kitane kAla taka upapAta se virahita kahe gae haiM ? Page #485 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 452] [prajJApanAsUtra [602 u.] gautama ! (ve) jaghanya eka samaya taka tathA utkRSTa saMkhyAta hajAra varSa taka (upapAtavirahita kahe haiN| 603. uvarimamevejjagadevANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNeNaM egaM samayaM, ukkoseNaM saMkhijjAI vaasstshssaaii| [603 pra.] bhagavan ! UparI veyaka devoM kA upapAtaviraha kitane kAla taka kA kahA gayA hai ? [603 u.] gautama ! (unakA upapAta-virahakAla) jaghanyataH eka samaya kA tathA utkRSTataH saMkhyAtalAkha varSa kA hai| 604. vijaya-vejayaMta-jayaMtA'parAjiyadevANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNeNaM egaM samayaM, ukkoseNaM asaMkhejjaM kAlaM / [604 pra.] bhagavan ! vijaya, vaijayanta, jayanta aura aparAjita devoM kA upapAtaviraha kitane kAla taka kA kahA hai ? [604 u.] gautama ! (inakA upapAta-virahakAla) jaghanya eka samaya kA tathA utkRSTa asaMkhyAtakAla kA hai| 605. savvadasiddhagadevA NaM bhaMte ! kevatiyaM kAlaM virahitA uvavAeNaM pannattA ? goyamA ! jahaNNaNaM ega samayaM, ukkoseNaM paliprovamassa saMkhejjaibhAgaM / [605 pra.] bhagavan ! sarvArthasiddha devoM kA upapAtaviraha kitane kAla taka kA kahA gayA hai ? [605 u.] gautama ! jaghanya eka samaya kA, utkRSTa palyopama kA saMkhyAtavAM bhAga hai| 606. siddhA NaM bhaMte ! kevatiyaM kAlaM virahiyA sijhaNayAe paNNatA? goyamA ! jahaNNeNaM egaM samayaM, ukkoseNaM chammAsA / [606 pra.] bhagavan ! siddha jIvoM kA upapAta-viraha kitane kAla taka kA kahA gayA hai ? [606 u.] gautama ! unakA upapAta-virahakAla jaghanya eka samaya kA tathA utkRSTa chaha mAsa kA hai| 607. rayaNappabhApuDhavineraiyA NaM bhaMte ! kevatiyaM kAlaM virahiyA unvaTTaNAe paNNattA ? goyamA ! jahaNaNaM egaM samayaM, ukkoseNaM cauvvIsaM muhuttA? [607 pra.] bhagavan ! ratnaprabhA ke nairayika kitane kAla taka udvarttanA se virahita kahe gae haiM ? ___ [607 u.] gautama ! (ve) jaghanya eka samaya taka tathA utkRSTa caubIsa muhUrta taka udvartanA se virahita kahe haiN| Page #486 -------------------------------------------------------------------------- ________________ chaThA vyutkrAntipada } [453 608. evaM siddhavajjA ujvaTTaNA vi bhANitacyA jAva praNuttarokvAiya tti / navaraM joisiyavemANiesu cayaNaM ti mahilAvo kAyadhvo / dAraM 2 // [608] jisa prakAra upapAta-viraha kA kathana kiyA hai, usI prakAra siddhoM ko chor3a kara anuttaropapAtika devoM taka (pUrvavat) udvartanAviraha bhI kaha lenA caahie| vizeSatA yaha hai ki jyotiSka aura vaimAnika devoM ke nirUpaNa meM (udvartanA ke sthAna para) 'cyavana' zabda kA abhilApa (prayoga) karanA caahie| vivecana-dvitIya caturvizatidvAra : nairayikoM se lekara anuttaraupapAtika jIvoM taka ke upapAta aura udvartanA ke virahakAla ko prarUpaNA-prastuta 40 sUtroM (sU. 566 se 608 taka) meM vibhinna vizeSaNa yukta vizeSa nAraka, tiryaMca, manuSya aura devoM ke upapAtarahitakAla evaM udvartanAvirahakAla kI prarUpaNA kI gaI hai| pRthvIkAyikAdi pratisamaya upapAdaviraharahita-pRthvIkAyika Adi jIva prati samaya utpanna hote rahate haiN| koI eka bhI samaya aisA nahIM, jaba pRthvIkAyikoM kA upapAta na hotA ho|' isalie unheM upapAtaviraha se rahita kahA gayA hai| __jyotiSka aura vaimAnika devoM meM udvartanA nahIM--jyotiSka aura vaimAnika ina donoM jAtiyoM ke devoM ke lie 'cyavana' zabda kA prayoga karanA caahie| cyavana kA artha hai nIce AnA / jyotiSka aura vaimAnika isa pRthvI se Upara haiM, ataeva deva mara kara Upara se nIce pAte haiM, nIce se Upara nahIM jaate| tIsarA sAntaradvAra : nairayikoM se siddhoM taka kI utpatti aura udvartanA kA sAntaranirantara-nirUpaNa 606. neraiyA NaM bhaMte ! ki saMtaraM uvavajjati ? niraMtaraM ubavajjati ? goyamA! saMtaraM pi uvavajjati, niraMtaraM pi uvavajjati / [606 pra.] bhagavan ! nai rayika sAntara utpanna hote haiM yA nirantara utpanna hote haiM ? [606 u.] gautama (ve) sAntara bhI utpanna hote haiM aura nirantara bhI utpanna hote haiN| 610. tirikkhajoNiyA NaM bhaMte ! ki saMtaraM ukvajjati ? niraMtaraM uvavajjati ? goyamA! saMtaraM piuvavajjaMti. niraMtaraM piuvavajjaMti / [610 pra.] bhagavan ! tiryaJcayonika jIva sAntara utpanna hote haiM yA nirantara utpanna hote haiM ? 1. (ka) prajJApanA. malaya. vRtti, patrAMka 207, (kha) dekhiye, saMgrahaNIgAthA, malaya. vRtti, patrAMka 207 (ga) prajJApanA. pra. bo. TIkA. bhA. 2, pR. 958 2. (ka) prajJApanA. malaya. vRtti, patrAMka 207 (kha) prajJApanA. prameyabodhinI TIkA bhA. 2, pR. 970 Page #487 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 454] [prajJApanAsUtra [610 u.] gautama ! (ve) sAntara bhI utpanna hote haiM aura nirantara bhI utpanna hote haiM / 611. maNussA NaM bhaMte ! kiM saMtaraM uvavajjaMti ? niraMtaraM uvavajjati ? goyamA ! saMtaraM pi uvavajjati, niraMtaraM pi uvavajjati / [611 pra.] bhagavan ! manuSya sAntara utpanna hote haiM athavA nirantara utpanna hote haiM ? [611 u.] gautama ! (ve) sAntara kI utpanna hote haiM aura nirantara bhI utpanna hote haiM / 612. devA NaM bhaMte ! ki saMtaraM uvavajjati ? niraMtaraM uvavajjati ? goyamA ! saMtaraM pi uvavajjati, niraMtaraM pi uvavajjati / [612 pra.] bhagavan ! deva sAntara utpanna hote haiM athavA nirantara utpanna hote haiM ? [612 u.] gautama ! (ve) sAntara bhI utpanna hote haiM aura nirantara bhI utpanna hote haiN| 613. rayaNappabhApuDhavineraiyA NaM bhaMte ! ki saMtaraM uvavajjati ? niraMtaraM uvavajjati ? goyamA ! saMtaraM piuvavajjaMti, niraMtaraM piuvavajjati / [613 pra.] bhagavan ! kyA ratnaprabhApRthvI ke nAraka sAntara utpanna hote haiM athavA nirantara utpanna hote haiM ? [613 u.] gautama ! (ve) sAntara bhI utpanna hote haiM aura nirantara bhI utpanna hote haiM / 614. evaM jAva ahesattamAe saMtaraM pi uvavajjati, niraMtaraM pi uvavajjati / [614] isI prakAra sAtavIM narakapRthvI taka (ke nairayika) sAntara bhI utpanna hote haiM aura nirantara bhI utpanna hote haiN| 615. prasurakumArA NaM bhaMte ! devA ki saMtaraM uvavajjati ? niraMtaraM uvavajjaMti ? [615 pra.] bhagavan ! asurakumAra deva kyA sAntara utpanna hote haiM athavA nirantara utpanna hote haiN| [615 u.] gautama ! ve sAntara bhI hote haiM aura nirantara bhI utpanna hote haiM / 616. evaM jAva thaNiyakumArA saMtaraM pi uvavajjati, niraMtaraM pi uvavajjati / [616] isI prakAra stanitakumAra devoM taka sAntara bhI utpanna hote haiM aura nirantara bhI utpanna hote haiN| 617. puDhavikAiyA NaM bhaMte ! ki saMtaraM uvavajjati ? niraMtaraM ubavajjati ? goyamA! no saMtaraM uvavajjati, niraMtaraM uvavajjaMti / [617 pra.] bhagavan ! pRthvIkAyika jIva kyA sAntara utpanna hote haiM athavA nirantara utpanna hote haiM ? [617 u.] gautama ! (ve) sAntara utpanna nahIM hote, kintu nirantara utpanna hote haiN| Page #488 -------------------------------------------------------------------------- ________________ chaThA vyutkrAntipada] [455 618. evaM jAva vaNassaikAiyA no saMtaraM uvavajjaMti, niraMtaraM uvavajjaMti / [618] isI prakAra vanaspatikAyika jIvoM taka sAntara utpanna nahIM hote, kintu nirantara utpanna hote haiM (aisA kahanA caahie)| 616. beiMdiyA NaM bhaMte ! ki saMtaraM uvavajjati ? niraMtaraM uvavajjati ? goyamA ! saMtaraM pi uvavajjati, niraMtara pi uvavajjati / [616 pra.] bhagavan ! dvIndriya jIva kyA sAntara utpanna hote haiM athavA nirantara utpanna hote hai ? [616 u.] gautama ! (ve) sAntara bhI utpanna hote haiM aura nirantara bhI utpanna hote haiM / 620, evaM jAva paMceMdiyatirikkhajoNiyA / [620] isI prakAra paMcendriya tiryaJcayonikoM taka kahanA caahie| 621. maNassA NaM bhaMte ! ki saMtaraM uvavajjati ? niraMtaraM uvavajjati ? goyamA ! saMtaraM pi uvavajjati, niraMtara pi uvavati / [621 pra.] bhagavan ! manuSya sAntara utpanna hote haiM athavA nirantara utpanna hote haiM ? [621 u.] gautama ! (ve) sAntara bhI utpanna hote haiM aura nirantara bhI utpanna hote haiM / 622. evaM vANamaMtarA joisiyA sohamma-IsANa-saNaMkumAra-mAhida-baMbhaloya-laMtaga-mahAsukkasahassAra-ANaya-pANaya-pAraNa-uccuya-heThimagevejjaga-majjhimagevejjaga-uvarimagevejjaga-vijaya-vejayaMta. jayaMta-aparAjita-samvasiddhadevA ya saMtaraM pi uvavajjaMti, niraMtaraM pi uvavati / [622] isI prakAra vANavyantara, jyotiSka tathA saudharma, IzAna, sanatkumAra, mAhendra, brahmaloka, lAntaka, mahAzukra, sahasrAra, Anata, prANata, prAraNa, acyuta, adhastana greveyaka, madhyama praiveyaka, uparitana greveyaka, vijaya, vaijayanta, jayanta, aparAjita aura sarvArthasiddha deva sAntara bhI utpanna hote haiM aura nirantara bhI utpanna hote haiN| 623. siddhANaM bhaMte ! ki saMtaraM sijhaMti ? niraMtara sijhaMti ? goyamA ! saMtaraM pisijhaMti, niraMtaraM pi sijhaMti / [623 pra.] bhagavan ! siddha kyA sAntara siddha hote haiM athavA nirantara siddha hote haiM ? [623 u.] gautama ! (ve) sAntara bhI siddha hote haiM, nirantara bhI siddha hote haiN| 624. neraiyA NaM bhaMte ! ki saMtaraM ujvaTTati ? niraMtaraM ubaTTati ? goyamA ! saMtaraM pi uvvaTTati, niraMtaraM pi uncaTTa ti / [624 pra.] bhagavan ! nairayika sAntara udvartana karate haiM athavA nirantara udvartana karate haiM ? [624 u.] gautama ! ve sAntara bhI udvartana karate haiM aura nirantara bhI udvartana karate haiM / Page #489 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [ prajJApanAsUtra 625. evaM jahA uvavAno bhaNito tahA udhvaTTaNA vi siddha vajjA bhANitavA jAva vemaannitaa| navaraM joisiya-vemANiesu cavaNaM ti abhilAvo kAtanvo / dAraM 3 // [625] isa prakAra jaise upapAta (ke viSaya meM kahA gayA hai, vaise hI siddhoM ko chor3akara udvarttanA (ke viSaya meM) bhI yAvat vaimAnikoM taka kahanA caahie| vizeSa yaha hai ki jyotiSkoM aura vaimAnikoM ke lie 'cyavana' zabda kA prayoga (abhilApa) karanA caahie| tRtIya sAntara dvAra / / 3 / / vivecana-tIsarA sAntaradvAra-rayikoM se lekara siddhoM taka kI utpatti aura udvartanA kA sAntara-nirantaranirUpaNa-prastuta 17 sUtroM (sU. 606 se 625 taka) meM nairayika se lekara vaimAnika deva paryanta cauvIsa daNDakoM aura siddhoM kI sAntara aura nirantara utpatti evaM udvarttanA kI prarUpaNA kI gaI hai| niSkarSa-pRthvIkAyika se lekara vanaspatikAyika taka pAMca prakAra ke ekendriyoM ko chor3a kara samasta saMsArI evaM siddha jIvoM kI sAntara aura nirantara donoM prakAra se utpatti aura udvartanA hotI hai| kintu siddhoM kI utpatti bhI sAntara-nirantara hotI hai, kintu udvarttanA kabhI nahIM hotii|' sAntara aura nirantara utpatti kI vyAkhyA-bIca-bIca meM kucha samaya chor3akara vyavadhAna se utpanna honA sAntara utpanna honA hai, aura pratisamaya lagAtara--vinA vyavadhAna ke utpanna honA, bIca meM koI bhI samaya khAlI na jAnA nirantara utpanna honA hai / caturtha eka samayadvAra : caubIsadaNDakavartI jIvoM aura siddhoM kI eka samaya meM utpatti aura udvartanA kI saMkhyA ko prarUpaNA 626. neraiyA NaM bhaMte ! egasamaeNaM kevatiyA ughavajaMti ? goyamA! jahaNNaNaM ego vA do vA tiNi vA, ukkoseNaM saMkhejjA vA asaMkhejjA vA ucavajjati / [626 pra.] bhagavan ! eka samaya meM kitane nairayika utpanna hote haiM ? [626 u.] gautama ! jaghanya (kama se kama) eka, do yA tIna aura utkRSTa (adhika se adhika) saMkhyAta athavA asaMkhyAta utpanna hote haiM / 627. evaM jAva ahesttmaae| [627] isI prakAra sAtavIM narakapRthvI taka samajha lenA cAhie / 628. asurakumArA NaM bhaMte ! egasamaeNaM kevatiyA uvavajjati ? goyamA ! jahaNNeNaM ekko vA do vA tiNNi vA, ukkoseNaM saMkhejjA vA asaMkhejjA baa| [628 pra.] bhagavan ! asurakumAra eka samaya meM kitane utpanna hote haiM ? 1. paNNavaNAsutta (mUlapATha) bhA. 1, pR. 166 se 168 taka 2. (ka) prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 208, (kha) prajJApanA pra. bo. TokA bhA. 2, pR. 976-977 Page #490 -------------------------------------------------------------------------- ________________ chaThA dhyutkrAntipava ] [457 [628 u.] gautama ! (ve) jaghanya eka, do yA tIna aura utkRSTa saMkhyAta athavA asaMkhyAta (utpanna hote haiN|) 626 evaM NAgakumArA jAva thaNiyakumArA vi bhaanniyvvaa| [626] isI prakAra nAgakumAra se lekara stanitakumAra taka kahanA cAhie / 630. puDhavikAiyA NaM bhaMte ! egasamaeNaM kevatiyA uvabajjati ? goyamA ! aNusamayaM avirahiyaM asaMkhejjA uvavajjati / [630 pra.] bhagavan ! pRthvIkAyika jIva eka samaya meM kitane utpanna hote haiM ? [630 u.] gautama ! (ve) pratisamaya vinA viraha (antara) ke asaMkhyAta utpanna hote haiN| 631. evaM jAva bAukAiyA / [631] isI prakAra vAyukAyika jIvoM taka kahanA cAhie / 632. vaNapphatikAiyA NaM bhaMte ! egasamaeNaM kevatiyA uvavajjati ? goyamA ! saTTANuvavAyaM paDucca aNusamayaM pravirahiyA aNaMtA uvadhajjati, paraTTANuvavAyaM paDucca aNusamayaM avirahiyA asaMkhejjA uvavajjaMti / [632 pra.] bhagavan ! vanaspatikAyika jIva eka samaya meM kitane utpanna hote haiM ? [632 u.] gautama ! svasthAna (vanaspatikAya) meM upapAta (utpatti) kI apekSA se pratisamaya binA viraha ke ananta (vanaspatijIva) utpanna hote rahate haiM tathA parasthAna meM upapAla kI apekSA se pratisamaya binA viraha ke asaMkhyAta (vanaspatijIva) utpanna hote haiN| 633. beiMdiyA NaM bhaMte ! kevatiyA egasamaeNaM uvavajjati ? goyamA ! jahaNNaNaM ego vA do vA tiSNi vA, ukkoseNaM saMkhejjA vA asaMkhejjA vaa| [633 pra.] bhagavan ! dvIndriya jIva eka samaya meM kitane utpanna hote haiM ? [633 u.] gautama ! (ve) jaghanya eka, do athavA tIna tathA utkRSTa saMkhyAta yA asaMkhyAta (utpanna hote haiM / ) 634. evaM teiMdiyA caridiyA sammucchimapaMcediyatirikkhajoNiyA gabbhavakkatiyapaMceMdiyatirikkhajoNiyA sammucchimamaNUsA vANamaMtara-joisiya-sohammosANa-saNaMkumAra-mAhida-baMbhaloyalaMtaga-sukka sahassArakappadevA, ete jahA neriyaa| [634] isI prakAra trIndriya, caturindriya, sammUcchima paMcendriya tiryagyonika, garbhaja paMcendriya tiryagyonika, sammUcchima manuSya, vANavyantara, jyotiSka, saudharma, IzAna, sanatkumAra, mAhendra, brahmaloka, lAntaka, zukra evaM sahasrAra kalpa ke deva, isa saba kI prarUpaNA nairayikoM ke samAna samajhanI caahie| Page #491 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 458] [ prajApanAsUtra 635, gambhavatiyamaNUsa-prANaya-pANaya-prAraNa-accuya-gevejjaga-aNuttarovavAiyA ya ete jahaNNeNaM eSako vA do vA tiNi vA, ukkoseNaM saMkhejjA uvavajjati / ___ [635] garbhaja manuSya, pAnata, prANata, pAraNa, acyuta, (nau) veyaka, (pAMca) anuttaraupapAtika deva ; ye saba jaghanyataH eka, do athavA tIna tathA utkRSTata: saMkhyAta utpanna hote haiM / 636. siddhA NaM bhaMte ! egasamaeNaM kevatiyA sijhaMti ? goyamA ! jahaNeNaM ekako vA do vA tiNi vA, uksoseNaM aTThasataM / [636 pra.] bhagavan ! siddha bhagavan eka samaya meM kitane siddha hote haiM ? [636 u.] gautama ! (ve) jaghanyataH eka, do, athavA tIna aura utkRSTata: eka sau ATha siddha hote haiN| 637. neraiyA NaM bhaMte ! egasamaeNaM kevatiyA uvvati ? goyamA ! jahaNNeNaM ekko vA do vA tiNi vA, ukkoseNaM saMkhejjA vA asaMkhejjA vA ujvaTTa ti| [637 pra.] bhagavan ! nairayika eka samaya meM kitane udvatita hote (mara kara nikalate) haiM ? [637 u.] gautama ! (ve) jaghanya eka do yA tIna aura utkRSTa saMkhyAta athavA asaMkhyAta uttita hote (marate) haiN| 638. evaM jahA uvadhAno bhaNito tahA udhvaTTaNA vi siddhavajjA bhANitamyA jAva aNuttaro. vavAiyA / gavaraM joisiya-vemANiyANaM cayaNeNaM abhilAdo kAtavyo / dAraM 4 // 6638] isI prakAra jaise upapAta ke viSaya meM kahA, usI prakAra siddhoM ko chor3a kara anuttaropapAtika devoM taka kI udvartanA ke viSaya meM bhI kahanA cAhie / vizeSa yaha hai ki jyotiSka aura vaimAnika devoM ke lie (udvartanA ke badale) 'cyavana' zabda kA prayoga (abhilApa) karanA caahie| -caturtha ekasamayadvAra / / 4 / / vivecana-caturtha ekasamaya-dvAra: caubIsa daNDakavartI jIvoM aura siddhoM kI eka samaya meM utpatti tathA udvartanA kI saMkhyA ko prarUpaNA--prastuta teraha sUtroM (sU. 626 se 638 taka) meM eka samaya meM samasta saMsArI jIvoM kI utpatti evaM udvarttanA tathA siddhoM kI siddhiprApti kI saMkhyA ke sambandha meM prarUpaNA kI gaI hai| vanaspatikAyikoM ke svasthAna-upapAta evaM parasthAna-upapAta kI vyAkhyA- yahA~ svasthAna kA artha 'vanaspatibhava' samajhanA caahie| jo vanaspatikAyika jIva mara kara punaH vanaspatikAya meM hI utpanna hote haiM, unakA utpAda svasthAna meM utpAda kahalAtA hai aura jaba pRthvI kAya Adi kisI anya kAya kA jIva vanaspatikAya meM utpanna hotA hai, taba usakA utpAda parasthAna-utpAda kahalAtA hai / svasthAna meM utpatti kI apekSA pratyeka samaya meM nirantara ananta vanaspatikAyika jIva utpanna hote rahate haiM; kyoMki pratyeka nigoda meM asaMkhyAtabhAga kA nirantara utpAda aura udvartana hotA rahatA hai, aura ve vanaspatikAyika ananta hote haiM / parasthAna-utpAda kI apekSA se pratisamaya nirantara asaMkhyAta jIvoM kA upapAta hotA rahatA hai, kyoMki pRthvIkAya Adi ke jIva asaMkhyAta haiM / tAtparya yaha hai ki Page #492 -------------------------------------------------------------------------- ________________ chaThA vyutkrAntipada] [459 eka samaya meM vanaspatikAya se mara kara vanaspatikAya meM hI utpanna hone vAle jIva ananta hote haiM evaM anya kAyoM se mara kara vanaspatikAya meM utpanna hone vAle asaMkhyAta haiN|' garbhaja manuSya tathA AnatAdi kA eka samaya meM saMkhyAta hI utpAda kyoM ? aAnatAdi devalokoM meM manuSya utpanna hote haiM, jo ki saMkhyAta hI haiN| tiryaMca unameM nahIM utpanna hote| paMcama kutodvAra : cAturgatika jIvoM kI pUrvabhavoM se utpatti (prAgati) ko prarUparaNA 636. [1] neraiyA NaM bhaMte ! katohito uvavajjati ? ki neraiehito uvavajjati ? tirikkhajoNiehito uvavajjati ? maNusse hito uvavajjati ? devehito uvavajjati ? goyamA ! neraiyA no neraiehito uvavajjaMti, tirikkhajoNihito ubavajjaMti, maNussehito uvavajjaMti, noM devehito uvavajjaMti / [636-1 pra.] bhagavan ! nairayika kahA~ se utpanna hote haiM ? kyA (ve) nairayikoM meM se utpanna hote haiM ? tiryagyonikoM meM se utpanna hote haiM ? manuSyoM meM se utpanna hote haiM ? (athavA) devoM meM se utpanna hote haiM ? [639-1 u.] gautama ! nairayika, nairayikoM meM se utpanna nahIM hote, (ve) tiryaJcayonikoM se utpanna hote haiM, (tathA) manuSyoM se utpanna hote haiM, (kintu) devoM meM se utpanna nahIM hote| [2] jadi tirikkhajoNiehito uvavajjati ki egidiyatirikkhajoNiehito uvavajjati ? beiMdiyatirikkhajoNiehito ubavajjati ? teiMdiyatirikkhajogiehito ukvajjati ? caridiyatirikkhajoNiehito uvavajjati ? paMcidiyatirikkhajoNiehito uvavajjati ? goyamA ! no egidiya0 to bediya0 no teiMdiya0 no caridiyatirikkhajoNiehito uvavajjaMti, paMcidiyatirikkhajoNiehito uvavajjati / [639-2 pra.] bhagavan ! yadi (nairayika) tiryaJcayonikoM se utpanna hote haiM to kyA (ve) ekendriyatiyaMJcayonikoM se utpanna hote haiM, dvIndriyatiryaJcayonikoM se utpanna hote haiM, trIndriyatiryaJcayonikoM se utpanna hote haiM, caturindriya tiryaJcayonikoM se utpanna hote haiM, athavA paMcendriya tiryaJcayonikoM se utpanna hote haiM ? / [639-2 u.] gautama ! (ve) na to ekendriya tiryagyonikoM se, na dvIndriya tiryaJcayonikoM se, na hI trIndriyatiryaJcayotikoM se aura na caturindriya tiryagyonikoM se utpanna hote haiM, kintu paMcendriya tiryaJcayonikoM se utpanna hote haiN| [3] jati paMcidiyatirikkhajoNiehito uvavajjati ki jalayarapaMcidiyatirikkhajoNiehito uvavajjati ? thalayarapaMceMditirikkhajoNiehitoM uvavajjati ? khahayarapaMceMdiyatirikkhajoNiehito uvavajjati ? 1. (ka) prajJApanAsUtra ma. vRtti, patrAMka 208, 206, (kha) prajJApanA. pra. bo. TIkA bhA. 2, pR 992 Page #493 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [prajJApanAsUtra goyamA ! jalayarapaMceMdiyatirikkhajoNiehito vi uvavajjati, thalayarapaMceMdiyatirikkhajoNihito vi uvavajjaMti, khahayarapaMceMditirikkhajoNiehito vi uvavati / [639-3 pra.] bhagavan ! yadi (nairayika) paMcendriyatiryaJcayonikoM se utpanna hote haiM to kyA ve jalacara paMcendriyatiryaJcayonikoM se utpanna hote haiM ? sthalacarapaMcendriyatiryaJcayonikoM se utpanna hote haiM ? , (athavA) khecara paJcendriyatiryaJcayonikoM se utpanna hote haiM ? [639-3 u.] gautama ! (ve nairayika) jalacarapaMcendriyatiryagyonikoM se bhI utpanna hote haiM, sthalacara-paMcendriya-tiryagyonikoM se bhI utpanna hote haiM aura khecara paMcendriya tiryagyonikoM se bhI utpanna hote haiN| [4] jai jalayarapaMceMdiyatirikkhajoNiehito uvavajjati kiM sammucchimajalayarapaMceMditirikkhajoNihito uvayajaMti ? gambhavakkaMtiyajalayarapaMceMdiyatirikkhajoNiehito uvavajjati ? goyamA ! sammucchimajalayarapaMceMdiyatirikkhajoNiehito vi uvavajjaMti, gambhavatiyajalayarapaMceMdiehito vi uvavajjati / [636-4 pra.] (bhagavan !) yadi (ve nAraka) jalacarapaMcendriya tiryaJcayonikoM se utpanna hote haiM, to kyA sammUcchima jalacara paMcendriya-tiryagyonikoM se utpanna hote haiM ? yA garbhaja jalacarapaMcendriyatiryagyonikoM se utpanna hote haiM ? [639-4 u.] gautama ! (ve) sammUcchima jalacara paMcendriya tiryagyonikoM se bhI utpanna hote haiM aura garbhaja jalacara paMcendriya tiryagyonikoM se bhI utpanna hote haiM / [5] jati sammucchimajalayarapaMceMdiyatirikkhajoNiehito uvavajjaMti ki pajjattayasammucchimajalayarapaMceMdiyatirikkhajoNihito uvavajjati ? apajjattayasammucchimajalayarapaMceMdiyatirikkhajogiehito uvavajjati ? ___ goyamA ! pajjattayasammucchimajalayarapaMceMdiyatirikkhajoNiehito ubavajjaMti, no apajjattayasammucchimajalayarapaMceMdiyatirikkhajoMNiehito uvavajjati / [636-5 pra.] (bhagavan ! ) yadi (ve nAraka) sammUcchimajalacarapaMcendriya-tiryagyonikoM se utpanna hote haiM to kyA paryAptaka sammUcchimajalacarapaMcendriya-tiryagyonikoM se utpanna hote haiM athavA aparyAptaka sammUcchimajalacarapaMcendriyatiryagyonikoM se utpanna hote haiM ? [636-5 u.] gautama ! paryAptaka sammUcchimajalacarapaMcendriyatiryaJcayonikoM se utpanna hote haiM, (kintu) aparyAptaka sammUcchimajalacarapaMcendriya-tiryaJcayonikoM se utpanna nahIM hote| [6] jati gambhavatiyajalayarapaMceMdiyatirikkhajoNiehito uvavajjati kiM pajjattagagambhavatiyajalayarapaMceMdiehito uvavajjati ? apajjattayagamavakkaliyajalayarapaMceMdiyehito uvavajjati ? goyamA! pajjattayagambhavakkaMtiyajalayarapaMceMdiyatirikkhajoNiehito uvavajjati, no apajjasagaganbhavatiyajalayarapaMcediyatirikkhajoNiehiMto uvavajjati / Page #494 -------------------------------------------------------------------------- ________________ chaThA vyutkrAntipava [ 461 [639-6 pra.] bhagavan ! yadi garbhaja jalacara paMcendriyatiryaJcayonikoM se (nAraka) utpanna hote haiM, to kyA paryAptaka-garbhaja-jalacara-paMcendriyatiryagyonikoM se utpanna hote haiM, (athavA) aparyAptakagarbhajajalacarapaMcendriya-tiryagyonikoM se utpanna hote haiM ? [336-6 u.] gautama ! (ve) paryAptaka-garbhaja-jalacara-paMcendriyatiryagyonikoM se utpanna hote haiM, (kintu) aparyAptakagarbha-jajalacarapaMcendriya-tiryagyonikoM se nahIM utpanna hote / [7] jai thalayarapaMceMdiyatirikkhajoNihito uvavajjati ki cauppayathalayarapaMceMdiyatirikkhajoNiehito uvavajjati ? parisappathalayarapaMceMdiyatirikkhajoNiehito uvavajjati ? goyamA ! cauppayathalayarapaMceMdiyatirikkhajoNiehito vi uvavajjaMti, parisappathalayarapaMceMdiyatirikkhajoNiehito vi uvavajjati / |639-7 pra.] (bhagavana !) yadi (ve) sthalacara-paMcendriya-tiryaJcayonikoM se utpanna hote haiM, to kyA catuSpada-sthalacara-paMcendriya-tiryaJcayonikoM se utpanna hote haiM ?, (athavA) parisarpasthalacarapaMcendriya-tiryaJcayonikoM se utpa [636-7 u ] gautama ! (ve) catuSpada-sthalacara-paMcendriya-tiryaJcayonikoM se bhI utpanna hote haiM aura parisarpa-sthalacara-paMcendriya-tiryaJcayonikoM se bhI utpanna hote haiM / [8] jadi cauppayathalayarapaMceMdiyatirikkhajoNiehito uvavajjati ki sammucchimehito uvavajjati ? gambhavakkatiehito uvavajjati ? goyamA ! sammucchimacauppayathalayarapaMceMdiyatirikkhajoNiehito vi uvavajjaMti, gamavakkatiyacauppaehito vi uvavajjati / [636-8 pra.] bhagavan ! yadi catuSpada-sthalacara-paMcendriya-tiryagyonikoM se (ve) utpanna hote haiM, to kyA sammUcchima-catuSpada-sthalacara-paMcendriyatiryaJcoM se utpanna hote haiM ? athavA garbhaja-sthala carapaMcendriya-tiyaMJcoM se utpanna hote haiM ? [639-8 u.] gautama ! (ve) sammUcchima-catuSpada-sthalacara-paMcendriya-tiryagyonikoM se bhI utpanna hote haiM, aura garbhaja-catuSpada-sthalacara-paMcendriya-tiryagyonikoM se bhI utpanna hote haiN| [6] jai sammucchimacauppaehito uvayajjati ki pajjattagasammucchimacauppayathalayarapaMceMdiehito uvavajjati ? apajjattagasammucchimacaumpayathalayarapaMceMdiehito uvavajjati ? goyamA ! pajjattahito uvavajjaMti, no apajjattagasammucchimacauppayathalayarapaMceMdiyatirikkhajoNiehito uvvjjNti| [639-9 pra.] (bhagavan ! ) yadi sammUcchima-catuSpada-sthalacara-paMcendriya-tiryagyonikoM se (ve) utpanna hote haiM, to kyA paryAptaka-sammUcchima-catuSpada-sthalacara-paMcendriya-tiryagyonikoM se utpanna hote haiM, athavA aparyAptaka-sammUcchima-catuSpada-sthalacara-paMcendriya-tiryaJcayonikoM se utpanna hote haiM ? Page #495 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 462 [ prajJApanAsUtra [636.6 u.] gautama ! (ve) paryAptaka-sammUcchima-catuSpada-sthalacara-tiryaJcapaMcendriyoM se utpanna hote haiM, kintu aparyAptaka-sammUcchima-catuSpada-sthalacara-paMcendriya-tiryagyonikoM se nahIM utpanna hote| [10] jati gambhavatiyacauppayathalayarapaMceMdiyatirikkhajoNiehito uvavajaMti ki saMkhejjavAsAugagabbhavakkaMtiyacauppayathalayarapaMceMdiyatirikkhajoNiehito uvavajjati ? asaMkhejjavAsA. uyagambhavatiyacauppayathalayarapaMceMdiyatirikkhajoNinahito uvavajjaMti ? goyamA ! saMkhejjavAsAuehito uvavajjaMti, no asaMkhejjavAsAuehitoM uvavajjaMti / [639-10 pra.] (bhagavan )! yadi garbhaja-catuSpada-sthalacara-paMcendriya-tiryagyonikoM se (nAraka) utpanna hote haiM, to kyA (ve) saMkhyAta varSa kI Ayu vAle garbhaja-catuSpada-sthalacara-paMcendriya-tiryagyonikoM se utpanna hote haiM, athavA asaMkhyAta varSa kI Ayu vAle garbhaja-catuSpada-sthalacara-paMcendriya-tiryaJcayonikoM se utpanna hote haiM ? / [639-10 u.] gautama ! (ve) saMkhyAta varSa kI Ayu vAle garbhaja-catuSpada-sthalacara-paMcendriyatiryaJcayonikoM se utpanna hote haiM, (kintu) asaMkhyAta varSa kI Ayu vAle garbhaja-catuSpada-sthalacarapaMcendriya-tiryaJcayonikoM se nahIM utpanna hote| [11] jati saMkhejjavAsAuyagambhavatiyacauppayathalayarapaMceMdiyatirikkhajoNiehito uvavajjati ki pajjattagasaMkhejjavAsAuyaganbhavatiyacauppayathalayarapaMceMdiyatirikkhajoNiehito uvavajjati ? apajjattagasaMkhejjavAsAuyagambhavakkaMtiyaca uppayathalayarapaMcediyatirikkhajoNiehito uvavajjati ? goyamA ! pajjattaehito uvavajjati, no apajjattayasaMkhejjavAsAuehito uvavajjati / [639-11 pra.] (bhagavan ! ) yadi (ve nAraka) saMkhyAta varSa kI Ayu vAle garbhaja-catuSpadasthalacara-pacendriya-tiryaJcayonikoM se utpanna hote haiM, to kyA paryAptaka-saMkhyAtavarSAyuSka garbhaja catuSpada-sthalacara-paMcendriya-tiryaJcayonikoM se utpanna hote haiM, (athavA) aparyAptaka-saMkhyAta-varSAyuSka garbhaja-catuSpada-sthalacara-paMcendriya-tiryaJcayonikoM se utpanna hote haiM ? [639-11 u.] gautama ! (ve) paryAptaka-saMkhyAtavarSAyuSka-garbhaja-catuSpada-sthalacara-paMcendriyatiryaJcayonikoM se utpanna hote haiM, (kintu) aparyAptaka-saMkhyAtavarSAyuSka-garbhaja-catuSpada-sthalacarapaMcendriya-tiryaJcayonikoM se nahIM utpanna hote / [12] jati parisappathalayarapaMceMdiyatirikkhajoNiehito uvavajjati ki uraparisappathalayara. paMceMdiyatirikkhajoNiehito uvavajjati ? bhuyaparisappathalayarapaMceMdiyatirikkhajoNiehito uvavauti? goyamA! dohito vi uvavajjaMti / [639-12 pra.] bhagavan ! yadi (ve) parisarpa-sthalacara paMcendriya-tiryagyonikoM se utpanna Page #496 -------------------------------------------------------------------------- ________________ chaThA vyutkrAntipada [463 hote haiM, to kyA ura:parisarpa-sthalacara-paMcendriya-tiryagyonikoM se utpanna hote haiM, (athavA) bhujaparisarpa sthalacarapaMcendriyatiryaJcayonikoM se utpanna hote haiM ? [639-12 u.] gautama ! ve donoM se hI-arthAt - ura:parisarpa-sthalacara-paMcendriyatiryaJcoM se bhI utpanna hote haiM, aura bhujaparisarpa-sthalacara-paMcendriya tiryaJcoM se bhI utpanna hote haiN| [13] jadi uraparisappayalayarapaMceMdiyatirikkhajoNiehito uvajjati ki sammucchimauraparisappathalayarapaMceMdiyatirikkhajoNiehito uvavajjaMti ? gambhavakkaMtiyauraparisappathalayarapaMceMdiyatirikkhajoNiehito uvavajjati ? goyamA ! sammucchimehito vi uvavajjati, gabbhavakkatihito vi uvavajjaMti / [639-13 pra.] bhagavan ! yadi uraHparisarpasthalacarapaMcendriya-tiryaJcayonikoM se (ve) utpanna hote haiM, to kyA sammUcchima-uraHparisarpa-sthalacara-paMcendriya-tiryaJcoM se utpanna hote haiM, athavA garbhaja-ura parisarpa-sthalacara-paMcendriya-tiryaJcayonikoM se utpanna hote haiM ? [639-13 u.] gautama ! (ve) sammUcchima-ura:parisarpa-sthalacara-paMcendriya-tiryagyonikoM se bhI utpanna hote haiM aura garbhaja-uraHparisarpa-sthalacara-paMcendriya-tiryaJcayonikoM se bhI utpanna hote haiN| [14] jati sammucchimauraparisappathalayarapaMceMdiyatirikkhajoNiehito uvavajjati ki pajjattarohito uvavajjaMti ? apajjattahito uvavajjati ? goyamA ! pajjattagasammucchimehito uvavajjaMti, no apajjattagasammucchimauraparisappathalayarapaMceMdiyatirikkhajoNiehito uvavajjati / __[639-14 pra.] bhagavan ! yadi (ve) sammUcchima-ura:parisarpa-sthalacara-paMcendriya-tiryaJcayonikoM se utpanna hote haiM, to kyA paryAptaka-sammUcchima-ura:parisarpa-sthalacara-paMcendriya-tiryaJcayonikoM se utpanna hote haiM, athavA aparyAptaka-sammUcchima-uraHparisarpa-sthalacara-paMcendriya-tiryaJcayonikoM se utpanna hote haiM ? . [639-14 u.] gautama ! (ve) paryAptaka-sammUcchima-uraHparisarpa-sthalacara-paMcendriya-tiryaJcayonikoM se utpanna hote haiM, (kintu) aparyAptaka-sammUcchima-ura:parisarpa-sthalacara-paMcendriya tiryagayonikoM se utpanna nahIM hote| [15] jati gambhavapakaMtiyauraparisappathalayarapaMcediyatirikkhajoNiehito ubavajjati ki pajjattaehito? apajjattaehito? __ goyamA ! pajjattagagambhavakkatirahito uvavajjaMti, no apajjattagagabbhavakkaMtiuraparisappathalayarapaMcediyatirikkhajoNiehito uvavajjati / [636-15 pra.] (bhagavan ! ) yadi (ve) garbhaja-ura:parisarpa-sthalacara-paMcendriya-tiryagyonikoM se utpanna hote haiM to kyA (ve) paryAptaka-garbhaja-ura:parisarpa-sthalacara-paMcendriya-tiryaJcayonikoM se utpanna hote haiM, yA aparyAptaka garbhaja-ura:parisarpa-sthalacara-paMcendriya-tiryagyonikoM se utpanna hote haiM ? Page #497 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 464] [prajJApanAsUtra / [639-15 u.] gautama ! paryAptaka-garbhaja-ura:parisarpa-sthalacara-paMcendriya-tiryagyonikoM se aparyAptaka-garbhaja-ura:parisarpa-sthalacara-paMcendriya-tiryagyonikoM se utpanna nahIM hote| / [16] jati bhuyaparisappathalayarapaMceMdiyatirikkhajoNiehito uvavajjati ki sammucchimabhuyaparisappathalayarapaMceMdiyatirikkhajoNirahito uvavajjati ? gabbhavakkaMtiyabhuyaparisappathalayarapaMceMdiya. tirikkhajoNiehito uvavajjati ? goyamA ! dohito vi uvavajjati / [639-16 pra.] (bhagavan !) yadi (ve) bhujaparisarpa-sthalacara-paMcendriya-tiryagyonikoM se utpanna hote haiM, to kyA (ve) sambhUcchima-bhujaparisarpa-sthalacara-paMcendriya-tiryagyonikoM se utpanna hote haiM athavA garbhaja-bhujaparisarpa-sthalacara-paMcendriya-tiryagyonikoM se utpanna hote haiM ? [639-16 u.] gautama ! (ve) donoM se (sammUcchima-bhujaparisarpa-sthalacara-paMcendriyatiryaJcayonikoM se bhI, tathA garbhaja-bhujaparisarpa-sthalacara-paMcendriya-tiryaJcayonikoM se) bhI utpanna hote haiN| [17] jati sammucchimabhuyaparisappathalayarapaMceMdiyatirikkhajoNiehito uvavajjati ki pajjattayasammucchimabhuyaparisappathalayarapaMceMdiyatirikkhajoNihito uvavajjaMti ? apajjattaya sammucchimabhuyaparisappathalayarapaMceMdiyatirikkhajoNiehito uvavajjati ? goyamA ! pajjattaehito uvavajjaMti, no apajjattaehito uvavajjati / [636-17 pra.] (bhagavan ! ) yadi sammUcchima-bhujaparisarpa-sthalacara-paMcendriya-tiryaMcayonikoM se utpanna hote haiM to kyA (ve) paryAptaka-sammUcchima-sthalacara-paMcendriya-tiryagyonikoM se utpanna hote haiM, athavA aparyAptaka-sammUcchima-bhujaparisarpa-paMcendriya-tiryagyonikoM se utpanna hote haiM ? [639-17 u.] gautama ! (ve) paryAptaka-sammUcchima-bhujaparisarpa-sthalacara-paMcendriya-tiryagyonikoM se utpanna hote haiM, (kintu) aparyAptaka-sammUcchima-bhujaparisarpa-sthalacara-paMcendriya-tiryagyonikoM se utpanna nahIM hote| [18] jati gambhavakkaMtiyabhuyaparisappathalayarapaMceMdiyatiriSakhajoNiehito uvavajjati kiM pajjattaehiMto uvavajjati ? apajjattaehito uvavajjaMti ? goyamA ! pajjattaehiMto uvavajjaMti, no apajjattaehito uvavati / [639.18 pra.] (bhagavan ! ) yadi garbhaja-bhujaparisarpa-sthalacara-paMcendriya-tiryagyonikoM se utpanna hote haiM to kyA (ve nAraka) paryAptaka-garbhaja-bhujaparisarpa-sthalacara-paMcendriya-tiryaJcayonikoM se uppanna hote haiM, yA aparyApta-garbhaja-bhujaparisarpa-sthalacara-paMcendriya-tiryaJcayonikoM se utpanna hote haiM ? [636-18 u.] gautama ! paryAptaka-garbhaja-bhujaparisarpa-sthalacara-paMcendriya-tiryagyonikoM se utpanna hote haiM, (kintu) aparyAptaka-garbhaja-bhujaparisarpa-sthalacara-paMcendriya-tiryagyonikoM se utpanna nahIM hote| Page #498 -------------------------------------------------------------------------- ________________ chaThA vyutkrAntipada ] [ 465 - [16] jati khahayarapaMceMdiyatirikkhajoNiehito uvavajjati kiM sammucchimakhahayarapaMceMdiyatirikkhajoNiehito uvavajjati ? gambhavakkaMtiyakhahayarapaMceMdiyatirikkhajoNiehito uvavajjati ? goyamA ! dohitoM vi uvavajjati / [639-16 pra.] (bhagavan ! ) yadi khecara-paMcendriya-tiryaJcayonikoM se (ve) utpanna hote haiM, to kyA sammUcchima khecara-paMcendriya-tiryaJcayonikoM se (ve) utpanna hote haiM, yA garbhaja khecara-paMcendriyatiryaJcayonikoM se utpanna hote haiM ? [639-16 u. gautama ! donoM se (sammUcchima khecara-paMcendriya-tiryaJcayonikoM se tathA garbhaja khecara-paMcendriya-tiryaJcayonikoM se) utpanna hote haiN| [20] jati sammucchimakhahayarapaMceMdiyatirikkhajoNiehito uvavajjati kiM pajjattaehito uvavajjati ? apajjattaehiMto ubavajjati ? goyamA ! pajjattaehito uvavajjaMti, no apajjattaehito uvavajjati / [639-20 pra.] (bhagavan !) yadi sammUcchima khecara-paMcendriya-tiryaJcayonikoM se (ve) utpanna hote haiM. to kyA (3) paryAptaka sammacchima khecara-paMcendriya-tiryaJcayonikoM se utpa athavA aparyAptaka sammUcchima khecara-paMcendriya-tiryaJcayonikoM se utpanna hote haiM ? [636-20 u.] gautama ! (ve) paryAptaka sammUcchima khecara-paMcendriya-tiryaJcayonikoM se utpanna hote haiM, (kintu) aparyAptaka sammUcchima khecara-paMcendriya-tiryaJcayonikoM se utpanna nahIM hote| [21] jati gambhavakkaMtiyakhahayarapaMceMdiyatirikkhajoNiehiMto uvavajaMti kiM saMkhijjavAsAuehito uvavajjati ? asaMkhejjavAsAuehito uvavajjati ? goyamA ! saMkhijjavAsAuehito uvavajjati, no asaMkhejjavAsAuehito uvavajjati / [636-21 pra.] (bhagavan ! ) yadi (ve) garbhaja khecara-paMcendriya-tiryaJcayonikoM se utpanna hote haiM to kyA saMkhyAtavarSAyuSka garbhaja khecara-paMcendriya-tiryaJcayonikoM se utpanna hote haiM, athavA asaMkhyAtavarSAyuSka garbhaja khecara-paMcendriya-tiryaJcayonikoM se utpanna hote haiM ? [636-21 u.] gautama ! (ve) saMkhyAtavarSa kI Ayu vAle garbhaja khecara-paMcendriya-tiryagyonikoM se utpanna hote haiM, (kintu) asaMkhyAtavarSAyuSka garbhaja khecara-paMcendriya-tiryagyonikoM se utpanna nahIM hote| [22] jati saMkhejjavAsAuyagambhavakkaMtiyakhahayarapaMceMdiyatirikkhajoNiehito uvavajjati kiM pajjattaehiMto uvavajjati ? apajjattaehito uvavajjati ? goyamA ! pajjattaehiMto uvavajaMti, no apajjattaehito ukvajjati / [639-22 pra.] (bhagavan ! ) yadi (ve) saMkhyAtavarSAyuSka garbhaja khecara-paMcendriya-tiryagyonikoM se utpanna hote haiM, to kyA paryAptaka saMkhyAtavarSAyuSka garbhaja khecara-paMcendriya-tiryagyonikoM se utpanna Page #499 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 466] [prajJApanAsUtra hote haiM, athavA aparyAptaka asaMkhyAtavarSAyuSka garbhaja khecara-paMcendriya-tiryaJcayonikoM se utpanna hote haiM ? [636-22 u.] gautama ! (ve) paryAptaka saMkhyAtavarSAyUSka garbhaja khecara-paMcendriya-tiryaJcayonikoM se utpanna hote haiM (kintu) aparyAptaka saMkhyAtavarSAyuSka garbhaja khecara-paMcendriya-tiryagyonikoM se utpanna nahIM hote| [23] jati maNussehito uvavajjati kiM sammucchimamaNussehito uvavajjati ? gambhavakkatiyamaNusse hiMto uvavati ? goyamA ! no sammucchimamaNussehito uvavajjaMti, gabbhavakkaMtiyamaNussehito uvavajjati / [636-23 pra.] (bhagavan !) yadi (ve) manuSyoM se utpanna hote haiM to kyA sammUcchima manuSyoM se utpanna hote haiM athavA garbhaja manuSyoM se utpanna hote haiM ? __[636-23 u.] gautama ! (ve) sammUcchima manuSyoM se utpanna nahIM hote, garbhaja manuSyoM se utpanna hote haiN| _ [24] jai gabbhavakkaMtiyamaNussehito uvavajjati kiM karamabhUmagagambhavakkaMtiyamaNusse hito uvavajjati ? akammabhUmagagabbhavakkaMtiyamaNusse hiMto ubavajjati ? aMtaradIvagagambhavakkaMtiyamaNussehiMto uvavajjaMti ? goyamA ! kammabhUmagagambhavakkaMtiyamaNussehito uvavajjati, no akammabhUmagagabbhavatiyamasse hiMto ukvajaMti, no aMtaradIvagagambhavakkaMtiyamaNussehito uvavajjati / [639-24 pra.] (bhagavan ! ) yadi (ve) garbhaja manuSyoM se utpanna hote haiM to kyA karmabhUmija garbhaja manuSyoM se utpanna hote haiM yA akarmabhUmija garbhaja manuSyoM se utpanna hote haiM athavA antarvIpaja garbhaja manuSyoM se utpanna hote haiM ? [636-24 u.] gautama ! (ve) karmabhUmija garbhaja manuSyoM se utpanna hote haiM; (kintu) na to akarmabhUmija garbhaja manuSyoM se utpanna hote haiM aura na antarvIpaja garbhaja manuSyoM se utpanna hote haiM / [25] jati kammabhUmagagambhavakkaMtiyamaNussehito uvavajjati kiM saMkhejjavAsAuehito uvavajjati ? asaMkhejjavAsAuehiMto ubavajjati ? goyamA ! saMkhejjavAsAuyakammabhUmagaganbhavatiyamaNase hito uvavajjaMti, no asaMkhejjavAsAuyakammabhUmagagabbhavakkaMtiyamaNUsehiMto uvavati / [639-25 pra.] (bhagavan ! ) yadi karmabhUmija garbhaja manuSyoM se utpanna hote haiM to kyA saMkhyAta varSa kI Ayu vAle karmabhUmija garbhaja manuSyoM se utpanna hote haiM, athavA asaMkhyAta varSa kI Ayu vAle karmabhUmija garbhaja manuSyoM se utpanna hote haiM ? [636-25 u.] gautama ! (ve) saMkhyAta varSa kI prAya vAle karmabhUmija garbhaja manuSyoM se utpanna hote haiM, kintu asaMkhyAta varSa kI Ayu vAle karmabhUmija garbhaja manuSyoM se utpanna nahIM hote| Page #500 -------------------------------------------------------------------------- ________________ chaThA vyutkrAntipada] [467 [26] jati saMkhejjavAsAuyakammabhUmagagabbhavatiyamasehito ubavajaMti kiM pajjattagehito uvavajjati ? apajjattagehiMto uvavajjaMti ? / goyamA ! pajjattaehito uvavajjaMti, no apajjattaehiMto uvavajjati / [636-26 pra. (bhagavan ! ) yadi (ve) saMkhyAtavarSAyuSka karmabhUmija garbhaja manuSyoM se utpanna hote haiM to kyA paryAptaka saMkhyAtavarSAyuSka karmabhUmija garbhaja manuSyoM se utpanna hote haiM yA aparyAptaka saMkhyAtavarSAyuSka karmabhUmija garbhaja manuSyoM se utpanna hote haiM ? [636-26 u.] gautama! paryAptaka saMkhyAtavarSAyuSka karmabhUmija garbhaja manuSyoM se utpanna hote haiM, kintu aparyAptaka saMkhyAtavarSAyuSka karmabhUmija garbhaja manuSyoM se utpanna nahIM hote| 640. evaM jahA ohiyA uvabAiyA tahA rayaNappabhApuDhavineraiyA vi uvavAeyagvA / [640] isI prakAra jaise audhika (sAmAnya) nArakoM ke upapAta (utpatti) ke viSaya meM kahA gayA hai, vaise hI ratnaprabhApRthvI ke nairayikoM ke upapAta ke viSaya meM kahanA caahie| 641. sakkarappabhApuDhavineraiyANaM pucchaa| goyamA ! ete vi jahA prohiyA tahevovavAeyavvA / navaraM sammucchimehito paDiseho kaatvyo| [645 pra.] zarkarAprabhApRthvI ke nairayikoM kI utpatti ke viSaya meM pRcchA ? [641 u.] gautama ! zarkarAprabhApRthvI ke nArakoM kA upapAta bhI audhika (sAmAnya) nairayikoM ke upapAta kI taraha hI samajhanA cAhie / vizeSa yaha hai ki sammUcchimoM se (inakI utpatti kA) niSedha karanA cAhie / 642. vAluyappabhApuDhavineraiyA NaM bhaMte ! katohiMto ubavajjati ? goyamA ! jahA sakkarappabhApuDhavineraiyA / navaraM bhuyaparisapehito vi paDiseho kaatvvo| [642 pra.] bhagavan ! vAlukAprabhApRthvI ke nairayika kahA~ se utpanna hote haiM ? [642 u.] gautama ! jaise zarkarAprabhApRthvI ke nairayikoM kI utpatti ke viSaya meM kahA, vaise hI inakI utpatti ke viSaya meM kahanA caahie| vizeSa yaha hai ki bhujaparisarpa (paMcendriya tiryaJca) se (inakI utpatti kA) niSedha karanA cAhie / 643. paMkappabhApuDhavineraiyANaM pucchaa| goyamA ! jahA vAluyappabhApuDhavineraiyA / navaraM khayarehito vi paDiseho kAtavyo / [643 pra.] bhagavan ! paMkaprabhApRthvI ke nai rayika kahA~ se utpanna hote haiM ? [643 u.] gautama ! jaise vAlukAprabhApRthvI ke nairayikoM kI utpatti ke viSaya meM kahA, vaise hI inakI utpatti ke viSaya meM kahanA caahie| vizeSa yaha hai ki khecara (paMcendriya tiryaJcoM) se (inakI utpatti kA) niSedha karanA caahie| Page #501 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 4681 [ prajJApanAsUtra 644. dhUmappabhApuDhavineraiyANaM pucchaa| goyamA ! jahA paMkappabhApuDhavineraiyA / navaraM caupparahito vi paDiseho kaatvvo| [644 pra.] bhagavan ! dhUmaprabhApRthvI ke nairayika kahA~ se utpanna hote haiM ? [644 u.] gautama ! jaise paMkaprabhApRthvI ke nairayikoM ke utpAda ke viSaya meM kahA, usI prakAra inake utpAda ke viSaya meM kahanA caahie| vizeSa yaha hai ki catuSpada (sthalacara paMcendriya tiryaJcoM) se (inakI utpatti kA) niSedha karanA caahie| 645. [1] tamApuDhavineraiyA NaM bhaMte ! katohito uvavajjati ? goyamA ! jahA dhUmappabhApuDhabineraiyA / navaraM thalayarehito vi paDisehoM kAtabbo / [645-1 pra.] bhagavan ! tamaHprabhApRthvI ke nairayika kahA~ se utpanna hote haiM ? [641-1 u.] gautama ! jaise dhUmaprabhApRthvI ke nairayikoM kI utpatti ke viSaya meM kahA, vaise hI isa pRthvI ke nai rayikoM kI utpatti ke viSaya meM samajhanA cAhie / vizeSa yaha hai ki sthalacara paMcendriya tiryaMcoM se inakI utpatti kA niSedha karanA caahie| [2] imeNaM abhilAveNaM-jati paMcidiyatirikkhajoNiehito uvavajjati ki jalayarapaMceMdiehito uvavajjati ? yalayarapaMceMdiehito uvavajjaMti ? khahayarapaMcidiehito uvavajjaMti ? goyamA ! jalayarapaMceM diehito uvavajjati, no thalayarehito no khayarehiMto uvavajjati / [645-2 pra.] isa (pUrvokta) abhilApa (kathana) ke anusAra--yadi ve (dhUmaprabhApRthvI nAraka) paMcendriya tiryagyonikoM se utpanna hote haiM to kyA jalacara paMcendriya tiryaJcoM se utpanna hote haiM ?, yA sthalacara paMcendriya tiryaJcoM se utpanna hote haiM ? athavA khecara paMcendriya tiryaJcoM se utpanna hote haiM ? [645-2 u.] gautama ! (ve) jalacara paMcendriya tiryaJcoM se utpanna hote haiM, kintu na to . sthalacara paMcendriya tiryaJcoM se utpanna hote haiM aura na hI khecara paMcendriya tiryaJcoM se utpanna hote haiN| [3] jati maNussehito uvavati kiM kammabhUmaehito akammabhUmaehito aMtaradovaehito? goyamA ! kammabhUmIhito uvavajjaMti, no akammabhUmaehito ukvajaMti, no aNtrdiivhito| [645-3 pra] bhagavan ! yadi (ve) manuSyoM se utpanna hote haiM to kyA karmabhUmija manuSyoM se yA akarmabhUmija manuSyoM se athavA antarvIpaja manuSyoM se utpanna hote haiM ? [645-3 u.] gautama ! (ve) karmabhUmija manuSyoM se utpanna hote haiM, kintu na to akarmabhUmija manuSyoM se utpanna hote haiM aura na antarvIpaja manuSyoM se utpanna hote haiN| [4] jati kammabhUmaehito uvavajjati kiM saMkhejjavAsAuehito asaMkhejjavAsAuehito uvavajjati ? goyamA ! saMkhejjavAsAuehito uvavajjati, no asaMkhejjavAsAuehitoM uvavajjati / Page #502 -------------------------------------------------------------------------- ________________ chaThA vyutkrAntipada ] [469 645.4 pra.] bhagavan ! yadi karmabhUmija manuSyoM sa utpanna hote haiM to kyA saMkhyAtavarSAyuSka karmabhUmija manuSyoM se utpanna hote haiM athavA asaMkhyAtavarSAyuSka karmabhUmija manuSyoM se utpanna hote haiM ? [645-4 u.] gautama ! (ve) saMkhyAtavarSAyuSka karmabhUmija manuSyoM se utpanna hote haiM, (kintu) asaMkhyAtavarSAyupka karmabhUmija manuSyoM se nahIM utpanna hote / [5] jati saMkhejjavAsAuehito uvavajjati kiM pajjattaehiMto uvavajjati ? apajjattaehito uvavajjaMti? [645-5. pra.] (bhagavan) ! yadi (tamaHprabhApRthvI ke nairayika) saMkhyAtavarSAyuSka karmabhUmija manuSyoM se utpanna hote haiM to kyA paryAptakoM se utpanna hote haiM athavA aparyAptakoM se utpanna hote haiM ? [645-5 u.] gautama ! paryAptakoM se utpanna hote haiM, aparyAptakoM se utpanna nahIM hote| [6] jati pajjattayasaMkhejjavAsAuyakammabhUmaehito uvavajjati ki itthIhito uvavajjati ? purise hiMto uvavajjati ? napuMsaehito uvavajjaMti ? goyamA ! itthohito vi uvavajaMti, purisehito vi uvavajjati, napusaehito vi uvvjjti| [645-6 pra.] (bhagavan ! ) yadi ve paryAptaka saMkhyAtavarSAyuSka karmabhUmija manuSyoM se utpanna hote haiM to kyA striyoM se utpanna hote haiM ? yA puruSoM se utpanna hote haiM ? athavA napuMsakoM se utpanna hote haiM ? [645-6 u.] gautama ! (ve) striyoM se bhI utpanna hote haiM, puruSoM se bhI utpanna hote haiM aura napusakoM se bhI utpanna hote haiM / 646. adhesattamApuDhavineraiyA gaM bhaMte ! katohito uvavajjati ? goyamA! evaM ceva / navaraM itthohito [vi] paDisedho kaatnyo| [646 pra.] bhagavan ! adhaHsaptamI (tamastamA) pRthvI ke nairayika kahA~ se utpanna hote haiM ? [646 u.] gautama ! inakI utpatti-sambandhI prarUpaNA isI prakAra (chaThI tamaHprabhApRthvI ke nairayikoM kI utpatti ke samAna) samajhanI caahie| vizeSa yaha hai ki striyoM se inake utpanna hone kA niSedha karanA caahie| 647. assaNNI khalu paDhama, doccaM ca sirIsivA, taiyaM pkkhii| sIhA jati cautthiM, uragA puNa paMcamIpuDhaviM / / 183 / / chaTTi ca itthiyAno, macchA maNuyA ya sattamiM puddhviN| eso paramuvavApro bodhayo narayapuDhavINaM // 184 // [647 saMgrahagAthArtha-] asaMjJI nizcaya hI pahalI (narakabhUmi) meM, sarIsRpa (reMga kara calane vAle sarpa Adi) dUsarI (narakapRthvI) taka, pakSI tIsarI (narakapRthvI) taka, siMha cauthI (naraka Page #503 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 470 ] / prajJApanAsUtra pRthvI) taka, uraga pAMcavIM pRthvI taka, striyAM chaThI (narakabhUmi) taka aura matsya evaM manuSya (puruSa) sAtavIM (naraka) pRthvI taka utpanna hote haiN| narakapRthviyoM meM (pUrvokta jIvoM kA) yaha parama (utkRSTa) upapAta samajhanA cAhie / 183-184 / / 648. asurakumArA NaM bhaMte ! katohito uvavajjati ? goyamA ! no neraiehiMto uvavajjati, tirikkhajoNiehito uvavajjaMti, maNuehito uvavajjaMti, no devehiMto ubavajjaMti / evaM jehito neraiyANaM uvavAno tehito asurakumArANa vi bhANitadhvo / navaraM asakhejjavAsAuya-prakammabhUmaga-aMtaradIvagamaNussatirikkhajoNiehito vi uvavajjati / sesaM taM ceva / [648 pra.] bhagavan ! asurakumAra kahA~ se (pAkara) utpanna hote haiM ? [648 u.] gautama ! (ve) nairayikoM se utpanna nahIM hote, (kintu) tiryaJcayonikoM se utpanna hote haiM, manuSyoM se utpanna hote haiM parantu devoM se utpanna nahIM hote / isI prakAra jina-jina se nArakoM kA upapAta kahA gayA hai, una-una se asurakumAroM kA bhI upapAta kahanA cAhie / vizeSatA yaha hai ki (ye) asaMkhyAtavarSa kI Ayu vAle, akarmabhUmija evaM antIpaja manuSyoM aura tiryaJcayonikoM se bhI utpanna hote haiM / zeSa saba bAteM vahI (pUrvavat) samajhanI caahie| 646. evaM jAva thaNiyakumArA / [646] isI prakAra yAvat stanitakumAroM taka ke upapAta ke viSaya meM kahanA cAhie / 650. [1] puDhavikAiyA NaM bhaMte ! kamohito uvavajjati ? kiM neraiehito jAva devehito uvavajjati ? goyamA! no neraiehito uvavajjaMti, tirikkhajoNiehito maNuyajoNiehito devehito vi uvvjjti| [650-1 pra.] bhagavan ! pRthvIkAyika jIva kahA~ se utpanna hote haiM ? kyA ve nArakoM se, tiryaMcoM se, manuSyoM se athavA devoM se utpanna hote haiM ? [650-1 u.] gautama ! (ve) nArakoM se utpanna nahIM hote (kintu) tiryaJcayonikoM se, manuSyayonikoM se tathA devoM se bhI utpanna hote haiM / _[2] jati tirikkhajoNiehito uvavajjati kiM egidiyatirikkhajoNiehito uvavajjati ? jAva paMceMdiyatirikkhajoNiehito ukvajati ? goyamA ! egidiyatirikkhajoNiehito vi jAva paMceMdiyatirikkhajoNiehito vi uvavajjati / [650-2 pra.] (bhagavan ! ) yadi (ve) tiryaJcayonikoM se (yA kara) utpanna hote haiM, to kyA (ve) ekendriya tiryaJcayonikoM se yAvat paMcendriya tiryaJcayonikoM se utpanna hote haiM ? Page #504 -------------------------------------------------------------------------- ________________ chaThA vyutkrAntipada] [471 [650-2 u.] gautama ! (ve) ekendriya tiryaJcayonikoM se utpanna hote haiM, yAvat paMcendriya tiryaJcayonikoM se bhI utpanna hote haiM / [3] jati egidiyatirikkhajoNiehito uvavajjati kiM puDhavikAiehito jAva vaNaphaikAiehito uvavajjati ? goyamA ! puDhavikAiehito vi jAva vaNaSphaikAiehito vi uvavajjati / [650-3 pra] (bhagavan ! ) yadi ekendriya tiryaJcayonikoM se (ve) utpanna hote haiM to kyA pRthvIkAyikoM se yAvat vanaspatikAyikoM se (Akara) utpanna hote haiM ? [650-3 u.] gautama ! ve pRthvIkAyikoM se bhI yAvat vanaspatikAyikoM se bhI (pAkara) utpanna hote haiN| [4] jati puDhavikAiehito uvavati kiM suhamapuDhavikAiehito uvavajjati ? bAdarapuDhavikAiehito uvavajjati ? goyamA ! dohito vi uvavati / 6650-4 pra. (bhagavan ! ) yadi pRthvIkAyikoM se (pAkara) utpanna hote haiM to kyA (ve) sUkSma pRthvIkAyikoM se utpanna hote haiM yA bAdara pRthvIkAyikoM se utpanna hote haiM ? [650-4 u] gautama ! (ve uparyukta) donoM se utpanna hote haiM / [5] jati suhamapuDhavikAiehito uvavajjati kiM pajjatasuhamapuDhavikAiehito uvavajjati ? apajjattasuhamapuDhavikAiehito uvavajjati ? goyamA ! dohito vi uvavajjati / [650-5 pra. (bhagavan ! ) yadi sUkSma pRthvIkAyikoM se (pAkara ve) utpanna hote haiM to kyA paryApta sUkSma pRthvIkAyikoM se utpanna hote haiM athavA aparyApta sUkSma pRthvIkAyikoM se utpanna hote haiM ? [650-5 u.] gautama ! (ve uparyukta) donoM se hI (prAkara) utpanna hote haiM / [6] jati bAdarapuDhavikAiehito uvavajjati kiM pajjattaehito apajjattarahito uvavajjati ? goyamA ! dohito vi uvavajjaMti / {650-6 pra.] (bhagavan ! ) yadi bAdara pRthvIkAyikoM se (Akara) ve utpanna hote haiM to kyA paryApta bAdara pRthvIkAyikoM se utpanna hote haiM yA aparyApta bAdara pRthvIkAyikoM se utpanna hote haiM ? [650-6 u.] gautama ! (pUrvokta) donoM se hI (ve) utpanna hote haiM / [7] evaM jAva vaNapphatikAiyA caukkaeNaM bhedeNaM uvvaaeyvaa| {650-7] isI prakAra yAvat vanaspatikAyikoM taka cAra-cAra bheda karake unake upapAta ke viSaya meM kahanA caahie| Page #505 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 472] [prajJApanAsUtra [] jati beiMdiyatirikkhajoNiehito uvavajjaMti ki pajjattayabeiMdirahito uvavajjati ? apajjattayabeiMdiehito uvavajjaMti ? goyamA ! dohito vi uvavajjati / [650.8 pra.] (bhagavan ! ) yadi dvIndriya tiryaJcayonikoM se (pAkara) ve (ekendriya jIva) utpanna hote haiM to kyA paryApta dvIndriya tiryaJcoM se utpanna hote haiM yA aparyApta dvIndriya tiryaJcoM se utpanna hote haiM ? [650.8 u.] gautama ! (ve uparyukta) donoM se bhI utpanna hote haiN| [6] evaM teiMdiya-caridiehito vi uvavajjaMti / [650-9] isI prakAra trIndriya aura caturindriya tiryaJcayonikoM se bhI (ve) utpanna hote haiN| [10] jati paMceMdiyatirikkhajoNiehito uvavajjati ki jalayarapaMceMdiyahito uvavajjati ? evaM jehito neraiyANaM uvavAno bhaNito tehito etesi pi bhaannitbbo| navaraM pajjattagaapajjattahito vi uvavajjati, sesaM taM ceva / [650-10 pra.] (bhagavan !) yadi (ve) paMcendriya tiryagyonikoM se utpanna hote haiM, to kyA jalacara paMcendriya-tiryaJcoM se utpanna hote haiM (yA anya sthalacara Adi paMcendriya tiryaJcoM se utpanna hote haiM ?) [650-10 u.] (gautama ! ) evaM jina-jina se narayikoM ke upapAta ke viSaya meM kahA hai, una-una se inakA (pRthvIkAyikoM se lekara vanaspatikAyikoM taka kA) bhI upapAta kaha denA caahie| vizeSa yaha hai ki paryAptakoM aura aparyAptakoM se bhI utpanna hote haiM / zeSa (saba nirUpaNa) pUrvavat samajhanA caahie| [11] jati maNussehito uvavajjati ki sammucchimamaNUse hito uvavajjati ? gambhavakkatiyamasehito uvavajjati ? goyamA ! dohito vi uvavajaMti / __ [650-11 pra. (bhagavan ! ) yadi (ve) manuSyoM se utpanna hote haiM to kyA sammUcchima manuSyoM se utpanna hote haiM yA garbhaja manuSyoM se utpanna hote haiM ? {650-11 u.] gautama ! pRthvIkAyika donoM (sammUcchima aura garbhaja) se utpanna hote haiN| - [12] jati gambhavakkaMtiyamaNUsehito uvavajjati kiM kammabhUmagagabbhavakkaMtiyamasehito uvavajjati ? akammabhUmagagabhavakkaMtiyamaNUsehito uvavajaMti ? sesaM jahA neraiyANaM (su. 636 [4-26]) / navaraM apajjatahito vi uvavajjati / [650-12 pra.) (bhagavan ! ) yadi garbhaja manuSyoM se (nAkara) utpanna hote haiM to kyA karmabhUmija garbhaja manuSyoM se utpanna hote haiM athavA akarmabhUmija garbhaja manuSyoM se utpanna hote haiM ? Page #506 -------------------------------------------------------------------------- ________________ chaThA vyutkrAntipadA [650-12 u.] (gautama !) zeSa jo (kathana) nairayikoM ke (upapAta ke) sambandha meM (sU.. 639-4 se 24 taka meM) kahA hai. vahI (pRthvIkAyika Adi ekendriyoM ke sambandha meM samajha lenA caahie|) vizeSa yaha hai ki (ye) aparyAptaka (karmabhUmija garbhaja) manuSyoM se bhI utpanna hote haiM / [13] jati devehito uvavati kiM bhavaNavAsi-vANamaMtara-joisiya-vemANiehito? goyamA ! bhavaNavAsidevehito vi uvavajjati jAva vemANiyadehito vi uvavajjati / [650-13 pra.] (bhagavan ! ) yadi devoM se utpanna hote haiM, to kyA bhavanavAsI, vANavyantara, jyotiSka athavA vaimAnika devoM se utpanna hote haiM ? [650-13 u.] gautama ! bhavanavAsI devoM se bhI utpanna hote haiM, yAvat vaimAnika devoM se bhI utpanna hote haiN| [14] jati bhavaNavAsidevehito uvavajjati kiM asurakumAradevahito jAva thaNiyakumAradevahito uvvjjti| goyamA ! asurakumAradehito vi jAva thaNiyakumAradevehito vi uvavajjati / [650-14 pra.] (bhagavan ! ) yadi (ye) bhavanavAsI devoM se utpanna hote haiM to asurakumAra se lekara stanitakumAra taka (dasa prakAra ke bhavanavAsI devoM meM se) kinase utpanna hote haiM ? [650-14 u.] gautama ! (ye) asurakumAra devoM se yAvat stanitakumAra devoM taka se bhI (dasa hI prakAra ke bhavanavAsI devoM se) utpanna hote haiM / [15] jati vANamaMtarehito uvavajjati kiM pisAehito jAva gaMdharvahito uvavajjati ? goyamA! pisAehito vi jAva gaMdharvahito vi uvavajjati / 650-15 pra.] (bhagavan ! ) yadi (ve) vANavyantara devoM se utpanna hote haiM, to kyA pizAcoM se yAvat gandhoM se utpanna hote haiM ? [650-15 u.] gautama ! (ve) pizAcoM se yAvat gandharvo (taka ke sabhI prakAra ke vANavyantara devoM) se utpanna hote haiM / [16] jai joisiyadevehito uvavajjati kiM caMdavimAhito jAva tArAvimANehito uvavajjati ? goyamA !caMdavimANajoisiyadevehito vi jAva tArAvimANajoisiyadevehito vi uvavajjati / [650-16 pra.] (bhagavana ! ) yadi (ve) jyotiSka devoM se utpanna hote haiM to kyA candravimAna ke jyotiSka devoM se utpanna hote haiM athavA yAvat tArAvimAna ke jyotiSka devoM se utpanna hote haiM ? [650-16 u ] gautama! candravimAna ke jyotiSka devoM se bhI utpanna hote haiM tathA yAvat tArAvimAna ke jyotiSkadevoM se bhI utpanna hote haiM / [17] jati vemANiyadevehiMto uvavajjati kiM kappovagavemANiyadevehito uvavajjati ? phappAtItagavemANiyadevehito uvavajjati ? Page #507 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 474 ] [prajJApanAsUtra goyamA ! kappovagavemANiyadevehito uvavajjati, no kappAtIyavemANiyadevehito uvavajjati / [650-17 pra.] (bhagavan !) yadi vaimAnika devoM se utpanna hote haiM to kyA kalpopapanna vaimAnika devoM se utpanna hote haiM yA kalpAtIta vaimAnika devoM se utpanna hote haiM ? _ [650-17 u.] gautama ! (ve) kalpopapanna vaimAnika devoM se utpanna hote haiM, (kintu) kalpAtIta vaimAnika devoM se Akara utpanna nahIM hote| [18] jati kappovagavemANiyadevehito uvavajjati ki sohammehiMto jAva accuehito uvvjjti| ___ goyamA ! sohammosANehito uvavajjaMti, no saNaMkumAra jAva accuehito uvavati / _ [650-18 pra.] (bhagavan ! ) yadi kalpopapanna vaimAnika devoM se utpanna hote haiM to kyA ve (pRthvIkAyika) saudharma (kalpa ke devoM) se yAvat acyuta (kalpa taka ke) devoM se utpanna hote haiM ? [650-18 u.] gautama ! (ve) saudharma aura IzAna kalpa ke devoM se utpanna hote haiM, kintu sanatkumAra se lekara acyuta kalpa taka ke devoM se utpanna nahIM hote| 651. evaM prAukkAiyA vi| [651] isI prakAra apkAyikoM kI utpatti ke viSaya meM bhI kahanA caahie| 652. evaM teu-vAU vi / navaraM devavahito uvavajjati / [652] isI prakAra tejaskAyikoM evaM vAyukAyikoM kI utpatti ke viSaya meM samajhanA cAhie / vizeSa yaha hai ki (ye donoM) devoM ko chor3akara (dUsaroM-nArakoM, tiryaJcoM tathA manuSyoM-- se) utpanna hote haiN| 653, vaNassaikAiyA jahA puDhadhikAiyA / [653] vanaspatikAyikoM kI utpatti ke viSaya meM kathana, pRthvIkAyikoM ke utpatti-viSayaka kathana kI taraha samajhanA caahie| 654. beiMdiya-teiMdiya-caureMdiyA ete jahA teu-vAU devavahito bhANitavvA / [654] dvIndriya, trIndriya aura caturindriya jIvoM kI utpatti tejaskAyikoM aura vAyukAyikoM kI utpatti ke samAna samajhanI cAhie / devoM ko chor3a kara (anyoM-nArakoM, tiryaJcoM tathA manuSyoM se) inakI utpatti kahanI caahie| 655. [1] paMceMdiyatirikkhajoNiyA NaM bhaMte ! katohito uvavajjati ? kiM neraiehito uvavajjati ? jAva devehito uvavajjati ? goyamA ! neraiehito vi tirikkhajoNiehito vi maNUse hito vi devehito vi uvavajjati / [655-1 pra.] bhagavan ! paMcendriya tiryaJcayonika kahA~ se (Akara) utpanna hote haiM ? kyA ve nArakoM se utpanna hote haiM, yAvat devoM se utpanna hote haiM ? Page #508 -------------------------------------------------------------------------- ________________ chaThA vyutkrAntipada ] [475 [655-1 u.] gautama ! (ve) nairayikoM se bhI utpanna hote haiM, tiryaJcayonikoM se bhI, manuSyoM se bhI aura devoM se bhI utpanna hote haiN| [2] jati neraiehito uvavajjati kiM rayaNappabhApuDhavineraiehito uvavajjati ? jAva ahesattamApuDhavineraiehito uvavajjati ? goyamA ! rayaNappabhApuDhavineraiehito vi jAva asattamApuDhavineraiehito vi uvavajjati / [655-2 pra.] (bhagavan ! ) yadi nairayikoM se utpanna hote haiM, to kyA ratnaprabhApRthvI ke nairayikoM se utpanna hote haiM, athavA yAvat adhaHsaptamI (tamastamA) pRthvI (taka) ke nairayikoM se utpanna hote haiM ? __[655-2 u.] gautama ! ratnaprabhApRthvI ke nairayikoM se bhI utpanna hote haiM, yAvat adhaHsaptamIpRthvI ke nairayikoM se bhI utpanna hote haiM / [3] jati tirikkhajoNiehito ubavajjati kiM egidiehito uvavajaMti ? jAva paMceMdiehiMto uvavajjaMti ? goyamA! egidiehito vi jAva paMceMdiehito vi uvavajjati / 655.3 pra.] (bhagavan !) yadi tiryaJcayonikoM se (ve) utpanna hote haiM to kyA ekendriya tiryagyonikoM se utpanna hote haiM, (yA) yAvat paMcendriya tiryagyonikoM se utpanna hote haiM ? [655-3 u.] gautama ! (ve) ekendriya tiryaJcoM se bhI yAvat paMcendriya tiryaJcoM se bhI utpanna hote haiN| [4] jati egidiehito uvavajjati kiM puDhavikAiehito uvavajjati ? evaM jahA puDhavikAiyANaM ubavAlo bhaNito taheva eesi pi bhANitavyo / navaraM devehito jAva sahassArakappovagavemANiyadevehito vi uvavajjati, no prANayakampovagavemANiyadevehito jAva accue. hito vi uvavati / [655-4 pra.] (bhagavan ! ) yadi (ve) ekendriyoM se utpanna hote haiM, to kyA pRthvIkAyikoM se utpanna hote haiM yA yAvat vanaspatikAyikoM (taka) se utpanna hote haiM ? [655.4 u.] gautama ! isI prakAra jaise pRthvIkAyikoM kA upapAta kahA hai, vaise hI inakA (paMcendriya tiryaJcoM kA) bhI upapAta kahanA caahie| vizeSa yaha hai ki devoM se-yAvata sahasrArakalpopapanna vaimAnika devoM taka se bhI utpanna hote haiM, kintu mAnatakalpopapanna vaimAnika devoM se lekara acyutakalpopapanna vaimAnika devoM taka se (ve) utpanna nahIM hote| 656. [1] maNassA NaM bhaMte ! katohito udhavajjati ? kiM neraiehito jAva devehito uvavajjati ? - goyamA ! neraiehito vi uvavajjati jAva devehito vi uvavati / Page #509 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [ prajJApanAsUtra [656-1 pra.] bhagavan ! manuSya kahA~ se (pAkara) utpanna hote haiM ? kyA ve nairayikoM se utpanna hote haiM, yAvat devoM se utpanna hote haiM ? [656-1 u.] gautama! (ve) nairayikoM se bhI utpanna hote hai aura yAvat devoM se bhI utpanna hote haiN| [2] jati neraiehito uvavajjati kiM rayaNappabhApuDhavineraiehito jAva AhesattamApuDhavineraehiMto uvavajjati ? goyamA ! rataNappabhApuDhavineraiehito vi jAva tamApuDhavineraehito vi uvavajjaMti, no ahesattamApuDhavineraiehito ubavati / [656-2 pra.] (bhagavan ! ) yadi nairayikoM se utpanna hote haiM, to kyA ratnaprabhApRthvI ke nairayikoM se utpanna hote haiM, yAvat adhaHsaptamI (tamastamA) pRthvI ke nairayikoM se utpanna hote haiM ? [656-2 u.] gautama ! (ve) ratnaprabhApRthvI ke nairayikoM se lekara yAvat tamaHprabhApRthvI taka ke nairayikoM se utpanna hote haiM, kintu adhaHsaptamIpRthvI ke nairayikoM se utpanna nahIM hote| [3] jati tirikkhajoNiehito uvavajjati kiM egidiyatirikkhajoNiehito uvavajjati ? evaM jehito paMceMdiyatirikkhajoNiyANaM uvavAo bhaNito tehito maNussANa vi giravaseso maannitmvo| navaraM adhesattamApuDhavineraiya-teu-vAukAiehito Na uvavajjaMti / samvadevehito vi uvadhajjAvedhavA jAva kappAtItagavemANiya-savvaTThasiddhadevehito vi uvvjjaaveydhaa| [656-3 pra.] (bhagavan ! ) yadi manuSya tiryaJcayonikoM se utpanna hote haiM to kyA ekendriya tiryaJcayonikoM se utpanna hote haiM, (yA yAvat paMcendriya taka ke tiryaJcayonikoM se utpanna hote haiM ?) (656-3 u.] (gautama !) jina-jinase paMcendriya tiryaJcayonikoM kA upapAta (utpatti) kahA gayA hai, una-unase manuSyoM kA bhI samagra upapAta usI prakAra kahanA cAhie / vizeSatA yaha hai ki (manuSya) adhaHsaptamInarakapRthvI ke nairayikoM, tejaskAyikoM aura vAyukAyikoM se utpanna nahIM hote / (dUsarI vizeSatA yaha hai ki manuSya kA) upapAta sarva devoM se kahanA cAhie, yAvat kalpAtIta vaimAnika devoM-sarvArthasiddhavimAna taka ke devoM se bhI (manuSyoM kI) utpatti samajhanI caahie| 657. vANamaMtaradevA NaM bhaMte ! kamohito uvavajjati ? kiM neraiehito jAva devehito uvavajjati? goyamA ! jehito asurkumaaraa| [657 pra.] bhagavan ! vANavyantara deva kahA~ se (Akara) utpanna hote haiM ? [657 u.] gautama ! jina-jinase asurakumAroM kI utpatti kahI hai, una-unase vANavyantara devoM kI bhI utpatti kahanI cAhie / Page #510 -------------------------------------------------------------------------- ________________ chaThA vyutkrAntipada [ 477 658. joisiyadevA gaM bhaMte ! katohito uvavajjati ? goyamA! evaM ceva / navaraM sammacchima prasaMkhejjavAsAuyakhahayara-aMtaradIvamaNussavajjehito uvvjjaaveyvaa| [658 pra] bhagavan ! jyotiSka deva kina (kahA~) se (mAkara) utpanna hote haiM ? [658 u.] gautama ! isI prakAra (jyotiSka devoM kA upapAta bhI pUrvavat asurakumAroM ke upapAta ke samAna hI) samajhanA caahie| vizeSatA yaha hai ki jyotiSkoM kI utpatti sambhUcchima asaMkhyAtavarSAyuSka-khecara-paMcendriya-tiryagyonikoM ko tathA antIpaja manuSyoM ko chor3akara kahanI cAhie / arthAt inase nikala kara koI jIva sIdhA jyotiSka deva nahIM hotaa|| 656. vemANiyA NaM bhaMte ! katohito uvavajjaMti ? ki raiehito, tirikkhajoNiehito, maNusse hito, devehito uvavajjati ? goyamA ! No raiehito uvavajjaMti, paMcidiyatirikkhajoNiehito uvavajjati, maNussehito uvavajjati, No devehito uvavajjati / evaM ceva vemANiyA vi sohammIsANagA bhANitacA / {659 pra.] bhagavan ! vaimAnika deva kinase utpanna hote haiM ? kyA (ve) nairayikoM se yA tiryaJcayonikoM se athavA manuSyoM se yA devoM se utpanna hote haiM ? [656 u.] gautama ! (ve) nArakoM se utpanna nahIM hote, (kintu) paMcendriya tiryagyonikoM se tathA manuSyoM se utpanna hote haiM / devoM se utpanna nahIM hote| isI prakAra saudharma aura IzAna kalpa ke vaimAnika devoM (kI utpatti ke viSaya meM) kahanA caahie| 660. evaM saNaMkumAragA vi / NavaraM asaMkhejjavAsAuyaprakammabhUmagavajjehito uvavajjati / [660] sanatkumAra devoM ke upapAta ke viSaya meM bhI isI prakAra kahanA caahie| vizeSatA yaha hai ki ye asaMkhyAtavarSAyuSka akarmabhUmikoM ko chor3akara (pUrvokta sabase) utpanna hote haiM / 661. evaM jAva sahassArakappovagavemANiyadevA bhANitavvA / {661] sahasrArakalpa taka (arthAt mAhendra, brahmaloka, lAntaka, mahAzukra aura sahasrAra kalpa) ke devoM kA upapAta bhI isI prakAra kahanA caahie| 662. [1] prANayadevA gaM bhaMte ! katohito uvavajjati ? ki neraiehito jAva devehito uvavajjati? goyamA ! no neraiehito uvavajjati, no tirikkhajoNiehito udhavajaMti, maNusse hito uvavajjaMti, no devehito| [662-1 pra.] bhagavan ! aAnata deva kahA~ se utpanna hote haiM ? kyA ve nairayikoM se (athavA) yAvat devoM se utpanna hote haiM ? Page #511 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 478] [prajJApanAsUna [662.1 u.] gautama ! (ve) nairayikA se utpanna nahIM hote, tiryaJcayonikoM se bhI utpanna nahIM hote, (kintu) manuSyoM se utpanna hote haiM / devoM se (utpanna) nahIM (hote / ) [2] jati maNussehito uvavajjati kiM sammucchimamaNussehito gambhavakkaMtiyamaNussehito uvavajjaMti ? goyamA ! gambhavakkaMtiyamaNussehito uvavajaMti, no smmucchimmnnssehito| 662-2 pra.] (bhagavan ! ) yadi (ve) manuSyoM se utpanna hote haiM, to kyA sammUcchima manuSyoM se utpanna hote haiM, (athavA) garbhaja manuSyoM se utpanna hote haiM ? [662-2 u.] gautama ! (ve Anata deva) garbhaja manuSyoM se utpanna hote haiM, kintu sammUcchima manuSyoM se utpanna nahIM hote| [3] jati gambhavatiyamaNussehito uvavajjati ki kammabhUmagehito uvavajjati ? akammabhUmagehito uvavajjati ? aMtaradIvahito uvavajjati ? goyamA ! kammabhUmagagabbhavakkaMtiyamaNUsehito uvavajjati, no prakammabhUmagehito uvavajjaMti, no aNtrdovhito| [662-3 pra. (bhagavan ! ) yadi (ve) garbhaja manuSyoM se utpanna hote haiM to kyA karmabhUmika garbhaja manuSyoM se utpanna hote haiM, (yA) akarmabhUmika garbhaja manuSyoM se utpanna hote haiM, (athavA) antarvIpaja garbhaja manuSyoM se utpanna hote haiM ? [662-3 u.] gautama ! (ve) karmabhUmika garbhaja manuSyoM se utpanna hote haiM, kintu na to akarmabhUmika garbhaja manuSyoM se utpanna hote haiM aura na antarvIpaja garbhaja manuSyoM se utpanna hote haiM / [4] jai kammabhUmagagabhavatiyamaNussehito uvavajjati ki saMkhejjavAsAuehito uvavajjati ? asaMkhejjavAsAuhito ubavajjaMti ? / goyamA ! saMkhejjavAsAuehito, no asaMkhejjavAsAuehito uvavajjati / [662-4 pra. (bhagavan) yadi (ve) karmabhUmika garbhaja manuSyoM se utpanna hote haiM, to kyA saMkhyAta varSa kI AyuvAle karmabhUmika garbhaja manuSyoM se utpanna hote haiM, yA asaMkhyAta varSa kI Ayu vAle karmabhUmika garbhaja manuSyoM se utpanna hote haiM ? [662-4 u.] gautama ! (ve) saMkhyAta varSa kI Ayu vAle karmabhUmika-garbhaja manuSyoM se utpanna hote haiM, kintu asaMkhyAta varSa kI Ayu vAle karmabhUmika garbhaja manuSyoM se utpanna nahIM hote| [5] jati saMkhejjavAsAuyakammabhUmagagambhavakkaMtiyamaNussehito uvavajjati ki pajjattaehito apajjattaehito ubavajjaMti ? goyamA ! pajjattagasaMkhejjavAsAuyakammabhUmagagambhavakkaMtiyamaNasehito uvavajaMti, No apjjttehito| Page #512 -------------------------------------------------------------------------- ________________ chaThA vyutkrAntipada] [ 479 [662-5 pra. (bhagavan) yadi saMkhyAtavarSAyuSka karmabhUmika garbhaja manuSyoM se (ve mAnata deva) utpanna hote haiM, to kyA (ve) paryAptakoM se yA aparyAptakoM se utpanna hote haiM ? [662-5 u.] gautama ! (ve) paryAptaka saMkhyAtavarSAyuSka karmabhUmija garbhaja manuSyoM se utpanna hote haiM. (kintu) aparyAptaka saMkhyAtavarSAyuSka karmabhUmija garbhaja manuSyoM se utpanna nahIM hote| [6] jati pajjattagasaMkhejjavAsAuyakammabhUmagagambhavakkaMtiyamaNasehito uvavajjati ki sammaddiTThipajjattagasaMkhejjavAsAuyakammabhUmagehito uvavajjati ? micchaddiTThipajjattagasaMkhejjavAsAuehito uvavajjati ? sammAmicchaddiSTuipajjattagasaMkhejjavAsAuyakammabhUmagagambhavakkaMtiyamaNussehito uvavajjati ? goyamA ! sammaddiTuipajjattagasaMkhejjavAsAuyakammabhUmagagabbhavakkaMtiyamaNussehito vi uvavajjati, micchadiTipajjattarohito vi uvavajjati, No sammAmicchaddiTipajjattarohito uvavajjati / [662-6 pra.] (bhagavan ! ) yadi (ve) paryAptaka saMkhyAtavarSAyuSka karmabhUmika garbhaja manuSyoM se utpanna hote haiM, to kyA (ve) samyagdRSTi paryAptaka saMkhyAtavarSAyuSka karmabhUmija garbhaja manuSyoM se utpanna hote haiM ? (yA) mithyAdaSTi paryAptaka saMkhyAtavarSAyUSka karmabhUmija garbhaja manuSyoM se utpanna hote haiM ? (athavA) samyamithyAdRSTi paryAptaka saMkhyAtavarSAyuSka karmabhUmija garbhaja manuSyoM se utpanna hote haiM ? [662-6 u.] gautama ! samyagdRSTi paryAptaka saMkhyAtavarSAyuSka karmabhUmija garbhaja manuSyoM se bhI (ve) utpanna hote haiM, mithyAdRSTi paryAptaka saMkhyAtavarSAyuSka karmabhUmija garbhaja manuSyoM se bhI utpanna hote haiM; (kintu) samyagamithyAdRSTi paryAptaka saMkhyAtavarSAyuSka karmabhUmija garbhaja manuSyoM se utpanna nahIM hote| _[7] jati sammiiTapajjattagasaMkhejjavAsAuyakammabhUmagagambhavakkaMtiyamaNussehito uvavajjaMti ki saMjatasammaTThiIhito? prasaMjatasammaddiTipajjattahito ? saMjayAsaMjayasammaddiTipajjattagasaMkhejjavAsAuhito uvavajjati ? goyamA ! tohito vi ubavajjaMti / [662-7 pra.] (bhagavan ! ) yadi (ve) samyagdRSTi paryAptaka saMkhyAtavarSAyuSka karmabhUmija garbhaja manuSyoM se utpanna hote haiM to kyA (ve) saMyata samyagdRSTi-paryAptaka saMkhyAtavarSAyuSka karmabhUmija garbhaja manuSyoM se utpanna hote haiM yA asaMyata samyagdRSTi paryApta saMkhyAtavarSAyuSka karmabhUmija garbhaja manuSyoM se utpanna hote haiM athavA saMyatAsaMyata samyagdRSTi paryAptaka saMkhyAtavarSAyuSka karmabhUmija garbhaja manuSyoM se utpanna hote haiM ? / [662-7 u.] gautama ! (ve Anata deva) (uparyukta) tInoM se hI (saMyatasamyagdRSTiyoM se, asaMyatasamyagdRSTiyoM se tathA saMyatAsaMyatasamyagdRSTiyoM se) utpanna hote haiM / 663. evaM jAva accuo kappo / [663] acyutakalpa ke devoM taka (ke upapAta ke viSaya meM) isI prakAra kahanA cAhie / 'nofic. Page #513 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 480] [ prajJApanAsUtra 664. evaM gebejjagadevA vi / NavaraM prasaMjata-saMjatAsaMjatehito vi ete paDiseheyanvA / [664] isI prakAra (nau) greveyakadevoM ke upapAta ke viSaya meM bhI samajhanA cAhie / vizeSatA yaha hai ki asaMyatoM aura saMyatAsaMyatoM se inakI (aveyakoM kI) utpatti kA niSedha karanA caahie| 665. [1] evaM jaheba gevejjagadevA taheva aNuttarovavAiyA vi / NavaraM imaM NANataMsaMjayA ceva / - [665-1] isI prakAra jaisI (vaktavyatA) veyaka devoM kI utpatti (ke viSaya meM) kahI, vaisI hI utpatti (-vaktavyatA) pAMca anuttara vimAnoM ke devoM kI samajhanI caahie| vizeSa yaha hai ki saMyata hI anuttaraupapAtika devoM meM utpanna hote haiM / [2] jati saMjatasammaddiTipajjattasaMkhejjavAsAuyakammabhUmagagambhavakkaMtiyamaNusse hito uvavajjaMti ki pamattasaMjatasammaddiTipajjattaehito apamattasaMjatehito uvavajjati ? goyamA ! apamattasaMjaehito uvavajaMti, no pamattasaMjaehito ubavati / [665-2] (bhagavan !) yadi (ve) saMyata samyagdRSTi paryAptaka saMkhyAtavarSAyuSka karmabhUmija garbhaja manuSyoM se utpanna hote haiM to kyA ve pramattasaMyata-samyagdRSTi paryAptaka saMkhyAtavarSAyuSka karmabhUmija garbhaja manuSyoM se utpanna hote haiM yA apramattasaMyata samyagdRSTi paryAptaka saMkhyAtavarSAyuSka karmabhUmija garbhaja manuSyoM se utpanna hote haiM ? 1665-2 u.] gautama ! (pUrvokta tathArUpa) apramattasaMyatoM se (ve) utpanna hote haiM kintu (tathArUpa) pramattasaMyatoM se utpanna nahIM hote / [3] jati prapamattasaMjaehito uvavajjati kiM iDDipattaprapamattasaMjatehito uvavajjati ? praNiDipattaprapamattasaMjatehito uvavajjati ? goyamA! dohito vi uvavajjaMti / dAraM 5 // [665-3 pra.] (bhagavan ! ) yadi ve (anuttaraupapAtika deva) (pUrvokta vizeSaNayukta) apramattasaMyatoM se utpanna hote haiM, to kyA RddhiprApta-apramattasaMyatoM se utpanna hote haiM, (athavA) anRddhiprAptaapramattasaMyatoM se (ve) utpanna hote haiM ? [665-3 u.] gautama ! (ve) uparyukta donoM (RddhiprApta-apramattasaMyatoM tathA anRddhi prAptaapramattasaMyatoM) se bhI utpanna hote haiN| -paMcama kutodvAra // 5 // vivecana--paMcama kutodvAra : nArakAdi cAroM gatiyoM ke jIvoM kI pUrvabhavoM (prAgati) se utpatti kI prarUpaNA-prastuta sattAIsa sUtroM meM kutaH (kahA~ se yA kina-kina bhavoM se) dvAra ke mAdhyama se jIvoM kI utpatti ke viSaya meM vistRta prarUpaNA kI gaI hai| kinakI utpatti, kina-kinase ? kA krama-isa dvAra kA krama isa prakAra hai- 1. sAmAnya nArakoM kI utpatti kina-kinase ?, 2. ratnaprabhAdi pRthviyoM ke nArakoM kI utpatti, 3. asura Page #514 -------------------------------------------------------------------------- ________________ chaThA vyutkrAntipada ] [ 481 kumArAdi bhavanavAsI devoM kI utpatti, 4. pRthvIkAyikAdi paMcavidha ekendriyoM kI utpatti, 5. trividha vikalendriyoM kI utpatti, 6. paMcendriya tiryaMcayonikoM kI utpatti, 7. manuSyoM kI utpatti, (8) vANavyanta ra, jyotiSka aura vaimAnika devoM kI utpatti / niSkarSa sAmAnya nairayikoM aura ratnaprabhA ke nairayikoM meM deva, nAraka, pRthvIkAyikAdi pAMca ekendriya sthAvara, trividha vikalendriya tathA asaMkhyAtavarSAyuSka catuSpada khecaroM tathA zeSa paMcendriya tiryaJcoM meM bhI aparyAptakoM evaM sammUcchima manuSyoM tathA garbhajoM meM akarmabhUmija aura antarvIpaja manuSyoM tathA karmabhUmijoM meM jo bhI asaMkhyAtavarSAyuSkoM tathA saMkhyAtavarSAyuSkoM meM bhI aparyAptaka manuSyoM se utpanna hone kA niSedha kiyA hai, zeSa se utpatti kA vidhAna hai| zarkarAprabhApRthvI ke nairayikoM meM sammUcchimoM se, vAlukAprabhApRthvI ke nairayikoM meM bhujaparisaoNM se, paMkaprabhA ke nairayikoM meM khecaroM se, dhUmaprabhA-nairayikoM meM catuSpadoM se, tamaHprabhA-nairayikoM meM ura:parisaoNM se tathA tamastamApRthvI ke nairayikoM meM striyoM se (pAkara) utpanna hone kA niSedha hai / bhavanavAsiyoM meM deva, nAraka, pRthvIkAyikAdi pAMca, trividha vikalendriya, aparyApta tiryakpaMcendriyoM tathA sammUcchima evaM aparyAptaka garbhaja manuSyoM se utpatti kA niSedha hai, zeSa kA vidhAna hai| pRthvI-jala-vanaspatikAyikoM meM sarva nairayika tathA sanatkumArAdi devoM se evaM tejo-vAya-dvi-tri-caturindriyoM meM sarva nArakoM, sabhI devoM se utpatti kA tiryak paMcendriyoM meM AnatAdi devoM se utpatti kA niSedha hai| manuSyoM meM saptamanarakapRthvI ke nArakoM tathA tejovAyukAyikoM se utpatti kA niSedha hai| vyantaradevoM meM deva, nAraka, pRthvI Adi paMcaka, vikalendriyatrika, aparyApta tithaMca paMcendriya tathA sammacchima evaM aparyApta garbhaja manuSyoM se utpatti kA niSedha hai / jyotiSkadevoM meM sammUcchima tiryaka paMcendriya, asaMkhyAtavarSAyuSka khecara tathA antadvIpaja manuSyoM se utpatti kA niSedha hai / saudharma aura IzAnakalpa ke devoM meM tathA sanatkumAra se sahasrArakalpa taka ke devoM meM akarmabhUmika manuSyoM se bhI utpatti kA, prAnata Adi meM tiryaJca paMcendriyoM se, nau gre veyakoM meM asaMyatoM tathA saMyatAsaMyatoM evaM vijayAdi paMca anuttaropapAtikoM meM mithyAdRSTi manuSyoM tathA pramattasaMyata samyagdRSTi manuSyoM se utpatti kA niSedha hai|' 'kutodvAra' kI prarUpaNA kA uddezya-kauna-kauna jIva kahA~ se, arthAt-kina-kina bhavoM se udvarttanA (mRtyu prApta) karake nArakAdi paryAyoM meM (pAkara) utpanna hote haiM ? yahI pratipAdana karanA kutodvAra kA uddezya aura vizeSa artha hai / 2 chaThA udvartanAdvAra : cAturgatika jIvoM ke udvartanAnantara gamana evaM utpAda kI prarUpaNA 666. [1] neraiyA NaM bhaMte ! aNaMtaraM uvavaTTittA kahiM gacchati ? kahi uvavajjati ? ki neraiesu uvavajjati ? tirikkhajoNiesu uvavajjati ? maNussesu uvavajjati ? devesu uvavajjati ? goyamA ! No neraiesu uvavajjati, tirikkhajoNiesu uvavajjati, maNussesu uvavajjaMti, no devesu uvvjjNti| [666-1 pra.] bhagavan ! nairayika jIva anantara (sAkSAt yA sIdhA) udvartana karake (nikala 1. prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 214 2. prajJApanA. prameyabodhinITIkA bhA. 2, pR. 1007 Page #515 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 482] [ prajJApanAsUtra kara) kahA~ jAte haiM ? kahA~ utpanna hote haiM ? kyA ve nairayikoM meM utpanna hote haiM athavA tiryaJcayonikoM meM utpanna hote haiM ? manupyoM meM utpanna hote haiM yA devoM meM utpanna hote haiM ? [666-1 u.] gautama ! (narayika jIva anantara udvartana karake) nairayikoM meM utpanna nahIM hote (kintu) tiryaJcayonikoM meM utpanna hote haiM yA manuSyoM meM utpanna hote haiM; (kintu) devoM meM utpanna nahIM hote haiN| _[2] jati tirikkhajoNiesu uvavajjati kiM egidiya jAva paMceMdiyatirikkhajoNiesu uvavajjaMti ? goyamA ! no egidiesu jAva no caridiesu uvavajjati, paMcidiesu uvavajjati / [666-2 pra.] (bhagavan ! ) yadi (ve) tiryaJcayonikoM meM utpanna hote haiM to kyA ekendriya tiryaJcoM meM utpanna hote haiM, (athavA) yAvat paMcendriya tiryaJcayonikoM meM utpanna hote haiM ? [666-2 u.] gautama ! (ve) na to ekendriyoM meM aura na hI dvi-tri-caturindriya jIvoM meM utpanna hote haiM, (kintu) paMcendriyoM meM utpanna hote haiM / [3] evaM jehito uvavAno bhaNito tesu uvvaTTaNA vi bhANitavvA / NavaraM sammucchimesu Na uvvjjNti| [666-3] isa prakAra jina-jinase upapAta kahA gayA hai, una-unameM hI udvarttanA bhI kahanI cAhie / vizeSa yaha hai ki ve sammUcchimoM meM utpanna nahIM hote / 667. evaM sanyapuDhavIsu bhANitavvaM / navaraM AhesattamAno maNussesu Na uvavati / [667] isI prakAra samasta (naraka-)pRthviyoM meM udvartanA kA kathana karanA cAhie / vizeSa bAta yaha hai ki sAtavIM narakapRthvI se manuSyoM meM nahIM utpanna hote / 668. [1] asurakumArA NaM bhaMte ! aNaMtaraM unvaTTittA kahiM gacchaMti ? kahi uvavajjati ? ki neraiesu uvavajjati ? jAva devesu uvavajjati ? goyamA ! No neraiesu uvavajjati, tirikkhajoNiesu uvavajjati, maNussesu udhavajaMti, no devesu uvavajjati / [668-1 pra.] bhagavan ! asurakumAra sAkSAt (anantara) udvarttanA karake kahA~ jAte haiM ? kahA~ utpanna hote haiM ? kyA (ve) nairayikoM meM utpanna hote haiM ? (athavA) yAvat devoM meM utpanna hote haiM ? [668-1 u.] gautama ! (ve) nairayikoM meM utpanna nahIM hote, (kintu) tiryaJcayonikoM meM utpanna hote haiM, manuSyoM meM utpanna hote haiM kintu devoM meM utpanna nahIM hote| [2] jai tirikkhajoNiesu uvavajjati kiM egidiesu jAva paMceMdiyatirikkhajoNiesu uvavajjati? Page #516 -------------------------------------------------------------------------- ________________ chaThA vyutkrAntipada ] goyamA! egidiyatirikkhajoNiesu uvavajjaMti, no beiMdiesu' jAva no caridiesu uvavajjati, paMceMdiyatirikkhajoNiesu uvavajjaMti / [668-2 pra.] (bhagavan ! ) yadi (ve) tiryaJcayonikoM meM utpanna hote haiM to kyA ve ekendriyoM meM utpanna hote haiM, yAvat paMcendriyoM tiryaJcayonikoM meM utpanna hote haiM ? [668-2 u.] gautama ! (ve) ekendriya tiryaJcayonikoM meM utpanna hote haiM, kintu dvIndriyoM meM, zrIndriyoM meM aura caturindriyoM meM utpanna nahIM hote, (ve) paMcendriya tiryaJcayonikoM meM utpanna hote haiN| [3] jati egidiesu uvavajaMti ki puDhavikAiyaegidiesu jAva vaNassaikAiyaegidiesu uvavajjati? goyamA ! puDhavikAiyaegidiesu vi pAukAiyaegidiesu vi uvavajjaMti, no seukAiesu no bAukAiesu uvavajjati, vaNassaikAiesu uvavajjati / [668-3 pra.] (bhagavan ! ) yadi (ve) ekendriyoM meM utpanna hote haiM to kyA pRthvIkAyika ekendriyoM meM yAvat vanaspatikAyika ekendriyoM meM utpanna hote haiM ? [668-3 u.] gautama ! (ve) pRthvIkAyika ekendriyoM meM utpanna hote haiM, apkAyika ekendriyoM meM bhI utpanna hote haiM. kintu na to tejaskAyika ekendriyoM meM utpanna hote haiM aura na vAyukAyika ekendriyoM meM utpanna hote haiM, parantu vanaspatikAyika ekendriyoM meM utpanna hote haiN| [4] jati puDhavikAiesu uvavajjati ki suhumadhuDhavikAiesu uvavajjati ? bAdarapuDhavikAiesu uvavajjati ? goyamA ! bAdarapuDhavikAiesu uvavajjati, no suhamapuDhavikAiesu / [668-4 pra.] (bhagavan ! ) yadi (ve) pRthvIkAyikoM meM utpanna hote haiM to kyA sUkSma pRthvIkAyikoM meM utpanna hote haiM yA bAdara pRthvIkAyikoM meM utpanna hote haiM ? [668-4 u.] gautama ! (ve) bAdara pRthvIkAyikoM meM utpanna hote haiM, (kintu) sUkSma pRthvIkAyikoM meM utpanna nahIM hote / [5] jai bAdarapuDhavikAiesu uvavajjaMti kiM pajjattagabAdarapuDhavikAiesu uvavajjati ? apajjattayabAyarapuDhavikAiesu uvavajjaMti ? goyamA ! pajjattaesu uvavajjati, no apajjattaesu / [668-5 pra.] bhagavan ! yadi bAdara pRthvIkAyikoM meM utpanna hote haiM to kyA (ve) paryAptaka bAdara pRthvIkAyikoM meM utpanna hote haiM yA aparyAptaka vAdara pRthvIkAyikoM meM utpanna hote haiM ? [668-5 u.] gautama ! (ve) paryAptakoM meM utpanna hote haiM kintu aparyAptakoM meM utpanna nahIM hote| 1. granthAnam 3500 Page #517 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 484] [ prajJApanAsUtra [6] evaM pAu-vaNassatosu vi bhANitavvaM / [668-6] isI prakAra apkAyikoM aura vanaspatikAyikoM meM (utpatti ke viSaya meM) bhI kahanA caahie| [7] paMceMdiyatirikkhajoNiya-maNUsesu ya jahA neraiyANaM ucvaTTaNA sammucchimavajjA tahA bhaannitvaa| [668-7] paMcendriya tiryaJcayonikoM aura manuSyoM meM (asurakumAroM kI utpatti ke viSaya meM) usI prakAra kahanA cAhie, jisa prakAra sammUcchima ko chor3akara nairayikoM kI udvartanA kahI hai| [8] evaM jAva thnniykumaaraa| [668-8] isI prakAra (asurakumAroM kI taraha) stanitakumAroM taka kI udvartanA samajha lenI caahie| 666. [1] puDhavikAiyA NaM bhaMte ! aNaMtaraM udhvaTTittA kahiM gacchaMti ? kahi uvavajjati ? ki neraiesu jAva devesu ? goyamA ! no neraiesu uvabajaMti, tirikkhajoNiya-maNUsesu uvavajjaMti, no devesu / [669-1 pra.] bhagavan ! pRthvIkAyika jIva sIdhe nikala kara (anantara udvartana karake) kahA~ jAte haiM ? kahA~ utpanna hote haiM ? kyA ve nArakoM meM yAvat devoM meM utpanna hote haiM ? [669-1 u.] gautama ! (ve) nairayikoM meM utpanna nahIM hote, (kintu) tiryaJcayonikoM aura manuSyoM meM utpanna hote haiN| [2] evaM jahA etesi ceva uvavAo tahA ucvaTTaNA vi' bhANitavvA / [669-2] isI prakAra jaisA inakA upapAta kahA hai, vaisI hI inakI udvartanA bhI (devoM ko chor3akara) kahanI caahie| 670. evaM prAu-vaNassai-beiMdiya-teiMdiya-caureMdiyA vi / _ [670] isI prakAra apkAyika, vanaspatikAyika, dvIndriya, trIndriya aura caturindriyoM (kI bhI udvarttanA kahanI caahie|) 671. evaM teU vAU vi / NavaraM maNussavajjesu uvavati / [671] isI prakAra tejaskAyika aura vAyukAyika kI bhI udvartanA kahanI cAhie / vizeSa yaha hai ki (ve) manuSyoM ko chor3a kara utpanna hote haiN| 672. [1] parcediyatirikkhajoNiyA NaM bhaMte ! praNataraM uTTittA kahiM gacchaMti kahi uvavajjaMti ? ki neraiesu jAva devesu ? 1. pAThAntara-'devavajjA' yaha adhika pATha kisI-kisI prati meM hai| Page #518 -------------------------------------------------------------------------- ________________ chaThA vyutkrAntipada ] [ 485 goyamA ! neraiesu uvavajjati jAva devesu uvavajjati / [672-1 pra.] bhagavan ! paMcendriya tiryaJcayonika anantara udvartanA karake kahA~ jAte haiM, kahA~ utpanna hote haiM ? kyA (ve) nairayikoM meM utpanna hote haiM, (athavA) yAvat devoM meM utpanna hote haiM ? _ 672-1 u.] gautama ! (ve) nairayikoM meM utpanna hote haiM, yAvat devoM meM bhI utpanna hote haiN| [2] jadi jeraiesu uvavajjati kiM rayaNappabhApuDhavineraiesu uvavajjati jAva AhesattamApuDhavineraiesu uvavajjati ? goyamA! rayaNappabhApuDha vineraiesu vi uvavajjaMti jAva ahesattamApuDhavineraiesu vi uvvjjti| [672-2 pra.] (bhagavan !) yadi (ve) nairayikoM meM utpanna hote haiM, to kyA ratnaprabhA pRthvI ke nairayikoM meM utpanna hote haiM athavA yAvat adhaHsaptamIpRthvI ke nairayikoM meM (se kinhIM meM) utpanna hote haiM ? [672-2 u.] gautama ! (ve) rattaprabhApRthvI narayikoM meM bhI utpanna hote haiM, yAvat adha:saptamIpRthvI ke nairayikoM meM bhI utpanna hote haiM / [3] jai tirikkhajoNiesu uvavajjati kiM egidiesu jAva paMcidiesu ? goyamA ! egidiesu vi uvavajjati jAva paMceMdiesu vi uvavajjaMti / / 672-3 pra.] (bhagavan ! ) yadi (ve) tiryaJcayonikoM meM utpanna hote haiM to kyA ekendriyoM meM yAvat paMcendriyoM meM utpanna hote haiM ? [672-2 u.] gautama ! (ve) ekendriyoM meM bhI utpanna hote haiM, yAvat paMcendriyoM meM bhI utpanna hote haiN| [4] evaM jahA etesi ceva uvavAno ubaTTaNA vi taheva bhANitavvA / navaraM asaMkhejjavAsAuesu vi ete uvavajjati / [672-4] yoM jaisA inakA upapAta kahA hai, vaisI hI inakI udvartanA bhI kahanI caahie| vizeSatA yaha hai ki ye asaMkhyAtavarSoM kI Ayu vAloM meM bhI utpanna hote haiM / [5] jati maNussesu uvavajjati kiM sammucchimamaNussesu uvavajjati gambhavakkaMtiyamaNUsesu uvavajjaMti ? goyamA ! dosu vi uvavajjaMti / [672-5 pra.] (bhagavan ! ) yadi (ve) manuSyoM meM utpanna hote haiM to kyA sammUcchima manuSyoM meM utpanna hote haiM athavA garbhaja manuSyoM meM utpanna hote haiM ? Page #519 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 486 ) [ prajJApanAsUtra [672-5 u.] gautama ! (ve) donoM meM hI utpanna hote haiM / [6] evaM jahA uvavAno taheva uvvaTTaNA vi bhaannitvyaa| navaraM prakammabhUmaga-aMtaradIvagaasaMkhejjavAsAuesu vi ete uvavajjati ti bhANitavvaM / [672-6] isI prakAra jaisA inakA upapAta kahA, vaisI hI inakI udvartanA bhI kahanI caahie| vizeSatayA akarmabhUmija, antarvIpaja aura asaMkhyAtavarSAyuSka manuSyoM meM bhI ye utpanna hote haiM, yaha kahanA caahie| [6] jati devesu uvavajjati kiM bhavaNavatosu uvavajjati ? jAva ki vemANiesu uvavajjati ? goyamA ! saccesu ceva uvavati / [672-7 pra.] (bhagavan ! ) yadi (ve) devoM meM utpanna hote haiM to kyA bhavanapati devoM meM utpanna hote haiM ? (athavA) yAvat vaimAnikoM meM bhI utpanna hote haiM ? [672-7 u.] gautama ! (ve) sabhI (prakAra ke) devoM meM utpanna hote haiN| [8] jati bhavaNavatosu uvavajjati kiM asurakumAresu uvavajjati ? jAva thaNiyakumAresu uvavajjati ? __ goyamA ! samvesu ceva uvavati / __[672-8 pra.] (bhagavan ! ) yadi (ve) bhavanapati devoM meM utpanna hote haiM to kyA asurakumAroM meM utpanna hote haiM ? (athavA) yAvat stanitkumAroM meM utpanna hote haiM ? [672-8 u.] gautama ! (ve) sabhI (bhavanapatiyoM) meM utpanna hote haiN| [6] evaM vANamaMtara-joisiya-vemANiesu niraMtaraM uvavajjati jAva sahassAro kappo tti / [672-9) isI prakAra vANavyantaroM, jyotiSkoM aura sahasrArakalpa taka ke vaimAnika devoM meM nirantara utpanna hote haiM / 673. [1] maNussA NaM bhaMte ! aNaMtaraM ucvaTTittA kahiM gacchati ? kahi uvavajjati ? ki neraiesu uvavajjati jAva devesu ubavajjati ? goyamA! neraiesu vi uvavajjaMti jAva devesu vi uvavajjati / [673-1 pra. bhagavan ! manuSya anantara udvartana karake kahA~ jAte haiM, kahA~ utpanna hote haiM ? kyA ve nairayikoM meM utpanna hote haiM ? (athavA) yAvat devoM meM bhI utpanna hote haiM ? _ [673-1 u.] gautama ! (be) nairayikoM meM bhI utpanna hote haiM, yAvat devoM meM bhI utpanna hote haiN| [2] evaM niraMtaraM samvesu ThANesu pucchaa| goyamA! savvesu ThANesu uvavajjati, Na kahici paDiseho kAyavo jAva samvadvasiddhadevesu vi uvavajjaMti, pratthegatiyA sijhaMti bujhaMti muccaMti pariNivAyaMti savvadukkhANaM aMtaM kareMti / Page #520 -------------------------------------------------------------------------- ________________ chaThA vyutkrAntipada ] [47 [673-2 pra] bhagavan ! kyA (manuSya) naiyika Adi sabhI sthAnoM meM utpanna hote haiM ? [673-2 u.] gautama! ve (ina) sabhI sthAnoM meM utpanna hote haiM, kahIM bhI inake utpanna hone kA niSedha nahIM karanA cAhie; yAvat sarvArthasiddha devoM taka meM bhI (manuSya) utpanna hote haiM aura kaI manuSya siddha hote haiM, buddha (kevalabodhaprApta) hote haiM, mukta hote haiM, parinirvANa prApta ko karate haiM aura sarvaduHkhoM kA anta karate haiM / 674. vANamaMtara-joisiya-vemANiyA sohammIsANA ya jahA asurkumaaraa| navaraM joisiyANaM vemANiyANa ya cayaMtIti abhilAvo kaatvyo| [674} vANavyantara, jyotiSka aura saudharma evaM IzAna devaloka ke vaimAnika devoM kI udvartana-prarUpaNA asurakumAroM ke samAna, samajhanI caahie| vizeSa yaha hai ki jyotiSka aura vaimAnika devoM ke lie ('udvarttanA karate haiM ke badale) 'cyavana karate haiM', yoM kahanA caahie| 675. saNakumAradevANaM pucchaa| goyamA ! jahA asurakumArA / navaraM egidiesu Na uvavajjati / evaM jAva sahassAragadevA / [675 pra.] bhagavan ! sanatkumAra deva anantara cyavana karake kahA~ jAte haiM, kahA~ utpanna hote haiM ? [675 u.] inakI (cyavanAnantara utpattisambandhI) vaktavyatA asurakumAroM ke (upapAtasambandhI vaktavya ke) samAna samajhanI cAhie / vizeSa yaha hai ki (ye) ekendriyoM meM utpanna nahIM hote / isI prakAra kI vaktavyatA sahasrAra devoM taka kI kahanI caahie| 676. prANaya jAva aNuttarovavAiyA devA evaM ceva / NavaraM No tirikkhajoNiesu uvavajjati, maNUsesu pajjattagasaMkhejjavAsAuyakammabhUmagagambhavakkaMtiyamaNUsesu uvavajjaMti / dAraM 6 // 1676] Anata devoM se lekara anuttaraupapAtika devoM taka (cyavanAnantara utpatti-sambandhI) vaktavyatA isI prakAra samajhanI caahie| vizeSa yaha hai ki (ye deva) tiryaJcayonikoM meM utpanna nahIM hote, manuSyoM meM bhI paryAptaka saMkhyAtavarSAyuSka karmabhUmija garbhaja manuSyoM meM utpanna hote haiM / -chaThA udvartanAdvAra / / 6 / / vivecana-chaThA udvartanAdvAra : cAturgatika jIvoM ke udvartanAnantara gamana evaM utpAda kI prarUpaNA--prastuta gyAraha sUtroM (sU. 666 se 676 taka) meM nairayikoM se lekara devoM taka ke udvarttanAnantara gamana evaM upapAta ke sambandha meM sUkSma UhApohapUrvaka prarUpaNA kI gaI hai| udvartanA kI paribhASA-nArakAdi jIvoM kA apane bhava se nikalakara (marakara yA cyavakara) soye (bIca meM kahIM antara-vyavadhAna na karake) kisI bhI anya gati yA yoni meM jAnA aura utpanna honA' udvavartanA kahalAtA hai| niSkarSa-apane bhava se (mRta yA cyuta hokara) nikale hue nairayikoM kA sIdhA (sAkSAt) utpAda garbhaja saMkhyAtavarSAyuSka tiryakpaMcendriyoM aura manuSyoM meM hotA hai; sAtavIM narakapRthvI ke nairayikoM 1. prajJApanA. prameyabodhinI TIkA bhA. 2, pR 1109 Page #521 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 488 ] [prajJApanAsUtra kA utpAda garbhaja saMkhyAtavarSAyuSka tiryaJcapaMcendriyoM meM hotA hai, asurakumArAdi bhavanapati, vANavyantara, jyotiSka aura saudharma tathA IzAna kalpa ke vaimAnika devoM kA utpAda bAdara paryApta pRthvIkAyika, apkAyika evaM vanaspatikAyikoM meM tathA garbhaja saMkhyAtavarSAyuSka tiryaJcapaMcendriyoM evaM manuSyoM meM hotA hai / pRthvIkAyika, apkAyika, vanaspatikAyika tathA dvi-tri-caturindriya jIvoM kA utpAda tiryaJcagati aura manuSyagati meM tathA tejaskAyika-vAyukAyikoM kA kevala tiryaJcagati meM hI hotA hai / tiryaJcapaMcendriyoM kA utpAda naraka, tiryaJca, manuSya evaM devagati meM, vizeSataH sahasrArakalpaparyanta vaimAnikoM meM hotA hai| manuSyoM kA utpAda cAroM gatiyoM ke sabhI sthAnoM meM hotA hai tathA sanatkumAra se lekara sahasrAra deva paryanta vaimAnika devoM kA utpAda garbhaja saMkhyAtavarSAyuSka tiryaMcapaMcendriyoM evaM manuSyoM meM hotA hai, aura pAnata kalpa se lekara sarvArthasiddha taka ke devoM kA utpAda garbhaja saMkhyAtavarSAyuSka manuSyoM meM hI hotA hai|' saptama parabhavikAyuSyadvAra : cAturgatika jIvoM kI pArabhavikAyuSyasambandhI prarUparaNA 677. neraiyA NaM bhaMte ! katibhAgAvasesAuyA parabhaviyAuyaM pariti ? goyamA ! NiyamA chammAsAvasesAuyA parabhaviyAuyaM pakareMti / [677 pra.] bhagavan ! AyuSya kA kitanA bhAga zeSa rahane para narayika parabhava (aAgAmI janma) ko Ayu (kA bandha) karate haiM ? [677 u.] gautama ! (ve) niyama se chaha mAsa prAyu zeSa rahane para parabhava kI Ayu bAMdhate haiN| 678. evaM asurakumArA vi jAva thnniykumaaraa| __ [678] isI prakAra asurakumAroM se lekara stanitakumAroM taka (kA parabhavika-pAyuSyabandha sambandhI kathana karanA cAhie / ) 676. puDhavikAiyA NaM bhaMte ! katimAgAvasesAuyA parabhakyiAuyaM pakareMti ? goyamA! puDhavikAiyA duvihA pnnnnttaa| taM jahA- sovakkamAuyA ya niruvakkamAuyA ya / tattha NaM je te niruvakkamAuyA te NiyamA tibhAgAvasesAuyA parabhaviyAuyaM pakareMti / tattha NaM je te sovakkamAuyA te siya tibhAgAvasesAuyA parabhaviyAuyaM pakareMti, siya tibhAgatibhAgAvase sAuyA parabhaviyAuyaM pakareMti, siya tibhAgatibhAgatibhAgAvasesAuyA parabhaviyAuyaM pakareMti / __ [676 pra.] bhagavan ! pRthvIkAyika jIva AyuSya kA kitanA bhAga zeSa rahane para parabhava kA AyuSya bAMdhate haiM ? [679 u.] gautama ! pRthvIkAyika jIva do prakAra ke kahe gae haiM, ve isa prakAra-(1) sopakrama Ayu vAle aura (2) nirupakrama Ayu vaale| inameM se jo nirupakrama (upakramarahita) Ayu vAle haiM, ve niyama se AyuSya kA tIsarA bhAga zeSa rahane para parabhava kI Ayu kA bandha karate haiM tathA ina meM jo sopakrama (upakramasahita) Ayu vAle haiM, ve kadAcit Ayu kA tIsarA bhAga zeSa rahane para parabhava kA AyuSyabandha karate haiM, kadAcit prAyu ke tIsare bhAga kA tIsarA bhAga zeSa rahane para parabhava kA 1. prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 216 Page #522 -------------------------------------------------------------------------- ________________ chaThA vyutkrAntipada ] [489 AyuSyabandha karate haiM aura kadAcit Ayu ke tIsare bhAga ke tIsare bhAga kA tIsarA bhAga zeSa rahane para parabhava kA AyuSyabandha karate haiM / 680. Au-teu-vAu-vaNapphaikAiyANaM beiMdiya-teiMdiya-caridiyANa vi evaM ceva / [680] apkAyika, tejaskAyika, vAyakAyika aura vanaspatikAyikoM tathA dvIndriya-trIndriyacaturindriyoM (ke pArabhavika-AyuSyabandha) kA kathana bhI isI prakAra (karanA caahie)| 681. paMceMdiyatirikkhajoNiyA NaM bhaMte ! katibhAgAvasesAuyA parabhaviyAuyaM pakareMti ? goyamA! paMceMdiyatirikkhajoNiyA vihA pannattA / taM jahA-saMkhejjavAsAuyA ya prasaMkhejjavAsAuyA ya / tattha NaM je te asaMkhejjavAsAuyA te niyamA chammAsAvasesAuyA paramaviyAuyaM pakareMti / tattha NaM je te saMkhejjavAsAuyA te duvihA pnnnntaa| taM jahA--sovakkamAuyA ya niruvakkamAuyA ya / tattha NaM je te niruvakkamAuyA te NiyamA tibhAgAvasesAuyA parabhaviyAuyaM pakareMti / tattha NaM je te sovakkamAuyA te NaM siya tibhAge parabhaviyAuyaM pakareMti, siya tibhAgatibhAge ya parabhaviyAuyaM pakareMti, siya timAgatibhAgatibhAgAvasesAuyA parabhaviyAuyaM pakareMti / [681 pra.] bhagavan ! paMcendriya tiryaJcayonika, AyuSya kA kitanA bhAga zeSa rahane para parabhava kI Ayu kA bandha karate haiM ? [681 u.] gautama ! paMcendriya tiryaJcayonika do prakAra ke kahe gae haiN| ve isa prakAra(1) saMkhyAtavarSAyuSka aura (2) asaMkhyAtavarSAyuSka / unameM se jo asaMkhyAta varSa kI Ayu vAle haiM, ve niyama se chaha mAsa Aya zeSa rahate parabhava kA prAyaSyabandha kara lete haiM aura jo i. kI Ayu vAle haiM, ve do prakAra ke kahe gae haiN| ve isa prakAra haiM-(1) sopakrama aAyu vAle aura (2) nirupakrama Ayu vaale| inameM jo nirupakrama prAya vAle haiM, ve niyamataH Ayu kA tIsarA bhAga zeSa rahane para parabhava kA AyuSyabandha karate haiN| jo sopakrama Ayu vAle haiM, ve kadAcit AyuSya kA tIsarA bhAga zeSa rahate pArabhavika AyuSyabandha karate haiM, kadAcit Ayu ke tIsare bhAga kA tIsarA bhAga zeSa rahate parabhava kA AyuSyabandha karate haiM aura kadAcit Ayu ke tIsare bhAga ke tIsare bhAga kA tIsarA bhAga zeSa rahate pArabhavika Ayubandha karate haiN| 682. evaM maNasA vi| [682] manuSyoM kA (pArabhavika AyuSyabandha-sambandhI kathana bhI) isI prakAra (karanA caahie|) 683. vANamaMtara-joisiya-vemANiyA jahA neraiyA / dAraM 7 // [683] vANavyantara, jyotiSka aura vaimAnikoM (ke parabhava kA AyuSyabandha) nairayikoM ke (pArabhavika AyuSyabandha ke) samAna (chaha mAsa zeSa rahane para) kahanA caahie| saptama pArabhavikAyuSyadvAra // 7 // vivecana-saptama pArabhavikAyuSyadvAra : cAturgatika jIvoM ko pArabhavika prAyuSyabandha-sambandhI tavarSa Page #523 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 490 [ prajJApanAsUtra prarUpaNA tarakAdi cAroM gatiyoM ke jIvoM kI Ayu kA kitanA bhAga zeSa rahate parabhavasaMbaMdhI AyuSya bandha hotA hai ? isa viSaya meM prastuta sAta sUtroM (sU. 677 se 683 taka) meM prarUpaNA kI gaI hai| pArabhavikAyuSyadvAra kA tAtparya--vartamAna bhava meM nArakAdiparyAya vAle jIva apane vartamAna bhava sambandhI Ayu kA kitanA bhAga zeSa rahate athavA AyuSya kA kitanA bhAga bIta jAne para agale janma (AgAmI-parabhava) kI Ayu kA bandha karate haiM ? yahI batAnA isa dvAra kA Azaya hai| sopakrama aura nirupakrama kI vyAkhyA-~~jo Ayu upakramayukta ho, vaha sopakrama kahalAtI hai aura jo Ayu upakrama se prabhAvita na ho sake, vaha nirupakrama kahalAtI hai| Ayu kA vighAta karane vAle tIvra viSa. zastra. agni. jala Adi upakrama kahalAte haiN| ina upakramoM ke yoga se dIrghakAla meM dhIre-dhore bhogI jAne vAlI prAya bandhakAlIna sthiti se pahale (zIghra hI bhoga lI ja ina upakramoM ke nimitta se jo Ayu bIca meM hI TUTa jAtI hai, jisa prAya kA bhogakAla bandhakAlIna sthitimaryAdA se kama ho, use akAlamRtyu, sopakrama Ayu athavA apavartanIya Ayu bhI kahate haiM / jo Ayu bandhakAlIna sthiti ke pUrNa hone se pahale na bhogI jA sake, arthAt-jisakA bhogakAla bandhakAlIna sthitimaryAdA ke samAna ho, vaha nirupakrama yA anapavartanIya Ayu kahalAtI hai / aupapAtika (nAraka aura deva), caramazarIrI, uttamapuruSa aura asaMkhyAtavarSajIvI (manuSya-tiryaJca), ye anapavartanIya-nirupakrama Ayu vAle hote haiN| niSkarSa-nirupakramI jIvoM meM aupapAtika aura asaMkhyAtavarSajIvI anapavartanIya Aya vAle hote haiM / ve AyuSya ke 6 mAsa zeSa rahate AgAmI bhava kA AyuSyabandha karate haiM, jaise--nairayika, saba prakAra ke deva aura asaMkhyAtavarSajIvI manuSya-tiryaJca / pRthvIkAyikA di se lekara manuSyoM taka donoM hI prakAra kI Ayu vAle hote haiN| inameM jo nirupakrama Ayu vAle hote haiM, ve Ayu (sthiti) ke do bhAga vyatIta ho jAne para aura tIsarA bhAga zeSa rahane para AgAmI bhava kA AyuSya bAMdhate haiM, kintu jo sopakrama Ayu vAle haiM, ve kadAcit vartamAna Ayu kA tIsarA bhAga zeSa rahane para parabhava kI pAyu kA bandha karate haiM, kintu yaha niyama nahIM hai ki ve tIsarA bhAga zeSa rahate parabhava kA AyuSyabandha kara hI leN| ataeva jo jIva usa samaya prAyubandha nahIM karate, ve avaziSTa tIsare bhAga ke tIna bhAgoM meM se do bhAga vyatIta ho jAne para aura eka bhAga zeSa rahane para Aya kA bandha karate haiN| kadAcita isa tIsare bhAga meM bhI pArabhavika Ayu kA bandha na huA to zeSa Ayu kA tIsarA bhAga zeSa rahate Ayu kA bandha karate haiM / arthAt Ayu ke tIsare bhAga ke tIsare bhAga ke tIsare bhAga meM AyuSyabandha karate haiM / koI-koI vidvAn isakA artha yoM karate haiM ki kabhI Ayu kA nauvAM bhAga zeSa rahane para athavA kabhI prAyu kA sattAIsavAM bhAga zeSa rahane para sopakrama Ayu vAle jIva AgAmI bhava kA AyuSya bAMdhate haiN| 1. (ka) prajJApanAsUtra, prameyabodhinI TIkA bhA. 2, pR. 1142-1143 (kha) tattvArthasUtra (vivecana, paM. sukhalAlajI, navasaMskaraNa) 'propapAtikacaramadehottamapuruSA'saMkhyeyavarSAyuSo'napavAyuSaH / ' 2.25 -tattvArthasUtra a. 2, sU. 52 para vivecana / pR. 79-80 (ga) zrI pannavaNAsUtra ke thokar3e, prathama bhAga, pR. 150 (gha) 'kabhI-kabhI apanI Ayu ke 27 veM bhAga kA tIsarA bhAga yAnI 81 vAM bhAga zeSa rahane para, kabhI 81 veM bhAga kA tIsarA bhAga yAnI 243 vAM bhAga aura kabhI 243 3 bhAga kA tIsarA bhAga yAnI 729 vAM bhAga zeSa rahane para yAvat antamuhUrta zeSa rahane para parabhava kI Ayu bAMdhate haiN|' -kinhIM prAcAryoM kA mata - zrI pannavaNAsUtra ke thokar3e, prathamabhAga 1. 150, prajJApanA pra. bo. TIkA bhA. 2, pR. 1144-45 Page #524 -------------------------------------------------------------------------- ________________ chaThA vyutkrAntipada ] [491 aSTama AkarSadvAra : sarvajIvoM ke SaDvidha AyuSyabandha, unake AkarSoM kI saMkhyA aura alpabahutva 684. katividhe gaM bhaMte ! pAuyabaMdhe paNate? ____ goyamA ! chavidhe pAuyabaMdhe paNNatte / taM jahA--jAtiNAmaNihattAue 1 gainAmanihattAue 2 ThitInAmanihattAue 3 progAhaNANAmaNihattAue 4 padesaNAmaNihattAue 5 aNubhAvaNAmaNihattAue 6 / [684 pra.] bhagavan ! AyuSya kA bandha kitane prakAra kA kahA hai ? [684 u.] gautama! AyuSyabandha chaha prakAra kA kahA gayA hai| vaha isa prakAra hai(1) jAtinAmanidhattAyu, (2) gatinAmanidhattAyu, (3) sthitinAmanidhattAyu, (4) avagAhanAnAmanidhattAyu, (5) pradezanAmanidhattAyu aura (6) anubhAvanAmanidhattAyu / 685. neraiyANaM bhaMte ! kativihe pAuyabaMdhe paNNate ? goyamA ! chabbihe pAuyabaMdhe paNNatte / taM jahA-jAtinAmanihattAue 1 gatiNAmanihattAue 2 ThitINAmaNihattAue 3 progAhaNAnAmanihattAue 4 padesaNAmanihattAue 5 praNabhAvanAmanihattAue 6 / [685 pra.] bhagavan ! nairayikoM kA AyuSyabandha kitane prakAra kA kahA hai ? [685 u.] gautama ! (nai rayikoM kA) AyuSyabandha chaha prakAra kA kahA gayA hai| vaha isa prakAra-(1) jAtinAmanidhattAyu, (2) gatinAmanidhattAyu, (3) sthitinAmanidhattAyu, (4) avagAhanAnAmanidhattAyu, (5) pradezanAmanidhattAyu aura (6) anubhAvanAmanidhattAyu / 686. evaM jAva vemANiyANaM / [686] isI prakAra (mAge asurakumAroM se lekara) yAvat vaimAnikoM taka ke zrAyuSyabandha kI prarUpaNA samajhanI caahie| 687. jIvA NaM bhaMte ! jAtiNAmaNihattAuyaM katihi Agarisehi pakareMti ? goyamA ! jahaNNaNaM ekkeNa vA dohi vA tIhiM bA, ukkoseNaM ahi / [687 pra.] bhagavan ! jIva jAtinAmanidhattAyu ko kitane AkarSoM se bAMdhate haiM ? [687 u.] gautama ! (jIva jAtinAmanidhattAyu ko) jaghanya eka, do yA tIna athavA utkRSTa ATha AkarSoM se (bAMdhate haiN|) 688. neraiyA NaM bhaMte ! jAinAmanihattAuyaM katihiM prAgarisehi pakareMti ? goyamA ! jahaNaNaM ekkeNa vA dohi vA tIhiM vA, ukkoseNaM pradahi / [688 pra.] bhagavan ! nAraka jAtinAmanidhattAyu ko kitane prAkarSoM se bAMdhate haiM ? Page #525 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 492 1 [prajJApanAsUtra [688 u.] gautama ! (nAraka jAtinAmanidhattAyu ko) jaghanya eka, do yA tIna, athavA utkRSTa ATha AkarSoM se bAMdhate haiM / 686. evaM jAva vemANiyA / [686] isI prakAra (Age asurakumAroM se lekara) yAvat vaimAnika taka (ke jAtinAmanidhattAyu kI AkarSa-saMkhyA kA kathana karanA cAhie / ) 660. evaM gatiNAmaNihattAue vi ThitINAmanihattAue vi ogAhaNANAmanihattAue vi padesaNAmanihattAue vi aNubhAvaNAmanihattAue vi| [690] isI prakAra (samasta jIva) gatinAmanidhattAyu, sthitinAmanidhattAyu, avagAhanAnAmanidhattAyu, pradezanAmanidhattAyu aura anubhAvanAmanidhattAyu kA (bandha) bhI jaghanya eka, do yA tIna athavA utkRSTa ATha aAkarSoM se karate haiN| 661. etesi NaM bhaMte ! jIvANaM jAtinAmanihattAuyaM jahaNeNaM ekkeNa vA dohiM vA tohi vA ukkoseNaM ahiM prAgarisehiM pakaremANANaM katare katarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA? goyamA ! samvatthovA jIvA jAtiNAmaNihattAuyaM ahiM prAgarisehiM pakaremANA, sattahiM prAgarisehi pakaremANA saMkhejjaguNA, chahi prAgarisehiM pakaremANA saMkhejjaguNA, evaM paMcarcAha saMkhejjaguNA, cauhiM saMkhejjaguNA, tihi saMkhejjaguNA, dohiM saMkhejjaguNA, egeNaM AgariseNaM pagaremANA saMkhejjaguNA / [691 pra.] bhagavan ! ina jIvoM meM jaghanya eka, do aura tIna, athavA utkRSTa ATha AkarSoM se bandha karane vAloM meM kauna kinase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? [661 u.] gautama ! sabase kama jIva jAtinAmanidhattAyu ko ATha AkarSoM se bAMdhane vAle haiM, sAta AkarSoM se bAMdhane vAle (inase) saMkhyAtaguNe haiM, chaha AkarSoM se bAMdhane vAle (inase) saMkhyAtaguNe haiM, isI prakAra pAMca (AkarSoM se bAMdhane vAle inase) saMkhyAtaguNe haiM, cAra (AkarSoM se bAMdhane vAle inase) saMkhyAtaguNe haiM, tIna (AkarSoM se bAMdhane vAle, inase) saMkhyAtaguNe haiM, do (AkarSoM se bAMdhane vAle, inase) saMkhyAtaguNe haiM aura eka AkarSa se bAMdhane vAle, (inase bhI) saMkhyAtaguNe haiM / 662. evaM eteNaM abhilAveNaM jAva aNubhAvanihattAuyaM / evaM ete cha ppi ya appAbahudaMDagA jIvAdIyA mANiyanyA / daarN8|| ||pnnnnvnnaae bhagavaIe chaTheM vakkaMtipayaM samattaM / [692] isI prakAra isa abhilApa se (aisA hI alpabahutva kA kathana) gatinAmanidhattAyu, sthitinAmanidhattAyu, avagAhanAnAmanidhattAyu, pradezanAmanidhattAyu aura yAvat anubhAvanAmanidhattAyu ko bAMdhane vAloM kA (jAna lenA cAhie / ) isa prakAra ye chahoM hI alpabahutvasambandhI daNDaka jIva se prArambha karake kahane cAhie / -AThavAM AkarSadvAra // 8 // Page #526 -------------------------------------------------------------------------- ________________ chaThA vyutkrAntipada | / 493 vivecana-pAThavAM prAkarSadvAra : sabhI jIvoM ke chaha prakAra ke prAyuSyabandha, unake prAkarSoM kI saMkhyA aura alpabahutva-prastuta aSTamadvAra meM nau sUtroM (sU. 684 se 692 taka) dvArA tIna tathya prastuta kiye gae haiM 1. jIvasAmAnya ke tathA nArakoM se vaimAnikoM taka kA chaha prakAra kA AyuSyabandha / 2. jIvasAmAnya tathA nArakAdi vaimAnikaparyanta jIvoM dvArA jAtinAmanidhattAyu Adi chahoM kA jaghanya eka, do yA tIna tathA utkRSTa pATha AkarSoM se bandha kI prruupnnaa| 3. jAtinAmanidhattAyu Adi pratyeka prAyu ko jaghanya-utkRSTa AkarSoM se bAMdhane vAle jIvoM kA alpbhutv| AyuSyabandha ke chaha prakAroM kA svarUpa-(1) jAtinAmanidhattAyu-jainadRSTi se ekendriyAdirUpa pAMca prakAra kI jAtiyAM haiN| ve nAmakarma kI uttaraprakRtivizeSa rUpa hai, usa 'jAtinAma' ke sAtha nidhatta arthAt-niSikta jo Ayu ho, vaha 'jAtinAmanidhattAyu' hai| 'niSeka' kahate haiM-karmapudgaloM ke anubhava karane ke lie racanAvizeSa ko| vaha racanA isa prakAra kI hotI hai-apane abAdhAkAla ko chor3akara (kyoMki abAdhAkAla meM karmapudgaloM kA anubhava nahIM hotA, isalie usameM karmadalikoM kI racanA nahIM hotI / ) prathama-jaghanya antarmuhUrtarUpa sthiti meM bahutara dravya hotA hai| eka AkarSa meM grahaNa kiye hue karmadalikoM meM bahuta-se jaghanya sthiti vAle hI hote haiN| zeSa eka samaya prAdi se adhika antamuhartAdi sthiti meM vizeSa hIna (kama) dravya hotA hai, evaM yAvat utkRSTa sthiti meM utkRSTata: (vizeSahIna arthAt-sarvahIna sabase kama) dalika hote haiN| (2) gatinAmanidhattAyugatiyAM cAra haiM-narakagati, tiryaMcagati, manuSyagati aura devagati / gatirUpa nAmakarma 'gatinAma' hai| unake sAtha nidhatta (niSikta) Ayu 'gatinAmanidhattAyu' kahalAtI hai / (3) sthitinAmanidhattAyu-usa-usa bhava meM (AyuSyabala se) sthita rahanA sthiti hai / sthitipradhAna nAma (nAmakarma) sthitinAma hai / usake sAtha nidhatta Ayu 'sthitinAmanidhattAyu' hai| jo jisa bhava meM udayaprApta rahatA hai, vaha sthitinAma hai; jo ki gati, jAti tathA pAMca zarIroM se bhinna hai| (4) avagAhanAnAmanidhattAyu-jisameM jIva avagAhana kare, use avagAhanA kahate hai| audArikAdi zarIra, unakA nirmANa karane vAlA audArikAdi zarIranAmakarma-avagAhanAnAma hai / usake sAtha nidhatta Ayu 'avagAhanAnAmanidhattAyu' kahalAtI hai| (5) pradezanAmanidhattAyu-pradeza kahate haiM-karmaparamANuoM ko / ve pradeza saMkrama se bhI bhoge jAne vAle grahaNa kiye jAte haiM / una (pradezoM) kI pradhAnatA vAlA nAma (nAmakarma) pradezanAma kahalAtA hai / tAtparya yaha hai ki jo jisa bhava meM pradeza se vipAkodaya ke vinA hI bhogA (anubhava kiyA jAtA hai, vaha pradezanAma kahalAtA hai / ukta pradezanAma ke sAtha nidhatta aAyu ko 'pradezanAmanidhattAyu' kahate haiN| (6) anubhAvanAmanidhattAyu-anubhAva kahate haiM-vipAka ko / yahA~ prakarSa avasthA ko prApta vipAka hI grahaNa kiyA jAtA hai / usa anubhAva-vipAka kI pradhAnatA vAlA nAma (nAmakarma) 'anubhAvanAma' kaha halAtA hai| tAtparya yaha hai ki jisa bhava meM jo tIvra vipAka vAlA nAmakarma bhogA jAtA hai, vaha anubhAvanAma kahalAtA hai| jaise-narakAya meM azubha varNa, gandha, rasa, sparza, upaghAta, duHsvara, anAdeya, ayaza:kIrti Adi nAmakarma haiN| ataH anubhAvanAma ke sAtha nidhatta Ayu 'anubhAvanAmanidhattAyu' kahalAtI hai| prastuta meM Ayukarma kI pradhAnatA prakaTa karane ke lie jAti, gati, sthiti, avagAhanA nAmakarma Page #527 -------------------------------------------------------------------------- ________________ (prajApanAsUtra Adi ko Ayu ke vizeSaNa ke rUpa meM kahA hai / nAraka Adi kI Ayu kA udaya hone para hI jAti Adi nAmakarmoM kA udaya hotA hai / anyathA nahIM, prataeva Ayu kI hI yahA~ pradhAnatA hai|' AkarSa kA svarUpa-AkarSa kahate haiM--vizeSa prakAra ke prayatna se jIva dvArA hone vAle karmapudgaloM ke upAdAna--grahaNa ko / prastuta sUtroM (sU. 687 se 690 taka) meM isa viSaya kI carcA kI gaI hai ki jIvasAmAnya tathA nAraka se lekara vaimAnika taka kitane AkarSoM yAnI prayatnavizeSoM se jAtinAmanidhattAyu Adi SaDvidha AyuSyakarma-pudgaloM kA grahaNa, bandha karane hetu, karate haiM ? udAharaNArtha-jaise-kaI gAyeM eka hI ghUTa meM paryApta jala pI letI haiM, kaI bhaya ke kAraNa ruka-ruka kara do, tIna yA cAra athavA sAta-ATha ghaMToM meM jala pItI haiN| usI prakAra kaI jIva una-una jAtinAma Adi se nidhatta Ayukarma ke (bandhahetu) pudgaloM kA tIna adhyavasAyavaza eka hI manda AkarSa meM grahaNa kara lete haiM, dUsare do yA tIna mandatara AkarSoM meM yA cAra yA pAMca mandatama aAkarSoM meM yA phira chaha, sAta yA ATha atyanta mandatama AkarSoM meM grahaNa karate haiM / yahA~ yaha bAta dhyAna meM rakhanI cAhie ki prAya ke sAtha bandhane vAle jAti Adi nAmoM (nAmakoM) meM hI AkarSa kA niyama hai ; zeSa kAla meM nhiiN| kaI prakRtiyA~ 'dhra vabandhinI' hotI haiM aura kaI 'parAvartamAna' hotI haiM / unakA bahuta kAla taka bandha sambhava hone se unameM AkarSoM kA niyama nahIM hai| AkarSa karane vAle jIvoM kA tAratamya-bandha ke hetu AyuSyakarmapudgaloM kA grahaNa adhika-seadhika pATha AkarSoM meM karane vAle jIva sabase kama haiM, unase kramaza: kama AkarSa karane vAle jIva uttarottara saMkhyAtaguNe adhika haiM, sabase adhika jIva eka AkarSa karane vAle haiN| // prajJApanAsUtraH chaThA vyutkrAntipada samApta / 2. prajJApanA. malaya. vRtti, patrAMka 218 1. prajJApanA. malaya. vRtti, patrAMka 217-218 3. paNNavaNAsuttaM bhA. 2, chaThe pada kI prastAvanA, pR. 74 Page #528 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sattamaM ussAsapayaM (saptama ucchvAsapada) prAthamika * prajJApanAsUtra ke saptama 'ucchvAsapada' meM siddha jIvoM ke sivAya samasta saMsArI jIvoM ke zvAsocchvAsa ke virahakAla kI carcA hai / jIvanadhAraNa ke lie pratyeka prANI ko zvAsocchvAsa kI AvazyakatA hai| cAhe vaha muni ho, cakravartI ho, rAjA ho athavA kisI bhI prakAra kA deva ho, nAraka ho athavA ekendriya se lekara tiryaJcapaMcendriya taka kisI bhI jAti kA prANI ho / isalie zvAsocchvAsarUpa prANa kA atyanta mahattva hai aura yaha 'jIvatattva' se vizeSarUpa se sambandhita hai| isa kAraNa zAstrakAra ne isa pada kI racanA karake pratyeka prakAra ke jIva ke zvAsocchvAsa ke virahakAla ko prarUpaNA kI hai| isa pada ke pratyeka sUtra ke mUlapATha meM 'prANamaMti vA pANamaMti vA UsasaMti vA nIsasaMti vA yoM cAra kriyApada haiM / vRttikAra prAcArya malayagiri 'prANamaMti' aura 'UsasaMti' ko tathA 'pANamaMti' aura 'nosasaMti' ko ekArthaka mAnate haiM, parantu unhoMne anya AcAryoM kA mata bhI diyA hai| usake anusAra prathama ke do kriyApadoM ko bAhA zvAsocchvAsa kriyA ke artha meM mAnA gayA hai / * prastuta pada meM sarvaprathama nairayikoM ke ucchavAsani:zvAsa-virahakAla kI, tatpazcAt dasa bhavana pati devoM, pRthvIkAyikAdi pAMca eke ndriyoM, dvi-tri-caturindriyoM tathA paMcendriya tiryaJcoM, manuSyoM ke zvAsocchvAsa-virahakAla kI carcA kI hai| anta meM vANavyanta roM, jyotiSkoM, saudharmAdi vaimAnikoM evaM nau graiveyakoM tathA pAMca anuttaravimAnavAsI devoM ke ucchvAsa-niHzvAsa viraha kAla kI pathak-pRthak prarUpaNA kI hai|' * samasta saMsArI jIvoM ke ucchavAsa-niHzvAsa-virahakAla kI isa prarUpaNA para se eka bAta spaSTa phalita hotI hai, jisa kI ora vRttikAra ne dhyAna khIMcA hai| vaha yaha ki jo jIva jitane adhika duHkhI hote haiM, una jIvoM ko zvAsocchvAsakriyA utano hI adhika aura zIghra calatI hai aura atyanta du:khI jIvoM ke to yaha kriyA satata avirata rUpa se calA karatI hai| jo jIva jitane-jitane adhika, adhikatara yA adhikatama sukhI hote haiM, unakI zvAsocchavAsa kriyA uttarottara dera se calatI hai| arthAt unakA zvAsoccha vAsa-virahakAla utanA hI adhika, adhikatara aura adhikatama hai; kyoMki zvAsocchvAsa kriyA apane Apa meM duHkharUpa hai, yaha bAta svAnubhava se bhI siddha hai, zAstrasathita bhI hai| 1. (ka) prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 220-221 (kha) paNavaNAsuttaM (mUlapATha) bhA. 1, pR. 184 se 187 tk| 2. (ka) prajJApanAsUtra ma. vRtti, patrAMka 220 (kha) paNNavaNAsuttaM (pariziSTa prastAvanAtmaka) bhA. 2, pR. 75 Page #529 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sattamaM ussAsapayaM saptama ucchvAsapada 663. neraiyA NaM bhaMte ! kevatikAlassa prANamaMti vA pANamaMti vA UsasaMti vA nIsasaMti vA? goyamA ! satataM saMtayAmeva prANamaMti vA pANamaMti vA UsasaMti vA nIsasaMti vA / . [693 pra.] bhagavan ! nairayika kitane kAla se antaHsphurita ucchvAsa aura niHzvAsa lete haiM tathA bAhyasphurita ucchvAsa (U~cA zvAsa) aura niHzvAsa (nIcA zvAsa) lete haiM ? (athavA ucchvAsa arthAt zvAsa lete aura niHzvAsa arthAt zvAsa chor3ate haiN|) [693 u.] gautama ! ve satata sadaiva nirantara antaHsphurita ucchvAsa-niHzvAsa evaM bAhyasphurita uccha bAsa-ni:zvAsa lete rahate haiN| 664. asurakumArA NaM bhaMte ! kevatikAlassa prANamaMti vA pANamaMti vA UsasaMti vA nIsasaMtivA? __ goyamA ! jahaNNeNa sattaNhaM thovANaM, ukkoseNaM sAtiregassa pakkhassa vA prANamaMti vA jAva nIsasaMti vaa| [694 pra.] bhagavan ! asurakumAra deva kitane kAla se (antaHsphurita) ucchvAsa aura niHzvAsa lete haiM tathA bAhyasphurita ucchvAsa-niHzvAsa kriyA karate haiM ? [694 u.] gautama ! ve jaghanyataH sAta stoka meM aura utkRSTataH sAtireka eka pakSa meM (antaHsphurita) uccha vAsa aura niHzvAsa lete haiM tathA (bAhya) ucchvAsa evaM niHzvAsa lete haiN| 695. NAgakumArA NaM bhaMte ! kevatikAlassa prANamaMti vA pANamaMti vA UsasaMti vA nosasaMti vA? . goyamA ! jahaNNeNaM sattaNhaM thovANaM, ukkoseNaM muhattapuhuttassa / [695 pra.] bhagavan ! nAgakumAra kitane kAla se (antaHsphurita) ucchvAsa aura niHzvAsa lete haiM tathA (bAhya) ucchvAsa aura niHzvAsa lete haiM ? [695 u.] gautama ! ve jaghanya sAta stoka meM aura utkRSTataH muhartapRthaktva meM (antaHsphurita) ucchvAsa aura nizvAsa lete haiM tathA (bAhya) ucchvAsa evaM niHzvAsa lete haiN| 666. evaM jAva thaNiyakumArANaM / [696 pra.] isI prakAra yAvat stanitakumAra taka ke ucchvAsa-niHzvAsa ke viSaya meM samajha lenA caahie| Page #530 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saptama ucchvAsapada ] iyANaM bhaMte ! kevatikAlassa prANamaMti vA pANamaMti vA jAvanIsasaMti vA? goyamA ! vemAyAe prANamaMti vA jAva nIsasaMti vA / [667 pra.] bhagavan ! pRthvIkAyika jIva kitane kAla se (antaHsphurita) zvAsocchvAsa lete haiM evaM (bAhya) ucchvAsa tathA niHzvAsa lete haiM ? [697 u.] gautama ! (pRthvIkAyika jIva) vimAtrA (aniyata kAla) se (antaHsphurita) zvAsocchvAsa lete haiM evaM (bAhya) ucchvAsa tathA niHzvAsa lete haiM / 668. evaM jAva msaa| [698} isI prakAra (apkAyika se lekara) yAvat manuSyoM taka (ke Antarika evaM bAhya zvAsocchvAsa ke viSaya meM jAnanA cAhie / ) 666. vANamaMtarA jahA gAgakumArA / [699) vANavyantara devoM ke (pAntarika evaM bAhya ucchavAsa aura niHzvAsa ke viSaya meM) nAgakumAroM ke (ucchvAsa-niHzvAsa) ke samAna (kahanA cAhie / ) 700. joisiyA NaM bhaMte ! kevatikAlassa prANamaMti vA pANamaMti vA jAva nIsasaMti vA? goyamA ! jahaNNeNaM muhattapuhuttassa, ukkoseNaM vi muhattapuhuttassa jAva nIsasaMti vA / [700 pra. bhagavan ! jyotiSka (antaHsphurita) ucchvAsa-niHzvAsa evaM (bAhya) zvAsocchvAsa kitane kAla se lete haiM ? [700 u.] gautama ! (ve) jaghanyataH muhartapRthaktva aura utkRSTataH bhI muhUrtapRthaktva se (Antarika aura bAhya) ucchvAsa aura niHzvAsa lete haiM / 701. vemANiyA NaM bhaMte ! kevaikAlassa prANamaMti vA jAva nIsasaMti kA? goyamA ! jahaNaNaM muhattapuhuttassa, ukkoseNaM tettIsAe pakkhANaM jAva nIsasaMti vA / 1701 pra.] bhagavan ! vaimAnika deva kitane kAla se (antaHsphurita) ucchvAsa aura niHzvAsa lete haiM tathA (bAhya) ucchvAsa evaM niHzvAsa lete haiM ? [701 u.] gautama ! (ve) jaghanyataH muhUrtapRthaktva meM aura utkRSTata: tetIsa pakSa meM (Antarika evaM bAhya) ucchvAsa tathA niHzvAsa lete haiM / 702. sohammagadevA gaM bhaMte ! kevaikAlassa prANamaMti vA jAva nIsasaMti vaa| goyamA ! jahaNNeNaM muhattapuhuttassa, ukkoseNaM dohaM pakkhANaM jAva nIsasaMti vA / [702 pra.] bhagavan ! saudharmakalpa ke deva kitane kAla se (antaHsphurita) ucchvAsa yAvat (bAhya) niHzvAsa lete haiM ? Jain Education international Page #531 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 498] [ prajJApanAsUtra [702 u.] gautama ! jaghanya muhUrtapRthaktva meM, utkRSTa do pakSoM meM (antaHsphurita) ucchvAsa yAvat (bAhya) niHzvAsa lete haiM / 703. IsANagadevA NaM bhaMte ! kevaikAlassa prANamaMti vA jAva nIsasaMti kA? goyamA ! jahaNaNaM sAtiregassa mahattapuhattassa, ukkoseNaM sAtiregANaM doNhaM pakkhANaM jAva nIsasaMti vaa| [703 pra.] bhagavan ! IzAnakalpa ke deva kitane kAla se (antaHsphurita) ucchvAsa yAvat (bAhya) niHzvAsa lete haiM ? [703 u.] gautama ! (ve) jaghanyataH sAtireka (kucha adhika) muhUrttapRthaktva meM aura utkRSTataH sAtireka (kucha adhika) do pakSoM meM (antaHsphurita) ucchvAsa yAvat (bAhya) niHzvAsa lete haiN| 704. saNaMkumAradevA NaM bhaMte ! kevatikAlassa ANamaMti vA jAva nIsasaMti vA ? goyamA ! jahaNeNaM doNhaM pakkhANaM jAva NIsasaMti vA, ukkoseNaM sattaNhaM pakkhANaM jAva nIsasaMti vaa| [704 pra.] bhagavan ! sanatkumAra deva kitane kAla se (antaHsphurita) ucchvAsa yAvat (bAhya) niHzvAsa lete haiM ? [704 u.] gautama ! ve jaghanyataH do pakSa meM (antaHsphurita) ucchvAsa yAvat (bAhya) niHzvAsa lete haiM aura utkRSTata: sAta pakSoM meM (antaHsphurita) ucchvAsa yAvat (bAhya) niHzvAsa lete haiN| 705. mAhiMdagadevA NaM bhaMte ! kevatikAlassa prANamaMti vA jAva nosasaMti vA ? goyamA ! jahaNaNaM sAtiregANaM doNhaM pakkhANaM jAva nosasaMti vA, ukkoseNaM sAtiregANaM sattaNhaM pakkhANaM jAva nIsasaMti vA / 705 pra.] bhagavan ! mAhendrakalpa ke deva kitane kAla se (antaHsphurita) ucchvAsa yAvat (bAhya) niHzvAsa lete haiM ? 705 u.] gautama ! (ve) jaghanyata: sAtireka (kucha adhika) do pakSoM meM aura utkRSTataH sAtireka (kucha adhika) sAta pakSoM meM (antaHsphurita) ucchvAsa yAvat (bAhya) niHzvAsa lete haiM / 706. baMbhalogadevA gaM bhaMte ! kevatikAlassa prANamaMti vA jAva nosasaMti vA ? goyamA ! jahaNNeNaM sattaNhaM pakkhANaM jAva nIsasaMti vA, ukkoseNaM dasahaM pakkhANaM jAva nIsasaMti vaa| [706 pra.] bhagavan ! brahmalokakalpa ke deva kitane kAla se (antaHsphurita) ucchvAsa yAvat (bAhya) niHzvAsa lete haiM ? [706 u.] gautama ! (ve) jaghanyataH sAta pakSoM meM aura utkRSTataH dasa pakSoM meM (antaHsphurita) ucchvAsa yAvat (bAhya) niHzvAsa lete haiN| Page #532 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saptama ucchvAsapada] 707. laMtagadevA NaM bhaMte ! kevatikAlassa prANamaMti vA jAva nIsasaMti vA? goyamA ! jahaNaNaM dasavha pavakhANaM jAva nIsasaMti vA, ukkoseNaM coddasaNhaM pakkhANaM jAva nIsasaMti vaa| [707 pra.] bhagavan ! lAntakakalpa ke deva kitane kAla se (antaHsphurita) ucchvAsa yAvat (bAhyasphurita) niHzvAsa lete haiM ? [707 u.] gautama ! (ve) jaghanya dasa pakSoM meM aura utkRSTa caudaha pakSoM meM (anta:sphurita) ucchvAsa yAvat (bAhya) niHzvAsa lete haiM / 708. mahAsukkadevA NaM bhaMte ! ketikAlassa prANamaMti vA jAva nIsasaMti vA ? goyamA ! jahaNNeNaM coddasaNhaM pakkhANaM jAva nIsasaMti vA, ukkoseNaM sattarasaNhaM pakkhANaM jAvanIsasaMti vaa| [708 pra.] bhagavan ! mahAzukrakalpa ke deva kitane kAla se (antaHsphurita) ucchvAsa yAvat (bAhyasphurita) niHzvAsa lete haiM ? [708 u.] gautama ! (be) jaghanyataH caudaha pakSoM meM aura utkRSTataH satraha pakSoM meM (antaHsphurita) ucchvAsa yAvan (bAhyasphurita) niHzvAsa lete haiM / 706. sahassAragadevA NaM bhaMte ! kevatikAlassa prANamaMti vA jAva nIsasaMti vA ? goyamA ! jahaNNeNaM sattarasaNhaM pakkhANaM jAva nIsasaMti vA, ukkoseNaM aTThArasaNhaM pakkhANaM jAva nIsasaMti vaa| [709 pra.] bhagavan ! sahasrArakalpa ke deva kitane kAla se (antaHsphurita) ucchvAsa yAvat (bAhyasphurita) ni:zvAsa lete haiM ? [709 u. gautama ! (ve) jaghanya satraha pakSoM meM aura utkRSTa aThAraha pakSoM meM (antaHsphurita) ucchvAsa yAvat (bAhyasphurita) niHzvAsa lete haiN| 710. prANayadevA gaM bhaMte ! kevatikAlassa jAva nosasaMti vA ? goyamA ! jahaNNeNaM aTThArasaNhaM pakkhANaM jAva nosasaMti vA, ukkoseNaM ekkUNavIsAe pakkhANaM jAva nIsasaMti vA / [710 pra. bhagavan ! prAnatakalpa ke deva kitane kAla se (antaHsphurita) ucchvAsa yAvat (bAhyasphurita) ni:zvAsa lete haiM ? [710 u.] gautama ! (ve) jaghanya aThAraha pakSoM meM aura utkRSTa unnIsa pakSoM meM (anta:sphurita) ucchvAsa yAvat (bAhyasphurita) niHzvAsa lete haiM / 711. pANayadevA NaM bhaMte ! kevatikAlassa jAva nIsasaMti vA ? goyamA ! jahaNaNaM egUNavIsAe pakkhANaM jAva nIsasaMti vA, ukkoseNaM vIsAe pakkhANaM jAba nIsasaMti vaa| Page #533 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 500 | prajJApanAsUtra ___ [711 pra.] bhagavan ! prANatakalpa ke deva kitane kAla se (antaHsphurita) ucchvAsa yAvat (bAhyasphurita) niHzvAsa lete haiM ? [711 u.] gautama ! (ve) jaghanyataH unnIsa pakSoM meM aura utkRSTataH bIsa pakSoM meM (antaHsphurita) ucchvAsa yAvat (bAhyasphurita) niHzvAsa lete haiM / 712. pAraNadevA NaM bhaMte ! ketikAlassa jAva nIsasaMti vA ? goyamA ! jahaNaNaM vIsAe pakkhANaM jAva nIsasaMti vA, ukkoseNaM egavIsAe pakkhANaM jAva nIsasaMti vA / [712 pra.] bhagavan ! pAraNakalpa ke deva kitane kAla se (antaHsphurita) ucchvAsa yAvat (bAyasphurita) niHzvAsa lete haiM ? [712 u.] gautama ! (ve) jaghanyataH bIsa pakSoM meM aura utkRSTata: ikkIsa pakSoM meM (antaHsphurita) ucchvAsa yAvat (bAhyasphurita) niHzvAsa lete haiN| 713. accayadevA NaM bhaMte ! ketikAlassa jAva nosasaMti vA ? goyamA ! jahaNNeNaM ekkavIsAe pakkhANaM jAva nIsasaMti vA, ukkoseNaM bAvIsAe pavakhANaM jAva nIsasaMti vaa| [713 pra.] bhagavan ! acyutakalpa ke deva kitane kAla se (antaHsphurita) ucchvAsa yAvat (bAhyasphurita) niHzvAsa lete haiM ? [713 u.] gautama ! (ve) jaghanyata: ikkIsa pakSoM meM aura utkRSTata: bAIsa pakSoM meM (antaHsphurita) ucchvAsa yAvat (bAhyasphurita) ni:zvAsa lete haiM / 714. heTrimahiTrimagevijjagadevA gaM bhaMte ! kevatikAlassa jAva nIsasaMti vA / goyamA ! jahanneNaM bAvIsAe pakkhANaM jAva nosasaMti thA, ukkoseNaM tevIsAe pakkhANaM jAva nIsasaMti vaa| [714 pra. bhagavan ! adhastana-adhastanauveyaka deva kitane kAla se (Antarika) ucchvAsa yAvat (bAhya) niHzvAsa lete haiM ? [714 u.] gautama ! (ve) jaghanyataH bAIsa pakSoM meM aura utkRSTataH teIsa pakSoM meM (antaHsphurita) ucchvAsa yAvat (bAhyasphurita) niHzvAsa lete haiM / 715. heTimamajhimagevejjagadevA gaM bhaMte ! kevatikAlassa jAva nIsasaMti vA ? goyamA ! jahaNNaNaM tevIsAe pakkhANaM jAva nosasaMti vA, ukkoseNaM cauvIsAe pakkhANaM jAva nosasaMti vaa| [715 u.] bhagavan ! adhastana-madhyamaveyaka deva kitane kAla se (Antarika) ucchvAsa yAvat (bAhya) niHzvAsa lete haiM ? Page #534 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saptama ucchvAsapada [501 [715 u.] gautama ! (ve) jaghanyataH teIsa pakSoM meM aura utkRSTataH cauvIsa pakSoM meM (anta:sphurita) ucchvAsa yAvat (bAhyasphurita) niHzvAsa lete haiN| 716. heTrimauvarimagevejjagA devA NaM bhaMte ! ketikAlassa jAva nIsasaMti vA ? goyamA ! jahaNNeNaM cauvIsAe pakkhANaM jAva nIsasaMti vA, ukkoseNaM paNuvIsAe pakkhANaM jAva nosasaMti vaa| [716 pra.] bhagavan ! adhastana-uparitana graiveyaka ke deva kitane kAla se (Antarika) ucchvAsa yAvat (bAhya) niHzvAsa lete haiM ? [716 u.] gautama ! (ve) jaghanyata: cauvIsa pakSoM meM aura utkRSTata: paccIsa pakSoM meM (antaHsphurita) ucchvAsa, yAvat (bAhyasphurita) ni:zvAsa lete haiM / 717. majjhimaheTimagevejjagA gaM bhaMte ! devA kevatikAlassa jAva nIsasaMti vA? goyamA ! jahaNaNaM paNavIsAe pakkhANaM jAva nIsasaMti vA, ukkoseNaM chavvIsAe pakkhANaM jAva nIsasaMti vaa| [717 pra.] bhagavan ! madhyama-adhastana veyaka deva kitane kAla se (Antarika) ucchvAsa yAvat (bAhya) niHzvAsa lete haiM ? [717 u.] gautama ! (ve) jaghanyataH paccIsa pakSoM meM aura utkRSTata: chavvIsa pakSoM meM (antaHsphurita) ucchvAsa yAvata (bAhyasphurita) niHzvAsa lete haiM / 718. majjhimamajhimagevejjagadevA gaM bhaMte ! kevalikAlassa jAva nIsasaMti vA ? goyamA ! jahaNeNaM chavvIsAe pakkhANaM jAva nosasaMti vA, ukkoseNaM sattAvIsAe pakkhANaM jAva nIsasaMti kaa| [718 pra.] bhagavan ! madhyama-madhyamaveyaka deva kitane kAla se (Antarika) ucchvAsa yAvat (bAhya) niHzvAsa lete haiM ? [718 u.] gautama ! (ve) jaghanyataH chabbIsa pakSoM meM aura utkRSTata: sattAIsa pakSoM meM (antaHsphurita) ucchvAsa yAvat (bAhyasphurita) niHzvAsa lete haiM / 716. majjhimAurimagevejjagA eM bhaMte ! devA kevatikAlassa jAva nIsasaMti vA ? goyamA ! jahaNaNaM sattAvIsAe pakkhANaM jAva nIsasaMti vA, ukkoseNaM aTThAvIsAe pakkhANaM jAvanIsasaMti vaa| [719 pra.] bhagavan ! madhyama-uparitanane veyaka deva kitane kAla se (pAntarika) ucchavAsa yAvat (bAhya) niHzvAsa lete haiM ? [719 u.] gautama ! (ve) jaghanyataH sattAIsa pakSoM meM aura utkRSTata: aTThAIsa pakSoM meM (antaHsphurita) ucchvAsa yAvat (bAhyasphurita) niHzvAsa lete haiN| Page #535 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 502] [ prajJApanAsUtra 720. uda vejjagANaM bhaMte ! devA kevatikAlassa jAvanImasaMtivA? goyamA ! jahaNNaNaM aTThAvIsAe pakkhANaM jAva nIsasaMti vA, ukkoseNaM egUNatIsAe pakkhANaM jAvaNIsasaMti vaa| [720 pra.] bhagavan ! uparitana-adhastana veyaka deva kitane kAla se (Antarika) ucchvAsa yAvat (bAhya) niHzvAsa lete haiM ? [720 u.] gautama ! (ve) jaghanyataH aTThAIsa pakSoM meM aura utkRSTataH unatIsa pakSoM meM (antaHsphurita) ucchvAsa yAvat (bAhya) niHzvAsa lete haiN| 721. urimajhimagevejjagA NaM bhaMte ! devA kevatikAlassa jAva nosasaMti kA ? goyamA ! jahaNNeNaM egaNatIsAe pakkhANaM jAva nosasaMti vA, ukkoseNaM tIsAe pakkhANaM jAva nIsati baa| [721 pra. bhagavan ! uparitana-madhyamagre veyaka deva kitane kAla se (pAntarika) ucchvAsa yAvat (bAhya) ni:zvAsa lete haiM ? [721 u.] gautama ! (ve) jaghanyata: unatIsa pakSoM meM aura utkRSTata: tIsa pakSoM meM (anta:sphurita) ucchvAsa yAvat (bAhyasphurita) ni:zvAsa lete haiM / 722. uvarimauvarimagevejjagA NaM bhaMte ! devA NaM kevatikAlassa jAva nIsasaMti vA? goyamA ! jahaNaNaM tosAe pakkhANaM jAva nosasaMti vA, ukkoseNaM ekkatosAe pakkhANaM jAva nIsasaMti vaa| [722 pra.] bhagavan ! uparitana-uparitana veyaka deva kitane kAla se (prAntarika) ucchvAsa yAvat (bAhya) niHzvAsa lete haiM ? [722 u.] gautama ! (ve) jaghanyata: tIsa pakSoM meM aura utkRSTataH ikatIsa pakSoM meM (anta:sphurita) ucchvAsa yAvat (bAhyasphurita) niHzvAsa lete haiM / 723. vijaya-vejayaMta-jayaMtA'parAjitavimANesu NaM bhaMte ! devA kevatikAlassa jAva nosasaMti vA? goyamA ! jahaNeNaM ekkatIsAe pakkhANaM jAva nosasaMti vA, ukkoseNaM tettIsAe pakkhANaM jAva nIsasaMti vA / [723 pra.] bhagavan ! vijaya, vaijayanta, jayanta aura aparAjita vimAnoM ke deva kitane kAla se (Antarika) ucchvAsa" yAvat (bAhya) niHzvAsa lete haiM ? [723 u.] gautama ! (ve) jaghanyataH ikatIsa pakSoM meM aura utkRSTata: tetIsa pakSoM meM (antaHsphurita) ucchvAsa yAvat (bAhyasphurita) niHzvAsa lete haiN| 724. samvasiddhagadevA gaM bhaMte ! kevatikAlassa jAva nIsasaMti vA ? goyamA ! ajahaNNamaNukkoseNaM tettIsAe pakkhANaM jAva nIsasaMti vaa| // paNNavaNAe bhagavaIe sattamaM ussAsapayaM samattaM // Page #536 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saptama ucchvAsapada] [503 [724 pra.] bhagavan ! sarvArthasiddha vimAna ke deva kitane kAla se (Antarika) ucchvAsa yAvat (bAhya) niHzvAsa lete haiM ? [724 u ] gautama ! (ve) ajaghanya-anutkRSTa (jaghanya aura utkRSTa ke bheda se rahita) tetIsa pakSoM meM (anta:sphurita) ucchvAsa yAvat (bAhyasphurita) niHzvAsa lete haiN| vivecana nairayikoM se lekara vaimAnikoM taka ke zvAsocchavAsa kI prarUpaNA-prastuta pada ke kula battIsa sUtroM (sU. 693 se 724 taka) meM kramaza: nairayika se lekara vaimAnika devoM taka cauvIsa daNDakavartI saMsArI jIvoM kI anta:spharita evaM bAhyaspharita ucchavAsa-ni:zvAsakriyA jaghanya evaM utkRSTa kitane kAla ke antara se hotI hai ? isakI prarUpaNA kI gaI hai| prazna kA tAtparya--jo prANI nAraka Adi paryAyoM meM utpanna hue haiM aura zvAsocchvAsaparyApti se paryApta haiM, ve kitane kAla ke bAda ucchvAsa-niHzvAsa lete haiM ? arthAt eka zvAsocchvAsa lene ke pazcAt dUsarA zvAsocchvAsa lene taka meM unake ucchvAsa-niHzvAsa kA virahakAla kitanA hotA hai ?, yahI isa pada ke pratyeka prazna kA tAtparya hai| prANamaMti, pANamaMti, UsasaMti, nIsasaMti padoM kI vyAkhyA-'an prANane' dhAtu se 'pAGa' upasarga lagane para 'Ananti' aura 'pra' upasarga lagane para 'prANanti' rUpa banatA hai tathA sAmAnyatayA 'mAnanti' aura 'ucchvasanti' kA tathA prANanti' aura 'ni:zvasanti' kA eka hI artha hai,phira samAnArthaka do-do kriyApadoM kA prayoga yahA~ kyoM kiyA gayA ? aisI zaMkA upasthita hotI hai| isake do samAdhAna yahA~ prastuta kiye gae haiM- eka to yaha hai ki bhagavAn ke paTTadhara ziSya zrI gautamasvAmI ne apane prazna ko spaSTa rUpa se prastuta karane ke lie samAnArthaka do-do zabdoM kA prayoga kiyA hai-jaise ki 'nairayika kitane kAla se zvAsa lete haiM athavA yoM kaheM ki U~cA zvAsa aura nIcA zvAsa lete haiM ?' bhagavAn ke aise prazna ke uttara meM apane ziSya ke punarukta vacana ke prati Adara pradarzita karane hetu unhIM samAnArthaka do-do zabdoM kA prayoga kiyA hai, kyoMki guruoM ke dvArA ziSyoM ke vacana ko prAdara diye jAne se ziSyoM ko santoSa hotA hai, ve punaH-punaH apane praznoM kA nirNayAtmaka uttara sunane ke lie utsuka rahate haiM tathA una ziSyoM ke vacana bhI jagat meM AdaraNIya samajhe jAte haiN| dUsarA samAdhAna yaha hai ki 'prAnanti' aura 'prANanti' kA artha antara meM sphurita hone vAlI ucchvAsa-niHzvAsa kriyA aura 'ucchvasanti' evaM 'niHzvasanti' kA artha bAhara meM sphurita hone vAlI ucchvAsa-niHzvAsakriyA samajhanA caahie| ataH yahA~ punarukti nahIM kintu arthabheda ke kAraNa pRthaka-pRthak kriyApadoM kA prayoga kiyA gayA hai| ___nArakoM ko satata ucchvAsa-niHzvAsa kriyA kA rahasya-bhagavAn ne nairayikoM ke ucchvAsa sambandhI prazna ke uttara meM pharamAyA ki nairayika sadaiva nirantara avicchinna rUpa se ucchvAsa-nizvAsa lete rahate haiM, isa kAraNa unakA zvAsocchvAsa lagAtAra cAlU rahatA hai, eka bAra zvAsocchvAsa lene ke bAda dUsarI bAra ke zvAsocchvAsa lene ke bIca meM vyavadhAna (viraha) nahIM rhtaa| vimAtrA se ucchavAsa-niHzvAsa lene kA tAtparya--pRthvIkAyika Adi samasta ekendriya jIva tathA dvIndriya, trIndriya, caturindriya, tiryaJcapaMcendriya evaM manuSya, ye vimAtrA se ucchvAsaniHzvAsa lete haiN| isakA artha hai-inake ucchvAsa ke viraha kA koI kAla niyata nahIM hai; Page #537 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 504 [prajJApanAsUtra jo svastha aura sukhI athavA prANAyAma karane vAle yogI hote haiM, ve dIrghakAla se zvAsocchvAsa lete haiM, kintu asvastha aura duHkhI yA bhogI-jaldI jaldI zvAsa lete haiM / devoM meM uttarottara dIrghakAla ke anantara ucchavAsa-niHzvAsa lene kA rahasya-devoM meM jo deva jitanI adhika Ayu vAlA hotA hai, vaha utanA hI adhika sukhI hotA hai aura jo jitanA adhika / hotA hai, usake ucchavAsa-niHzvAsa kA virahakAla utanA hI adhika lambA hotA hai, kyoMki ucchvAsa-niHzvAsakriyA duHkharUpa hai| isalie devoM meM jaise jaise Ayu ke sAgaropama meM vRddhi hotI hai, utane-utane zvAsocchvAsaviraha ke pakSoM meM vRddhi hotI jAtI hai|' / / prajJApanAsUtra : saptama ucchvAsapada samApta / / sUkhI 1. prajJApanAsUtra ma. vRtti, patrAMka 220-221 Page #538 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aTThamaM saNNApayaM aSTama saMjJApada prAthamika * prajJApanAsUtra kA yaha pAThavA~ pada hai, isakA nAma hai--'sNjnyaapd| * 'saMjJA' zabda pAribhASika zabda hai / saMjJA kI spaSTa zAstrIya paribhASA hai- vedanIya tathA mohanIya karma ke udaya se evaM jJAnAvaraNIya tathA darzanAvaraNIya karma ke kSayopazama se vicitra AhArAdiprApti kI abhilASArUpa, rucirUpa manovRtti / yoM zabdazAstra ke anusAra saMjJA ke do artha hote haiM--(1) saMjJAna (abhilASA, ruci, vatti yA pravatti) athavA Abhoga (jhukAva yA rujhAna, grahaNa karane kI tamannA) aura (2) jisase yA jisake dvArA yaha jIva hai aisA samyak rUpa se jAnA-pahicAnA jA ske| * vartamAna meM manovijJAnazAstra, zikSAmanovijJAna, bAlamanovijJAna, kAmamanovijJAna (seksa sAikolaoNjI) Adi zAstroM meM prANiyoM kI mUla manovRttiyoM kA vistRta varNana milatA hai; inhIM se milatI-julatI ye saMjJAe~ haiM, jo prANI kI Antarika manovRtti aura bAhyapravRtti ko sUcita karatI haiM, jisase prANI ke jIvana kA bhalIbhAMti adhyayana ho sakatA hai| inhIM saMjJAoM dvArA manuSya yA kisI bhI prANI kI vRtti-pravRttiyoM kA patA lagA kara usake jIvana meM sudhAra yA parivartana lAyA jA sakatA hai| * isa dRSTi se saMjJAoM kA jIvana meM bahuta bar3A mahattva hai, svayaM kI vRttiyoM ko TaTolane aura tadanusAra una meM saMzodhana-parivardhana karake aAtmacikitsA karane meN| * prastuta pada meM sarvaprathama pAhArAdi dasa saMjJAoM kA nAmollekha karake tatpazcAt sAmAnyarUpa se * tArakoM se lekara vaimAnikoM taka sarvasaMsArI jIvoM meM ina dasoM saMjJAyoM kA nyUnAdhika rUpa meM eka yA dUsarI taraha se sadbhAva batalAyA hai| ekendriya jIvoM meM ye saMjJAeM avyaktarUpa se rahatI haiM aura uttarottara indriyoM ke vikAsa ke sAtha ye spaSTarUpa se jIvoM meM pAI jAtI haiM / tatpazcAt ina dasa saMjJAoM meM se AhArAdi mukhya cAra saMjJAoM kA cAra gati vAle jIvoM kI apekSA se vicAra kiyA gayA hai ki kisa gati ke jIva meM kauna-sI saMjJA adhikAMza rUpa meM pAI jAtI hai ? yahA~ yaha spaSTa batAyA gayA hai ki nairayikoM meM prAya: bhayasaMjJA kA, tiryaMcoM meM AhArasaMjJA kA, manuSyoM meM maithunasaMjJA kA aura devoM meM parigrahasaMjJA kA prAbalya hai| yoM sAmAnya rUpa se cAroM gatiyoM ke jIvoM meM ye cAroM saMjJAe~ nyUnAdhika rUpa meM pAI jAtI haiM / tatpazcAt pratyeka gati ke jIva meM ina cAroM saMjJAnoM ke alpabahutva kA vicAra kiyA gayA Page #539 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 506 ] [ prajJApanAsUtra hai / vRttikAra ne pratyeka gati ke jIva meM bAhulya se pAI jAne vAlI saMjJA kA tathA tathArUpa saMjJAsampanna jIva kI alpatA yA adhikatA kA yuktipuraHsara kAraNa batAyA hai / ' * kula milA kara 13 sUtroM (sU. 725 se 737 taka) meM jIvatattva se sambaddha saMjJAoM kA prastuta pada meM sAMgopAMga vizleSaNa kiyA hai / 10 (ka) paNNavaNAsRttaM (pariziSTa aura prastAvanA) bhA. 2, pR. 76-77 (kha) paNNavaNAsutaM (mUlapATha) bhA. 1, pR. 188-189 / (ga) jaina Agama sAhitya : manana aura mImAMsA pR. 242 (gha) prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 222 Page #540 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aTThamaM saNNApayaM aSTama saMjJApada saMjJAoM ke dasa prakAra 725. kati NaM bhaMte ! saNNAzro paNNattAno ? goyamA ! dasa saNNAzro pnnnnttaao| taM jahA-pAhArasaNNA 1 bhayasaNNA 2 mehuNasaNNA 3 pariggahasaNNA 4 kohasaNNA 5 mANasaNNA 6 mAyAsaNNA 7 lomasaNNA 8 logasaNNA hoghasaNNA 10 / [725 pra.] bhagavan ! saMjJAe~ kitanI kahI gaI haiM ? [725 u.] gautama ! saMjJAe~ dasa kahI gaI haiM / ve isa prakAra haiM--(1) AhArasaMjJA, (2) bhayasaMjJA, (3) maithunasaMjJA, (4) parigrahasaMjJA, (5) krodhasaMjJA, (6) mAnasaMjJA, (7) mAyAsaMjJA, (8) lobhasaMjJA, (8) lokasaMjJA aura (10) oghasaMjJA / vivecana-saMjJAoM ke dasa prakAra-prastuta sUtra (725) meM AhArasaMjJA prAdi dasa prakAra kI saMjJAnoM kA nirUpaNa kiyA gayA hai / saMjJA ke vyutpattilabhya artha aura zAstrIya paribhASA-saMjJA kI vyutpatti ke anusAra usake do artha phalita hote haiM-(1) saMjJAna arthAt-prAbhoga saMjJA hai / (2) jIva jisa-jisake nimitta se samyaka prakAra se jAnA-pahicAnA jAtA hai, use saMjJA kahate haiM; kintu saMjJA kI zAstrIya paribhASA isa prakAra hai-vedanIya aura mohanIya karma ke udaya se tathA jJAnAvaraNIya aura darzanAvaraNIya karma ke kSayopazama se vicitra pAhArAdiprApti kI (abhilASArUpa, rucirUpa yA manovRttirUpa) kriyA / yaha saMjJA upAdhibheda se dasa prakAra kI hai| saMjJA ke dasa medoM ko zAstrIya paribhASA-(1) prAhArasaMjJA-kSudhAvedanIyakarma ke udaya se grAsAdirUpa pAhAra ke lie tathAvidha pUdagaloM ko grahaNAbhilASArUpa kriyA / (2) bhayasaMjJA-bhayamohanIyakarma ke udaya se bhayabhIta prANI ke netra, mukha meM vikArotpatti, zarIra meM romAJca, kampana, ghabarAhaTa Adi manovRttirUpa kriyA / (3) maithunasaMjJA-puruSaveda (mohanIyakarma) ke udaya se strIprApti kI abhilASA rUpa tathA strIveda ke udaya se puruSa-prApti kI abhilASArUpa evaM napuMsakaveda ke udaya se donoM kI abhilASArUpa kriyA / (4) parigrahasaMjJA- lobhamohanIya ke udaya se saMsAra ke pradhAnakAraNabhUta sacitta-acitta padArthoM ke prati AsaktipUrvaka unheM grahaNa karane kI abhilASArUpa kiyaa| (5) krodhasaMjJA-krodhamohanIya ke udaya se prANI ke mukha, zarIra meM vikRti honA, netra lAla honA tathA aoTha phar3akanA Adi kopavRtti ke anurUpa ceSTA / (6) mAnasaMjJA-mAnamohanIya ke udaya se ahaMkAra, darya, garva Adi ke rUpa meM jIva kI pariNati (pariNAmadhArA) / (7) mAyAsaMjJA-mAyAmohanIya ke udaya se azubha-adhyavasAyapUrvaka mithyAbhASaNa Adi rUpa kriyA karane kI vRtti / (8) lobhasaMjJA--lobhamohanIya ke udaya se sacitta-acitta padArthoM kI laalsaa| Page #541 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 508]] [ prajJApanAsUtra : (8) lokasaMjJA-loka meM rUr3ha kintu andhavizvAsa, hiMsA, asatya Adi ke kAraNa heya hone para bhI lokarUdi kA anusaraNa karane kI prabala vatti yA abhilASA athavA matijJAnAvaraNIya ke kSayopazama se saMsAra ke sundara, rucikara padArthoM ko (yA lokapracalita zabdoM ke anurUpa padArtho) ko vizeSarUpa se jAnane kI tIvra abhilaassaa| (10) proghasaMjJA-binA upayoga ke (binA soce-vicAre) dhuna-hI-dhuna meM kisI kArya ko karane kI vRtti yA pravRtti athavA sanaka / jaise- upayoga yA prayojana ke binA hI yoM hI kisI vRkSa para car3ha jAnA athavA baiThe-baMThe paira hilAnA, tinake tor3anA Adi / athavA matijJAnAvaraNIya karma ke kSayopazama se saMsAra ke sundara rucikara padArthoM yA lokapracalita zabdoM ke anurUpa padArthoM (arthoM) ko sAmAnyarUpa se jAnane kI abhilASA / ina dasa hI prakAra kI saMjJAoM meM pUrvokta vyutpattilabhya donoM artha bhI ghaTita ho jAte haiM / ukta dasoM saMjJAoM meM se prArambha kI cAra saMjJAoM meM se jisa prANI meM jisa saMjJA kA bAhulya ho, usa para se use jAna-pahicAna liyA jAtA hai / jaise-narayikoM ko bhayasaMjJA kI adhikatA ke kAraNa jAna liyA jAtA hai / athavA jisameM jisa prakAra kI abhilASA, manovRtti yA pravRtti ho, use vaha saMjJA samajha lI jAtI hai|' nairayikoM se vaimAnikoM taka meM saMjJAnoM ko prarUparaNA 726. nera iyANaM bhaMte ! kati saNNAmro paNNattAo? goyamA ! dasa saNNAmro pnnnnttaayo| taM jahA-pAhArasaNNA 1 bhayasaNNA 2 mehuNasaNNA 3 pariggahasaNNA 4 kohasaNNA 5 mANasaNNA 6 mAyAsaNNA 7 lobhasaNNA 8 logasaNNA proghasaNNA 10 / [726 pra.] bhagavan ! nai rayikoM meM kitanI saMjJAe~ kahI gaI haiM ? [726 u.] gautama ! unameM dasa saMjJAe~ kahI gaI haiM / ve isa prakAra haiM--(1) AhArasaMjJA, (3) bhayasaMjJA, (3) maithunasaMjJA, (4) parigrahasaMjJA, (5) krodhasaMjJA, (6) mAnasaMjJA, (7) mAyAsaMjJA (8) lobhasaMjJA, (9) lokasaMjJA aura (10) aoghasaMjJA / 727. asurakumArANaM bhaMte ! kati saNNAmro paNNattAno ? goyamA ! dasa saNNAso paNNattAno / taM jahA-pAhArasaNNA jAva proghsnnnnaa| [727 pra.] bhagavan ! asurakumAra devoM meM kitanI saMjJAe~ kahI haiM ? [727 u.] gautama ! asurakumAroM meM dasoM saMjJAe~ kahI gaI haiN| ve isa prakAra pAhArasaMjJA yAvat oghsNjnyaa| 728. evaM jAva thaNiyakumArANaM / [728] isI prakAra yAvat stanitakumAra devoM taka (meM pAI jAne vAlI saMjJAoM ke viSaya meM) kahanA caahie| ---- - 1. (ka) prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 222 (kha) prajJApanA. prameyabodhinITIkA bhA. 3, pR-40-41 Page #542 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aSTama saMjJApana ] | 509 726. evaM puDhavikAiyANaM vemANiyAvasANANaM NeyadhvaM / [729] isI prakAra pRthvIkAyikoM se lekara vaimAnika-paryanta (meM pAI jAne vAlI saMjJAoM ke viSaya meM) samajha lenA cAhie / vivecana-narayikoM se vaimAnikoM taka meM saMjJAnoM kI prarUpaNA-prastuta cAra sUtroM meM nairayikoM se lekara vaimAnika devoM taka meM dasoM saMjJAoM meM se pAI jAne vAlI saMjJAoM kI prarUpaNA kI gaI hai| sAmAnyarUpa se caubIsa daNDakavartI samasta sAMsArika jIvoM meM pratyeka meM dasoM hI saMjJAe~ pAI jAtI haiM / ekendriya jIvoM meM ye saMjJAe~ avyaktarUpa se rahatI haiM, jabaki paMcendriyoM meM ye spaSTataH jAnI jAtI haiN| yahA~ ye saMjJAeM prAyaH paMcendriyoM ko lekara batAI gaI haiN|' nArakoM meM saMjJAoM kA vicAra 730. neraiyA NaM bhaMte ! ki AhArasaNNovauttA bhayasaNNovauttA mehuNasaNNovauttA pariggahasaNNokuttA? goyamA ! prosaNaM kAraNaM paDucca bhayasaNNovauttA, saMtaibhAvaM paDucca prAhArasaNNovauttA vi jAva pariggahasaNNovauttA vi / [730 pra.] bhagavan ! nairayika kyA AhArasaMjJopayukta (AhArasaMjJA se yuktasampanna) haiM, bhayasaMjJA se upayukta haiM, maithunasaMjJopayukta haiM athavA parigrahasaMjJopayukta haiM ? [730 u.] gautama ! utsannakAraNa (bahulatA se bAhya kAraNa kI apekSA se ve bhayasaMjJA se upayukta haiM, (kintu) saMtatibhAva (Antarika sAtatya anubhavarUpa bhAva) kI apekSA se (ve) AhArasaMjJopayukta bhI haiM yAvat parigrahasaMjJopayukta bhI haiN| 731. etesi NaM bhaMte ! neraiyANaM prAhArasaNNovauttANaM bhayasaNNovauttANaM mehuNasaNNovauttANaM pariggahasaNNovauttANa ya katare katarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ? ___ goyamA ! savvatthovA neraiyA mehuNasaNNovauttA, prAhArasaNNovauttA saMkhejjaguNA, pariggahasaNNovauttA saMkhejjaguNA, bhayasaNNodhauttA saMkhejjaguNA / [731 pra.] bhagavan ! ina AhArasaMjJopayukta, bhayasaMjJopayukta, maithunasaMjJopayukta evaM parigrahasaMjJopayukta nArakoM meM se kauna kinase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? [731 u.] gautama ! sabase thor3e maithunasaMjJopayukta nairayika haiM, unase saMkhyAtaguNe pAhArasaMjJopayukta haiM, unase parigrahasaMjJopayukta nairayika saMkhyAtaguNe haiM aura unase bhI saMkhyAtaguNe adhika bhayasaMjJopayukta nairayika haiN| vivecana-nArakoM meM pAI jAne vAlI saMjJAnoM ke alpabahutva kA vicAra-prastuta do sUtroM (sU. 730-731) meM do dRSTiyoM se AhArAdi cAra saMjJAoM meM se nArakoM meM pAI jAne vAlI saMjJAoM tathA unake alpabahutva kA vicAra kiyA gayA hai| 1. prajJApanA sUtra malayavRtti, patrAMka 223 Page #543 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 510 / prajJApanAsUtra 'prosannakAraNaM' tathA 'saMtaibhAvaM' kI vyAkhyA-'mosanna'--(utsana) kA artha yahA~ 'bAhulya arthAt prAyaH adhikAMzarUpa' se hai| 'kAraNa' zabda kA artha hai-baahykaarnn| isI prakAra saMtaibhAva (saMtatibhAva) kA artha hai-sAtatya (pravAha) rUpa se Antarika anubhavarUpa bhAva / nairayikoM meM bhayasaMjJA ko bahalatA kA kAraNa nairayikoM meM narakapAla paramAdhArmika asuroM / dvArA vikriyA se kRta zUla, zakti, bhAlA Adi bhayotpAdaka zAstroM kA atyadhika bhaya banA rahatA hai / isI kAraNa yahAM batAyA gayA hai ki bAhya kAraNa kI apekSA se nairayika bahulatA se (prAya:) bhayasaMjJopayukta hote haiN| satata Antarika anubhavarUpa kAraNa ko apekSA se cAroM saMjJAe~-pAntarika anubhavarUpa manobhAva kI apekSA se nairayikoM meM AhArAdi cAroM saMjJAe~ pAI jAtI haiN| nairayikoM meM cAroM saMjJAnoM kI apekSA se alpabahutva kA vicAra-sabase thor3e maithunasaMjJopayukta nAraka haiM, kyoMki nai rayikoM ke zarIra rAtadina nirantara duHkha kI agni meM saMtapta rahate haiM, A~kha kI palaka jhapane jitane samaya taka unheM sukha nahIM miltaa| aharniza duHkha kI Aga meM pacane vAle nArakoM ko maithunecchA nahIM hotI! kadAcit kinhIM ko maithunasaMjJA hotI bhI hai to vaha bhI thor3e-se samaya taka rahatI hai / isIlie yahA~ nairayikoM meM sabase thor3e maithunasaMjJopayukta hote haiM / maithunasaMjJopayukta nArakoM kI apekSA AhArasaMjJopayukta nAraka saMkhyAtaguNe adhika haiM, kyoMki una duHkhI nArakoM meM pracurakAla taka AhAra kI saMjJA banI rahatI hai| AhArasaMjJopayukta nArakoM kI apekSA parigrahasaMjJopayukta nAraka saMkhyAtaguNe adhika isalie hote haiM ki nairayikoM ko prAhArasaMjJA sirpha zarIrapoSaNa ke lie hotI hai, jabaki parigrahasaMjJA zarIra ke atirikta jIvana rakSA ke lie zastra prAdi meM hotI hai aura vaha cirasthAyI hotI hai aura parigrahasaMjJopayukta nArakoM kI apekSA bhayasaMjJA vAle nAraka saMkhyAtaguge adhika isalie batAe haiM ki naraka meM nArakoM meM mRtyuparyanta satata bhaya kI vRtti banI rahatI hai| isa kAraNa bhaya saMjJA vAle nAraka pUrvokta tInoM saMjJAnoM vAloM se adhika haiM tathA pRcchA samaya meM bhI nAraka atiprabhUtatama bhayasaMjJopayukta pAye jAte haiN|' tiryaJcoM meM saMjJAoM kA vicAra 732. tiriyakhajoNiyA NaM bhaMte ! ki prAhArasaNNovauttA jAva pariggahasaNNovauttA? goyamA ! prosaNaM kAraNaM paDucca prAhArasaNNova uttA, saMtaibhAvaM paDucca prAhArasaNNovauttA vi jAva pariggahasaNNovauttA vi / [732 pra.] bhagavan ! tiryaJcayonika jIva kyA AhArasaMjJopayukta hote haiM yAvat (athavA) parigrahasaMjJopayukta hote haiM ? [732 u.] gautama ! bahulatA se bAhya kAraNa kI apekSA se (ve) AhArasaMjJopayukta hote haiM, (kintu) aAntarika sAtatya anubhavarUpa bhAva kI apekSA se (ve) AhArasaMjJopayukta bhI hote haiM, bhayasaMjJopayukta bhI yAvat parigrahasaMjJopayukta bhI hote haiM / 1. prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 223 Page #544 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aSTama saMjJApada] [511 733. elesi NaM bhate ! tirikkhajoNiyANaM pAhArasaNNovauttANaM jAva pariggahasaNNovauttANa ya katare katarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatthovA tirikkhajoNiyA pariggahasaNNova uttA, mehuNasaNNovauttA saMkhejjaguNA, bhayasaNNovauttA saMkhejjaguNA, prAhArasapaNovauttA saMkhejjaguNA / [733 pra.] bhagavan ! ina AhArasaMjJopayukta yAvat parigrahasaMjJopayukta tiryaJcayonika jIvoM meM kauna, kinase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? 7i33 u.] gautama ! sabase kama parigrahasaMjJopayukta tiryaJcayonika hote haiM, (unase) maithunasaMjJopayukta tiryaJcayonika saMkhyAtaguNe hote haiM, unase) bhayasaMjJopayukta tiryaJca saMkhyAtaguNe hote haiM aura unase bhI pAhArasaMjJopayukta tiryaJcayonika saMkhyAtaguNe adhika hote haiN| _ vivecana-tiryaJcoM meM pAI jAne vAlI saMjJAe~ tathA unake alpabahutva kA vicAra---prastuta do sUtroM (sU. 732-733) meM se prathama sUtra meM tiryaJcoM meM bahulatA se tathA Antarika anubhavasAtatya se pAI jAne vAlI saMjJAoM kA nirUpaNa hai aura dvitIya sUtra meM una-una saMjJAnoM se upayukta tiryaJcoM ke alpabahutva kA vicAra kiyA gayA hai| saMjJAnoM ko dRSTi se tiryaJcoM kA alpabahutva-parigrahasaMjJopayukta tiryaJca sabase kama hote haiM, kyoMki tiryaJcoM meM ekendriyoM kI saMjJA bahuta hI avyakta hotI hai, zeSa tiryaJcoM meM bhI parigrahasaMjJA alpakAlika hotI hai, ataH pRcchAsamaya meM ve thor3e hI pAe jAte haiN| parigrahasaMjJA vAloM kI apekSA maithunasaMjJopayukta tiryaJca saMkhyAtaguNe adhika isalie batAe haiM ki unameM maithunasaMjJA kA upayoga pracuratara kAla taka banA rahatA hai| unakI apekSA bhayasaMjJA meM upayukta tiryaJca saMkhyAtaguNe adhika haiM, kyoMki unheM sajAtIyoM (tiryaJcoM) aura vijAtIyoM (tiryaJcetara prANiyoM) se bhaya banA rahatA hai aura bhaya kA upayoga pracuratama kAla taka rahatA hai| unakI apekSA bhI prAhArasaMjJA meM upayukta tiryaJca saMkhyAtaguNe adhika hote haiM, kyoMki sabhI tiryaJcoM meM prAya: satata (hara samaya) AhArasaMjJA kA sadbhAva rahatA hai|' manuSyoM meM saMjJAoM kA vicAra ---- 734. maNussA NaM bhaMte ! ki prAhArasaNNova uttA jAva pariggahasaNNovauttA? goymaa| prosaNNakAraNaM paDucca mehuNasaNNovauttA, saMtatibhAvaM paDucca zrAhArasaNNovauttA vi jAva pariggahasaNNovauttA vi / [734 pra] bhagavan ! kyA manuSya AhArasaMjJopayukta hote haiM, athavA yAvat parigrahasaMjJopayukta hote haiM ? [734 u.] gautama ! bahulatA se (prAyaH) bAhya kAraNa kI apekSA se (ve) maithunasaMjJopayukta hote haiM, (kintu) Antarika sAtatyAnubhavarUpa bhAva kI apekSA se (ve) aAhArasaMjJopayukta bhI hote haiM, yAvat parigrahasaMjJopayukta bhI hote haiM / -- -- -...--- 1. prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 223 Page #545 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 512 [prajJApanAsUtra 735. etesi gaM bhaMte ! maNussANaM pAhArasaNNovauttANaM jAva pariggahasaNNovauttANa ya katare katarehito prappA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ? ___ goyamA ! savvatthovA maNUsA bhayasaNNovauttA, pAhArasaNNovauttA saMkhejjaguNA, pariggahasaNovauttA saMkhejjaguNA, mehuNasaNNovauttA sNkhejjgunnaa| [735 pra.] bhagavan ! ina aAhArasaMjJopayukta yAvat parigrahasaMjJopayukta manuSyoM meM kauna kinase alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika hote haiM ? [735 u.] gautama ! sabase thor3e manuSya bhayasaMjJopayukta hote haiM, (unase) AhArasaMjJopayukta manuSya saMkhyAtaguNe hote haiM, (unase) parigrahasaMjJopayukta manuSya saMkhyAtaguNe adhika hote haiM (aura unase bhI) saMkhyAtaguNe (adhika manuSya) maithunasaMjJopayukta hote haiM / vivecana-manuSyoM meM pAI jAne vAlI saMjJAoM aura unake alpabahutva kA vicAra-prastuta do sUtroM (sU. 734-735) meM kramazaH manuSya meM bahulatA se tathA sAtatyAnubhavabhAva se pAI jAne vAlI saMjJAoM evaM una saMjJAoM vAle manuSyoM kA alpabahutva prastuta kiyA gayA hai / cAroM saMjJAnoM kI apekSA se manuSyoM kA pralpabahatva-bhayasaMjJopayukta manuSya sabase kama isalie batAe haiM ki kucha hI manuSyoM meM alpa samaya taka hI bhayasaMjJA rahatI hai / unakI apekSA AhArasaMjJopayukta manuSya saMkhyAtaguNe haiM, kyoMki manuSyoM meM grAhArasaMjJA adhika kAla taka rahatI hai| prAhArasaMjJA vAle manuSyoM kI apekSA parigrahasaMjJopayukta manuSya saMkhyAtaguNe adhika hote haiM, kyoMki AhAra kI apekSA manuSyoM ko parigraha ko cintA evaM lAlasA adhika hotI hai| parigrahasaMjJA vAle manuSyoM kI apekSA bhI maithunasaMjJA meM upayukta manuSya saMkhyAtaguNe adhika pAe jAte haiM, kyoMki manuSyoM ko prAyaH maithunasaMjJA atiprabhUta kAla taka banI rahatI hai|' devoM meM saMjJAoM kA vicAra 736. devA NaM bhaMte ! ki AhArasaNNovauttA jAva pariggahasaNNovauttA? goyamA ! ussaNaM kAraNaM paDucca pariggahasaNNovauttA, saMtatibhAvaM paDucca prAhArasagNovauttA vi jAva parimgahasaNNovauttA vi / [736 pra.] bhagavan ! kyA deva AhArasaMjJopayukta hote haiM, (athavA) yAvat parigrahasaMjJopayukta hote haiM ? [736 u.] gautama ! bAhulya se (prAyaH) bAhya kAraNa kI apekSA se (ve) parigrahasaMjJopayukta hote haiM, (kintu) aAntarika sAtatya anubhavarUpa bhAva kI apekSA se (ve) pAhArasaMjJopayukta bhI hote haiM, yAvat parigrahasaMjJopayukta bhI hote haiM / 737. etesi NaM bhaMte ! devANaM AhArasaNNovauttANaM jAva pariggahasaNNovauttANa ya katare katarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ? 1. prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 223 Page #546 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [ 513 aSTama saMjJApana - goyamA ! savvasthovA devA prAhArasaNNovauttA, bhayasaNNovauttA saMkhejjaguNA, mehuNasaNNovauttA saMkhejjaguNA, pariggahasaNNoSauttA saMkhejjaguNA / ||pnnnnvnnaae bhagavaIe paTumaM saNNApayaM samattaM // [737 pra.] bhagavan ! ina prAhArasaMjJopayukta yAvat parigrahasaMjJopayukta devoM meM se kauna kinase alpa, bahata, tulya athavA vizeSAdhika hote haiM ? [737 u.] gautama ! sabase thor3e pAhArasaMjJopayukta deva haiM, (unakI apekSA) bhayasaMjJopayukta deva saMkhyAtaguNe haiM, (unako apekSA) maithunasaMjJopayukta deva saMkhyAtaguNe haiM aura unase bhI saMkhyAtaguNe parigrahasaMjJopayukta deva haiN| vivecana-devoM meM pAI jAne vAlI saMjJAnoM aura unake alpabahutva kA vicAra-prastuta do sUtroM (sU. 736-737) meM devoM meM bAhulya se parigrahasaMjJA kA tathA prAntarika anubhava kI apekSA se cAroM hI saMjJAoM ke nirUpaNa pUrvaka cAroM saMjJAoM kI apekSA se unake alpabahutva kA vicAra kiyA gayA hai| devoM meM bAhatya se parigrahasaMjJA kyoM?--deva adhikAMzataH parigrahasaMjJopayukta hote haiN| kyoMki parigrahasaMjJA ke janaka kanaka, maNi, ratna Adi meM unheM sadA Asakti banI rahatI hai / devoM kA cAroM saMjAtroM kI apekSA se alpabahatva--sabase kama pAhArasaMjJopayukta deva hote haiM, kyoMki devoM kI prAhArecchA kA virahakAla bahuta lambA hotA hai tathA AhArasaMjJA ke upayoga kA kAla bahuta thor3A hotA hai| ataeva pRcchA ke samaya ve thor3e hI pAe jAte haiN| AhArasaMjJopayukta devoM kI apekSA bhayasaMjJopayukta deva saMkhyAtaguNe adhika hote haiM, kyoMki bhayasaMjJA bahuta-se devoM ko cirakAla taka rahatI hai| bhayasaMjJopayukta devoM kI apekSA maithunasaMjJA vAle deva saMkhyAtaguNe adhika aura unase bhI parigrahasaMjJopayukta deva saMkhyAtaguNe kahe gae haiM, kAraNa pahale batAyA jA cukA hai / ' / / prajJApanAsUtra : aSTama saMjJApada samApta / 1. prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 224 Page #547 -------------------------------------------------------------------------- ________________ NavamaM joNipayaM nauvAM yonipada prAthamika * prajJApanA sUtra kA yahaM nauvAM 'yonipada' hai| eka bhava kA AyuSya pUrNa hone para jIva apane sAtha taijasa aura kArmaNa zarIra ko lekara jAtA hai| phira jisa sthAna meM jAkara vaha naye janma ke yogya audArika Adi zarIra ke pudgaloM ko grahaNa karatA hai yA garbharUpa meM utpanna hotA hai, athavA janma letA hai, usa utpattisthAna ko 'yoni' kahate haiN| yoni kA pratyeka prANI ke jIvana meM bahuta bar3A mahattva hai, kyoMki jisa yoni meM prANI utpanna hotA hai, vahA~ kA vAtAvaraNa, prakRti, saMskAra, paramparAgata pravatti Adi kA prabhAva usa prANI para par3e binA nahIM rhtaa| isIlie prastuta pada meM zrI zyAmAcArya ne yoni ke vividha prakAroM kA ullekha karake una-una yoniyoM kI apekSA se jIvoM kA vicAra prastuta kiyA hai| prastuta pada meM yoni kA aneka dRSTiyoM se nirUpaNa kiyA gayA hai| sarvaprathama zIta, uSNa aura zItoSNa, isa prakAra yoni ke tIna bheda karake nairayikoM se lekara vaimAnikoM taka meM kisa jIva kI kauna-sI yoni hai, isakI prarUpaNA kI gaI hai, tadanantara ina tInoM yoniyoM vAle aura ayonika jIvoM meM kauna kisase kitane alpAdhika haiM ? isakA vizleSaNa hai / tatpazcAt sacitta, acitta aura mizra, isa prakAra trividhayoniyoM kA ullekha karake isI taraha kI carcA-vicAraNA kI hai| tatpazcAt saMvRta, vivRta aura saMvRta-vivRta yoM yoni ke tIna bheda karake puna: pahale kI taraha vicAra kiyA gayA hai aura anta meM manuSyoM kI kUrmonnatA Adi tIna viziSTa yoniyoM kA ullekha karake unakI adhikAriNI striyoM kA tathA unameM janma lene vAle manuSyoM kA pratipAdana kiyA hai| kula milAkara samasta jIvoM kI yoniyoM ke viSaya meM isa pada meM sundara cintana prastuta kiyA gayA hai| * jo caurAsI lakSa jIvayoniyAM haiM, unakA mukhya udgamasrota ye hI 9 prakAra kI sarva prANiyoM kI yoniyAM haiM / inhIM kI zAkhA-prazAkhA ke rUpa meM 84 lakSa yoniyAM prasphuTita huI haiN| * samasta manuSyoM ke utpattisthAna kA nirdeza karane vAlI tIna viziSTa yoniyAM anta meM batAI gaI haiM--kUrmonnatA, zaMkhAvartA aura vNshiiptraa| tIrthaMkarAdi uttamapuruSa karmonnatA yoni meM janma dhAraNa karate haiM, strIratna kI zaMkhAvartA yoni meM aneka jIva Ate haiM, garbharUpa meM rahate haiM, unake Page #548 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nauvA yonipada : prAthamika] [515 zarIra kA cayopacaya bhI hotA hai, kintu prabala kAmAgni ke tApa se ve vahIM naSTa ho jAte haiM, janma dhAraNa nahIM karate, garbha se bAhara nahIM aate| isase vidita hotA hai ki prabala kAmabhoga se garbhastha jIva panapa nahIM sakatA / tIsarI vaMzIpatrA yoni sarvasAdhAraNa manuSyoM kI hotI hai|' 00 (ka) paNNavaNAsuttaM mUlapATha bhA. 1, pR. 190 se 192 / (kha) paNNavaNAsutta (pariziSTa aura prastAvanA) bhA. 2, pR. 77-78 / (ga) jainAgama sAhitya: manana aura mImAMsA, pR. 243 / Page #549 -------------------------------------------------------------------------- ________________ NavamaM joNipayaM nauvA~ yonipada zItAdi trividha yoniyoM kI nArakAdi meM prarUpaNA___738. kativihA NaM bhaMte ! joNI paNNattA? / goyamA ! tivihA joNI pnnnnttaa| taM jahA-sItA joNI 1 usiNA joNI 2 sItosiNA jonnii3| [738 pra.] bhagavan ! yoni kitane prakAra kI kahI gaI hai ? [738 u.] gautama ! yoni tIna prakAra kI gaI hai / vaha isa prakAra-zIta yoni, uSNa yoni aura zItoSNa yoni / 736. neraiyANaM bhaMte ! ki sItA joNI usiNA joNI sItosiNA joNI ? goyamA ! sItA vi joNI, usiNA vi joNI, no sItosiNA jonnii| [739 pra.] bhagavan ! nairayikoM kI kyA zIta yoni hotI hai, uSNa yoni hotI hai athavA zItoSNa yoni hotI hai ? [739 u.] gautama ! (nairayikoM kI) zIta yoni bhI hotI hai aura uSNa yoni bhI hotI hai, (kintu) zItoSNa yoni nahIM hotii| 740. asurakumArANaM bhaMte ! ki sItA joNI usiNA joNo sItosiNA joNI ? goyamA ! no sItA, no usiNA, sotosiNA jonnii| (740 pra.] bhagavan ! asurakumAra devoM kI kyA zIta yoni hotI hai, uSNa yoni hotI hai athavA zItoSNa yoni hotI hai ? [740 u.] gautama ! unakI na to zIta yoni hotI hai aura na hI uSNa yoni hotI hai, (kintu) zItoSNa yoni hotI hai| 741. evaM jAva thnniykumaaraannN| [741] isI prakAra yAvat stanitakumAroM taka (kI yoni ke viSaya meM samajhanA cAhie / ) 742. puDhavikAiyANaM bhaMte ! ki sItA joNI usiNA joNI sotosiNA joNI ? goyamA ! sItA vi joNI, usiNA vi joNI, sItosiNA vi jonnii| [742 pra.] bhagavan ! pRthvIkAyikoM kI kyA zIta yoni hotI hai uSNa yoni hotI hai athavA zItoSNa yoni hotI hai ? Page #550 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nauvAM yomipada] [517 [742 u.] gautama ! unakI zIta yoni bhI hotI hai, uSNa yoni bhI hotI hai aura zItoSNa yoni bhI hotI hai| ___743. evaM prAu-cAu-vaNassati-beiMdiya-teiMdiya-caridiyANa vi patteyaM mANiyanvaM / [743] isI taraha apkAyika, vAyukAyika, vanaspatikAyika, dvIndriya, trIndriya aura caturindriya jIvoM kI pratyeka kI yoni ke viSaya meM kahanA caahie| 744. teukkAiyANaM no sItA, usiNA, no sotosinnaa| [744] tejaskAyika jIvoM kI zIta yoni nahIM hotI, uSNa yoni hotI hai, zItoSNa yoni nahIM hotii| 745. paMceMdiyatirikkhajoNiyANaM bhaMte ! ki sItA joNI usiNA joNI sItosiNA joNI? goyamA ! sItA vi joNI, usiNA vi joNI, sItosiNA vi jonnii| [745 pra.] bhagavan ! paMcendriyatiryagyonika jIvoM kI kyA zIta yoni hotI hai, uSNa yoni hotI hai, athavA zItoSNa yoni hotI hai ? [745 u.] gautama ! (unakI) yoni zIta bhI hotI hai, uSNa bhI hotI hai aura zItoSNa bhI hotI hai| .746. sammucchimapaMceMdiyatirikkhajoNiyANaM evaM ceva / __ [746] sammUcchima paJcendriya tiryagyonikoM (kI yoni) ke viSaya meM bhI isI taraha (kahanA caahie|) 747. gambhavakkatiyapaMceMdiyatirikkhajoNiyANaM bhaMte ! ki sItA joNI usiNA joNI sItosiNA joNI ? goyamA ! no sotA joNI, no usiNA joNI, sItosiNA joNI / [747 pra.] bhagavan ! garbhaja paMcendriya tiryaJcayonikoM kI kyA zIta yoni hotI hai, uSNa yoni hotI hai yA zItoSNa yoni hotI hai ? [747 u.] gautama ! unakI na to zIta yoni hotI hai, na uSNa yoni hotI hai, kintu zItoSNa yoni hotI hai| 748. maNussANaM bhaMte ! ki sItA joNI usiNA joNI sItosiNA joNI ? goyamA ! sotA vi joNI, usiNA vi joNI, sItosiNA vi jonnii| [748 pra.] bhagavan ! manuSyoM kI kyA zIta yoni hotI hai, uSNa yoni hotI hai, athavA zItoSNa yoni hotI hai ? [748 u.] gautama ! manuSyoM kI zIta yoni bhI hotI hai, uSNa yoni bhI hotI hai aura zItoSNa yoni bhI hotI hai| Page #551 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 518] [prajJApanAsUtra 746. sammucchimamaNussANaM bhaMte ! ki sItA joNI usiNA joNI sItosiNA joNI ? goyamA ! tivihA vi jonnii| [749 pra.] bhagavan ! sammUcchima manuSyoM kI kyA zIta yoni hotI hai, uSNa yoni hotI hai athavA zItoSNa yoni hotI hai ? [746 u.] gautama ! unako tInoM prakAra kI yoni hotI hai| 750. gambhavakkaMtiyamaNussANaM bhaMte ! ki sItA joNI usiNA joNI sItosiNA joNI? goyamA ! no sItA joNI, no usiNA joNI, sItosiNA jonno| [750 pra.] bhagavan ! garbhaja manuSyoM kI kyA zIta yoni hotI hai, uSNa yoni hotI hai athavA zItoSNa yoni hotI hai ? [750 u.] gautama ! unakI na to zIta yoni hotI, na uSNa yoni hotI hai, kintu zItoSNa yoni hotI hai| 751. vANamaMtaradevANaM bhaMte ! ki sItA joNI usiNA joNI sItosiNA joNI ? goyamA ! no sItA, no usiNA joNI, sItoMsiNA joNI / [751 pra.] bhagavan ! vANavyantara devoM kI kyA zIta yoni hotI hai, uSNa yoni hotI hai, athavA zItoSNa yoni hotI hai ? [751 u.] gautama ! unakI na to zIta yoni hotI hai aura na hI uSNa yoni hotI hai, kintu zItoSNa yoni hotI hai| 752. joisiya-vemANiyANa vi evaM ceva / [752] isI prakAra jyotiSkoM aura vaimAnika devoM kI (yoni ke viSaya meM samajhanA caahie)| 753. etesi NaM bhaMte ! jIvANaM sItajoNiyANaM usiNajoNiyANaM sItosiNajoNiyANaM ajoNiyANa ya katare katarehito pradhpA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ? ___ goyamA ! samvatthovA jIvA sItosiNajoNiyA, usiNajoNiyA asaMkhejjaguNA, prajoNiyA aNaMtaguNA, sItajoNiyA aNaMtaguNA / 1 // [753 pra.] bhagavan ! ina zItayonika jIvoM, uSNayonika jIvoM, zItoSNayonika jIvoM tathA ayonika jIvoM meM se kauna kinase alpa haiM, bahuta haiM, tulya haiM, athavA vizeSAdhika haiM ? [753 u.] gautama ! sabase thor3e jIva zItoSNayonika haiM, uSNayonika jIva unase asaMkhyAtaguNe adhika haiM, unase ayonika jIva anantaguNe adhika haiM aura unase bho zotayonika jIva anantaguNe haiM // 1 // vivacana-narayikAdi jIvoM kA zotAdi trividha yoniyoM kI dRSTi se vicAra-prastuta solaha sUtroM (sU. 738 se 753 taka) meM nairayikoM se lekara vaimAnikoM taka caubIsa daNDakavartI jIvoM kA zIta, uSNa evaM zItoSNa, ina trividha yoniyoM kI dRSTi se vicAra kiyA gayA hai| Page #552 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nauvAM yonipada] [519 yoni aura usake prakAroM kI vyAkhyA--'yoni' zabda 'yu mizraNe' dhAtu se niSpanna huA hai, jisakA vyutpattyartha hotA hai-jisameM mizraNa hotA hai, vaha 'yoni' hai| isakI zAstrIya paribhASA haitejasa aura kArmaNa zarIra vAle prANI, jisameM audArika Adi zarIroM ke yogya pudgalaskandhoM ke samudAya ke sAtha mizrita hote haiM, vaha yoni hai| yoni se yahA~ tAtparya hai--jIvoM kA utpattisthAna / zIta yoni kA artha hai--jo yoni zItasparza-pariNAma bAlI ho| uSNa yoni kA artha hai-jo yoni uSNasparza-pariNAma vAlI ho| zItoSNa yoni kA artha hai-jo yoni zIta aura uSNa ubhaya sparza ke pariNAma vAlI ho| sapta narakaviyoM kI yoni kA vicAra-yoM to sAmAnyatayA nairayikoM kI do hI yoniyAM batAI haiM-zIta yoni aura uSNa yoni, tIsarI zItoSNa yoni unake nahIM hotii| kisa narakapRthvI meM kauna-sI yoni hai ? yaha vRttikAra batAte haiM-ratnaprabhA, zarkarAprabhA aura bAlukAprabhA meM nArakoM ke jo upapAta (utpatti) kSetra haiM, ve saba zItasparza pariNAma se pariNata haiN| ina upapAtakSetroM ke sivAya ina tInoM pRthviyoM meM zeSa sthAna uSNasparza-pariNAmapariNata haiM / isa kAraNa yahA~ ke zIta yoni vAle nairayika uSNavedanA kA vedana karate haiN| paMkaprabhApRthvI meM adhikAMza upapAtakSetra zItasparza-pariNAma se pariNata haiM, thor3e-se aise kSetra haiM jo uSNasparza-pariNAma se pariNata haiN| jina prastaToM (pAthar3oM) aura nArakAvAsoM meM zotasparzapariNAma vAle upapAtakSetra hai, unameM una kSetroM ke atirikta zeSa samasta sthAna uSNasparzapariNAma vAle hote haiM tathA jina prastaToM aura nArakAvAsoM meM uSNasparzapariNAma vAle upapAtakSetra haiM, unameM unake atirikta anya saba sthAna zItasparzapariNAma vAle hote haiN| isa kAraNa vahA~ ke bahuta-se zItayonika nairayika uSNa vedanA kA vedana karate haiM, jabaki thor3e-se uSNayonika nairayika zItavedanA kA vedana karate haiN| dhUmaprabhApRthvI meM bahuta-se upapAtakSetra uSNasparzapariNAma se pariNata haiM, thor3e-se kSetra zItasparzapariNAma se pariNata hote haiN| jina prastaToM aura jina nArakAvAsoM meM uSNasparzapariNAma-pariNata upapAtakSetra haiM, unameM unake atirikta anya saba sthAna zItapariNAma vAle hote haiN| jina prastaToM yA nArakAvAsoM meM zItasparzapariNAma-pariNata upapAtakSetra haiM, unameM unase atirikta anya saba sthAna uSNasparzapariNAma vAle haiN| isa kAraNa vahA~ ke bahata-se uSNayonika nairayika zItavedanA kA vedana karate haiM. thoDe-se jo zItayonika haiM, ve uSNavedanA kA vedana karate haiN| tamaHprabhA aura tamastamaHprabhA pRthvI meM sabhI upapAtakSetra uSNasparzapariNAma-pariNata haiN| unase atirikta anya saba sthAna vahA~ zItasparzapariNAma vAle haiN| isa kAraNa vahA~ ke uSNayonika nAraka zItavedanA kA vedana karate haiN| bhavanavAsI deva prAdi ko yoniyAM zItoSNa kyoM ? --sarva prakAra ke bhavanavAsI deva, garbhaja tiryaca paMcendriya, garbhaja manuSya tathA vyantara, jyotiSka aura vaimAnika devoM ke upapAtakSetra zIta aura uSNa, donoM sparzoM se pariNata haiM, isa kAraNa unakI yoniyAM zIta aura uSNa donoM svabhAva vAlI (zItoSNa) haiN| tejaskAyikoM ke sivAya pRthvIkAyikoM prAdi kI tInoM prakAra ko yoni-tejaskAyika uSNayonika hI hote haiM, yaha bAta pratyakSasiddha hai| unake sivAya anya samasta ekendriya, vikalendriya, sammacchima tiryaJca paMcendriya aura sammacchima manuSyoM ke utpattisthAna zItasparza vAle, uSNasparza bAle aura zItoSNasparza vAle hote haiM, isa kAraNa unakI yoni tInoM prakAra kI batAI gaI hai| Page #553 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 520 ] [prajJApanAsUna trividha yoni vAloM aura prayonikoM kA alpabahutva-sabase thor3e jIva zItoSNa yoni vAle hote haiM, kyoMki zItoSNa yoni vAle sirpha bhavanapati deva, garbhaja tiryaJca paMcendriya, garbhaja manuSya, vyantara, jyotiSka aura vaimAnika deva hI haiN| unase asaMkhyAtaguNe uSNayonika jIva haiM, kyoMki sabhI sUkSma-bAda bhedayukta tejaskAyika, adhikAMza nairayika, katipaya pathvIkAyika, apkAyika, vAyUkAyika tathA pratyeka banaspatikAyika uSNayonika hote haiN| unakI apekSA ayonika (yonirahita-siddha) jIva ananta guNe hote haiM, kyoMki siddha jIva ananta haiN| inakI apekSA zItayonika anantaguNe hote haiM, kyoMki sabhI anantakAyika jIva zIta yoni vAle hote haiM aura ve siddhoM se bhI anantaguNe haiN|' narayikAdi meM sacittAdi trividha yoniyoM kI prarUpaNA 754. kativihA NaM bhaMte ! joNI paNNattA ? goyamA! tivihA joNI paNNatA / taM jahA-sacittA 1 acittA 2 mIsiyA 3 / [754 pra.] bhagavan ! yoni kitane prakAra kI kahI gaI hai ? [754 u.] gautama ! yoni tIna prakAra kI kahI gaI hai| vaha isa prakAra-(1) sacitta yoni, (2) acitta yoni aura (3) mizra yoni / 755. raiyANaM bhaMte ! ki sacittA joNI pracittA joNI mIsiyA joNI? goyamA ! no sacittA joNI, acittA joNI, No mIsiyA jonnii| [755 pra.] bhagavan ! narayikoM kI kyA sacitta yoni hai, acitta yoni hai athavA mizra yoni hotI hai ? [755 u.] gautama ! nArakoM kI yoni sacitta nahIM hotI, acitta yoni hotI hai, (kintu) mizra yoni nahIM hotii| 756. asurakumArANaM bhaMte ! ki sacittA joNI pracittA joNI mosiyA joNI? goyamA ! no sacittA joNI, acittA joNI, no mIsiyA jogii| [756 pra.] bhagavan ! asurakumAroM kI yoni kyA sacitta hotI hai, acitta hotI hai athavA mizra yoni hotI hai ? [756 u.] gautama ! unake sacitta yoni nahIM hotI, acitta yoni hotI hai, (kintu) mizra yoni nahIM hotii| 757. evaM jAva thaNiyakumArANaM / [757] isI prakAra yAvat stanitakumAroM taka kI yoni ke viSaya meM samajhanA caahie| 758. puDhavikAiyANaM bhaMte ! ki sacittA joNI pracittA joNI mIsiyA joNI ? goyamA ! sacittA vi joNI, pracittA vi joNI, mIsiyA vi jonnii| 1. prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 225-226 / Page #554 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nauvAM yonipaTA [521 [758 pra. bhagavan ! pRthvIkAyika jIvoM kI yoni kyA sacitta hotI hai, acitta hotI hai athavA mizrayoni hotI hai ? [758 u.] gautama ! unakI yoni sacitta bhI hotI hai, acitta bhI hotI hai aura mizra yoni bhI hotI hai| 756. evaM jAva criNdiyaa| [756] isI prakAra yAvat caturindriya jIvoM taka (kI yoni ke viSaya meM samajhanA caahie|) 760. sammucchimacidiyatirikkhajoNiyANaM sammucchimamaNussANa ya evaM ceva / [760] sammUcchima paMcendriya tiryaMcayonikoM evaM sammUcchima manuSyoM kI yoni ke viSaya meM isI prakAra samajha lenA caahie| 761. gambhavakkatiyapaMceMdiyatirikkhajoNiyANaM gambhavatiyamaNassANa ya no sacittA, no acittA, mIsiyA jonnii| [761] garbhaja paMcendriya tiryaJcayonikoM tathA garbhaja manuSyoM kI yoni na to sacitta hotI hai aura na hI acitta, kintu mizra yoni hotI hai / 762. vANamaMtara-joisiya-vemANiyANaM jahA asurakumArANaM / [762] vANavyantara devoM, jyotiSka devoM evaM vaimAnika devoM (kI yoni ke viSaya meM) asurakumAroM ke (yoniviSayaka varNana ke) samAna hI (samajhanA cAhie / ) 763. etesi NaM bhaMte ! jIvANaM sacittajoNoNaM pracittajoNoNaM mIsajoNoNaM ajoNINa ya katare katarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ? goyamA ! sadhvayovA jIvA mosajoNiyA, acittajoNiyA asaMkhejjaguNA, prajoNiyA aNaMtaguNA, sacittajoNiyA aNaMtaguNA / 2 // [763 pra.] bhagavan ! ina sacittayonika jIvoM, acittayonika jIvoM, mizrayonika jIvoM tathA ayonikoM meM se kauna, kinase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika hote haiM ? [763 u.] gautama ! mizrayonika jIva sabase thor3e hote haiM, (unase) acittayonika jIva asaMkhyAtaguNe adhika hote haiM, (unase) ayonika jIva anantaguNe hote haiM (aura unase bhI) sacittayonika jIva anantaguNe hote haiM // 2 // vivecana-prakArAntara se sacittAdi vividhi yoniyoM kI apekSA se sarva jIvoM kA vicAra-~ prastuta dasa sUtroM (sU. 754 se 763 taka) meM yoni ke prakArAntara se sacittAdi tIna bheda batAkara, caubIsa daNDakavartI jIvoM ke krama se kisa jIva ke kauna-kauna-sI yoniyAM hotI haiM ? tathA kauna-sI yoni vAle jIva alpa, bahuta yA vizeSAdhika hote haiM ? isakI carcA kI gaI hai| Page #555 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 522) [prajJApanAsUba ___ sacittAdi yoniyoM ke artha sacitta yoni-jo yoni jIva (prAtma) pradezoM se sambaddha ho| pracitta yoni--jo yoni jIva rahita ho| mizra yoni--jo yoni jIva se mukta aura amukta ubhayasvarUpa vAlI ho, yAnI jo sacitta aura acitta donoM prakAra kI ho| kina jIvoM kI yoni kaisI aura kyoM ?-nArakoM ke jo upapAta kSetra haiM, ve kisI jIva ke dvArA parigRhIta na hone se sacitta (sajIva) nahIM hote, isa kAraNa unakI yoni acitta hI hotI hai / yadyapi sUkSma ekendriya jIva samasta loka (lokAkAza) meM vyApta hote haiM, tathApi una jIvoM ke pradezoM se una upayAtakSetroM ke pudgala parasparAnugamarUpa se sambaddha nahIM hote, arthAt-ve upapAtakSetra una sUkSma ekendriya jIvoM ke zarIrarUpa nahIM hote, isa kAraNa nairayikoM kI yoni acitta hI kahI gaI hai| isI prakAra asurakumArAdi dazavidha bhavanapati devoM, vyantaroM, jyotiSkoM aura vaimAnika devoM kI yoniyAM bhI acitta hI samajhanI caahie| pRthvIkAyikoM se lekara sammUcchima manuSya paryanta sabake upapAtakSetra jIvoM se parigahIta bhI hote haiM, aparigahIta bhI aura ubhayarUpa bhI hote haiM, isalie inakI yoni tInoM prakAra kI hotI hai| garbhaja tiryaJcapaMcendriyoM aura garbhaja manuSyoM ko jahA~ utpatti hotI hai, vahA~ acitta zukra-zoNita Adi pudgala bhI hote haiM, ataeva ve mizra yoni vAle haiN| sacittAdi yoniyoM kI apekSA se jIvoM kA alpabahatva--sabase thor3e jIva mizrayonika isalie batAe gae haiM ki mizrayonikoM meM kevala garbhaja tiryaJcapaMcendriya aura garbhaja manuSya hI haiM / unase acittayonika jIva asaMkhyAtaguNe adhika haiM, kyoMki samasta deva, nAraka tathA katipaya pRthvIkAyika, apkAyika, tejaskAyika, vAyukAyika, pratyekavanaspatikAyika, dvi-tri-caturindriyajIva, sammUcchima tiryaJca paMcendriya evaM sammacchima manuSya acitta yoni vAle hote haiN| acittayonikoM kI apekSA ayonika (siddha) jIva ananta haiM, kyoMki siddha ananta haiM aura ayonikoM kI apekSA bhI sacittayonika jIva anantaguNe adhika haiM, kyoMki nigoda ke jIva sacittayonika hote haiM aura ve siddhoM se bhI anantaguNe adhika hote haiM / ' sarvajIvoM meM saMvatAdi trividhayoniyoM kI prarUpaNA 764. kativihA NaM bhaMte ! joNI paNNattA ? goyamA ! tivihA joNI paNNatA / taM jahA-saMkhuDA joNI 1 viyaDA joNI 2 saMvuDaviyaDA joNI [764 pra.] bhagavan ! yoni kitane prakAra kI kahI gaI hai ? [764 u.] gautama ! yoni tIna prakAra kI kahI gaI hai / vaha isa prakAra-(1) saMvRta yoni, vivRta yoni aura (3) saMvRta-vivRta yoni / 765. neraiyANaM bhaMte ! ki saMvaDA joNI viyaDA joNI saMkhuDaviyaDA joNI ? goyamA ! saMvuDA joNI, no viyaDA joNI, no saMkhuDaviyaDA jonnii| 1. prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 226-227. Page #556 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nauvA yonipada ] [523 [765 pra.] bhagavan ! nairayikoM ko kyA saMvRta yoni hotI hai, vivRta yoni hotI hai, athavA saMvRta-vivRta yoni hotI hai ? [765 u.] gautama ! nairayikoM kI yoni saMvRta hotI hai, parantu vivRta nahIM hotI aura na hI saMvRta-vivRta hotI hai| 766. evaM jAva vaNassaikAiyANaM / [766] isI prakAra yAvat vanaspatikAyika jIvoM taka (kI yoni ke viSaya meM kahanA caahie)| 767. beiMdiyANaM pucchaa| goyamA ! no saMvuDA joNI, viyaDA joNI, No saMvuDaviyaDA joNo / [767 pra.] bhagavan ! dvIndriya jIvoM kI yoni saMvRta hotI hai, vivRta hotI yA saMvRta-vivRta hotI hai ? [767 u.] gautama ! unako yoni saMvRta nahIM hotI, (kintu) vivRta hotI hai, (para) saMvRtavivRta yoni nahIM hotii| 768. evaM jAva caridiyANaM / [768] isI prakAra yAvat caturindriya jIvoM taka (kI yoni ke viSaya meM samajha lenA cAhie / ) 766. sammucchimapaMceMdiyatirikkhajoNiyANaM sammucchipamaNussANa ya evaM ceva / [766] sammUcchima paMcendriya tiryaJcayonika evaM sammUcchima manuSyoM kI (yoni ke viSaya meM bhI isI prakAra samajhanA cAhie / ) 770. gambhavakkatiyapaMceMdiyatirikkhajoNiyANaM gambhavakkaMtiyamaNussANa ya no saMvaDA joNI, no viyaDA joNI, saMvuDaviyaDA joNI / [770] garbhaja paMcendriya tiryaJcayonika jIvoM aura garbhaja manuSyoM kI yoni saMvRta nahIM hotI aura na vivRta yoni hotI hai, kintu saMvRta-vivRta hotI hai / 771. bANamaMtara-joisiya-vemANiyANaM jahA neraiyANaM / [771] vANavyantara, jyotiSka aura vaimAnika devoM kI (yoni ke sambandha meM) narayikoM kI (yoni kI) taraha samajhanA cAhie / 772. etesi NaM bhaMte ! jIvANaM saMvuDajoNiyANaM viyaDajoNiyANaM saMvuDaviyaDajoNiyANaM prajoNiyANa ya katare katarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA? / ___ goyamA ! savvatthovA jIvA saMbuDaviyaujoNiyA, viyaDajoNiyA asaMkhejjaguNA, prajoNiyA aNaMtaguNA, saMvuDajoNiyA aNaMtaguNA / 3 // Page #557 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 524 ] [ prajJApanAsUtra [772 pra.] bhagavan ! ina saMvRtayonika jIvoM, vivRtayonika jIvoM, saMvRta-vivRtayonika jIvoM tathA ayonika jIvoM meM se kauna kinase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika hote haiM ? [772 u.] gautama ! sabase kama saMvRta-vivRtayonika jIva haiM, (unase) vivRtayonika jIva asaMkhyAtaguNe (adhika) haiM, (unase) ayonika jIva anantaguNe haiM (aura unase bhI) saMvRtayonika jIva anantaguNe (adhika) haiM // 3 // vivecana tIsare prakAra se saMvRtAdi trividha yoniyoM kI apekSA se jIvoM kA vicAra prastuta nau sUtroM (sU. 764 se 772 taka) meM zAstrakAra ne tRtIya prakAra se yoniyoM ke saMvatAdi tIna bheda batA kara kisa jIva ke kauna-kauna-sI yoni hotI hai ? tathA kauna-sI yoni vAle jIva alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM ? isakA vicAra prastuta kiyA hai| saMvatAdi yoniyoM kA artha-saMvata yoni = jo yoni AcchAdita (DhaMkI huI) ho| vivRta. yoni = jo yoni khulI huI ho, athavA bAhara se spaSTa pratIta hotI ho| saMvRta-vivRta yoni = jo saMvRta aura vivRta donoM prakAra kI ho| kina jIvoM kI yoni kauna aura kyoM ?--nArakoM kI yoni saMvata isalie batAI hai ki nArakoM ke utpattisthAna narakaniSkuTa hote haiM aura ve AcchAdita (saMvata) gavAkSa (jharokhe) ke samAna hote haiN| una sthAnoM meM utpanna hue nAraka zarIra se vRddhi ko prApta hokara zIta se uSNa aura uSNa se zIta sthAnoM meM girate haiN| isI prakAra bhavanapati, bANavyantara, jyotiSka aura vaimAnika devoM kI yoni saMvRta hotI hai, kyoMki unakI utpatti (upapAta) devazaiyyA meM devadUSya se AcchAndita sthAna meM hotI hai| ekendriya jIva bhI saMvRta yoni vAle hote haiM, kyoMki unakI utpattisthalI (yoni) spaSTa upalakSita nahIM hotii| dvIndriya se lekara caturindriya taka ke jIvoM tathA sammUcchima tiryaJca paMcedriyoM evaM sammUcchima manuSyoM kI yoni vivRta hai, kyoMki inake jalAzaya Adi utpattisthAna spaSTa pratIta hote haiM / garbhaja tiryaJca paMcendriyoM aura garbhaja manuSyoM kI yoni saMvata-vivRta hotI hai| kyoMki inakA garbha saMvRta aura vivRta ubhayarUpa hotA hai| andara (udara meM) rahA humA garbha svarUpa se pratIta nahIM hotA, kintu udara ke bar3hane Adi se bAhara se upalakSita hotA hai| saMvRtAdi yoniyoM kI apekSA se jIvoM kA alpabahatva-sabase thor3e saMvRta-vivRta yoni vAle jIva hote haiM, kyoMki garbhaja tiryaJca paMcendriya aura garbhaja manuSya hI saMvata-vivRta yoni vAle haiN| unakI apekSA vivRtayonika jIva asaMkhyAtaguNe haiM, kyoMki dvIndriya se lekara caturindriya taka ke jIva tathA sammUcchima tiryaJca paMcendriya evaM sammUcchima manuSya vivRta yoni vAle haiN| unase ayonika jIva ananta guNe haiM, kyoMki siddha ananta hote haiM aura unase bhI anantaguNe saMvRtayonika jIva hote haiM, kyoMki vanaspatikAyika jIva saMvRtayonika hote haiM aura ve siddhoM se bhI anantaguNe hote haiN|' manuSyoM ko trividha viziSTa yoniyAM 773. [1] katibihA NaM bhaMte ! joNI paNNattA ? goyamA ! tivihA joNI pnnnnttaa| taM jahA-kummuNNayA 1 saMkhAvattA 2 vaMsIpattA 3 / 1. prajJApanAsUtra, malaya. vRtti, patrAMka 227 Page #558 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nauvAM yonipada [525 [773-1 pra.] bhagavan ! yoni kitane prakAra kI kahI gaI hai ? [773-1 u.] gautama ! yoni tIna prakAra kI kahI gaI hai| vaha isa prakAra--(1) kUrmonnatA, (2) zaMkhAvartA aura (3) vNshiiptraa| [2] kummuNNayA NaM joNI uttamapurisamAUNaM / kummuNNayAe NaM joNIe uttamapurisA gambhe bakkamati / taM jahA-arahaMtA cakkavaTTI baladevA vAsudevA / [773-2] karmonnatA yoni uttamapuruSoM kI mAtAoM kI hotI hai / karmonnatA yoni meM (ye) uttamapuruSa garbha meM utpanna hote haiM / jaise--arhanta (tIrthaMkara), cakravartI, baladeva aura vAsudeva / [3] saMkhAvattA NaM joNI itthirayaNassa / saMkhAvattAe NaM joNIe bahave jovA ya poggalA ya vakkamati viukkamati cayaMti uvacayaMti, no ceva NaM nipphajjati / [773-3] zaMkhAvartA yoni strIratna kI hotI hai| zaMkhAvartA yoni meM bahuta-se jIva aura pudgala Ate haiM, garbharUpa meM utpanna hote haiM, sAmAnya aura vizeSarUpa se unakI vRddhi (caya-upacaya) hotI hai, kintu unakI niSpatti nahIM hotii| [4] vaMsopattA gaM joNI pihujaNassa / vaMsIpattAe NaM joNoe pihujaNe gambhe vakkamati / // paNavaNAe bhagavaIe NavamaM joNIpayaM samattaM / / 7i73-4] vaMzIpatrA yoni pRthak (sAmAnya) janoM kI (mAtAgoM kI) hotI hai| vaMzIpatrA yoni meM pRthak (sAdhAraNa) jIva garbha meM pAte haiM / vivecana--manuSyoM ko trividha yonivizeSoM ko prarUpaNA-prastuta sUtra (773/1,2,3,4) meM manuSyoM ko kUrmonnatA Adi tIna viziSTa yoniyoM, yoni vAlI striyoM evaM unameM janma lene vAle manuSyoM kA nirUpaNa kiyA gayA hai| karmonnatA prAdi yoniyoM kA artha-karmonnatA yoni = jo yoni kachue kI pITha kI taraha unnata-U~cI uThI huI yA ubharI huI ho| zaMkhAvartA yoni - jisake Avarta zaMkha ke utAra-car3hAva ke samAna hoM, aisI yoni / vaMzIpatrA yoni- jo yoni do saMyukta (jur3e hue) vaMzIpatroM ke samAna prAkAra vAlI ho| zaMkhAvartA yoni kA svarUpa---zaMkhAvartA strIratna kI arthAt-cakravartI kI paTarAnI kI hotI hai| isa yoni meM bahuta-se jIva avakramaNa karate (Ate) haiM, vyutkramaNa karate (garbha-rUpa meM utpanna hote) haiM, cita hote (sAmAnyarUpa se bar3hate) haiM aura upacita hote (vizeSarUpa se bar3hate) haiN| parantu ve niSpanna nahIM hote, garbha meM hI naSTa ho jAte haiM / isa sambandha meM vRddha prAcAryoM kA mata hai ki zakhAvA yoni meM Ae hue jIva atiprabala kAmAgni ke paritApa se vahIM vidhvasta ho jAte haiN| 1 prajJApanAsUtra : nauvA~ yonipada samApta / / 1. (ka) prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 228 (kha) prajJApanAsUtra prameyabodhinI TIkA, bhA. 3, pR. 83-84 Page #559 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa prajJApanAsUtra : sthAna 1-9 gAthAnukramasUcI 5YAL fy 0 llh AM 145 gAthA gAthAMka sUtrAMka pRSThAMka acchi pavvaM balimoDamo 93 54 62 prajjo ruhavoDANe ajjhayaNamiNaM cittaM aDahuttaraM ca tIsaM 134 174 147 praNabhigmahiyakudiTTI 129 110 93 aNavanniya paNavanniya 151 194 169 asthiya tidu kaviTTha addhativaNNasahassA 135 174 147 apphoyA aimuttaya prayasI kusubhakoddava aloe paDihatA siddhA 160 211 avae paNae sevAle asarIrA jIvadhaNA 169 211 191 asurA nAga suvaNNA 177 147 asuresu hoti rattA 160 assagNI khalu paDhama 183 647 aMghiya pattiya macchiya 110 aMbaDA ya kaliMdA pANaya pANakappe 155 184 prAsItaM battIsaM pAhAre uvayoge ikkhU ya ikkhuvADI iya savvakAlatittA 177 211 191 iya siddhANaM sokkhaM 175 211 191 uttattakaNagavannA / 146 187 160 eehiM sarIrehi (prakSipta gAthA) 1 ekkassa u jaM gahaNaM ekkArasuttaraM heTThimesu 157 209 187 egapae'NegAI 125 110 93 egassa doNha tiNha va ur gAthA gAyAMka sUtrAMka pRSThAMka emA ya hoi rayaNI 165 211 190 ete ceva u bhAve 122 110 93 eraMDe kuruvide progAhaNasaMThANe progAhaNAe siddhA 211 191 kaNhe kade vajje 54 57 kahiM paDihatA siddhA 159 211 kaMgUyA kadduiyA ___45 52 kaMdA ya kaMdamUlA ya 107 ___55 65 kaMbU ya kaNhakaDabU kAlA asurakumArA 187 160 kAle ya mahAkAle 149 kiNNara kiMpurise khalu 192 kimirAsi bhaddamutthA 57 kattha bhari pipaliyA 42 kevalaNANuvauttA gUDhachirAgaM pattaM momejjae ya rupae caurAsoi asII 206 185 causaTThI saTThI khalu 142 187 160 cakkAgaM bhajjamANassa 8454 cattAri ya rayaNImo 164 211 190 camare dharaNe taha veNudeva 143 187 caMdaNa geruya haMse 11 24 caMpagajItI NavaNIiyA cottIsA coyAlA 140 187 covardvi asurANaM 138 187 chaTTi ca itthiyAo 184 jattha ya ego siddho 167 211 191 jassa kaMdassa kaTThAmo challI taNayatarI 81 54 61 211 r 118 133 143 Page #560 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa : gAthAnukramasUcI ] [527 58 54 54 rAmA 54 54 . 87 54 o 130 l 121 o l o l 01 M0 WWWW o 0 l 179 211 l a x jassa kaMdassa kaTThAmo challI jIse tayAe bhanmAe samo. 59 bahalatarI 77 54 jIse tayAe bhaggAe hIro 69 jassa kaMdassa bhaggassa samo jIse sAlAe kaTThAmo challI jassa kaMdassa bhaggassa hIro 67 taNuyatarI 83 jassa khaMdhassa kaTThAmo challI / jIse sAlAe kaTThAmo challI taNuyatarI 82 bahalatarI 79 jassa khaMdhassa kaTThAmochallI je kei nAliyAbaddhA . bahalatarI 78 . 54 jo asthikAyadhamma jamsa khaMdhassa bhaggassa samo 58 54 jo jiNadidu bhAve jassa khaMdhassa bhaggassa hIro 68 54 joNibbhUe bIe jassa pattassa bhaggassa samo 62 54 jo suttamahijjato 124 jassa pattassa bhaggassa hIro 72 54 jo he umayANato 123 jassa pavAlassa bhaggassa samo 61 54 goha NaMdirukkhe jassa pabAlassa bhaggassa hIro 71 54 NANAvihasaMThANA 44 jassa pupphassa bhaggassa samo63 NitthinnamavvadukkhA jassa pupphassa bhaggassa horo 73 54 NibaMba jaMbu kosaMba jassa phalassa bhaggassa samo NIlANarAgavasaNA 148 jassa phalassa bhagga-sa hIro taNamUla kaMdamUle jassa bIya sa bhaggassa samo tattha vi ya te avedA 158 jAsa bIyassa bhaggassa hIro 75 tayachallipavAlesu ya 109 jassa mUlassa kaTThAmo challI tAla tamAle takkali taNuyatarI 80 tiNNi sayA tettIsA 163 jassa mUlassa kaTThAmo challI tilae laue chattoha bahalatarI 76 tIsA cattAlIsA 141 jassa mUlassa bhaggamsa samo 56 tIsA ya paNNavIsA 136 jassa mUlassa bhaggassa hIro 66 54 59 / / tulasI kaNha urAle 41 jassa sAlassa bhaggassa samo 60 54 * 58 dagapippalI ya davvI 40 jassa sAlassa bhagmassa hIro 70 54 59 / davvANa savvabhAvA 127 jaha ayagolo dhaMto dasaNa-NANa-carite 128 jaha NAma koi meccho 174 211 191 disigati iMdiyakAe 180 jaha vA tilapappaDiyA dIva-disA-udahINa 139 jaha sagalasarisavANaM dohaM vA hassaM vA jaha sabvakAmaguNitaM 176 211 191 na bi asthi mANusANaM jaM saMThANaM tu ihaM 162 211 190 nismagguvaesaruI jAI moggara laha jahiyA 25 43 51 nissaMkiya nikkakhiya jAulaga mAla parilI 2342 50 paumalatA nAgalatA l 2 a 3 54 190 ar 143 187 174 49 49 110 110 212 54 54 93 M __ 201 187 211 211 171 Page #561 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 528 [ prajJApanAsUtra . axm 64 89 106 42 re 131 95 ___ 54 92 . 0 22 a 152 14 paumuppala naliNANaM paumupala saMghADe paumuSpaliNIkaMde paNNavaNA ThANAI pattaura sIyaurae patteyA pajjattA paramatthasaMthavo vA palaMDU-lhasaNakaMde ya pADhA miyavAlukI puDhavI ya sakkarA vAluyA puttaMjIvaya'riThe puSphA jalayA thalayA pustaphalaM kAliga pUI karaMja seNhA (saNhA) pUsaphalI kAliMgI phusai praNete siddha battIsa aTThavIsA bali bhUyANaMde veNudAli bAravatI ya suraTThA vArasa cauvIsAI bhAsaga paritta pajjatta bhAsA sarIra pariNAma bhuya rukkha hiMgurukkhe bhUprattheNAdhigayA mahurA ya sUraseNA mAsapaNNI muggapaNNI muddiya appA bhallI rAyagiha magaha caMpA rukkhA gucchA gummA ruru kaMDariyA jArU McMUMWWW.WWW 60% 40 logAgAsapaese NigroyajIvaM 104 108 55 65 logAgAsapaese parittajIvaM 105 54 vairADa vaccha varaNA 115 102 vagayajara-maraNabhae vaMse velu kaNae vAiMgaNa sallai boMDai viTaM giraM kaDA veNu gala ikkhuvADiya veMTa bAhira pattA saNa vANa kAsa maga 48 saNihiyA sAmANA sattaTTha jAtikulakoDilakkha 111 sapphAe sajjAe 49 samayaM bakkatANaM savvo vi kisalayo khalu 211 191 sasabiMdu gottaphusiyA ___45 184 sAeya kosalA gayapuraM 102 144 187 160 sAlI vIhI godhama 4250 114 10289 sAhAraNamAhAro 101 54 siddha ti ya buddha ttiya 178 211 181 212 201 / siddhassa suho rAso 173 211 siMghADagassa guccho 48 suyarayaNanihANaM jinavareNa 2 suragaNasuhaM samattaM 172 211 seDiya bhattiya hottiya 35 47 seyaviyAviyaNavarI 117 102 seriyae thomAliya 24 43 so hoi ahigamaruI 126 110 hariyAle hiMgulae 48 hAse hAsaraI viya 154 206 182 191 38 Go NK 0 1 xx 153 194 ___ 169 Page #562 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anadhyAyakAla [sva0 prAcAryapravara zrI AtmArAmajI ma. dvArA sampAdita nandIsUtra se uddhRta] svAdhyAya ke lie AgamoM meM jo samaya batAyA gayA hai, usI samaya zAstroM kA svAdhyAya karanA cAhie / anadhyAyakAla meM svAdhyAya varjita hai| manusmRti Adi smRtiyoM meM bhI anadhyAyakAla kA vistArapUrvaka varNana kiyA gayA hai| vaidika loga bhI veda ke anadhyAyoM kA ullekha karate haiM / isI prakAra anya ArSa granthoM kA bhI anadhyAya mAnA jAtA hai| jainAgama bhI sarvajJokta, devAdhiSThita tathA svaravidyA saMyukta hone ke kAraNa, ina kA bhI AgamoM meM anadhyAyakAla vaNita kiyA gayA hai, jaise ki dasa vidhe aMtalikkhite asajjhAe paNNatte, taM jahA-ukkAvAte, disidAghe, gajjite, nigdhAte, jubate, jakkhAlitte, dhUmitA, mahitA, rayaugghAte / dasavihe porAlite asajjhAtite, taM jahA-aTThI, maMsaM, soNite, asutisAmaMte, susANasAmaMte, caMdovarAte, sUrovarAte, paDane, rAyabuggahe, uvassayassa aMto prorAlie sriirge| -sthAnAGga sUtra, sthAna 10 no kappati niggaMthANa vA, niggaMthIraNa vA ca uhi mahApADivaehi sajjhAyaM karittae, taM jahAprAsADhapADivae, iMdamahapADivae, kattaprapADivae, sugimhapADivae / no kappai niggaMthANa vA niggaMthINa vA, cauhiM saMjhAhiM sajjhAyaM karettae, taM jahA-paDimAte, pacchimAte, majjhaNhe, aDDha ratta / kappai niggaMthANaM vA niggaMthINa vA, cAukAlaM sajjhAyaM karettae, taM jahA punvaNhe, avaraNhe, parose, paccUse / -sthAnAGga sUtra, sthAna 4, uddeza 2 uparokta sUtrapATha ke anusAra, dasa prAkAza se sambandhita, dasa praudArika zarIra se sambandhita, cAra mahApratipadA. cAra mahApratipadA kI paNimA aura cAra sandhyA, isa prakAra battIsa anadhyAya mAne gae haiN| jinakA saMkSepa meM nimna prakAra se varNana hai, jaiseaAkAza sambandhI dasa anadhyAya 1. ulkApAta-tArApatana--yadi mahat tArApatana huA hai to eka prahara paryanta zAstrasvAdhyAya nahIM karanA caahie| 2. digdAha-jaba taka dizA raktavarNa ko ho arthAta aisA mAlUma par3e ki dizA meM Aga sI lagI hai, taba bhI svAdhyAya nahIM karanA cAhie / 3. gajita-bAdaloM ke garajane para do prahara paryanta svAdhyAya na kare / 4. vidyuta-bijalI camakane para eka prahara paryanta svAdhyAya nahIM karanA caahie| kintu garjana aura vidyut kA asvAdhyAya cAturmAsa meM nahIM mAnanA caahie| kyoMki vaha Page #563 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 530] [anadhyAyakAla garjana aura vidyut prAyaH Rtu svabhAva se hI hotA hai| ataH pArdrA se svAti nakSatra paryanta anadhyAya nahIM mAnA jAtA / 5. nirghAta-binA bAdala ke AkAza meM vyantarAdikRta dhora garjanA hone para, yA bAdaloM sahita AkAza meM kar3akane para do pahara taka asvAdhyAya kAla hai| 6 yUpaka- zukla pakSa meM pratipadA, dvitIyA, tRtIyA ko sandhyA kI prabhA aura candraprabhA ke . milane ko yUpaka kahA jAtA hai / ina dinoM prahara rAtri paryanta svAdhyAya nahIM karanA caahie| 7. yakSAdIpta-kabhI kisI dizA meM bijalI camakane jaisA, thor3e thor3e samaya pIche jo prakAza hotA hai vaha yakSAdIpta kahalAtA hai| ataH AkAza meM jaba taka yakSAkAra dIkhatA rahe taba taka svAdhyAya nahIM karanA cAhie / 8. dhUmikA-kRSNa---kArtika se lekara mAgha taka kA samaya meghoM kA garbhamAsa hotA hai / isameM dhUmra varNa ko sUkSma jalarUpa dhudha par3atI hai| vaha dhUmikA-kRSNa kahalAtI hai / jaba taka yaha dhudha par3atI rahe, taba taka svAdhyAya nahIM karanA cAhie / 6. mihikAzveta-zItakAla meM zveta varNa kA sUkSma jalarUpa dhudha mihikA kahalAtI hai| jaba taka yaha girato rahe, taba taka asvAdhyAya kAla hai| 10. raja-udghAta-vAyu ke kAraNa aAkAza meM cAroM ora dhUli chA jAtI hai / jaba taka yaha dhUli phailI rahatI hai, svAdhyAya nahIM karanA cAhie / uparokta dasa kAraNa AkAza sambandhI asvAdhyAya ke haiN| audArika sambandhI dasa anadhyAya 11-12-13 haDDI, mAMsa aura rudhira-paMcendriya tiryaMca kI haDDI, mAMsa aura rudhira yadi sAmane dikhAI deM, to jaba taka vahA~ se yaha vastue~ uThAI na jAe~ taba taka asvAdhyAya hai| vRttikAra Asa-pAsa ke 60 hAtha taka ina vastuoM ke hone para asvAdhyAya mAnate haiM / isI prakAra manuSya sambandhI asthi, mAMsa aura rudhira kA bhI anadhyAya mAnA jAtA hai| vizeSatA itanI hai ki inakA asvAdhyAya sau hAtha taka tathA eka dina-rAta kA hotA hai| strI ke mAsika dharma kA asvAdhyAya tIna dina taka / bAlaka evaM bAlikA ke janma kA asvAdhyAya kramaza: sAta evaM pATha dina paryanta kA mAnA jAtA hai / 14. prazuci---mala-mUtra sAmane dikhAI dene taka asvAdhyAya hai| 15 zmazAna-zmazAnabhUmi ke cAroM ora sau-sau hAtha paryanta asvAdhyAya mAnA jAtA hai| 16. candragrahaNa-candragrahaNa hone para jaghanya ATha, madhyama bAraha aura utkRSTa solaha prahara paryanta svAdhyAya nahIM karanA caahie| 17. sUryagrahaNa-sUryagrahaNa hone para bhI kramazaH pATha, bAraha aura solaha prahara paryanta asvAdhyAyakAla mAnA gayA hai| Page #564 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anadhyAyakAla 1 [ 531 18. patana--kisI bar3e mAnya rAjA athavA rASTrapuruSa kA nidhana hone para jaba taka usakA dAhasaMskAra na ho, taba taka svAdhyAya nahIM karanA caahie| athavA jaba taka dUsarA adhikArI sattArUDha na ho, taba taka zanaiH zanaiH svAdhyAya karanA caahie| 16. rAjavyudgraha--samIpastha rAjAroM meM paraspara yuddha hone para jaba taka zAnti na ho jAe, taba taka aura usake pazcAt bhI eka dina-rAtri svAdhyAya nahIM kreN| 20. audArika zarIra-upAzraya ke bhItara paMcendriya jIva kA vadha ho jAne para jaba taka kalevara par3A rahe, taba taka tathA 100 hAtha taka yadi nirjIva kalevara par3A ho to svAdhyAya nahIM karanA caahie| asvAdhyAya ke uparokta 10 kAraNa audArika zarIra sambandhI kahe gaye haiN| 21-28. cAra mahotsava aura cAra mahApratipadA-ASADha-pUrNimA, Azvina-pUrNimA, kAtikapUrNimA aura caitra-pUrNimA ye cAra mahotsava haiM / ina pUrNimAnoM ke pazcAt Ane vAlI pratipadA ko mahApratipadA kahate haiN| inameM svAdhyAya karane kA niSedha hai|| 29-32. prAtaH, sAyaM, madhyAhna aura ardharAtri-prAtaH sUrya ugane se eka ghar3I pahile tathA eka ghar3I pIche / sUryAsta hone se eka ghar3I pahale tathA eka ghar3I pIche / madhyAhna arthAt dopahara meM eka ghar3I Age aura eka ghar3I pIche evaM ardharAtri meM bhI eka ghar3I Age tathA eka ghar3I pIche svAdhyAya nahIM karanA caahie| Page #565 -------------------------------------------------------------------------- ________________ madrAsa byAvara gohATI jodhapura madrAsa upAdhyakSa byAvara mer3atA siTI byAvara pAlI byAvara byAvara madrAsa zrI Agama prakAzana samiti byAvara (kAryakAriNI samiti) 1. zrImAna seTha mohanamalajI corar3iyA adhyakSa 2. zrImAn seTha ratanacandajI modI kAryavAhaka adhyakSa 3. zrImAn ka~varalAlajI baitAlA upAdhyakSa 4. zrImAn daulatarAjajI pArakha upAdhyakSa 5. zrImAn ratanacandajI corar3iyA upAdhyakSa 6. zrImAn khUbacandajI gAdiyA 7 zrImAn jatanarAjajI mehatA mahAmantrI 8. zrImAn cA~damalajI vinAya kiyA mantrI 9. zrImAn jJAnarAjajI mUthA mantrI 10. zrImAn cA~damalajI caupar3A sahamantrI 11. zrImAn jauharIlAlajI zIzodiyA koSAdhyakSa 12. zrImAn gumAnamalajI corar3iyA koSAdhyakSa 13. zrImAn mUlacandajI surANA sadasya 14. zrImAna jI. sAyaramalajI coraDiyA sadasya 15. zrImAn jeThamalajI corar3iyA 16. zrImAn mohanasiMhajI loDhA sadasya 17. zrImAn bAdalacandajI mehatA sadasya 18. zrImAn mAMgIlAlajI surANA sadasya 19. zrImAn mANakacandajI baitAlA sadasya 20. zrImAna bhaMvaralAlajI goThI sadasya 21. zrImAn bhaMvaralAlajI zrIzrImAla sadasya 22. zrImAn suganacanda jI coraDiyA sadasya 23. zrImAn dulIcandajI coraDiyA sadasya 24. zrImAn khIMvarAjajI coraDiyA sadasya 25. zrImAn prakAzacandajI jaina sadasya 26. zrImAn bhavaralAlajI mUthA sadasya 27. zrImAn jAlamasiMhajI mer3atavAla (parAmarzadAtA) nAgaura madrAsa sadasya baMgalaura byAvara indaura sikandarAbAda bAgalakoTa madrAsa durga madrAsa madrAsa madrAsa bharatapura jayapura byAvara Page #566 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrI prAgama prakAzana samiti, byAvara arthasahayogI sadasyoM kI zubha nAmAvalI mahAstambha saMrakSaka 1. zrI seTha mohanamalajI corar3iyA, madrAsa 1. zrI biradIcaMdajI prakAzacaMdajI talesarA, pAlI 2. zrI gulAbacandajI mAMgIlAlajI surANA, 2. zrI jJAnarAjajI kevalacandajo mUthA, pAlI sikandarAbAda 3. zrI premarAjajI jatanarAjajI mehatA, mer3atA siTI 3. zrI pukharAjajI zizodiyA, byAvara 4. zrI zA0 jar3AvamalajI mANakacandajI betAlA, 4. zrI sAyaramalajI jeThamalajI coraDiyA. baiMgalora bAgalakoTa 5. zrI premarAjajI bhaMvaralAlajI zrIzrImAla, durga 5. zrI hIrAlAlajI pannAlAlajI caupar3A, byAvara zrI esa. kizanacandajI coraDiyA, madrAsa 6. zrI mohanalAlajI nemIcaMdajI lalavANI, 7. zrI kaMvaralAlajI betAlA, gohATI cAMgATolA 8. zrI seTha khIMvarAjajI coraDiyA, madrAsa 7. zrI dIpacaMdajI candanamalajI coraDiyA, madrAsa 6. zrI gumAnamalajI corar3iyA, madrAsa 8. zrI pannAlAlajI bhAgacandajI botharA, cAMgA10. zrI esa. bAdalacandajI coraDiyA, madrAsa TolA 11. zrI je. dulIcandajI coraDiyA, madrAsa 6. zrImalI sirekuvara bAI dharmapatnI sva. zrI sugana12. zrI esa. ratanacandajI corar3iyA, madrAsa ___ caMdajI jhAmar3a, madurAntakam 13. zrI je. annarAjajI coraDiyA, madrAsa 10. zrI bastImalajI mohanalAlajI boharA 14. zrI esa. sAyaracandajI corar3iyA, madrAsa (K.G.F.) jAr3ana 15. zrI pAra. zAntilAlajI uttamacandajI cora- 11. zrI thAnacaMdajI mehatA, jodhapura DiyA, madrAsa 12 zrI bhairudAnajI lAbhacaMdajI surANA, nAgaura 16. zrI siremalajI hIrAcandajI coraDiyA, madrAsa 13. zrI khUbacandajI gAdiyA, byAvara 17. zrI je. hukmAcandajI coraDiyA, madrAsa 14. zrI mizrIlAlajI dhanarAjajI vinAyakiyA. stambha sadasya byAvara 1. zrI agaracandajI phatecandajI pArakha, jodhapura 15. zrI indracaMdajI baida, rAjanAMdagAMva 2. zrI jasarAjajI gaNezamalajI saMcetI, jodhapura 16. zrI rAvatamalajI bhIkamacaMdajI pagAriyA, 3. zrI tilokacaMdajI sAgaramalajI saMcetI, madrAsa bAlAghATa 4. zrI pUsAlAlajI kisturacaMdajI surANA, kaTaMgI 17. zrI gaNezamalajI dharmIcaMdajI kAMkariyA, TaMgalA 5. zrI Ara. prasannacandajI corar3iyA, madrAsa 18. zrI suganacandajI bokar3iyA, indaura 6. zrI dIpacandajI bokar3iyA, madrAsa 16. zrI harakacaMdajI sAgaramalajI betAlA, indaura 7. zrI mUlacandajI corar3iyA, kaTaMgI 20. zrI raghunAthamalajI likhamIcaMdajI lor3hA, cAMgA5. zrI varddhamAna iNDasTrIja, kAnapura TolA 6. zrI mAMgIlAlajI mizrIlAlajI saMcetI, durga 21. zrI siddhakaraNajI zikharacandajI baida, cAMgATolA Page #567 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 534] [sadasya-nAmAvalI mmmmmm 22. zrI sAgaramalajI noratamalajI pIMcA, madrAsa 8. zrI phUlacandajI gautamacandajI kAMTheDa, pAlI 23. zrI mohanarAjajI mukanacandajI bAliyA, 6. zrI ke. pukharAjajI bAphaNA, madrAsa ahamadAbAda 10. zrI rUparAjajI jodharAjajI mUthA, dillI 24. zrI kezarImalajI jaMvarIlAlajI talesarA, pAlI 11. zrI mohanalAlajI maMgalacaMdajI pagAriyA, rAyapura 25. zrI ratanacaMdajI uttamacaMdajI modI, byAvara 12. zrI nathamalajI mohanalAlajI lUNiyA, caNDAvala 26. zrI dharmIcaMdajI bhAgacaMdajI boharA, jhUThA 13. zrI bhaMvaralAlajI gautamacandajI pagAriyA, 27. zrI chogamalajI hemarAjajI lor3hA, DoMDIlohArA kuzAlapurA 28. zrI guNacaMdajI dalIcaMdajI kaTAriyA, bellArI 14. zrI uttamacaMdajI mAMgIlAlajI, jodhapura 26. zrI mUlacaMdajI sujAnamalajI saMcetI, jodhapura 15. zrI mUlacandajI pArakha, jodhapura 30. zrI sI0 amaracaMdajI botharA, madrAsa 16. zrI sumeramalajI mer3atiyA, jodhapura 31. zrI bhaMvarIlAlajI mUlacaMdajI surANA, madrAsa 17. zrI gaNezamalajI nemIcandajI TAMTiyA, jodhapura 32. zrI bAdalacaMdajo jagarAjajI mehatA, indaura 18. zrI udayarAjajI pukharAjajI saMcetI, jodhapura 33. zrI lAlacaMdajI mohanalAlajI koThArI, goThana 16. zrI bAdaramalajI pukharAjajI baMTa, kAnapura 34. zrI hIrAlAlajI pannAlAlajI caupar3A, ajamera 20. zrImatI sundarabAI goThI W/o zrI jaMvarI35. zrI mohanalAlajI pArasamalajI pagAriyA, lAlajI goThI, jodhapura baiMgalora 21. zrI rAyacaMdajI mohanalAlajI, jodhapura 36. zrI bhaMvarImalajI corar3iyA, madrAsa 22. zrI ghevaracaMdajI rUparAjajI, jodhapUra 37. zrI bhaMvaralAlajI goThI, madrAsa 23. zrI bhaMvaralAlajI mANakacaMdajI surANA, madrAsa 38. zrI jAlamacaMdajI rikhabacaMdajI bAphanA, aAgarA 24. zrI jaMvarIlAlajI amaracandajI koThArI, byAvara 36. zrI ghevaracaMdajI pukharAjajI bhuraTa, gohATI 25. zrI mANakacandajI kizanalAlajI, mer3atAsiTI 40. zrI jabaracaMdajI gelar3A, madrAsa 26. zrI mohanalAlajI gulAbacandajI catara, byAvara 41. zrI jar3AvamalajI suganacaMdajI, madrAsa 27. zrI jasarAjajI jaMvarIlAlajI dhArIvAla, jodhapura 42. zrI pukharAjajI vijayarAjajI, madrAsa 28. zrI mohanalAlajI campAlAlajI goThI, jodhapura 43. zrI cenamalajI surANA TrasTa, madrAsa 26. zrI nemIcaMdajI DAkaliyA mehatA, jodhapura 44. zrI lUNakaraNajI rikhabacaMdajI lor3hA, madrAsa 30. zrI tArAcaMdajI kevalacaMdajI karNAvaTa, jodhapura 45. zrI sUrajamalajI sajjanarAjajI mahetA, koppala 31. zrI AsUmala eNDa kaM0, jodhapura 32. zrI pukharAjajI lor3hA, jodhapura sahayogI sadasya 33. zrImatI suganIbAI W/o zrI mizrIlAlajI 1. zrI devakaraNajI zrIcandajI DosI, mer3atAsiTI sAMDa, jodhapura 2. zrI chaganIbAI vinAyakiyA, byAvara 34. zrI baccharAjajI surANA, jodhapura 3. zrI pUnamacaMdajI nAhaTA, jodhapura 35. zrI harakacandajI mehatA, jodhapura zrI bhaMvaralAlajI vijayarAjajI kAMkariyA, 36. zrI devarAjajI lAbhacaMdajI mer3atiyA, jodhapura villIpuram 37. zrI kanakarAjajI madanarAjajI goliyA, 5. zrI bhaMvaralAlajI caupar3A, byAvara jodhapura 6. zrI vijayarAjajI ratanalAlajI catara, byAvara 38. zrI ghevaracandajI pArasamalajI TAMTiyA, jodhapura 7. zrI bI. gajarAjajI bokar3iyA, salema 39. zrI mAMgIlAlajI coraDiyA, kucerA * Page #568 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sadasya-nAmAvalI] [535 40. zrI saradAramalajI surANA, bhilAI 66. zrI hIrAlAlajI hastImalajI dezalaharA, bhilAI 41. zrI okacaMdajI hemarAja jI sonI, durga 70. zrI varddhamAna sthAnakavAsI jaina zrAvakasaMgha, 42. zrI sUrajakaraNajI surANA, madrAsa dallI-rAjaharA 43. zrI dhIsUlAlajI lAlacaMdajI pArakha, durga 71. zrI campAlAlajI buddharAjajI bAphaNA, byAvara 44. zrI pukharAjajI boharA, (jaina TrAnsaporTa kN.)| 72. zrI gaMgArAmajI indracaMdajI boharA, kucerA jodhapura 73. zrI phateharAjajI nemIcaMdajI karNAvaTa, kalakattA 45. zrI campAlAlajI sakalecA, jAlanA 74. zrI bAlacaMdajI thAnacandajI bhuraTa, 46. zrI premarAjajI mIThAlAlajI kAmadAra, kalakattA baiMgalora 75. zrI sampatarAjajI kaTAriyA, jodhapura 47. zrI bhaMvaralAlajI mUthA eNDa sansa, jypur| 76. zrI jaMvarIlAlajI zAMtilAlajI surANA, 48. zrI lAlacaMdajI motIlAlajI gAdiyA, baiMgalora bolArama 46. zrI bhaMvaralAlajI navaratnamalajI sAMkhalA, 77. zrI kAnamalajI koThArI, dAdiyA meTTapAliyama 78. zrI pannAlAlajI motIlAlajI surANA, pAlI 50. zrI pukharAjajI challANI, karaNagullI 76. zrI mAraNakacaMdajI ratanalAlajI muNota, TaMgalA 51. zrI prAsakaraNajI jasarAja jI pArastra, durga 80. zrI cimmanasiMhajI mohanasiMhajI lor3hA, byAvara 52. zrI gaNezamalajI hemarAjajI sonI, bhilAI 81. zrI riddhakaraNajI rAvatamalajI bhuraTa, gauhATI 53. zrI amRtarAjajI jasavantarAjajI mehatA, 82. zrI pArasamalajI mahAvIracaMdajI bAphanA, goThana mer3atAsiTI 83. zrI phakIracaMdajI kamalacaMdajI zrIzrImAla, 54. zrI ghevaracaMdajI kizoramalajI pArakha, jodhapura kucerA 55. zrI mAMgIlAlajI rekhacaMdajI pArakha, jodhapura 84. zrI mAMgIlAlajI madanalAlajI corar3iyA bhairUdA 56. zrI munnIlAlajI mUlacaMdajI gulecchA, jodhapura 85. zrI sohanalAlajI lUNakaraNajI surANA, kucerA 57. zrI ratanalAlajI lakhapatarAjajI, jodhapura 86. zrI ghIsUlAlajI, pArasamalajI, jaMvarIlAlajI 58. zrI jIvarAjajI pArasamalajI koThArI. meDatA koThArI. goThana siTI 87. zrI saradAramalajI enDa kampanI, jodhapura 56. zrI bhaMvaralAlajI rikhabacaMdajI nAhaTA, nAgaura 88. zrI campAlAlajI hIrAlAlajI bAgarecA, 60. zrI mAMgIlAlajI prakAzacandajI rUNavAla, maisUra jodhapura 61 zrI pukharAjajI boharA, pIpaliyA 86. zrI pukharAjajI kaTAriyA, jodhapura 62. zrI harakacaMdajI jugarAjajI bAphanA, baiMgalora 10. zrI indracandajI mukandacandajI, indaura 63. zrI candanamalajI premacaMdajI modI, bhilAI 61. zrI bhaMvaralAlajI bAphaNA, indaura 64. zrI bhIvarAjajI bAghamAra, kucerA 62. zrI jeThamalajI modI, indaura 65. zrI tilokacaMdajI premaprakAzajI, ajamera 63. zrI bAlacandajI amaracandajI modI, byAvara 66. zrI vijayalAlajI premacaMdajI gulecchA, rAja- 14. zrI kundanamalajI pArasamalajI bhaMDArI nAMdagA~va 65. zrI kamalAkaMvara lalavANI dharmapatnI zrI sva. 67. zrI rAvatamalajI chAjer3a, bhilAI pArasamalajI lalavANI, goThana 68. zrI bhaMvaralAlajI DUgaramalajI kAMkariyA, 16. zrI akhecaMdajI laNakaraNajI bhaNDArI, kalakattA bhilAI 67. zrI suganacandajI saMcetI, rAjanAMdagA~va Page #569 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 536 ] [ sadasya-nAmAvalI 18. zrI prakAzacaMdajI jaina, bharatapura 116. zrImatI rAmakuvarabAI dharmapatnI zrI cAMdamalajI 66. zrI kuzAlacaMdajI rikhabacaMdajI surANA, lor3hA, bambaI bolArama 117. zrI mAMgIlAlajI uttamacaMdajI bAphaNA, baiMgalora 100. zrI lakSmIcaMdajI azokakumArajI zrIzrImAla, 118. zrI sAMcAlAlajI bAphaNA, auraMgAbAda kucerA 116. zrI bhIkamacandajI mANakacandajI khAbiyA, 101. zrI gUdar3amalajI campAlAlajI, goThana (kuDAlora), madrAsa 102. zrI tejarAja jI koThArI, mAMgaliyAvAsa 120. zrImatI anopakuvara dharmapatnI zrI campAlAlajI 103. zrI sampatarAjajI coraDiyA, madrAsa saMghavI, kucerA 104. zrI amaracaMdajI chAjer3a, pAdu bar3I 121. zrI sohanalAlajI sojatiyA, thAMvalA 105. zrI jugarAjajI dhanarAjajI baramecA, madrAsa 122. zrI campAlAlajI bhaNDArI, kalakattA 106. zrI pukharAjajI nAharamalajI lalavANI, madrAsa 123. zrI bhIkamacaMdajI gaNezamalajI caudharI, 107. zrImatI kaMcanadevI va nirmalAdevI, madrAsa dhUliyA 108. zrI dulerAjajI bhaMvaralAlajI koThArI, 124. zrI pukharAjajI kizanalAlajI tAteDa, kuzAlapurA sikandarAbAda 106. zrI bhaMvaralAlajI mAMgIlAlajI betAlA, Deha 125. zrI mizrIlAlajI sajjanalAlajI kaTAriyA, 110. zrI jIvarAjajI bhaMvaralAlajI, corar3iyA sikandarAbAda bhairUdA 126. zrI varddhamAna sthAnakavAsI jaina zrAvaka saMgha, 111. zrI mAMgIlAlajI zAMtilAlajI rUNavAla, bagar3Inagara harasolAva 127. zrI pukharAjajI pArasamalajI lalavANI, 112. zrI cAMdamalajI dhanarAjajI modI, ajamera bilAr3A 113. zrI rAmaprasanna jJAnaprasAra kendra, candrapura 128. zrI TI. pArasamalajI coraDiyA madrAsa 114. zrI bhUramalajI dullIcaMdajI bokar3iyA, mer3atA 126. zrI motIlAlajI pAsUlAlajI boharA siTI eNDa kaM. baiMgalora 115 zrI mohanalAlajI dhArIvAla, pAlI 130. zrI sampatarAjajI surANA, manamAr3a Page #570 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Page #571 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sva0 pUjya gurudeva zrI jorAvaramala jI mahArAja kI smRti meM Ayojita saMyojaka evaM pradhAna sampAdaka yuvAcArya zrI madhukara mani prajApanAsatra (mUla-ajavAda-vivecana-TippaNa-pArIghATa yukta) Jein E cation International For Private & Personal use only wanmidinelibrary.org Page #572 -------------------------------------------------------------------------- ________________ abhimata 0 prakhyAta vidvAn pro. DaoN. jagadIzacandrajI jaina, bambaI ......"kitanA zrama kiyA hai sampAdakoM, lekhakoM, vivecana-kartAoM evaM prastAvanA ke lekhakoM ne, yaha jAna kara prasannatA hotI hai / isa mahatI yojanA kA zreya hai yojanA ke saMyojaka evaM pradhAna sampAdaka yuvAcArya zrI madhukara munijI ko, jo durbhAgya se Aja hamAre bIca nahIM rahe haiN| unake prati zatazata zraddhAJjaliyA~ ! samasta AgamoM kI chapAI, sAjasajjA Adi khUba hI AkarSaka hai aura Ajakala kI maMhagAI ko dekhate hue unakA mUlya nahIM ke barAbara hai| jaina Agama-sAhitya ko prakAza meM lAne kA Apa mahAn kArya kara maiM punaH AgamaprakAzana samiti ke utsAhI kAryakartAoM evaM hajArImala smRtiprakAzana ke mahAnubhAvoM, vizeSataH isa mahatI yojanA ke kAryavAhaka karmaTha divaMgata yuvAcArya zrImadhukara munijI ko hArdika sAdhuvAda detA hU~ jo unhoMne isa gurutara kArya kA bhAra vahana karane kA uttaradAyitva apane kaMdhoM para lekara jJAnake pracAra aura prasAra kI yojanA ko kAryAnvita kara janasamUha ko lAbhAnvita kiyaa| Page #573 -------------------------------------------------------------------------- ________________ OM ahaM jinAgama-granthamAlA : granthAGka 20 [ paramazraddheya gurudeva pUjya zrIjorAvaramalajI mahArAja kI puNya-smRti meM Ayojita ] zrIzyAmAryavAcaka-saMkalita caturtha upAGga prajJApanA sUtra [dvitIya khaNDa, pada 10-22] [ mUlapATha, hindI anuvAda, vivecana, TippaNayukta ] preraNA 0 upapravartaka zAsanasevI sva0 svAmI zrI brajalAlajI mahArAja prAdyasaMyojaka tathA pradhAna sampAdaka 0 (sva0) yuvAcArya zrImizrImalajI mahArAja 'madhukara' anuvAdaka-vivecaka zrIjJAnamunijI mahArAja bi. jainadharma divAkara prAcArya zrImAnmArAmajI ma. ke ziSya | mukhya sampAdaka paM. zobhAcandra bhArilla sahAyaka-sampAdaka / zrIcanda surANA 'sarasa' prakAzaka 0 zrI prAgamaprakAzana-samiti, byAvara (rAjasthAna) Page #574 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jinAgama-granthamAlA: granthAGka 20 0nirdezana: mahAsatI umarAvavarajI 'arcanA' D sampAdakamaNDala anuyogapravartaka muni zrI kanhaiyAlAlajI 'kamala' zrI devendramuni zAstrI zrI ratanamuni paNDita zrI zobhAcandrajI bhArilla 0 sampreraka muni zrI vinayakumAra 'bhIma' zrI mahendramuni 'dinakara' / prabandhasampAdaka zrIcanda surANA 'sarasa' " arthasahayogI zrImAna seTha hukmIcandajI sA. coraDiyA 0 prakAzanatithi vIranirvANa saMvat 2511 - vi.saM. 2041 I. san 1984 prakAzaka zrI AgamaprakAzana samiti jainasthAnaka, pIpaliyA bAjAra, byAvara (rAjasthAna) byAvara--305901 0mudraka satIzacandra zukla vaidika yaMtrAlaya, kesaragaMja, prajamera-305001 0 mUlya : 45) rupaye Page #575 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Published on the Holy Remembrance occasion of Rev. Guru Sri Joravarmalji Maharaj Fourth-Upanga PANNAVANA SUTTAM Original Text, Hindi Version, Notes, Annotations etc. ] Inspiring-Soul Up-pravartaka Shasansevi Rev. Late Swami Sri Brijlalji Maharaj Convener & Founder Editor (Late) Yuvacharya Sri Mishrimalji Maharaj Madhukar' Translator & Annotater Shri Jnan Muni Chief Editor Pt. Shobhachandra Bharilla Sub-Editor Shrichand Surana 'Saras' Publishers Sri Agam Prakashan Samiti Beawar ( Raj. ) Page #576 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Jinagam Granthmala Publication No. 20 Direction Mahasati Umravakunwar Archana Board of Editors Anuyoga-pravartaka Muni Shri Kanhaiyalal 'Kamal' Sri Devendra Muni Shastri Sri Ratan Muni Pt. Shobhachandra Bharilla O Managing Editor Srichand Surana 'Saras' O Promotor Munisri Vinayakumar Bhima' Sri Mahendramuni Dinakar Financial Assistance Shri Seth Mangilalji Surana Date of Pablication * Vir nirvana Samvat 2511 Vikram Samvat 2041, June 1984 Publisher Sri Agam Prakashan Samiti, Jain Sthanak, Pipaliya Bazar, Beawar (Raj.) India) Pin 305 901 O Printer Satish Chandra Shukla Vedic Yantralaya Kesarganj, Ajmer Price : Rs. 45/ Page #577 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samarpaNa vartamAna meM jinhoMne ardhamAgadhI bhASA kI anupama sevA kI, arddhamAgadhovyAkaraNa aura koza kI tathA saMskRta, gujarAto evaM hindI bhASAoM meM aneka maulika granthoM ko racanA karake jaina sAhitya ke bhaNDAra ko zrIvRddhi ko, ___o saralatA aura saumyabhAva ke sAkAra avatAra the, apane mahAna aura viziSTa vyaktitva evaM duSya se jinhoMne jana-jenetara vidvAnoM ko prabhAvita kiyA, una bhAratamadharaNa zatAvadhAnI sva. munizrI ratnacandrajI svAmI kI puNya-ramati meM sAdara samarpita Page #578 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Page #579 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prakAzakIya paNNavaNA-prajJApanAsUtra jaina tattvajJAna kA eka viziSTa pAkaragrantha hai| yaha jaise vizAlakAya hai, usI prakAra gaMbhIra bhI hai / tattva kA talasparzI bodha prApta karane ke lie isa pAgama kA adhyayana, cintana evaM manana Avazyaka ho nahIM, anivArya bhI kahA jA sakatA hai| prajJApanAsUtra 36 padoM meM viracita hai| prastuta saMskaraNa meM mUlapATha ke sAtha hindI meM artha aura spaSTIkaraNa ke uddezya se usakA vivecana bhI diyA gayA hai| isa kAraNa grantha kA parimANa aura adhika bar3ha gayA hai| magara isake vinA pratyeka pAThaka ko bhUla kA Azaya hRdayaMgama karanA saMbhava na hotaa| aisI sthiti meM isa Agama ko tIna khaNDoM meM prakAzita kiyA jA rahA hai| prathama khaNDa pahale prakAzita ho cukA hai / yaha dUmaga khaNDa pAThakoM ke hAthoM meM hai| vivecana Adi kI jo paddhati prathama khaNDa meM apanAI gaI thI, vahI isameM apanAI gaI hai| antima arthAta tIsare khaNDa meM bhI yahI paddhati rhegii| vistRta prastAvanA tathA Avazyaka pariziSTa grAdi tIsare khaghaTa meM hI die jaaeNge| isake anuvAdaka-mampAdaka jainajagata ke vikhyAta vidvAn evaM vaktA paM. ra. zrIjJAnamunijI mahArAja haiN| munizrI ke bahumUlya sahayoga ke lie samiti ati prAbhArI hai| uttarAdhyayanasUtra mudrita hokara lagabhaga taiyAra ho gayA hai / vyAkhyAprajJapti ke mudraNa kA kArya bhI cAlU hai| prAzA hai ye saba Agama zIghra pAThakoM kI sevA meM preSita kie jA skeNge| prastuta grantha ke prakAzana meM vizeSa Arthika sahayoga mAnanIya zrI hukmIcandajI mA. corar3iyA se prApta hanA hai| hama unake prati atyanta prabhArI haiN| atyanta paritApa kA viSaya hai ki prAgamaprakAzana kI isa mAhasaghUrNa virATa yojanA ke sUtradhAra paramazraddhaya yuvAcArya zrI mizrImalajI ma. sA. 'madhukara' aba hamAre bIca nahIM haiM, tathApi unake parokSa zubhAzIrvAda se tathA viduSI mahAsatI zrI umarAvakuvarajI ma. 'arcanA' ke mUlyavAn sahayoga tathA paM. zrI zobhAcandrajI bhArilla prabhati ke zrama se prakAzana-kArya yathAvat cAlU hai aura rhegaa| anta meM sabhI arthamahAyaka mahAnubhAvoM tathA kAryakartAoM ke AbhArI haiM, jinake samanvita sahayoga se prakAzana-kArya sucAru rUpa se agrasara ho rahA hai| ratanacaMda modI / jatanarAja mahatA / / cAMdamala vinAyakiyA kAryavAhaka adhyakSa pradhAnamaMtrI maMtrI Agama-prakAzana-samiti, byAvara (rAjasthAna) Page #580 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastuta grantha ke viziSTa arthasahAyaka zrI hukmIcandajI sA. coraDiyA [jIvana-rekhA] prAgamaprakAzanamamiti kA ekamAtra uddezya vItarAgavANI ke nirdezaka jaina aAgamoM ko mavamAdhAraNa ke li kama se kama mUlya meM paThanapAThana ke lie sulabha karanA hai| ataeva samiti kI na koI prAdezika sImAeM haiM aura na sAmpradAyika / vaha mabhI aMcaloM, prAntoM evaM dezoM ke lie tathA samasta gaNoM, gacchoM evaM sampradAyoM ke lie samAna hai| yahI kAraNa hai ki bhArata ke vibhinna aMcaloM meM nivAsa karane vAle prAgamapremI sajjanoM kA sahayoga samiti ko prApta ho rahA hai| tathApi yaha ullekha na karanA anucita hogA ki nokhA (cAMdAvatoM) ke vRhat coraDiyA-parivAra kA yogadAna atizaya mahattvapUrNa aura marAhanIya hai| isa parivAra ke vibhinna sadasyoM ne prAgamaprakAzana ke isa bhagIratha-anuSThAna meM jo Arthika sahayoga pradAna kiyA hai, vaha asAdhAraNa hai| isase pUrva aneka grAgamoM kA prakAzana isI parivAra ke zrImanoM kI Arthika sahAyatA se huaA hai aura prastuta prAgama bhI isI parivAra ke eka pratiSThita madasya evaM zrImanta seTha hakmIcandajI coraDiyA ke vizeSa arthamahayoga se ho rahA hai| zrI hukmIcandajI coraDiyA mva. seTha jorAvaramalajI sA. ke cAra suputroM meM maba me choTe haiN| Apa san 1958 me 1958 taka apane bar3e bhrAtA zrImAn dulIcandajI sA., jinakA paricaya hama aupapAtikasUtra meM de cuke haiM, ke mAtha bhAgIdAra ke rUpa meM vyavasAya karate rahe / tatpazcAt aApane svataMtra rUpa se phAinenma kA vyatramAya prArambha kiyA, jo aAja aApakI mUjhabUjha aura lagana ke kAraNa pUrI taraha phala-phUla rahA hai| zrI hakmIcandajI sA. yuvA haiM aura yuvakocita utsAha se sampanna haiM, para aApake utmAha kA pravAha ekamukhI nahIM hai / vaha jaise vyavasAyonmukha hai, usI prakAra mevonmukha bhI hai| apane vyavasAyakendra madrAsa meM calane vAlI zaikSaNika, mAhityika evaM mAmAjika aneka saMsthAnoM ke mAtha Apa vibhinna rUpa se jar3e hue haiM aura unake mAdhyama me samAjasevA kA punIta dAyitva nibhA rahe haiM / nimnalikhita saMsthAnoM ko ApakA sahayoga milA aura mila rahA hai (1) jainabhavana (2) mAnava-rAhatakoSa (3) zrI ema. ema. jaina ejyUkezana momAiTI (4) muni zrI hajArImala mmatiprakAzana (5) jaina mevAmamiti, nokhA (6) zve. sthA. jaina mahilAsaMgha (7) ahiMsApracArasaMgha (5) rAjasthAnI yutha esosiezana Apa jaina meDikala rilIpha somAyaTI, zrI gaNezIbAI galsaM hAIskUla, zrI devarAja mANaka canda haoNspITala grAdi aneka saMsthAoM ke sadasya haiN| inake atirikta prApane jAhata kI prazasta bhAvanA se 'jogavaramala hukmIcandajI corar3iyA TrasTa' sthApita kiyA hai| 'havamocanda coraDiyA roliMga TrAphI' aApake dvArA pradAna kI jAtI hai| isa prakAra ApakA jIvana mevAmaya hai / hama aApake dIrtha aura maMgalamaya jIvana kI kAmanA karate hai| Page #581 -------------------------------------------------------------------------- ________________ viSayAnukramaNikA dasavA~ caramapada prAthamika pATha pRzviyoM aura lokAloka kI caramAcaramavaktavyatA paramANapudgalAdi kI caramAcaramAdi-vaktavyatA saMsthAna kI apekSA meM caramAdi kI prarUpaNA gati Adi kI apekSA meM jIvoM kI caramAcarama-vaktavyatA gyArahavA~ bhASApada prAthamika avadhAriNI evaM cavidha bhApA vividha pahalUgrA se prajApanI bhASA kI prarUpaNA abodha bAlaka-bAlikA tathA uTa grAdi kI anupayukta-aparipakva dazA kI bhASA ekavacanAdi tathA strIvacanAdi se yukta bhApA kI prajJApanIyatA kA nirNaya vividha dRSTiyoM meM bhASA kA marvAgINa svarUpa paryAptikA-aparyAptikA bhASA aura inake bheda-prabhedoM kA nirUpaNa mamasta jIvoM ke viSaya meM bhApaka-prabhASaka-prarUpaNA jIva dvArA grahaNayogya bhApAdravyoM ke vibhinna rUpa bheda-abhada rUpa meM bhApAdravyoM ke ni:maraNa tathA grahaNa-ni:saraNa saMbaMdhI prarUpaNA molaha vacanoM tathA cAra bhASAjAtoM ke ArAdhaka-virAdhaka evaM alpabahutva ko prarUpaNA bArahavA~ zarIrapada prAthamika pAca prakAra ke zarIge kA nirUpaNa caubIsa daNDakavartI jIvoM meM zarIraprarUpaNA pAMcoM zarIro ke baddha-maka zarIroM kA parimANa nayikoM ke baddha-mukta paMca zarIge kI prarUpaNA bhavanavAmiyoM ke baddha-mukta zarIroM kA parimANa ekendriyoM ke baddha-mukta, zarIroM kI prarUpaNA 108 dvIndriya se paMcendriyatiryacoM taka vaddha-mukta garIroM kA parimANa manuSyoM ke graudArikAdi zarIroM kA parimANa vANavyantara, jyotipka evaM vaimAnika devoM ke vaddha-mukta audArikAdi zarIroM kI prarUpaNA 118 Page #582 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 121 123 132 Imm terahavA~ pariNAmapada prAthamika pariNAma aura usake do prakAra daNavidha jIvapariNAma aura usake bheda-prabheda nairayikoM meM davidha pariNAmoM kI prarUpaNA asurakUmAgadi bhavanavAmiyoM kI paraNAmamabadhI prarUpaNA ekendriya se tiryacapaMcendriya jIvoM taka ke pariNAma kI prarUpaNA manuSyoM kI pariNAma mambandhI prarUpaNA bANavyantara, jyotiSka aura vaimAnika devoM ko pariNAmasambandhI prarUpaNA ajIvapariNAma aura usake bheda-prabhedoM kI prarUpaNA caudahavA~ kaSAyapada prAthamika kaSAya aura usake cAra prakAra caubIma daNDakoM meM kapAya kI prarUpaNA kapAyoM kI utpatti ke cAra-cAra kAraNa kapAyoM ke bheda-prabheda kapAyoM me apTa karmaprakRtiyoM ke cayAdi kI prarUpaNA pandrahavA~ indriyapada prathama uddezaka prAthamika prathama uddezaka ke cauvIsa dvAra indriyoM kI saMkhyA prathama saMsthAnadvAra dvitIya-tRtIya vAhalya-pRthatvadvAra caturtha-paMcama katipradezadvAra evaM avagAhAra avagAhanAdi kI dRSTi se alpavahatvadvAra cauvIsa daMDakoM meM saMsthAnAdi chaha dvAroM kI prarUpaNA sapnama-graSTama spaSTa evaM praviSTa dvAra nauvAM viSaya (--parimANa) dvAra dasavA~ anagAradvAra gyArahavA~ yAhAradvAra bArahaveM yAdarza dvAra me aThArahave dhamAdAra taka kI prarUpaNA unnIsavA~-bIsavA~ kambaladvAra-sthaNAdAra ibakrIma-bAIsa-taIma-cauvIsavA~ thiggala-dvIpodadhi-loka-gralokadvAra 145 Go .tA . 159 161 .00 . 162 164 567 0ii 6 169 [10] Page #583 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 173 173 dvitIya uddezaka dvitIya uddezaka ke bAraha dvAra prathama indriyopacayadvAra dvitIya-tRtIya nirvataM nAhAra catutha-paMcama-pATalabdhidvAra, upayogaTTAra upayogAdvAdvAra mAtavA, pATavA. nIvA~, damavA~ indriya-avagrahaNa-avAya-IhA-avagraha dvAra bhyArahavAM dravye ndriyadvAra bArahavA~ bhAvendribahAra 174 175 177 solahavA~ prayogapada prAthamika prayoga aura usake prakAra mamuccayajIvoM aura cauvIma daMDakA meM prayoga kI prarUpaNA samuccaya jIvAM meM vibhAga meM prayogaprarUpaNA nArakoM aura bhavanapatiyoM kI vibhAga se prayogaprarUpaNA ekendriyoM, vikalandriyoM aura ti. paMcendriyoM kI prayogaprarUpaNA manuSyoM meM vibhAga meM prayogaprarUpaNA vANavyantarAdi devoM kI vibhAga meM prayogaprarUpaNA gatipragata ke bheda-prabheda evaM unake svarUpa kA nirUpaNa . . . sattarahavA~ lezyApada prathama uddezaka prAthamika prathama uddezaka meM vaNita mapta dvAra nArakoM meM samAhAgadi mAta dAroM kI prarUpaNA amarakumArAdi meM , pathvIkAyikoM meM li. paM. ., manupya meM vANavyantara, jyotika va vaimAnikoM kI AhArAdi-prarUpaNA maleNya cauvIma daMDakAvartI jIvoM kI kRSNAdilaNyAviziSTa cauvIma daMDakoM meM .. SIA Nxxx NA 5 . X 256 dvitIya uddezaka leNyA ke bhedoM kA nirUpaNa cauvIma daNDakoM meM leNyAsaMbaMdhI prarUpaNA mannadhya aleNya jIvoM kA alpabahutva [ 11 ] Page #584 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vividha lezyA viziSTa cauvIsa daNDakavartI jIvoM kA alpavahatva maleNya sAmAnya jIvoM aura caubIma daNDakoM meM Rddhika ,, 271 282 tRtIya uddezaka cauvIsa daNDakavartI jIvoM meM utpAda-uda vatana-prarUpaNA deNyAyukta .. . " kRSNAdi lezyA bAle nai rayikoM meM avadhijJAna-darzana se jAnane-dekhane kA tAratamya kRSNAdi leNyAyukta jIvoM meM jJAna kI prarUpaNA // U0.00 - 00 295 . 295 . . 299 303 . 0 . 0 . caturtha uddezaka caturtha uddezaka ke adhikAroM kI gAthA leNyA ke chaha prakAra prathama pariNAmAdhikAra dvitIya varNAdhikAra tatIya rasAdhikAra caturtha gandhAdhikAra se navama gati-adhikAra taka kA nirUpaNa dazama pariNAmAdhikAra gyArahaveM pradezAdhikAra se caudahaveM sthAnAdhikAra kI prarUpaNA pandrahavAM alpabahutvadvAra paMcama lezyApada leNyAoM ke chaha prakAra chaThA uddezaka leNyA ke chaha prakAra manuSyoM meM lezyAnoM kI prarUpaNA lezyA ko lekara garbhotpatti sambandhI prarUpaNA 0 . 8 . . aThArahavA~ kAyasthitipada / . . " prAthamika kAyasthitipada ke. vAIma dvAra prathama-dvitIya jIvadvAra-gatidvAra nanIya indriyahAra caturtha kAyadvAra paMcama yogadvAra chaThA vedadvAra mAnavA~ kapAyadvAra grAThavA~ lazyAdvAra KKA 06 . . [12] Page #585 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mmm mmm 357 358 nauvA~ samyaktvadvAra damavA~ jJAnadvAra gyArahavA~ darzanadvAra vArahavA~ saMyatadvAra terahavA~ upayogadvAra caudahavA~ aAhAradAra pandrahavA~ bhApakadvAra solahavA~ patidvAra sattarahavA~ paryApnadvAra aThArahavA~ mUkSmadvAra untrImavA~ saMjIdvAra vomavA~ bhavamitidvAra ikkIsavA~ astikAyadvAra bAIsavA~ caramadvAra HG TAm' unnIsavA~ samyaktvapada Imm m prAthamika samuccaya jIvoM ke viSaya meM dapTi kI prarUpaNA cauvIsa daMDakavattI jIvoM aura siddhoM meM samyaktvaprarUpaNA m vIsavA~ antakriyApada prAthamika arthAdhikAra prathama-antakriyAdvAra dvitIya-anantaradvAra tatIya-ekamamayadAra caturtha-udvattadvAra asurakumArAdi kI utpatti kI prarUpaNA paMcama tIrthakaradvAra chaThA cakrivAra sAtavA baladevatvadvAra aSTama vAsudevatvadvAra navama mANDalikatvahAra dazama ratnadvAra bhavya dravyadeva-upapAta prarUpaNA asaji-pAyupyaprarUpaNA mmmmmmm7704 405 409 Page #586 -------------------------------------------------------------------------- ________________ oory Prir 443 ikkIsavA~ avagAhanA-saMsthAnapada prAthamika arthAdhikAraprarUpaNA vidhi-saMsthAna-pramANadvAra yaudArika zarIra meM vidhidvAra audArika zarIra ma sasthAnadvAra praudArika zarIroM kI saMsthAnasaMbaMdhI tAlikA audArika zarIra meM pramANadvAra vaikriyazarIra meM vidhidvAra baiMkriyazarIra meM saMsthAnadvAra kriyazarIra meM pramANadvAra pAhArakArIra-bheda-svAmI pAhArakazarIra meM saMsthAnadvAra pAhAraka zarIra meM pramANadvAra tejasazarIra meM vidhidvAra taijasazarIra meM saMsthAnadvAra jamazarIra meM pramANadAra kArmaNazarIra meM vividha saMsthAna-pramANadvAra pudgalacayanadvAra zarIrasaMyogadvAra dravya-pradeza-alpabahutvadvAra zarIrAvagAhanA-anya bahutvaTTAra 0 0 0 471 474 476 bAIsavA~ kriyApada prAthamika kriyA-bheda-prabhedaprarUpaNA jIvoM ke sakriyanva-prakriyatva kI prarUpaNA jIvoM kI prANAtipAtAdikriyA tathA viSaya kI prarUpaNA kriyAhetuka karmaprakRtibandha kI prarUpaNA jIvAdi ke karmabandha ko lekara kriyAprarUpaNA jIvAdi meM ekarava aura pathaktva se kriyAprarUpaNA cauvIsa daNDakoM meM kriyAprarUpamA jIvAdi meM kriyAoM ke sadabhAva kI prarUpaNA jIvAdi meM prAyojitA kriyA kI prarUpaNA jIva meM kriyAoM ke spaSTa-aspRSTa hone kI carcA 189 491 493 499 499 "0, 504 [ 14 ] - Page #587 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 510 prakArAntara se kriyAnoM ke bheda aura unake svAmitva kI prarUpaNA cauvIma daNDakoM meM kriyAoM kI prarUpaNA jIva grAdi meM pApasthAnoM meM virati kI prarUpaNA pApasthAnavigta jIvoM ke kamaprakRtivandha kI prarUpaNA pApasthAnavirata jIvAdi meM kriyAbheda nirUpaNa prArambhiko prAdi kriyAoM kA alpavahutva 511 515 00 [ 15 ] Page #588 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrI Agama prakAzana samiti, byAvara kAryakAriNI samiti adhyakSa madrAsa kAryavAhaka adhyakSa byAvara upAdhyakSa gohATI jodhapura upAdhyakSa upAdhyakSa madrAsa upAdhyakSa byAvara meDatAsiTI mahAmantrI mantrI byAvara mantrI pAlI byAvara mahamantrI koSAdhyakSa byAvara koSAdhyakSa madrAsa sadasya nAgaura 1. zrImAn seTha mohanamalajI coraDiyA 2. zrImAna seTha ratanacandajI modI 3. zrImAn kaeNvaralAlajI vaitAlA 4. dhImAna daulatarAjajI pArakha 5. zrImAna ratanacandajI corar3iyA 6. zrImAn khUbacandajI gAdiyA 7. zrImAn jatanarAjajI mehatA 8. zrImAn cA~damalajI vinAyakiyA 9. zrImAn jJAnarAjajI mUthA 10. zrImAn cA~damalajI caupar3A 19. zrImAn joharIlAlajI zIzodiyA 12. zrImAn gumAnamalajI corar3iyA 13. zrImAn mUlacandajI surANA 14. zrImAn jo. sAyaramalajI corar3iyA 15. zrImAn jeThamalajI coraDiyA 16. zrImAn mohanasiMhajI loDhA 17. zrImAn bAdalacandajI mehatA 18. zrImAn mAMgIlAlajI surANA 19. zrImAn mANakacandajI vaitAlA 20. zrImAn bhavaralAlajI goThI 21. zrImAn bhaMvaralAlajI zrIzrImAla 22. zrImAn suganacandajI coraDiyA 23. zrImAn dulIcandajI coraDiyA 24. zrImAna khIMvarAjajI coraDiyA 25. zrImAn prakAzacandajI jaina 26. zrImAn bhavaralAlajI mUthA 27. zrImAn jAlamasiMhajI mer3atavAla madrAsa baiMgalaura sadasya madasya vyAvara madasya madasya indaura mikandarAbAda bAgalakoTa sadasya sadasya madrAsa madasya sadasya madrAsa madasya madAsa madasya madrAsa sadasya bharatapura madasya jayapura (parAmarzadAtA) byAvara Page #589 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sirisAmajjavAyaga-viraiyaM cautthaM ubaMgaM paNNavaNAsuttaM [ biiyaM khaMDaM ] zrImata-zAmArya vAcaka-viracita caturtha upAMga prajJApanAsUtra [ dvitIya khaNDa ] Page #590 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Page #591 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dasamaM carimapayaM dasavA~ caramapada prAthamika * yaha prajJApanAsUtra kA dasavA~ 'caramapada' hai| jagat meM jIva haiM, ajIva haiM evaM ajIvoM meM bhI ratnaprabhAdi pRthviyAM, devaloka, loka, aloka evaM paramANu-pudgala, skandha, saMsthAna Adi haiM; inameM koI carama (antima) hotA hai, koI acarama (madhya meM) hotA hai| isalie kisako ekavacanAnta carama yA acarama kahanA, kise bahuvacanAnta carama yA acarama kahanA, athavA kise caramAntapradeza yA acaramAntapradeza kahanA ? yaha vicAra prastuta pada meM kiyA gayA hai| vattikAra ne carama aura acarama Adi zabdoM kA rahasya kholakara samajhAyA hai ki ye zabda sApekSa hai, dUsare kI apekSA rakhate haiM / isa dRSTi se sarvaprathama ratnaprabhAdi ATha pRthviyoM aura saudharmAdi, loka, aloka Adi ke caramaacarama ke 6 vikalpa uThAkara carcA kI gaI hai| isake uttara meM chaH hI vikalpoM kA isalie niSedha kiyA gayA hai, jaba ratnaprabhAdi ko akhaNDa eka mAnakara vicAra kiyA jAye to ukta vikalpoM meM se eka rUpa bhI vaha nahIM haiM, kintu usakI vivakSA asaMkhyAta pradezAvagAr3harUpa ho aura use aneka avayavoM meM vibhakta mAnA jAe to vaha niyama se acarama-anekacaramarUpa caramAnta pradeza aura acaramAntapradeza rUpa hai|' isa uttara kA bhI rahasya vRttikAra ne kholA hai|' * isake pazcAt carama Adi pUrvokta 6 padoM ke alpabahutva kA vicAra kiyA hai| vaha bhI ratna prabhAdi pATha pRthviyoM, loka-aloka Adi ke caramAdi kA dravyAthika, pradezArthika evaM dravyapradezArthika tInoM nayoM se vicAraNA kI gaI hai| isake pazcAt carama, acarama aura pravaktavya ina tInoM padoM ke ekavacanAnta, bahuvacanAnta 6 padoM para se asaMyogI, dvikasaMyogo, trikasaMyogI 26 bhaMga (vikalpa) banA kara eka paramANu pudgala, dvipradezI se anantapradezI taka skandha Adi kI apekSA se gahana carcA kI gaI hai ki ina 26 bhaMgoM meM se kisameM kitane bhaMga pAe jAte haiM, aura kyoM? * isake bAda parimaNDala Adi 5 saMsthAnoM, unake prabhedoM, unake pradezoM tathA unakI avagAhanA aura unake caramAdi kI carcA kI gaI hai| 1. (ka) pAvaNAsuttaM bhA. 1 (mUlapATha) pR. 193 (kha) paNNavaNAsuttaM bhA. 2 prastAvanA pR. 84 (ga) prajJApanA. malaya. vRtti, patrAMka 229 Page #592 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [prajJApanAsUtra * tadanantara gati, sthiti, bhava, bhASA, zvAsocchvAsa, AhAra, bhAva, varNa, gandha, rasa aura sparza, ina 11 bAtoM kI apekSA se cauvIsa daNDakoM ke jIvoM ke carama-acarama Adi kA vicAra kiyA gayA hai / arthAt-gati Adi kI apekSA se kauna jIva carama hai, acarama hai ? ityAdi viSayoM para gaMbhIra vicAra kiyA gayA hai|' 1. (ka) paNNavaNAsuttaM bhA. 2 prastAvanA pR. 82-84 (kha) prajJApanA malaya. vRtti patrAMka 229 se 246 taka / Page #593 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dasamaM carimapayaM dasavA~ caramapada pATha pRzviyoM aura lokAloka ko caramAcaramavaktavyatA 774, kati NaM bhaMte ! puDhavIpro paNNattAno ? goyamA ! aTTa puDhavInI pnnnntaayo| taM jahA-rayaNapyabhA 1 sakkarappabhA 2 vAluyappabhA 3 paMkappabhA 4 dhUmappabhA 5 tamappabhA 6 tamatamappabhA 7 IsIpabbhArA 8 / [774 pra.] bhagavan ! pRthviyAM kitanI kahI gaI haiM ? [774 u.] gautama ! ATha pRthviyAM kahI gaI haiN| ve isa prakAra haiM-(1) ratnaprabhA, (2) zarkaraprabhA, (3) bAlukAprabhA, (4) paMkaprabhA, (5) dhUmaprabhA, (6) tamaHprabhA, (7) tamastamaHprabhA aura (8) iisstpraagbhaaraa| 775. imA NaM bhaMte ! rayaNapyamA puDhavI kiM carimA acarimA carimAiM paricamAI carimaMtapadesA acarimaMtapadesA? goyamA ! imA NaM rataNappabhA puDhavI no carimA no pracarimA no carimAiM no acarimAiM no carimaMtapadesA no acarimaMtapadesA, NiyamA pracarimaM ca carimANi ya carimaMtapadesA ca pracarimaMtapaesA ya / [775 pra.] bhagavan ! kyA yaha ratnaprabhApRthvI carama hai, acarama hai, aneka caramarUpa (bahuvacanAnta carama) hai, aneka acaramarUpa (bahuvacanAnta acarama) hai, caramAnta bahupradezarUpa hai athavA acaramAnta bahupradeza rUpa hai ? [775 u.] gautama ! yaha ratnaprabhApRthvI na to carama hai, na hI acarama hai, na aneka caramarUpa aura na aneka acaramarUpa hai tathA na caramAnta anekapradezarUpa hai, aura na acaramAnta anekapradezarUpa hai, kintu niyamataH (vaha eka hI pRthvI) acarama aura anekacaramarUpa hai tathA caramAnta anekapradezarUpa aura acaramAnta anekapradezarUpa hai| 776. evaM jAva ahesattamA puDhayo / sohammAdI jAva aNuttaravimANA evaM ceva / IsIpanbhArA vi evaM ceva / loge vi evaM ceva / evaM praloge vi| [776] yoM (ratnaprabhApRthvI kI taraha) yAvat adhaHsaptamI (tamastamaHprabhA) pRthvI taka isI prakAra prarUpaNA karanI cAhie / saudharmAdi se lekara yAvat anuttara vimAna taka kI vaktavyatA bhI isI prakAra samajha lenI caahie| ISatprArabhArApRthvI kI vaktavyatA bhI isI taraha (ratnaprabhApRthvI ke samAna) kaha lenI cAhie / loka ke viSaya meM bhI aisA hI kahanA cAhie aura aloka (alokAkAza) ke viSaya meM bhI isI taraha (kahanA caahie|) Page #594 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtra vivecanA-pATha pRthviyoM aura lokAloka kI caramAcarama sambandhI vaktavyatA prastuta tIna sUtroM meM se prathama sUtra meM ratnaprabhAdi pATha pRthviyoM kA nAmollekha karake, dvitIya sUtra meM ratnaprabhApRthvI ke carama-acarama prAdi ke sambandha meM prarUpaNA kI gaI hai tathA tRtIya sUtra meM zeSa pRthviyoM, saudharma se anuttara vimAna taka ke devaloka evaM lokAloka ke carama-acaramAdi kI vaktavyatA se sambandhita atideza diyA gayA hai| carama, acarama kI zAstrIya paribhASA-vaise to carama kA artha antima hai aura acarama kA artha hai-jo antima na ho, madhya meM ho| parantu yahA~ samagra loka ke ratnaprabhAdi vividha khaNDoM tathA aloka kI apekSA se carama-acarama Adi kA vicAra kiyA gayA hai| isalie caramAdi yahA~ pAribhASika zabda haiM, isI dRSTi se vRttikAra ne inakA artha kiyA hai / carama kA artha hai-paryantavartI yAnI anta meM sthita / carama zabda yahA~ sApekSa hai, arthAt dUsare kI apekSA rakhatA hai / usase koI pahale ho, tabhI kisI dUsare ko 'carama' kahA jA sakatA hai| jaise--pUrvazarIroM kI apekSA se carama (antima) zarIra (pUrvabhavoM kI apekSA se antima bhava ko caramabhava) kahA jAtA hai| jisase pahale kucha na ho, use carama nahIM kahA jA sktaa| isI prakAra 'pracarama' zabda kA artha hai-jo carama== antavartI na ho, arthAt madhyavartI ho / yaha pada bhI sApekSa hai, kyoMki jaba koI anta meM ho, tabhI usakI apekSA se bIca vAle ko 'acarama' kahA jA sakatA hai| jisake Age-pIche dUsarA koI na ho, use 'acarama' yAnI madhyavartI (bIca meM sthita) nahIM kahA jA sktaa| jaise carama zarIra evaM tathAvidha anya zarIroM kI apekSA se madhyavartI zarIra ko acarama zarIra kahA jAtA hai| jisa prakAra yahA~ do prazna ekavacana ke AdhAra para kiye gae haiM, usI prakAra do prazna bahuvacana ko lekara kiye gae haiN| 'carimAiM acarimAI' donoM carama aura acarama ke bahuvacanAnta rUpa haiN| unakA artha hotA hai-aneka caramarUpa aura aneka acaramarUpa / ye cAroM prazna to ratnaprabhAdi pRthviyoM ko tathAvidha ekatvapariNAma viziSTa eka dravya mAna kara kiye gae haiN| isake prazcAt do prazna usake pradezoM ko lakSya karake kiye gae haiM.-'carimaMtapadesA,' 'pracarimaMtapadesA' (caramAntapradezA acrmaantprdeshaa)| artha hotA hai-caramarUpa anta pradezoM vAlI aura acaramarUpa antapradezoM vAlI / isakA artha huA kyA ratnAprabhA pathvI caramAnta bahupradezarUpa hai, athavA acaramAnta bahupradezarUpa hai ? isakA spaSTa artha hamA-kyA anta ke pradeza ratnaprabhApathvI hai, athavA madhya ke pradeza ratnaprabhAyathvI hai? parvavata caramAnta aura acaramAnta ye donoM zabda sApekSa haiM / na hI akele koI pradeza caramAnta ho sakate haiM, aura na hI acrmaant| pUrvokta chaha praznoM kA uttara -- gautama svAmI ke pUrvokta praznoM kA uttara bhagavAn pahale niSedhAtmakarUpa se dete haiM-yaha ratnaprabhApRthvI carama nahIM hai, kyoMki vaha to dravya kI apekSA eka aura akhaNDarUpa hai / use carama nahIM kahA jA sakatA (caramatva to sApekSa hai, ratnaprabhApRthvI se pahale koI ho to usakI apekSA se use carama kahA jaae| magara aisA koI dUsarA nahIM, kyoMki ratnaprabhApRthvI to eka akhaNDa aura nirapekSa hai, jisake viSaya meM tumane (gautamasvAmI ne) prazna kiyA hai / isI prakAra pUrvokta yukti ke anusAra ratnaprabhApRthvI acarama bhI nahIM kahI jA sakatI, kyoMki acaramatva arthAt madhyavartitva bhI kisI dUsare kI apekSA rakhatA hai, isalie sApekSa hai / yahA~ koI dUsarA aisA hai nahIM, jisakI apekSA se ratnaprabhApRthvI ko acarama kahA jaae| isake pazcAt kiye hue bahuvacanAtmaka 1. prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 229 Page #595 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dasarvA caramapada ] praznoM kA bhI bhagavAn niSedharUpa meM uttara dete haiM-ratnaprabhApRthvI na aneka carama hai aura na hI aneka acaramarUpa hai / kyoMki pUrvakathanAnusAra jaba ratnaprabhApRthvI ekatvaviziSTa carama aura acarama nahIM hai to bahutvaviziSTa carama-acarama bhI kaise ho sakatI hai ? arthAt ratnaprabhApRthvI na to bahuta carama dravyarUpa hai aura na hI bahuta acaramadravyarUpa hai| isI prakAra ratnaprabhApRthvI ko na to caramAntapradezoM ke rUpa meM kaha sakate haiM aura na hI acaramAntapradezoM ke rUpa meM kaha sakate haiN| kyoMki jaba ratnaprabhApRthvI meM caramatva aura acaramatva saMbhava hI nahIM hai, taba use caramapradeza yA acaramapradeza bhI nahIM kahA jA sktaa|' prazna hotA hai ki ratnaprabhApathvI carama, acarama Adi pUrvokta chaha vikalpoM bAlI nahIM hai to kyA hai ? use kisa rUpa meM kahanA aura samajhanA cAhie ? bhagavAna ne isake uttara meM kahA-.-'ratnaprabhApathvI acarama aura aneka caramarUpa (caramANi) hai tathA caramAntapradezarUpa aura acaramAnta pradezarUpa hai / isakA Azaya yaha hai ki jaba eka aura akhaNDarUpa meM vivakSita ratnaprabhApRthvI ke viSaya meM prazna kiyA jAe to vaha pUrvokta chaha bhaMgoM meM se kisI bhI bhaMga meM nahIM A sakatI, kintu jaba ratnaprabhApRthvI ko asaMkhyAta pradezoM meM avagAr3ha aura aneka avayavoM meM vibhakta mAna kara prazna kiyA jAe to use acarama aura aneka carama rUpa (caramANi) kahA jA sakatA hai| kyoMki ratnaprabhApRthvI ! isa prakAra ke AkAra meM sthita hai| aisI sthiti meM isake prAntabhAgoM meM vidyamAna pratyeka khaNDa tathAvidha-viziSTa ekatvapariNAma pariNata haiM, una khaNDoM ko aneka carama rUpa (caramANi) kahA jA sakatA hai aura jo una prAntabhAgoM ke madhya meM bar3A khaNDa haiM, use tathAvidha-ekatvapariNAma hone se eka mAna liyA jAe to vaha 'acarama' hai| isa prakAra ratnaprabhApRthvI prAntavartI aneka khaNDoM aura madhyavartI eka mahAkhara sammilita samudAyarUpa hai, aisA na mAnane para ratnaprabhApRthvI ke abhAva kA prasaMga A jaaegaa| isa prakAra eka hI pRthvI ko avayava-avayavIrUpa meM mAna lene para jaise use acarama-aneka carama rUpa (caramaNi) arthAt-akhaNDa aura eka nirvacanaviSaya kahA jA sakatA hai, usI prakAra pradezoM kI vivakSA karane para use 'caramAnta anekapradezarUpA' tathA 'acaramAnta anekapradezarUpA' bhI kahA jA sakatA hai, kyoMki isake bAhyakhaNDoM meM rahe hue pradeza caramAntapradeza kahalAte haiM aura madhyavartI eka mahAkhaNDa meM rahe hue pradeza 'acaramAntapradeza' kahalAte haiN| isa prakAra mukhyatayA ekAntadurnaya kA nirAkaraNa karane vAle bhagavAn ke uttara se ratnaprabhA Adi vastueM avayava-avayavIrUpa haiM, avayava aura avayavI meM kathaMcit bheda aura kathaMcit abheda hai, yaha anekAnta siddhAnta sUcita ho gayA / ___isa prakAra jaise ratnaprabhApRthvI ke viSaya meM prazna aura nirvacana kA (yuktipUrvaka vizleSaNa) karake prarUpaNA kI gaI, vaisI hI prarUpaNA zarkarAprabhApRthvI se lekara tamastama:pRthvI taka tathA saudharma se lekara anuttara vimAna taka evaM ISataprArabhArApRthvI aura loka ke viSaya bhI prazna prazna evaM uttara kA yuktipUrvaka vizleSaNa karake karanI cAhie / aloka ke viSaya meM bhI isI prakAra praznottararUpa sUtra banA kara prarUpaNA karanA cAhie / aloka ke lie loka ke niSkuToM meM praviSTa jo khaNDa haiM, ve carama haiM, zeSa anya saba acarama haiM tathA caramakhaNDagatapradeza caramAntapradeza haiM evaM acaramakhaNDagata pradeza acaramAnta pradeza haiN| 1. prajJApanA. malaya. vRtti, patrAMka 229 2. vahI malaya. vRtti, patrAMka 229 Page #596 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [prajJApanAsUtra caramAcaramAdi padoM kA alpabahutva 777. imose NaM bhaMte ! rayaNappabhAe puDhavIe pracarimassa ya carimANa ya carimalapaesANa ya acarimaMtapaesANa ya davaTThayAe paesaTTayAe davaTupaesaTTayAe katare katarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA? goyamA! samvatthove imose rataNappabhAe puDhavIe davvaTThayAe ege pracarime, carimAiM asaMkhejjaguNAI, acarimaM ca carimANi ya do vi visesAhiyAI / padesaTTayAe samvatthovA imose rayaNappabhAe puDhavIe carimaMtapadesA, acarimaMtapaesA asaMkhejjaguNA, carimaMtapaesA ya acarimaMtapaesA ya do vi visesaahiyaa| davvaTupadesaTTayAe samvatthovA imose rataNappabhAe puDhavIe damvaTThayAe ege pracarime, carimAiM asaMkhejjaguNAI, acarimaM ca carimANi ya do vi visesAhiyAI, paesaTTayAe carimaMtapaesA asaMkhejjaguNA, pracarimaMtapaesA asaMkhejjaguNA, carimaMtapaesA ya pracarimaMtapaesA ya do vi visesaahiyaa| [777 pra.] bhagavan ! isa ratnaprabhApRthvI ke acarama aura bahuvacanAnta carama, caramAntapradezoM tathA acaramAntapradezoM meM dravyoM kI apekSA se, pradezoM kI apekSA se aura dravya-pradeza (donoM) kI apekSA se kauna, kisase alpa haiM, bahuta haiM, tulya haiM athavA vizeSAdhika haiM ? [777 u.] gautama ! dravya kI apekSA se isa ratnaprabhApathvI kA eka acarama sabase kama hai| usakI apekSA (bahuvacanAnta) carama (caramANi) asaMkhyAtaguNe haiN| acarama aura (bahuvacanAnta) carama, ye donoM vizeSAdhika haiM / pradezoM kI apekSA se isa ratnaprabhApRthvI ke 'caramAntapradeza' sabase kama haiM / (unakI apekSA) acaramAntapradeza asaMkhyAtaguNe haiM / caramAntapradeza aura acaramAntapradeza, ye donoM vizeSAdhika haiN| dravya aura pradezoM kI apekSA se sabase kama isa ratnaprabhApRthvI kA eka acarama hai| (usako apekSA) asaMkhyAtaguNe (bahuvacanAnta) carama haiN| acarama aura (bahuvacanAnta) carama, ye donoM hI vizeSAdhika haiN| (unase) pradezApekSayA caramAntapradeza asaMkhyAtaguNe haiM, (unase) asaMkhyAtaguNe acaramAntapradeza haiM / caramAntapradeza aura acaramAntapradeza, ye donoM vizeSAdhika haiM / 778. evaM jAva prasattamA / sohammassa / jAva logassa ya evaM ceva / [778] isI prakAra (zarkarAprabhApRthvI se lekara) yAvat nIce kI sAtavIM (tamastamaH) pathvI taka tathA saudharma se lekara yAvat loka (acyuta, nau greveyaka, paMca anuttara vimAna, ISatprArabhArApRthvI evaM loka) taka pUrvokta prakAra se acarama, (bahuvacanAnta) caramoM, caramAntapradezoM tathA acaramAntapradezoM ke alpabahutva kI prarUpaNA karanI caahie| 776. alogassa NaM bhaMte ! acarimassa ya carimANa ya carimaMtapaesANa ya acarimaMtapaesANa ya davaTThayAe padesaTTayAe davaTupadesaTTayAe katare katarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA? goyamA! savvasthove alogassa davaTTayAe ege pracarime, carimAiM asaMkhejjaguNAI, acarima ca carimANi ya doM vi visesaahiyaaiN| padesaTTayAe savvatthovA pralogassa carimaMtapadesA, acarimaMtapadesA praNataguNA, carimaMtapadesA ya acarimaMtapadesA ya do vi visesaahiyaa| davaTupadesaTTayAe sambatthove Page #597 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dasayA~ caramapada ] pralogassa davaTTayAe ege acarime, carimAiM asaMkhejjaguNAI, acarimaM ca carimANi ya do vi visesAhiyAI, carimaMtapadesA asaMkhejjaguNA, pracarimaMtapadesA aNaMtaguNA, carimaMtapaesA ya pracarimaMtapaesA ya do di visesaahiyaa| [776 pra.] bhagavan ! aloka ke acarama, caramoM, caramAntapradezoM aura acaramAntapradezoM meM se dravya kI apekSA se, pradezoM kI apekSA se evaM dravya-pradezoM kI apekSA se kauna kinase alpa haiM, bahuta haiM, tulya haiM, athavA vizeSAdhika haiM ? [779 u.] gautama ! dravya kI apekSA se-sabase kama aloka kA eka acarama hai| (usakI apekSA) asaMkhyAtaguNe (bahuvacanAnta) carama haiM / acarama aura (bahuvacanAnta) carama, ye donoM vizeSAdhika haiM / pradezoM kI apekSA se- sabase kama aloka ke caramAntapradeza haiM, (unase) anantaguNe acaramAnta pradeza haiM / caramAntapradeza aura acaramAntapradeza, ye donoM vizeSAdhika haiM / dravya aura pradezoM kI apekSA se-sabase kama aloka kA eka acarama hai| (usase) bahuvacanAnta carama asaMkhyAtaguNe haiM / acarama aura (bahuvacanAnta) carama, ye donoM vizeSAdhika haiN| (unase) caramAntapradeza asaMkhyAtaguNe haiM, (unase bhI) anantaguNe acaramAntapradeza haiM / caramAntapradeza aura acaramAntapradeza, ye donoM vizeSAdhika haiN| 780. logAlogassa NaM bhaMte ! acarimassa ya carimANa ya carimaMtapaesANa ya acarimaMtapaesANa ya davayAe padesaTTayAe danvaTupaesaTTayAe katare katarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA? goyamA ! savvatthove logAlogassa davaTTayAe egamege acarime, logassa carimAiM asaMkhejjaguNAI, alogassa carimAiM visesAdhiyAI, logassa ya alogassa ya acarimaM ca carimANi ya do vi visesAdhiyAI / padesaTTayAe samvatthovA logassa carimaMtapadesA, alogassa carimaMtapadesA visesAhiyA, logassa acarimaMtapadesA asaMkhejjaguNA, alogassa acarimaMtapadesA aNaMtaguNA, logassa ya alogassa ya carimaMtapadesA ya acarimaMtapadesA ya do vi visesaahiyaa| davvaTupadesaTTayAe savvatthove logAlogassa dasvaTTayAe egamege acarime, logassa carimAiM asaMkhejjaguNAI, alogassa carimAI visesAhiyAI, logassa ya alogassa ya acarimaM ca carimANi ya do vi visesAhiyAI, logassa carimaMtapaesA asaMkhejjaguNA, alogassa carimaMtapaesA visesAhiyA, logassa acarimaMtapaesA asaMkhejjaguNA, alogassa acarimaMtapaesA aNaMtaguNA, logassa ya alogassa ya carimaMtapaesA ya acarimaMtapaesA ya do vi visesAhiyA, savvadavvA visesAhiyA, savvapaesA aNaMtaguNA, savvapajjavA aNaMtaguNA / [780 pra.] bhagavan ! lokAloka ke acarama, (bahuvacanAnta) caramoM, caramAntapradezoM aura acaramAntapradezoM meM dravya kI apekSA se, pradezoM kI apekSA se, dravya aura pradezoM kI apekSA se kauna, kinase alpa haiM, bahuta haiM, tulya haiM, athavA vizeSAdhika haiM ? [780 u.] gautama ! dravya kI apekSA se---sabase kama lokAloka kA eka-eka acarama hai| (usako apekSA) loka ke (bahuvacanAnta) carama asaMkhyAtaguNe haiM, aloka ke (bahuvacanAnta) carama vizeSAdhika haiM, loka aura aloka kA acarama aura (bahuvacanAnta) carama, ye donoM vizeSAdhika haiN| pradezoM ko apekSA se sabase thor3e loka ke caramAntapradeza haiM. aloka ke caramAntapradeza vizeSAdhika Page #598 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 10] [prajJApanAsUtra haiM, (unase) loka ke acaramAntapradeza asaMkhyAtaguNe haiM, (unase) aloka ke acaramAntapradeza anantaguNe haiN| loka aura aloka ke caramAntapradeza aura acaramAntapradeza, ye donoM vizeSAdhika aura pradezoM kI apekSA se-sabase kama loka-aloka kA eka-eka acarama hai, (usakI apekSA) loka ke (bahuvacanAnta) carama asaMkhyAtaguNe haiM, (unase) aloka ke (bahuvacanAnta) carama vizeSAdhika haiN| loka aura aloka kA acarama aura (bahuvacanAnta) carama, ye donoM vizeSAdhika haiN| loka ke caramAntapradeza (unase) asaMkhyAtaguNe haiM, (unase) aloka ke caramAntapradeza vizeSAdhika haiM, (unase) loka ke acaramAntapradeza asaMkhyAtaguNe haiM, unase aloka ke acaramAntapradeza anantaguNe haiM, loka aura aloka ke caramAntapradeza aura acaramAntapradeza, ye donoM vizeSAdhika haiN| (unakI-loka aura aloka ke carama aura acarama pradezoM ko-apekSA) saba dravya (milakara) vizeSAdhika haiN| (unakI apekSA) sarva pradeza anantaguNe haiM (aura unakI apekSA bhI) sarva paryAya anantaguNe haiN| vivecana-caramAcaramAdi padoM kA alpabahutva-prastuta cAra sUtroM (sU. 777 se 780 taka) meM ratnaprabhAdi pATha pRthviyoM ke saudharma se anuttara vimAna taka ke devalokoM ke, loka, aloka evaM lokAloka ke carama, acarama Adi cAra bhedoM ke alpabahutva kA dravya, pradezoM tathA dravyapradeza kI apekSA se alpabahutva kA vicAra kiyA gayA hai| ratnaprabhA se loka taka ke alpabahutva ko mImAMsA dravya kI apekSA se ratnaprabhApRthvI kA eka acarama sabase kama hai, kyoMki tathAvidha ekaskandharUpa (ekatva) pariNAma-pariNata hone ke kAraNa acaramakhaNDa eka hai, ataeva vaha sabase alpa hai| usakI apekSA (aneka) caramakhaNDa (caramANi) asaMkhyAtaguNe adhika haiM, kyoMki ve asaMkhyAta haiN| aba yaha prazna uThA ki acarama aura aneka carama, ye donoM milakara kyA caramoM ke barAbara haiM yA vizeSAdhika ? zAstrakAra isakA samAdhAna dete haiM ki acarama aura aneka carama ye donoM vizeSAdhika haiN| isakA tAtparya yaha hai ki eka acarama dravya ko carama dravyoM meM sammilita kara diyA jAe to caramoM kI saMkhyA eka adhika ho jAtI hai, isa kAraNa inakA samudAya vizeSAdhika hotA hai / pradezoM kI dRSTi se cintana kiyA jAe to caramAntapradeza sabase kama haiM, kyoMki caramakhaNDa madhyama (acarama) khaNDoM kI apekSA atisUkSma hote haiN| yadyapi caramakhaNDa asaMkhyAtaguNe haiM, tathApi unake pradeza madhya (acarama) khaNDa ke pradezoM kI apekSA sabase thor3e haiN| unakI apekSA acaramAntapradeza asaMkhyAtaguNe hote haiM / eka acaramakhaNDa caramakhaNDoM ke samudAya kI apekSA kSetra se asaMkhyAtaguNA hotA hai| caramAntapradeza aura acaramAnta pradeza donoM milakara acaramAntapradezoM se vizeSAdhika hote haiN| isakA kAraNa yaha ki caramAntapradeza acaramAntapradezoM kI apekSA asaMkhyAtaveM bhAgapramANa hote haiM / aisI sthiti meM acaramAntapradezoM meM caramAntapradeza sammilita kara dene para bhI ve acaramAnta pradezoM se vizeSAdhika hI hote haiN| ___ dravya aura pradeza donoM kI dRSTi se vicAra kiyA jAe to pUrvokta yukti ke anusAra ratnaprabhApRthvI kA acarama eka hone se baha sabase thor3A hai| usakI apekSA bahuvacanAnta carama (aneka carama) asaMkhyAtaguNe adhika haiN| unakI apekSA acarama aura aneka carama donoM vizeSAdhika haiM aura unakI apekSA bhI caramAntapradeza asaMkhyAtaguNe haiM, kyoMki yadyapi acaramakhaNDa asaMkhyAtapradezoM se avagAr3ha Page #599 -------------------------------------------------------------------------- ________________ desavA~ caramapada / [ 11 hotA hai, tathApi dravya kI apekSA se vaha eka hai, jabaki caramakhaNDoM meM pratyeka (khaNDa) asaMkhyAtapradezI hotA hai, ata: carama aura acarama dravya ke samudAya kI apekSA caramAntapradeza asaMkhyAtaguNe haiN| unakI apekSA bhI acaramAntapradeza (pUrvokta yukti ke anusAra) asaMkhyAtaguNe haiN| unase bhI caramAnta pradeza aura acaramAntapradeza, donoM milakara (pUrvavat) vizeSAdhika hote haiN| ratnaprabhApRthvI ke caramAcaramAdi ke alpabahutva kI prarUpaNA kI taraha hI zarkarAprabhA se lekara loka taka ke caramAcaramAdi kA alpabahutva samajhanA caahie|' aloka ke carama-acaramAdi kA alpabahutva--dravya kI apekSA se sabase kama aloka kA acarama hai, isakI apekSA caramakhaNDa asaMkhyAtaguNe haiM, acarama aura carama khaNDa donoM milakara vizeSAdhika haiN| pradezoM kI dRSTi se sabase kama aloka ke caramAntapradeza haiM, kyoMki niSkuTa pradezoM meM hI unakA sadbhAva hotA hai| ina caramAntapradezoM kI apekSA acaramAntapradeza anantaguNe haiM, kyoMki aloka ananta hai| caramAntapradeza aura acaramAntapradeza, donoM milakara vizeSAdhika haiM, kyoMki caramAntapradeza, acaramAntapradezoM ke anantaveM bhAgamAtra hote haiN| unheM acaramAntapradezoM meM sammilita kara dene para bhI ve saba milakara acaramAntapradezoM se vizeSAdhika hI hote haiN| dravya aura pradeza donoM kI dRSTi se-sabase kama aloka kA eka acarama hai| usakI apekSA caramakhaNDa asaMkhyAtaguNe haiM / acarama aura carama khaNDa donoM milakara vizeSAdhika haiN| unakI apekSA caramAntapradeza asaMkhyAtaguNe haiM aura unase bhI acaramAntapradeza anantaguNe haiN| caramAntapradeza aura acaramAntapradeza donoM mila kara vizeSAdhika haiN| lokAloka ke caramAcaramAdi kA alpabahutva-dravya kI apekSA se sabase kama loka aura aloka kA eka-eka acarama = acaramakhaNDa hai, kyoMki vaha eka hI hai| usakI apekSA loka ke caramakhaNDa asaMkhyAtaguNe haiN| usase aloka ke caramakhaMDa vizeSAdhika haiN| unase loka kA aura praloka kA acaramakhaNDa evaM (bahata) caramakhaMDa milakara vizeSAdhika haiN| pradezoM kI apekSA saba se kama loka ke caramAntapradeza haiM. unase aloka ke caramAnta pradeza vizeSAdhika haiN| unase loka ke acaramAnta pradeza asaMkhyAtaguNe haiN| unase aloka ke acaramAntapradeza anantaguNita haiN| unase loka ke aura aloka ke caramAnta pradeza aura acaramAnta pradeza donoM milakara vizeSAdhika haiN| dravyArtha-pradezArtha kI apekSA sabase kama loka aura aloka kA dravyApekSayA eka-eka acaramakhaMDa hai| usase loka ke caramakhaMDa asaMkhyAtaguNita haiM / unase aloka ke caramakhaMDa vizeSAdhika haiN| unase loka aura aloka ke acaramakhaMDa aura gharamakhaMDa donoM milakara vizeSAdhika haiM, ityAdi / vAstava meM loka ke caramakhaNDa asaMkhyAta haiM, phira bhI pRthvI kI sthApanA [] isa prakAra kI hone se ve ATha mAne jAte haiM / ve isa prakAra haiM-eka-eka cAroM dizAoM meM aura eka-eka cAroM vidizAoM meM / aloka ke caramakhaNDa aloka kI sthApanA kI parikalpanA ke AdhAra para bAraha jAte haiM yaha bAraha saMkhyA ATha se na to dugunI hai, aura na hI tigunI, ata: yaha vizeSAdhika hI kahI jA sakatI hai| aloka ke caramakhaNDoM kI apekSA loka aura aloka kA acarama aura unake caramakhaNDa, 1. prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 231 2. vahI, malaya. vRtti, patrAMka 232 Page #600 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12] [ prajJApanAsUtra donoM mila kara vizeSAdhika hote haiM, kyoMki pUrvokta yukti ke anusAra loka ke caramakhaNDa pATha haiM aura acaramakhaNDa eka hI hai, donoM mila kara nau hote haiN| isI prakAra aloka ke bhI carama aura acaramakhaNDa mila kara 13 haiM / ina donoM ko milA diyA jAe to bAIsa hote haiM / yaha bAIsa kI saMkhyA bAraha se dugunI, tigunI Adi nahIM hai, ata: vizeSAdhika hI hai| pradezoM kI dRSTi se sabase kama loka ke caramAntapradeza haiM, kyoMki usameM pATha hI pradeza haiN| unakI apekSA aloka ke caramAntapradeza vizeSAdhika haiN| unase loka ke acaramAntapradeza asaMkhyAtaguNe haiM, kyoMki acarama kSetra bahuta adhika hai, isa kAraNa usake pradeza bhI bahuta adhika haiN| unakI apekSA aloka ke acaramAntapradeza anantaguNe haiM, kyoMki vaha kSetra anantaguNA hai| unakI apekSA bhI loka aura aloka ke caramAntapradeza aura acaramAntapradeza donoM vizeSAdhika haiM, kyoMki aloka ke acaramAntapradezoM meM loka ke caramAntapradezoM ko, acaramAnta pradezoM ko tathA aloka ke caramAntapradezoM ko milA dene para bhI ve saba asaMkhyAta hI hote haiM aura asaMkhyAta, ananta rAzi kI apekSA kama ho hai, ataeva unheM unameM sammilita kara dene para bhI ve aloka ke acaramAntapradezoM se vizeSAdhika hI hote haiN| dravya aura pradezoM kI dRSTi se alpabahutva kA pUrvokta yukti se svayaM vicAra kara lenA caahie| loka ke caramakhaNDoM kI apekSA se aloka ke caramakhaNDa vizeSAdhika haiM aura unakI apekSA loka aura aloka kA acarama aura unake caramakhaNDa donoM milakara vizeSAdhika haiM / isakA kAraNa pUrvavat hai| unakI apekSA loka ke caramAntapradeza asaMkhyAtaguNe haiM, unase aloka ke caramAntapradeza vizeSAdhika haiN| unakI apekSA loka ke acaramAntapradeza asaMkhyAtaguNe haiN| unakI apekSA aloka ke acaramAntapradeza anantagaNe haiN| yakti parvavata hai| unakI apekSA loka aura aloka ke caramAntapradeza aura acaramAntapradeza donoM milakara vizeSAdhika haiM / loka aura aloka ke carama aura acaramapradezoM kI apekSA saba dravya milakara vizeSAdhika haiM, kyoMki anantAnantasaMkhyaka jIvoM, paramANu Adi, tathA ananta paramANvAtmaka skandha paryanta saba pRthak pRthak bhI (pratyeka) ananta-ananta haiM aura ve sabhI dravya haiN| samasta dravyoM kI apekSA saba pradeza anantaguNe haiM aura saba pradezoM kI apekSA sarva paryAya anantaguNe haiM, kyoMki pratyeka pradeza ke svaparaparyAya ananta haiN| yaha saba spaSTa hai| paramANupudgalAdi kI caramAcaramAdi-vaktavyatA 781. paramANapoggale NaM bhaMte ! ki carime 1 pracarime 2 pravattanvae 3 ? carimAiM 4 pracarimAiM 5 avattavyayAiM 6 ? udAhu carime ya pracarime ya 7 udAhu carime ya acarimAiM ca 8 udAhu carimAiM ca acarime ya 6 udAhu carimAiM ca acarimAI ca 10? paDhamA caubhaMgI, udAhu carime ya avattabvae ya 11 udAhu carime ya avattavayAI ca 12 udAha carimAI ca pravattavvae ya 13 udAhu carimAiM ca pravattavvayAiM ca 14 ? bIyA cubhNgii| udAhu acarime ya pravattavyae ya 15 udAhu acarime ya pravattavvayAI ca 16 udAhu acarimAiM ca pravattavbae ya 17 udAhu acarimAiM ca avatabbayAI ca 18 ? taiyA cubhNgii| 1. prajJApanAsUtra malaya, vRti, patrAMka 232 Page #601 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vasavAM caramapada [16 udAhu carime ya acarime ya avattavvae ya 16 udAhuM carime ya pracarime ya avattavvayAI ca 20 udAhu carime ya acarimAiM ca avattavvae ya 21 udAhu carime ya acarimAiM ca pravattavvayAI ca 22 udAhu carimAiM ca acarime ya pravattavyae ya 23 udAhu carimAiM ca pracarime ya avattavyayAiM ca 24 udAhu carimAiM ca pracarimAiM ca avattambae ya 25 udAhu carimAiM ca acarimAiM ca avattavvayAI ca 26 ? evaM ete chavvIsaM bhNgaa| goyamA ! paramANupoggale no carime 1 no pracarime 2 niyamA avattavvae ||3, sesA bhaMgA paDiseheyanvA / (781 pra.] bhagavan paramANupudgala kyA 1. carama hai ? 2. acarama hai ?, 3. avaktavya hai ? 4. athavA 5. (bahuvacanAnta) aneka caramarUpa hai ?, 5. aneka acaramarUpa hai ?, 6. bahuta avaktavyarUpa hai ? athavA 7. carama aura acarama hai ? 8. yA eka carama aura aneka acaramarUpa hai ? 6. athavA aneka caramarUpa aura eka acarama hai ? 10. yA aneka caramarUpa aura aneka acaramarUpa hai ? yaha prathama caturbhagI huii|1| athavA (kyA paramANupudgala) 11. carama aura pravaktavya hai ? 12. athavA eka carama aura bahuta avaktavyarUpa hai ? yA 13. aneka caramarUpa aura eka pravaktavyarUpa hai ? athavA 14. aneka caramarUpa aura aneka pravaktavyarUpa hai ? yaha dvitIya catubhaMgI huI // 2 // athavA (paramANupudgala) 15. acarama aura pravaktavya hai ? athavA 16. eka acarama aura bahapravaktavyarUpa hai? yA 17. aneka acaramarUpa aura eka pravaktavyarUpa hai ? athavA 19. aneka acaramarUpa aura aneka avaktavyarUpa hai ? yaha tRtIya caturbhagI huI / 3 / athavA (paramANupudgala) 16. eka carama, eka acarama aura eka pravaktavya hai ? 20. yA eka carama, eka acarama aura bahuta pravaktavyarUpa hai ? athavA 21. eka carama, aneka acaramarUpa aura eka pravaktavyarUpa hai ? athavA 22. eka carama, aneka acaramarUpa aura aneka pravaktavya hai ? athavA 23. yA aneka caramarUpa, eka acarama aura eka avaktavya hai ? athavA 24. aneka caramarUpa, eka acarama aura aneka pravaktavya hai ? yA 25. aneka caramarUpa, aneka acaramarUpa aura eka avaktavya hai ? athavA 26. aneka caramarUpa, aneka acaramarUpa aura aneka pravaktavya hai ? isa prakAra ye chavvIsa bhaMga haiN| |781 u.] he gautama ! paramANupudgala (uparyukta chabbIsa bhaMgoM meM se) carama nahIM, acarama nahIM, (kintu) niyama se avaktavya | 0 hai / zeSa (teIsa) bhaMgoM kA bhI niSedha karanA caahie| 782. dupaesie NaM bhaMte ! khaMdhe pucchaa| goyamA ! dupaesie khaMdhe siya carime 1 no acarime 2 siya prvttvve|03, sesA bhaMgA pddiseheyvaa| [782 pra.] bhagavan ! dvipradezika skandha ke viSaya meM (merI isI prakAra kI chaThavIsa bhaMgAtmaka) pRcchA hai, (usakA kyA samAdhAna hai ?) Page #602 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 14 [prajApanAsUna [782 u.] gautama ! dvipradezika skandha 1. kathaMcit carama 0 hai, 2. acarama nahIM hai, 3. kathaMcit avaktavya 0 0. hai / zeSa teIsa bhaMgoM kA bhI niSedha karanA cAhie / 783. tipaesie NaM bhaMte ! khaMdhe pucchaa| goyamA ! tipaesie khaMdhe siya carime 101 no acarime 2 siya avattamvae| | 3 no carimAiM 4 ko acarimAI 5 no pravattavvayAI 6, no carime ya acarime ya 7 no carime ya pracarimAI 8 siya carimAiM ca pracarime ya ha no carimAiM ca pracarimAiM ca 10, siya carime ya pravattavvae ya / 11, sesA (15) bhaMgA paDiseheyavvA / [783 pra.] bhagavan ! tripradezika skandha ke viSaya meM (merI uparyukta prakAra kI) pRcchA hai, (usakA samAdhAna kyA hai ?) [783 u.] gautama ! tripradezika skandha 1. kathaJcit carama 000/ hai, 2. acarama nahIM hai, 3. kayaMcit avaktavya / 0deg hai, 4. vaha na to aneka caramarUpa hai, 5. na aneka acaramarUpa hai, 6. na aneka pravaktavyarUpa hai, 7. na eka carama aura eka acarama hai, 8. na eka carama aura aneka acaramarUpa hai, 9. kathaMcit aneka caramarUpa aura eka acarama 0 00/ hai , 10. (vaha) aneka caramarUpa aura aneka acaramarUpa nahIM hai, (kintu) 11. kathaMcit eka carama aura eka pravaktavya 0 0 hai / zeSa pandraha bhaMgoM kA niSedha karanA caahie| 784. caupaesie NaM bhaMte ! khaMdhe pucchaa| goyamA ! caupaesie NaM khaMdhe siya carime |0000 1 no pracarime 2 siya prvttvve| / / 3 no carimAiM 4 to acarimAiM 5 no pravattabvayAI 6, no carime ya acarime ya 7 no carime ya acarimAI ca 8 siya carimAiM ca acarime ya || 0 siya carimAiM ca pracarimAiM ca ||10| 10, siya carime ya avattavyae ya 1000/--, 11 siya carime ya avattambayAI ca|| 12 no carimAiMca | | pravattadhvae 13 no carimAiM ca avattanvayAiM ca 14, no acarime ya pravattavvae ya 15 no pracarime ya avattabdhayAI ca 16 no pracarimAiM ca avattambae ya 17 no acarimAiM ca pravattabbayAI ca 18, no carime ya pracarime ya avattavvae ya 16 no carime ya pracarime ya avattanvayAiM ca 20 no carime ya acarimAiM ca anananAe 21 no carime ya acarimAiM ca pravattavvayAiM ca 22 siya carimAiM ca pracarime ya avattavvae yama 23, sesA (3) bhaMgA paDiseheyavvA / [784 pra.] bhagavan ! catuSpradezika skandha ke viSaya meM (merI pUrvavat) pRcchA hai, (usakA kyA samAdhAna hai ?) Page #603 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [ 15 dasavA~ caramapada ] [784 u.] gautama ! catuSpradezika skandha 1. kathaMcit carama 0 0i0 0 hai, 2. acarama nahIM hai, 3. kathaMcit avaktavya :: hai| 4. (vaha) na to aneka caramarUpa hai, 5. na aneka acaramarUpa hai, 6. na hI aneka pravaktavyarUpa hai, 7. na (vaha) carama aura acarama hai, 8. na eka carama aura aneka acaramarUpa hai, (kintu) 9. kathaJcit aneka caramarUpa aura eka acarama !000 0 hai, 10. kathaMcit aneka caramarUpa aura aneka acaramarUpa 600 hai, 11. kathaMcit eka carama aura eka pravaktavya |000_ hai (aura) 12. kathaMcit eka carama aura aneka avaktavyarUpa 00: hai, 13. (vaha) na to aneka caramarUpa aura eka pravaktavya hai, 14. na aneka caramarUpa aura aneka avaktavyarUpa hai, 15. na eka acarama aura eka pravaktavya hai, 16. na eka acarama aura aneka pravaktavyarUpa hai, 17. na aneka acaramarUpa aura eka pravaktavya hai, 18. na aneka acaramarUpa aura na aneka avaktavyarUpa hai (aura) 19. na (hI vaha) eka carama, eka acarama aura eka pravaktavya hai, 20. na eka carama, eka acarama aura aneka pravaktavyarUpa hai, 21. na eka carama, aneka acaramarUpa aura eka avaktavya hai, 22. na eka carama, aneka acaramarUpa aura aneka pravaktavyarUpa hai, (kintu) 23. kathaMcit aneka caramarUpa, eka acarama aura eka pravaktavya hai / zeSa (tIna) bhaMgoM kA niSedha karanA caahie| 785. paMcapaesie NaM bhaMte ! khaMdhe pucchaa| goyamA ! paMcapaesie NaM khaMdhe siya carime 818|1 no acarime 2 siya prvttvve|: 0 | 3 No carimAiM 4 no acarimAiM 5 no pravattadhvayAI 6, siya carime ya acarime carime ya pracarimAiM ca 8 siya carimAiM ca pracarime ya | 100 siya carimAiM ca acarimAiM ca ||*|| | 10, siya carime ya avattavvae ya 0000/- 11, siya carime ya pravattavvayAiM ca 12 siya carimAiM ca pravattamvae yA 13 no carimAiM ca avattavvayAiM ca 14, No acarime ya pravattavvae ya 15 no pracarime ya pravattavvayAI ca 16 no acarimAiM ca pravattabvae ya 17 no acarimAiM ca avattavayAiM ca 18, no carime ya acarime ya avattavae ya 19 no carime ya acarime ya avattanvayAI ca 20 no carime ya acarimAI ca pravattavvae ya 21 no carime ya acarimAiMca pravattatrayAIca 22 siya carimAiMca pracarimeya pravattanvae ya siya carimAiMca Page #604 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 16] [ prajJApanAsUtra pracarime ya avatavvayAiM ca 24 siya carimAiM ca acarimAiM ca pravattavvae yAra 25 no carimAiM ca acarimAiM ca pravattavbayAI ca 26 / [785 pra.] bhagavan ! paJcapradezika skandha ke viSaya meM (merI pUrvavat) pRcchA hai; (usakA kyA samAdhAna hai ?) [785 u.] gautama ! paMcapradezika skandha 1. kathaMcit carama hai, 2. acarama nahIM hai, 3. kathaMcit pravaktavya | 8 | hai, (kintu vaha) 4 na to aneka caramarUpa hai, 5. na aneka acaramarUpa hai, 6. na hI aneka avaktavyarUpa hai, (kintu) 7. kathaJcit carama aura acarama ! 0 0 0 hai, (vaha)8. eka carama aura aneka caramarUpa nahIM hai, (kintu) 9. kathaMcit aneka caramarUpa aura eka acarama 00 000 hai, 10. kathaMcit aneka caramarUpa aura aneka acaramarUpa 00 00 0 hai, 11. kathaMcit eka carama aura eka avaktavya - hai, 12. kathaMcit eka carama aura aneka avaktavyarUpa hai, (tathA) ww' 13. kathaMcit aneka caramarUpa aura eka pravaktavya hai, (kintu vaha) 14. na to aneka caramarUpa aura na aneka pravaktavyarUpa hai, 15. na eka acarama aura eka pravaktavya hai, 16. na eka acarama aura aneka avaktavyarUpa hai, 17. na aneka acaramarUpa aura eka avaktavya hai, 18. na aneka acaramarUpa aura aneka avaktavyarUpa hai, 16. (tathA) na eka carama, eka acarama aura eka avaktavyarUpa hai, 20. na eka carama, eka acarama aura avaktavyarUpa hai, 21. na eka carama aneka acaramarUpa aura eka pravaktavya rUpa hai 22. (aura) na eka carama, aneka acaramarUpa aura aneka pravaktavyarUpa hai, (kintu) 23. kathaMcit aneka caramarUpa, eka acarama aura eka avaktavya ' hai, 24. kathaMcit aneka caramarUpa, eka acarama aura aneka avaktavyarUpa 25. ka ka caramarUpa, aneka pracaramarUpa aura eka avaktavya hai; (kintu) 26. aneka caramarUpa, aneka acaramarUpa aura aneka pravaktavyarUpa nahIM hai| 786. chappaesie NaM bhaMte ! khaMdhe pucchaa| goyamA ! chappae sie NaM khaMdhe siya carime | |1no pracarime 2 siya prvttve|:| Page #605 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dasavA~ gharamapada ] [ 17 3 no carimAI 4 no pracarimAiM 5 no pravattavvayAI 6, ptiya carime ya pracarime ya| / 7 / saya carimeya pracarimAiMca 10 8 siya carimAiM ca acarime ya 18181816 siya carimAiM ca pracarimAIca|81 siya carimeya pravattavyae ya saya carime ya avattavvae yA 1 11 siya carime ya pravattavvayAI saya carimeya pravattavvayAI 12 siya carimAiM ca pravattavbae ya 010 | 13 siya carimAiM ca pravattabvayAI ca no pracarimeya avattavvae ya 15 no pracarimeya pravattavyayAiMca 16 no pracarimAiMca pravattavae ya 17 No pracarimAiM ca avattavyayAiM ca 18, siya carime ya acarime ya pravattavyae ya 10 16 no carime ya acarime ya pravattavayAiM ca 20 no carime ya acarimAiM ca pravattavvae ya 21 no carime ya acarimAiM ca pravattavyayAI ca 22 siya carimAiM ca acarime ya avattavyae ya |23 siya carimAiM ca pracarime ya pravattavvayAI ca 101010|-' 24 siya carimAiMca pracarimAiMca pravattambae ya 25 siya carimAiMca pracarimAiM ca pravattambayAIca [786 pra.] bhagavan ! SaTpradezika skandha ke viSaya meM (merI pUrvavat) pRcchA hai, (usakA kyA samAdhAna hai ?) [786 u.] gautama ! SaTpradezika skandha 1. kacit carama hai, 2. acarama nahIM hai, 3. kathaMcit avaktavya 000 hai, (kintu) 4. na to (vaha) aneka caramarUpa hai, 5. na aneka acaramarUpa hai; 6. (aura) na hI aneka avaktavyarUpa hai, (kintu) 7. kathaMcit carama aura acarama | . Page #606 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 18] [prajJApanAsUtraH 8. kathaMcit eka carama aura aneka acaramarUpa .hai, 9. kathaMcit aneka carama aura eka acarama :: : hai, 10. kathaMcit aneka caramarUpa aura aneka acaramarUpa :: 0 0. hai, 11. kaJcit eka carama aura pravaktavya kA hai, 12. kathaMcit eka carama aura aneka pravaktavyarUpa - hai, 13. kathaMcit aneka caramarUpa aura eka pravaktavya 0 0 | hai, 14. kathaMcit aneka caramarUpa aura aneka pravaktavyarUpa --- hai, (kintu) 15. na to eka acarama aura eka pravaktavya hai, 16. na eka acarama aura aneka pravaktavyarUpa hai, 17. na aneka acaramarUpa aura eka avaktavya hai, (aura) 18. na hI aneka acaramarUpa aura aneka pravaktavyarUpa hai, ( kintu ) 16. kathaMcit eka carama, eka acarama aura eka avaktavya 0 0 0 hai, 20. na eka carama, eka acarama aura aneka avaktavyarUpa hai, 21. na eka carama, aneka acaramarUpa aura eka pravaktavya hai, 22. na hI eka carama, aneka acaramarUpa aura aneka pravaktavyarUpa hai, (kintu) 23. kathaMcit aneka caramarUpa, eka acarama aura eka pravaktavya - hai, 24. kathaMcit aneka caramarUpa, eka acarama aura aneka avaktavyarUpa 00 / / hai. 25. kathaMcit aneka caramarUpa, aneka acaramarUpa aura eka pravaktavya hai, aura 26. kathaMcit aneka caramarUpa, aneka acaramarUpa aura aneka pravaktavyarUpa 0000' hai| 787. sattapaesie NaM bhaMte ! khaMdhe pucchaa| goyamA ! sattapadesie NaM khadhe siya carime 9 :01no pracarime 2 siya avattavae 18 0 : 1 / 3 no carimAiM 4 no pracAramAI 5 no pravattavbayAI 6, siya carime ya acarime ya 101 06/7 siya carime ya acarimAiM ca | 0 0 01010[8 siya carimAiM ca acarime ya81818. Page #607 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dasavAM caramapada siya carimAiM ca pracarimAiMca siya carimeya avattavyae 12 siya carimAiMca avattavvae ya 13 siya siya carimeya pravattabvayAiMca carimAiMca avattaviyAI * 14, no pracarime ya avattadhvae ya 15 no acarime ya avattavavyAI ca 16 no pracarimAiM ca pravattanvae ya 17 no pracarimAiM ca avattanvayAiM ca 18, siya carime acarime ya prvttve| 16 siya carime ya pracarimeya avattavyayAiMca 101010] 20 siya carime ya acarimAiMca pravattavae ya 21 no carime ya acari|| | mAiM ca pravattavyayAiM ca 22 siya carimAiM ca acarime ya pravattavyae yamaga-23 siya carimAI ca pracarimeya pravattavbayAI siya carimAiMca acarimAiM ca pravattabdhae ya I0 ITI- 25 siya carimAiM ca pracarimAiM ca pravattabdhayAI ca / / 26 / [787 pra.] bhagavan ! saptapradezika skandha ke viSaya meM (merI pUrvavata) pRcchA hai, (usakA samAdhAna kyA hai ?) [787 u.] gautama ! saptapradezika skandha 1. kathaMcit carama : 0 hai, 2. acarama nahIM hai, 3. kathaMcit avaktavya |: ::hai, 4. (kintu vaha) aneka caramarUpa nahIM hai, 5. na aneka acaramarUpa hai aura 6. na hI aneka pravaktavyarUpa hai, (kintu) 7. kathaMcit carama aura acarama 1. .... hai, 8. kathaMcit eka carama aura aneka acaramarUpa 60000/ hai, 6. kathaMcit aneka caramarUpa aura eka acarama 18:818 0 hai, 10. kathaMcit aneka caramarUpa aura aneka acaramarUpa .::1:10 hai, 11. kathaMcit eka carama aura eka pravaktavya hai, 12. kathaMcit eka Page #608 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 20] [prajJApanAsUna 00 carama aura aneka pravaktavyarUpa :- hai, 13. kathaMcit aneka caramarUpa aura eka 000 pravaktavya 14. kacita neka caramarUpa aura aneka pravaktavyarUpa | . ! hai, (kintu) 15. na to (vaha) eka acarama aura eka avaktavya hai, 16. na eka acarama aura aneka avaktavyarUpa hai, 17. na aneka acarama aura eka pravaktavya hai aura 19. na hI aneka acaramarUpa aura aneka pravaktavyarUpa hai, (kintu) 19. kathaMcit eka carama, eka acarama aura eka pravaktavya hai, 20. kathaMcit eka carama, eka acarama aura aneka pravaktavyarUpa 0 0 hai, 21. kathaMcit eka carama, aneka acaramarUpa aura eka pravaktavya 0000 hai, 22. eka carama, aneka acaramarUpa aura aneka avaktavyarUpa nahIM hai, 23. kacit aneka caramarUpa, eka acarama aura eka pravaktavya , 24. kathaMcita neka caramarUpa eka acarama aura aneka pravaktavyarUpa - hai, 25. kathaMcit aneka caramarUpa, aneka o/ acaramarUpa aura eka avaktavya hai (aura) 26. kathaMcit aneka caramarUpa aneka 0 . acaramarUpa aura aneka avaktavyarUpa 000 - hai| 788. adrupadesie NaM bhaMte ! khaMdhe pucchaa| goyamA ! aTupadesie khaMdhe siya carime 8818|1 No acarime 2 siya pravattavvae ::|3 no carimAI 4 no acarimAiM 5 no avattavvayAI 6, siya carime ya pracarime ya Leal siya carime ya acarimAI ca [Bhole 8 siya carimAI ca acarime ya 181818| siya carimAiM ca pracarimAiM ca 8181818110, siya carime ya avattavvae ya Page #609 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dasavA~ gharamapada ] [21 11 siya carime ya pravattadhvayAI ca|8818112 siya carimAI ca pravattavvae ya 100113 siya carimAiM ca pravattavvayAIca 14 no acarime ya pravattabbae ya 15 no acarime ya pravattavvayAI ca 16 no pracarimAiM ca avattavae ya 17 no pracarimAiM ca pravattava yAiM ca 18, siya carime ya acarime ya pravattavyae ya| ya abalambae pani | 16 siya carime ya acarime siya carima ya acarine ya pravattavbayAI 20 siya carime ya pracarimAiMca avattabvae ya siya bharine va avasmiAI va bhAvalamyAI cha ! - 22 siya jarimAI ca avaslei yA siya carime ya pracarimAiM ca pravattaka 22 siya carimAiM ca acarime ya pravattavae yAnAvAna-23 siya carimAiM ca acarime ya pravattavvayAiM ca 1818 24 siya carimAiM ca pracarimAiM ca pravattavvae yAbAvAmAna 25 siya carimAI ca pracarimAiM ca pravattavvayAI ca vAlA [788 pra. bhagavan ! aSTapradezika skandha ke viSaya meM (merI pUrvavat) pRcchA hai, isakA kyA samAdhAna hai ? [788 u.] gautama ! aSTapradezika skandha 1. kathaMcit carama ::: : / / hai, 2. acarama nahIM hai, 3. kathaMcit avaktavya hai, :: (kintu) 4. na to aneka caramarUpa hai, 5. na aneka acarama rUpa hai (aura) 6. na hI aneka avaktavyarUpa hai, 7. kathaMcit eka carama aura eka acarama hai, 8. kathaMcit eka carama aura aneka acaramarUpa [81 : hai, 6. kathaMcit aneka caramarUpa aura eka acarama !::: | hai, 10. kathaMcit aneka caramarUpa aura aneka acaramarUpa Page #610 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 22] [prajJApanAsUtra 388181 hai, 11. kathaMcit carama aura pravaktavya hai, 12. kathaMcita eka carama / aura aneka avaktavyarUpa 8818_ hai, 13. kathaMcita aneka caramarUpa aura eka pravaktavyarUpa 1000 14. kathaMcita aneka caramarUpa aura aneka pravaktavyarUpa |000 15. na to (vaha) eka acarama aura eka pravaktavya hai, 16. na eka acarama aura aneka avaktavyarUpa hai, 17. na aneka acaramarUpa aura eka pravaktavyarUpa hai, (aura) 18. na hI aneka acaramarUpa aura aneka pravaktavyarUpa hai, (kintu) 19. kathaMcita carama, acarama aura pravaktavya ! |8| hai, 20. kathaMcit eka carama, eka acarama aura aneka avaktavya rUpa hai, 21. kathaMcit eka carama, aneka acaramarUpa aura eka pravaktavya 0 / 0 hai, 22. kathaMcita eka carama, aneka acaramarUpa aura aneka pravaktavyarUpa 0 0 00 hai, 23. kathaMcita aneka caramarUpa, eka acarama aura eka avaktavya kA hai, 24. kathaMcita aneka caramarUpa, eka acarama aura aneka pravaktavyarUpa: hai, 25. kathaMcita aneka caramarUpa, aneka acaramarUpa aura eka pravaktavya yA hai, aura kacit aneka caramarUpa, aneka acaramarUpa aura aneka pravaktavyarUpa: 0018 hai| 786. saMkhejjapaesie asaMkhejjapaesie agaMtapaesie khaMdhe jaheva aTThapadesie taheva patteyaM bhANitavvaM / [786] saMkhyAtapradezI, asaMkhyAtapradezI aura anantapradezI pratyeka skandha ke viSaya meM, jaise aSTapradezI skandha ke sambandha meM kahA, usI prakAra kahanA cAhie / Page #611 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dasavAM caramapada ] [23 760. paramANummi ya tatimro paDhamo tatimo ya hoti dupadese / paDhamo tatimro navamo ekkArasamo ya tipadese // 18 // paDhamo tatino navamo dasamo ekkAraso ya baarsmo| bhaMgA cauppadese tevIsa imo ya boddhavvo // 186 // paDhamo tatimro sattama nava dasa ekkAra bAra tersmo| tevIsa caundhIso paNuvIsaimo ya paMcamae // 187 // bi cauttha paMca chaTheM paNarasa solaM ca sattara'dvAraM / vIsekkavIsa bAvIsagaM ca vajjejja chaTTammi / / 188 // bi cauttha paMca chaTheM paNNara solaM ca sattara'dvAraM / bAvIsaimavihUNA sattapadesammi khaMdhammi // 186 // bi cauttha paMca chaTheM paNNara solaM ca sattara'dvAraM / ete vajjiya bhaMgA sesA sesesu khaMdhesu // 160 // [760 saMgrahaNIgAthAoM kA artha-] paramANupudgala meM tRtIya (avaktavya) bhaMga hotA hai| dvipradezI skandha meM prathama (carama) aura tRtIya (pravaktavya) bhaMga hote haiN| tripradezI skandha meM prathama, tIsarA, nauvA~ aura gyArahavA~ bhaMga hotA hai| catuHpradezIskandha meM pahalA, tIsarA, nauvA~, dasavA~, gyArahavA bArahavA~ aura teIsavA~ bhaMga samajhanA caahie| paMcapradezI skandha meM prathama, tRtIya, saptama, navama, dazama, ekAdaza, dvAdaza, trayodaza, teIsavA~, cauvIsavAM aura paccIsavA~ bhaMga jAnanA cAhie // 185, 186, 187 / / SaTpradezI skandha meM dvitIya, caturtha, paMcama, chaThA, pandrahavA~, solahavA~, satrahavA~, aThArahavA~, bosavA~, ikkIsavA~ aura bAIsavA~ chor3akara, zeSa bhaMga hote haiM // 188 / / saptapradezI skandha meM dUsare, cauthe, pA~caveM, chaThe, pandrahaveM, solahaveM, satrahaveM, aThArahaveM aura bAIsaveM bhaMga ke sivAya, zeSa bhaMga hote haiM / / 186 // zeSa saba skandhoM (aSTapradezI se lekara saMkhyAtapradezI, asaMkhyAtapradezI aura anantapradezI skandhoM) meM dUsarA, cauthA, pAMcavA~, chaThA, pandrahavA~, solahavA~, satrahavA, aThArahavA~, ina bhaMgoM ko chor3akara, zeSa bhaMga hote haiM / / 160 / / vivecana-paramANu se anantapradezI skandha taka kI caramAcaramAdi saMbandhI vaktavyatA--prastuta dasa sUtroM meM paramANupudgala, dvipradezI se aSTapradezI skandha tathA saMkhyAta-asaMkhyAta-anantapradezI skandha taka ke carama, acarama aura avaktavya bhaMgoM kI prarUpaNA kI gaI hai| bIsa bhaMgoM kI apekSA se carama, acarama aura pravaktavya kA bicAra-prastuta chanvIsa bhaMga isa prakAra haiM--asaMyogI 6 bhaMga-1. carama, 2. acarama, 3. avaktavya, (ekavacanAnta), (bahana canAnta) 4. aneka carama, 5. aneka acarama, 6. aneka avaktavya / dvikasaMyogI tIna catubhaMgI-12 bhaMgaprathama catubhaMgI-7. eka carama aura eka acarama, 8. eka carama-aneka acarama, 9. aneka carama-eka acarama, 10. aneka carama-aneka acarama / dvitIya caturbhagI-11. eka carama--eka avaktavya, 12. eka carama-aneka pravaktavya, 13. aneka carama-eka pravaktavya, 14. aneka carama-aneka pravaktavya / tRtIya catubhaMgI-15. eka acarama--eka pravaktavya, 16. eka acarama-aneka avaktavya, 17. aneka Page #612 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 24 ] [ prajJApanAsUtra acarama--eka pravaktavya, aura 18. aneka acarama-aneka pravaktavya / trikasaMyogI-8 bhaMga--16. eka carama, eka acarama, eka pravaktavya, 20. eka carama, eka acarama, aneka avaktavya, 21. eka carama, aneka acarama, eka pravaktavya, 22. eka carama, aneka acarama, aneka avaktavya, 23. aneka carama, eka acarama, eka pravaktavya, 24. aneka carama, eka acarama, aneka pravaktavya, 25. aneka carama, aneka acarama, eka avaktavya, 26. aneka carama, aneka acarama, aneka avaktavya / ' paramANupudgala pravaktavya hI kyoM ?-bhagavAn ne uparyukta 26 bhaMgoM meM se paramANupudgala ko kevala tRtIya bhaMga niyamataH pravaktavya' batAyA hai, zeSa paccIsa bhaMga usameM ghaTita nahIM hote| isakA kAraNa yaha hai ki caramatva dUsare kI apekSA rakhatA hai, yahA~ kisI dUsare kI vivakSA na hone se apekSaNIya koI dUsarA padArtha hai nhiiN| isake atirikta eka paramANupudgala sAMza (aneka aMzoMavayavoM vAlA) bhI nahIM hai, jisase ki aMzoM kI apekSA se usake caramatva kI kalpanA kI jA sake, paramANu to niraMza-niravayava hai| paramANu acarama (madhyama) bhI nahIM hai, kyoMki niravayava hone se usakA madhyabhAga hotA nahIM hai| isI kAraNa paramANu ko niyama se pravaktavya kahA gayA hai| athota-na to use carama kahA jA sakatA hai, na ho acarama / jo carama yA acarama zabda se vaktavyakahane yogya-na ho, vaha avaktavya hotA hai| dvipradezIskandha meM do bhaMga-dvipradezIskandha meM kevala prathama (eka carama) aura tRtIya (eka pravaktavya), ye do bhaMga hI ghaTita hote haiM, zeSa caubIsa bhaMga nhiiN| isako carama kahane kA kAraNa yaha hai ki dvipradezIskandha jaba do AkAzapradezoM meM samazreNi meM sthita hokara avagAr3ha hotA hai taba usake do paramANuoM meM se eka paramANu kI apekSA carama hotA hai, dUsarA paramANu bhI prathama paramANu kI apekSA carama hotA hai| isa kAraNa dvipradezIskandha carama kahalAtA hai, kintu dvipradezIskandha acarama nahIM kahalAtA, kyoMki samasta dravyoM kA bhI kevala acaramatva sambhava nahIM hai / dvipradezIskandha kathaMcit pravaktavya taba hotA hai, jaba vaha eka hI prAkAzapradeza meM pravagAr3ha hotA hai, usa samaya vaha vizeSa prakAra ke ekatvapariNAma se paramANuvat pariNata hotA hai / isa kAraNa dvipradezIskandha ko usa samaya carama yA acarama kahane kA koI kAraNa nahIM hotaa| isalie use na carama kahA jA sakatA hai aura na acarama, use usa samaya 'pravaktavya' hI kahA jA sakatA hai| tripradezIskandha meM cAra bhaMga-tripradezIskandha meM prathama bhaMga-'carama' aura bhaMga-- 'pravaktavya' pUrvokta dvipradezI kI yukti ke anusAra samajhanA caahie| phira nauvA~ bhaMga-'do carama aura eka acarama' pAyA jAtA hai| jaba tripradezIskandha samazreNi meM sthita tIna AkAzapradezoM meM avagAr3ha hotA hai, taba usake Adi aura anta ke do paramANu paryantavartI hone ke kAraNa carama (dvaya) hote haiM aura madhyama paramANu madhyavartI hone ke kAraNa acarama hotA hai ! ataH tripradezIskandha kathaMcit do carama aura eka acaramarUpa kahA jAtA hai| isameM dasavA~ bhaMga-'bahuta carama aura bahuta acarama' ghaTita nahIM ho sakatA, kyoMki tIna pradezoM vAle skandha meM (bahuvacanAnta) aneka carama aura aneka acarama nahIM ho skte| gyArahavA~ bhaMga usameM ghaTita hotA hai| vaha isa prakAra hai--kathaMcit carama aura pravaktavya / jaba tripradezIskandha samazreNI aura vizreNI meM isa prakAra avagAr3ha hotA hai, taba usake do paramANu samazreNI meM sthita hone ke kAraNa do pradezoM meM avagAr3ha dvipradezo skandha ke samAna carama kahe jA sakate haiM aura eka paramANu vizreNI meM sthita hone ke kAraNa carama 1. (ka) prajJApanAsUtra ma. vRtti, pa. 240 (kha) paNNavaNAsuttaM bhA. 1 (mUlapATha TippaNa) pR. 199 se 201 Page #613 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dasavA~ caramapana ] [25 aura acarama zabdoM dvArA vyavahAra ke yogya na hone se 'pravaktavya' hotA hai / isa prakAra tripradezI skandha meM pahalA, tIsarA, nauvA~ aura gyArahavA~, ye cAra bhaMga hote haiM, zeSa 22 bhaMga nahIM pAe jAte / ___ catuSpradezoskandha meM sAta bhaMga-isameM pahalA aura tIsarA, nauvA~ aura gyArahavA~ bhaMga to dvipradezI evaM tripradezI skandha meM ukta yukti ke anusAra samajha lenA caahie| isake pazcAt dasavA~ bhaMga bhI catuSpradezI skandha meM ghaTita hotA hai| vaha isa prakAra hai-do carama aura do acarama / kyoMki jaba catuHpradezI skandha samazreNI meM sthita cAra AkAzapradezoM meM 0 0 0 0 isa prakAra avagAhana karatA hai, taba Adi aura anta meM avagAr3ha do paramANu (pradeza), donoM carama hote haiM aura bIca ke do paramANu acarama (dvaya) kahalAte haiN| isa kAraNa ise kathaMcit 'do carama aura do acarama' kahA jA sakatA hai| isI prakAra bArahavA~ bhaMga-kathaMcit carama aura do pravaktavyarUpa--bhI usameM ghaTita hotA hai| vaha isa prakAra-jaba catuSpradezAtmaka skandha cAra AkAzapradezoM meM avagAhanA karatA hai, taba isa prakAra kI sthApanA ke anusAra usake do paramANu samazreNI meM sthita do prAkAzapradezoM meM hote haiM. aura do paramANu vizreNI meM sthita do AkAzapradezoM meM hote haiN| aisI sthiti meM samazreNI meM sthita do paramANu dvipradezAvagAr3ha dvipradezI skandha ke samAna 'carama' hote haiM aura vizreNI meM sthita do paramANu akele paramANu ke samAna carama yA acarama zabdoM se kahane yogya na hone se pravaktavya hote haiM / ataeva samana catuSpradezIskandha kathaMcit eka carama aura do (aneka) avaktavyarUpa kahA jA sakatA hai| isake pazcAt teIsavA~ bhaMga isameM ghaTita hotA hai / vaha isa prakAra---jaba catuSpradezI skandha cAra AkAzapradezoM meM isa prakAra kI sthApanA ke anusAra avagAhanA karatA hai, taba tIna paramANu to samazreNI meM sthita tIna AkAzapradezoM meM avagAr3ha hote haiM aura eka paramANu vizreNI meM sthita AkAzapradeza meM rahatA hai| aisI sthiti meM samazreNI meM sthita tIna paramANugoM meM se prAdi aura anta ke paramANu paryantavartI hone ke kAraNa carama hote haiM aura bIca kA paramANa ma hotA hai tathA vizreNI meM sthita eka paramANu carama yA acarama kahalAne yogya na hone se pravaktavya hotA hai| isa prakAra samana catuSpradezIskandha do (aneka) caramarUpa, eka acarama aura eka pravaktavyarUpa kahalAtA hai| isa prakAra pahalA, tIsarA, nauvA~, dasavA~, gyArahavA~, bArahavA~ aura teIsavA~, ina 7 bhaMgoM ke sivAya zeSa 19 bhaMga isameM nahIM pAye jaate| paMcapradezI skandha meM gyAraha bhaMga-pAMca pradezoM vAle skandha meM caramAdi 11 bhaMga pAye jAte haiM / pahalA, tIsarA, nauvA~, dasavA~, gyArahavA~, bArahavA~ aura teIsavA~, ye sAta bhaMga to pUrvokta yukti ke anusAra samajha lene caahie| isameM sAtavA~ bhaMga kathaMcit eka carama aura eka acarama isa prakAra ghaTita hotA hai, jaba paMcapradezAtmaka skandha pAMca aAkAzapradezoM meM isa prakAra kI sthApanA : ke anusAra avagAhana karake rahatA hai, taba ubhaya paryantavartI cAra paramANu ekasambandhipariNAma se pariNata hone se eka varNa, eka gandha, eka rasa ora eka samAna sparza vAle hone ke kAraNa unake lie ekatva kA vyapadeza (kathana) hone se ve 'carama' kahe jA sakate haiM, kintu bIca kA paramANu madhyavartI hone ke kAraNa 'acarama' hotA hai| isa prakAra paMcapradezo skandha kathaMcit ubha yarUpa 'carama aura Page #614 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 26] [ prajJApanAsUtra acarama' kahalAtA hai| isameM terahavAM bhaMga- kathaMcit do carama evaM avaktavya ghaTita hotA hai| vaha 0 : isa prakAra-jaba koI paMcapradezI skandha isa prakAra kI sthApanA ke anusAra paMca. pradezAvagAr3ha hokara pAMca AkAzapradezoM meM avagAhana karatA hai, taba unameM se do paramANu Upara samazreNI meM sthita do AkAzapradezoM meM pravagAr3ha hote haiM, isI prakAra se do paramANu nIce samazreNI meM sthita do prAkAzapradezoM meM avagAr3ha hote haiM aura eka paramANu anta meM bIcoMbIca sthita hotA hai| aisI sthiti meM Upara ke do paramANu dvipradezIgAr3ha dvayaNukaskandha kI taraha 'carama', tathaiva nIce ke do paramANa bhI 'carama' isa prakAra cAra carama aura eka paramANa, akele paramANu ke samAna pravaktavya hone se samagra paMcapradezI skandha 'kathaMcit aneka carama aura pravaktavya' kahA jA sakatA hai| paMcapradezI skandha meM caubIsavA~ bhaMga-kathaMcit aneka carama, eka acarama aura aneka avaktavyarUpa bhI ghaTita hotA hai / vaha isa prakAra-jaba paMcapradezIskandha isa prakAra kI sthApanA ke anusAra pAMca AkAzapradezoM meM samazreNI aura vizreNI meM avagAhana karake rahatA hai, taba unameM se tIna paramANu samazreNI meM sthita tIna AkAzapradezoM meM avagAr3ha hote haiM aura do paramANa vizreNI meM sthita do AkAzapradezoM meM avagAr3ha hote haiN| aisI sthiti meM Adi-antapradezavartI do paramANu to carama kahalAte haiM, madhyavartI paramANu 'acarama' kahalAtA hai tathA vizreNI meM sthita do akele-akele paramANu do avaktavya kahalAte haiN| isa prakAra inakA samUharUpa paMcapradezIskara carama, eka acarama, do pravaktavya rUpa kahA jA sakatA hai| isI prakAra 25 vA~ bhaMga-kathaMcit aneka carama, aneka acarama aura eka pravaktavya bhI ghaTita ho sakatA hai / vaha isa prakAra-jaba paMcapradezIskandha pAMca AkAzapradezoM meM , - isa prakAra kI sthApanA ke anusAra samazreNI aura vizreNI meM avagAhana karake rahatA hai, taba cAra paramANu cAra AkAzapradezoM meM samazreNI meM sthita hote haiM aura eka paramANu vizreNIstha hokara rahatA hai| aisI sthiti meM ukta cAra prakAzapradezoM meM se do Adi-antapradezavartI 'carama' tathA do madhyavartI 'acarama' kahalAte haiM aura eka jo akelA paramANu vizreNIstha hai, vaha avaktavya hai| isa prakAra samagra paMca pradezIskandha ko do carama, do do carama aura eka pravaktavyarUpa kahA jA sakatA hai| yoM pahalA, tIsarA, sAtavAM, nauvA~, dasavA~, gyArahavA~, bArahavA~, terahavA~, teIsavA~, cauvIsavA~ aura paccIsavA~, ye 11 bhaMga paMcapradezIskandha meM hote haiM, zeSa 15 bhaMga isameM nahIM hote| SaTpradezIskandha meM pandraha bhaMga- isameM 11 bhaMga to paMcapradezIskandha meM ukta haiM, ve pUrvayukti ke anusAra samajha lene caahie| zeSa cAra bhaMga isa prakAra haiM--pAThavA~, caudahavAM, unnIsavA~ aura chavvIsavA~ bhaMga / AThavA~ bhaMga hai-eka carama aura do (aneka) acaramarUpa / vaha isa prakAra ghaTita hotA hai jaba koI SaTpradezIskandha chaha AkAzapradezoM meM isa prakAra kI sthApanA / ke anusAra samazreNI se ekAdhika avagAhana karatA hai, taba samazreNI meM sthita cAra paramANu pahale kahe Page #615 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dasavAM caramapada] [27 anusAra 'carama' aura madhyavartI do paramANu acarama kahalAte haiN| donoM kA samUharUpa SaTpradezIskandha bhI kathaMcit eka carama aura do acaramarUpa kahA jA sakatA hai| caudahavAM bhaMga-'do carama aura do avaktavya' isa prakAra ghaTita hotA hai-jaba koI SaTpradezI skandha, isa prakAra kI sthApanA --- ke anusAra chaha AkAzapradezoM meM samazreNI aura vizreNo se avagAhana karatA hai, taba 1. unameM se do paramANu to samazreNI meM sthita AkAzapradezoM meM Upara aura do nIce rahate haiM, eka paramANu donoM zreNiyoM ke madhyabhAga kI samazreNI meM sthita pradeza meM rahatA hai, aura eka paramANu donoM ke Upara vizreNI meM rahatA hai| aisI sthiti meM Upara ke do paramANu aura nIce ke do paramANu bhI 'carama' kahalAte haiM, ye donoM carama 'aneka carama' kahalAe tathA donoM alaga-alaga rahe hue donoM paramANu do avaktavya khlaaye| ina sabakA samudAyarUpa SaTpradezIskandha kathaMcit aneka caramarUpa, aneka avaktavyarUpa kahA jA sakatA hai / unnIsavA~ bhaMga-carama-acarama-pravaktavya bhI isameM ghaTita ho sakatA hai| yaha isa prakAra-jaba SaTpradezI skandha chaha AkAzapradezoM meM, isa sthApanA ke anusAra 10 eka parikSepa se vizresthi ekAdhika :ko avagAhana karatA hai, taba ekaveSTaka (eka ko gherane vAle) cAra paramANu pUrvokta yukti ke anusAra 'carama' hote haiM, madhyavartI eka acarama aura vizreNIstha eka paramANu avaktavya hotA hai| inake samUharUpa SaTpradezAtmakaskandha ko carama-acarama-pravaktavya kahA jA sakatA hai / SaTpradezIskandha meM 26 vA bhaMga-aneka carama-aneka acarama-aneka avaktavyarUpa bhI ghaTita hotA hai| usakI yukti isa prakAra hai-jaba SaTpradezIskandha isa sthApanA ke anusAra 00/... __chaha aAkAzapradezoM meM samazreNI se aura vizreNI se avagAhana karatA hai, taba Adi aura anta ke pradezAvagAr3ha do carama tathA madhyapradezAvagAr3ha do acarama evaM vizreNIstha do pradezoM meM pRthak-pRthak avagAr3ha ekAkI paramANu hone se donoM avaktavya kahalAte haiN| isa prakAra samuditarUpa se SaTpradezIskandha ko kathaMcit aneka carama-aneka acarama-aneka pravaktavyarUpa kahA jA sakatA hai| isa prakAra SaTpradezIskandha meM pUrvokta 15 bhaMga hote haiM, zeSa 11 bhaMga isameM nahIM hote| saptapradezIskandha meM 17 bhaMga---isa skandha meM pUrvokta SaTpradezIskandha meM kahe gae 15 bhaMga to usI prakAra haiM / unakA vizleSaNa pUrvokta yuktiyoM ke anusAra kara lenA caahiye| isa skandha meM do bhaMga vizeSa haiM / ve haiM-bIsavA~ aura ikkIsavA~ bhaMga / saptapradezIskandha meM bIsavA~ bhaMga-kathaMcita eka carama-eka acarama-aneka (do) pravaktavya / vaha isa prakAra ghaTita hotA hai-jaba sAta AkAza pradezoM meM usakA avagAhana hotA hai, taba usakI sthApanA ke anusAra 100 samazreNI meM sthita ubhayaparyantavartI do-do paramANuoM ke kAraNa vaha 'carama' hai, madhyavartI paramANu ke kAraNa 'acarama' Page #616 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 28] [prajJApanAsUtra hai aura vizreNI meM sthita pRthak-pRthak do paramANuoM ke kAraNa vaha aneka pravaktavya bhI hai| isa prakAra ina tInoM ke samuditarUpa meM saptapradezIskandha ko eka carama, eka, acarama evaM aneka avaktavyarUpa kahA jA sakatA hai| isameM 21 vA~ bhaMga kathaMcit eka carama, aneka acarama aura eka avaktavyarUpa bhI ghaTita hotA hai| vaha isa prakAra jaba sAta prakAzapradezoM meM usakA avagAhana hotA hai, taba usakI sthApanA ke anusAra 10 | 0 deg0 samazreNI meM sthita ubhayaparyantavartI eka-eka paramANu kI apekSA se vaha 'carama' hai, madhyavartI do paramANuoM kI apekSA se vaha aneka acaramarUpa hai aura vizreNI meM sthita eka paramANu ke kAraNa vaha avaktavya hai| ina tInoM ke samudAyarUpa saptapradezI skandha ko eka carama, aneka acarama, eka avaktavya kahA jA sakatA hai| yoM saptapradezI skandha meM 17 bhaMgoM ke sivAya zeSa 9 bhaMga nahIM pAe jaate|' aSTapradezIskandha meM 18 bhaMga--isa skandha meM 17 bhaMga to saptapradezI skandha meM jo batAe gae haiM, ve hI haiM / kevala 22 vA bhaMga-eka carama, aneka (do) acarama aura aneka (do) pravaktavya adhika hai| 22 vA~ bhaMga isa prakAra ghaTita hotA hai-pATha AkAzapradezoM meM jaba aSTapradezIskandha avagAhana karatA hai, taba usakI sthApanA | 0 0 ke anusAra samazreNI meM sthita paryatavartI paramANunoM kI apekSA se carama, madhyavartI do paramANuoM kI apekSA se do acarama evaM vizreNI meM sthita do paramANuoM ke kAraNa do pravaktavya hote haiN| ina tInoM ke samudAyarUpa aSTapradezIskandha kA eka carama, aneka acarama tathA aneka avaktavyarUpa kahA jA sakatA hai| isa prakAra aSTapradezIskandha meM 18 bhaMga hote haiM, zeSa 8 bhaMga isameM nahIM pAye jAte / / ___ asaMkhyeyapradezAtmaka loka meM anantAnanta skandhoM kA avagAhana kaise- yahA~ eka zaMkA upasthita hotI hai ki samagra loka to asaMkhyAta pradezAtmaka hai, usameM asaMkhyAta pradezAtmaka aura ananta pradezAtmaka skandhoM kA avagAhana kaise ho jAtA hai ? isakA samAdhAna hai, loka kA mAhAtmya hI aisA hai ki kevala ye do skandha nahIM, balki anantAnanta dvipradezIskandha se lekara anantAnanta saMkhyAtapradezI, anantAnanta asaMkhyAtapradezI aura anantAnanta anantapradezI skandha isI eka loka meM hI avagADha hokara usI taraha rahate haiM, jisa taraha eka bhavana meM eka dIpaka kI taraha hajAroM dIpakoM kI prabhA ke paramANu rahate haiN| saMsthAna kI apekSA se caramAdi kI prarUpaNA-- 761. kati NaM bhaMte ! saMThANA paNNattA ? goyamA ! paMca saMThANA paNNattA / taM jahA-parimaMDale 1 vaTTe 2 taMse 3 caurase 4 prAyate 5 / [761 pra.] bhagavan ! saMsthAna kitane kahe gae haiM ? 1. (ka) prajJApanAsUtra ma. vRtti, pR. 240 (kha) paNNavaNAsuttaM bhA. 1 (mUlapATha TippaNa), pR. 199 se 201 2. prajJApanA. ma. vatti, patrAMka 234 se 239 taka 3. bahI, ma. vRtti, patrAMka 242 Page #617 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dasavAM caramapada ] [ 29 [791 u.] gautama ! pAMca saMsthAna kahe gae haiN| ve isa prakAra-1. parimaNDala, 2. vRtta 3. tryasra, 4. caturasra aura 5. pAyata / 762. parimaMDalA gaM bhaMte ! saMThANA kiM saMkhejjA prasaMkhejjA aNaMtA ? goyamA ! No saMkhejjA, no prasaMkhejjA, aNaMtA / evaM jAva prAyatA / [762 pra.] bhagavan ! parimaNDalasaMsthAna saMkhyAta haiM, asaMkhyAta haiM athavA ananta haiM ? [762 u.) gautama ! (ve) saMkhyAta nahIM, asaMkhyAta nahIM, (kintu) ananta haiN| isI prakAra (vRtta se lekara) yAvat Ayata (taka ke viSaya meM samajhanA cAhie / ) 763. parimaMDale NaM bhaMte ! saMThANe ki saMkhejjapaesie asaMkhejjapaesie aNaMtapaesie ? goyamA ! siya saMkhejjapaesie siya asaMkhejjapadesie siya aNaMtapadesie / evaM jAva prAyate / [763 pra.] bhagavan ! parimaNDalasaMsthAna saMkhyAtapradezI hai, asaMkhyAtapradezI hai athavA anantapradezI hai ? [793 u.] gautama ! (vaha) kadAcit saMkhyAtapradezI hai, kadAcit asaMkhyAtapradezI hai aura kadAcit anantapradezI hai / isI prakAra (vRtta se lekara) yAvat Ayata (taka ke viSaya meM samajha lenA caahie|) 764. parimaMDale NaM bhaMte ! saMThANe saMkhejjapadesie ki saMkhejjapadesogADhe asaMkhejjapaesogADhe agaMtapaesogADhe ? goyamA ! saMkhejjapaesogADhe, no prasaMkhejjapaesogADhe no praNaMtapaesogADhe / evaM jAva prAyate / [794 pra.] bhagavan ! saMkhyAtapradezI parimaNDalasaMsthAna saMkhyAtapradezoM meM avagAr3ha hotA hai, asaMkhyAta pradezoM meM avagAr3ha hotA hai athavA ananta pradezoM meM avagAr3ha hotA hai ? [794 u.] gautama! (saMkhyAtapradezo parimaNDalasaMsthAna) saMkhyAta pradezoM meM avagAr3ha hotA hai, kintu na to asaMkhyAta pradezoM meM avagAr3ha hotA hai aura na ananta pradezoM meM avagAr3ha / isI prakAra pAyatasaMsthAna taka (ke viSaya meM kahanA cAhie / ) 765. parimaMDale NaM bhaMte ! saMThANe asaMkhejjapadesie ki saMkhejjapadesogADhe asaMkhijjapadesogADhe aNaMtapaesogADhe ? goyamA ! siya saMkhejjapaesogADhe siya asaMkhejjapadesogADhe, No annNtpdesogaaddhe| evaM jAva praayte| 1795 pra.] bhagavan ! asaMkhyAtapradezI parimaNDalasaMsthAna saMkhyAta pradezoM meM avagAr3ha hotA hai, asaMkhyAta pradezoM meM avagAr3ha hotA hai athavA ananta pradezoM meM avagAr3ha hotA hai ? [795 u.] gautama ! (asaMkhyAtapradezI parimaNDalasaMsthAna) kadAcita saMkhyAta pradezoM meM avagAr3ha hotA hai aura kadAcita asaMkhyAta pradezoM meM avagAr3ha hotA hai, kintu ananta pradezoM meM avagAr3ha nahIM hotaa| isI prakAra (vRtta se lekara) Ayata saMsthAna taka (ke viSaya meM kahanA caahie|) Page #618 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 30 ] [prajJApanAsUba 766. parimaMDale NaM bhaMte ! saMThANe aNaMtapaesie ki saMkhejjapaesogADhe asaMkhejjapaesogADhe aNaMtapaesogADhe ? goyamA ! siya saMkhejjapaesogADhe asaMkhejjapaesogADhe, no annNtpesogaaddhe| evaM jAva praayte| [796 pra.] bhagavan ! anantapradezI parimaNDalasaMsthAna saMkhyAta pradezoM meM avagAr3ha hotA hai, asaMkhyAta pradezoM meM avagAr3ha hotA hai, athavA ananta pradezoM meM avagAr3ha hotA hai ? [766 u ] gautama ! (anantapradezI parimaNDalasaMsthAna) kadAcit saMkhyAta pradezoM meM avagAr3ha hotA hai aura kadAcita asaMkhyAta pradezoM meM avagAr3ha hotA hai, (kintu) ananta pradezoM meM avagAr3ha nahIM hotaa| isI prakAra (vRttasaMsthAna se lekara) AyatasaMsthAna taka (ke viSaya meM samajhanA caahie|) 767. parimaMDale NaM bhaMte ! saMThANe saMkhejjapadesie saMkhejjapaesogADhe ki carime acarime carimAI pracarimAiM carimaMtapadesA pracarimaMtapadesA? goyamA! parimaMDale NaM saMThANe saMkhejjapadesie saMkhejjapadesogADha no carime no acarime no carimAI no pracarimAiMno carimaMtapadesA no acarimaMtapaesA, niyamA pracarimaM ca carimANi ya carimaMtapadesA ya acarimaMtapadesA ya / evaM jAva prAyate / [797 pra.] bhagavan ! saMkhyAtapradezI evaM saMkhyAtapradezAvagAr3ha parimaNDalasaMsthAna carama hai, acarama hai, (bahuvacanAnta) aneka caramarUpa hai, aneka acaramarUpa hai, caramAntapradeza hai athavA acaramAnta pradeza hai ? [797 u.] gautama ! saMkhyAtapradezI aura saMkhyAtapradezAvagAr3ha parimaNDalasaMsthAna, na to carama hai, na acarama hai, na (bahuvacanAnta) carama hai, na (bahuvacanAnta) acarama hai, na caramAntapradeza hai aura na hI acaramAntapradeza hai, kintu niyama se acarama, (bahuvacanAnta) aneka caramarUpa, caramAntapradeza aura acaramAntapradeza hai| ___ isI prakAra (saMkhyAtapradezI saMkhyAtapradezAvagAr3ha vRttasaMsthAna se lekara) yAvat prAyatasaMsthAna taka (ke viSaya meM kahanA caahie|) 798, parimaMDale NaM bhaMte ! saMThANe asaMkhejjapaesie saMkhejjapadesogADhe ki carime0 pucchaa| goyamA ! asaMkhejjapaesie saMkhejjapaesogADhe jahA saMkhejjapaesie (su. 767) / evaM jAva praayte| [798 pra.] bhagavan ! asaMkhyAtapradezI aura saMkhyAtapradezAvagAr3ha parimaNDalasaMsthAna kyA carama hai, acarama hai, (bahuvacanAnta) aneka carama, aneka acaramarUpa hai, caramAntapradeza hai, athavA acaramAntapradeza hai ? [798 u.] gautama ! asaMkhyAtapradezI evaM saMkhyAtapradezoM meM avagAr3ha parimaNDalasaMsthAna ke viSaya meM (sU. 797 meM ullikhita) saMkhyAtapradezI ke samAna hI samajhanA caahie| isI prakAra (asaMkhyAtapradezI saMkhyAtapradezAvagADha vRttasaMsthAna se lekara) yAvata AyatasaMsthAna taka samajhanA caahie| Page #619 -------------------------------------------------------------------------- ________________ basavAM paramapava] [31 796. parimaMDale NaM bhaMte ! saMThANe asaMkhejjapadesite asaMkhejjapaesogADhe ki carime0 pucchaa| goyamA! asaMkhejjapadesie asaMkhejjapadesogADhe no carime jahA saMkhejjapadesogADhe (su. 768) / evaM jAva prAyate / [799 pra.] bhagavan ! asaMkhyAtapradezI evaM asaMkhyAta pradezoM meM avagAr3ha parimaNDalasaMsthAna carama hai, acarama hai, aneka caramarUpa hai, aneka acaramarUpa hai, caramAnta pradeza hai athavA acaramAnta pradeza hai ? [799 u.] gautama ! asaMkhyAtapradezI evaM asaMkhyAtapradezAvagAr3ha parimaNDalasaMsthAna carama nahIM hai, ityAdi samagra prarUpaNA sU. 798 meM ullikhita saMkhyAtapradezAvagAr3ha kI taraha samajhanA cAhie / isI prakAra (ko prarUpaNA) yAvat AyatasaMsthAna taka (karanI cAhie / ) 800. parimaMDale NaM bhaMte ! saMThANe aNaMtapaesie saMkhejjapaesogADhe ki carime0 pucchA / goyamA ! taheva (su. 767) jAva prAyate / [800 pra.] bhagavan ! anantapradezI aura saMkhyAtapradezAvagAr3ha parimaNDalasaMsthAna carama hai, acarama hai, (ityAdi pUrvavat) pRcchA (kA kyA samAdhAna ?) [800 u.] gautama ! isakI prarUpaNA sU. 797 ke anusAra saMkhyAtapradezI saMkhyAtapradezAvagAr3ha ke samAna yAvata aAyatasaMsthAna paryanta samajhanI caahie| 801. aNaMtapadesie asaMkhejjapadesogADhe jahA saMkhejjapadesogADhe (su. 800) / evaM jAva praayte| 801] jaise (sU. 800 meM) anantapradezI saMkhyAtapradezAvagAr3ha (parimaNDalAdi saMsthAnoM ke caramAcaramAdi ke viSaya meM kahA,) usI prakAra anantapradezI asaMkhyAtapradezAvagAr3ha (parimaNDalAdi ke viSaya meM) yAvat AyatasaMsthAna (taka kahanA cAhie / ) 802. parimaMDalassa NaM bhaMte ! saMThANassa saMkhejjapaesiyassa saMkhejjapaesogADhassa acarimassa ya carimANa ya carimaMtapadesANa ya acarimaMtapadesANa ya davaTTayAe padesaTTayAe danvaTupadesaTTayAe katare katarehito appA vA 4 // goyamA ! samvatthove parimaMDalassa saMThANassa saMkhejjapadesiyassa saMkhejjapadesogADhassa davaTTayAe ege acarime 1 carimAiM saMkhejjaguNAI 2 acarimaM ca carimANi ya do vi bisesAhiyAI 3 / padesaTTayAe savyasthovA parimaMDalassa saMThANassa saMkhejjapadesiyassa saMkhejjapadesogADhassa carimaMtapadesA 1 pracarimaMtapadesA saMkhejjaguNA 2 carimaMtapadesA ya acarimaMtapadesA ya do vi visesAhiyA 3 / dabaTupadesaTTayAe samvatthove parimaMDalassa saMThANassa saMkhejjapavesiyassa saMkhejjapadesogADhassa dabaTTayAe ege pracarime 1 carimAiM saMkhejjaguNAI 2 acarimaM ca carimANi ya do vi visesAhiyAI 3 carimaMtapadesA saMkhejjaguNA 4 pracarimaMtapaesA saMkhejjaguNA 5 carimaMtapadesA ya acarimaMtapadesA ya do vi vise sAhiyA 6 / evaM baTTataMsa-cauraMsa-prAyaesu vi joepravvaM / [802 pra.] bhagavan ! saMkhyAtapradezI saMkhyAtapradezAvagAr3ha parimaNDalasaMsthAna ke acarama, aneka Page #620 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 32 ] [prajJApanAsUtra carama, caramAntapradeza aura acaramAntapradeza meM se dravya kI apekSA se, pradezoM kI apekSA se aura dravyapradeza ina donoM kI apekSA se kauna kinase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika hai ? [802 u.] gautama ! dravya kI apekSA se--saMkhyAtapradezI saMkhyAtapradezAvagAr3ha parimaNDalasaMsthAna kA eka acarama sabase alpa hai| (usakI apekSA) aneka carama saMkhyAtaguNe adhika haiM, acarama aura bahuvacanAnta carama, ye donoM (milakara) vizeSAdhika haiN| pradezoM kI apekSA se saMkhyAtapradezI saMkhyAtapradezAvagAr3ha parimaNDalasaMsthAna ke caramAntapradeza sabase thor3e haiM, (unakI apekSA) acaramAntapradeza saMkhyAtaguNe adhika haiM, unase caramAntapradeza aura acaramAntapradeza donoM (milakara) vizeSAdhika haiN| dravya aura pradezoM kI apekSA se--saMkhyAtapradezI-saMkhyAtapradezAvagAr3ha parimaNDalasaMsthAna kA eka acarama sabase alpa hai, (usakI apekSA) aneka carama saMkhyAtaguNe haiM, (unase) eka acarama aura aneka carama, ye donoM (milakara) vizeSAdhika haiM, (unakI apekSA) caramAntapradeza saMkhyAtaguNe haiM, (unase) acaramAntapradeza saMkhyAtaguNe haiM, (unase) caramAntapradeza aura acaramAntapradeza ye donoM (milakara) vizeSAdhika haiN| ___ isI prakAra kI yojanA vRtta, tyasra, caturasra aura pAyata saMsthAna ke (caramAdi ke alpabahutva ke) viSaya meM kara lenI caahie| 803. parimaMDalassa NaM bhaMte ! saMThANassa prasaMkhejjapaesiyassa saMkhejjapaesogADhassa acarimassa ya carimANa ya carimaMtapaesANa ya pracAramaMtapaesANa ya davaTThayAe paesaTTayAe davaTThapaesaTTayAe katare katarehito appA vA 4? goyamA ! samvatthove parimaMDalassa saMThANassa asaMkhejjapaesiyassa saMkhejjapaesogADhassa dabvaTThayAe ege pracarime 1 carimAiM saMkhejjaguNAI 2 acarimaM ca carimANi ya do vi visesAhiyAI 3 / padesaTTayAe samvatyovA parimaMDalassa saMThANassa asaMkhejjapaesiyassa saMkhejjapaesogADhassa carimaMtaeesA 1 acarimaMtapaesA saMkhejjaguNA 2 carimaMtapaesA ya acarimaMtapaesA ya do dhi visesAhiyA 3 / davaTThapaesaTTayAe savvatthove parimaMDalassa saMThANassa asaMkhejjapaesiyassa saMkhejjapaesogADhassa dabaTTayAe ege acarime 1 carimAI saMkhejjaguNAI 2 pracAramaM ca carimANi ya do vi visesAhiyAI 3 carimaMtapaesA saMkhejjaguNA 4 acarimaMtapaesA saMkhejjaguNA 5 carimaMtapaesA ya acarimaMtapaesA ya do vi visesAhiyA 6 / evaM jAva praayte| [803 pra.] bhagavan ! asaMkhyAtapradezI evaM saMkhyAtapradezAvagAr3ha parimaNDalasaMsthAna ke acarama, carama, caramAntapradeza aura acaramAntapradeza meM se dravya kI apekSA se, pradezoM kI apekSA se tathA dravya aura pradezoM kI apekSA se kauna kisase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika hai ? [803 u.] gautama ! dravya kI apekSA se asaMkhyAtapradezI evaM saMkhyAtapradezAvagAr3ha parimaNDalasaMsthAna kA eka acarama sabase thor3A hai, (usakI apekSA) aneka carama saMkhyAtaguNe adhika haiM, (unase) eka acarama aura aneka carama, ye donoM vizeSAdhika haiM / pradezoM kI apekSA se asaMkhyAtapradezo saMkhyAta pradezAvagAr3ha parimaNDalasaMsthAna ke caramAntapradeza sabase kama haiM, (unakI apekSA) acaramAntapradeza saMkhyAtaguNe haiM, (usase) caramAntapradeza aura acaramAntapradeza, ye donoM (milakara) vizeSAdhika haiN| dravya aura pradezoM kI apekSA se asaMkhyAtapradezI saMkhyAtapradezAvagAr3ha parimaNDala Page #621 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dasavAM caramapada ] [ 33 saMsthAna kA eka acarama sabase kama hai, (usakI apekSA) aneka carama saMkhyAtaguNe adhika haiM, (unase) eka acarama aura bahuta carama, ye donoM (milakara) vizeSAdhika haiM, (unakI apekSA) acaramAntapradeza saMkhyAtaguNe haiM, (unase) acaramAntapradeza saMkhyAtaguNe haiM, (unase) caramAntapradeza aura acaramAntapradeza, ye donoM (milakara) vizeSAdhika haiM / ___isI prakAra yAvat prAyata taka ke (caramAdi ke alpabahutva ke) viSaya meM (kathana karanA caahie|) 804. parimaMDalassa NaM bhaMte ! saMThANassa asaMkhejjapadesiyassa asaMkhejjapaesogADhassa acari. massa ya carimANa ya carimaMtapaesANa ya acarimaMtapaesANa ya davaTThayAe paesaTTayAe davaTupaesaTTayAe katare katarehito appA vA 4 / __ goyamA ! jahA rayaNappabhAe appAbahuyaM (su. 777) taheva giravasesaM bhANiyavvaM / evaM jAva praayte| [804 pra.] bhagavan ! asaMkhyAtapradezI evaM asaMkhyAtapradezAvagAr3ha parimaNDalasaMsthAna ke acarama, aneka carama, caramAntapradeza aura acaramAntapradeza meM se dravya kI apekSA se, pradezoM kI apekSA se aura dravya evaM pradezoM kI apekSA se kauna, kisase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika hai ? [804 u.] gautama ! jaise ratnaprabhA pRthvI ke caramAdi kA alpabahutva (su. 777 meM) pratipAdita kiyA gayA hai, vaha sArA usI prakAra kahanA cAhie / isI prakAra (kI prarUpaNA) aAyatasaMsthAna taka (samajhanI caahie|) 805. parimaMDalassa NaM bhaMte ! saMThANassa praNaMtapaesiyassa saMkhejjapaesogADhassa acarimassa ya 4 davvaTThayAe 3 katare katarehito appA vA 4 ? goyamA ! jahA saMkhejjapaesiyassa saMkhejjapaesogADhassa (su. 802) / NavaraM saMkame aNaMtaguNA / evaM jAva praayte| .. [805 pra. bhagavan ! anantapradezI evaM saMkhyAtapradezAvagAr3ha parimaNDalasaMsthAna ke acarama, aneka carama, caramAntapradeza aura acaramAntapradeza meM se dravya kI apekSA, pradezoM kI apekSA evaM dravya aura pradezoM kI apekSA se kauna, kisase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika hai ? [805 u.] gautama ! jaise (sU. 802 meM) saMkhyAtapradezAvagAr3ha saMkhyAtapradezI parimaNDalasaMsthAna ke caramAdi ke alpabahutva ke viSaya meM kahA, vaise hI isake viSaya meM kahanA caahie| vizeSa yaha hai ki saMkrama meM anantaguNe haiN| isI prakAra (vRttasaMsthAna se lekara) yAvat AyatasaMsthAna (taka kahanA cAhie / ) 806. parimaMDalassa NaM bhaMte ! saMThANassa praNaMtapaesiyassa asaMkhejjapaesogADhassa acarimassa ya4? jahA rayaNappabhAe (su. 777) / NavaraM saMko aNaMtaguNA / evaM jAva prAyate / [806 pra.] bhagavan ! anantapradezI evaM asaMkhyAtapradezAvagAr3ha parimaNDala saMsthAna ke acarama, aneka carama, caramAntapradeza aura acaramAntapradeza meM se dravya kI apekSA se, pradezoM kI apekSA se tathA dravya aura pradezoM kI apekSA se kauna, kisase alpa, bahuta, tulya aura vizeSAdhika hai ? Page #622 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 34] [ prajJApanAsUtra [806 u.] gautama ! jaise (sU. 777 meM) ratnaprabhApRthvI ke carama, acarama Adi ke viSaya meM alpabahutva kahA gayA hai, usI prakAra anantapradezI evaM asaMkhyAtapradezAvagAr3ha parimaNDalasaMsthAna ke carama, acarama Adi ke alpabahutva ke viSaya meM samajha lenA caahie| vizeSatA yaha hai ki saMkrama meM anantaguNA hai| isI prakAra (vRttasaMsthAna se lekara) yAvat prAyatasaMsthAna (ke caramAdi ke alpabahutva ke viSaya meM samajha lenA caahie| _ vivecana-viziSTa parimaNDalAdi ke caramAdi ke alpabahatva kI prarUpaNA-prastuta solaha sUtroM (sU. 791 se 806 taka) meM parimaNDalAdi saMsthAnoM ke saMkhyAtapradezikAdi tathA saMkhyAtapradezAvagAr3hAdi vividha rUpoM kA pratipAdana karake unake acarama-caramAdi ke alpabahutva kI prarUpaNA kI saMkhyAtapradezI Adi saMsthAnoM ke avagAhana kI prarUpaNA-saMkhyAta pradezI parimaNDala Adi saMsthAna saMkhyAtapradezoM meM hI avagAr3ha hotA hai, asaMkhyAtapradezoM meM yA anantapradezoM meM pravagAr3ha nahIM hotA, kyoMki saMkhyAtapradezI parimaNDala Adi saMsthAnoM ke pradeza saMkhyAta hI hote haiM / asaMkhyAtapradezI parimaNDala prAdi saMsthAnoM kA kadAcit saMkhyAta aura kadAcit asaMkhyAta pradezoM meM avagAha hotA hai, isameM koI virodha nahIM hai, kintu usakA ananta pradezoM meM avagAha honA viruddha hai| isI prakAra anantapradezI parimaNDalAdi saMsthAnoM kA avagAha bhI kadAcit saMkhyAtapradezoM meM aura kadAcit asaMkhyAtapradezoM meM hotA hai, kintu anantapradezoM meM nahIM; kyoMki anantapradezI parimaNDalAdi saMsthAna kA ananta AkAzapradezoM meM avagAha nahIM ho sktaa| saiddhAntika dRSTi se samagra lokAkAza ke pradeza asaMkhyAta hI haiM, ananta nahIM aura lokAkAza ke bAhara pudgaloM kI gati yA sthiti ho nahIM sktii| ataH anantapradezI parimaNDalAdi saMsthAna yA to saMkhyAta pradezoM meM avagAhana karatA hai yA asaMkhyAtapradezoM meM / anantapradezoM meM usakA avagAha sambhava nahIM hai|' paMcavizeSaNaviziSTa parimaNDalAdi saMsthAnoM kA caramAdi kI dRSTi se svarUpavicAra--prastuta 5 sUtroM (797 se 801 taka) meM nimnokta pAMca vizeSaNoM se yukta parimaNDalasaMsthAnAdi kA caramAdi 6 kI dRSTi se vicAra kiyA gayA hai 1. saMkhyAtapradezI saMkhyAtapradezAvagAr3ha parimaNDalAdi saMsthAna 2. asaMkhyAtapradezI saMkhyAtapradezAvagAr3ha parimaNDalAdi saMsthAna 3. asaMkhyAtapradezI asaMkhyAtapradezAvagAr3ha parimaNDalAdi saMsthAna 4. anantapradezI saMkhyAtapradezAvagAr3ha parimaNDalAdi saMsthAna 5. anantapradezI asaMkhyAtapradezAvagAr3ha parimaNDalAdi saMsthAna caramAdi 6 pada ve hI haiM, jinako lekara ratnaprabhApRthvI ke caramAdi svarUpa kA vicAra kiyA gayA thA aura uparyukta vizeSaNaviziSTa sabhI parimaNDalAdi saMsthAnoM ke caramAdisvarUpa viSayaka prazna kA uttara bhI vahI hai, jo ratnaprabhA ke caramAdiviSayaka praznoM kA uttara hai| vaha hai---ye carama, acarama, aneka carama, aneka acarama tathA caramAntapradeza yA acaramAntapradeza nahIM haiM; kintu ratnaprabhA 1. prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 244 Page #623 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dasavA~ caramapada ] [ 35 pRthvI ke samAna ina saMsthAnoM kI aneka avayavoM ke avibhAgAtmaka rUpa meM vivakSA kI jAe to ye pratyeka eka acarama haiM, aneka caramarUpa haiM tathA pradezoM kI vivakSA kI jAe to caramAntapradeza aura acaramAntapradeza haiN|' pUrvokta pAMca vizeSaNoM se yukta parimaNDalAdi kA acaramAdicAra kI dRSTi se alpabahutva-- saMkhyAtapradezI saMkhyAtapradezAvagAr3ha Adi pUrvokta pAMca vizeSaNoM se yukta parimaNDala Adi 5 saMsthAnoM ke acarama, anekacarama, caramAntapradeza evaM acaramAntapradeza, ina cAroM ke alpabahutva kA vicAra kiyA hai-dravya, pradeza tathA dravya-pradeza donoM kI dRSTi se / ina pAMcoM meM se tIsare aura pAMcaveM ko chor3a kara bAkI ke acaramAdi cAra kI apekSA se alpabahutva kA uttara prAyaH eka-sA hI hai, jaise-dravya kI apekSA se eka acarama sabase alpa hai, usase aneka carama saMkhyAtaguNa haiM, unase eka acarama aura aneka carama donoM milakara vizeSAdhika haiN| pradezoM kI apekSA- sabase kama caramAntapradeza haiM, acaramAntapradeza unase saMkhyAta gaNe adhika haiM, unase caramAntapradeza aura acaramAntapradeza donoM milakara vizeSAdhika haiM tathA dravya aura pradeza kI apekSA se bhI alpabahutva kA krama aura nirdeza isI prakAra hai| zeSa do (asaMkhyAtapradezI--asaMkhyAtapradezAvagAr3ha tathA anantapradezI asaMkhyAtapradezAvagAr3ha) ke acaramAdi cAra kI dRSTi se alpabahutva kA vicAra ratnaprabhApRthvI ke caramAdiviSayaka alpabahatva ke samAna hai / isameM do jagaha antara par3atA hai, pUrva meM jahA~ aneka carama aura acaramAntapradeza ko uparya kta meM saMkhyAtagaNA batAyA hai, vahA~ yahA~ para aneka carama aura acaramAntapradeza ko asaMkhyAta. guNA adhika batAyA gayA hai| zeSa saba pUrvavat hI hai| eka acarama se aneka carama ko saMkhyAtaguNa adhika isalie batAyA hai ki samagrarUpa se pari. maNDalAdi saMsthAna saMkhyAtapradezAtmaka hote haiN| _ 'saMkrama meM anantaguNA' kA tAtparya-jaba kSetraviSayaka cintana se dravyacintana ke prati saMkramaNa arthAt parivartana hotA hai, taba bahuvacanAnta carama anantaguNe hote haiN| usakI vaktavyatA isa prakAra hai-sabase kama eka acarama hai, kSetrata: bahuvacanAnta carama asaMkhyAtaguNe haiM aura dravyataH anantaguNe haiN| unase acarama aura bahuvacanAnta carama donoM milakara vizeSAdhika haiN| isa prakAra kI alpabahutvaviSayaka vizeSatA kevala do prakAra ke parimaNDalAdi saMsthAnoM meM hai---(1) anantapradezI-saMkhyAtapradezAvagAr3ha saMsthAna meM aura anantapradezI-asaMkhyAtapradezAvagAr3ha saMsthAna meM / gati Adi kI apekSA se jIvoM kI caramAcaramavaktavyatA 807. jIve NaM bhaMte ! gaticarimeNaM ki carime pracarime ? goyamA ! siya carime siya pracarime / [807 pra.] bhagavan ! jIva gaticarama (kI apekSA se) carama hai athavA acarama hai ? [807 u.] gautama ! (jIva gaticarama kI apekSA se) kathaMcit (koI) carama hai, kathaMcit (koI) acarama hai| 1. (ka) pagNavaNAsuttaM bhA. 1 (mUlapATha) pR. 202-203 (kha) prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 244 2. (ka) prajJApanAsUtra prameyabodhinI TIkA, bhA. 3, pR. 202 se 204 taka (kha) prajJApanA. malaya. vRtti, patrAMka 244 Page #624 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 36 [ prajJApanAsUna 808. [1] ratie NaM bhaMte ! gaticarimeNaM kiM carime pracari me ? goyamA! siya carime siya acarime / [808-1 pra.] bhagavan ! (eka) nairayika gaticarama kI apekSA se carama hai yA acarama hai ? [808-1 u.] gautama ! (vaha gaticarama kI dRSTi se) kathaMcit carama hai aura kathaMcit acarama hai| [2] evaM piraMtaraM jAva vemANie / [808-2] isI prakAra (eka asurakumAra se lekara) lagAtAra (eka) vaimAnika deva taka (jAnanA cAhie 1) 806. [1] ratiyA gaM bhaMte ! gaticarimeNaM ki carimA acarimA ? goyamA ! carimA vi acarimA vi| [809-1 pra.] bhagavan ! (aneka) nairayika gaticarama se carama haiM athavA acarama haiM ? [806-1 u.] gautama ! (aneka nairayika gaticarama kI apekSA se) carama bhI haiM aura acarama bhI haiN| [2] evaM NiraMtaraM jAva vemANiyA / [809-2] isI prakAra lagAtAra (aneka) vaimAnika devoM taka (kahanA cAhie / ) 810. [1] Neraie NaM bhaMte ! ThitIcarimeNaM ki carime pracarime ? goyamA ! siya carime siya acrime| [810-1 pra.) bhagavan ! (eka) nai rayika sthiticarama kI apekSA se carama hai yA acarama hai ? [810-1 u.] gautama ! (eka nairayika sthiticarama kI dRSTi se) kathaMcita carama hai, kathaMcita acarama hai| [2] evaM piraMtaraM jAva bemaannie| [810-2j lagAtAra (eka) vaimAnika deva-paryanta isI prakAra (kathana karanA caahie|) 811. [1] ratiyA NaM bhaMte ! ThitIcarimeNaM ki carimA pracarimA ? goyamA ! carimA vi acarimA vi / [811-1 pra.] bhagavan ! (aneka) nairayika sthiticarama kI apekSA se carama haiM athavA acarama haiM ? [811-1 u.] gautama ! (sthiticarama kI dRSTi se aneka nairayika) carama bhI haiM aura acarama bhI haiN| [2] evaM niraMtaraM jAva vemaanniyaa| [811-2] lagAtAra (aneka) vaimAnika devoM taka isI prakAra (prarUpaNA karanI cAhie / ) Page #625 -------------------------------------------------------------------------- ________________ A0 dasavAM caramapada 812. [1] Neraie NaM bhaMte ! bhavacarimeNaM ki carime pracArame ? goyamA! siya carime siya pracarime / [812-1 pra. bhagavan ! (eka) nairayika bhavacarama kI dRSTi se carama hai yA acarama ? [812-1 u.] gautama ! (bhavacarama kI dRSTi se eka nairayika) kathaMcit carama hai aura kathaMcit acarama hai| [2] evaM niraMtaraM jAva vemaannie| [812-2] (yoM) lagAtAra (eka) vaimAnika taka isI prakAra (kahanA caahie|) 813. [1] raiyA NaM bhaMte ! bhavacarimeNaM kiM carimA pracarimA? goyamA ! carimA vi acarimA vi| [813-1 pra.] bhagavan ! (aneka) nairayika bhavacarama kI dRSTi se carama haiM yA acarama haiM ? [813-1 u.] gautama! (aneka nairayika jIva bhavacarama kI apekSA se) carama bhI haiM aura acarama bhI haiN| [2] evaM niraMtaraM jAva vemaanniyaa| [813-2] lagAtAra (aneka) vaimAnika devoM taka isI prakAra samajhanA caahie| 814. [1] raie NaM bhaMte ! bhAsAcarimeNaM ki carime pracarime ? goyamA ! siya carime siya prcrime| [814-1 pra.] bhagavan ! bhASAcarama kI apekSA se (eka) nai rayika carama hai yA acarama? [814-1 u.] gautama ! (bhASAcarama kI dRSTi se) eka nairayika kathaMcit carama hai tathA kathaMcit acarama hai| [2] evaM niraMtaraM jAva vemaannie| [814-2] isI taraha lagAtAra (eka) vaimAnika paryanta kahanA caahie| 815. [1] ratiyA NaM bhaMte bhAsAcarimeNaM ki carimA pracarimA ? goyamA ! carimA vi acarimA vi / [815-1 pra] bhagavan ! bhASAcarama kI apekSA se (aneka) nairayika carama haiM athavA acarama haiM ? [815-1 u.] gautama ! (ve bhASAcarama kI dRSTi se) carama bhI haiM aura acarama bhI haiN| [2] evaM egidiyavajjA niraMtaraM jAva vemaanniyaa| [815-2] ekendriya jIvoM ko chor3akara yAvat vaimAnika devoM taka lagAtAra isI prakAra (kathana karanA caahie|) Page #626 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 38) [prajJApanAsUna 816. [1] raie NaM bhaMte ! prANApANucarimeNaM ki carime acarime ? goyamA ! siya carime siya pracarime / [816-1 pra. bhagavan ! (eka) nairayika AnApAna (zvAsocchvAsa)-carama kI apekSA se carama hai yA acarama? [816-1 u.] gautama ! (prAnApAnacarama kI dRSTi se eka nairayika kathaMcit carama hai, kathaMcit acarama hai| [2] evaM NiraMtaraM jAva vemANie / [816-2] isI prakAra lagAtAra (eka) vaimAnika paryanta (prarUpaNA karanI caahie|) 817. [1] gairaiyA NaM bhaMte ! ANApANucarimeNaM ki carimA pracAramA ? goyamA ! carimA vi acarimA vi / [817-1 pra.] bhagavan ! (aneka) nairayika AnApAnacarama kI apekSA se carama haiM yA acarama ? [817-1 u.] gautama ! (mAnApAnacarama ko dRSTi se) carama bhI haiM aura acarama bhI haiN| [2] evaM niraMtaraM jAva vemaanniyaa| [817-2] isI prakAra avicchinna rUpa se (aneka) vaimAnika devoM taka (prarUpaNA karanI cAhie / ) 818. [1] raie NaM bhaMte ! AhAracarimeNaM kiM carime acarime ? goyamA ! siya carime siya pracarime / [818-1 pra.] bhagavan ! AhAracarama kI apekSA se (eka) nairayika carama hai athavA acarama ? [818-1 u.] gautama ! (AhAracarama kI dRSTi se eka nairayika) kathaMcit carama hai aura kathaMcit acarama hai| [2] evaM niraMtaraM jAva vemANie / [818-2] lagAtAra (eka) vaimAnika paryanta isI prakAra (kahanA cAhie / ) 819. [1] neraiyA NaM bhaMte ! pAhAracarimeNaM ki carimA acarimA ? goyamA ! carimA vi acarimA vi / [819-1 pra.] bhagavan ! (aneka) nairayika AhAracarama kI dRSTi se carama haiM athavA acarama haiM ? [816-1 u.] gautama ! (aneka nairayika AhAracarama kI dRSTi se) carama bhI haiM aura acarama bhI haiN| [2] evaM niraMtaraM jAva vemANiyA / [816-2] vaimAnika devoM taka nirantara isI prakAra (prarUpaNA karanI cAhie / ) Page #627 -------------------------------------------------------------------------- ________________ basavA~ caramapada ] 820. [1] Neraie NaM bhaMte ! bhAvacarimeNaM ki carime acarime ? goyamA ! siya carime siya acarime / [820-1 pra.] bhagavan ! (eka) nairayika bhAvacarama kI apekSA se carama hai athavA acarama ? [820-1 u.] gautama ! (eka nairayika bhAvacarama kI apekSA se) kathaMcit carama aura kathaJcit acarama hai| . [2] evaM niraMtaraM jAva vemANie / [820-2] isI prakAra lagAtAra (eka) vaimAnika paryanta (kathana karanA caahie|) 821. [1] NeraiyA NaM bhaMte ! bhAvacarimeNaM ki carimA acarimA ? goyamA! carimA vi acarimA vi| [821-1 pra.] bhagavan (aneka) nairayika bhAvacarama kI apekSA se carama haiM yA acarama haiM ? [821-1 u.] gautama ! (aneka nairayika bhAvacarama kI apekSA se) carama bhI haiM aura acarama bhI haiN| [2] evaM niraMtaraM jAva vemaanniyaa| [821-2] isI prakAra lagAtAra (aneka) vaimAnikoM taka (pratipAdana karanA cAhie / ) 822. [1] Neraie NaM bhaMte ! vaNNacarimeNaM kiM carime acarime ? goyamA! siya carime siya acrime| [822-1 pra.] bhagavan ! (eka) nairayika varNacarama kI apekSA se carama hai athavA acarama hai ? [822-1 u.] gautama ! (eka nairayika varNacarama kI dRSTi se) kathaMcit carama hai aura kathaMcit acarama hai| [2] evaM niraMtaraM jAva vemANie / [822-2] isI prakAra nirantara (eka) vaimAnika paryanta (kahanA cAhie / ) 823. [1] raiyA NaM bhaMte ! vaNNacarimeNaM ki carimA acarimA ? goyamA ! carimA vi acarimA vi / [823-1 pra.] bhagavan ! (aneka) nairayika varNacarama kI apekSA se carama haiM yA acarama haiM ? [823-1 u.] gautama ! (aneka nairayika varNacarama kI apekSA se) carama bhI haiM aura acarama bhI haiN| [2] evaM niraMtaraM jAva vemANiyA / [823-2] isI prakAra lagAtAra (aneka) vaimAnika devoM taka (kathana karanA cAhie / ) Page #628 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUba 824. [1] gairaie NaM bhaMte ! gaMdhacarimeNaM kiM carime acarime ? goyamA ! siya carime siya acrime| [824-1 pra.] bhagavan ! (eka) nairayika gandhacarama kI apekSA se carama hai athavA acarama hai? [824-1 u.] gautama ! (eka nairayika gandhacarama kI dRSTi se) kathaMcit carama hai aura kathaMcit acarama hai| [2] evaM niraMtaraM jAva vemANie / [824-2] lagAtAra (eka) vaimAnika paryanta isI prakAra (prarUpaNA karanI caahie|) 825. [1] raiyA NaM bhaMte ! gaMdhacarimeNaM kiM carimA pracarimA? goyamA ! carimA vi acarimA vi| [825-1 pra.] bhagavan ! gandhacarama kI apekSA se (aneka) nairayika carama haiM athavA acarama haiM ? [825-1 u.] gautama ! (aneka nairayika gandhacarama kI apekSA se) carama bhI haiM aura acarama [2] evaM niraMtaraM jAva vemaanniyaa| [825-2] isI prakAra avicchinnarUpa se vaimAnika devoM taka (prarUpaNA karanI cAhie / ) 826. [1] jeraie NaM bhaMte ! rasacarimeNaM ki carime pracarime ? goyamA ! siya carime siya prcrime| [826-1 pra.] bhagavan ! (eka) narayika rasacarama kI apekSA se carama hai yA acarama hai ? [826-1 u.] gautama ! (eka nairayika rasacarama kI apekSA se) kathaMcit carama hai aura kathaMcit acarama hai| [2] evaM niraMtaraM jAba vemANie / [826-2] nirantara (eka) vaimAnika paryanta isI prakAra (pratipAdana karanA cAhie / ) 827 [1] neraiyA NaM bhaMte ! rasacarimeNaM ki carimA acarimA ? goyamA ! carimA vi pracAramA vi| [827-1 pra. bhagavan ! (aneka) narayika rasacarama kI apekSA se carama haiM athavA acarama ? [827.1 u.] gautama ! (ve rasacarama kI dRSTi se) carama bhI haiM aura acarama bhI haiM / [2] evaM niraMtaraM jAva vemaanniyaa| [827-2] isI prakAra lagAtAra vaimAnika devoM taka (kahanA caahie|) 828. [1] meraie NaM bhaMte ! phAsacarimegaM ki carime acarime ? goyamA ! siya carime siya acrime| Page #629 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dasavAM caramapada ] [41 [828-1 pra.] bhagavan ! (eka) nairayika sparzacarama kI apekSA se carama hai athavA acarama hai ? [828-1 u.] gautama ! (eka nairayika sparzacarama kI dRSTi se) kathaMcit carama aura kathaMcit acarama hai| [2] evaM niraMtaraM jAva vemANie / [828-2] lagAtAra (eka) vaimAnika paryanta isI prakAra (nirUpaNa karanA cAhie / ) 826. [1] NeraiyA NaM bhaMte ! phAsacarimeNaM ki carimA pracarimA? goyamA! carimA vi acarimA vi / [829-1 pra.] bhagavan (aneka) nairayika sparzacarama kI apekSA se carama haiM athavA acarama haiM ? [829-1 u.] gautama ! (sparzacarama kI apekSA se aneka nairayika) carama bhI haiM aura pracarama bhI haiN| [2] evaM niraMtaraM jAva vemaanniyaa| saMgahaNigAhA-pati Thiti bhave ya bhAsA prANApANucarime ya boddhadhve / pAhAra bhAvacarime vaNa rase gaMdha phAse ya // 11 // // paNNavaNAe bhagavaIe dasamaM carimapayaM samattaM / / [829-2] isI prakAra (ko prarUpaNA) lagAtAra (aneka) vaimAnika devoM taka (karanI caahie|) [saMgrahaNIgAthArtha-] 1. gati, 2. sthiti, 3. bhava, 4. bhASA, 5. AnApAna (zvAsocchavAsa), 6. pAhAra, 7. bhAva, 8. varNa, 6. gandha, 10. rasa aura 11. sparza, (ina gyAraha dvAroM kI apekSA se jIvoM kI carama-acarama prarUpaNA) samajhanI cAhie / / 161 // vivecana-gati prAdi gyAraha ko apekSA se jIvoM ke caramAcaramatva kA nirUpaNa--prastuta 23 sUtroM (mU. 807 se 829 taka) meM gati Adi gyAraha dvAroM ko apekSA se cauvIsa daNDakavartI jIvoM ke carama-acarama kA nirUpaNa kiyA gayA hai / gaticarama prAdi padoM ko vyAkhyA-(1) gaticarama-gatipracarama-gatiparyAyarUpa carama ko gaticarama kahate haiM / prazna ke samaya jo jIva manuSyagati meM vidyamAna hai aura usake pazcAt phira kabhI kisI gati meM utpanna nahIM hogA, apitu mukti prApta kara legA, isa prakAra usa jIva kI vaha manuSyagati carama arthAt antima hai, vaha gaticarama hai, jo jIva pRcchAkAlika gati ke pazcAt punaH kisI gati meM utpanna hogA, vahI gati jisakI antima nahIM hai, vaha gati-acarama hai| sAmAnyatayA gaticarama manuSya hI ho sakatA hai, kyoMki manuSyagati se ho mukti prApta hotI hai / isa dRSTi se tadbhavamokSagAmI jova gaticarama hai, zeSa gati-avarama haiM / vizeSa ko dRSTi se vicAra kiyA jAya to jo jova jisa gati Page #630 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 42] [ prajJApanAsUtra meM antima bAra hai, vaha usa gati kI apekSA se gaticarama hai / jaise-pRcchA ke samaya koI jIva narakagati meM vidyamAna hai, kintu naraka se nikalane ke bAda phira kabhI narakagati meM utpanna nahIM hogA, use (vizeSApekSayA) 'narakagaticarama' kahA jA sakatA hai, kintu sAmAnyatayA use 'gaticarama' nahIM kahA jA sakatA, kyoMki narakagati se nikalane para use dUsarI gati meM janma lenA hI pdd'egaa| ataeva sAmAnya gaticarama manuSya hI hotA hai| sAmAnya jIva viSayaka jo gaticarama sutra hai, vahA~ sAmAnyadRSTi se manuSya ko hI kathaMtrita gaticarama samajhanA caahie| parantu yahA~ Age ke jitane bhI sUtra haiM, ve vizeSadRSTi ko lekara haiM, isalie gaticarama kA artha huA-jo jIva jisa gatiparyAya se nikala kara punaH usameM utpanna nahIM hogA, vaha usa gati kI apekSA se gaticarama hai aura jo punaH usameM utpanna hogA, vaha usa gati kI apekSA se gatiacarama hai|' (2) sthiti-carama-acarama-sthitiparyAya rUpa carama ko sthiticarama kahate haiN| jo nAraka jIva ghRcchA ke samaya jisa sthiti (Ayu) kA anubhava kara rahA hai, vaha sthiti agara usakI antima hai, phira kabhI use vaha sthiti prApta nahIM hogI to vaha nAraka sthiti kI apekSA carama kahalAtA hai / yadi bhaviSya meM phira kabhI use usa sthiti kA anubhava karanA par3egA to vaha sthiti-acarama (3) bhava-carama-acarama-bhavaparyAyarUpa carama bhavacarama hai| arthAt-pRcchAkAla meM jisa nAraka Adi jIva kA vaha vartamAna bhava antima hai, vaha bhavacarama hai aura jisakA vaha bhava antima nahIM hai, vaha bhava-acarama hai / bahuta-se nAraka aise bhI haiM, jo vartamAna nArakabhava ke pazcAt punaH nArakabhava meM utpanna nahIM hoMge, ve bhavacarama haiM, kintu jo nAraka bhaviSya meM punaH nArakabhava meM utpanna hoMge, ve bhava-acarama haiN| (4) bhASA-carama-pracarama-jo jIva bhASA kI dRSTi se varama haiM, arthAt--jinheM yaha bhASA antima rUpa meM milI hai, phira kabhI nahIM milegI, ve bhASAcarama haiM, jinheM phira bhASA prApta hogI, ve bhASA-acarama haiM / ekendriya jIva bhASA rahita hote haiM, kyoMki unheM jihvandriya prApta nahIM hotI, isalie ve bhASAcarama yA bhASA-acarama kI koTi meM parigaNita nahIM hote / (5) prAna-prANa (zvAsocchvAsa)-carama-acarama-grAnaprANaparyAyarUpa carama aAnaprANacarama kahalAtA hai / pRcchA ke samaya jo jIva usa bhava meM antima zvAsocchvAsa le rahA hotA hai, usake bAda usa bhava meM phira zvAsocchvAsa nahIM legA, vaha zvAsocchvAsacarama hai, usase bhinna jo haiM, ve zvAsocchvAsa-acarama haiN| (6) prAhAra-carama-acarama--AhAraparyAyarUpa carama ko prAhAracarama kahate haiM / sAmAnyatayA AhAracarama mukta manuSya hote haiM / vizeSatayA usa gati yA bhava kI dRSTi se jo antima AhAra le rahA ho, vaha usa gati yA bhava kI apekSA AhAracarama hai, jo usase bhinna ho, vaha pAhAraacarama hai| 1. prajJApanAsUtra malaya. vRtti., patrAMka 245 2. vahI, malaya. vRtti, patrAMka 245-246 Page #631 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dasavAM caramapada ] [43 (7) bhAva-carama-acarama-graudayika Adi pAMca bhAvoM ke artha meM yahA~ bhAva zabda hai / audayika Adi bhAvoM meM se koI bhAva jisa jIva ke lie antima ho, phira kabhI athavA vartamAna gati meM phira kabhI vaha bhAva nahIM prApta hogA. taba usa jIva ko bhAvacarama kahA jAyegA, isake viparIta bhAvaacarama hai| (8-11) varNa-gandha-rasa-sparza-carama acarama-jisa jIva ke lie varNa, gandha, rasa yA sparza antima ho, phira use prApta na ho, vaha varNAdi-carama hai, jise puna: varNAdi prApta ho rahe haiM, hoMge bhI, vaha varNAdi-acarama hai / ina gyAraha dvAroM ke mAdhyama se ekavacana aura bahuvacana ke rUpa meM nArakoM se lekara vaimAnikoM taka ke carama-acarama viSayaka praznoM ke uttara eka se haiN| ekavacanAtmaka nArakAdi jIva kathaMcit carama hai, kathaMcit acarama hai, arthAta koI nAraka Adi carama hotA hai, koI acarama / isI prakAra bahuvacanAtmaka nArakAdi jIva carama bhI haiM aura acarama bhI haiN|' // prajJApanAsatra : dasavAM caramapada samApta // 1. (ka) prajJApanA. prameyabodhinI TIkA, bhA. 3, pR. 219 se 231 (kha) prajJApanA. malaya. vRtti, patrAMka 246 Page #632 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ekkArasamaM bhAsApayaM gyArahavA~ bhASApada prAthamika * yaha prajJApanAsUtra kA gyArahavA~ bhASApada' hai / * bhASAparyApta jIvoM ko apane manobhAva prakaTa karane ke lie bhASA eka mukhya mAdhyama hai, isake vinA vicAroM kA AdAna-pradAna, zAstrIya evaM vyAvahArika adhyayana. tathA jJAnopArjana meM kaThinatA hotI hai| mana ke bAda 'vacana' bahuta bar3A sAdhana hai jIva ke lie| isase karmabandhana aura karmakSaya donoM hI ho sakate haiM, ArAdhanA bhI ho sakatI hai, virAdhanA bhii| isa hetu se zAstrakAra ne bhASApada kI racanA kI hai| prastuta bhASApada meM vizeSarUpa se yaha vicAra kiyA gayA hai ki bhASA kyA hai ? vaha avadhAriNIavabodhabIja hai yA nahIM ? avadhAraNI hai to aisI avadhAraNI bhASA satyAdi cAra prakAra kI bhASAoM meM se kauna-sI hai ? yadi cAroM prakAra kI hai, to kaise hai ? virodhanI bhASA kauna-sI hai ? bhASA kA mUla srota kyA hai ? yadi jIva hai to kyoM ? bhASA kI utpatti kahA~ se aura kaise hotI hai ? bhASA kI prAkRti kaisI hai ? bhASA kA udbhava aura anta kisa yoga se va kahA~ hotA hai ? bhASAdravya meM pudgaloM kA grahaNa aura nirgamana kisa-kisa yoga se hotA hai ? bhASA kA bhASaNakAla kitanA hai ? bhASA mukhyatayA kitane prakAra kI hai ? prastuta cAra prakAra kI bhASAoM meM bhagavAna dvArA anumata bhASAe~ kitanI haiM ? tathA bhASAoM meM pratiniyata rUpa se samajhI jA sake, aisI paryAptikA kauna-kauna-sI haiM tathA isase viparIta aparyAptikA kauna kauna-sI haiM ? * phira paryAptikA ke satyA aura maSA ina do bhedoM ke pratyeka ke janapadasatyAdi, tathA krodhaniHsRtAdi rUpa se kramazaH dasa-dasa prakAra batAe gae haiN| tadanantara aparyAptikA ke satyAmRSA, aura asatyamRSA ye do bheda batAkara inake kramazaH dasa aura bAraha bheda batAe gaye haiM / tatpazcAt samasta jIvoM meM kauna-kauna bhASaka haiM, kauna abhASaka ? tathA dairayikoM se lekara vaimAnikoM taka pUrvokta cAra bhASAoM meM kauna-kauna-sI bhASA bolate haiM ? isakA spaSTIkaraNa kiyA gayA hai| * prastuta pada meM bIca meM aura anta meM vyakti aura jAti kI dRSTi se strI-puruSannapusaka vacana, strI-puruSa-napusaka-prAjJApanI, strI-puruSa-napusaka prajJApanI bhASA, prajJApanI-satyA hai yA aprajJApanI (mRSA) hai ? viziSTa saMjJAnavAn ke atirikta navajAta abodha zizuoM yA aparipakkAvasthA meM uSTrAdi pazuoM dvArA bolI jAne vAlI bhASA kyA satya hai ? tatpazcAt punaH puruSavAcaka Page #633 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gyArahavA~ bhASApada : prAthamika ] 645 ekavacana-bahuvacana, strIvAcaka ekavacana-bahuvacana, napuMsakavAcaka ekavacana-bahuvacana zabdoM ke prayoga vAlI bhASA prajJApanI (satyA) hai yA mRSA ? tathA solaha prakAra ke vacana, bhASA ke cAra prakAra tathA inheM upayogapUrvaka bolane vAloM tathA upayogarahita bolane vAle jIvoM meM se pArAdhaka-virAdhaka kauna-kauna haiM ? evaM satyabhASaka, asatyabhASaka, mizrabhASaka aura vyavahArabhASaka, ina cAroM meM se kauna, kisase alpa, adhika, tulya yA vizeSAdhika hai ? ina saba para vizada carcA kI gaI hai| bhASA ke yogya arthAt bhASA-vargaNA ke dravya (pudgala) anantapradezI skandha taka hote haiM tathA vaha skandha bhI kSetra kI dRSTi se asaMkhyAtapradeza meM sthita ho tabhI bhASAyogya hotA hai, anyathA nhiiN| kAla kI dRSTi se bhASA ke pudgala eka samaya se lekara asaMkhyAta samaya taka kI sthiti vAle hote haiM, arthAt una pudgaloM kI bhASArUpa meM pariNati eka samaya taka bhI rahatI hai aura adhika se adhika asaMkhyAta samayoM taka bhI rahatI hai| bhASA ke lie grahaNa kiye gae pudgaloM meM rUpa, rasa, gandha aura sparza ke jo prakAra haiM, ve pratyeka bhASApudgaloM meM ekasarIkhe nahIM hote, unameM pUda galoM ke sabhI prakAroM kA samAveza ho jAtA hai| arthAta pudgala kA rasa, gandhAdi rUpa meM koI bhI pariNAma bhASAyogyapudgaloM meM na ho, aisA sambhava nahIM hai| hA~, sparzoM meM virodhI sparzoM meM se eka hI sparza hotA hai, isalie pratyeka bhASApudgala meM do se lekara cAra spoM taka ke pudgaloM hote haiM / grahaNa kiye gae bhASA ke pudgala bhASA ke rUpa meM pariNata hokara bAhara nikalate haiM, isameM sirpha do samaya jitanA kAla vyatIta hotA hai; kyoMki prathama samaya meM grahaNa aura dvitIya samaya meM usakA nisarga hotA hai / isa prakAra jIva dvArA grahaNa kiye jAne vAle bhASA-dravyoM ke aneka vikalpoM kI sAMgopAMga carcA hai / varNa-gandha-rasa-sparzAdiviziSTa jina bhASAdravyoM ko jIva bhASA ke rUpa meM grahaNa karatA hai, ve sthita hote haiM yA asthita ? yadi sthita hote haiM to AtmaspRSTa hote haiM yA nahIM? isakA tAtparya yaha hai ki pudgala to samagra lokAkAza meM bhare haiM, parantu aAtmA to zarIrapramANa hI hai| aisI sthiti meM prazna hotA hai ki jIva cAhe jahA~ se bhASApudgaloM ko grahaNa karatA hai yA AtmA ke sAtha sparza meM pAe hue pudgaloM ko hI grahaNa karatA hai ? isake sAtha hI anya samAdhAna bhI kiye gaye haiM-(1) jIva prAtmaspRSTa bhASApudgaloM kA hI grahaNa karatA hai / (2) AtmA ke pradezoM kA avagAhana AkAza ke jitane pradezoM meM hai, unhIM pradezoM meM rahe hue bhASApudgaloM kA grahaNa hotA hai| (3) usa-usa Atmapradeza se jo bhASApudgala nirantara hoM, arthAt AtmA ke usa-usa pradeza meM avyavahita rUpa se jo bhASApudgala hote haiM, unakA grahaNa hotA hai| (4) cAhe ve pudgala choTe skandha ke rUpa meM hoM yA bAdara rUpa meM hoM, unakA grahaNa hotA hai| (5) aise grahaNa kiye jAne vAle bhASA dravya Urdhva, adhaH yA tiryag dizA meM sthita hote haiN| (6) ina bhASAdravyoM kA jIva Adi meM, madhya meM aura anta meM bhI grahaNa karatA hai| (7) tathA unheM vaha prAnupUrvI (krama se) grahaNa karatA hai, jo Asanna (nikaTa) ho use grahaNa karatA hai tathA (8) chaha hI dizAnoM meM se Ae hue bhASAdravyoM ko grahaNa karatA hai / (9) jIva amuka samaya taka satata bolatA rahe to use nirantara bhASAdravya grahaNa karanA par3atA hai / (10) yadi bolanA satata cAlU na rakhe to sAntara grahaNa karatA hai| (11) bhASA loka ke anta taka jAtI hai| isalie bhASArUpa meM gRhIta pudgaloM kA nirgamana do prakAra se hotA hai--(1) jisa pramANa meM Page #634 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 46] [prajJApanAsUtra ve grahaNa kiye hoM, una saba pudgaloM ke piNDa kA usI rUpa meM (jyoM-kA-tyoM) nirgamana hotA hai, arthAt vaktA bhASAvargaNA ke pudgaloM ke piNDa ko akhaNDarUpa meM hI bAhara nikAlatA hai, vaha piNDa amuka yojana jAne ke bAda dhvasta ho jAtA hai, (usakA bhASArUpa pariNamana samApta ho jAtA hai)| (2) vaktA yadi gRhIta pudgaloM ko bheda (vibhAga) karake nikAlatA hai to ve piNDa sUkSma ho jAte haiM, zIghra dhvasta nahIM hote, pratyuta samparka meM Ane vAle anya pudgaloM ko vAsita (bhASArUpa meM pariNata) kara dete haiN| isa kAraNa anantaguNe bar3hate-bar3hate ve loka ke anta kA sparza karate haiN| * bhASA pudgaloM kA aisA bhedana khaNDa, pratara, cUNikA, anutaTikA aura utkarikA, yoM pAMca prakAra se hotA hai, yaha dRSTAnta tathA alpabahutva ke sAtha batAyA hai|' 1. (ka) paNNavaNAsutaM bhA. 1 (ga) vizeSA. gA. 378 (kha) paNNavaNAsuttaM bhA. 2, bhASApada kI prastAvanA 84 se 88 taka (gha) prajJApanA. ma. va. patra 265 (a) prAvazyaka niyukti gA. 7 bhAvApada kI alAvA ya se nA.. Page #635 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ekkArasamaM bhAsApayaM gyArahavA~ bhASApada avadhAriNI evaM caturvidha bhASA 830. se pUrNa bhaMte ! maNNAmIti prohAriNI bhAsA ? citemoti mohAriNI bhAsA ? praha maNNAmoti mohAriNI bhAsA ? aha citemoti prohAriNI bhAsA ? taha maNNAmoti mohAriNI bhAsA? taha citemoti prohAriNI bhAsA ? haMtA goyamA ! maNNAmIti prohAriNI bhAsA, citemoti ohAriNI bhAsA, aha maNNAmoti pohAriNI bhAsA, aha citemoti prohAriNI prAsA, taha maNNAmoti mohAriNI bhAsA, taha citemoti pohAriNI maasaa| [830 pra.] bhagavan ! maiM aisA mAnatA hU~ ki bhASA avadhAriNI (padArtha kA avadhAraNaavabodha karAne vAlI) hai; maiM (yukti se) aisA cintana karatA hai ki bhASA avadhAriNI hai; (bhagavan !) kyA maiM aisA mAna ki bhASA avadhAriNI hai ? kyA maiM (yukti dvArA) aisA cintana karU ki bhASA avadhAriNI hai ? ; (bhagavan ! pahale maiM jisa prakAra mAnatA thA) usI prakAra (aba bhI) aisI mAnU ki bhASA avadhAriNI hai ? tathA usI prakAra maiM (yukti se) aisA cintana karU' ki bhASA avadhAriNI hai ? [830 u.] hA~, gautama ! (tumhArA manana-cintana satya hai|) tuma mAnate ho ki bhASA avadhAriNI hai, tuma (yukti se) cintana karate (socate) ho ki bhASA avadhAriNI hai, (yaha maiM apane kevalajJAna se jAnatA huuN|), isake pazcAt bhI tuma mAno ki bhASA avadhAriNI hai, aba tuma (niHsandeha hokara) cintana karo ki bhASA avadhAriNI hai; (maiM bhI kevalajJAna ke dvArA aisA hI jAnatA hU~, tumhArA jAnanA aura socanA yathArtha aura nirdoSa hai / ) (ataeva) tuma usI prakAra (pUrvamananavat) mAno ki bhASA avadhAriNI hai tathA usI prakAra (pUrvacintanavat) soco ki bhASA avadhAriNI hai| 831. pohAriNo NaM bhaMte ! bhAsA ki saccA mosA saccAmosA asaccAmosA? goyamA ! siya saccA, siya mosA, siya saccAmosA, siya asccaamosaa| se keNaTheNaM bhaMte ! evaM buccati aohAriNI gaM bhAsA siya saccA siya mosA siya saccAmosA siya asaccAmosA? goyamA ! ArAhaNI saccA 1 virAhaNI mosA 2 pArAvirAhaNI saccAmosA 3 jANeva pArAhaNI Neva virAhaNI va pArAhaNavirAhaNI asaccAmosA NAma sA cautthI bhAsA 4 se eteNaTheNaM goyamA ! evaM buccai-pohAriNI NaM mAsA siya saccA siya mosA siya saccAmosA siya asccaamosaa| Page #636 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 48 ] [prajJApatAsUtra [831 pra.] bhagavan ! avadhAriNI bhASA kyA satya hai, mRSA (asatya) hai, satyAmRSA (mizra) hai, athavA asatyAmRSA (na satya, na asatya) hai ? [831 u.] gautama ! vaha (avadhAriNI bhASA) kadAcit satya hotI hai, kadAcita mRSA hotI hai, kadAcit satyAmRSA hotI hai aura kadAcit asatyAmRSA (bhI) hotI hai / [pra.] bhagavan ! kisa hetu se aisA kahate haiM ki (avadhAriNI bhASA) kadAcit satya, kadAcit mRSA, kadAcit satyAmRSA aura kadAcit asatyAmRSA (bhI) hotI hai ? [u.] gautama ! (jo) ArAdhanI (bhASA hai, vaha) satya hai, (jo) virAdhanI (bhASA hai, vaha) mRSA hai, (jo) aArAdhanI-virAdhanI (ubhayarUpA bhASA hai, vaha) satyAmRSA hai, aura jo na to ArAdhanI (bhASA) hai, na virAdhanI hai aura na hI ArAdhanI-virAdhanI hai, vaha cauthI asatyAmRSA nAma kI bhASA hai / he gautama ! isa hetu se aisA kahA jAtA hai ki avadhAriNI bhASA kadAcit satya, kadAcit mRSA, kadAcit satyAmRSA aura kadAcit asatyAmRSA hotI hai| vivecana-bhASA kI avadhAriNitA evaM caturvidhatA kA nirNaya prastuta do sutroM (sU. 830831) meM se prathama sUtra meM zrI gautamasvAmI ne svamanana-cintanAnusAra bhASA kI avadhAriNitA kA bhagavAna se nirNaya karAyA hai tathA dUsare sUtra meM avadhAriNI bhASA ke cAra prakAroM kA bhI nirNaya bhagavAn dvArA karAyA hai| __'bhASA' aura 'pravadhAriNI' kI vyAkhyA-bhASA kA vyutpattilabhya artha hotA hai--jo bhASI jAe arthAta bolI jAe, vaha bhASA hai| isakI zAstrIya paribhASA hai-bhA (pudgaloM) ko grahaNa karake use bhASA ke rUpa meM pariNata karake (mukha Adi se) nikAlA jAne vAlA dravyasaMghAta bhASA hai / 'bhASA avadhAriNI hai-isakA artha huyA-bhASA avabodha karAne vAlI haiavabodha kI bIjabhUta (kAraNa) hai, kyoMki avadhAriNI kA artha hai-jisake dvArA padArtha kA avadhAraNa-bodha yA nizcaya hotA hai| prathama sUtra kA hArda--prathama sUtra (830) meM zrI gautamasvAmI ne bhASA kI avadhAriNitA ke sambandha meM apane mantavya kI satyatA kA bhagavAna se nirNaya karAne hetu eka hI prazna ko chaha vAra vividha pahaluoM se doharAyA hai / usakA tAtparya isa prakAra hai--(1) bhagavan ! maiM aisA mAnatA hU~ ki bhASA avabodhakAriNI hai, (2) maiM (yukti se bhI) aisA cintana karatA hU~ ki bhASA avadhAriNI hai| isa prakAra zrI gautamasvAmI, bhagavAn ke samakSa apanA mantavya prakaTa karake usakI yathArthatA kA nirNaya karAne hetu punaH ina do praznoM ko prastuta karate haiM--(3) bhagavan ! kyA maiM aisA mAna ki bhASA avadhAriNI hai ? (4) bhagavan ! kyA maiM (yukti se) aisA cintana karUM ki bhASA avadhAriNI hai ? arthAt kyA merA yaha mAnanA aura socanA nirdoSa hai ? isI mantavya para bhagavAn se satyatA kI pakkI muhara chApa lagavAne hetu zrI gautamasvAmI puna: inhIM do praznoM ko dUsare rUpa meM prastuta karate 1. 'bhASyate iti bhASA' 2. 'tadyogyatayA pariNAmitanisajyamAnadravyasaMhatiH, eSa padArthaH / ' 3. avadhAryate-avagamyate'rtho'nayetyavadhAriNI-avabodhabIjabhUtA ityarthaH / --prajJApanA. malaya. vRtti, patrAMka 246 Page #637 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gyArahavA~ bhASApada ] [ 49 haiM-(5-6) jaise maiM pahale mAnatA aura vicAratA thA ki bhASA avadhAriNo hai, aba bhI maiM usI prakAra mAnatA aura vicAratA hU~ ki bhASA avadhAriNI hai| tAtparya yaha hai ki mere isa samaya ke manana aura cintana meM tathA pUrvakAlika manana aura cintana meM koI antara nahIM hai / bhagavan ! kyA merA yaha manana aura cintana nirdoSa evaM yuktiyukta hai ? _bhagavAna kA jo uttara hai, usameM 'maNNAmi' citemi' ityAdi uttamapuruSavAcaka kriyApada prAkRtabhASA kI zailI tathA pArSaprayoga hone ke kAraNa madhyamapuruSa ke artha meM prayukta samajhanA caahie| isa dRSTi se bhagavAn ke dvArA inhIM pUrvokta chaha vAkyoM meM doharAye hue uttara kA artha isa prakAra hotA hai-'hA~, gautama ! (tumhArA manana-cintana satya hai / ) tuma mAnate ho tathA yuktipUrvaka socate ho ki bhASA avadhAriNI hai, yaha maiM bhI apane kevalajJAna se jAnatA hai| isake pazcAta bhI tuma yaha mAno ki bhASA avadhAriNI hai, tuma yaha niHsandeha hokara citana karo ki bhASA avadhAriNI hai| ataeva (tumane pahale jaisA mAnA aura socA thA) usI taraha mAno aura soco ki bhASA avadhAriNI hai, isameM jarA bhI zaMkA mata kro|' satyA, mRSA, satyAmaSA aura asatyAmRSA kI vyAkhyA-satyA=satpuruSoM-muniyoM athavA ziSTa janoM ke lie jo hitakAriNI ho, arthAta ihaloka evaM paraloka kI ArAdhanA karane meM sahAyaka hone se mukti prApta karAne vAlI ho, vaha satyA bhASA hai kyoMki bhagavadAjJA ke samyaka mArAdhaka hone se santa-munigaNa hI satpuruSa haiM, unake lie yaha hitakAriNI hai / athavA santa arthAt-mUlaguNa aura uttaraguNa, jo ki jagat meM muktipada ko prApta karAne ke kAraNa hone se paramazobhana haiM, unake lie jo hitakAriNo ho athavA sat yAnI vidyamAna bhagavadupadiSTa jIvAdi padArthoM ko yathAvasthita prarUpaNA karane meM jo upayukta yAnI anukUla ho yA sAdhikA ho vaha sasyA hai| maSA-satyabhASA se viparIta svarUpa vAlo ho, vaha bhUSA hai| satyAmaSA-jisameM satya aura asatya donoM mizrita hoM, arthAt jisameM kucha aMza satya ho aura kucha aMza asatya ho, vaha satyAmRSA yA mizra bhASA hai / prasatyAmRSA--jo bhASA ina tInoM prakAra kI bhASAoM meM samAviSTa na ho sake, arthAt jise satya, asatya yA ubhayarUpa na kahA jA sake, athavA jisameM ina tInoM meM se kisI bhI bhASA kA lakSaNa ghaTita na ho sake, vaha asatyAmRSA hai| isa bhASA kA viSaya-grAmantraNa karanA (bulAnA yA sambodhita karanA) athavA AjJA denA Adi hai| satya prAdi cAroM bhASAoM ko pahicAna-pArAdhanI ho, vaha satyA-jisake dvArA mokSamArga kI ArAdhanA kI jAe, vaha ArAdhanI bhASA hai| kisI bhI viSaya meM zaMkA upasthita hone para vastutattva kI sthApanA kI buddhi se jo sarvajJamatAnusAra bolI jAtI hai, jaise ki AtmA kA sadbhAva hai, vaha svarUpa se sat hai, pararUpa se asat hai, dravyAthika naya se nitya hai, paryAyAthika naya se anitya hai, ityAdi rUpa se yathArtha vastusvarUpa kA kathana karane vAlI hone se bhI ArAdhanI hai| jo aArAdhanI ho, usa bhASA ko satyAbhASA samajhanI caahie| jo virAdhanI ho, vaha maSA-jisake 1. prajJApanAsUtra malaya. vatti, patrAMka 247 2. 'saccA hiyA sayAmiha saMto muNayo guNA payatthA vA / tavivarIyA mosA, mIsA jA tadubhayasahAvA // 1 / / aNahigayA jA tIsuvi saddo cciya kevalo asaccamusA // -prajJApanA. ma. vR., pa. 248 Page #638 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 50] [ prajJApanAsUtra dvArA muktimArga kI virAdhanA ho, vaha virAdhanI bhASA hai| viparIta vastusthApanA ke prAzaya se sarvajJamata ke pratikUla jo bolI jAtI hai, jaise ki prAtmA nahIM hai, athavA AtmA ekAnta nitya hai yA ekAnta anitya hai, ityAdi / athavA jo bhASA saccI hote hue bhI pa e bhI parapIr3A-janaka ho, vaha bhASA virAdhanI hai| isa prakAra ratnatrayarUpa maktimArga kI virAdhanA karane vAlI ho vaha bhI virAdhanI hai / virAdhanI bhASA ko mRSA samajhanA caahie| jo pArAdhano-virAdhanI ubhayarUpa ho, vaha satyAmaSA--jo bhASA AMzika rUpa se ArAdhanI aura aAMzika rUpa se virAdhanI ho, vaha ArAdhanI-virAdhanI kahalAtI hai| jaise-kisI grAma yA nagara meM pAMca bAlakoM kA janma huA, kintu kisI ke pUchane para kaha denA 'isa gAMva yA nagara meM Aja daseka bAlakoM kA janma huA hai|' 'pAMca bAlakoM kA jo janma huA' utane aMza meM yaha bhASA saMvAdinI hone se ArAdhanI hai, kintu pUre dasa bAlakoM kA janma na hone se utane aMza meM yaha bhASA visaMvAdinI hone se virAdhanI hai / isa prakAra sthUla vyavahAranaya ke mata se yaha bhASA aArAdhanI-virAdhanI haI / isa prakAra kI bhASA 'satyAmRSA' hai| jo na pArAdhanI ho, na virAdhanI, vaha asatyAmaSA---jisa bhASA meM ArAdhanI ke lakSaNa bhI ghaTita na hote ho tathA jo viparItavastUsvarUpa kathana ke abhAva kA tathA parapIr3A kA kAraNa na hone se jo bhASA virAdhanI bhI na ho tathA jo bhASA prAMzika saMvAdI aura prAMzika visaMvAdI bhI na hone se ArAdhana-virAdhanI bhI na ho, aisI bhASA asatyAmRSA samajhanI caahie| aisI bhASA prAyaH AjJApanI yA AmaMtraNI hotI hai, jaise-mune ! pratikramaNa karo / sthaNDila kA pratilekhana karo Adi / ' vividha pahaluoM se prajJApanI bhASA kI prarUpaNA 832. aha bhaMte ! gAno miyA pasU pakkhI paNNavaNI gaM esA bhAsA ? Na esA bhAsA mosA ? haMtA goyamA ! gAno miyA pasU pakkhI paNNavaNo NaM esA bhAsA, Na esA bhAsA mosaa| [832 pra.] bhagavan ! aba yaha batAie ki 'gAye,' 'mRga,' 'pazu' (athavA) 'pakSI' kyA yaha bhASA (isa prakAra kA kathana) prajJApanI bhASA hai ? yaha bhASA mRSA (to) nahIM hai ? [832 u.] hA~ gautama ! 'gAyeM,' 'mRga,' 'pazu' (athavA) 'pakSI' yaha (isa prakAra kI) bhASA prajJApanI hai / yaha bhASA mRSA nahIM hai| 833. graha bhaMte ! jA ya isthivayU (U) jA ya pumavayU jA ya NapuMsagavayU paNNavaNI NaM esA bhAsA? Na esA bhAsA mosA? haMtA goyamA ! jA ya ithikyU jA ya pumavayU jA ya NapusagavayU paNNavaNI gaM esA bhAsA, Na esA bhAsA mosaa| [833 pra.] bhagavan ! isake pazcAt yaha prazna hai ki yaha jo strIvacana hai aura jo puruSavacana hai, athavA jo napuMsakavacana hai, kyA yaha prajJApanI bhASA hai ? yaha bhASA mRSA nahIM hai ? [833 u.] hA~, gautama ! yaha jo strIvacana hai aura jo puruSavacana hai, athavA jo napusakavacana hai, yaha bhASA prajJApanI hai aura yaha bhASA mRSA nahIM hai| 1. prajJApanA. malaya. vRtti, patrAMka 247-248 Page #639 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gyArahavA~ bhASApada] [51 834. praha bhaMte ! jAya isthiprANamaNI jA ya pumamANamaNI jA ya gapuMsagamANamaNI paNNavaNI NaM esA bhAsA ? Na esA bhAsA mosA ? haMtA goyamA ! jA ya * itthiyANamaNo jA ya pumANamaNo jA ya NapusagANamaNI paNNavaNI gaM esA bhAsA, Na esA bhAsA mosaa| [834 pra.] bhagavan ! yaha jo strI-pAjJApanI hai aura jo puruSa-prAjJApanI hai, athavA jo napuMsaka-prAjJApanI hai, kyA yaha prajJApanI bhASA hai ? yaha bhASA mRSA nahIM hai ? [834 u.] hA~, gautama ! yaha jo strI-pAjJApanI hai aura jo puruSa-prAjJApanI hai, athavA jo napuMsaka-prAjJApanI hai, yaha bhASA prajJApanI hai| yaha bhASA mRSA nahIM hai / 835. graha bhaMte ! jA ya itthIpaNNavaNI jA ya pumapaNNavaNI jA ya NapusagapaNNavaNI paNNavaNI NaM esA bhAsA ? Na esA bhAsA mosA? haMtA goyamA ! jA ya itthIpaNNavaNI jA ya pumapaNNavaNI jA ya gapusagapaNNavaNI paNNavaNo NaM esA bhAsA, Na esA bhAsA mosaa| [835 pra.] bhagavan ! yaha jo strI-prajJApanI hai aura jo puruSa-prajJApanI hai, athavA jo napusaka-prajJApanI hai, kyA yaha prajJApanI bhASA hai ? yaha bhASA mRSA nahIM hai ? 835 u.] hA~, gautama ! yaha jo strI-prajJApanI hai aura jo puruSa-prajJApanI hai, athavA jo napuMsaka-prajJApanI hai, yaha prajJApanI bhASA hai aura yaha bhASA mRSA nahIM hai| 836. aha bhaMte ! jA jAtIti isthivayU jAIi pumavayU jAtIti Na sagavayU paNNavaNI NaM esA bhAsA ? Na esA bhAsA mosA? hatA goyamA ! jAtoti itthivayU jAtIti pumavayU jAtIti NapuMsagavayU paNNavaNI NaM esA bhAsA, na esA bhAsA mosA / 836 pra.] bhagavan ! jo jAti meM strIvacana hai, jAti meM puruSavacana hai aura jAti meM napuMsakavacana hai, kyA yaha prajJApanI bhASA hai ? yaha bhASA mRSA nahIM hai ? [836 u.] hA~, gautama ! jAti meM strIvacana, jAti meM puruSavacana, athavA jAti meM napusaka vacana, yaha prajJApanI bhASA hai, aura yaha bhASA mRSA nahIM hai| 837. aha bhaMte ! jAIti isthiprANamaNI jAIti pumamANamaNI jAIti NapusagANamaNI paNNavaNI NaM esA bhAsA ? Na esA bhAsA mosA? hatA goyamA ! jAtIti itthIgrANamaNI jAtIti pumaprANamaNI jAtIti gapusagANamaNI paNNavaNI NaM esA mAsA, Na esA bhAsA mosaa| [837 pr.| bhagavan ! aba prazna yaha hai ki jAti meM jo strI-AjJApanI hai, jAti meM jo puruSa-AjJApanI hai athavA jAti meM napuMsaka-prAjJApanI hai, kyA yaha prajJApanI bhASA hai ? yaha bhASA mRSA nahIM hai ? Page #640 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 52} [ prajJApanAsUtra [837 u.] hA~, gautama ! jAti meM jo strI-pAjJApanI hai, jAti meM jo puruSa-AjJApanI hai, yA jAti meM jo napuMsaka-prAjJApanI hai, yaha prajJApanI bhASA hai aura yaha bhASA mRSA (asatya) nahIM hai / 838. graha bhaMte ! jAtIti isthipaNNavaNo jAtIti pumapaNNavaNI jAtIti gapusagapaNavaNI paNNavaNI NaM esA bhAsA? Na esA bhAsA mosA? haMtA goyamA ! jAtIti itthipaNNavaNo jAtIti pumapaNNavaNI jAtIti NapusagapaNNavaNI paNNadhaNI NaM esA bhAsA, Na esA bhAsA mosA / [838 pra.] bhagavan ! isake anantara prazna hai-jo jAti meM strI-prajJApanI hai, jAti meM puruSa-prajJApanI hai, athavA jAti meM jo napusaka-prajJApanI hai, kyA yaha bhASA prajJApanI hai ? yaha bhASA mRSA to nahIM hai ? [838 u.] hA~. gautama ! jo jAti meM strI-prajJApanI hai, jAti meM puruSa-prajJApanI hai athavA jAti meM napusaka-prajJApanI hai, yaha prajJApanI bhASA hai aura yaha bhASA mRSA nahIM hai / vivecana-vividha pahalamoM se prajJApanI bhASA ko prarUpaNA---prastuta sAta sUtroM (sU. 832 se 838 taka) meM vividha pazu pakSI nAma-prajJApanA, strI Adi vacana-nirUpaNa, strI Adi AjJApanI, strI Adi prajJApanI, jAti meM strI Adi vacana prajJApaka, jAti meM strI Adi prAjJApanI tathA jAti meM strI Adi prajJApanI, ina vividha pahaluoM se prajJApanI satyabhASA kA pratipAdana kiyA gayA hai / 'prajJApanI' bhASA kA artha-jisase artha (padArtha) kA prajJApana-prarUpaNa yA pratipAdana kiyA jAe, use 'prajJApanI bhASA' kahate haiM / ise prarUpaNIyA yA arthapratipAdinI bhI kaha sakate haiN| ___ saptasUtrokta prajJApanI bhASA kisa-kisa prakAra kI aura satya kyoM ? --(1) sU. 832 meM nirUpita gAya Adi zabda jAtivAcaka haiM, jaise-gAya kahane se gojAti kA bodha hotA hai aura jAti meM strI, puruSa aura napusaka tInoM liMgoM vAle A jAte haiN| isalie go Adi zabda triliMgI hote hue bhI isa prakAra eka liMga meM uccAraNa kI jAne vAlI bhASA padArtha kA kathana karane ke lie prayukta hone se prajJApanI hai tathA yaha yathArtha vastu kA kathana karane vAlI hone se satya hai, kyoMki zabda cAhe kisI bhI liMga kA ho, yadi vaha jAtivAcaka hai to deza, kAla aura prasaMga ke anusAra usa jAti ke antargata vaha tInoM liMgoM vAle arthoM kA bodhaka hotA hai| yaha bhASA na to parapIr3Ajanaka hai, na kisI ko dhokhA dene Adi ke uddezya se bolI jAtI hai / isa kAraNa yaha prajJApanI bhASA mRSA nahIM kahI jA sktii| (2) isI prakAra (su. 833 meM prarUpita) zAlA, mAlA prAdi strIvacana (strIvAcaka bhASA), ghaTa, paTa Adi puruSavacana (puruSavAcaka bhASA) tathA dhanaM, vanaM Adi napusakavacana (napusakavAcaka bhASA) hai, parantu ina zabdoM meM strItva, puruSatva yA napuMsakatva ke lakSaNa ghaTita nahIM hote / jaise ki kahA haijisake bar3e-bar3e stana aura keza hoM, use strI samajhanA cAhie, jisake sabhI aMgoM meM roma hoM, use puruSa kahate haiM tathA jisameM strI aura puruSa donoM ke lakSaNa ghaTita na hoM, use napusaka jAnanA vaahie| strI Adi ke uparyukta lakSaNoM ke anusAra zAlA, mAlA Adi strIliMgavAcaka, ghaTa-paTa Adi puruSaliMgavAcaka aura dhanaM vanaM Adi napuMsakaliMgavAcaka zabdoM meM, inameM se strI Adi kA koI bhI lakSaNa ghaTita nahIM hotaa| aisI sthiti meM kisI zabda ko strIliMga, kisI ko puruSaliMga aura kisI Page #641 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [53 gyArahavA~ bhASApada ] ko napuMsakaliMga kahanA kyA prajJApanI bhASA hai aura kyA yaha satya hai ? mithyA nahIM ? bhagavAn ne isakA uttara hA~ meM diyA hai| kisI bhI zabda kA prayoga kiyA jAtA hai to vaha zabda pUrvokta strI, puruSa yA napusaka ke lakSaNoM kA vAcaka nahIM hotaa| vibhinna liMgoM vAle zabdoM ke liMgoM kI vyavasthA zabdAnuzAsana yA guru kI upadezaparamparA se hotI hai / isa prakAra zAbdika vyavahAra kI apekSA se yathArtha vastu kA pratipAdana karane ke kAraNa yaha bhASA prajJApanI hai / isakA prayoga na to kisI dUSita Azaya se kiyA jAtA hai aura na hI inase kisI ko pIr3A utpanna hotI hai| ataH isa prakAra kI prajJApanI bhASA satya hai, mithyA nahIM / (3) sUtra 834 ke anusAra prazna kA Azaya yaha hai ki jisa bhASA se kisI strI yA kisI puruSa yA kisI napusaka ko AjJA dI jAe, aisI kramaza : strI-AjJApanI, puruSaprAjJApanI yA napusaka-prAjJApanI bhASA kyA prajJApanI hai aura satya hai ?kyoMki prajJApanI bhASA hI satya hotI hai, jabaki yaha to AjJApanI bhASA hai, sirpha AjJA dene meM prayukta hotI hai / jise AjJA dI jAtI hai, vaha tadanusAra kriyA karegA hI, yaha nizcita nahIM hai| kadAcit na bhI kare / jaise--koI zrAvaka kisI zrAvikA se kahe--'pratidina sAmAyika karo,' yA zrAvaka apane putra se kahe-'yathAsamaya dharma kI ArAdhanA karo,' yA zrAvaka kisI napusaka se kahe-'nau tattvoM kA cintana kiyA karo,' aisI prAjJA dene para jise AjJA dI gaI hai, vaha yadi usa AjJAnusAra kriyA na kare to aisI sthiti meM AjJA dene vAle kI bhASA kyA prajJApanI aura satya kahalAegI ? bhagavan kA uttara isa prakAra hai ki jo bhASA kisI strI, puruSa, yA napusaka ke lie AjJAtmaka hai, vaha AjJApanI bhASA prajJApanI hai, mRSA nahIM hai / tAtparya yaha hai ki AjJApanI bhASA do prakAra kI hai-paralokabAdhinI aura paralokabAdhA-anutpAdaka / inameM se jo bhASA svaparAnugrahabuddhi se, binA kisI zaThatA ke, kisI pAralaukika phala kI siddhi ke lie athavA kisI viziSTa ihalaukika kAryasiddhi ke lie vineya strI, puruSa, napusaka janoM ke prati bolI jAtI hai, vaha bhASA paralokabAdhinI nahIM hotI, yahI sAdhuvarga ke lie prajJApano bhASA hai aura satya hai; kintu isase bhinna prakAra kI jo bhASA hotI hai, vaha sva-para-saMkleza utpanna karatI hai, paralokabAdhinI hai, ataeva aprajJApanI hai aura maSA hai| (4) sU. 835 ke prazna kA prAzaya yaha hai ki yaha jo strIprajJApano-strI ke lakSaNa batalAne vAlI, pUruSaprajJApanI-puruSa ke lakSaNa batalAne vAlI tathA napuMsakaprajJApanI-napusaka ke lakSaNa batalAne vAlI bhASA hai, kyA yaha prajJApanI bhASA hai aura satya hai ? mRSA nahIM hai ? isakA tAtparya yaha hai ki 'khaTvA', 'ghaTaH' aura 'vanam' Adi kramazaH strIliMga, pulliga aura napusakaliMga ke zabda haiN| ye zabda vyavahArabala se anyatra bhI prayukta hote haiN| inameM se khaTvA (khATa) meM viziSTa stana aura keza Adi ke lakSaNa ghaTita nahIM hote, isI taraha 'ghaTaH' zabda meM puruSa ke lakSaNa ghaTita nahIM hote aura na 'vanam' meM napuMsaka ke lakSaNa ghaTita hote haiM, phira bhI ina tInoM meM se strIliMgI zabda 'khaTvA' khaTvA padArtha kA vAcaka hotA hai, pulligI zabda 'ghaTa:' ghaTa padArtha kA vAcaka hotA hai, tathA napusakaliMgI 'vanam' zabda vana padArtha kA vAcaka hotA hai / aisI sthiti meM strI Adi ke lakSaNa na hone para bhI strIlakSaNa Adi kathana karane vAlI bhASA prajJApanI evaM satya hai yA nahIM ? yaha saMzaya utpanna hotA hai| bhagavAn kA uttara yaha hai ki jo bhASA strIprajJApanI hai, puruSaprajJApanI hai yA napusakaprajJApanI hai, vaha bhASA prajJApanI hai, maSA nhiiN| isakA tAtparya yaha hai ki strI prAdi ke lakSaNa do prakAra ke hote haiMeka zAbdika vyavahAra ke anusAra, dUsare veda ke anusAra / zAbdika vyavahAra kI apekSA se kisI bhI liMga vAle zabda kA prayoga zabdAnuzAsana ke niyamAnusAra yA usa bhASA ke vyavahArAnusAra karanA prajJApanI bhASA hai aura vaha satya hai| isI prakAra veda (ramaNAbhilASA) ke anusAra pratipAdana karanA Page #642 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 54 ] [ prajJApanAsUna iSTa ho, taba strI Adi ke lakSaNAnusAra usa-usa liga ke zabda kA prayoga karanA, vAstavika artha kA nirUpaNa karanA hai, aisI bhASA prajJApanI hotI hai, maSA nahIM hotii| (5) sUtra 836 ke prazna kA Azaya yaha hai ki jo jAti (sAmAnya) ke artha meM strIvacana(strIliMga zabda) hai, jaise- sattA tathA jAti ke artha meM jo puruSavacana (pulliga zabda) hai, jaise-bhAvaH evaM jAti ke artha meM jo napusakavacana hai, jaise sAmAnyam, kyA yaha bhASA prajJApanI aura satya hai, mRSA nahIM hai ? isakA tAtparya yaha ki jAti kA artha yahA~ sAmAnya hai| sAmAnya kA na to liMga ke sAtha koI sambandha hai aura na hI saMkhyA (ekavacana, bahuvacana Adi) ke sAtha / anyatIthikoM ne to vastuoM kA liMga aura saMkhyA ke sAtha sambandha svIkAra kiyA hai| ataH yadi kevala jAti meM ekavacana aura napusakaliMga saMgata ho to usameM triliMgatA saMbhava nahIM hai, kintu jAtivAcaka zabda tInoM liMgoM meM prayukta hote haiM, jaise sattA Adi / aisI sthiti meM zaMkA hotI hai ki isa prakAra kI jAtyAtmaka triliMgI bhASA prajJApanI evaM satya hai yA nahIM ? bhagavAn kA uttara hai-jAtivAcaka jo strIvacana, puruSavacana aura napusakavacana hai, (jaise-sattA, bhAvaH aura sAmAnyam), yaha bhASA prajJApanI hai, mRSA nahIM hai, kyoMki yahA~ jAti zabda sAmAnya kA vAcaka hai| vaha anyatIrthIya-parikalpita ekAntarUpa se eka, niravayava aura niSkriya nahIM hai, kyoMki aisA mAnanA pramANabAdhita hai / vastutaH vastu kA samAna pariNamana hI sAmAnya hai aura samAnapariNAma anekadharmAtmaka hotA hai / dharma paraspara bhI aura dharmI se bhI kathaMcit abhinna hote haiM / ataeva jAti meM bhI triliMgatA sambhava hai| isa kAraNa yaha bhASA prajJApanI hai aura mRSA nahIM hai| (6) sUtra 837 meM prarUpita prazna kA Azaya isa prakAra hai ki jo bhASA jAti kI apekSA se strI-pAjJApanI (strI-prAdezadAyinI) hotI hai, jaise ki 'yaha kSatriyANI aisA kare' tathA jo bhASA jAti kI apekSA se puruSa-prAjJApanI hotI hai, jaise ki---'yaha kSatriya aisA kare', isI prakAra jo bhASA nasaka-AjJApanI (napUsaka ko Adeza dene vAlI) hai, kyA yaha bhASA prajJApanI hai ? yaha bhASA mRSA to nahIM hai? tAtparya yaha hai ki jisake dvArA kisI strI Adi ko koI prAjJA dI jAe, vaha prAjJApanIbhASA hai| kintu jise AjJA dI jAe, vaha usa AjJA ke anusAra kriyA sampAdana kare hI, yaha nizcita nahIM hai| agara na kare to vaha AjJApanIbhASA aprajJApanI tathA mRSA kahI jAe yA nahIM ? isa zaMkA kA nivAraNa karate hue bhagavAn kahate haiM hA~, gautama ! jAti kI apekSA se strI, puruSa, napusaka ko prAjJAdAyinI prAjJApanI bhASA prajJApanI hI hai aura vaha maSA nahIM hai| isakA tAtparya yaha hai ki paralokasambandhI bAdhA na pahu~cAne vAlI jo AjJApanI bhASA svaparAnugraha-buddhi se abhISTa kArya ko sampAdana karane meM samartha vinIta strI Adi vineya janoM ko AjJA dene ke lie bolI jAtI hai, jaise-~~-'he sAdhvI ! Aja zubhanakSatra hai, ataH amuka aMga kA yA zrutaskandha kA adhyayana kro|' aisI prAjJApanI bhASA prajJApanI hai, nirdoSa hai, satya hai, kintu jo bhASA AjJApano to ho, kintu pUrvokta tathya se viparIta ho, arthAt-svaparapoDAjanaka ho to vaha bhASA aprajJApanI hai aura mRSA hai| (7) sUtra 838 meM prarUpita prazna kA prAzaya yaha hai ki jo bhASA jAti kI apekSA strIprajJApanI ho, arthAt-strI ke lakSaNa (svarUpa) kA pratipAdana karane vAlI ho, jaise ki strI svabhAva se tuccha hotI hai, usameM gaurava kI bahulatA hotI hai, usakI indriyAM caMcala hotI haiM, vaha dhairya rakhane meM durbala hotI hai, tathA jo bhASA jAti kI apekSA se puruSaprajJApanI yAnI puruSa ke lakSaNa (svarUpa) kA nirUpaNa karane vAlI ho, yathA-puruSa svAbhAvika rUpa se gaMbhIra prAzayavAlA, vipatti yA par3ane para bhI kAyaratA dhAraNa na karane vAlA hotA hai tathA dhairya kA parityAga nahIM karatA ityAdi / isI prakAra jo bhASA jAti kI apekSA se napuMsaka ke svarUpa kA pratipAdana karane vAlI hotI hai, jaise~-napuMsaka svabhAva se klIba hotA hai aura vaha moharUpI Page #643 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gyArahavA~ bhASApada] [ 55 bar3avAnala ko jvAlAoM se jalatA rahatA hai, ityAdi / tAtparya yaha hai ki yadyapi strI, puruSa aura napuMsaka jAti ke guNa nahIM hote haiM jo Upara batA Ae haiM, tathApi kahIM kisI meM anyathA bhAva bhI dekhA jAtA hai / jaise--koI strI bhI gaMbhIra prAzayavAlI aura utkRSTa satvazAlinI hotI hai, isake viparIta koI puruSa bhI prakRti se tuccha, capalendriya aura jarA-sI vipatti prA par3ane para kAyaratA dhAraNa karate dekhe jAte haiM aura koI napusaka bhI kama mohavAlA aura sattvavAn hotA hai| ataeva yaha zaMkA upasthita hotI hai ki pUrvokta prakAra kI bhASA prajJApanI samajhI jAe yA mRSA samajhI jAe ? isake uttara meM bhagavAn kahate haiM ki jo strIprajJApanI yA napuMsakaprajJApanI bhASA hai, vaha prajJApanI arthAt satya bhASA hai, mRSA nhiiN| isakA tAtparya yaha hai ki jAtigata guNoM kA nirUpaNa bAhulya ko lekara kiyA jAtA hai, eka-eka vyakti kI apekSA se nhiiN| yahI kAraNa hai ki jaba kisI samagra jAti ke guNoM kA nirUpaNa karanA hotA hai to nirmala buddhi vAle prarUpaNakartA 'prAyaH' zabda kA prayoga karate haiN| ve kahate haiM-'prAyaH aisA samajhanA caahie|' jahA~ 'prAyaH' zabda kA prayoga nahIM hotA, vahA~ bhI use prasaMgavaza samajha lenA cAhie / ataH kadAcit kahIM kisI vyakti meM jAti guNa se viparIta pAI jAe to bhI bahulatA ke kAraNa koI doSa na hone se vaha bhASA prajJApanI hai. mRSA nhiiN| abodha bAlaka-bAlikA tathA UMTa Adi kI anupayukta-aparipakva dazA kI bhASA 836. aha bhaMte ! maMdakumArae vA maMdakumAriyA vA jANai buyamANe ahamese buyAmi prahamese buyAmIti ? goyamA ! No iNaThe samaThe, Na'NNastha saNiNo / [839 pra.] bhagavan ! aba prazna yaha hai ki kyA manda kumAra (abodha navajAta zizu) athavA manda kumArikA (abodha bAlikA) bolatI huI aisA jAnatI hai ki maiM bola rahI hU~ ? [836 u.] gautama ! yaha artha (bAta) samartha (zakya) nahIM hai, sivAya saMjJI (avadhijJAnI. jAtismaraNa viziSTa paTu mana vAle) ke / 840. aha bhaMte ! maMdakumArae vA maMdakumAriyA vA jANati prAhAramAhAremANe prahamese pAhAramAhAremi ahamese pAhAramAhAremi ti ? goyamA ! No iNaThe samaThe, pa'NNattha saNNiNo / [840 pra.] bhagavan ! kyA manda kumAra athavA manda kumArikA prahAra karatI huI jAnatI hai ki maiM isa AhAra ko karatI haiM ? [840 u.] gautama ! saMjJI (avadhijJAnI Adi pUrvokta) ko chor3a kara yaha artha samartha nahIM hai / 841. aha bhaMte ! maMdakumArae vA maMdakumAriyA vA jANati ayaM me ammA-piyaro 2 ? goyamA ! No iNaThe samajheM, Na'NNastha saNiNo / (ka) prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 249 se 252 taka / (kha) 'prajJApyate'rtho'nayeti prajJApanI, arthapratipAdanI, prarUpaNIyeti yAvat / ' (ma) prajJApanA. prameyabodhinI TIkA bhA. 3, pR. 247 se 260 taka / Page #644 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 56 ] [ prajJApanAsUtra __ [841 pra.] bhagavan ! kyA manda kumAra athavA manda kumArikA yaha jAnatI hai ki ye mere mAtA-pitA haiM ? [841 u.] gautama ! saMjJI (pUrvokta avadhijJAnI aAdi) ko chor3akara yaha artha samartha nahIM hai| 842. graha bhaMte ! maMdakumArae vA maMdakumAriyA vA jANati ayaM me atirAule ayaM me atirAule ti? goyamA ! No iNaThe samaThe, Na'NNasya saNiNo / [842 pra.] bhagavan ! manda kumAra athavA manda kumArikA kyA yaha jAnatI hai ki yaha mere svAmI (adhirAja) kA ghara (kula) hai ? [842 u.] gautama ! sivAya saMjJI (pUrvokta avadhijJAnAdi saMjJAyukta) ke yaha artha samartha (zakya) nahIM hai| 843. aha bhaMte ! maMdakumArae vA maMdakumAriyA vA jANati ayaM me bhaTTidArae ayaM me bhaTTidArae tti? goyamA ! No iNaThe samaThe, Na'gNastha saNiNo / [843 pra.] bhagavan ! kyA manda kumAra yA manda kumArikA yaha jAnatI hai ki yaha mere bhartA (svAmI) kA dAraka (putra) hai / [843 u.] gautama ! saMjo ko chor3akara yaha artha samartha nahIM hai| 844. aha bhaMte ! uTTe goNe khare ghoDae ae elae jANati buyamANe prahamese buyAmi ahamese buyAmi ? goyamA ! No iNaThe samaThe, Na'NNattha snninno| (844 pra. bhagavan ! isake pazcAt prazna hai ki UMTa, baila, gadhA, ghor3A, bakarA aura bher3a (inameM se pratyeka) kyA bolatA huA yaha jAnatA hai ki maiM yaha bola rahA hU~ ? maiM yaha bola rahA hU~ ? | [844 u.] gautama ! saMjJI (viziSTa jJAnavAn yA jAtismaraNajJAnI) ko chor3a kara yaha artha (anya kisI UMTa Adi ke lie) zakya nahIM hai / 845. aha bhaMte ! uTTe jAva elae jANati AhAremANe prahamese prAhAremi ahamese pAhAremi ti? goyamA ! No iNaThe samajheM, Na'NNattha saNiNo / [845 pra.] bhagavan ! (aba yaha batAe~ ki) uSTra se lekara yAvat elaka (bher3a) taka (inameM se pratyeka) AhAra karatA huyA yaha jAnatA hai ki maiM yaha AhAra karatA hU~, maiM yaha AhAra kara rahA hU~ ? [845 u.] gautama ! sivAya saMjJI ke, yaha artha samartha nahIM hai| Page #645 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gyArahavA~ bhASApada] [57 846. aha bhaMte ! uTTe goNe khare ghoDae ae elae jANati ayaM me ammA-piyaro 2 tti ? goyamA | No iNaThe samaThe, pa'NNattha snninno| [846 pra.] bhagavan ! U~Ta, baila, gadhA, ghor3A, aja aura elaka (bher3a) kyA yaha jAnatA hai ki ye mere mAtA-pitA haiN| [846 u.] gautama ! sivAya saMjJI ke yaha artha samartha nahIM hai / 847. graha bhaMte ! uTTe jAva elae jANati ayaM meM pratirAule 2 ? goyamA! jAva Na'NNattha saNiNo / [847 pra.] bhagavan ! U~Ta, baila, gadhA, ghor3a, bakarA aura bher3A (yA bher3a) kyA yaha jAnatA hai ki yaha mere svAmI kA ghara hai ? [847 u.] gautama ! saMjJI ko chor3a kara, yaha artha samartha (zakya) nahIM hai / 848. aha bhaMte ! uTTe jAva elae jANati ayaM meM bhaTTidArae 2 ? goyamA ! jAva Na'Nattha saNiNo / [848 pra. bhagavan ! U~Ta se (lekara) yAvat elaka (bher3a) taka (kA jIva) kyA yaha jAnatA hai ki yaha mere svAmI kA putra hai ? [48 u.] gautama ! sivAya saMjJI (pUrvokta viziSTa jJAnavAn) ke (anya ke lie) yaha artha (bAta) samartha (zakya) nahIM hai| vivecana -abodha bAlaka-bAlikA tathA U~Ta prAdi ke anupayukta-aparipakva dazA kI bhASA kA nirNaya--prastuta dasa sUtroM (sU. 839 se 848 taka) meM se pAMca sUtra abodha kumAra-kumArikA se sambandhita haiM aura pAMca sUtra UMTa Adi pazuoM se sambandhita haiN| niSkarSa : paMcasUtrI kA-avadhijJAnI, jAtismaraNajJAnI yA viziSTa kSayopazama vAle navajAta zizu (baccA yA baccI) ke sivAya anya koI bhI abodha zizu bolatA huA yaha nahIM jAnatA ki maiM yaha bola rahA hU~; vaha pAhAra karatA humA bhI yaha nahIM jAnatA ki maiM yaha AhAra kara rahA hU~; vaha yaha jAnane meM bhI samartha nahIM hotA ki ye mere mAtA-pitA haiM; yaha mere svAmI kA ghara hai, athavA yaha mere svAmI kA putra hai| uSTra prAdi se sambandhita paMcasUtrI kA niSkarSa-uSTrAdi ke sambandha meM bhI zAstrakAra ne pUrvokta paMcasUtrI jaisI bhASA kI punarAvRtti kI hai, isalie isa paMcasUtrI kA bhI niSkarSa yahI hai ki viziSTa jJAnavAn yA jAtismaraNajJAnI (saMjJI) ke sivAya kisI bhI U~Ta Adi ko ina yA aisI anya bAtoM kA bodha nahIM hotaa| vRttikAra ne uSTrAdi kI paMcasUtrI ke sambandha meM eka vizeSa bAta sUcita kI hai ki prastuta paMcasUtrI meM U~Ta grAdi ati zaizavAvasthA vAle hI samajhanA cAhie, paripakva vaya vAle nahIM; kyoMki paripakva avasthA vAle U~Ta Adi ko to ina bAtoM kA parijJAna honA sambhava hai|' 1. (ka) paNNavaNAsutaM (mUlapATha) bhA. 1, pR. 210-211 (kha) prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 252 Page #646 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 58 ] [prajJApanAsUna __ bhASA ke sandarbha meM hI yaha dazasUtrI : eka spaSTIkaraNa-isase pUrva sUtroM meM bhASAviSayaka nirUpaNa kiyA gayA thaa| ataH ina dasa sUtroM meM bhI parokSarUpa se bhASA se sambandhita kucha vizeSa bAtoM ko prarUpaNA kI gaI hai| isa dasasUtrI para se phalita hotA hai ki bhASA do prakAra kI hotI hai eka samyak prakAra se upayukta (upayoga vAle) saMyata kI bhASA aura dUsarI anupayukta (upayogazUnya) asaMyata jana kI bhASA / jo pUrvAparasambandha ko samajha kara evaM zrutajJAna ke dvArA arthoM kA vicAra karake bolatA hai, vaha samyak prakAra se upayukta kahalAtA hai| vaha jAnatA hai ki maiM yaha bola rahA hU~, kintu jo indriyoM ko apaTutA (avikAsa) ke kAraNa athavA vAta Adi ke viSama yA vikRta ho jAne se, caitanya kA vighAta ho jAne se vikSiptacittatA, unmAda, pAgalapana yA naze kI dazA meM pUrvAparasambandha nahIM jor3a sakatA; ataeva jaise-taise mAnasika kalpanA karake bolatA hai, vaha anupayukta kahalAtA hai| usa sthiti meM vaha yaha bhI nahIM jAnatA ki maiM kyA bola rahA hU~ ? kyA khA rahA hU~ ? kauna mere mAtA-pitA haiM ? mere svAmI kA ghara kaunasA hai ? tathA mere svAmI kA putra kaunasA hai ? . ataH aisI anupayukta dazA (manda yA vikRta caitanyAvasthA) meM vaha jo kucha bhI bolatA hai, vaha bhASA satya nahIM hai, aisA zAstrakAra kA prAzaya pratIta hotA hai| yahI bAta uSTAdi ke sara caahie|' 'manda kumAra, manda kumArikA' ko bhASA kI vyAkhyA-bAlaka Adi bhI bolate dekhe jAte haiM, parantu unakI bhASA, pUrvokta cAra bhedoM meM se kauna-sI hai ; isI zaMkA ko lekara zrIgautama svAmI ke ye prazna haiM / manda kumAra kA artha-sarala grAzaya vAlA, navajAta zizu yA abodha nanhA baccA, jisakA bodha (samajha) abhI paripakva nahIM hai, jo abhI tutalAtA huA bolatA hai, jise padArthoM kA bahuta hI kama jJAna hai| isI prakAra kI manda kumArikA bhI abodha zizu hai| isa prakAra ke abodha zizu ke sambandha meM prazna hai ki jaba vaha bhASAyogya pudgaloM ko grahaNa karake evaM unheM bhASA ke rUpa meM pariNata karake vacana rUpa meM utsarga karatA hai, taba kyA use mAlUma rahatA hai ki maiM yaha bola rahA hU~, yA maiM yaha khA rahA hai, yA ye mere mAtA-pitA haiM,athavA yaha mere svAmI kA ghara hai, yA yaha mere svAmI kA patra hai? bhagavAn kahate haiM---sivAya saMjJI ke, aisA honA zakya nahIM hai / yadyapi vaha abodha zizu bhASA aura mana kI paryApti se paryApta hai, phira bhI usakA mana abhI taka apaTu (avikasita) hai| mana kI apaTutA ke kAraNa usakA kSayopazama bhI manda hotA hai| zrutajJAnAvaraNakarma kA kSayopazama prAyaH manorUpa karaNa kI paTutA ke Azraya se utpanna hotA hai, yahI zAstrasammata evaM lokapratyakSa hai| saMjJI kI vyAkhyA-yahA~ saMjJI zabda kA artha samanaska abhipreta nahIM hai, kintu saMjJA se yukta hai / saMjJA kA artha hai- avadhijJAna, jAtismaraNajJAna yA mana kI viziSTa pttutaa| jo zizu yA jo uSTrAdi zaizavAvasthA meM hote hue bhI isa prakAra kI viziSTa saMjJA se yukta (saMjJI) hote haiM, ve to ina bAtoM ko jAnate haiN| ekavacanAdi tathA strIvacanAdi se yukta bhASA kI prajJApanitA kA nirNaya 846. graha bhaMte ! masse mahise pAse hatyI sohe vagdhe vage dIvie acche taracche parassare rAsabhe siyAle virAle suNae kolasuNae kokkatie sasae cittae cillalae je yAva'NNe tahappagArA savvA sA egavayU ? 1. prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 252-253 2. vahI, malaya. vRtti, patrAMka-252-253 Page #647 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gyArahavAM bhASApada haMtA goyamA ! maNusse jAva cillalae je yAva'NNe tahappagArA savA sA egavayU / [849 pra.] bhagavan ! manuSya, mahiSa (bhaiMsA), azva, hAthI, siMha, vyAghra, vRka (bher3iyA), dvIpika (dopar3A), RkSa (rIcha = bhAlU), tarakSa, pArAzara (gaiMDA), rAsabha (gadhA), siyAra, viDAla (bilAva), zunaka, (kuttA=zvAna), kolazunaka (zikArI kuttA), kokantikI (lomar3I), zazaka (kharagoza), cItA (citraka) aura cillalaka (vanya hisra paza), ye aura isI prakAra ke jo (jitane) bhI anya jIva haiM, kyA ve saba ekavacana haiM ? [846 u.] hA~, gautama ! manuSya se lekara cillalaka taka tathA ye aura anya jitane bhI isI prakAra ke prANI haiM, ve saba ekavacana haiN| 850 graha bhaMte ! maNussA jAva cillalagA je yAva'NNe tahappagAgA savvA sA bahuvayU ? haMtA goyamA ! maNussA jAva cillalagA savvA sA bahuvayU / [850 pra.] bhagavan ! manuSyoM (bahuta-se manuSya) se lekara bahuta cillalaka tathA ye aura isI prakAra ke jo anya prANI haiM, ve saba kyA bahuvacana haiM ? [850 u. hA~, gautama ! manuSyoM (bahuta se manuSya) se lekara bahuta cillalaka taka tathA anya isI prakAra ke prANI, ye saba bahuvacana haiM / 851. aha bhaMte ! maNussI mahisI valavA hasthiNiyA sohI bagghI vagI dIviyA acchI taracchI parassarI siyAlI virAlI suNiyA kolasuNiyA koSakatiyA sasiyA cittiyA cillaliyA jA yAva'NNA tahappagArA savvA sA isthivayU ? haMtA goyamA ! maNussI jAva cillaliyA jA yAva'NNA tahappagArA savvA sA isthivayU / [851 pra.] bhagavan ! mAnuSI (strI), mahiSI (bhaisa), vaDavA (ghor3I), hastinI (hathinI), siMhI (siMhanI), vyAghrI, vRkI (bher3inI), dvIpinI, rIchanI, tarakSI, parAzarA (gaiMDI), rAsabhI (gadhI), zRgAlI (siyAranI), billI, kuttI (kutiyA), zikArI kuttI, kokantikA (lomar3I), zazakI (kharagozanI), citrakI (cittI), cillalikA, ye aura anya isI prakAra ke (strIjAti viziSTa) jo bhI (jIva) haiM, kyA ve saba strIvacana haiM ? [851 u.] hA~, gautama ! mAnuSI se (lekara) yAvat cillalikA, ye aura anya isI prakAra ke jo bhI (jIva) haiM, ve saba strIvacana haiN| 852. aha bhaMte ! maNusse jAva cillalae je yAva'nne tahApagArA savvA sA pumavayU ? hatA goyamA ! maNusse mahise pAse hatthI sohe vagghe vage dIvie acche taracche parassare siyAle virAle suNae kolasuNae kokkatie sasae cittae cillalae je yAva'NNe tahappagArA sanvA sA pumakyU / [852 pra.] bhagavan ! manuSya se lekara yAvat cillalaka taka tathA jo anya bhI isI prakAra ke prANI (nara jIva) haiM, kyA ve saba puruSavacana (pulliga) haiM ? Page #648 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 60] [prajJApanAsUtra [852 u.] hA~, gautama ! manuSya, mahiSa (bhaisA), azva, hAthI, siMha, vyAghra, bher3iyA, dIpar3A, rIcha, tarakSa, pArAzara (geMDA), siyAra, viDAla, (bilAva), kuttA, zikArIkuttA, kokantika (lomar3A), zazaka (kharagoza), cItA aura cillalaka, tathA ye aura isI prakAra ke anya jo bhI prANI haiM, ve saba puruSavacana (pulliga) haiN| 853. aha bhaMte ! kaMsaM kaMsoyaM parimaMDalaM selaM thUbhaM jAlaM thAlaM tAraM rUvaM acchi panvaM kuMDa paumaM duddha dahiyaM NavaNIyaM pAsaNaM sayaNaM bhavarNa vimANaM chattaM cAmaraM bhigAraM aMgaNaM niraMgaNaM prAbharaNaM rayaNaM je yAva'NNe tahappagArA savvaM taM NapusagavayU ? haMtA goyamA ! kasaM jAva rayaNaM je yAva'NNe tahappagArA savvaM taM NasagavayU / [853 pra.] bhagavan ! kAMsya (kAMsA), kaMsoka (kasola), parimaNDala, zaila, stUpa, jAla, sthAla, tAra, rUpa, akSi, (netra), parva (pora), kuNDa, padma, dugdha (dUdha), dadhi (dahI), navanIta (makkhana), prAsana, zayana, bhavana, vimAna, chatra, cAmara, bhRgAra, aMgana (AMgana), niraMgana (niraMjana), AbharaNa (AbhUSaNa) aura ratna, ye aura isI prakAra ke anya jitane bhI (zabda) haiM, ve saba kyA (saMskRta-prAkRta bhASAnusAra) napuMsakavacana (napuMsakaliMga) haiM ? [853 u.] hA~, gautama ! kAMsya se lekara ratna taka (tathA) isI prakAra ke anya jitane bhI (zabda) haiM, ve saba napusakavacana haiM / 554. graha bhaMte ! puDhavIti itthIvayU prAu tti pumakyU dhaNNe tti NapusagavayU paNNavaNI NaM esA bhAsA? Na esA bhAsA mosA ? haMtA goyamA ! puDhavi tti isthivayU, prAu ti pumavayU, dhaNNe tti gapusagavayU, paNNavaNI NaM esA bhAsA, Na esA bhAsA mosA / [854 pra.] bhagavan ! pRthvI yaha (zabda) strIvacana (strIliMga) hai, Au (pAnI) yaha (zabda) puruSavacana (pulliga) hai aura dhAnya, yaha (zabda) napusakavacana (napuMsakaliMga) hai, kyA yaha bhASA prajJApano hai ? kyA yaha bhASA mRSA nahIM hai ? [854 u.] hA~ gautama ! pRthvI, yaha (zabda) strIvacana hai, ap (pAnI) yaha (prAkRta meM) puruSavacana hai aura dhAnya, yaha (zabda) napusakavacana hai / yaha bhASA prajJApanI hai, yaha bhASA mRSA nahIM hai| 855. aha bhaMte ! puDhavIti itthIprANamaNI prAu tti pumANamaNI dhaNNe tti napuMsagANamaNI paNNavaNI NaM esA bhAsA? Na esA bhAsA mosA ? haMtA goyamA ! puDhavIti isthiprANamaNI, pAu ti pumaprANamaNI, dhaNNe tti NasagANamaNI, paNNavaNI NaM esA bhAsA, Na esA bhAsA mosaa| [855 pra.] bhagavan ! pRthvI, yaha (bhASA) strI-prAjJApanI hai, apa, yaha (bhASA) puruSaAjJApanI hai aura dhAnya, yaha (bhASA) napusaka-prAjJApanI hai, kyA yaha bhASA prajJApanI hai ? kyA yaha bhASA mRSA nahIM hai ? Page #649 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gyArahavA~ bhASApada [855 u.] hA~, gautama ! pRthvI, yaha (jo) strI-AjJApanI (bhASA) hai, apa, yaha (jA) puruSa-pAjJApanI (bhASA) hai aura dhAnya, yaha (jo) napuMsaka-AjJApanI (bhASA) hai, yaha bhASA prajJApanI hai, yaha bhASA mRSA nahIM hai| 856. aha bhaMte ! puDhavIti isthipaNNavaNo prAu tti pumapaNNavaNo dhaNe ti gapusagapaNNavaNI pArAhaNI NaM esA bhAsA ? Na esA bhAsA mosA ?' haMtA goyamA ! puDhavoti isthipaNNavaNI prAu ti pumapaNNavaNI ghaNNe tti japusagapaNNavaNI pArAhaNI NaM esA bhAsA, Na esA bhAsA mosA / [856 pra.] bhagavan ! pRthvI, yaha (jo) strI-prajJApanI (bhASA) hai, ap, yaha (jo) puruSaprajJApanI (bhASA) hai, aura dhAnya, yaha (jo) napusaka-prajJApanI (bhASA) hai, kyA yaha bhASA ArAdhanI hai ? kyA yaha bhASA mRSA nahIM hai ? [856 u.] hA~, gautama ! pRthvI, yaha (jo) strI-prajJApanI (bhASA) hai, apa, yaha (jo) puruSaprajJApanI (bhASA) hai aura dhAnya, yaha (jo) napuMsaka-prajJApanI (bhASA) hai, yaha bhASA ArAdhanI hai| yaha bhASA mRSA nahIM hai| 857. icce bhaMte ! isthivayaNaM vA pumavayaNaM vA gapusagavayaNaM vA vayamANe paNNavaNI NaM esA bhAsA ? | esA bhAsA mosA ? haMtA goyamA ! isthivayaNaM vA pumavayaNaM vA pasagavayaNaM vA vayamANe paNNavaNI NaM esA bhAsA, Na esA bhAsA mosA / [857 pra.] bhagavan ! isI prakAra strIvacana yA puruSavacana athavA napusakavacana bolate hue (vyakti kI) kyA yaha bhASA prajJApanI hai ? kyA yaha bhASA mRSA nahIM hai ? [857 u.] hA~, gautama ! strIvacana, puruSavacana, athavA napusakavacana bolate hue (vyakti kI) yaha bhASA prajJApanI hai, yaha bhASA mRSA nahIM hai / vivecana-ekavacanAdi tathA strIvacanAdi viziSTa bhASA kI prajApanitA kA nirNaya-- prastuta nau sUtroM (sU. 849 se 857 taka) meM prajJApanI bhASA ke viSaya meM vacana, liMga, AjJApana, prajJApana Adi kI apekSA se nirNayAtmaka vicAra prastuta kiyA gayA hai| prastuta nau sUtrokta praznottaroM kI vyAkhyA-(1) sU. 849 meM prarUpita prazna kA Azaya yaha hai ki manuSya se cillalaka taka ke tathA isI prakAra ke anya zabda ekatvavAcaka hone se kyA ekavacana haiM ? arthAt---isa prakAra kI bhASA kyA ekatvapratipAdikA bhASA hai ? tAtparya yaha hai ki-vastu dharmamisamudAyAtmaka hotI hai, aura pratyeka vastu meM ananta dharma pAe jAte haiM / 'manuSya' kahane se dharma: dhamisamudAyAtmaka sakala (akhaNDa), paripUrNa vastu kI pratIti hotI hai, aisA hI vyavahAra bhI dekhA jAtA hai| kintu eka padArtha ke lie ekavacana kA aura bahuta-se padArthoM ke lie bahuvacana kA prayoga hotA hai| isa dRSTi se yahA~ 'manuSya', isa prakAra kA ekavacana kA prayoga kiyA gayA hai, jabaki 1. granthAgrama 4000 / Page #650 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [prajJApanAsUtra ekatvaviziSTa manuSya se manuSyagata aneka dharmoM kA bodha hotA hai| loka meM to ekavacana ke dvArA vyavahAra hotA hai| aisI sthiti meM kyA manuSya Adi ke lie ekatvapratipAdikA bhASA ke rUpa meM ekavacanAnta prayoga samIcIna hai ? bhagavAn kA uttara hai-manuSya se lekara cillalaka taka tathA isI prakAra ke anya jitane bhI zabda haiM, vaha saba ekatvavAcaka bhASA hai| tAtparya yaha hai ki zabdoM kI pravRtti vivakSA ke adhIna hai aura vivakSA vaktA ke vibhinna prayojanoM ke anusAra kabhI aura kahIM eka prakAra kI hotI hai, to kabhI aura kahIM usase bhinna prakAra ko, ata: vivakSA aniyata hotI hai| udAharaNArtha-kisI eka hI vyakti ko usakA putra pitA ke rUpa meM vivakSita karatA hai, taba vaha vyakti pitA kahalAtA hai tathA vahIM putra use apane adhyApaka ke rUpa meM vivakSita karatA hai, taba vahI vyakti 'upAdhyAya' kahalAne lagatA hai / isI prakAra yahA~ bhI jaba dharmoM ko gauNa karake dharmI kI pradhAnarUpa se vivakSA kI jAtI hai taba dharmI eka hone se ekavacana kA hI prayoga hotA hai| usa samaya samasta dharma, dharmI ke antargata ho jAte haiN| isa kAraNa sampUrNa vastu kI pratIti ho jAtI hai| kintu jaba dharmI (manuSya) kI gauNarUpa meM vivakSA kI jAtI hai aura dharmoM kI pradhAnarUpa se vivakSA kI jAtI hai, taba dharma bahuta hone ke kAraNa dharmI eka hone para bhI bahuvacana kA prayoga hotA hai| niSkarSa yaha hai ki jaba dharmI se dharmoM ko abhinna mAna kara ekatva kI vivakSA kI jAtI hai taba ekavacana kA prayoga hotA hai aura jaba dharmI ko gauNa karake aneka dharmoM kI pradhAnatA se vivakSA kI jAtI hai taba bahuvacana kA prayoga hotA hai| yahA~ bhI anantadharmAtmaka vastu manuSya Adi bhI dharmI ke eka hone se ekavacana dvArA pratipAdita kI jA sakatI hai| isalie yaha bhASA ekatvapratipAdikA hai / (2) sUtra 850 meM prarUpita prazna kA Azaya yaha hai ki manuSyA:' se 'cillalakA:' taka tathA isI prakAra ke anya bahuvacanAnta jo zabda haiM, vaha saba kyA bahutvapratipAdaka vANI hai ? isakA tAtparya yaha hai ki manuSya Adi pUrvokta zabda jAtivAcaka haiM aura jAti kA artha hai--sAmAnya / sAmAnya ke lie kahA jAtA hai ki vaha eka hotA hai tathA nitya, niravayava, akriya aura sarvavyApI hotA hai| aisI sthiti meM ye jAtivAcaka zabda bahuvacanAnta kaise ho sakate haiM ? jabaki ina zabdoM kA prayoga bahuvacana meM dekhA gayA hai / yahI isa pRcchA kA kAraNa hai| bhagavAn ke uttara kA Azaya yaha hai ki manuSyA:' se lekara 'cillalakAH' taka jo bahuvacanAnta zabda haiM, vaha saba bahutvapratipAdikA vANI hai| isakA kAraNa yaha hai ki yadyapi pUrvokta 'manuSyA:' Adi zabda jAtivAcaka haiM, tathApi jAti sadRza pariNAmarUpa hotI hai aura sadRza pariNAma visadRzapariNAma kA avinAbhAvI hotA hai; arthAt sAmAnyapariNAma aura asamAnapariNAma yA sadRzatA aura visadRzatA sAtha-sAtha hI rahate haiM aura donoM meM kathaMcit abheda bhI hai| ataH jaba asamAnapariNAma se yukta samAnapariNAma kI pradhAnatA se vivakSA kI jAtI hai aura asamAnapariNAma pratyeka vyakti (vizeSa) meM bhinna-bhinna hotA hai; ataeva jaba usakA kathana kiyA jAtA hai, taba bahuvacana-prayoga saMgata hI hai, jaise-'ghaTAH' ityAdi bahuvacana ke samAna / jaba kevala eka hI samAnapariNAma kI pradhAnatA se vivakSA kI jAtI hai, aura asamAnapariNAma ko gauNa kara diyA jAtA hai, taba sarvatra samAnapariNAma eka hI hotA hai, ataeva usake pratipAdana karane meM ekavacana kA prayoga bhI saMgata hai| jaise-'sarva ghaTa pRthubudhnodarAkAra (moTA aura gola peTa ke AkAra kA) hotA hai|' yahA~ 'manuSyA:' ityAdi zabdaprayogoM meM asamAnapariNAma se yukta samAnapariNAma kI hI pradhAnatA se vivakSA kI gaI hai aura asamAnapariNAma aneka hotA hai| isa Page #651 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gyArahavA~ bhASApada ] kAraNa yahA~ bahuvacana kA prayoga ucita hai| (3) sUtra 851 meM prarUpita prazna kA Azaya yaha hai ki 'mAnuSI se lekara 'cillalikA' taka tathA isI prakAra ke anya 'yA' evaM 'I' anta vAle jitane bhI zabda haiM, kyA ve saba strIvacana haiM ? arthAt-yaha saba kyA strItva kI pratipAdikA bhASA hai ? isa pRcchA kA tAtparya yaha hai ki yahAM sarva vastu triliMgI hai| jaise-yaha '(ayaM) mRtrUpaH' (miTTI ke rUpa meM pariNata) hai, yahA~ pulliga hai, '(iyaM) mRtpariNati ghaTAkArA pariNati hai' yahA~ strIliMga hai, aura '(idaM) vastu' hai, yahA~ napusakaliMga hai| isa prakAra yahA~ eka hI vAcya ko tInoM liMgoM ke pratipAdaka bacanoM dvArA pratipAdita kiyA gayA hai| aisI sthiti meM kevala eka strIliMga mAtra kA pratipAdaka zabda tInoM liMgoM ke dvArA pratipAdya vastu kA yathArtharUpa meM vAcaka kaise ho sakatA hai ? 'narasiMha' zabda meM kevala 'nara' zabda yA kevala 'siMha' zabda donoM-nara evaM siMha-kA vAcaka nahIM ho sakatA, kintu lokavyavahAra meM strIliMgI zabda apane-apane vAcya ke vAcaka dekhe jAte haiM / ataH prazna hotA hai ki kyA isa prakAra ke sabhI vacana strItva ke pratipAdaka hote haiM ? bhagavAn kA uttara 'hA~' meM hai / mAnuSI se lekara cillalikA taka tathA isI prakAra ke anya 'A' 'I' anta vAle zabda strIvacana haiM, arthAta-strIliMga-viziSTa artha ke pratipAdaka haiN| isakA bhAvArtha isa prakAra hai-~-yadyapi vastU aneka dharmAtmaka hotI hai, tathApi zabdazAstra kA nyAya yaha hai ki jisa dharma se viziSTa vastu kA pratipAdana karanA iSTa hotA hai, use mukhya karake usI dharma se viziSTa dharmI kA pratipAdana kiyA jAtA hai, usake sivAya zeSa jo bhI dharma hote haiM, unheM gauNa karake avivakSita kara diyA jAtA hai| jaise--kisI puruSa meM puruSatva bhI hai, zAstrajJatA bhI hai, dAtRtva, bhoktRtva, janatva tathA adhyApakatva bhI hai, phira bhI jaba usakA putra use AtA dekhatA hai to kahatA hai-pitAjI pA rahe haiM ; usakA ziSya kahatA hai--upAdhyAya pA rahe haiN| vaise hI yahA~ bhI mAnuSI Adi sabhI zabda yadyapi triliMgAtmaka haiM, tathApi yoni, madutA, asthiratA, capalatA Adi (strItva) ko pradhAnatA se vivakSA karake, usase viziSTa dharmoM ko pradhAna karake jaba (mAnuSI Adi) dharmI kA pratipAdana kiyA jAtA hai, taba mAnuSI Adi bhASA strIvAkarthAt--strItva-pratipAdikA bhASA kahalAtI hai| (4-5) sUtra 852 evaM 853 meM prarUpita praznoM ke kAraNa bhI pUrvavat samajhanA cAhie ki-(4) manuSya se lekara cillalaka taka zabda tathA isI prakAra ke anya zabda kyA puruSavAk haiM-arthAt kyA yaha saba pulligapratipAdaka bhASA hai? tathA (5) kAMsya se lekara ratna taka ke zabda tathA isI prakAra ke anya zabda kyA napusakavacana haiM, arthAt-kyA yaha saba napuMsakaliMga pratipAdaka bhASA hai ? inake uttara kA bhI Azaya pUrvavat hI samajhanA caahie| niSkarSa yaha hai ki yadyapi manuSya Adi zabda tathA kAMsyAdi zabda triligAtmaka haiM, phira bhI pradhAnarUpa se prastva dharma athavA naMpusakatva dharma kI vivakSA ke kAraNa inheM kramaza: pulliga (puruSavacana) tathA napusakaliMga (napusakavacana) kahA jAtA hai / (6) sUtra 854 ke praznottara kA niSkarSa yaha hai ki pRthvI' yaha strIvAka (strIliMga viziSTa artha kI pratipAdikA bhASA) hai, 'ap' zabda puvAk (pulligaviziSTa artha kI pratipAdikA bhASA) hai tathA 'dhAnya' zabda napusakavAk (napuMsakaliMgaviziSTa artha kI pratipAdikA bhASA) hai, yaha bhASA prajJApanI arthAt satya hai, mRSA nahIM hai, kyoMki yaha satya artha kA pratipAdana karatI hai / yahA~ yaha dhyAna rakhanA cAhie ki 'AU' (ap = jala) zabda prAkRta bhASA ke vyAkaraNAnusAra pulliga hai, saMskRta bhASA ke anusAra to vaha strIliMga hI hai| (7) sU. 855 meM prarUpita prazna kA prAzaya hai ki 'pRthvIM kuru, pRthvImAnaya' (pRthvI ko banAo, pRthvI lAmo), isa prakAra jo strI (strIliMga kI) AjJApanI bhApA hai| prApaH Anaya (pAnI lAmo), isa prakAra jo puruSa (pulliga ko) prAjJApanI bhASA hai tathA dhAnyaM Anaya (dhAnya lAmo) isa prakAra kI jo napusaka (napuMsakaliMga kI) Page #652 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 64] [ prajJApanAsUna prAjJApanI bhASA hai, kyA yaha bhASA prajJApanI hai ? mRSA nahIM hai ? bhagavAn ne isakA svIkRtisUcaka uttara diyA hai, jisakA Azaya yaha hai ki pUrvokta tInoM sthAnoM para kramaza: strIliMga, pulliga aura napuMsakaliMga kI hI vivakSA hone se, anya dharmoM ko gauNa karake, unhIM se viziSTa pRthvI, ap evaM dhAnyarUpa dharmoM kA yaha bhASA pratipAdana karatI hai| (8) sU. 856 meM prarUpita prazna kA prAzaya yaha hai ki 'pRthvI' isa prakAra kI strIprajJApanI (strItvasvarUpa kI prarUpaNI), 'pApa' isa prakAra kI puruSaprajJApanI (pustvasvarUpa-prarUpaNI) tathA 'dhAnyaM isa prakAra kI napusaka-prajJApanI (napusakatvarUpaprarUpaNI) bhASA kyA ArAdhanI (mUktimArga kI avirodhinI) bhASA hai ? yaha bhASA maSA to nahIM hai ? arthAta-isa prakAra kahane vAle sAdhaka ko mithyAbhASaNa kA prasaMga to nahIM hotA? bhagavAn ne isake uttara meM kahA ki yaha bhASA ArAdhanI (mokSamArga ke ArAdhana ke yogya) bhASA hai, yaha mRSA nahIM hai; kyoMki yaha bhASA zAbdika vyavahAra kI apekSA se yathArtha vastusvarUpa kA pratipAdana karane vAlI hai| (6) sU. 857 meM prarUpita prazna samuccayarUpa se atidezAtmaka hai / usakA Azaya yaha hai ki pUrvokta prakAra se anya bhI strIliMgapratipAdaka ko strIvacana, pulligapratipAdaka ko puruSavacana tathA napusakaliMgapratipAdaka ko napuMsakavacana ke rUpa meM kahe jAne para kyA vaktA kI vaha bhASA prajJApanI (satya) hai, mRSA nahIM hai ? bhagavAn isakA uttara bhI svIkRtisUcaka dete haiN| jisakA Azaya hai ki yaha prajJApanI hai, zAbdika (zabdAnuzAsana ke) vyavahAra ke anusAra isameM koI doSa nahIM hai| doSa to tabhI hotA hai, jaba vastusvarUpa kucha aura ho aura kathana anya rUpa meM kiyA jAye / jisa vastu kA jaisA vastusvarUpa hai, use vaisA hI kahA jAe to usameM kyA doSa hai ?' vividha dRSTiyoM se bhASA kA sarvAMgINa svarUpa 858. bhAsA NaM bhaMte ! kimAdIyA kipahavA kisaMThiyA kipajjavasiyA ? goyamA ! bhAsA NaM jovAdIyA sarIrapahavA vajjasaMThiyA logaMtapajjavasiyA pnnnnttaa| [858 pra.] bhagavan ! bhASA kI Adi (mUla kAraNa) kyA hai ? (kahA~ se hai ?) (bhASA kA) prabhava (utpatti)-sthAna kyA hai ? (bhASA) kA AkAra kaisA hai ? bhASA kA paryavasAna (anta) kahA~ hotA hai ? [858 u.] gautama ! bhASA kI prAdi (mUla kAraNa) jIva hai / (usakA) prabhava (utpAdasthAna) zarIra hai / (bhASA) vajra ke AkAra kI hai / loka ke anta meM usakA paryavasAna (anta) hotA hai, aisA kahA gayA hai| 856. bhAsA karo ya pahavati ? katihiM ca samarahiM bhAsatI bhAsaM? / bhAsA katipyagArA ? kati vA bhAsA praNumayAmo? ||162 // sarIrappahavA bhAsA, dohi ya samaehi bhAsatI bhAsaM / bhAsA cauppagArA, doNNi ya bhAsA aNumayAno // 163 / / [859-praznAtmaka gAthArtha | bhASA kahA~ se udbhUta hotI hai ? bhASA kitane samayoM meM bolI jAtI hai ? bhASA kitane prakAra kI hai ? aura kitanI bhASAe~ anumata haiM ? || 162 / / 1. (ka) prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 245-255 (kha) prajJApanA. prameyabodhinI TIkA, bhAga 3, pR. 280 se 293 taka Page #653 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gyArahavA~ bhASApada] [859-uttarAtmaka gAthArtha] bhASA kA udbhava (utpatti) zarIra se hotA hai / bhASA do samayoM meM bolI jAtI hai / bhASA cAra prakAra kI hai, unameM se do bhASAe~ (bhagavAn dvArA bolane ke lie) anumata haiM / / 193 / / vivecana-vividha dRSTiyoM se bhASA kA sarvAMgINa svarUpa-prastuta do sUtroM meM bhASA ke Adi kAraNa, utpattisthAna, prAkAra, anta, bolane ke samaya, prakAra, anumatiyogya prakAra Adi kA nirUpaNa kiyA gayA hai| __ bhASA kA maulika kAraNa-bhASA ke upAdAna kAraNa ke atirikta usakA (Adi) mula kAraNa kyA hai ? yaha prathama prazna hai| uttara yaha hai ki avabodhavoja bhASA kA mUlakAraNa jIva hai, kyoMki jIva ke tathAvidha uccAraNAdi prayatna ke binA avabodhabIja bhASA kI utpatti honA sambhava nahIM hai| AcArya bhadrabAhusvAmI ne kahA hai- audArika, vaikriya aura AhAraka, ina tInoM zarIroM meM jIva se sambaddha -(prAtma) pradeza hote haiM, jinase jIva bhASA dravyoM ko grahaNa karatA hai| tatpazcAta grahaNakartA (vaha bhASaka jIva) usa bhASA ko bolatA hai arthAt gRhIta bhASAdravyoM kA tyAga karatA hai| bhASA kA prabhava-utpatti kahA~ se ?--isa prazna ke uttara meM kahA gayA hai ki bhASA zarIraprabhavA hai arthAt audArika, vaikriya aura AhAraka zarIra se bhASA kI utpatti hotI hai, kyoMki ina tInoM meM se kisI eka zarIra ke sAmarthya se bhASAdravya kA nirgama hotA hai / bhASA kA saMsthAna-prAkAra-bhASA vajasaMsthitA batAI gaI hai, jisakA tAtparya yaha ki bhASA kA AkAra vajrasadRza hotA hai; kyoMki jIva ke viziSTa prayatna dvArA niHsRSTa (nikale hue) bhASA ke dravya sampUrNa loka meM vyApta ho jAte haiM aura loka vajra ke prAkAra kA hai / ataeva bhASA bhI vajrAkRti kahI gaI hai| bhASA kA paryavasAna kahA~ ?--bhASA kA anta lokAnta (loka ke sire) meM hotA hai| arthAt jahA~ loka kA anta hai vahIM bhASA kA anta hai; kyoMki lokAnta se Age gatisahAyaka dharmAstikAya kA abhAva hone se bhASAdravyoM kA gamana asambhava hai; aisA maiMne evaM zeSa tIrthakaroM ne prarUpita kiyA hai| bhASA kA udbhava kisa yoga se ? -yahAM prathama gAthA meM prazna kiyA gayA hai ki bhASA kA udabhava (utpatti) kisa yoga se hotI hai ? kAyayoga se, vacanayoga se yA manoyoga se ? uttara meMpUrvavat sarIrappahavA (zarIraprabhavA)' kahA gayA hai, kintu vRttikAra isakA artha karate haiM--kAyayogaprabhavA; kyoMki prathama kAyayoga se bhASA ke yogya pudgaloM ko grahaNa karake, unheM bhASArUpa meM pariNata karake phira vacanayoga se unheM nikAlatA-uccAraNa karatA hai / isa kAraNa bhASA ko 'kAyayogaprabhavA' kahanA ucita hai / AcArya bhadrabAhusvAmI kahate haiM-jIva kAyikayoga se (bhASA yogya pudgaloM ko) grahaNa karatA hai tathA vAcikayoga se (unheM) nikAlatA hai / 2 1. 'tivihaMmi sarIraMmi, jovapaesA havaMti jIvassa / jehi u geNhai gahaNaM, to mAsai bhAsao bhAsaM // ' -prajJApanA ma. vRtti, pa. 256 meM uddhata 2. 'giNhai ya kAieNaM, nisarai taha vAieNa jogeNaM / ' --prajJApanA ma. va. patrAMka 257 meM uddhata Page #654 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 66 [prajJApanAsUtra bhASA kA mASaNakAla-jIva do samayoM meM bhASA bolatA hai, kyoMki vaha eka samaya meM bhASA yogya pudgaloM ko grahaNa karatA hai aura dUsare samaya meM unheM bhASArUpa meM pariNata karake chor3atA (nikAlatA) hai| bhASA ke prakAra-isase pUrva bhASA ke cAra prakAra svarUpasahita batAe jA cuke haiM-satyA, mRSA (asatyA), satyAmRSA (mizra) aura asatyAmRSA (vyavahAra) bhASA / / anumata bhASAe~-bhagavAna dvArA do prakAra kI bhASA bolane kI anumati sAdhuvarga ko do gaI hai--satyAbhASA aura asatyAmRSA (vyavahAra) bhASA / isakA phalitArtha yaha huA ki bhagavAn ne mizra (satyAmRSA) bhASA aura mRSA (asatya) bhASA bolane kI anujJA nahIM dI hai, kyoMki ye donoM bhASAe~ yathArtha vastusvarUpa kA pratipAdana nahIM karatIM, ataeva ye mokSa kI virodhinI haiN|' paryAptikA-aparyAptikA bhASA aura inake bheda-prabhedoM ko prarUpaNA 860. kativihA NaM bhaMte ! bhAsA paNNattA ? goyamA! duvihA mAsA paNNattA / taM jahA-pajjattiyA ya apajjattiyA ya / [860 pra.) bhagavan ! bhASA kitane prakAra kI kahI gaI hai ? [860 u.] gautama ! bhASA do prakAra kI kahI gaI hai| vaha isa prakAra-paryAptikA aura apryaaptikaa| 861. pajjattiyA NaM bhaMte ! bhAsA kativihA paNattA? goyamA ! duvihA paNNattA / taM jahA-saccA ya mosA ya / [861 pra.] bhagavan ! paryAptikA bhASA kitane prakAra kI kahI gaI hai ? 861 u.] gautama ! paryAptikA bhASA do prakAra kI kahI gaI hai / vaha isa prakAra-satyA aura mRssaa| 862. saccA NaM bhaMte ! bhAsA pajjattiyA kativihA paNNatA? goyamA ! dasavihA paNNattA / taM jahA-jaNavayasaccA 1 sammatasaccA 2 ThavaNAsaccA 3 NAmasaccA 4 rUbasaccA 5 paDuccasaccA 6 vavahArasaccA 7 bhAvasaccA 8 jogasaccA 6 ovammasaccA 10 // jaNavaya 1 sammata 2 ThavaNA 3 NAme 4 rUve 5 paDaccasacce 6 ya / vavahAra 7 bhAva 8 joge 9 dasame provammasacce 10 ya // 14 // [862 pra.] bhagavan ! satyA-paryAptikA bhASA kitane prakAra kI kahI gaI hai ? [862 u.] gautama ! dasa prakAra kI kahI gaI hai / vaha isa prakAra-(1) janapadasatyA, 1. prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 256, 257 Page #655 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gyArahavA~ bhASApada] (2) sammatasatyA, (3) sthApanAsatyA, (4) nAmasatyA, (5) rUpasatyA, (6) pratItyasatyA (7) vyavahArasatyA, (8) bhAvasatyA, (9) yogasatyA aura (10) praupmystyaa| [saMgrahaNIgAthArtha-] (dasa prakAra ke satya)-(1) janapadasatya, (2) sammatasatya, (3) sthApanAsatya, (4) nAmasatya, (5) rUpasatya, (6) pratItyasatya, (7) vyavahArasatya, (8) bhAvasatya, (9) yogasatya aura (10) dasavA~ praupamyasatya / / / 194 // 863. mosA NaM bhaMte ! bhAsA pajjattiyA katibihA paNNatA? goyamA ! dasavihA paNNattA / taM jahA-kohaNissiyA 1 mANaNissiyA 2 mAyANissiyA 3 lomaNissiyA 4 pejjaNissiyA 5 dosaNissiyA 6 hAsaNissiyA 7 bhayaNissiyA 8 akkhAiyANissiyA / uvaghANissiyA 10 / kohe 1 mANe 2 mAyA 3 lobhe 4 pejje 5 taheva dose 6 ya / hAsa 7 bhae 8 akkhAiya 6 uvadhAiyaNissiyA 10 dasamA // 16 // [863 pra.] bhagavan ! mRSA-paryAptikA bhASA kitane prakAra kI kahI gaI hai ? [863 u.] gautama ! (vaha) dasa prakAra kI kahI gaI hai| vaha isa prakAra hai-(1) krodhaniHsRtA, (2) mAnaniHsRtA, (3) mAyAniHsRtA, (4) lobhaniHsRtA, (5) preyaniHsRtA (rAganiHsRtA), (6) dvaSaniHsRtA, (7) hAsyaniHsRtA, (8) bhayaniHsRtA, (9) prAkhyAyikAni:sRtA aura (10) updhaatniHsRtaa| [saMgrahaNIgAthArtha-] krodhaniHsRta, mAnaniHsRta, mAyAniHsRta, lobhaniHsRta, preya (rAga)niHsRta, tathA dveSaniHsRta, hAsyaniHsRta, bhayaniHsRta, AkhyAyikAniHsRta aura dasavA~ upaghAtaniHsRta asatya / / / 195 // 864. apajjattiyA NaM bhaMte ! bhAsA kativihA paNattA? goyamA! duvihA paNNattA / taM jahA-saccAmosA ya asaccAmosA ya / [864 pra.] bhagavan ! aparyAptikA bhASA kitane prakAra kI kahI gaI hai ? [864 u.] gautama ! (vaha) do prakAra kI kahI gaI hai / vaha isa prakAra-satyA-mRSA aura astyaamRssaa| 865. saccAmosA NaM bhaMte ! bhAsA apajjattiyA kativihA paNNatA? goyamA ! davihA paNNattA / taM jahA--uppaNNamissiyA 1 vigayamissiyA 2 uppaNNavigayamissiyA 3 jIvamissiyA 4 ajIvamissiyA 5 jIvAjIvamissiyA 6 praNatamissiyA 7 parittamissiyA 8 praddhAmissiyA 6 praddhaddhAmissiyA 10 / [865 pra.] bhagavan ! satyAmRSA-aparyAptikA bhASA kitane prakAra kI kahI gaI hai ? ___ [865 u.] gautama ! (vaha) dasa prakAra ko kahI gaI hai| vaha isa prakAra hai-(1) utpannamizritA, (2) vigatamizritA, (3) utpanna-vigatamizritA, (4) jIvamizritA, (5) ajIvamizritA, Page #656 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [prajJApanAsUtra (6) jIvAjIvamizritA, (7) ananta-mizritA, (8) paritta (pratyeka)-mizritA, (6) addhAmizritA aura (10) addhaaddhaamishritaa| 866. asaccAmosA NaM bhaMte ! bhAsA apajjatiyA kativihA paNNatA ? goyamA ! duvAlasavihA paNNattA / taM jahA-- prAmaNi 1 yA''NamaNI 2 jANi 3 taha pucchaNo 4 ya paNNavaNo 5 / paccakvANI bhAsA 6 bhAsA icchANulomA 7 ya / / 166 // aNabhiggahiyA bhAsA 8 bhAsA ya abhiggahammi boddhadhvA / saMsayakaraNI bhAsA 10 boyaDA 11 avvoyaDA 12 ceva // 17 // [866 pra.] bhagavan ! asatyAmRSA-aparyAptikA bhASA kitane prakAra kI kahI gaI hai ? [866 u.] gautama ! (vaha) bAraha prakAra kI kahI gaI hai / vaha isa prakAra - gAthArtha--] (1) AmaMtraNI, (2) prAjJApanI, (3) yAcanI, (4) pRcchanI, (5) prajJApanI, (6) pratyAkhyAnI bhASA, (7) icchAnulomA bhASA, (8) anabhigRhItA bhASA, (9) abhigRhItA bhASA, (10) saMzayakaraNI bhASA, (11) vyAkRtA aura (12) avyAkRtA bhASA // 196-197 / / vivecana-paryAptikA-aparyAptikA bhASA aura inake bheda-prabhedoM kI prarUpaNA-prastuta sAta sUtroM (sU. 860 se 866 taka) meM bhASA ke mUla do bheda-paryAptaka, aparyAptaka ke bheda-prabhedoM kA nirUpaNa kiyA gayA hai| paryAptikA-aparyAptikA kI vyAkhyA-paryAptikA-vaha bhASA hai, jo pratiniyata rUpa meM samajhI jA sake / paryAptikA bhASA satyA aura maSA, ye do hI hotI haiM, kyoMki ye do bhASAe~ hI pratiniyatarUpa se avadhArita kI jA sakatI haiN| aparyAptikA bhASA vaha hai, jo mizritapratirUpa athavA mizrita pratiSedha rUpa hone ke kAraNa pratiniyatarUpa meM avadhArita na kI jA ske| arthAtaThIka taraha se nizcita na kI jA sakane ke kAraNa jise satya yA asatya donoM meM se kisI eka koTi meM rakhA na jA sake ! aparyAptikA bhASAe~ do haiM satyAmRSA aura asatyAmRSA / ye donoM hI pratiniyatarUpa meM avadhArita nahIM kI jA sktii| dazavidha satyaparyAptikA bhASA kI vyAkhyA-(1) janapadasatyA--vibhinna janapadoM (prAntoM yA pradezoM) meM jisa zabda kA jo artha iSTa hai, usa iSTa artha kA bodha karAne vAlI hone ke kAraNa vyavahAra kA hetu hone se jo satya mAnI jAtI hai| jaise koMkaNa Adi pradezoM meM paya ko 'piccam' kahate haiM / sammatasatyA--jo samastaloka meM sammata hone ke kAraNa satyarUpa meM prasiddha hai| jaisezaivAla, kumuda (candravikAsI kamala) aura kamala (sUryavikAsI kamala) ye saba paMkaja haiM--kIcar3a meM hI utpanna hote haiM, kintu 'paMkaja' zabda se janasAdhAraNa 'kamala' artha hI samajhate haiN| zaivAla Adi ko koI paMkaja nahIM kahatA / ataeva kamala ko 'paMkaja' kahanA sammatasatya bhASA hai| (3)sthApanAsatyA prakAra ke) aMkAdi ke vinyAsa tathA madrA Adi ke Upara racanA (chApa) dekhakara jisa bhASA kA prayoga kiyA jAtA hai, vaha sthApanAsatya bhASA hai| jaise '1' aMka ke Age do bindu dekhakara kahanA-yaha sau (100) hai, tIna bindu dekhakara kahanA-yaha eka hajAra (1000) hai / Page #657 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gyArahavAM bhASApada] athavA miTTI, cAMdI, sonA Adi para amuka mudrA (muharachApa) aMkita dekhakara mASa, kArSApaNa, muhara (ginnI), rupayA Adi kahanA / (4) nAmasatyA--kevala nAma ke kAraNa hI jo bhASA satya mAnI jAtI hai, vaha nAmasatyA kahalAtI hai| jaise-koI vyakti apane kula kI vRddhi nahIM karatA, phira bhI usakA nAma 'kulavarddhana' kahA jAtA hai / (5) rUpasatyA-jo bhASA kevala amuka rUpa (vezabhUSA prAdi) se hI satya hai / jaise-kisI vyakti ne dambhapUrvaka sAdhu kA rUpa (svAMga) banA liyA ho, use, 'sAdhu' kahanA rUpasatyA bhASA hai| (6) pratItyasatyA-jo kisI anya vastu kI apekSA se satya ho| jaiseanAmikA aMgulI ko 'kaniSThA' (sabase choTI) aMgulI kI apekSA se dIrgha kahanA, aura madhyamA kI apekSA se hrasva kahanA pratItyasatyA bhASA hai| (7) vyavahArasatyA-vyavahAra se-lokavivakSA se jo satya ho vaha vyavahArasatya bhASA hai| jaise-kisI ne kahA---'pahAr3a jala rahA hai' yahA~ pahAr3a ke sAtha ghAsa kI abhedavivakSA karake aisA kahA gayA hai| ataH lokavyavahAra kI apekSA se aisA bolane vAle sAdha kI bhASA bhI vyavahArasatyA hotI hai| (8) bhAvasatyA--bhAva se arthAta-varNa Adi (kI utkaTatA) ko lekara jo bhASA bolI jAtI ho, vaha bhAvasatyA bhASA hai| arthAt-jo bhAva jisa padArtha meM adhikatA se pAyA jAtA hai, usI ke AdhAra para bhASA kA prayoga karanA bhAvasatyA bhASA hai| jaise-balAkA (baguloM kI paMkti) meM pAMcoM varNa hone para bhI use zveta khnaa| (6) yogasatyAyoga kA artha hai-sambandha, saMyoga ; usake kAraNa jo bhASA satya mAnI jaae| jaise-chatra ke yoga se kisI ko chatrI kahanA, bhale hI zabdaprayogakAla meM usake pAsa chatra na ho| isI prakAra kisI ko daNDa ke yoga se daNDI khnaa| (10) praupamyasatyA-upamA se jo bhASA satya mAnI jaae| jaise-gau ke samAna gavaya (rombha) hotA hai| isa prakAra kI upamA para Azrita bhASA aupamyasatyA kahalAtI hai| dazavidha paryAptikA maSAbhASA kI vyAkhyA-(1) krodhaniHsatA-krodhavaza muha se nikalI huI bhASA, (2) mAnaniHsRtA-pahale anubhava na kiye hue aizvarya kA, apanA AtmotkarSa batAne ke lie kahanA ki hamane bhI eka samaya aizvarya kA anubhava kiyA thA, yaha kathana mithyA hone se mAnani:sRtA hai| (3) mAyAniHsatA-paravaMcanA Adi ke abhiprAya se nikalI huI vaannii| (4) lobhaniHsatA-lobhavaza, jhUThA taula-nApa karake pUchane para kahanA yaha taula-nApa ThIka pramANopeta hai, aisI bhASA lobhani:satA hai| (5) preya (rAga)niHsRtA--kisI ke prati atyanta rAgavaza kahanA'maiM to ApakA dAsa hU~', aisI bhASA preyaniHsRtA hai| (6) dvaSaniHsRtA-dvaSavaza tIrthakarAdi kA avarNavAda karanA / (7) hAsyaniHsRtA-haMsI-majAka meM jhUTha bolanA / (8) bhayaniHsRtA-bhaya se nikalI huI bhASA / jaise-coroM Adi ke Dara se koI aMTasaMTa yA UTapaTAMga bolatA hai, usakI bhASA bhayaniHsRtA hai| (6) prAkhyAyikAniHsatA--kisI kathA-kahAnI ke kahane meM asambhava vastu kA kathana karanA / (10) upaghAta-niHsRtA-dUsare ke hRdaya ko upaghAta (AghAta-coTa) pahu~cAne kI dRSTi se mukha se nikAlI haI bhaassaa| jaise--kisI para abhyAkhyAna lagAnA ki 'tu cora hai|' athavA kisI ko aMdhA yA kAnA kahanA / davidha satyAmaSA bhASA kI vyAkhyA-(1) utpannamizritA-anutpannoM (jo utpanna nahIM hue haiM) ke sAtha saMkhyApUrti ke lie utpannoM ko mizrita karake bolanA / jaise--kisI grAma yA nagara meM kama yA adhika zizuoM kA janma hone para bhI kahanA ki Aja isa grAma yA nagara meM dasa zizuoM kA janma huA hai| (2) vigatamizritA-vigata kA artha hai-mRta / jo vigata na ho, vaha avigata hai| Page #658 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 70] [prajJApanAsUtra avigatoM (jIvitoM) ke sAtha vigatoM (mRtoM) ko saMkhyA kI pUrti hetu milA kara kahanA / jaise-kisI grAma yA nagara meM kama yA adhika vRddhoM ke marane para bhI aise kahanA ki Aja isa grAma yA nagara meM bAraha bUr3he mara ge| yaha bhASA vigatamizritA satyAmRSA hai| (3) utpanna vigatamizritA-utpannoM (janme huoM) aura mRtakoM (mare huoM) kI saMkhyA niyata hone para bhI usameM gar3abar3a karake khnaa| (4) jIvamizritA--zaMkha Adi kI aisI rAzi ho, jisameM bahuta-se jIvita hoM aura kucha mRta hoM, usa eka rAzi ko dekha kara kahanA ki kitanI bar3I jIvarAzi hai, yaha jIvamizritA satyAmRSA bhASA hai, kyoMki yaha bhASA jIvita zaMkhoM kI apekSA satya hai aura mRta zaMkhoM kI apekSA se mRssaa| (5) ajIvamizritA-bahuta-se mRtakoM aura thor3e-se jIvita zaMkhoM ko eka rAzi ko dekhakara kahanA ki 'kitanI bar3I mRtakoM kI rAzi hai', isa prakAra kI bhASA ajIvamizritA satyAmRSA bhASA kahalAtI hai, kyoMki yaha bhASA bhI mRtakoM kI apekSA se satya aura jIvitoM kI apekSA mRSA hai| (6) jIvAjovamizritA-usI pUrvokta rAzi ko dekhakara, saMkhyA meM visaMvAda hone para bhI niyatarUpa se nizcita kaha denA ki isameM itane mRtaka haiM, itane jIvita haiM / yahA~ jIvoM aura ajIvoM ko vidyamAnatA satya hai, kintu unakI saMkhyA nizcita kahanA mRSA hai| ataeva yaha jIvAjIvamizritA satyAmRSA bhASA hai| (7) anantamizritA--mUlI, gAjara Adi anantakAya kahalAte haiM. unake sAtha kucha pratyekavanaspatikAyika bhI mile hue haiM, unheM dekha kara kahanA ki 'ye saba anantakAyika haiM', yaha bhASA anantamizritA satyAmRSA hai / (8) pratyekamizritA-pratyeka vanaspatikAya kA saMghAta anantakAyika ke sAtha Dhera karake rakhA ho, use dekhakara kahanA ki 'yaha saba pratyekavanaspatikAyika hai'; isa prakAra kI bhASA pratyeka mizritA satyAmRSA hai| (6) praddhAmizritA--praddhA kahate haiM--kAla ko| yahA~ prasaMga praddhA se dina yA rAtri artha grahaNa karanA cAhie, jisameM donoM kA mizraNa karake kahA jAe / jaise--abhI dina vizcamAna hai, phira bhI kisI se kahA--uTha, rAta par3a gii| athavA abhI rAtri zeSa hai, phira bhI kahanA uTha, sUryodaya ho gayA / (10) praddhAddhAmizritA--addhAddhA kahate haiM-dina yA rAtri kAla ke eka deza (aMza) ko| jisa bhASA ke dvArA una kAlAMzoM kA mizraNa karake bolA jaae| jaise-~-abhI pahalA pahara cala rahA hai, phira bhI koI vyakti kisI ko jaldI karane kI dRSTi se kahe ki 'cala, madhyAhna ho gayA hai', aisI bhASA praddhAddhAmizritA hai| ___ bAraha prakAra kI asatyAmaSA bhASA kI vyAkhyA-(1) prAmaMtraNI-sambodhanasUcaka bhaassaa| jaise-he devadatta ! / (2) prAjJApanI-jisake dvArA dUsare ko kisI prakAra kI AjJA dI jaae| jaise---'tuma yaha kArya kro|' prAjJApanI bhASA dUsare ko kArya meM pravRtta karane vAlI hotI hai| (3) yAcanI-kisI vastu kI yAcanA karane (mAMgane) ke lie prayukta kI jAne vAlI bhASA / jaisemujhe diijie| (4) pRcchanI-kisI saMdigdha yA anizcita vastu ke viSaya meM kisI viziSTa jJAtA se jijJAsAvaza pUchanA ki 'isa zabda kA artha kyA hai ?' (5) prajJApano-vinIta ziSyAdi janoM ke lie upadezarUpa bhASA / jaise-jo prANihiMsA se nivRtta hote haiM, ve dUsare janma meM dIrghAyu hote haiN|' (6) pratyAkhyAnI--jisa bhASA ke dvArA amuka vastu kA pratyAkhyAna karAyA jAe yA prakaTa kiyA jaae| jaise--Aja tumhAre eka prahara taka AhAra karane kA pratyAkhyAna hai| athavA kisI ke dvArA yAcanA karane para kahanA ki 'maiM yaha vastu tumheM nahIM de sktaa|' (7) icchAnulomA-jo bhASA icchA 1. 'pANivahAu niyattA havaMti dIhAuyA prarogA ya / emAI paNNattA paNNavaNI vIyarAgehiM / / -prazApanA. ma. vRtti. pR. 259 Page #659 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gyArahavAM bhASApada ] [71 ke anukUla ho, arthAt-vaktA ke iSTa artha kA samarthana karane vAlI ho| isake aneka prakAra ho sakate haiM-(1) jaise koI kisI gurujana Adi se kahe-'ApakI anumati (icchA) ho to maiM pratikramaNa karanA cAhatA huuN| (2) koI vyakti kisI sAthI se kahe-'ApakI icchA ho to yaha kArya kIjie', (3) Apa yaha kArya kojie, isameM merI anumati hai| (yA aisI merI icchA hai)| isa prakAra kI bhASA icchAnulomA kahalAtI hai / (8) anabhigRhItA-jo bhASA kisI niyata artha kA avadhAraNa na kara pAtI ho, vaktA kI jisa bhASA meM kArya kA koI nizcita rUpa na ho, vaha anabhigRhItA bhASA hai| jaise kisI ke sAmane bahuta-se kArya upasthita haiM, ataH vaha apane kisI bar3e yA anubhavI se pUchatA hai-'isa samaya maiM kauna-sA kArya karU ?' isa para vaha uttara detA hai-'jo ucita samajho, kro|' aisI bhASA se kisI viziSTa kArya kA nirNaya nahIM hotA, ata: ise anabhigrahItA bhASA kahate haiN| tA--jo bhASA kisI niyata artha kA nizcaya karane vAlI ho, jaise--- ''isa samaya zramaka kArya karo, dUsarA koI kArya na kro|' isa prakAra kI bhASA 'abhigRhItA' hai| (10) saMzayakaraNIjo bhASA aneka arthoM ko prakaTa karane ke kAraNa dUsare ke citta meM saMzaya utpanna kara detI ho / jaisekisI ne kisI se kahA--'saindhava le pAyo / ' saindhava zabda ke aneka artha hote haiM, jaise-ghor3A, namaka, vastra aura puruSa / 'saindhava' zabda ko sunakara yaha saMzaya utpanna hotA hai ki yaha namaka maMgavAtA hai, yA ghor3A Adi / yaha saMzayakaraNI bhASA hai / (11) vyAkRtA--jisa bhASA kA artha spaSTa ho, jaiseyaha ghar3A hai| (12) avyAkRtA-jisa bhASA kA artha atyanta hI gUr3ha ho, athavA avyakta (aspaSTa) akSaroM kA prayoga karanA avyAkRtA bhASA hai, kyoMki vaha bhASA hI samajha meM nahIM aatii| yaha bAraha prakAra kI aparyAptA asatyAmRSA bhASA hai| yaha bhASA pUrvokta satyA, mRSA aura mizra ina tInoM bhASAoM ke lakSaNa se vilakSaNa hone ke kAraNa na to satya kahalAtI hai, na asatya aura na hI styaamRssaa| yaha bhASA kevala vyavahArapravartaka hai, jo sAdhujanoM ke lie bhI bolane yogya mAnI gaI hai| samasta jIvoM ke viSaya meM bhASaka-prabhASaka prarUpaNA 867. jIvANaM bhaMte ! ki bhAsagA prabhAsagA? goyamA ! jIvA mAsagA vi prabhAsagA vi / se keNaTheNaM bhaMte ! evaM buccati jIvA bhAsagA vi prabhAsagA vi ? goyamA ! jovA duvihA paNNattA, taM jahA--saMsArasamAvaNNagA ya prasaMsArasamAvaNNagA ya / tattha NaM je te prasaMsArasamAvaNNagA te NaM siddhA, siddhA NaM prbhaasgaa| tattha NaM je te saMsArasamAvaNNayA te NaM duvihA paNNattA, taM jahA selesipaDivaNNagA ya aselesipaDivaNNagA ya / tastha gaMje te selesipaDivaNNagA te NaM prbhaasgaa| tattha paMje te aselesipaDivaNNagA te duvihA paNNattA, taM jahA-egidiyA ya praNegidiyA ya / tattha NaM je te egidiyA te NaM prbhaasgaa| tattha NaM je te praNegidiyA te duvihA paNattA, taM jahA-pajjattagA ya apajjattayA ya / tattha NaM je te prapajjattagA te NaM prbhaasgaa| tattha NaM je te pajjattagA te NaM bhaasgaa| se eteNaDheNaM goyamA! evaM buccati jIvA mAsagA vi prabhAsagA vi / 01. (ka) prajJApatAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 257 se 259 taka (kha) prajJApanA. prameyabodhinI TIkA sahita bhA. 3, pR. 303 se 320 taka Page #660 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [prajJApanAsUtra [867 pra.] bhagavan ! jIva bhASaka haiM yA prabhASaka ? [867 u.] gautama ! jIba bhASaka bhI haiM aura abhASaka bhI haiN| [pra.] bhagavan ! kisa kAraNa se aisA kahate haiM ki jIva bhASaka bhI haiM aura abhASaka bhI haiM ? [u.] gautama ! jIva do prakAra ke kahe gae haiN| ve isa prakAra-saMsArasamApannaka aura asNsaarsmaapnnk| unameM se jo asaMsArasamApannaka jIva haiM, ve siddha haiM aura siddha abhASaka hote haiM tathA unameM jo saMsArasamApannaka (saMsArI) jIva haiM, ve (bhI) do prakAra ke haiM-zailezIpratipannaka aura azailezIpratipannaka / unameM jo zailezIpratipannaka haiM, ve abhASaka haiM / unameM jo azailezIpratipannaka haiM, ve do prakAra ke kahe gae haiN| ve isa prakAra-ekendriya (sthAvara) aura anekendriya (trasa) / unameM se jo ekendriya haiM, ve abhASaka haiN| unameM se jo anekendriya haiM, ve do prakAra ke haiN| ve isa prakAra-paryAptaka aura aparyAptaka / jo aparyAptaka haiM, ve abhASaka haiM / jo paryAptaka haiM, ve bhASaka haiM / he gautama ! isI hetu se aisA kahA jAtA hai ki jIva bhASaka bhI haiM aura prabhASaka bhI haiN| 868. neraiyA NaM bhaMte ! ki bhAsagA prabhAsagA? goyamA ! nera iyA bhAsagA vi prabhAsagA vi / se keNaTheNaM bhaMte ! evaM buccati neraiyA bhAsagA vi abhAsagA vi ? goyamA! raiyA duvihA paNNattA, taM jahA-pajjattagA ya apajjattagA ya, tattha gaM je te apajjattagA te NaM prabhAsagA, tattha NaM je te pajjattagA te NaM bhAsagA, se eeNaTheNaM goyamA ! evaM vuccai NeraiyA bhAsagA vi prabhAsagA vi / [868 pra.] bhagavan ! nairayika bhASaka haiM yA abhASaka ? [868 u.] gautama ! nairayika bhASaka bhI haiM, abhASaka bhii| [pra.] bhagavan ! kisa hetu se aisA kahate haiM ki nairayika bhASaka bhI haiM aura prabhASaka bhI ? (u.] gautama ! nairayika do prakAra ke kahe gae haiN| ve isa prakAra-paryAptaka aura aparyAptaka / inameM jo aparyAptaka haiM, ve abhASaka haiM aura jo paryAptaka haiM, ve bhASaka haiN| he gautama ! isI hetu se aisA kahA jAtA hai ki nai rayika bhASaka bhI haiM aura abhASaka bhii| 866. evaM egidiyavajjANaM NiraMtaraM mANiyanvaM / [866] isI prakAra ekendriyoM ko chor3akara (dvIndriyoM se lekara vaimAnika devoM paryanta) nirantara (lagAtAra) sabhI ke viSaya meM samajha lenA caahie| vivecana--samasta jIvoM ke viSaya meM bhASaka-prabhASaka-prarUpaNA-prastuta tIna sUtroM (sU. 867 se 869 taka) meM samuccaya jIvoM kI bhASakatA-abhASakatA kA vizleSaNa karake nairayika se lekara vaimAnika taka caubIsa daNDakavartI saMsArI jIvoM kI bhASakatA-abhASakatA kA nirUpaNa kiyA gayA hai / ekendriya jIva prabhASaka kyoM ? -jihvendriya se rahita hone ke kAraNa ekendriya jIva abhASaka hI hote haiN|' 1. (ka) pAvaNAsuttaM bhA. 1 (mUlapATha) pra. 214-215, (kha) prajJApanA. prameyabodhinI TIkA bhA. 3, pR. 327 Page #661 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gyArahavA~ bhASApada] caturvidha bhASAjAta evaM samasta jIvoM meM usakI prarUpaNA 870. kati NaM bhaMte ! bhAsajjAtA paNNattA ? goyamA ! cattAri mAsajjAtA pnnnnttaa| taM jahA-saccamegaM bhAsajjAtaM 1 bitiya mosaM 2 tatiyaM saccAmosaM 3 cautthaM prasaccAmosaM 4 / [870 pra] bhagavan ! bhASAjAta (bhASA ke prakAra-rUpa) kitane kahe gae haiM ? [870 u.] gautama ! cAra bhASAjAta kahe gae haiM / ve isa prakAra haiM-(1) eka satya bhASAjAta, (2) dUsarA mRSA bhASAjAta, (3) tIsarA satyAmRSA bhASAjAta aura (4) cauthA asatyAmRSA bhaassaajaat| 871. jIvA NaM bhaMte ! ki saccaM bhAsaM bhAsaMti ? mosaM bhAsaM bhAsaMti ? saccAmosaM bhAsaM mAsaMti ? asaccAmosaM bhAsaM bhAsaMti ? goyamA ! jIvA saccaM pi bhAsaM bhAsaMti, mosaM pi bhAsaM bhAsaMti, saccAmosaM pi bhAsaM bhAsaMti, asaccAmosa pi bhAsaM bhAsaMti / [871 pra.] bhagavan ! jIva kyA satyabhASA bolate haiM, mRSAbhASA bolate haiM, satyAmRSA bhASA bolate haiM athavA asatyAmRSA bhASA bolate haiM ? / [871 u.] gautama ! jIva satyabhASA bhI bolate haiM, mRSAbhASA bhI bolate haiM satyA-mRSA bhASA bhI bolate haiM aura asatyAmRSA bhASA bhI bolate haiM / 872. raiyA NaM bhaMte ! ki saccaM bhAsaM mAsaMti jAva ki asaccAmosaM bhAsaM bhAsaMti ? goyamA ! raiyA NaM saccaM pi bhAsaM bhAsaMti jAva asaccAmosaM pi bhAsaM bhAsaMti / [872 pra.] bhagavan ! kyA nairayika satyabhASA bolate haiM, mRSAbhASA bolate haiM, satyAmRSA bhASA bolate haiM, athavA asatyAmRSA bhASA bolate haiM ? [872 u.] gautama ! nairayika satyabhASA bhI bolate haiM, mRSAbhASA bhI bolate haiM, satyAmRSA bhASA bhI bolate haiM aura asatyAmRSA bhASA bhI bolate haiN| , 873. evaM asurakumArA jAva thnniykumaaraa| [873] isI prakAra asurakumAroM se lekara yAvat stanitakumAroM taka (kI bhASA ke viSaya meM samajha lenA caahie|) 874. beiMdiya-teiMdiya-caridiyA ya No saccaM No mosaM jo saccAmosaM bhAsaM bhAsaMti, prasaccAmosaM bhAsaM bhAsaMti / [874] dvIndriya, trIndriya aura caturindriya jIva na to satyabhASA (bolate haiM), na mRSAbhASA (bolate haiM) aura na hI satyAmRSA bhASA bolate haiM, (kintu ve) asatyAmRSA bhASA bolate haiN| Page #662 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 74 ] [prajJApanAsUtra 875. paMceMdiyatirikkhajoNiyA NaM bhaMte ! ki saccaM bhAsaM bhAsaMti ? jAva (su. 871) ki asaccAmosaM bhAsaM bhAsaMti ? goyamA! paMceviyatirikkhajoNiyA No saccaM mAsaM bhAsaMti, No mosaM bhAsaM bhAsaMti, No saccAmosaM bhAsaM bhAsaMti, ega prasaccAmosaM bhAsaM bhAsaMti, Na'NNatya sikkhApuvvagaM uttaraguNaddhi mA paDucca saccaM pi bhAsaM bhAsaMti, mosaM pi bhAsaM bhAsaMti, saccAmosaM pi bhAsaM bhAsaMti, asaccAmosaM pi bhAsaM bhaasNti| [875 pra.] bhagavan ! paMcendriya tiryaJcayonika jIva kyA satyabhASA bolate haiM ? yAvat kyA (ve) asatyAmRSA bhASA bolate haiM ? [875 u.] gautama ! paMcendriyatiryaJcayonika jIva, na to satyabhASA bolate haiM, na mRSA bhASA bolate haiM aura na hI satyAmaSA bhASA bolate haiM, ve sirpha eka asatyAmaSA bhASA bolate haiM: sivAya zikSApUrvaka athavA uttaraguNalabdhi kI apekSA se (taiyAra hue paMcendriyatiryaJcoM ke, jo ki) satyabhASA bhI bolate haiM, mRSAbhASA bhI bolate haiM, satyAmRSA bhASA bhI bolate haiM tathA asatyAmRSA bhASA bhI bolate haiN| 876. maNussA jAva vemANiyA ee jahA jIvA (871) tahA mANiyavvA / [876] manuSyoM se lekara (vANavyantara, jyotiSka) yAvat vaimAnikoM taka kI bhASA ke viSaya meM prodhika jIvoM kI bhASAviSayakaprarUpaNA ke samAna (sUtra 871 ke anusAra) kahanA caahie| vivecana-caturvidha bhASAjAta evaM samasta jIvoM meM usakI prarUpaNA-prastuta sAta sUtroM (sU. 870 se 876 taka) meM cAra prakAra kI bhASAoM kA nirUpaNa karake samuccaya jIva evaM cauvIsa daNDakoM ke anusAra nai rayikoM se vaimAnikoM taka ke jIvoM meM se kauna, kauna-kaunasI bhASA bolate haiM ?, isakI saMkSipta prarUpaNA kI gaI hai| dvi-tri-caturindriyoM evaM tiryaJcapaMcendriyoM kI bhASAviSayaka prarUpaNA-dvIndriya, trIndriya aura caturindriya jIvoM meM kevala asatyAmRSA ke sivAya zeSa tInoM bhASAoM kA jo niSedha kiyA gayA hai, usakA kAraNa yaha hai ki unameM na to samyagjJAna hotA hai aura na hI paravaMcanA Adi kA abhiprAya ho sakatA hai / isI prakAra tiryaJcapaMcendriyoM meM sivAya kucha apavAdoM ke kevala asatyAmRSA (vyavahAra) bhASA ke atirikta zeSa tInoM bhASAoM kA niSedha kiyA gayA hai, isakA kAraNa yaha hai ki ve na to samyaka rUpa se, yathAvasthita vastusvarUpa kA pratipAdana karane ke abhiprAya se bolate haiM aura na hI dUsaroM ko dhokhA dene yA Thagane ke prAzaya se bolate haiM; kintu kupita-avasthA meM yA dUsaroM ko mArane ko kAmanA se jaba bhI ve bolate haiM, taba isI eka hI rUpa se bolate haiM / ataeva unakI bhASA asatyAmRSA hotI hai| zAstrakAra inake viSaya meM kucha apavAda bhI batAte haiM, vaha yaha hai ki zuka (totA), sArikA (mainA) Adi kinhIM viziSTa tiryaJca paMcendriyoM ko yadi prazikSita (Trained) kiyA jAya, athavA saMskArita kiyA jAya tathA viziSTa prakAra kA kSayopazama hone se kinhIM ko jAtismaraNajJAnAdi rUpa kisI uttaraguNa ko labdhi ho jAe, athavA viziSTa vyavahArakauzalarUpa labdhi prApta ho jAe to Page #663 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gyArahavA~ bhASApada [75 ve satyabhASA bhI bolate hai, asatyabhASA bhI bolate haiM aura satyAmRSA (mizra) bhASA bhI bolate haiM / arthAt-ve cAroM hI prakAra kI bhASA bolate haiN|' jIva dvArA grahaNayogya bhASAdravyoM ke vibhinnarUpa--- 877. [1] jIve NaM bhaMte ! jAI davAI bhAsattAe geNhati tAI kiM ThiyAI geNhati ? aThiyAI gehati ? ___ goyamA ! ThiyAI meNhati, No aThiyAiM geNhati / [877-1 pra.] bhagavan ! jIva jina dravyoM ko bhASA ke rUpa meM grahaNa karatA hai, so sthita (gamanakriyArahita) dravyoM ko grahaNa karatA hai yA asthita (gamana kriyAvAn) dravyoM ko grahaNa karatA hai ? [877-1 u.] gautama! (vaha) sthita dravyoM ko grahaNa karatA hai, asthita dravyoM ko grahaNa nahIM krtaa| [2] jAI bhaMte ! chiyAI geNhati tAI ki davvazro geNhati ? khetamro geNhati ? kAlo geNhati ? bhAvo geNhati ? goyamA ! davapro vi gehati, khetto vi geNhati, kAlo vi gehati, bhAvano vi gehati / [877-2 pra.] bhagavan ! (jIva) jina sthita dravyoM ko (bhASA ke rUpa meM) grahaNa karatA hai, unheM kyA (vaha) dravya se grahaNa karatA hai, kSetra se grahaNa karatA hai, kAla se grahaNa karatA hai, athavA bhAva se grahaNa karatA hai ? [877-2 u.] gautama ! (vaha una sthita dravyoM ko) dravyataH bhI grahaNa karatA hai, kSetrataH bhI grahaNa karatA hai, kAlata: bhI grahaNa karatA hai aura bhAvataH bhI grahaNa karatA hai| [3] jAI davvo gehati tAI ki egapaesiyAI giNhati dupaesiyAI geNhati jAva aNaMtapaesiyAI gehati ? goyamA ! No egapaesiyAI geNhati jAva No asaMkhejjapaesiyAI geNhati, aNaMtapaesiyAI gehati / [877-3 pra.] bhagavan (jIva) jina (sthita dravyoM) ko dravyata: grahaNa karatA hai, kyA vaha una ekapradezI (dravyoM) ko grahaNa karatA hai, dvipradezI ko grahaNa karatA hai ? yAvat anantapradezI dravyoM ko grahaNa karatA hai ? [877-3 u.] gautama ! (jIva) na to ekapradezI dravyoM ko grahaNa karatA hai, yAvat na asaMkhyeyapradezI dravyoM ko grahaNa karatA hai, (kintu) anantapradezI dravyoM ko grahaNa karatA hai| [4] jAI khettano tAI ki egapaesogADhAI geNhati dupaesogADhAI gehati jAva asaMkhejjapae. sogADhAiM gehati ? 1. prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 260 Page #664 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 76 ] [ prajJApanAsUtra goyamA ! No egapaesogADhAI geNhati jAva No saMkhejjapaesogADhAI geNhati, asaMkhejjapaesogADhAiM gennhti| [877-4 pra.] jina (sthita dravyoM ko jIva) kSetrata: grahaNa karatA hai, kyA (vaha jIva) ekapradezAvagADha dravyoM ko grahaNa karatA hai, dvipradezAvagAr3ha dravyoM ko grahaNa karatA hai, yAvat asaMkhyeyapradezAvagAr3ha dravyoM ko grahaNa karatA hai ? [877-4 u.] gautama ! (vaha) na to ekapradezAvagAr3ha dravyoM ko grahaNa karatA hai, yAvat na saMkhyAtapradezAvagAr3ha dravyoM ko grahaNa karatA hai, (kintu) asaMkhyAtapradezAvagAr3ha dravyoM ko grahaNa karatA hai| [5] jAI kAlo geNhati tAI ki egasamayadvitIyAiM gehati dusamayaThitIyAI geNhati jAva asaMkhejjasamayaThitIyAI geNhati ? goyamA ! egasamaThitIyAI pi gehati, dusamayaThitIyAI pi gehati, jAva asaMkhejjasamayaThitIyAI pi gehati / [877-5 pra.] (jIva) jina (sthita dravyoM) ko kAlata: grahaNa karatA hai, kyA (vaha) eka maya kI sthiti vAle dravyoM ko grahaNa karatA hai, do samaya kI sthiti vAle dravyoM ko grahaNa karatA hai? yAvat asaMkhyAta samaya kI sthiti vAle dravyoM ko grahaNa karatA hai ? [877-5 u.] gautama ! (vaha) eka samaya kI sthiti vAle dravyoM ko bhI grahaNa karatA hai, do samaya kI sthiti vAle dravyoM ko bhI grahaNa karatA hai, yAvat asaMkhyAta samaya kI sthiti vAle dravyoM ko bhI grahaNa karatA hai| [6] jAI bhAvapro geNhati tAI ki vaNNamaMtAI geNhati gaMdhamaMtAI gehati rasamaMtAI geNhati phAsamaMtAI gehati ? goyamA! aNNamaMtAI pi geNhati jAva phAsamaMtAI pi geNhati / [877-6 pra.] (jIva) jina (sthita dravyoM) ko bhAvataH grahaNa karatA hai, kyA vaha varNa vAle dravyoM ko grahaNa karatA hai, gandha vAle dravyoM grahaNa karatA hai, rasa vAle dravyoM ko grahaNa karatA hai athavA sparza vAle dravyoM ko grahaNa karatA hai ? [877-6 u.] gautama ! (vaha) varNa vAle dravyoM ko bhI grahaNa karatA hai, gandha vAle dravyoM ko bhI yAvata sparza vAle dravyoM ko bhI grahaNa karatA hai| [7] jAI bhAvapro vaNNamaMtAI geNhati tAI ki egavaNNAI geNhati jAva paMcavaNNAI geNhati ? goyamA ! gahaNadavvAI paDucca egavaNNAI pi gehati jAva paMcavaNNAI pi geNhati, savvagmahaNaM paDucca NiyamA paMcavaNNAiM geNhati, taM jahA-kAlAI nIlAiM lohiyAI hAliddAiM sukkilaaii| [877-7 pra.] bhAvataH jina varNavAn (sthita) dravyoM ko (jIva) grahaNa karatA hai, kyA (vaha) eka varNa vAle dravyoM ko grahaNa karatA hai, yAvata pAMca varNa vAle dravyoM ko grahaNa karatA hai ? [877-7 u] gautama ! grahaNa (grAhya) dravyoM kI apekSA se (vaha) eka varNa vAle dravyoM ko Page #665 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gyArahavAM bhASApada] [77 bhI grahaNa karatA hai, yAvat pAMca varNa vAle dravyoM ko bhI grahaNa karatA hai| (kintu) sarvagrahaNa kI apekSA se (vaha) niyamata: pAMca varNoM vAle dravyoM ko grahaNa karatA hai| jaise ki-kAle, nIle, lAla. pIle aura zukla (sphed)| [8] jAI vapaNano kAlAI geNhati tAI ki egaguNakAlAI geNhati jAva aNaMtaguNakAlAI geNhati ? ___ goyamA ! egaguNakAlAI pi gehati jAva aNaMtaguNakAlAI pi gehati / evaM jAya sukkilAI pi| [877-8 pra.] bhagavan ! varNa se kAle jina (sthita dravyoM) ko (jIva) grahaNa karatA hai, kyA (vaha) una ekaguNa kAle dravyoM ko grahaNa karatA hai ? athavA yAvat anantaguNa kAle dravyoM ko grahaNa karatA hai ? [877-8 u.] gautama ! (vaha) ekaguNakRSNa (bhASAdravyoM) ko bhI grahaNa karatA hai aura yAvat anantaguNakRSNa (bhASAdravyoM) ko bhI grahaNa karatA hai| isI prakAra yAvat zukla varNa taka ke grAhya bhASAdravyoM ke grahaNa ke viSaya meM bhI kahanA caahie| [[] jAI bhAvano gaMdhamaMtAI geNhati tAI ki egagaMdhAiM geNhati dugaMdhAI geNhati ? goyamA ! gaNadabvAiM paDucca egagaMdhAI pi geNhati dugaMdhAI pi geNhati, savvaggahaNaM paDucca niyamA dugaMdhAiM geNhati / [877-9 pra.] bhAvataH jina gandhavAn bhASAdravyoM ko (jIva) grahaNa karatA hai, kyA (vaha) eka gandha vAle dravyoM ko grahaNa karatA hai ? yA do gandha vAle dravyoM ko grahaNa karatA hai ? [877-6 u.] gautama ! grahaNa dravyoM kI apekSA se (vaha) eka gandha vAle (bhASAdravyoM ko) bhI grahaNa karatA hai, tathA do gandha vAle (dravyoM ko bhI grahaNa karatA hai; (kintu) sarva grahaNa kI apekSA se niyamataH do gandha vAle dravyoM ko grahaNa karatA hai / [10] jAiM gaMghao sumbhigaMdhAiM gehati tAI ki egaguNasumbhigaMdhAI geNhati jAva praNataguNasunmigaMdhAI geNhati ? goyamA ! egaguNasubbhigaMdhAI pi geNhati jAva aNaMtaguNasumbbhigaMdhAI pi geNhati / evaM dunmigaMghAI pi geNhati / [877-10 pra.] (bhagavan ! ) gandha se sugandha vAle jina (bhASAdravyoM) ko (jIva) grahaNa karatA hai, kyA (vaha) ekaguNa sugandha vAle (bhASAdravyoM ko) grahaNa karatA hai, (athavA) yAvat anantaguNa sugandha vAle (bhASAdravyoM ko) grahaNa karatA hai ? [877-10 u.] gautama ! (vaha) ekaguNasugandha vAle (bhASAdravyoM ko) bhI grahaNa karatA hai, yAvat anantaguNa sugandha vAle (bhASAdravyoM ko) bhI grahaNa karatA hai / isI taraha vaha ekaguNa durgandha vAle (bhASAdravyoM ko) bhI grahaNa karatA hai, yAvat anantaguNa durgandha vAle (bhASAdravyoM ko) bhI grahaNa karatA hai| Page #666 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 7 ] [ prajJApanAsUtra [11] jAI bhAvato rasamaMtAI gehati tAI ki egarasAI geNhati ? jAva ki paMcarasAI geNhati ? goyamA ! gahaNadavvAiM paDucca egarasAI pi geNhati jAva paMcarasAI pi gehati, savvagahaNaM paDucca NiyamA paMcarasAiM gehati / [877-11pra.] bhAvataH rasa vAle jina bhASAdravyoM ko jIva grahaNa karatA hai, kyA vaha eka rasa vAle (bhASAdravyoM ko) grahaNa karatA hai, (athavA) yAvat pAMca rasa vAle (dravyoM ko) grahaNa karatA hai ? [877-11 u.] gautama ! grahaNadravyoM kI apekSA se (vaha) eka rasa vAle (bhASAdravyoM ko) bhI grahaNa karatA hai, yAvat pAMca rasa vAle dravyoM ko bhI grahaNa karatA hai; kintu sarvagrahaNa kI apekSA se niyamataH pAMca rasa vAle bhASAdravyoM ko grahaNa karatA hai / [12] jAI rasato tittarasAiM meNhati tAI ki egaguNatittarasAI meNhati jAva praNataguNatittarasAiM gehati? goyamA ! egaguNatittarasAI pi gehati jAva aNaMtaguNatittarasAI pi geNhati / evaM jAva mahuro rso| [877-12 pra.] rasa se tikta (tIkhe) rasa vAle jina (bhASAdravyoM) ko grahaNa karatA hai, kyA (vaha) una ekaguNa tiktarasa vAle (bhASAdravyoM ko) grahaNa karatA hai, yAvat (athavA) anantaguNa tiktarasa vAle (bhASAdravyoM ko) grahaNa karatA hai ? 877-12 u.] gautama ! (vaha) ekaguNa tiktarasa vAle (bhASAdravyoM ko) bhI grahaNa karatA hai, yAvat anantaguNa tiktarasa vAle (dravyoM ko) bhI grahaNa karatA hai| isI prakAra yAvat madhura rasa vAle bhASAdravyoM ke grahaNa ke viSaya meM kahanA caahie| [13] jAiM bhAvato phAsamaMtAI gehati tAI ki egaphAsAiM gehati, jAva aTThaphAsAI geNhati ? goyamA ! gahaNadavvAiM paDucca jo egaphAsAI giNhati, duphAsAI giNhati jAva cauphAsAiM pi geNhati, No paMcaphAsAiM gehati, jAva No aTaphAsAI pi gehati / samvaggahaNaM paDucca NiyamA cauphAsAiM meNhati / taM jahA-sIyaphAsAI geNhati, usiNaphAsAiM gehati, giddhaphAsAiM geNhati, lukkhaphAsAiM gehati / [877-13 pra.] bhAvataH jina sparza vAle bhASAdravyoM ko (jIva) grahaNa karatA hai, (to) kyA (vaha) eka sparza vAle (bhASAdravyoM ko) grahaNa karatA hai, (athavA) yAvat pATha sparza vAle bhASAdravyoM ko grahaNa karatA hai ? [877-13 u.] gautama ! grahaNadravyoM kI apekSA se eka sparza vAle dravyoM ko grahaNa nahIM karatA, do sparza vAle bhASAdravyoM ko grahaNa karatA hai, yAvat cAra sparza vAle dravyoM ko grahaNa karatA hai, kintu pAMca sparza vAle dravyoM ko grahaNa nahIM karatA, yAvat pATha sparza vAle bhASAdravyoM ko grahaNa nahIM krtaa| sarvagrahaNa kI apekSA se niyamata: cAra sparza vAle (catuHsparzI) bhASAdravyoM ko (vaha) Page #667 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gyArahavA~ bhASApada] [ 79 grahaNa karatA hai; ve cAra sparza vAle dravya isa prakAra haiM- zItasparza vAle (dravyoM ko) grahaNa karatA hai, uSNasparza vAle dravyoM ko grahaNa karatA hai, snigdha (cikane) sparza vAle (dravyoM ko) grahaNa karatA hai, aura rUkSasparza vAle (dravyoM ko) grahaNa karatA hai / [14] jAI phAsao soyAI geNhati tAI ki egaguNasIyAI geNhati jAva praNataguNasoyAI gaNhati ? goyamA! egaguNasIyAI pi gehati jAva praNataguNasIyAI pi gehati / evaM usiNa-NiddhalukkhAI jAva aNaMtaguNAI pi giNhati / [877-14 pra.] sparza se jina zItasparza vAle bhASAdravyoM ko (jIva) grahaNa karatA hai, kyA (vaha) ekaguNa zItasparza vAle (bhASAdravyoM ko) grahaNa karatA hai, (athavA) yAvat anantaguNa zItasparza vAle (bhASAdravyoM ko) grahaNa karatA hai ? __ [877-14 u.] gautama ! (vaha) ekaguNa zIta dravyoM ko bhI grahaNa karatA hai, yAvat ananta parza vAle (bhASAdravyoM ko) bhI grahaNa karatA hai| isI prakAra uSNa, snigdha aura rUkSa sparza vAle (bhASAdravyoM ke grahaNa karane ke viSaya meM), yAvat anantaguNa uSNAdi sparza vAle dravyoM ko bhI grahaNa karatA hai, (yahA~ taka kahanA cAhie / ) [15] jAI bhaMte ! jAva aNaMtaguNalukkhAI geNhati tAI ki puTThAI gehati apuTThAI gehati ? goyamA ! puTThAiM gehati, No apuTThAI gehati / [877-15 pra.] bhagavan ! jina ekaguNa kRSNavarNa se lekara anantaguNa rUkSasparza taka ke (bhASA) dravyoM ko (jIva) grahaNa karatA hai, kyA (vaha) una spRSTa dravyoM ko grahaNa karatA hai, athavA aspRSTa dravyoM ko grahaNa karatA hai ? [877-15 u.] gautama ! (vaha) spRSTa bhASAdravyoM ko grahaNa karatA hai, aspRSTa dravyoM ko nahIM grahaNa krtaa| [16] jAI bhaMte ! puDhAI geNhati tAI ki ogADhAiM gehati praNogADhAI giNhati ? goyamA ! progADhAiM gehati, No aNogADhAiM gehati / / [877-16 pra.] bhagavan ! jina spRSTa dravyoM ko jIva grahaNa karatA hai, kyA vaha avagADha dravyoM ko grahaNa karatA hai, athavA anavagADha dravyoM ko grahaNa karatA hai ? [877-16 u.] gautama ! vaha avagADha dravyoM ko grahaNa karatA hai, anavagADha dravyoM ko grahaNa nahIM krtaa| [17] jAiM bhaMte ! progADhAI gehati tAI ki praNaMtarogADhAI geNhati, paraMparogADhAI gehati ? goyamA ! aNaMtarogADhAiM gehati, No paraMparogADhAiM geNhati / Page #668 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 60 [prajJApanAsUtra [877-17 pra.] bhagavan ! (jIva) jina avagADha dravyoM ko grahaNa karatA hai, kyA (vaha) una anantarAvagADha dravyoM ko grahaNa karatA hai, athavA paramparAvagADha dravyoM ko grahaNa karatA hai ? [877-17 u.] gautama ! (vaha) anantarAvagADha dravyoM ko grahaNa karatA hai, kintu paramparAvagADha dravyoM ko grahaNa nahIM krtaa| [18] jAI bhaMte ! praNaMtarogADhAiM geNhati tAI ki aNUiM gehati ? bAdarAI gehati ? goyamA ! aNUI pi geNhai bAdarAI pi geNhati / [877-18 pra.] bhagavan (jIva) jina anantarAvagADha dravyoM ko grahaNa karatA hai, kyA (vaha) aNurUpa dravyoM ko grahaNa karatA hai, athavA bAdara dravyoM ko grahaNa karatA hai ? [877-18 u.] gautama ! (vaha) aNurUpa dravyoM ko bhI grahaNa karatA hai aura bAdara dravyoM ko bhI grahaNa karatA hai| [16] jAI bhaMte ! aNUI pi geNhati bAyarAiM pi gehati tAI ki uDDhaM geNhati ? ahe gehati ? tiriyaM geNhati ? goyamA! uDDhe pi gihati, ahe vi giNhati, tiriyaM pi gehati / [877-16 pra.] bhagavan jina aNudravyoM ko (jIva) grahaNa karatA hai, kyA unheM (vaha) Urca (dizA meM) sthita dravyoM ko grahaNa karatA hai, adhaH (nIce) dizA athavA tiryak dizA meM sthita dravyoM ko grahaNa karatA hai ? [877-19 u.] gautama ! (vaha) aNudravyoM ko Urdhva dizA meM, adhaH (nIce) dizA meM aura tirachI dizA meM sthita dravyoM ko grahaNa karatA hai / [20] jAI bhaMte ! uDDhaM pi gehati ahe vi gehati tiriyaM pi gehati tAI ki Adi geNhati ? majjhe geNhati ? pajjavasANe gehati ? goyamA ! AI pi gehati, majjhe vi geNhati, pajjavasANe vi gehati / [877-20 pra.] bhagavan ! jina (aNudravyoM) ko (jIva) Urdhva, adhaH aura tiryak dizA meM sthita dravyoM ko grahaNa karatA hai, kyA vaha unheM Adi (prArambha) meM grahaNa karatA hai, madhya meM grahaNa karatA hai, athavA anta meM grahaNa karatA hai ? [877-20 u] gautama ! vaha una (UrdhvAdigRhIta dravyoM) ko Adi meM bhI grahaNa karatA hai, madhya meM bhI grahaNa karatA hai aura paryavasAna (anta) meM bhI grahaNa karatA hai| [21] jAI bhaMte ! prAI pi gehati majjhe vi gehati pajjavasANe vi gehati tAI ki savisae gehati ? avisae geNhati ? goyamA ! savisae geNhati, No avisae gehati / [877-21 pra.] jina (bhASA) ko jIva Adi, madhya aura anta meM grahaNa karatA hai, Page #669 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gyArahavA~ bhASApada] [81 kyA vaha una svaviSayaka (spRSTa, avagADha evaM anantarAvagADha) dravyoM ko grahaNa karatA hai athavA aviSayaka (asvagocara) dravyoM ko grahaNa karatA hai ? [877-21 u.] gautama ! vaha svaviSayaka (svagocara) dravyoM ko grahaNa karatA hai, kintu aviSayaka (asvagocara) dravyoM ko grahaNa nahIM krtaa| [22] jAI bhaMte ! savisae gehati tAI ki prANupuci geNhati ? praNANupuTiva geNhati ? goyamA ! prANupuci gehati, No praNANuputvi geNhati / [877.22 pra.] bhagavan ! jina svaviSayaka dravyoM ko jIva grahaNa karatA hai, kyA vaha unheM AnupUrvI se grahaNa karatA hai, athavA anAnupUrvI se grahaNa karatA hai ? [877-22 u.] gautama ! (vaha una svagocara dravyoM ko) AnupUrvI se grahaNa karatA hai, anAnupUrvI se grahaNa nahIM krtaa| [23] jAI bhaMte ! prANupubdhi gehati tAI ki tidisi gehati jAba chaddisi geNhati ? goyamA ! NiyamA chaddisi geNhati / / puTThogADha aNaMtara aNU ya taha bAyare ya uDamahe / aAdi visayA''Nupunvi NiyamA taha chadisi ceva / / 16 / / [877-23 pra.] bhagavan ! jina dravyoM ko jIva AnupUrvI se grahaNa karatA hai, kyA unheM tIna dizAoM se grahaNa karatA hai, yAvat (athavA) chaha dizAoM se grahaNa karatA hai ? [877-23 u.] gautama ! (vaha) una dravyoM ko niyamataH chaha dizAoM se grahaNa karatA hai| [saMgrahaNIgAthArtha-] spRSTa, avagADha, anantarAvagADha, aNu tathA bAdara, Urdhva, adhaH, Adi, svaviSayaka, svaviSayaka, prAnupUrvI tathA niyama se chaha dizAoM se (bhASAyogya dravyoM ko jIva grahaNa karatA hai|) 878. jIve NaM bhaMte ! jAiM davAI bhAsattAe gehati tAI ki saMtaraM gehati ? niraMtaraM geNhati ? ___ goyamA! saMtaraM pi gehati niraMtaraM pi geNhati / saMtaraM giNhamANe jahaNaNaM egaM samayaM, ukkoseNaM asaMkhejjasamae aMtaraM kaTu geNhati / niraMtaraM giNhamANe jahaNNaNaM do samae, ukkoseNaM asaMkhejjasamae aNusamayaM avirahiyaM niraMtaraM geNhati / [878 pra. bhagavan ! jina dravyoM ko jIva bhASA ke rUpa meM grahaNa karatA hai, kyA (vaha) unheM ra (bIca-bIca meM kucha samaya kA vyavadhAna DAla kara yA bIca-bIca meM ruka kara) grahaNa karatA hai yA nirantara (lagAtAra) grahaNa karatA rahatA hai ? [878 u.] gautama ! vaha una dravyoM ko sAntara bhI grahaNa karatA hai aura nirantara bhI grahaNa karatA hai| sAntara grahaNa karatA huA (jIva) jaghanyataH eka samaya kA tathA utkRSTata: asaMkhyAta samaya kA antara karake grahaNa karatA hai; aura nirantara grahaNa karatA hugrA jaghanya do samaya taka aura utkRSTa asaMkhyAta samaya taka pratisamaya, binA viraha (virAma) ke, lagAtAra grahaNa karatA hai| Page #670 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 82] [prajJApanAsUtra 876. jove NaM bhaMte ! jAiM davAiM bhAsattAe gahiyAI Nisirati tAI ki saMtaraM Nisirati ? NiraMtara Nisirati ? goyamA! saMtaraM Nisirati, No NiraMtaraM Nisirati / saMtaraM NisiramANe egeNaM samaeNaM geNhai egeNaM samaeNaM Nisirati, 10 ninininini ni ni .... ninAMnA HeeNaM gahaNa-NisiraNovAeNaM jahaNNeNaM dusamaiyaM ukkoseNaM asaMkhejjasamaiyaM aMtomuhuttiyaM gahaNa-NisiraNovAyaM (NisiraNaM) kareti / [879 pra.] bhagavan ! jina dravyoM ko jIva bhASA ke rUpa meM grahaNa karake nikAlatA hai (tyAgatA hai), kyA vaha unheM sAntara nikAlatA hai yA nirantara nikAlatA hai ? [876 u.) gautama ! (vaha unheM) sAntara nikAlatA hai, nirantara nahIM nikAlatA (tyaagtaa)| sAntara nikAlatA humA jIva eka samaya meM (una bhASAyogya dravyoM ko) grahaNa karatA hai aura eka samaya meM nikAlatA (tyAgatA) hai| isa grahaNa aura niHsaraNa ke upAya se jaghanya do samaya ke aura utkRSTa asaMkhyAta samaya ke antarmuhUrta taka grahaNa aura niHsaraNa karatA hai| vivecana-jIva dvArA grahaNayogya bhASAdravyoM ke vibhinna rUpa-prastuta tIna sUtroM (su. 877 se 879 taka) meM jIva grAhya sthita bhASAdravyoM ko dravya, kSetra, kAla aura bhAva se kinakina rUpoM meM, kaise-kaise grahaNa karatA hai, isakI sAMgopAMga carcA kI gaI hai| mukhAdi se bAhara nikAlane se pUrva grAhya bhASAdravyoM ke vibhinna rUpa-yaha to pahale batAyA jA cukA hai ki jIva bhASA nikAlane se pUrva bhASA ke rUpa meM pariNata karane ke lie bhASAdravyoM ko arthAt bhASAvargaNA ke pudgaloM ko grahaNa karatA hai| ina tIna sUtroM meM inhIM grAhya bhASAdravyoM kI carcA kA niSkarSa kramaza: isa prakAra hai (1) jIva sthita (sthira, halana-calana se rahita) dravyoM ko grahaNa karatA hai, asthira (gamanakriyAyukta) dravyoM ko nhiiN| (2) vaha sthita dravyoM ko dravya, kSetra, kAla aura bhAva se grahaNa karatA hai| (3) dravya se, ekapradezI (eka paramANu) se lekara asaMkhyAtapradezI bhASAdravyoM ko grahaNa nahIM karatA, kyoMki ve svabhAvataH agrAhya hote haiM, kintu anantapradezI dravyoM ko hI grahaNa karatA hai, kyoMki ananta paramANuoM se banA huyA skandha hI jIva dvArA grAhya hotA hai| (4) kSetra se, bhASArUpa meM pariNamana karane ke lie grAhya bhASAdravya AkAza ke eka pradeza se lekara saMkhyAta pradezoM meM avagAha vAle nahIM hote, kintu asaMkhyAta pradezoM meM avagADha hote haiM / (5) kAla se, vaha eka samaya kI sthiti vAle bhASAdravyoM se lekara asaMkhyAta samaya kI sthiti vAle bhASAdravyoM taka ko grahaNa karatA hai, kyoMki pudgaloM (anantapradezI skandha) kI avasthiti (halanacalana se rahitatA) jaghanya eka samaya taka aura utkRSTa asaMkhyAtasamaya taka rahatI hai| (6) bhAva se, bhASA rUpa meM grAhya dravya varNa, gandha, rasa aura sparza vAle hote haiM / (7) bhAvata: varNa vAle jina bhASAdravyoM ko grahaNa karatA hai, ve grahaNayogya pRthak-pRthak Page #671 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gyArahavA~ bhASApada [ 83 dravyApekSayA koI eka, koI do, yAvat koI pAMca varSoM se yukta hote haiM, kintu sarvagrahaNApekSayA arthAt grahaNa kie hue samasta dravyoM ke samudAya kI apekSA se ve niyamata: pAMca varSoM se yukta hote haiN| (8) varNa kI apekSA se bhASArUpa meM pariNata karane hetu ekaguNa kRSNa se lekara anantaguNa kRSNa bhASAdravyoM ko grahaNa karatA hai| isI prakAra nIla, rakta, pIta, zukla varNoM ke viSaya meM samajha lenA caahie| (9) grahaNayogyadravyApekSayA eka gandha vAle evaM do gandha vAle dravyoM ko bhI grahaNa karatA hai, kintu sarvagrahaNApekSayA do gandhavAle dravyoM ko hI grahaNa karatA hai| (10) ekaguNa sugandha vAle se lekara yAvat anantaguNa sugandha vAle bhASAdravyoM ko grahaNa karatA hai, tathaiva ekaguNa durgandha se lekara anantaguNa durgandha taka ke bhASApudgaloM ko grahaNa karatA hai| (11) grahaNayogya dravyoM kI apekSA se eka rasa vAle bhASAdravyoM ko bhI grahaNa karatA hai, kintu sarvagrahaNApekSayA niyamataH pAMca rasoM vAle bhASAdravyoM ko grahaNa karatA hai| (12) bhASA ke rUpa meM pariNata karane hetu ekaguNa tiktarasa vAle se lekara anantaguNa tiktarasa vAle bhASAdravyoM taka ko grahaNa karatA hai / isI prakAra kaTu, kaSAya, amla aura madhura rasoM vAle bhASAdravyoM ke viSaya meM samajhanA caahie| (13) bhAvata: sparza vAle jina dravyoM ko bhASArUpa meM pariNata karane hetu jIva grahaNa karatA hai, ve bhASAdravya grahaNadravyApekSayA ekasparzI nahIM hote, kyoMki eka paramANu meM do sparza avazya hote haiM / ' ataH ve dravya dvisparzI, trisparzI yA catu:sparzI hote haiN| kintu paMcasparzI se lekara aSTasparzI taka nahIM hote / sarvagrahaNa kI apekSA se niyamataH zIta, uSNa, snigdha aura rUkSa catuHsparzI bhASAdravyoM ko grahaNa karatA hai| (14) zItasparza vAle jina bhASAdravyoM ko bhASArUpa meM pariNata karane hetu jIva grahaNa karatA hai, ve ekaguNa zItasparza vAle yAvat anantaguNa zItasparza vAle hote haiN| isI prakAra uSNa, snigdha aura rUkSasparza vAle bhASA dravyoM ke viSaya meM samajhanA cAhie / (15) ekaguNa kRSNavarNa se lekara anantaguNa rUkSasparza taka ke jina dravyoM ko jIva bhASA ke rUpa pariNata karane ke lie grahaNa karatA hai, ve dravya aAtmapradezoM ke sAtha spRSTa hote haiM, aspRSTa nahIM tathA vaha avagADha dravyoM (jina AkAzapradezoM meM jIva ke pradeza haiM, unhIM AkAzapradezoM meM avasthita bhASAdravyoM) ko grahaNa karatA hai, anavagADha dravyoM ko nahIM; vizeSataH anantarAvagADha (vyavadhAnarahita) dravyoM ko hI grahaNa karatA hai, paramparAvagADha (vyavahitarUpa se avasthita) dravyoM ko nahIM tathA anantarAvagADha jina dravyoM ko jIva grahaNa karatA hai, ve aNu (thor3e pradezoM vAle skandha) bhI hote haiM aura bAdara (bahuta pradezoM se upacita) bhI hote haiM / phira jitane kSetra meM jIva ke grahaNayogya bhASAdravya avasthita haiM, utane hI kSetra meM jIva una aNurUpa dravyoM ko UrdhvadizA, adhodizA aura tiryadizA se bhI grahaNa karatA hai tathA unheM Adi (prathama samaya) meM bhI grahaNa karatA hai. madhya (dvitIya Adi samayoM) meM bhI grahaNa karatA hai aura anta (grahaNa ke utkRSTa antamuhUrtapramANakAla rUpa meM antima samaya) meM bhI grahaNa karatA hai| isa prakAra ke ve bhASAdravya svaviSaya 1. kAraNameva tadantyaM sUkSmo nityazca bhavati paramANuH / ekarasagandhavarNo dvisparza: kAryaliMgazca // Page #672 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 84] [prajJApanAsUtra (svagocara arthAt-spRSTa, avagADha aura anantarAvagADharUpa) hote haiM, aviSaya (sva ke agocara arthAt----spRSTa, avagADha aura ananta rAvagADha se bhinna rUpa) nahIM hote tathA una dravyoM ko bhI jIva AnupUrvI se (anukrama se - grahaNa kI apekSA sAmIpya ke anusAra) grahaNa karatA hai, anAnupUrvI se (AsannatA kA ullaMghana karake) nahIM evaM niyama se chaha dizAoM se Ae hue bhASAdravyoM ko grahaNa karatA hai, kyoMki niyamataH trasanAr3I meM avasthita bhASaka trasajIva chahoM dizAoM ke dravyoM ko grahaNa karatA hai| (16) jova jina dravyoM ko bhASA ke rUpa meM grahaNa karatA hai, unheM sAntara (bIca meM kucha samaya kA vyavadhAna DAla kara athavA ruka-rukakara) bhI grahaNa karatA hai aura nirantara (lagAtAra-bIcabIca meM vyavadhAna DAle binA) bhI grahaNa karatA hai| agara jIva bhASAdravyoM ko sAntara grahaNa kare to jaghanya eka samaya kA aura utkRSTa asaMkhyAta samayoM kA antara karake grahaNa karatA hai| yadi koI lagAtAra bolatA rahe to usakI apekSA se jaghanya eka samaya kA antara samajhanA caahie| jaisekoI vaktA prathama samaya meM bhASA ke jina pudgaloM ko grahaNa karatA hai, dUsare samaya meM unako nikAlatA tathA dUsare samaya meM gRhIta pudgaloM ko tIsare samaya meM nikAlatA hai| isa prakAra prathama samaya meM sirpha grahaNa hotA hai, bIca ke samayoM meM grahaNa aura nisarga donoM hote haiM, antima samaya meM sirpha nisarga hotA hai| bhASApudgaloM kA grahaNa aura nisarga, ye donoM paraspara virodhI kArya eka samaya meM kaise ho sakate haiM ? 1 isa zaMkA kA samAdhAna yaha hai ki yadyapi jainasiddhAntAnusAra eka samaya meM do upayoga sambhava nahIM haiM, kintu eka samaya meM kriyAe~ to aneka ho sakatI haiM, unake hone meM koI virodha bhI nahIM / eka hI samaya meM eka nartakI bhramaNAdi kriyA karatI haI, hAthoM-pairoM Adi se vividha prakAra kI kriyAe~ karatI hai, yaha pratyakSa dekhA jAtA hai| sabhI vastuoM kA eka hI samaya meM utpAda aura vyaya dekhA jAtA hai, isI prakAra bhASAdravyoM ke grahaNa aura nisarga ke paraspara virodhI prayatna bhI eka hI samaya meM ho sakate haiN| isalie kahA gayA hai ki bhASAdravyoM ko jIva vinA vyavadhAna ke nirantara grahaNa karatA rahe to jaghanya do samaya taka aura utkRSTa asaMkhyAta samayoM taka niraMtara grahaNa karatA hai / koI asaMkhyAta samayoM taka eka hI grahaNa na samajha le, isa bhrAnti ke nivAraNArtha 'anusamaya' zabda kA prayoga kiyA gayA hai, jisakA artha hai-'eka samaya ke pshcaat'| koI vyakti bIca meM vyavadhAna hone para bhI 'anusamaya' samajha sakatA hai, isa bhramanivAraNa ke lie 'avirahita' zabda prayukta kiyA hai| isa prakAra prathama samaya meM grahaNa hI hotA hai, nisarga nahIM; kyoMki vinA grahaNa ke nisarga sambhava nhiiN| aura antima meM bhASA kA abhiprAya uparata ho jAne se grahaNa nahIM hotA, kevala nisarga ho hotA hai / zeSa (bIca ke) dUsare, tIsare Adi samayoM meM grahaNa-nisarga donoM sAtha-sAtha hote haiM / kintu pUrva samaya meM gahIta pudgala usake pazcAt ke uttara samaya meM hI chor3e jAte haiN| aisA nahIM hotA ki jina pudgaloM ko jisa samaya meM grahaNa kiyA. usI samaya meM nisarga bhI ho jAe (17) bhASA ke rUpa meM gRhIta dravyoM ko jIva sAntara nikAlatA hai, nirantara nahIM, kyoMki jisa samaya meM jina bhASAdravyoM ko jIva grahaNa karatA hai, usI samaya meM una dravyoM ko nahIM nikAlatA arthAta prathama samaya meM gRhota bhASAdravyoM ko prathama samaya meM nahIM, kintu dUsare samaya meM aura dUsare samaya meM gRhIta dravyoM ko tIsare samaya meM nikAlatA hai, ityAdi / niSkarSa yaha hai ki pUrva-pUrva meM gRhIta dravyoM ko 1. gahaNa nisaraMgapayattA paropparavirohiNo kahaM samaye ? samaya do udogA, na hojja, kiriyANa ko doso ? --bhASyakAra Page #673 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gyArahavA~ bhASApada | (85 agale-agale samaya meM nikAlatA hai| pahale grahaNa hone para hI nisarga kA honA sambhava hai, agRhIta kA nhiiN| isIlie kahA gayA hai ki nisarga sAntara hotA hai| grahaNa kI apekSA se hI nisarga ko sAntara kahA gayA hai| gRhIta dravya kA anantara arthAt agale samaya meM niyama se nisarga hotA hai / isa dRSTi se nirantara grahaNa aura nisarga kA kAla jaghanya do samaya aura utkRSTa asaMkhyAta samaya ke antarmuhUrta taka kA hai|' bheda-abheda-rUpa meM bhASAdravyoM ke niHsaraNa tathA grahaNaniHsaraNasambandhI prarUpaNA 880. jIve NaM bhaMte ! jAI davAI bhAsattAe gahiyAiM Nisirati tAI ki bhiNNAI Nisirati ? abhiNNAiM Nisirati ? goyamA ! bhiNNAI pi Nisirati, abhinAI pi Nisirati / jAI bhiNNAI Nisirati tAI aNaMtaguNaparivaDDIe parivaDDamANAI parivaDDamANAI loyaMtaM phusaMti / jAiM abhiNNAI Nisirati tAI asaMkhejjApro ogAhaNavaggaNAno gaMtA bheyamAvajjaMti, saMkhejjAI joyaNAI gaMtA viddhasamAgacchaMti / [880 pra.] bhagavan ! jIva bhASA ke rUpa meM gRhIta jina dravyoM ko nikAlatA hai, una dravyoM ko bhinna (bhedaprApta-bhedana kie hue ko) nikAlatA hai, athavA abhinna (bhedana nahIM kie hue ko) nikAlatA hai ? [880 u.] gautama ! (koI jIva) bhinna dravyoM ko nikAlatA hai, (to koI) abhinna dravyoM ko bhI nikAlatA hai| jina bhinna dravyoM ko (jIva) nikAlatA hai, ve dravya anantaguNavRddhi se vRddhi ko prApta hote hue lokAnta ko sparza karate haiM tathA jina abhinna dravyoM ko nikAlatA hai, ve dravya saMkhyAta avagAhanavargaNA taka jA kara bheda ko prApta ho jAte haiN| phira saMkhyAta yojanoM taka Age jAkara vidhvaMsa ko prApta ho jAte haiN| 881. tesi NaM bhaMte ! davANaM kativihe bhee paNNatte ? goyamA ! paMcavihe bhee paNNatte / taM jahA-khaMDAbhee 1 patarAbhee 2 cuNNiyAbhee 3 aNataDiyAbhee 4 ukkariyAbhee 5 / [881 pra.] bhagavan ! una dravyoM ke bheda kitane prakAra ke kahe gae haiM ? [881 u.] gautama ! bheda pAMca prakAra ke kahe gae haiM ? ve isa prakAra-(1) khaNDabheda, (2) pratarabheda, (3) cUNikAbheda, (4) anutaTikAbheda aura (5) utkaTikA (utkarikA) bheda / 882. se ki taM khaMDAbhee ? 2 jaNaM ayakhaMDANa vA taukhaMDANa vA taMbakhaMDANa vA sIsagakhaMDAga vA rayayakhaMDANa vA jAyarUvakhaMDANa vA khaMDaeNa bhede bhavati / se taM khaMDAbhede / [882 pra.) vaha (pUrvokta) khaNDabheda kisa prakAra kA hotA hai ? 1. (ka) prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 262 se 266 taka (kha) prajJApanA. prameyabodhinI TIkA bhA. 3, pR. 348 se 379 taka / Page #674 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 16] [ prajJApanAsUtra [882 u. khaNDabheda (vaha hai), jo (jaise) lohe ke khaMDoM kA, rAMge ke khaNDoM kA, tAMbe ke khaNDoM kA, zIze ke khaNDoM kA, cAMdI ke khaNDoM kA athavA sone ke khaNDoM kA, khaNDaka (Tukar3e karane vAle aujAra-hathaur3e Adi) se bheda (Tukar3e) karane para hotA hai| yaha huA usa khaNDabheda (kA svarUpa / ) 883. se ki taM payarAmede ? 2 jaNNaM vaMsANa vA vettANa vA palANa vA kadalitthaMbhANa vA abhapaDalANa vA payaraeNaM mee bhavati / se taM pyraamede| [883 pra.] vaha (pUrvokta) pratarabheda kyA hai ? (883 u. pratarabheda (vaha hai), jo bAMsoM kA, beMtoM kA, naloM kA, kele ke stambhoM kA, abhraka ke paTaloM (paratoM)kA pratara se (bhojapatrAdi kI taraha) bheda karane para hotA hai / yaha hai vaha pratarabheda / 884. se ki taM cuNiyAbhae ? 2 jaNNaM tilacuNNANa vA muggacaNNANa vA mAsacuNNANa vA pipalicuNNANa vA miriyacuNNANa vA siMgaberacaNNANa vA cuNiyAe bhede bhavati / se taM cunniyaabhede| [884 pra.] vaha (pUrvokta) cUNikAbheda kyA hai ? [884 u.] cUNikAbheda (vaha hai), jo (jaise) tila ke cUrNoM (cUroM) kA, mUga ke cUrNI (cUre yA pATe) kA, ur3ada ke cUrNoM (cUroM) kA, pippalI (pIpala) ke cUroM kA, kAlImirca ke cUroM kA, cUNikA (imAmadaste yA cakkI prAdi) se bheda karane (kUTane yA pIsane) para hotA hai / yaha huA ukta cUrNikA bheda kA svarUpa / 885. se kiM taM praNutADiyAmede ? 2 jaNNaM agaDANa vA talAgANa vA dahANa vA gadINa vA vAvINa vA pukkhariNoNa vA dIhiyANa vA gujAliyANa vA sarANa vA sarapaMtiyANa vA sarasarapaMtiyANa vA aNutaDiyAe bhede bhavati / se taM prnnutddiyaabhede| [885 pra.] vaha anutaTikAbheda kyA hai (kaisA hai) ? [885 u.] anutaTikAbheda (vaha hai.) jo kUpoM ke, tAlAboM ke, hradoM ke, nadiyoM ke, bAvar3iyoM ke, puSkariNiyoM ( golAkAra vAvar3iyoM) ke, dIdhikAoM ( lambI bAvar3iyoM ) ke, guMjAlikAoM (Ter3hImer3hI bAvar3iyoM) ke, sarovaroM ke, paMktibaddha sarovaroM ke aura nAlI ke dvArA jala kA saMcAra hone vAle paMktibaddha sarovaroM ke anutaTikArUpa meM (phaTa jAne, darAra par3a jAne yA kinAre ghisa yA kaTa jAne se) bheda hotA hai / yaha anutaTikAbheda kA svarUpa hai| 886. se ki taM ukkariyAbhede ? 2 jaNNaM mUsagANa vA magUsANa vA tilasiMgANa vA muggasigANa vA mAsasiMgANa vA eraMDabIyANa vA phuDittA ukkariyAe bhede bhavati / se taM ukkariyAbhee / [886 pra.] vaha (pUrvokta) utkaTikAbheda kaisA hotA hai ? Page #675 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gyArahavAM bhASApada [87 [886 u.] mUSoM-masUra ke, magUsoM (mUgaphaliyoM yA caulAI kI phaliyoM) ke, tila kI phaliyoM ke, mUga kI phaliyoM ke, ur3ada kI phaliyoM ke athavA eraNDa ke bIjoM ke phaTane yA phAr3ane se jo bheda hotA hai, vaha utkaTikAbheda hai / yaha utkaTikA (utkarikA) bheda kA svarUpa hai / 887. eesi NaM bhaMte ! davANaM khaMDAmeeNaM payarAmeeNaM caNiyAbheeNaM praNataDiyAmedeNe ukkariyAbhedeNa ya mijjamANANaM katare katarehito appA vA 4 ? goyamA ! samvatthovAI damvAI ukkariyAbheeNaM mijjamANAI, aNutaDiyAbhedeNaM bhijjamANAI aNaMtaguNAI, cuNiyAbheeNaM bhijjamANAI aNaMtaguNAI, payarAbheeNaM bhijjamANAI praNataguNAI, khaMDAmeeNaM bhijjamANAiM prnntgunnaaii| [887 pra.] bhagavan ! khaNDabheda se, pratarabheda se, caNikAbheda se, anutaTikAbheda se aura utkaTikAbheda se bhidane (bhinna hone vAle ina bhASAdravyoM meM kauna, kinase alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM ? [887 u.] gautama ! sabase thor3e bhASAdravya utkaTikAbheda se bhinna hote haiM, unase anantaguNe anutaTikAbheda se bhinna hote haiM, unakI apekSA caNikAbheda se bhinna hone vAle anantaguNe haiM, unase anantaguNe pratarabheda se bhinna hone vAle aura unase bhI anantaguNe adhika khaNDabheda se bhinna hone vAle dravya haiN| 888. [1] Neraie NaM bhaMte ! jAI davAI bhAsattAe mehati tAI ki ThiyAI geNhati ? aThiyAiM gaNhati ? goyamA ! evaM ceva jahA jIve vattavvayA bhaNiyA (su. 877) tahA raiyassavi jAva appaabhuyN| _[888-1 pra.] bhagavan ! nairayika jina dravyoM ko bhASA ke rUpa meM grahaNa karatA hai, unheM (vaha) sthita (grahaNa karatA) hai athavA asthita (grahaNa karatA) hai ? [888-1 u.] gautama ! jaise (prodhika) jIva ke viSaya meM vaktavyatA (sU. 877 meM) kahI hai, vaise hI yAvat alpabahutva taka nairayika ke viSaya meM bhI kahanA caahie| [2] evaM egidiyavajjo daMDano jAva vemANiyA / [888-2] isI prakAra ekendriya ko chor3a kara yAvat vaimAnikoM taka daNDaka kahanA caahie| 886. jIvA NaM bhaMte ! jAI davAI bhAsattAe geNhaMti tAI ki ThiyAI gevhaMti ? aThiyAI gevhaMti ? goyamA ! evaM ceva puhutteNa vi NeyavvaM jAva bemaanniyaa| [889 pra.] jIva jina dravyoM ko bhASA ke rUpa meM grahaNa karate haiM, kyA (ve) una sthita dravyoM ko grahaNa karate haiM, athavA asthita dravyoM ko grahaNa karate haiM ? [889 u.] gautama ! (ve sthita bhASAdravyoM ko grahaNa karate haiM / ) (jisa prakAra ekatva Page #676 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 88 [prazAphnAsUtra ekavacanarUpa meM kathana kiyA gayA thA, usI prakAra pRthaktva (bahuvacana ke) rUpa meM (nairayikoM se lekara) yAvat vaimAnikoM taka samajha lenA caahie| 810. jIve NaM bhaMte ! jAI davAI saccabhAsattAe geNhati tAI ki ThiyAI gehati ? praThiyAI geNhati ? goyamA ! jahA prohiyadaMDago (su. 877) tahA eso vi / navaraM vigaleMdiyA Na pucchijjati / evaM mosamAsAe vi saccAmosamAsAe vi| [860 pra.] bhagavan ! jIva jina dravyoM ko satyabhASA ke rUpa meM grahaNa karatA hai, kyA (vaha) una sthitadravyoM ko grahaNa karatA hai, athavA asthitadravyoM ko ? [890 u. gautama ! jaise (sU. 877 meM) praudhika jIvaviSayaka daNDaka hai, vaise yaha daNDaka bhI kahanA cAhie / vizeSa yaha hai ki vikalendriyoM ke viSaya meM (unakI bhASA satya na hone se) pRcchA nahIM karanI cAhie / jaise satya bhASAdravyoM ke grahaNa ke viSaya meM kahA hai, vaise hI mRSAbhASA ke (dravyoM) tathA satyAmRSAbhASA ke (dravyoM ke grahaNa ke viSaya meM bhI kahanA caahie|) 861. asaccAmosamAsAe vi evaM ceva / navaraM asaccAmosabhAsAe vilidiyA vi pucchijjaMti imeNaM abhilAveNaM vilidie NaM bhaMte ! jAI dabvAiM prasaccAmosabhAsattAe gehati tAI ki ThiyAI geti ? aThiyAiM gehati ? goyamA ! jahA ohiyadaMDano (su. 877) / evaM ete egattapuhatteNaM dasa daMDagA bhANiyabvA / [891] asatyAmRSAbhASA ke (dravyoM ke grahaNa ke) viSaya meM bhI isI prakAra kahanA caahie| vizeSa yaha hai ki asatyAmRSAbhASA ke grahaNa ke sambandha meM isa abhilApa ke dvArA vikalendriyoM kI bhI pRcchA karanI cAhie [pra.] bhagavan ! vikalendriya jIva jina dravyoM ko asatyAmRSAbhASA ke rUpa meM grahaNa karatA hai, kyA vaha una sthitadravyoM ko grahaNa karatA hai, athavA asthitadravyoM ko grahaNa karatA hai ? u.] gautama ! jaise (su. 877 meM) audhika daNDaka kahA gayA hai, vaise hI (yahA~ samajha lenA caahie|) isa prakAra ekatva (ekavacana) aura pRthaktva (bahuvacana) ke ye dasa daNDaka kahane caahie| 862. jIve NaM bhaMte ! jAI davAiM saccabhAsattAe gaNhati tAI ki saccabhAsattAe Nisirati ? mosabhAsattAe Nisirati ? saccAmosamAsattAe Nisirati ? asaccAmosabhAsattAe Nisirati ? goyamA ! saccabhAsattAe Nisirati, No mosabhAsattAe Nisirati, yo saccAmosamAsattAe Nisirati, No asaccAmosabhAsattAe Nisirati / evaM egidiya-vilidiyavajjo daMDagro jAva vemANie / evaM puhutteNa vi / [862 pra. bhagavan ! jIva jina dravyoM ko satyabhASA ke rUpa meM grahaNa karatA hai, kyA unako Page #677 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gyArahavA~ bhASApada ] [89 vaha satyabhASA ke rUpa meM nikAlatA hai, mRSAbhASA ke rUpa meM nikAlatA hai, satyAmRSAbhASA ke rUpa meM nikAlatA hai, athavA asatyAmRSAbhASA ke rUpa meM nikAlatA hai ? [892 u.] gautama ! vaha (satyabhASA ke rUpa meM gRhIta una dravyoM ko) satyabhASA ke rUpa meM nikAlatA hai, kintu na to mRSAbhASA ke rUpa meM nikAlatA hai, na satyAmRSAbhASA ke rUpa meM nikAlatA hai, aura na hI asatyAmRSAbhASA ke rUpa meM nikAlatA hai / isI prakAra yAvat vaimAnika taka ekendriya aura vikalendriya ko chor3a kara (ekavacana kA) daNDaka kahanA cAhie tathA isI taraha pRthaktva (bahuvacana) kA daNDaka bhI kahanA caahie| ____863. jIve gaM bhaMte ! jAI davAI mosabhAsatAe geNhati tAI ki saccabhAsattAe Nisirati ? mosabhAsattAe Nisirati ? saccAmosamAsattAe Nisirati ? asaccAmosamAsatAe Nisirati ? goyamA ! No saccamAsattAe Nisirati, mosamAsattAe Nisirati, No saccAmosamAsattAe Nisirati, No asaccAmosabhAsattAe Nisirati / [893 pra.] bhagavan ! jIva jina dravyoM ko mRSAbhASA ke rUpa meM grahaNa karatA hai, kyA unheM vaha satyabhASA ke rUpa meM nikAlatA hai ? athavA mRSAbhASA ke rUpa meM nikAlatA hai ? yA satyAmRSA bhASA ke rUpa meM nikAlatA hai ? athavA asatyAmRSAbhASA ke rUpa meM nikAlatA hai ? 893 u.] gotama ! (vaha mRSAbhASArUpa meM gRhIta dravyoM ko) satyabhASA ke rUpa meM nahIM nikAlatA, kintu mRSAbhASA ke rUpa meM hI nikAlatA hai, tathA satyAmRSA bhASA ke rUpa meM nahIM nikalatA aura na hI asatyAmaSA bhASA ke rUpa meM nikalatA hai| 864. evaM saccAmosamAsattAe vi / [864] isI prakAra satyAmRSAbhASA ke rUpa meM (gRhIta dravyoM ke viSaya meM bhI samajhanA cAhie / ) 865. asaccAmosabhAsattAe vi evaM ceva / NavaraM prasaccAmosamAsattAe vilidiyA taheva pucchijjati / jAe ceva gehati tAe ceva Nisirati / evaM ete egatta-puttiyA aTu daMDagA bhANiyabvA / [865] asatyAmRSAbhASA ke rUpa meM gahIta dravyoM ke viSaya meM bhI isI prakAra samajhanA cAhie / vizeSatA yaha hai ki asatyAmaSAbhASA ke rUpa meM gahIta dravyoM ke viSaya meM vikalendriyoM kI bhI pRcchA usI prakAra (pUrvavat) karanI caahie| (siddhAnta yaha hai ki) jisa bhASA ke rUpa meM dravyoM ko grahaNa karatA hai, usI bhASA ke rUpa meM hI dravyoM ko nikAlatA hai| isa prakAra ekatva (ekavacana) aura pRthaktva (bahuvacana) ke ye (kula milA kara) ATha daNDaka kahane caahie| vivecana-bhASAdravyoM ke bheda-prabhedarUpa meM niHsaraNa tathA grahaNa-niHsaraNa ke viSaya meM prarUpaNAprastuta solaha sUtroM (880 se 895 taka) meM bhASAdravyoM ke bhinna tathA abhinna rUpa meM niHsaraNa, bhedoM ke alpabahutva tathA bhASAdravyoM ke grahaNa-niHsaraNa ke viSaya meM prarUpaNA kI gaI hai / narayika prAdi ke viSaya meM prativeza-rayika jina dravyoM ko bhASA ke rUpa meM grahaNa karatA hai, ve sthita (sthira) hote haiM yA asthita (saMcaraNazIla) ? isa prazna ke pUche jAne para zAstrakAra prati Page #678 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [prajJApanAsUtra deza karate hue kahate haiM--sthita-asthita dravyoM ke grahaNa kI prarUpaNA se lekara alpabahutva taka kI jaisI prarUpaNA samuccaya jIva ke viSaya meM kI hai, vaisI hI prarUpaNA nairayika se lekara vaimAnika paryanta (ekendriya ko chor3akara) karanI caahie| . bhinna-bhinna bhASAdravyoM ke niHsaraNa kI vyAkhyA-vaktA do prakAra ke hote haiM, tIvraprayatna vAle aura mandaprayatna vaale| jo vaktA rogagrastatA, jarAgrastatA yA anAdarabhAva ke kAraNa mandaprayatna vAlA hotA hai, usake dvArA nikAle hue bhASAdravya abhinna-sthUlakhaNDarUpa evaM avyakta hote haiM / jo vaktA nIroga, balavAn evaM AdarabhAva ke kAraNa tIvraprayatnavAlA hotA hai, usake dvArA nikAle hue bhASAdravya khaNDa-khaNDa evaM sphuTa hote haiN|' tIvraprayatnavAn vaktA dvArA chor3e gaye bhASAdravya khaMDita hone ke kAraNa sUkSma hone se aura anya dravyoM ko vAsita karane ke kAraNa anantaguNa vRddhi ko prApta hokara loka ke aMta taka pahuMcate haiM aura saMpUrNa loka meM vyApta ho jAte haiN| maMdaprayatna dvArA chor3e gaye bhASAdravya lokAnta taka nahIM pahuMca paate| ve asaMkhyAta avagAhana vargaNA taka jAte haiM / vahA~ jAkara bheda ko prApta hote haiM, phira saMkhyAta yojana taka Age jAkara vidhvasta ho jAte haiM / ekatva aura pathaktva ke dasa daNDaka-asatyAmaSAbhASA ke rUpa meM jina dravyoM ko grahaNa kiyA jAtA hai, ve sthita hote haiM, asthita nhiiN| isa viSaya meM vikalendriyasahita dasa daNDaka hote haiM, ve isa prakAra haiM-nAraka, bhavanapati, dvIndriya, trIndriya, caturindriya, tiryaJcapaMcendriya, manuSya, vANavyantara, jyotiSka aura vaimAnika / athavA dasa daNDaka arthAt-pAlApaka isa prakAra hote haiM-sAmAnya eka jIva ke bhASAdravya grahaNa ke sambandha meM eka tathA cAra pRthaka-pRthak cAra bhASAoM ke dravya grahaNa karane ke.sambandha meM, yoM 5 ekavacana ke aura 5 hI bahavacana ke daNDaka (pATha) mila kara dasa daNDaka hote haiN| ekatva aura pRthaktva ke pATha daNDaka-ekendriya ko chor3akara nairayikoM se lekara 4 bhASAoM ke dravyoM ke grahaNa-niHsaraNa-sambandhI ekavacana ke cAra daNDaka aura bahuvacana ke cAra daNDaka, yoM ATha daNDaka hue| solaha vacanoM tathA cAra bhASAjAtoM ke prArAdhaka-virAdhaka evaM alpabahutva kI prarUpaNA 866. kativihe NaM bhaMte ! vayaNe paNNate? goyamA ! solasavihe vayaNe paNNatte / taM jahA-egavayaNe 1 duvayaNe 2 bahuvayaNe 3 ithikyaNe 4 pumakyaNe 5 gapusagavayaNe 6 ajjhatthavayaNe 7 uvaNIyavayaNe 8 pravaNIyavayaNe 6 uvaNIyAvaNIyavayaNe 10 pravaNIyauvaNIyavayaNe 11 tolavayaNe 12 paDuppannavayaNe 13 praNAgayavayaNe 14 paccakkhavayaNe 15 parokkhavayaNe 16 // 1. (ka) prajJApanA. malaya. vRtti, patrAMka 267 (kha) prajJApanA. prameyabodhinI TIkA bhA. 3, pR. 380 "koI maMdapayatto nisirai sakalAI svvdvvaaii| anno tibvapayatto so mucai bhidiuM taaii||" prajJApanA. prameyabodhinI TIkA, pR. 380 2. (ka) prajJApanA, malaya. vRtti, patrAMka 267 (kha) prajJApanA. prameyabodhinI TIkA bhA. 3, pR. 373 se 405 taka Page #679 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gyArahavAM bhASApada] [866 pra.] bhagavan ! vacana kitane prakAra ke kahe gae haiM ? [896 u.] gautama ! vacana solaha prakAra ke kahe gae haiN| ve isa prakAra haiM-1. ekavacana, 2. dvivacana, 3. bahuvacana, 4. strIvacana, 5. puruSavacana, 6. napusakavacana, 7. adhyAtmavacana, 8. upanItavacana, 9. apanItavacana, 10. upanItApanItavacana, 11. apanItopanItavacana, 12. atItavacana, 13. pratyutpanna (vartamAna), vacana, 14. anAgatavacana (bhaviSyad vacana) 15. pratyakSavacana aura 16. parokSavacana / 867. icceyaM bhaMte ! egavayaNaM vA jAva parokkhavayaNaM vA kyamANe paNNavaNo NaM esA bhAsA ? Na esA bhAsA mosA? haMtA goyamA ! icceyaM egavayaNaM vA jAva parokkhavayaNaM vA vayamANe paNNavaNI NaM esA bhAsA, Na esA bhAsA mosaa| [897 pra.] isa prakAra ekavacana (se lekara) yAvat parokSavacana (taka 16 prakAra ke vacana) ko bolate huye (jIva) kI kyA yaha bhASA prajJApanI hai ? yaha bhASA mRSA to nahIM hai ? [897 u.] hA~, gautama ! isa prakAra ekavacana se lekara yAvat parokSava vana taka (16 vacanoM) ko bolate hue (jIva kI) bhASA prajJApanI hai, yaha bhASA mRSA nahIM hai / 868. kati NaM bhaMte ! bhAsajjAyA paNNatA? goyamA! cattAri bhAsajjAyA paNNatA / taM jahA--saccamegaM bhAsajjAya? bitiyaM mosaM bhAsajjAyaM 2 tatiyaM saccAmosaM bhAsajjAyaM 3 cautthaM asaccAmosaM mAsajjAyaM 4 / [898 pra.] bhagavan ! bhASAjAta (bhASA ke prakAra) kitane haiM ? [898 u.] gautama ! bhASAjAta cAra kahe gaye haiN| ve isa prakAra haiM-(1) bhASA kA eka jAta (prakAra) satyA hai, (2) bhASA kA dUsarA prakAra mRSA hai, (3) bhASA kA tIsarA prakAra satyAmRSA hai aura (4) bhASA kA cauthA prakAra asatyAmRSA hai| 866. icceyAI bhaMte ! cattAri bhAsajjAyAI bhAsamANe ki pArAhae virAhae ? goyamA ! icceyAiM cattAri bhAsajjAyAI pAuttaM bhAsamANe prArAhae, No virAhae / teNa paraM assaMjayA'virayA'paDihayA'paccakkhAyapAvakamme saccaM vA bhAsaM bhAsaMto mosaM vA saccAmosaM vA asaccAmosaM vA bhAsaM mAsamANe No pArAhae, viraahe| [899 pra.] bhagavan ! ina cAroM bhASA-prakAroM ko bolatA huaA (jIva) ArAdhaka hotA hai, athavA virAdhaka ? [866 u.] gautama ! ina cAroM prakAra kI bhASAnoM ko upayogapUrvaka (pAyukta hokara) bolane vAlA ArAdhaka hotA hai, virAdhaka nhiiN| usase para--(arthAt upayogapUrvaka bolane vAle se bhinna) jo asaMyata, avirata, pApakarma kA pratighAta aura pratyAkhyAna na karane vAlA satyabhASA bolatA humA tathA mRSAbhASA, satyAmRSA aura asatyAmRSA bhASA bolatA huA (vyakti) pArAdhaka nahIM hai, virAdhaka hai| Page #680 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 92] [ prajJApanAsUna 600. etesi NaM te ! jIvANaM saccabhAsagANaM mosabhAsagANaM saccAmosabhAsagANaM prasaccAmosabhAsagANaM prabhAsagANa ya katare katarehito appA vA 4 ? goyamA ! savvatthovA jIvA saccabhAsagA, saccAmosabhAsagA prasaMkhejjaguNA, mosabhAsagA asaMkhejjaguNA, prasaccAmosabhAsagA asaMkhejjaguNA, prabhAsagA prnnNtgunnaa| paNNavaNAe bhagavaIe ekkArasamaM bhAsApayaM samattaM // [600 pra.] bhagavan ! ina satyabhASaka, mRSAbhASaka, satyAmRSAbhASaka aura asatyAmaSAbhASaka tathA abhASaka jIvoM meM se kauna, kinase alpa, bahuta, tulya aura vizeSAdhika haiM ? [900 u.] gautama ! sabase thoDe jIva satyabhASaka haiM, unase asaMkhyAtaguNe satyAmRSAbhASaka haiM, unakI apekSA mRSAbhASaka asaMkhyAtaguNe haiM, unase asaMkhyAtaguNe asatyAmRSAbhASaka jIva haiM aura unakI apekSA prabhASaka jIva anantaguNe haiN| vivecana-solaha vacanoM aura cAra bhASAjAtoM ke prArAdhaka-virAdhaka evaM alpabahutva kI prarUpaNA---prastuta pAMca sUtroM (sU. 896 se 100 taka) meM solaha prakAra ke vacanoM tathA satyAdi cAra prakAra kI bhASAoM kA ullekha karake unakI prajJApanitA (satyatA) aura unake bhASakoM kI ArAdhakatA-virAdhakatA kI prarUpaNA kI gaI hai| anta meM ukta cAroM prakAra kI bhASAoM ke bhASakoM ke alpabahutva kA nirUpaNa kiyA gayA hai| solaha prakAra ke vacanoM ko vyAkhyA--1. ekavacana-ekatvapratipAdaka bhASA, jaise puruSaH arthAt-eka puruSa / 2. dvivacana-dvitvapratipAdaka bhASA, jaise-puruSau, arthAt-do puruss| 3. bahubacana-bahutvapratipAdaka kathana, jaise-puruSAH arthAta-bahuta-se puruSa / 4. strIvacana-strIliMgavAcaka zabda, jaise- iyaM strI-yaha strI / 5. puruSavacana-pulligavAcaka zabda, jaise--ayaM pumAn - yaha puruSa / 6. napusakavacana-napusakatvavAcaka zabda, jaise-idaM kuNDam-yaha kuNDa / 7. adhyAtmavacana- mana meM kucha aura soca kara Thagane kI buddhi se kucha aura kahanA cAhatA ho, kintu acAnaka mukha se vahI nikala par3e, jo socA ho| 8. upanotavacana-prazaMsAvAcaka zabda, jaise-'yaha strI atyanta suzIlA hai|' 6. apanItavacana-nindAtmaka vacana, jaise----yaha kanyA kurUpA hai| 10. upanItApanItavacana-pahale prazaMsA karake phira nindAtmaka zabda kahanA, jaise--yaha sundarI hai, kintu duHzIlA hai| 11. apanItopanItavacana--pahale nindA karake, phira prazaMsA karane vAlA zabda kahanA. jaise-yaha kanyA yadyapi kurUpA hai, kintu hai sushiilaa| 12. atItavacana-bhUtakAladyotaka vacana, jaise--akarot (kiyaa)| 13. pratyutpannavacana-vartamAnakAlavAcaka vacana, jaise-karoti (karatA hai) / 14. anAgatabacana-bhaviSyatkAlavAcaka zabda, jaise--kariSyati (kregaa)| 15. pratyakSavacana-pratyakSasUcaka zabda, jaise-'yaha ghara hai|' aura 16. parokSavacana--parokSasUcaka zabda, jaise-vaha yahA~ rahatA thaa| ye solaha hI bacana yathAvasthita-vastuviSayaka haiM, kAlpanika nahIM, ataH jaba koI ina vacanoM ko samyakarUpa se upayoga karake bolatA hai, taba usakI bhASA 'prajJApanI' samajhanI cAhie,' mRSA nhiiN| 1. prajJApanA. malaya. vRtti, patrAMka 267 Page #681 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gyArahavAM bhASApada ] [93 cAra prakAra kI bhASA ke bhASaka pArAdhaka yA virAdhaka ?-prastuta cAroM prakAra kI bhASAoM ko jo jIva samyak prakAra se upayoga rakha kara pravacana (saMgha) para AI huI malinatA kI rakSA karane meM tatpara hokara bolatA hai, arthAt-pravacana (saMgha) ko nindA aura malinatA se bacAne ke lie gaurava-lAghava kA paryAlocana karake cAroM meM se kisI bhI prakAra kI bhASA bolatA huA sAdhuvarga ArAdhaka hotA hai, virAdhaka nhiiN| kintu jo upayogapUrvaka bolane vAle se para-bhinna hai tathA asaMyata (mana-vacana-kAya ke saMyama se rahita) hai, jo sAvadhavyApAra (hiMsAdi pApamaya pravRtti) se virata nahIM (avirata) hai, jisane apane bhatakAlika pApoM ko micchAmi dakkaDaM (merA dakata mithyA ho), dekara tathA prAyazcitta grAdi svIkAra karake pratihata (naSTa) nahIM kiyA hai tathA jisane bhaviSyakAlasambandhI pApa na hoM, isake lie pApakarmoM kA pratyAkhyAna nahIM kiyA hai, aisA jIva cAhe satyabhASA bole yA mRSA, satyAmRSA yA asatyA mRSA meM se koI bhI bhASA bole, vaha pArAdhaka nahIM, virAdhaka hai|' cAroM bhASAoM ke bhASakoM ke alpabahatva kI yathArthatA-prastuta cAroM bhASAoM ke bhASakoM ke alpabahatva kI carcA karate hue sabase kama satyabhASA ke bhASaka batAe haiM, isakA kAraNa yaha hai ki samyaka upayoga (dhyAna) pUrvaka sarvajJamatAnusAra vastutattva kI sthApanA (pratipAdana) karane kI buddhi (dRSTi) se jo bolate haiM, ve hI satyabhASaka haiM, jo pRcchAkAla meM bahuta virale hI milate haiN| satyabhASakoM se satyAmRSAbhASaka asaMkhyAtaguNe isalie haiM ki loka meM bahuta-se isa prakAra ke saca-jhUTha jaise-taise bolane vAle milate haiN| unase mRSAbhASaka asaMkhyAtaguNe isalie haiM ki krodhAdi kaSAyoM ke vazIbhUta hokara paravaMcanAdi buddhi se bolane vAle saMsAra meM pracura saMkhyA meM milate haiM, ve sabhI mRSAbhASI haiN| unase asaMkhyAtaguNe adhika asatyAmRSAbhASaka haiM, kyoMki dvIndriya se lekara paMcendriya taka ke jIva asatyAmaSAbhASaka kI koTi meM Ate haiN| ina saba se anantaguNe abhASaka isalie haiM ki abhASakoM kI gaNanA meM siddha jIva evaM ekendriya jIva Ate haiM, ve donoM hI ananta haiM / siddha jIvoM se bhI vanaspatikAyika jIva anantaguNe haiN| // prajJApanAsUtra : gyArahavA~ bhASApada samApta / / 1. prajJApanA. malaya. vRtti, patrAMka 268 2. vahI, malaya. vRtti, patrAMka 268-269 Page #682 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bArasamaM sarIrapayaM bArahavA~ zarIrapada prAthamika * yaha prajJApanAsUtra kA bArahavA~ zarIrapada hai| * saMsAra-dazA meM zarIra ke sAtha jIva kA atIva nikaTa aura nirantara samparka rahatA hai| zarIra aura zarIra se sambandhita sajIva-nirjIva padArthoM ke prati moha-mamatva ke kAraNa hI karmabandha hotA hai| ataeva zarIra ke viSaya meM jAnanA Avazyaka hai ! zarIra kyA hai ? prAtmA kI taraha avinAzI hai yA nAzavAn ? isake kitane prakAra haiM ? ina pAMcoM prakAroM ke baddha-mukta zarIroM ke kitane-kitane parimANa meM hai ? nairayikoM se lekara vaimAnika devoM taka kisa meM kitane zarIra pAe jAte haiM ? prAdi-Adi / isI hetu se zAstrakAra ne isa pada kI racanA kI hai| prastuta pada meM jainadRSTi se pAMca zarIroM kI carcA hai-audArika, vaikriya, AhAraka, tejasa aura kArmaNa / upaniSadoM meM AtmA ke annamaya Adi pAMca koSoM kI vicAraNA milatI hai| unameM se annamayakoSa kI audArika zarIra ke sAtha tathA sAMkhya Adi darzanoM meM jo avyakta, sUkSma yA ligazarIra mAnA gayA hai, usakI tulanA taijasa-kArmaNazarIra ke sAtha ho sakatI hai| * prastuta pada meM sarvaprathama audArikAdi pAMca zarIroM kA nirUpaNa hai / vRttikAra ne praudArikazarIra ke vibhinna artha, usakI pradhAnatA, prayojana aura mahattA kI dRSTi se samajhAe haiM / tIrthakara Adi viziSTa puruSoM ko praudArika zarIra hotA hai tathA devoM ko bhI yaha zarIra durlabha hai| isa kAraNa isakA prAdhAnya aura mahattva hai / nArakoM aura devoM ke sivAya samasta jIvoM ko yaha zarIra janma se milatA hai, isalie adhikAMza jIvarAzi isI sthUla evaM pradhAna zarIra kI dhAraka hai / jo zarIra vividha evaM vizeSa prakAra kI kriyA kara sakatA hai, arthAt-aneka prakAra ke rUpa dhAraNa kara sakatA hai, vaha vaikriyazarIra hai / yaha zarIra devoM aura nArakoM ko janma se prApta hotA hai, paryApta vAyukAyikoM ke bhI hotA hai| kintu manuSyoM ko Rddhi-labdhi rUpa se prApta hotA hai| caturdazapUrvadhArI muni kisI prakAra ke zaMkA-samAdhAnAdi prayojanavaza yogabala se tIrthakara ke pAsa jAne ke lie jisa zarIra kI racanA karate haiM, vaha AhArakazarIra hai / zarIra meM jo tejas (proja, teja yA tathArUpa dhAtu evaM pAcanAdi kArya meM agni) kA kArya karatA hai, vaha taijasazarIra hai aura karmanirmita jo sUkSmazarIra hai, vaha kArmaNazarIra hai| tejasa aura kArmaNa, ye donoM (ka) paNNAvaNAsutaM (mU. pA.) bhAga. 1, pR. 223 (kha) taittirIya upaniSad bhaguvallI / sAMkhyakArikA 39-40 velavalakara (ga) (mAlavaNiyA) gaNadharavAda prastAvanA / (gha) SaTkhaNDAgama pR. 14, sU. 129, 236, pR. 237, 321 Page #683 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bArahavAM zarIrapada : prAthamika ] [ 95 zarIra jIva se siddhiprApta hone se pUrva taka kabhI vimukta nahIM hote| anAdikAla se ye donoM zarIra jIva ke sAtha jur3e hue haiN| punarjanma ke lie gamana karane vAle jIva ke sAtha bhI ye do zarIra to avazya hote haiM, audArikAdi zarIroM kA nirmANa bAda meM hotA hai|' tatpazcAta caubIsa daNDakoM meM se kisako kitane va kauna se zarIra hote haiM ? isakI carcA hai| phira ina pAMcoM zarIroM ke bada-vartamAna meM jIva ke sAtha baMdhe hue, tathA mukta-pUrvakAla meM bAMdha kara tyAge hue zarIroM tathA samuccaya meM dravya, kSetra, kAla kI apekSA se unake parimANa kI carcA kI gaI hai| isake anantara nairayikoM, bhavanavAsiyoM, ekendriyoM, vikaledriyoM, tiryaMcapaMcendriyoM, manuSyoM, vANavyantara, jyotiSka, vaimAnika devoM ke baddha-mukta pAMcoM zarIroM ke parimANa kI carcA dravya, kSetra, kAla kI dRSTi se kI gaI hai / gaNita vidyA kI dRSTi se yaha atIva rasaprada hai|' 1. (ka) prajJApanA. ma. vatti patrAMka 268-269, (kha) paNNavaNAsuttaM bhA. 2 bArahaveM pada kI prastAvanA, pR. 88-89 2. (ka) paNNavaNAsutta bhA. 1, pR. 223 se 228 (kha) paNNavaNAsuttaM bhA. 2, bAharaveM pada kI prastAvanA, pR. 89 Page #684 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bArasamaM sarIrapayaM bArahavA~ zarIrapada pAMca prakAra ke zarIroM kA nirUpaNa 601. kati NaM bhaMte ! sarIrA paNNattA ? goyamA ! paMca sarIrA pnnnnttaa| taM jahA-orAlie 1 veumbie 2 prAhArae 3 teyae 4 kammae 5 / [901 pra.] bhagavan ! zarIra kitane prakAra ke kahe gae haiM ? [901 u.] gautama ! zarIra pAMca prakAra ke kahe gae haiN| ve isa prakAra-(1) praudArika, (2) vaikriya, (3) AhAraka, (4) taijasa aura (5) kArmaNa ! vivecana--pAMca prakAra ke zarIroM kA nirUpaNa---prastuta sUtra (901) meM jainasiddhAnta prasiddha audArika Adi pAMca prakAra ke zarIroM kA nirUpaNa kiyA gayA hai / zarIra kA artha utpatti ke samaya se lagAtAra pratikSaNa jo zIrNa-jarjarita hotA hai, vaha zarIra hai| praudArika zarIra kI vyAkhyA-udAra se praudArika zabda banA hai / vRttikAra ne udAra ke tIna artha kiye haiM--(1) jo zarIra udAra arthAt-pradhAna ho| audArika zarIra kI pradhAnatA tIrthakaroM aura gaNadharoM ke zarIra kI apekSA se samajhanA cAhie. kyoMki audArika zarIra ke atirikta anya zarIra, yahA~ taka ki anuttara vimAnavAsI devoM kA zarIra bhI anantaguNahIna hotA hai| (2) udAra, arthAt vistAravAn = vizAla zarIra / audArika zarIra kA avasthitasvabhAva(AjIvana sthAyIrUpa) se vistAra kucha adhika eka hajAra yojana pramANa hotA hai, jabaki vaikriyazarIra kA itanA avasthitapramANa nahIM hotA / usakA adhika se adhika avasthitapramANa pAMca sau dhanuSa kA hotA hai aura vaha bhI sirpha sAtavIM narakapRthvI meM hI, anyatra nhiiN| jo uttaravaikriyazarIra eka lAkha yojanapramANa taka kA hotA hai, vaha bhavaparyanta sthAyI na hone ke kAraNa avasthita nahIM hotaa| (3) saiddhAntika paribhASAnusAra udAra kA artha hotA hai-mAMsa, haDDiyA~, snAyu Adi se avabaddha zarIra / udAra hI audArika kahalAtA hai| vaikriyazarIra ko vyAkhyA-(1) prAkRta ke 'veunviya' kA saMskRta meM 'vaikurvika' rUpa hotA hai| vikurvaNA ke artha meM 'vikurva' dhAtu se vaikuvika zabda banatA hai, jisakA artha hotA hai--vividha kriyAoM ko karane meM sakSama zarIra / (2) athavA vividha yA viziSTa (vilakSaNa) kriyA vikriyA hai / vikriyA karane vAlA zarIra vaikriya hai / pAhAraka, tejasa aura kArmaNa zarIra kI vyAkhyA-caturdazapUrvadhArI muni ke dvArA kArya hone para yogabala se jisa zarIra kA prAharaNa-niSpAdana kiyA jAtA hai, use pAhArakazarIra kahate haiM / Page #685 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bArahavAM zarIrapada] teja kA jo vikAra ho, use taijasa zarIra aura jo zarIra karma kA samUha rUpa ho, use karmaja yA kArmaNa zarIra kahate haiN| uttarottara sUkSmazarIra-audArika prAdi zarIroM kA isa prakAra kA krama rakhane kA kAraNa unakI uttarottara sUkSmatA hai|' caubIsa daNDakavartI jIvoM meM zarIra-prarUpaNA 902. raiyANaM bhaMte ! kati sarIrayA paNNattA ? goyamA ! to sarIrayA paNNattA / taM jahA-veubdhie teyae kammae / [902 pra.] bhagavan ! nairayikoM ke kitane zarIra kahe gae haiM ? [902 u.] gautama ! unake tIna zarIra kahe haiM / ve isa prakAra vaikriya, taijasa aura kArmaNa zarIra / 903. evaM asurakumArANa vi jAva thaNiyakumArANaM / _[903] isI prakAra asurakumAroM se lekara yAvat stanitakumAroM taka ke zarIroM kI prarUpaNA samajhanA caahie| 604. puDhavikkAiyANaM bhaMte ! kati sarIrayA paNNatA? goyamA ! to sarIrayA paNNattA / taM jahA-porAlie teyae kammae / [904 pra.] bhagavan ! pRthvIkAyikoM ke kitane zarIra kahe gae haiM ? [904 u.] gautama ! unake tIna zarIra kahe haiN| ve isa prakAra-audArika, taijasa evaM kArmaNa shriir| 905. evaM vAukkAiyavajjaM jAva cariMdiyANaM / [905] isI prakAra vAyukAyikoM ko chor3akara yAvat caturindriyoM taka ke zarIroM ke viSaya meM jAnanA caahie| 606. vAukkAiyANaM bhaMte ! kati sarIrayA paNNattA? goyamA! cattAri sarIrayA paNNattA / taM jahA--porAlie veumvie teyae kammae / [906 pra.] bhagavan ! vAyukAyikoM ke kitane zarIra kahe gae haiM ? 1. (ka) prajJApanAsatra malaya. vatti, patrAMka 268-269 (kha) "orAlaM nAma vittharAlaM visAlati jaMbhaNiya hoi, kahaM ?' sAiremajoyaNasahassamabaTThiyappamANaorAliyaM annameddahameta natthitti viuvivayaM hojjA taM tu aNaTThiyappamANaM, avaTThiyaM puNa paMca dhaNusayAI ahesattamAe imaM puNa avaTTiyappamANaM sAiregaM joynnshssN"||" (ga) "vivihA visiddhagA ya kiriyA, tIe ujaM bhavaM tamiha / veubviyaM tayaM puNa nAragadevANa pgiie||" -prajJApanA. malaya. vRtti, patrAMka 269 Page #686 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 98] [ prajJApanAsUtra [906 u.] gautama ! (unake) cAra zarora kahe haiN| ve isa prakAra-audArika, vaikriya, taijasa aura kArmaNa zarIra / 907. evaM paMcidiyatirikkhajoNiyANa vi| [907] isI prakAra paMcendriyatiryaJcayonikoM ke zarIroM ke viSaya meM bhI samajhanA cAhie / 608. maNasANaM bhaMte ! kati sarIrayA paNNatA? goyamA! paMca sarIrayA paNNattA / taM jahA-porAlie veuvvie pAhArae teyae kmme| [608 pra. bhagavan ! manuSyoM ke kitane zarIra kahe gae haiM ? [908 u.] gautama ! manuSyoM ke pAMca zarIra kahe gae haiN| ve isa prakAra-praudArika, vaikriya, pAhAraka, taijasa aura kArmaNa / 606. vANamaMtara-jotisiya-vemANiyANaM jahA NAragANaM [su. 602] / [606] vANavyantara, jyotiSka aura vaimAnikoM ke zarIroM kI vaktavyatA nArakoM kI taraha (sU. 902 ke anusAra) kahanA caahie| vivecana-cauvIsa daNDakavartI jIvoM meM zarIraprarUpaNA-nairayika se lekara vaimAnika taka 24 daNDakoM meM se kisameM kitane zarIra pAe jAte haiM ? isakI prarUpaNA prastuta ATha sUtroM meM kI gaI hai| pAMcoM zarIroM ke baddha-mukta zarIroM kA parimANa 610. [1] kevatiyA NaM bhaMte ! porAliyasarIrayA paNNatA? __ goyamA ! duvihA pnnnnttaa| taM jahA-baddha llayA ya mukkellayA ya / tattha NaM je te baddha llagA he gaM asaMkhejjagA, asaMkhejjAhiM ussappiNi-prosapiNohiM avahoraMti kAlo, khettano asaMkhejjA logaa| tattha NaM je te mukkellayA te NaM aNaMtA, aNatAhi ussappiNI-osappiNIhi avahIraMti kAlapro, khettano praNetA logA, danvano prabhavasiddhiehito aNaMtaguNA siddhANaM annNtbhaago| [910-1 pra.] bhagavan ! audArika zarIra kitane kahe gae haiM ? [610-13.] gautama ! (ve) do prakAra ke kahe gae haiM, yathA-baddha aura mukta / unameM jo baddha (jIva ke dvArA grahaNa kiye hue) haiM, ve asaMkhyAta haiM, kAla se-ve asaMkhyAta utsapiNiyoM-avapiNiyoM (kAlacakroM) se apahRta hote haiM / kSetra se-ve asaMkhyAtaloka-pramANa haiN| unameM jo mukta (jIva ke dvArA chor3e hue-tyAge hue) haiM, ve ananta haiN| kAla se--ve ananta utsapiNiyoM-avasarpiNiyoM se apahRta hote haiM / kSetra se--anantalokapramANa haiM / dravyata:--mukta audArika zarIra abhavasiddhika (abhavya) jIvoM se anantaguNe aura siddhoM ke anantaveM bhAga haiM / [2] kevatiyA NaM bhaMte ! veubviyasarIrayA paNNatA? goyamA ! duvihA paNNattA / taM jahA baddhallayA ya mukkellayA y| tattha NaM je te baddhallagA te NaM asaMkhejjA, asaMkhejjAhi ussappiNi-prosappiNIhi avahIraMti kAlo, kheto asaMkhejjAso Page #687 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mArahavAM zarIrapada seDhIno payarassa asNkhejjtibhaago| tattha NaM jete mukkellagA te NaM praNatA, aNaMtAhiM ussappiNiprosappiNIhi avahoraMti kAlo, jahA porAliyassa mukkellayA taheva veubviyassa vi bhANiyanyA / [610-2 pra.] bhagavan ! vaikriya zarIra kitane kahe gae haiM ? {101-2 u.] gautama ! (ve) do prakAra ke kahe haiM-baddha aura mukt| unameM jo baddha haiM, ve asaMkhyAta haiM, kAlata: ve asaMkhyAta utsapiNiyoM-avasapiNiyoM se apahRta hote haiM, kSetrata: ve asaMkhyAta zreNI-pramANa tathA (ve zreNiyAM) pratara ke asaMkhyAtaveM bhAga haiN| unameM jo mukta haiM, ve ananta haiM / kAlata: ve ananta utsapiNiyoM-avapiNiyoM se apahRta hote haiM; jaise praudArika zarIra ke muktoM ke viSaya meM kahA gayA hai, vaise hI vaikriyazarIra ke muktoM ke viSaya meM bhI kahanA cAhie / [3] kevatiyA NaM bhaMte ! pAhAragasarIrayA paNNatA ? goyamA ! duvihA paNNattA / taM jahA-baddha llagA ya mukkellagA ya / tasya NaM je te baddhalagA te gaM siya asthi siya patthi / jati asthi jahaNNaNaM ekko vA do vA tiNi vA, ukkoseNaM sahassapuhattaM / tattha NaM je te mukkellayA te NaM praNatA jahA orAliyassa mukkellayA tahA bhaagiyvvaa| [910-3 pra.] bhagavan ! AhAraka zarIra kitane kahe gae haiM ? [910-3 u.] gautama ! AhAraka zarIra do prakAra ke kahe haiM / ve isa prakAra-baddha aura mukta / unameM jo baddha haiM, ve kadAcit hote haiM, kadAcit nahIM hote| yadi hoM to jaghanya eka, do yA tIna hote haiM, utkRSTa sahasrapRthaktva hote haiM / unameM jo mukta haiM, ve ananta haiN| jaise audArika zarIra ke mukta ke viSaya meM kahA hai, usI prakAra yahA~ kahanA caahie| [4] kevaiyA NaM bhaMte ! teyagasarIrayA paNNattA? goyamA ! duvihA paNNattA / taM jahA-baddhalagA ya mukkellagA ya / tattha NaM je te baddhallagA te NaM praNatA, aNaMtAhi ussapiNi-aosappiNIhiM avahIraMti kAlao, khettamo aNaMtA logA, vo siddha hito aNaMtaguNA svvjiivaannNtbhaaguunnaa| tattha NaM je te mukkellayA te NaM aNaMtA, praNatAhi ussappiNi-prosappiNIhi pravahIraMti kAlo, khettazro aNaMtA logA, davvazro samvajIvehito praNataguNA, jIvavaggassa prnnNtbhaago| [910-4 pra.] bhagavan ! taijasazarIra kitane kahe gae haiM ? [910-4 u.] gautama ! (ve) do prakAra ke kahe haiN| ve isa prakAra-baddha aura mukta / unameM jo baddha haiM, ve ananta haiM, kAlata:--ananta utsapiNiyoM-avasapiNiyoM se apahRta hote haiM, kSetrata:anantalokapramANa haiM, dravyataH-siddhoM se anantaguNe tathA sarvajIvoM se anantaveM bhAga kama haiN| unameM se jo mukta haiM, ve ananta haiM, kAlataH-ve ananta utsapiNiyoM-avasarpiNiyoM se apahRta hote haiM, kSetrata:-ve anantalokapramANa haiN| dravyataH-(ve) samasta jIvoM se anantaguNe haiM tathA jIvavarga ke anantaveM bhAga haiN| Page #688 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 100] [ prajJApanAsUtra [5] evaM kammagasarIrA vi bhANiyavvA / [910-5] isI prakAra kArmaNa zarIra ke viSaya meM bhI kahanA caahie| vivecana--pAMcoM baddha-mukta zarIroM kA parimANa-prastuta sUtra (910-1 se 5) meM dravya, kSetra, aura kAla kI apekSA se pAMcoM zarIroM ke baddha aura mukta zarIroM kA parimANa diyA gayA hai| baddha aura mukta kI paribhASA-prarUpaNA karate samaya jIvoM dvArA jo zarIra parigahota (grahaNa kie hue) haiM, ve baddhazarIra kahalAte haiM, jina zarIroM kA jIvoM ne pUrvabhavoM meM grahaNa karake parityAga kara diyA hai, ve muktazarIra kahalAte haiM / baddha-mukta zarIroM kA parimANa-pAMcoM zarIroM ke baddharUpa aura muktarUpa kA dravya kI apekSA se abhavya Adi se, kSetra kI apekSA se zreNi, pratara Adi se aura kAla kI apekSA se AvalikAdi dvArA parimANa kA vicAra zAstrakAroM ne kiyA hai / baddha aura mukta audArika zarIroM kA parimANabaddha audArika zarIra asaMkhyAta haiN| yadyapi baddha audArika zarIra ke dhAraka jIva ananta haiM, tathApi yahA~ jo baddha audArika zarIroM kA parimANa asaMkhyAta kahA hai, usakA kAraNa yaha hai-audArika zarIradhArI jIva do prakAra ke hote haiM-- pratyekazarIrI aura anantakAyika / pratyekazarIrI jIvoM kA alaga-alaga audArika zarIra hotA hai, kintu jo anantakAyika hote haiM, unakA audArika zarIra pRthak-pRthak nahIM hotA, anantAnanta jIvoM kA eka hI hotA hai / isa kAraNa audArikazarIrI jIva anantAnanta hote hue bhI unake zarIra asaMkhyAta hI haiN| kAla ko apekSA se-baddhaaudArika zarIra prasaMkhyAta utsapiNiyoM aura asaMkhyAta avasapiNiyoM meM apahRta hote haiM, isakA tAtparya yaha hai ki yadi utsapiNI aura avasarpiNI kAla ke eka-eka samaya meM eka-eka audArika zarIra kA apaharaNa kiyA jAe to samasta audArika zarIroM kA apaharaNa karane meM asaMkhyAta utsapiNiyA~ aura avasapiNiyA~ vyatIta ho jaaeN| kSetra kI apekSA se-baddhaaudArika zarIra asaMkhyAtalokapramANa haiM, isakA artha huA---agara samasta baddha audArika zarIroM ko apanI-apanI avagAhanA se paraspara apiNDarUpa meM (pRthaka-pRthak) AkAzapradezoM meM sthApita kiyA jAe to asaMkhyAtalokAkAza una pRthak-pRthak sthApita zarIroM se vyApta ho jaaeN| mukta audArika zarIra ananta hote haiM, unakA parimANa kAlataH ananta utsapiNiyoM-avasapiNiyoM ke apaharaNakAla ke barAbara hai, arthAt-utsarpiNI aura avapiNI kAloM ke eka-eka samaya meM eka-eka makta audArika zarIra kA apaharaNa kiyA jAe to samasta makta audArikazarIroM kA apaharaNa karane meM ananta utsapiNiyoM aura ananta avasapiNiyA~ samApta ho jaaeN| saMkSepa meM, ise yoM kaha sakate haiM ki ananta utsapiNiyoM aura avasapiNiyoM meM jitane samaya hote haiM, utanI hI mukta audArikazarIroM kI saMkhyA hai| kSetra kI apekSA se--ve anantalokapramANa haiN| isakA tAtparya yaha hai ki eka loka meM asaMkhyAtapradeza hote haiN| aise-aise ananta lokoM ke jitane AkAzapradeza hoM, utane hI mukta audArika zarIra haiN| dravya kI apekSA se---mukta audArika zarIra abhavya jIvoM se anantaguNe hote hae bhI siddha jIvoM ke anantaveM bhAga mAtra hI haiM, arthAt-ve siddha jIvarAzi ke barAbara nahIM haiM / isa sambandha meM eka zaMkA hai-yadi avikala (jyoM ke tyoM) mukta audArikazarIroM kI yaha saMkhyA mAnI jAe to bhI ve ananta nahIM ho sakate, kyoMki niyamAnusAra pudgaloM kI sthiti adhika-se-adhika asaMkhyAtakAla taka kI hone se ve mukta zarIra avikala rUpa se anantakAla taka Thahara nahIM skte| Page #689 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bArahavA~ zarIrapada ] [101 yadi yahA~ una pudgaloM ko liyA jAe, jinheM jIva ne audArika zarIra ke rUpa meM atItakAla meM grahaNa karake tyAga diyA hai, to sabhI jIvoM ne sabhI pudgaloM ko audArika zarIra ke rUpa meM grahaNa karake tyAgA hai, koI pudgala zeSa nahIM bacA hai| aisI sthiti meM mukta audArika zarIra abhavyoM se anantaguNe aura siddha jIvoM ke anantaveM bhAga haiM, yaha kathana kaise saMgata ho sakatA hai ? isakA samAdhAna yaha hai ki yahA~ mukta audArika zarIroM se na to kevala avikala (akhaMDita) zarIroM kA hI grahaNa kiyA jAtA hai, aura na audArika zarIra ke rUpa meM grahaNa karake tyAge hue pudgaloM kA grahaNa kiyA hai ata: yahA~ pUrvokta doSApatti nahIM hai / jisa audArika zarIra ko jIva ne grahaNa karake tyAga diyA hai aura vaha vinaSTa hotA huA ananta bhedoM vAlA hotA hai / ve ananta bhedoM ko prApta hote hue audArika pudgala jaba taka audArika paryAya kA parityAga nahIM karate, taba taka ve audArika zarIra hI kahalAte haiN| jina pudgaloM ne audArika paryAya kA parityAga kara diyA, ve audArika zarIra nahIM kahalAte / isa prakAra eka hI zarIra ke ananta zarIra sambhava ho jAte haiN| isa taraha eka-eka zarIra ananta-prananta bhedoM vAlA hone se eka hI samaya meM pracura ananta zarIra pAe jAte haiN| ve asaMkhyAtakAla taka avasthita rahate haiN| usa asaMkhyAtakAla meM jIvoM dvArA tyAge hue anya asaMkhyAta zarIra bhI hote haiN| una sabake bhI pratyeka ke ananta-ananta bheda hote haiN| unameM se usa kAla meM jo audArikazarIraparyAya kA parityAga kara dete haiM, unakI gaNanA bhI inameM nahIM kI jAtI, zeSa kI gaNanA praudArikazarIroM meM hotI hai| ataeva mukta audArikazarIroM kA jo parimANa Upara batAyA gayA hai, vaha kathana saMgata ho jAtA hai| jisa prakAra lavaNapariNAma meM pariNata lavaNa thor3A ho yA jyAdA, vaha (vibhinna lavaNoM kA) pudgalasaMghAta lavaNa hI kahalAtA hai, isI prakAra audArika rUpa se pariNata audArika zarIrayogya pudgalasaMghAta bhI cAhe thor3A (AdhA, pAva bhAga yA eka deza bhI) ho, cAhe bahuta (pUrNa audArika zarIra) ho, vaha bhI audArika zarIra hI kahalAtA hai| yahA~ taka ki zarIra kA anantavA~ bhAga bhI zarIra hI kahalAtA hai / aba prazna yaha hai ki anantAnanta lokAkAzapradeza pramANa audArika zarIra eka hI loka meM kaise avagADha hokara rahe (samAe) hue haiM ? isakA samAdhAna yaha hai ki dIpaka ke prakAza ke samAna unakA bhI eka loka meM samAveza ho jAtA hai| jaise--eka dIpaka kA prakAza samagra bhavana meM vyApta hokara rahatA hai aura anya aneka dIpakoM kA prakAza bhI usa bhavana meM paraspara virodha na hone se raha sakatA hai, vaise hI anantAnanta mukta audArikazarIra bhI eka hI lokAkAza meM samAviSTa hokara rahate haiN| baddha-mukta kriyazarIroM kA parimANa-baddha vaikriya zarIra asaMkhyAta hote haiN| kAlata: asaMkhyAta kI prarUpaNA agara utsarpiNI aura avasarpiNI kAla ke eka-eka samaya meM eka-eka vaikriya zarIra kA apaharaNa kiyA jAe to samasta vaikriya zarIroM kA apaharaNa karane meM asaMkhyAta utsapiNiyA~ aura avapiNiyA~ vyatIta ho jaaeN| saMkSepa meM yoM kahA jA sakatA hai-asaMkhyAta utsapiNiyoM aura avasapiNiyoM ke jitane samaya hote haiM, utane hI baddha vaikriya zarIra haiN| kSetra kI apekSA se baddha vaikriya zarIra asaMkhyAtazreNIpramANa haiM aura una zreNiyoM kA parimANa pratara kA asaMkhyAtavA~ bhAga isakA tAtparya yaha hai ki pratara ke asaMkhyAtaveM bhAga meM jitanI zreNiyA~ haiM aura una zreNiyoM meM jitane zrAkAzapradeza hote haiM, utane hI baddha vaikriya zarIra haiM / zreNI kA parimANa yoM hai-- ghanIkRta loka saba ora se 7 rajju pramANa hotA hai| aise loka Page #690 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 102] | prajJApanAsUna kI lambAI meM sAta rajju evaM muktAvalI ke samAna eka AkAzapradeza kI paMkti zreNI kahalAtI hai| ghanIkRta loka kA sapta rajjupramANa isa prakAra hotA hai-samagra loka Upara se nIce taka caudaha rajjupramANa hai| usakA vistAra nIce kucha kama sAta rajju kA hai / madhya meM eka rajju hai| brahmaloka nAmaka paMcama devaloka ke bilakula madhya meM pAMca rajju hai aura Upara eka rajju vistAra para loka kA anta hotA hai / rajju kA parimANa svayambhUramaNasamudra kI pUrvataTavartI vedikA ke anta se lekara usakI paravedikA ke aMta taka samajhanA caahie| itanI lambAI-caur3AI vAle loka kI AkRti donoM hAtha kamara para rakha kara nAcate hue puruSa ke samAna hai| isa kalpanA se trasanADI ke dakSiNabhAgavartI adholokakhaNDa ko (jo ki kucha kama tIna rajja vistata hai, aura sAta rajja se kucha adhika U~cA hai| lekara sanADI ke uttara pArzva se, Upara kA bhAga nIce aura nIce kA bhAga Upara karake ikaTThA rakha diyA jAya, phira Urdhvaloka meM trasanADI ke dakSiNa bhAgavartI kUrpara (kohanI) ke AkAra ke jo do khaNDa haiM, jo ki pratyeka kucha kama sAr3he tIna rajju U~ce hote haiM, unheM kalpanA meM lekara viparIta rUpa meM uttara pArzva meM ikaTThA rakha diyA jaae| aisA karane se nIce kA lokArdha kucha kama cAra rajju vistRta aura Upara kA ardha bhAga tIna rajju vistRta evaM kucha kama sAta rajju U~cA ho jAtA hai| tatpazcAt Upara ke ardha bhAga ko kalpanA meM lekara nIce ke ardhabhAga ke uttarapArzva meM rakha diyA jaae| aisA karane se kucha adhika sAta rajju U~cA aura kucha kama sAta rajju vistAra vAlA ghana bana jAtA hai / sAta rajju se Upara jo adhika hai, use Upara-nIce ke Ayata (lambe) bhAga ko uttarapArzva meM milA diyA jAtA hai / isase vistAra meM bhI pUre sAta rajju ho jAte haiN| isa prakAra loka ko ghanIkRta kiyA jAtA hai| jahA~ kahIM ghanatva se sAta rajjupramANa kI pUrti na ho sake, vahA~ kalpanA se pUrti kara lenI ca caahie| siddhAnta (zAstra) meM jahA~ kahIM bhI zreNI athavA pratara kA grahaNa ho, vahA~ sarvatra isI prakAra dhanIkRta sAta rajjupramANa loka kI zreNI athavA pratara samajhanA caahie| mukta vaikriya zarIra bhI mukta praudArika zarIroM ke samAna ananta haiN| ata: unakI anantatA bhI pUrvokta mukta audArikoM ke samAna samajha lenI cAhie / baddha-mukta AhArakazarIroM kA parimANa-baddha AhAraka zarIra kadAcit hote haiM, kadAcit nahIM hote, kyoMki AhAraka zarIra kA antara (virahakAla) jaghanya eka samaya aura utkRSTa chaha mAsa taka kA hai|' yadi pAhAraka zarIra hote haiM to unakI saMkhyA jaghanya eka, do yA tIna hotI hai, aura utkRSTa (adhika se adhika) sahasrapRthaktva arthAt do hajAra se lekara nau hajAra taka hotI hai| mukta AhArakazarIroM kA parimANa mukta audArika zarIroM kI taraha samajhanA caahie| baddha-mukta tejasazarIroM kA parimANa.-baddha tejasa zarIra ananta haiN| kyoMki sAdhAraNazarIrI nigodiyA jIvoM ke taijasa zarIra alaga-alaga hote haiM, audArika kI taraha eka nahIM / usakI anantatA kA kAlataH parimANa (pUrvavat) ananta utsapiNiyoM aura avasapiNiyoM ke samayoM ke barAbara hai| kSetrata:-ananta lokapramANa hai| arthAt ananta lokAkAzoM meM jitane pradeza hoM, utane hI baddha tejasazarIra haiN| dravya kI apekSA se baddha tejasa zarIra siddhoM se anantaguNe haiM, kyoMki taijasazarIra samasta saMsArI jIvoM ke hote haiM aura saMsArojIva siddhoM se anantaguNe haiM / isalie tejasazarIra bhI 1. pAhAragAI loe chammAse jA na hoti vi kayAI / ukakoseNaM niyamA, eka samayaM jahannaNa // -prajJApanA. ma. bu., pa. 273 meM uddha ta Page #691 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bArahavAM zarIrapada] [103 siddhoM se anantaguNe haiN| kintu sampUrNa jIvarAzi kI dRSTi se vicAra kiyA jAe to ve samasta jIvoM se anantaveM bhAga kama haiM, kyoMki siddhoM ke taijasazarIra nahIM hotA aura siddha sarva jIvarAzi se anantaveM bhAga haiM, ataH unheM kama kara dene se taijasazarIra sarvajIvoM ke anantaveM bhAga nyUna ho ge| mukta tejasazarIra bhI ananta haiN| kAla aura kSetra kI apekSA usakI anantatA pUrvavat samajha lenI caahie| dravya kI apekSA se mukta taijasazarIra samasta jIvoM se anantaguNe haiM, kyoMki pratyeka jIva kA eka tejasazarIra hotA hai| jIvoM ke dvArA jaba unakA parityAga kara diyA jAtA hai to ve pUrvokta prakAra se ananta bhedoM vAle ho jAte haiM aura unakA asaMkhyAtakAlaparyanta usa paryAya meM avasthAna rahatA hai, itane samaya meM jIvoM dvArA parityakta (mukta) anya taijasazarIra pratijIva asaMkhyAta pAe jAte haiM, aura ve sabhI pUrvokta prakAra se ananta bhedoM vAle ho jAte haiM / ata: una sabakI saMkhyA samasta jIvoM se anantaguNI kahI gaI hai| __ kyA samasta mukta taijasazarIroM kI saMkhyA jIvavargapramANa hotI hai ? isa zaMkA kA samAdhAna karate hue zAstrakAra kahate haiM--ve jIvavarga ke anantabhAgapramANa hote haiN| ve samasta muktataijasazarIra jIvavargapramANa to taba ho pAte, jabaki eka-eka jIva ke taijasazarIra sarvajIvarAzipramANa hote, yA usase kucha adhika hote; aura unake sAtha siddhajIvoM ke ananta bhAga kI pUrti hotI / usI rAzi kA usI rAzi se guNA karane para varga hotA hai| jaise 4 ko 4 se guNA karane para (44 4 = 16) solaha saMkhyA vAlA varga hotA hai| kintu eka-eka jIva ke mukta taijasazarIra sarvajIvarAzi-pramANa yA usase kucha adhika nahIM ho sakate, apitu usase bahuta kama hI hote haiM aura ve bhI asaMkhyAtakAla taka hI rahate haiN| utane kAla meM jo anya mukta taijasazarIra hote haiM, ve bhI thor3e hI hote haiM, kyoMki kAla thor3A hai| isa kAraNa mukta taijasazarIra jIvavargapramANa nahIM hote, kintu jIvavarga ke ananta. bhAgamAtra hI hote haiN| baddha-mukta kArmaNazarIroM kA parimANa--bhI taijasazarIroM ke samAna hI samajhanA caahie| kyoMki taijasa aura kArmaNazarIroM kI saMkhyA samAna hai|' narayikoM ke baddha-mukta paMca zarIroM kI prarUpaNA 611. [1] raiyANaM bhaMte ! kevaiyA porAliyasarIrA paNNattA ? goyamA ! duvihA pnnnntaa| taM jahA-baddha llagA ya mukkellagA ya / tattha NaM je te baddhalagA te NaM Nasthi / tastha NaM je te mukkellagA te NaM aNaMtA jahA porAliyamukkellagA (su. 610 [1]) tahA bhaanniyvaa| [911-1 pra.] bhagavan ! nairayikoM ke kitane audArika zarIra kahe gae haiM ? [911-1 u.] gautama ! (unake audArika zarIra) do prakAra ke kahe gae haiN| ve isa prakAra--baddha aura mukta / unameM se jo baddha odArika zarIra haiM, ve unake nahIM hote| jo mukta audArika zarIra haiM, ve (unake) ananta hote haiM, jaise (sU. 910-1 meM) (prodhika) audArika mukta 1. prajJApanA. malaya. vRtti, patrAMka 270 se 274 taka Page #692 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 104] [prajJApanAsUtra zarIroM ke viSaya meM kahA hai, usI prakAra (yahA~-nairayikoM ke mukta audArika zarIroM ke viSaya meM) bhI kahanA caahie| [2] raiyANaM bhaMte ! kevaDyA veubviyasarIrA paNNatA? goyamA ! duvihA pnnnnttaa| taM jahA-badallagA ya mukkellagA ya / tattha NaM je te baddha llayA te NaM asaMkhejjA, asaMkhejjAhiM ussappiNI-prosappiNIhi avahIraMti kAlo, khettano prasaMkhejjAo seDhImo patarassa asaMkhejjatibhAgo, tAsi NaM seDhoNaM vikkhaMbhasUI aMgulapaDhamavaggamUlaM bIyavAgamUlapaDuppaNaM, ahava NaM aMgulabitiyavaggamUlaghaNappamANamettApo seDhIyo / tattha gaM je te mukkellagA te NaM jahA porAliyassa mukkellagA (su. 611 [1]) tahA bhANiyanvA / [911-2 pra.] bhagavan ! nairayikoM ke vaikriyazarIra kitane kahe gae haiM ? [911-2 u.] gautama ! (nairayikoM ke vaikriyazarIra) do prakAra ke kahe gae haiM / ve isa prakAra-baddha aura mukta / unameM jo baddha (vaikriyazarIra) haiM, ve asaMkhyAta haiN| kAlata:-(ve) asaMkhyAta utsarpiNI-avasarpiNI kAloM meM apahata hote haiN| kSetrata:-(ve) asaMkhyAta zreNI-pramANa haiM / (zreNI) pratara kA asaMkhyAtavAM bhAga haiN| una zreNiyoM kI viSkambhasUcI (vistAra kI apekSA se eka pradezI zreNI) aMgula ke prathama vargamUla ko dUsare vargamUla se guNita (karane para niSpanna rAzi jitanI) hotI hai athavA aMgula ke dvitIya vargamala ke ghana-pramANamAtra zreNiyoM jitanI hai| tathA jo (narayikoM ke) mukta kriyazarIra haiM, unake parimANa ke viSaya meM (nArakoM ke) mukta audArika zarIra ke samAna (611-1 ke anusAra) kahanA caahie| [3] gairaiyANaM bhaMte ! kevatiyA pAhAragasarIrA paNNattA ? goyamA ! duvihA pnnnnttaa| taM jahA-baddhalagA ya mukkellgaay| evaM jahA porAliyA baddhalagA ya mukkellagA ya bhaNiyA (su. 611 [1]) taheva AhAragA vi bhANiyatvA / [911-3 pra.] bhagavan ! nairayikoM ke AhAraka zarIra kitane kahe gae haiM ? [611-3 u.] gautama! ve do prakAra ke kahe gae haiN| ve isa prakAra-baddha aura mukta / jaise (nArakoM ke) audArika baddha aura mukta (sU. 911-1 meM) kahe gae haiM, usI prakAra (nairayikoM ke baddha aura mukta) AhAraka zarIroM ke viSaya meM kahanA caahie| [4] teyA-kammagAI jahA etesi ceva veudhviyAI / [611-4] (nArakoM ke) taijasa-kArmaNa zarIra inhIM ke vaikriyazarIroM ke samAna kahane caahie| vivecana-narayikoM ke baddha-makta paMca zarIroM kI prarUpaNA-prastuta sUtra (sU. 611-1 se 4) meM nairayikoM ke baddha aura mukta paMca zarIroM ke parimANa ke viSaya meM prarUpaNA kI gaI hai| nairayikoM ke baddha-makta audArikazarIroM kI prarUpaNA-nairayikoM ke baddha audArika zarIra nahIM hote, kyoMki janma se hI unameM praudArika zarIra saMbhava nahIM hai| unake mukta audArika zarIroM kA kathana pUrvokta audhika mukta audArikazarIroM ke samAna samajhanA caahie| Page #693 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bArahavA~ zarIrapada] [105 nArakoM ke baddha-mukta vaikriyazarIroM ko prarUpaNA-nArakoM ke baddha vaikriyazarIra utane hI haiM, jitane nairayika haiM, kyoMki pratyeka nAraka kA eka baddha vaikriyazarora hotA hai| nAraka jovoM kI saMkhyA asaMkhyAta hone se unake baddha vaikriyazarIroM kI saMkhyA bhI asaMkhyAta hI hai| isa asaMkhyAtatA ko kAla aura kSetra se prarUpaNA karate hue zAstrakAra kahate haiM-kAlata:- utsapiNo aura avasarpiNIkAloM ke eka-eka samaya meM yadi eka-eka zarIra kA apaharaNa kiyA jAe to asaMkhyAta utsapiNiyoM aura avapiNiyoM meM una saba zarIroM kA apaharaNa hotA hai| dUsare zabdoM meM kaheM to-asaMkhyAta utsarpiNiyoM aura avapiNiyoM ke jitane samaya haiM, utane hI nArakoM ke baddha vaikriyazarora hote haiN| kSetrata:-ve asaMkhyAtazreNI-pramANa haiN| aura pratara kA asaMkhyAtavA~ bhAga hI zreNI kahalAtI hai / aisI asaMkhyAta zreNiyoM meM jitane AkAzapradeza hote haiM, utane hI nArakoM ke baddha vaikriyazarIra hote haiN| aba prazna yaha hai ki sakala (sampUrNa) pratara meM bhI asaMkhyAta zreNiyA~ hotI haiM, pratara ke arddhabhAga meM bhI aura tRtIya (tihAI) bhAga Adi meM bhI asaMkhyAta zreNiyA~ hotI haiM, aisI sthiti meM yahA~ kitanI saMkhyA vAlo zreNiyA~ samajhI jAe~ ? isI jijJAsA kA samAdhAna karane ke lie bhUlapATha meM kahA gayA hai--pratara kA asaMkhyAtavA~ bhAga / arthAt-pratara ke asaMkhyAtaveM bhAga meM jitanI zreNiyA~ hotI haiM, utanI hI zreNiyA~ yahA~ grahaNa karanI caahie| phira yahA~ unakA vizeSa parimANa batalAne ke lie kahA gayA hai--una zreNiyoM kI viSkambha sUcI arthAt vistAra ko lekara sUcIekaprAdezikI zreNI utanI hotI hai, jitanI aMgula ke prathama vargamUla ko dvitIya vargamUla se guNA karane para (jo) rAzi niSpanna hotI hai| Azaya yaha hai ki eka aMgula-pramANamAtra kSetra ke pradezoM kI jitanI pradezarAzi hotI hai, usake asaMkhyAta vargamUla hote haiN| yathA-prathamavargamUla kA bhI jo vargamUla hotA hai, vaha dvitIya vargamUla hotA hai, usa dvitIya vargamUla kA jo vargamUla hotA hai, vaha tRtIya vargamUla hotA hai, isa prakAra uttarottara asaMkhyAta vargamUla hote haiN| ataH prastuta meM prathama vargamUla ko dUsare vargamUla ke sAtha guNita karane para jitane pradeza hote haiM, utane pradezoM kI sUcI kI buddhi se kalpanA kara lI jaae| tatpazcAt vistAra meM use dakSiNa-uttara meM lambI sthApita kara lo jaae| vaha sthApita kI huI sUcI jitanI zreNiyoM ko sparza karatI hai, utanaH zreNiyA~ yahAM grahaNa kara lenI caahie| udAharaNArtha-yoM to eka aMgUlamAtra kSetra meM asaMkhyAta pradezarAzi hotI hai, phira bhI asatkalpanA se usako saMkhyA 256 mAna leN| isa 256 saMkhyA kA prathama vargamUla solaha (245=10+6=16) hotA hai| dUsarA vargamUla 4 aura tRtIya vargamUla 2 hotA hai| inameM se jo dvitIya vargamUla cAra saMkhyA vAlA hai, usake sAtha solaha saMkhyA vAle prathama vargamUla ko guNita karane para 64 (causaTha) saMkhyA AtI hai| basa, itanI hI isakI zreNiyA~ samajhanI caahie| isI bAta ko zAstrakAra prakArAntara se kahate haiM--athavA aMgula ke dvitIya vargamUla ke ghana-pramANa (ghana jitanI) zreNiyA~ samajhanI caahie| isakA Azaya yaha hai ki eka aMgulamAtra kSetra meM jitane pradeza hote haiM, una pradezoM kI rAzi ke sAtha dvitIya vargamUla kA, arthAt---asatkalpanA se cAra kA jo ghana ho, utane pramANa vAlI zreNiyA~ samajhanA caahie| jisa rAzi kA jo varga ho, use usI rAzi se guNA karane para 'ghana' hotA hai| jaise-do kA ghana pATha hai| vaha isa prakAra hai-do rAzi kA varga cAra hai, usa ko (cAra ko) do ke sAtha guNA karane para pATha saMkhyA hotI hai| isalie do rAzi kA ghana ATha huaa| isI prakAra yahA~ para bhI cAra (4) rAzi kA varga solaha hotA hai, usa ko (solaha ko) cAra rAzi ke sAtha guNA karane para cAra kA ghana vahI causaTha (64) AtA hai| isa taraha ina donoM prakAroM (tarIkoM) meM koI vAstavika bheda nahIM hai| yahA~ vRttikAra eka tIsarA Page #694 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 106] [ prajJApanAsUtra prakAra bhI batAte haiM-aMgulapramANa kSetra ke pradezoM kI rAzi ko apane prathama vargamUla ke sAtha guNA karane para jitanI pradezarAzi hotI hai, utane hI pramANa vAlo suco jitano zreNiyoM ko sparza karatI hai, utanI zreNiyoM meM jitane AkAzapradeza hoM, utane hI nArakoM ke baddha vaikriyazarIra hote haiN| nArakoM ke mukta vaikriyazarIra kI prarUpaNA unake mukta audArikazarIroM ke samAna samajhanI cAhie / nArakoM ke baddha-mukta AhAraka zarIra-jaise nArakoM ke baddha audArikazarIroM ke viSaya meM kahA gayA hai, vaisA hI unake baddha AhArakazarIra ke viSaya meM bhI samajhanA cAhie / nArakoM ke baddha pAhArakazarIra hote hI nahIM, kyoMki unameM AhArakala bdhi sambhava nahIM hai| AhArakazarIra to kevala AhArakalabdhisampanna caturdaza pUrvadhArI muniyoM ko hI hotA hai| nairayikoM ke mukta AhAraka zarIroM ke viSaya meM pUrvavata samajhanA caahie|' bhavanavAsiyoM ke baddha-mukta zarIroM kA parimANa 612. [1] asurakumArANaM bhaMte ! kevatiyA porAliyasarIrA paNNatA? goyamA ! jahA gairaiyANaM porAliyA bhaNiyA (su. 611 [1]) taheva etesi pi bhANiyavvA / [612-1 pra.] bhagavan ! asura kumAroM ke kitane praudArikazarIra kahe gae haiM ? [112-1 u.] gautama ! jaise nairayikoM ke (baddha-mukta) audAdika zarIroM ke viSaya meM (sU. 911-1 meM) kahA gayA hai, usI prakAra inake (asurakumAroM ke baddha-mukta audArika zarIroM ke) viSaya meM bhI kahanA caahie| [2] asurakumArANaM bhaMte ! kevatiyA beubviyasarIrA paNNatA ? goyamA ! duvihA paNNattA / taM jahA-baddhallagA ya muSakellagA ya / tattha NaM je te baddhallagA te NaM asaMkhejjA, asaMkhejjAhiM ussappiNi-prosappiNohiM pravahIraMti kAlamo, khettano prasaMkhejjAno seDhIno patarassa asaMkhejjatibhAgo, tAsi NaM seDhINaM vikkhaMbhasUI aMgulapaDhamavamgamUlassa sNkhejjtibhaago| tattha gaM je te mukkellayA te NaM jahA porAlipassa mukkellagA tahA bhANiyanvA (su. 110 [1]) / [612-2 pra.] bhagavan ! asurakumAroM ke vaikriyazarIra kitane kahe gaye haiM ? [612-2 u.] gautama ! (ve) do prakAra ke kahe gae haiM-baddha aura mukta / unameM jo baddha haiM, ve asaMkhyAta haiN| kAla kI apekSA se, asaMkhyAta utsapiNiyoM aura avasapiNiyoM meM ve apahRta hote haiN| kSetra kI apekSA se asaMkhyAta zreNiyoM (jitane) haiN| (ve zreNiyAM) pratara kA asaMkhyAtavA~ bhAga (pramANa haiM / ) una zreNiyoM kI viSkambhasUcI aMgula ke prathama vargamUla kA saMkhyAtavA~ bhAga (pramANa) hai| unameM jo (asurakumAroM ke) mukta (vaikriya) zarIra haiM, unake viSaya meM jaise (sU. 610-1 meM) mukta audArika zarIroM ke viSaya meM kahA gayA hai, usI taraha kahanA caahie| 1. (ka) prajJApanA sUtra, malaya. vRtti, patrAMka 274-275 / (kha) 'aMgulabiiyavaggamUlaM paDhamavaggamUlapaDuppaNNaM' -prajJApanA ma. bRtti, patrAMka 275 meM uddhRta / Page #695 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bArahavA~ zarIrapada ] [ 107 [3] AhArayasarIrA jahA etesi NaM ceva porAliyA taheva duvihA bhaanniybvaa| [612-3] (inake) (baddha-mukta) pAhAraka zarIroM ke viSaya meM, inhIM ke (baddha-mukta) donoM prakAra ke audArika zarIroM kI taraha prarUpaNA karanI caahie| [4] teyA-kammasarIrA duvihA vi jahA etesi NaM ceva veuvviyA / [912-4] (inake baddha-mukta) donoM prakAra ke tejasa aura kArmaNa zarIroM (kA kathana) bhI inhIM ke (baddha-mukta) vaikriyazarIroM ke samAna samajha lenA cAhie / 613. evaM jAva thnniykumaaraa| [613] yAvat stanitakumAroM taka ke baddha-mukta sabhI zarIroM ko prarUpaNA bhI isI prakAra (karanI caahie|) vivecana-asurakumArAdi ke baddhamukta zarIroM kI prarUpaNA-prastuta do sUtroM (sU.912-613) meM asarakamAra se lekara stanitakumAra taka ke dasoM bhavanapatidevoM ke baddha evaM mukta audArikAdi pAMcoM zarIroM kI prarUpaNA kI gaI hai / asurakumAroM ke baddha-mukta praudArika zarIra-inake baddha audArika zarIra nahIM hote kyoMki nArakoM ko taraha inakA bhI bhavasvabhAva isameM bAdhaka kAraNa hai / inake mukta praudArika zarIra nai rayikoM kI taraha samajhane caahie| asurakumAroM ke baddha-mukta baikriya zarIroM kA nirUpaNa--inake baddha vaikriyazarIra asurakumAra devoM ko asaMkhyAta saMkhyA ke barAbara asaMkhyAta haiN| kAla se to pUrvavat asaMkhyAta utsapiNiyoMavapiNiyoM ke samayoM ke tulya haiN| kSetra kI apekSA se-asaMkhyAta zreNI pramANa haiN| asaMkhyAta zreNiyoM meM jitane aAkAzapradeza hote haiM, utane hI baddhavaikriyazarIra haiN| ve zreNiyA~ pratara ke asaMkhyAta bhAga-pramANa hotI haiM / yahA~ nArakoM kI apekSA vizeSatara parimANa batAte hue zAstrakAra kahate haiMuna zreNiyoM se parimANa ke lie jo viSkambhasUcI hai, vaha aMgUla-pramANa kSetra ke pradezoM kI rAzi ke prathama vargamUla kA saMkhyAtavA~ bhAga hai| jaise ki asatkalpanA se eka aMgulapramANa kSetra kI pradezarAzi 256 mAnI gii| usakA jo prathama vargamUla hai, vaha 16 saMkhyAvAlA mAnA gyaa| usake saMkhyAtaveM bhAga meM jitane AkAzapradeza hoM, asatkalpanA se pAMca yA chaha hoM, utane pradezoM vAlI zreNI parimANa ke lie viSkambhasUcI samajhanI caahie| isa dRSTi se nairayikoM kI apekSA asurakumAradevoM kI viSkambhasUcI asaMkhyAtaguNahIna hai, kyoMki nArakoM kI zreNI ke parimANa ke lie gahIta viSkambhasUcI dvitIya vargamUla se guNita prathama vargamUla jitane pradezoM vAlI hai / vastutaH dvitIya vargamUla asaMkhyAtapradezAtmaka hotA hai / ataeva asaMkhyAtaguNayukta prathama vargamUla ke pradezoM jitanI nArakoM kI sUcI hai, jabaki asurakumArAdi kI viSkambhasUcI aMgula ke prathama vargamUla ke saMkhyAtabhAga-pradezarUpa hI hai| yaha yuktiyukta bhI hai| kyoMki mahAdaNDaka meM bhI samasta bhavanavAsiyoM ko ratnaprabhA pRthvI ke narapikA 4 mA asaMkhyAta gugahAna kahA gayA hai| isa dRSTi se samasta nArakoM kI apekSA unakI asaMkhyAtaguNahInatA svata: siddha ho jAtI hai| inake mukta vaikriyazarIroM ko prarUpaNA audhika mukta vaikriyazarIroM kI taraha karanI cAhie / Page #696 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 108] [ prajJApanAsUtra inake baddha-mukta prAhAraka-taijasakAmaNa zarIra inake prAhArakazarIroM kI prarUpaNA nairayikoM kI taraha, baddha taijasa-kArmaNa baddhavaikriyazarIroM kI taraha, tathA inake mukta taijasa-kArmaNazarIroM kI prarUpaNA audhika mukta tejasa ke samAna samajhanI caahie|' ekendriyoM ke baddha-mukta zarIroM kI prarUpaNA 614, [1] puDhavikAiyANaM bhaMte ! kevatiyA porAliyasarIragA paNNatA ? goyamA! duvihA pnnnnttaa| taM jahA-baddhallayA ya makkellayA ya / tattha gaMje te baddhalagA te NaM asaMkhejjA, asaMkhejjAhiM ussappiNi-osappiNIhi avahIraMti kAlato, khettano asaMkhejjA logaa| tattha NaM je te mukkellagA te NaM praNatA, aNatAhi ussappiNi-zrosappiNIhi pravahIraMti kAlo, khetto aNaMtA logA, abhavasiddhiehito aNaMtaguNA, siddhANaM annNtbhaago| [914-1 pra.] bhagavan ! pRthvIkAyikoM ke kitane audArika zarIra kahe gae haiM ? [914-1 u.] gautama ! (ve) do prakAra ke kahe gaye haiM--baddha aura mukta / unameM jo baddha haiM, ve asaMkhyAta haiN| kAla kI apekSA se--(ve) asaMkhyAta utsapiNiyoM aura avasarpiNiyoM se apahRta hote haiN| kSetra kI apekSA se ve asaMkhyAta loka-pramANa haiN| unameM jo mukta haiM, ve ananta haiM / kAlataH (be) ananta utsapiNiyoM aura avasapiNiyoM se apahRta hote haiN| kSetrataH (ve) anantaloka-pramANa haiM / (dravyata: ve) abhavyoM se anantaguNe haiM, siddhoM ke anantaveM bhAga haiN| [2] puDhavikAiyANaM bhaMte ! kevatiyA veubviyasarIrayA paNNattA ? goyamA ! duvihA pnnnnttaa| taM jahA-baddhalagA ya mukkellagA ya / tattha NaM je te baddhallagA te NaM Nasthi / tattha NaM je te mukkellagA te NaM jahA etesiM ceva orAliyA bhaNiyA taheva bhANiyanyA / [914-2 pra.] bhagavan ! pRthvIkAyikoM ke vaikriya zarIra kitane kahe gaye haiM ? [614-2 u.] gautama! (ve) do prakAra ke kahe gae haiM-baddha aura mukta / unameM jo baddha haiM, ve inake nahIM hote| unameM jo mukta haiM, unake viSaya meM, jaise inhIM ke audArikazarIroM ke viSaya meM kahA gayA hai, vaise hI kahanA caahie| [3] evaM prAhAragasarIrA vi| _ [914-3] inake pAhArakazarIroM kI vaktavyatA inhIM ke vaikriyazarIroM ke samAna samajhanI caahie| [4] teyA-kammagA jahA etesi ceva poraaliyaa| [614-4] (inake baddha-mukta) taijasa-kArmaNazarIroM (kI prarUpaNA) inhIM ke baddha-mukta audArika zarIroM ke samAna samajhanI caahie| - - --- ----- 1. prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 276-277 Page #697 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bArahabAM zarIrapa] [109 615. evaM prAukkAiyA teukkAiyA vi| [915] isI prakAra apkAyikoM aura tejaskAyikoM (ke baddha-mukta sabhI zarIroM) kI vaktavyatA (samajhanI cAhie / ) kkAiyANaM bhaMte ! kevatiyA porAliyA sarIrA paNNatA? goyamA! duvihA paNNattA / taM jahA~~baddha llagA ya mukkellagA ya / duvihA vi jahA puDhavikAiyANaM porAliyA (su. 614 [1]) / [916-1 pra. bhagavan ! vAyukAyika jIvoM ke audArika zarIra kitane kahe gae haiM ? [916-1 u. gautama ! (ve) do prakAra ke kahe gae haiN| ve isa prakAra-baddha aura mukta / ina baddha aura mukta donoM prakAra ke praudArika zarIroM ko vaktavyatA jaise (sU. 914-1 meM) pRthvIkAyikoM ke (baddha-mukta) audArika zarIroM kI (vaktavyatA hai) tadanusAra samajhanA cAhie / [2] veunviyANaM pucchaa| goyamA ! duvihA paNNattA / taM jahA-baddhalagA ya makkellagA ya / tattha NaM je te baddhalagA te NaM asaMkhejjA, samae samae pravahIramANA avahIramANA paligrovamassa asaMkhejjatibhAgametteNaM kAleNaM avahoraMti No ceva NaM avahiyA siyA / mukkellayA jahA puDhavikkAiyANaM (su. 614 [2]) / [616-2 pra.] bhagavan ! vAyukAyikoM ke vaikriyazarIra kitane kahe gae haiM ? [616-2 u.] gautama ! ve do prakAra ke haiM-baddha aura mukta / unameM jo baddha haiM, ve asaMkhyAta haiM / (kAlataH) yadi samaya-samaya meM eka-eka zarIra kA apaharaNa kiyA jAe to palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAgapramANa kAla meM unakA pUrNata: apaharaNa hotA hai| kintu kabhI apaharaNa kiyA nahIM gayA hai (unake ) mukta zarIroM kI prarUpaNA (sU. 914-2 meM ullikhita) pRthvIkAyikoM (ke mukta vaikriya zarIroM) ko taraha samajhanI caahie| [3] prAharAya-teyA-kammA jahA puDhabikAiyANaM (su. 614 [3-4]) / tahA bhANiyavvA / [916-3] (inake baddha-mukta) AhAraka, taijasa aura kArmaNa zarIroM ( kI prarUpaNA ) (sU. 614-3 / 4 meM ullikhita) pRthvIkAyikoM (ke baddha-mukta AhAraka, taijasa aura kArmaNa zarIroM) kI taraha karanI caahie| 917. vaNapphaikAiyANaM jahA puDha vikaaiyaannN| NavaraM teyA-kammagA jahA prohiyA teyAkammagA (su. 610 [4-5]) / [617] vanaspatikAyikoM (ke baddha-mukta audArikAdi zarIroM) kI prarUpaNA pRthvIkAyikoM (ke baddhamukta audArikAdi zarIroM) kI taraha samajhanA cAhie / vizeSa yaha hai ki inake tejasa aura kArmaNa zarIroM kA nirUpaNa (sU. 910-4 / 5 ke anusAra) audhika taijasa-kArmaNa-zarIroM ke samAna karanA caahie| Page #698 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 110] [prajJApanAsUtra vivecana-ekendriyoM ke baddha-mukta audArikAdi zarIroM kI prarUpaNA- prastuta cAra sUtroM (sU. 914 se 917 taka) meM pRthvIkAyikAdi ekendriya jIvoM ke baddha aura mukta audArikAdi zarIroM kI prarUpaNA kI gaI hai| pRthvokAyikoM prAdi ke baddha-mukta praudArika zarIra-pRthvI-apa-tejaskAyikoM ke baddha audArika zarora asaMkhyAta haiN| kAla se asaMkhyAta utsapiNiyoM-avasapiNiyoM ke samayoM ke barAbara haiM, aura kSetra se asaMkhyAta lokapramANa haiN| isa sambandha meM yukti pUrvavat samajha lenI cAhie ! inake mukta praudArika zarIra audhika mukta audArikazarIroM ke samAna samajhanA caahie| pRthvokAyikoM Adi ke vainiya-mAhAraka-tejasa-kArmaNazarIroM ko prarUpaNA----inameM vaikriyalabdhi evaM AhArakalabdhi kA abhAva hone se, inake baddhavaikriya evaM AhArakazarIra nahIM hote| mukta AhAraka evaM vaikriya zarIroM kA kathana mukta audArikazarIravat samajhanA cAhie / inake taijasa aura kArmaNa zarIroM kI prarUpaNA inhIM ke baddhamukta audArika zarIroM ke samAna jAnanI caahie| vAyukAyikoM ke baddhamukta pAMcoM zarIroM ko prarUpaNA-bAyukAyikoM ke baddha-mukta audArika pRthvI kAyikoM ke baddha-mukta audArikazarIroM kI taraha samajhanA cAhie / vAyukAya meM vaikriya zarIra pAyA jAtA hai, ata: vAyukAyikoM ke baddha vaikriyazarIra asaMkhyAta hote haiM / kAla kI apekSA se yadi pratisamaya eka-eka vaikriyazarIra kA apaharaNa kiyA jAye to palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kAla meM unakA pUrNatayA apaharaNa ho| tAtparya yaha ki palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kAla ke jitane samaya haiM, utane hI vAyukAyikoM ke baddha vaikriyazarIra hote haiN| vAyukAyika jIvoM ke sUkSma aura bAdara ye do-do bheda haiM, phira unake pratyeka ke paryApta aura aparyApta ye do-do bheda haiN| inameM se bAdara paryApta vAyukAyikoM ke atirikta zeSa tInoM meM pratyeka asaMkhyAta lokAkAzapramANa haiM, bAdaraparyAptavAyukAyika pratara ke asaMkhyAta-bhAga-pramANa haiN| inameM se tIna prakAra ke vAyukAyikoM ke vaikriyalabdhi nahIM hotI, sirpha bAdara vAyukAyikoM meM se bhI saMkhyAtabhAgamAtra meM hI vaikriyalabdhi hotI hai| kyoMki pRcchA ke samaya palyopama ke asaMkhyeya bhAgamAtra ho vaikriya zarIravAle pAe jAte haiM / ata: sirpha inake hI vaikriyazarIra hotA hai, anya tInoM ke nahIM / vAyukAyikoM ke mukta vaikriyazarIra ke viSaya meM praudhika mukta vaikriyazarIra kI taraha ho kahanA caahie| inake baddha taijasa, kArmaNa zarIra ke viSaya meM baddha audArika zarIra kI taraha tathA mukta taijasa-kArmaNazarIra mukta audhika taijasa, kArmaNazarIra kI taraha samajhanA caahie| vAyukAyikoM meM prAhArakalabdhi kA abhAva hone se kevala ananta mukta AhAraka zarIra hI hote haiM, baddha nhiiN| vanaspatikAyikoM ke baddha-mukta pAMcoM zarIroM ko prarUpaNA-vanaspatikAyikoM ke baddha-mukta audArikazarIroM kA kathana pRthvI kAyikoM ke baddha-mukta audArika zarIra kI taraha karanA caahie| baddha-mukta taijasa-kArmaNazarIroM ko prarUpaNA audhika tejasa-kArmaNa zarIroM kI taraha samajhanI cAhie / unake vaikriya aura AhAraka zarIra mukta hI hote haiM, baddha nahIM, kyoMki unameM vaikriyala bdhi tathA AhArakalabdhi nahIM hotii|' 1. (ka) prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 277 (kha) tiNhaM tAva rAsINaM veugviyaladdhI ceva natyi / bAyarapajjattANaM pi saMkhejjaibhAgametANa laddhI asthi // -prajJApanA cUNi, prajJApanA. ma. vRtti, patrAMka 277 meM uddhata Page #699 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bArahavAM zarIrapada ] [111 dvIndriya se paMcendriyatiryacoM taka ke baddha mukta zarIroM kA parimANa 618. [1] beiMdiyANaM bhaMte ! kevatiyA porAliyasarIrA paNNattA ? goyamA ! duvihA pnnnnttaa| taM jahA-baddha llagA ya mukkellagA y| tattha gaM je te baddha lagA te NaM asaMkhejjA, asaMkhejjAhiM ussappiNi-prosappiNohi avahoraMti kAlo, khettamo asaMkhejjAmro seDhIyo payarassa asaMkhejjatibhAgo, tAsi NaM seDhINaM vikkhaMbhasUI asaMkhejjAmro joyaNakoDAkoDIno asaMkhejjAiM seDhivaggamUlAI / beiMdiyANaM orAliyasarIrehiM baddha llagehi payaraM abahIrati, asaMkhejjAhi ussappiNi-prosappiNohi kAlo, khettamo aMgulapayarassa prAvaliyAe ya asaMkhejjatibhAgapalibhAgeNaM / tattha NaM je te mukkellagA te jahA prohiyA porAliyA mukkellayA (su. 610 [1]) / [918-1 pra.] bhagavan ! dvIndriyajIvoM ke kitane audArika zarIra kahe gae haiM ? [918-1 u.] gautama ! (ve) do prakAra ke kahe gae haiM-baddha aura mukta / unameM jo baddha audArika zarIra haiM, ve asaMkhyAta haiN| kAlata:-(ve) asaMkhyAta utsapiNiyoM aura avapiNiyoM se apahRta hote haiM / kSetrata:-asaMkhyAta zreNi-pramANa haiM / (ve zreNiyA~) pratara ke asaMkhyAta bhAga (pramANa) haiN| una zreNiyoM kI viSkambhasUcI, asaMkhyAta koTAkoTI yojanapramANa hai| (athavA) asaMkhyAta zreNi varga-mUla ke samAna hotI hai / dvIndriyoM ke baddha audArika zarIroM se pratara apahRta kiyA jAtA hai| kAla kI apekSA se---asaMkhyAta utpapiNI-avasarpiNI-kAloM se (apahAra hotA hai)| kSetra kI apekSA se-aMgula-mAtra pratara aura prAvalikA ke asaMkhyAta bhAga-pratibhAga-(pramANa khaNDa) se (apahAra hotA hai)| unameM jo mukta audArika zarIra haiM, (unake viSaya meM) jaise (sU. 610-1 meM) audhika mukta audArika zarIroM ke (viSaya meM kahA hai,) vaise (kahanA caahie)| [2] deubviyA mAhAragA 4 baddha llagA gasthi, mukkellagA jahA prohiyA porAliyA mukkellayA (su. 610 [1]) / [918-2 pra. (inake) vaikriyazarIra aura AhArakazarIra baddha nahIM hote| mukta (vaikriya aura AhAraka zarIroM kA kathana) (sU. 610-1 meM ullikhita) audhika mukta audArikazarIroM ke samAna karanA caahie| [3] teyA-kammagA jahA etesi ceva prohiyA poraaliyaa| [618-3] (inake baddha-mukta) taijasa-kArmaNazarIroM ke viSaya meM inhIM ke samuccaya (audhika) audArikazarIroM ke samAna (kahanA caahie)| 616. evaM jAva cridiyaa| [916] isI prakAra yAvat caturindriyoM taka (trIndriya aura caturindriyoM ke samasta baddhamukta zarIroM ke viSaya meM) kahanA caahie| 920. paMceMdiyatirikkhajoNiyANaM evaM ceva / navaraM veubviyasarIraesa imo viseso-paMceMdiyatirikkhajoNiyANaM bhaMte ! kevatiyA veunviyasarIrayA paNNatA? Page #700 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 112 [ prajJApanAsUtra ____ goyamA ! duvihA paNNatA / taM jahA-baddhalagA ya mukkellagA ya / tattha NaM je te baddhalagA te NaM asaMkhejjA jahA asurakumArANaM (su. 612 [2]) / NavaraM tAsi NaM seDhoNaM vikkhaMbhasUI aMgulapaDhamavaggamUlassa asaMkhejjatibhAgo / mukkellagA taheva / [920] paMcendriyatiryaJcayonikoM ke (samasta baddha-mukta zarIroM ke viSaya meM isI prakAra (kahanA caahie|) inake (baddha-mukta) vaikriya zaroroM (ke viSaya) meM yaha vizeSatA hai / [pra.] bhagavan ! paMcendriya-tiryaJcayonikoM ke kitane vaikriyazarIra kahe haiM ? [u.] gautama ! ve do prakAra ke haiN| ve isa prakAra haiM-baddha aura mukta / unameM jo baddha vakriyazarIra haiM, ve asaMkhyAta haiM, unakI prarUpaNA (sU. 612-2 meM) ullikhita asurakumAroM ke (baddhamukta vaikriyazarIroM ke) samAna (karanI cAhie / ) vizeSa yaha hai ki (yahA~) una zreNiyoM ko viSkambhasUcI aMgula ke prathama vargamUla kA asaMkhyAtavA~ bhAga (samajhanA cAhie) / inake mukta vaikriyazarIroM ke viSaya meM bhI usI prakAra (audhika mukta vaikriyazarIroM ke samAna) samajhanA caahie| vivecana-dvIndriyoM se tiryaMcapaMcendriyoM taka ke baddha-makta zarIroM ko prarUpaNA-prastuta tIna sUtroM meM dvIndriya, trIndriya, caturindriya aura tiryaJcapaMcendriyoM ke baddha-mukta audArikAdi pAMcoM zarIroM kI prarUpaNA kI gaI hai| dvIndriyoM ke baddha-mukta praudArika zarIroM ko prarUpaNA-dvIndriyoM ke baddha praudArika zarIra asaMkhyAta haiN| unakA kAla se parimANa isa prakAra hai yadi utsapiNI aura avasapiNI kAloM ke eka eka samaya meM eka-eka audArika zarIra kA apaharaNa kiyA jAe to asaMkhyAta utsapiNI-avapiNiyoM meM ina saba kA apaharaNa sambhava hai| dUsare zabdoM meM kaheM to-asaMkhyAta utsapiNo evaM avasarpiNI kAloM meM jitane samaya hote haiM, utane pramANa meM baddha audArika zarIra haiM / kSetra kI apekSA se ve asaMkhyAta zreNiyoM ke barAbara haiM, arthAt-asaMkhyAtazreNiyoM meM jitane AkAzapradeza hote haiM, utane hI pramANa meM inake baddha audArikazarIra haiN| una zreNiyoM kA parimANavizeSa isa prakAra hai-pUrvokta prakAra se ve zreNiyA~ pratara ke asaMkhyAtabhAga-pramANa hotI haiN| arthAt -pratara ke asaMkhyAta bhAga-pramANa asaMkhyAtazreNiyA~ hotI haiM / nArakoM ora bhavanapatiyoM ke zarIroM ke pratarAsaMkhyeya bhAga ko apekSA dvIndriyoM ke zarIroM kA pratarAsaMkhyeya bhAga kucha bhinna prakAra kA hai / vaha isa prakAra haiuna zreNiyoM kA parimANa nizcita karane ke lie jo viSkambha (vistAra-) sUcI mAnI hai, vaha koTI yojana-pramANa samajhanI caahie| athavA-eka paripUrNa zreNI ke pradezoM kI jo rAzi hotI hai, usakA jo prathama, dvitIya, tRtIya, yAvat asaMkhyAtavA~ vargamUla hai, una sabako ekatra saMkalita kara liyA jAya / una sabako saMkalita karane para jitanI pradezarAzi ho, utane pradezoM vAlo viSkambhasUcI samajhanI cAhie / ise eka udAharaNa ke dvArA samajhie-yadyapi zreNI meM asaMkhyAtapradeza hote haiM, kintu asatkalpanA se unheM mUla 65536 (paiMsaTha hajAra pAMca sau chattIsa) mAna leM, to unakA prathama vargamUla 256 AtA hai, dUsarA vargamUla 16, tIsarA vargamUla 4 aura cauthA vargamUla 2 AtA hai / ina saba saMkhyAoM kA yoga 278 hotA hai / asatkalpanA se itane pradezoM kI sUcI samajhanI caahie| dvIndriya jIvoM ke zarIra kitanI avagAhanA ke dvArA kitane kAla meM sampUrNa pratara ko pUrA karate haiM ? isakA samAdhAna zAstrakAra yoM karate haiM-dvIndriya jIvoM ke baddha audArikazarIra asaMkhyAta Page #701 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bArahavA~ zarIrapada] 113 utsarpiNI-avasarpiNI-kAloM meM sampUrNa pratara ko pUrNa karate haiM / kSetra aura kAla kI apekSA se parimANa kazreNIrUpa aMgulamAtra pratara ke asaMkhyAtabhAga-pratibhAgapramANa khaNDa se, yaha kSetradaSTi se parimANa hai tathA kAla kI dRSTi se parimANa-AvalikA ke asaMkhyeyabhAga pratibhAga se arthAt asaMkhyAtaveM pratibhAga se apahRta hotA hai| isakA tAtparya yaha hai ki eka dvIndriya ke dvArA aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa khaNDa AvalikA ke asaMkhyAtaveM bhAga se apahRta hotA hai| dvitIya dvIndriya ke dvArA bhI utane hI pramANa vAlA khaNDa utane hI kAla meM apahRta hotA hai| isa prakAra se apahRta kiyA jAne vAlA pratara samasta dvIndriyoM dvArA asaMkhyAta utsarpiNI-avasarpiNI kAloM meM sampUrNa apahRta hotA hai| dvIndriyoM ke mukta audArika zarIroM kI prarUpaNA samuccaya mukta audArika zarIroM ke samAna samajhanI caahie| dvIndriyoM ke baddha-mukta kriya, prAhAraka, taMjasa-kArmaNazarIroM kI prarUpaNA-dvIndriyoM ke baddha vaikriya aura AhAraka zarIra nahIM hote| mukta vaikriya aura AhAraka zarIroM kI prarUpaNA samuccaya mukta audArika zarIravat samajhanI cAhie / inake baddha-mukta taijasa-kArmaNazarIroM kI prarUpaNA inhIM ke baddhamukta audArikazarIroM kI taraha jAnanI caahie| trIndriya caturindriyoM ke baddha-mukta provArikAdizarIra-dvIndriyoM ke baddhamukta zarIroM ke samAna hI inake baddhamukta saba zarIroM kI prarUpaNA karanI caahie| paMcendriyatiryaJcoM ke baddha-mukta zarIroM kI prarUpaNA-paMcendriyatiryaJcoM ke baddha-mukta praudArika zarIroM kA kathana dvIndriyoM ke samAna hI samajhanA cAhie ! baddha-vaikriya zarIra asaMkhyAta hote haiM / kAla aura kSetra kI apekSA se parimANa kI saba prarUpaNA asurakumAroM ke samAna samajhanI cAhie, kintu vizeSatA yaha hai ki asurakumAroM kI vaktavyatA meM zreNiyoM kI viSkambhasUcI kA pramANa aMgula ke prathama vargamUla kA saMkhyAtavA~ bhAga batalAyA thA, jabaki yahA~ asaMkhyAtavA~ bhAga samajhanA caahie| isakA tAtparya yaha hai ki eka aMgulamAtra kSetra ke pradezoM kI rAzi ke prathama vargamUla ke asaMkhyAtaveM bhAga meM jitane AkAzapradeza hote haiM, utane pradezarUpa sUcI kI jo zreNiyA~ spRSTa hai, una zreNiyoM meM jitane aAkAzapradeza hote haiM, utane pramANa meM hI tiryaJcapaMcendriyoM ke baddhavaikriyazarIra hote haiN| inake mukta vaikriyazarIroM kI prarUpaNA praudhika (samuccaya) vaikriyazarIroM ke samAna samajhanI cAhie / baddha AhAraka zarIra inake nahIM hote / mukta AhArakazarIra kI prarUpaNA pUrvavat samajhanI caahie| inake baddha taijasakArmaNazarIra inhIM ke baddha praudArika zarIravat haiM / mukta taijasakArmaNazarIra samuccaya mukta taijasakArmaNazarIravat samajhanA caahie|' manuSyoM ke baddhamukta audArikAdi zarIroM kA parimANa 621. [1] maNussANaM bhaMte ! kevatiyA porAliyasarIrA paNNatA? goyamA! duvihA paNNattA / taM jahA-baddhalagA ya makkellagA ya / tatya NaM je te baddhalagA te NaM siya saMkhejjA siya asaMkhejjA, jahaNNapae saMkhejjA saMkhejjAmro koDAkoDopro tijamalapayassa 1. (ka) prajJApanA malaya. vRtti, patrAMka 277 se 279 taka (kha) aMgulamUlAsaMkheyabhAgappamiyAu hoMti seddhiio| uttaraviugviyANaM tiriyANaM sammipajjANaM // -prajJApanA Page #702 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 114 ] [ prajJApanAsUtra uri caujamalapayassa heTThA, mahaba NaM cha8o vaggo paMcamavaggapaDuppaNNo, ahava NaM chaNNauIcheyaNagadAI rAsI; ukkosapade asaMkhejjA, asaMkhejjAhiM ussappiNi-posa ppiNohiM pravahIraMti kAlo, khettao rUvapakkhittehi maNussehi seDhI pravahIrati, tIse seDhIe kAla-khettehi pravahAro maggijjai--asaMkhejAhi ussappiNi-prosappiNIhiM kAlamo, khettapro aMgulapaDhamavaggamUlaM tatiyavaggamUlapaDappaNNaM / tattha NaM je te mukkellagA te jahA porAliyA prohiyA mukkellagA (su. 610 [1]) / [921-1 pra.] bhagavan ! manuSyoM ke audArika zarIra kitane kahe gae haiM ? [921-1 u.] gautama ! (ve) do prakAra ke kahe gae haiM, ve isa prakAra--baddha aura mukta / unameM se jo baddha haiM, ve kadAcit saMkhyAta aura kadAcit asaMkhyAta hote haiM / jaghanya pada meM saMkhyAta hote haiM / saMkhyAta koTAkoTI tIna yamalapada ke Upara tathA cAra yamalapada se nIce hote haiM / athavA paMcamavarga se guNita (pratyutpanna) chaThe varga-pramANa hote haiM; athavA chiyAnave (96) chedanakadAyI rAzi (jitanI saMkhyA hai|) utkRSTapada meM asaMkhyAta haiM / kAlata:-(ve) asaMkhyAta utsapiNiyoM-avasapiNiyoM se apahRta hote haiM / kSetra se-eka rUpa jinameM prakSipta kiyA gayA hai, aise manuSyoM se zreNI apahRta hotI hai, usa zreNI kI kAla aura kSetra se apahAra ko mArgaNA hotI hai-kAlata:--asaMkhyAta utsapiNI-avapiNIkAloM se (asaMkhyAta manuSyoM kA) apahAra hotA hai / kSetrata:-(ve) tIsare vargamUla se guNita aMgula kA prathamavargamUla (-pramANa hote haiM / ) una meM jo mukta audArika zarIra haiM, unake viSaya meM (sU. 910-1 meM ullikhita) praudhika mukta audArika zarIroM ke samAna jAnanA cAhie / [2] veubdhiyANaM bhaMte ! pucchA? goyamA! duvihA paNNatA / taM jahA-baddha llagA ya mukkellagA ya / tattha NaM je te baddhalagA te NaM saMkhejjA, samae samae pravahIramANA pravahIramANA saMkhejjeNaM kAleNaM avahIraMti No cevaNaM avahiyA siyA / tattha NaM je te mukkellagA te NaM jahA morAliyA mohiyA (su. 610 [1]) / [621-2 pra.] bhagavan ! manuSyoM ke vaikriya zarIra kitane prakAra ke kahe gae haiM ? [921-2 u.] gautama ! (ve) do prakAra ke kahe gae haiM-baddha aura mukta / unameM jo baddha haiM, ve saMkhyAta haiM / samaya-samaya meM (ve) apahRta hote-hote saMkhyAtakAla meM apahRta hote haiM; kintu apahRta nahIM kie gae haiN| unameM se jo mukta vaikriya zarIra haiM, unake viSaya meM (sU. 610-1 meM ullikhita) audhika audArika zarIroM ke samAna samajhanA cAhie / [3] AhAragasarIrA jahA ohiyA (su. 610 [3]) / [921-3] (inake baddha-mukta) AhArakazarIroM kI prarUpaNA (sU. 910-3 meM ullikhita) audhika AhArakazarIroM ke samAna samajhanI cAhie / [4] teyA-kammayA jahA etesi ceva poraaliyaa| [921-4] (manuSyoM ke baddhamukta) taijasa-kArmaNazarIroM kA nirUpaNa inhIM ke (baddhamukta) audArikazarIroM ke samAna (samajhanA caahie|) Page #703 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bArahavAM zarIrapada ] [ 115 vivecana-manuSyoM ke baddha-mukta audArikAdi zarIroM kA parimANa-prastuta sUtra (921-1-4) meM manuSyoM ke baddha aura mukta audArikAdi pAMcoM zarIroM kI prarUpaNA kI gaI hai| manuSyoM ke baddha-mukta zarIroM ko prarUpaNA-manuSyoM ke baddha praudArika zarIra----kadAcit saMkhyAta aura kadAcit asaMkhyAta haiM / isakA abhiprAya yaha hai ki manuSya do prakAra ke hote haiM---garbhaja aura sammUcchima / garbhaja manuSya (prayAharUpa se) sadA sthAyI rahate haiM / koI bhI kAla aisA nahIM hotA, jo garbhaja manuSyoM se rahita ho; kintu sammUcchima manuSya kabhI hote haiM, kadAcit unakA sarvathA abhAva ho jAtA hai; kyoMki sammUcchima manuSyoM kI utkRSTa prAyu bhI antarmuhUrta kI hotI hai| unakI utpatti kA antara (virahakAla) utkRSTa caubIsa muharta pramANa kahA gayA hai| prataeva jisa kAla meM sammacchima manaSya sarvathA vidyamAna nahIM hote. apita kevala garbhaja manuSya hI hote haiM, usa samaya baddha audArika zarIra saMkhyAta hI hote haiM, kyoMki garbhaja manuSyoM kI saMkhyA saMkhyAta hI hai; ve mahAzarIrarUpa meM yA pratyekazarIrarUpa meM hone se parimitakSetravartI hote haiN| jaba sammUcchima manuSya vidyamAna hote haiM, taba manuSyoM kI saMkhyA pasaMkhyAta hotI hai| sammUcchima manuSya utkRSTata: zreNI ke asaMkhyAtaveM bhAgavartI prAkAza pradezoM kI rAzi-pramANa hote haiM / isI dRSTi se mUlapATha meM kahA gayA hai-'jahannapade saMkhebjA / ' jaghanyapada kA abhiprAya hai-jahA~ sabase thor3e manuSya pAe jAte jAte haiM / prazna hotA hai-- kyA ve (sabase kama manuSya) sammUcchima hote haiM yA garbhaja? isake uttara meM yahI kahA jA sakatA hai ki garbhaja manuSya hI hote haiM, jo sadaiva sthAyI hone se sammUcchimoM ke abhAva meM sabase thor3e pAe jAte haiN| utkRSTapada meM garbhaja aura sammUcchima donoM kA hI grahaNa hotA hai| isa jaghanyapada se yahAM saMkhyAta manuSyoM kA grahaNa hotA hai; kintu saMkhyAta ke bhI saMkhyAtabheda hote haiM, isalie saMkhyAta kahane se kitanI saMkhyA hai, isakA vizeSa bodha nahIM hotA; isalie zAstrakAra viziSTa saMkhyA nirdhArita karate haiMsaMkhyAtakoTAkoTI haiN| isa parimANa ko aura adhika spaSTa karane ke uddezya se kahate haiM-'tIna yamalapada ke Upara aura cAra yamalapada se niice|' isakA prAzaya isa prakAra hai oN kI saMkhyA kA pratipAdana karane vAle unatIsa (29) aMka Age kahe jaaeNge| zAstrIya paribhASA ke anusAra ATha-ATha aMkoM kI eka 'yamalapada' saMjJA hai / ata: caubIsa (24) aMkoM ke tIna yamalapada hue| isake pazcAt (24 aMkoM ke bAda) pAMca aMka-sthAna zeSa rahate haiM / kintu cauthe yamalapada kI pUrti ATha aMkoM se hotI hai, usameM tIna aMkasthAna kama haiM / ataH cauthA yamalapada pUrA nahIM hotA / isI kAraNa yahA~ manuSyasaMkhyApratipAdaka 26 aMkoM ke lie kahA gayA hai-'tIna yamalapadoM ke Upara aura cAra yamalapadoM se nIce' arthAt 29 aMka pramANa / athavA do varga milakara eka yamalapada hotA hai / cAra varga milakara do yamalapada hote haiM, tathA chaha varga mila kara tIna yamalapada hote haiM aura cAra varga mila kara cAra yamalapada hote haiM / ata: chaha vargoM ke Upara aura sAtaveM varga ke nIce kaheM, cAhe tIna yamalapadoM ke Upara aura cAra yamalapadoM se nIce kaheM, eka hI bAta huii| aba isase bhI adhika spaSTa rUpa se manuSyoM kI saMkhyA kA pratipAdana karate haiM--paMcama varga se chaThe varga ko guNita karane para jo rAzi niSpanna hotI hai, jaghanyapada meM usa rAzipramANa manuSyoM kI saMkhyA hai / eka ko eka ke sAtha guNAkAra karane para guNanaphala eka hI pAtA hai, saMkhyA meM vRddhi nahIM hotI, ata: 'eka' kI varga ke rUpa meM gaNanA nahIM hotii| kintu do kA do ke sAtha guNAkAra karane para 4 saMkhyA pAtI hai, yaha prathama varga huA / cAra ke sAtha cAra ko guNA karane para 16 saMkhyA AI, Page #704 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 116 [ prajJApanAsUna yaha dvitIya varga huA, phira 16 ko 16 ke sAtha guNA karane para 256 saMkhyA AI, yaha tRtIya varga huA / 256 ko 256 ke sAtha guNA karane para 65536 rAzi AtI hai, yaha cauthA varga huaa| isa cauthe varga kI rAzi kA punaH isI rAzi ke sAtha guNA karane para 4294667296 saMkhyA AtI hai / yaha pAMcavA~ varga huaaa| paMcama varga kI 'cAra sau unatIsa karor3a, unacAsa lAkha, sar3asaTha hajAra do sau chayAnave' rAzi kA isI rAzi ke sAtha guNAkAra karane para 18446744073709551616 rAzi AI. yaha chaThA varga haa|' isa chaThe varga kA pUrvokta paMcamavaga ke sA paMcamavarga ke sAtha guNAkAra karane para jo rAzi niSpanna hotI hai, jaghanyapada meM utane hI manuSya haiM / yaha rAzi pUrvokta 29 (unatIsa) aMkoM meM isa prakAra se hai-79228162514264337593543950336-ye unatIsa aMka koTAkoTI Adi ke dvArA kisI bhI taraha kahe nahIM jA sakate / anuyogadvAravRtti meM (viparIta krama se aMkoM kI gaNanA hotI hai isa nyAya ke anusAra) yaha saMkhyA do gAthAoM dvArA batAI hai / athavA pUrvAcAryoM ne aMkoM ke prathama akSara ko lekara viparIta krama se eka gAthA meM yahI saMkhyA batAI hai| aba isI saMkhyA ko prakArAntara se samajhAne ke lie zAstrakAra kahate haiM / 'mahaba gaM chaNNauIcheyaNagadAyI rAso' chayAnave chedanakadAyI rAzi kI vyAkhyA isa prakAra hai-jo AdhI-AdhI chedana karate-karate chayAnave vAra chedana ko prApta ho, aura anta meM eka baca jAe; vaha chayAnave chedanakadAyI rAzi kahalAtI hai| yaha rAzi utanI hI hai, jitanI paMcamavarga kA chaThe varga ke sAtha guNAkAra karane para hotI hai| vaha saMkhyA isa prakAra hotI hai--prathama (pUrvokta) varga yadi chedA jAe to do chedanaka detA hai--pahalA chedanaka do aura dasarA chedanaka eka / donoM ko milAkara do chedanaka hae / isI prakAra dUsare varga ke cAra chedanaka hote haiN| kyoMki vaha 16 saMkhyA vAlA hai / usakA prathama chedanaka 8, dUsarA 4, tIsarA 2 aura 1. cattAri ya koDisayA auNatIsaM ca hoti koddiiyo| auNAvanna lakkhA sattaTTI ceva ya sahassA // 1 // doya sayA chaNNauyA paMcamavaggo samAsagro hoi / eyarasa kato vaggo chaTro jo hoi taM bocchN|| 2 // lakkhaM koDAkoDI caurAsIi bhave sahassAI / cattAri ya sattaTThA hoMti sayA koDakoDINaM / / 3 / / cauyAlaM lakkhAI koDINaM satta ceva ya sahassA / tiNi sayA sattayarI koDINaM haMti nAyavvA // 4 // paMcANauI lakkhA ekAvannaM bhave sahassAI / chasolasuttarasayA eso chalo havai baggo // 5 // --prajJApanA. ma. vRtti, patrAMka 28 2. chattinni tini sunna paMceva ya nava ya tinni cattAri / paMceva tiSNi nava paMca satta tinneva tinleva // 1 // cau chaho cau ekko paNa chakkekkago ya attuub| do do naba satteva ya aMkaTThANA parA huMtA ||-anuyog0 vRttI ch-ti-ti-su-pnn-nv-ti-c-p-ti-nn-p-s-ti-ti-cu-ch-do| ca-e-pa-do-cha-e-a-be-be-Na-sa paDhamakkharasaMtiyaDhANA // 1 // ---pra.ma.va. patrAMka, 281 Page #705 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bArahavAM zaraurapada [117 cauthA 1 chedanaka hotA hai / tIsarA varga 256 saMkhyA kA hai| ataH isake 8 chedanaka hote haiN| isI prakAra cauthe varga ke 16 chedanaka, pAMcaveM varga ke 32 chedanaka aura chaThe varga ke 64 chedanaka hote haiM / isa prakAra saba chedanakoM kA yoga karane para kula 66 chedanaka hote haiM, jo ki pAMcaveM varga se chaThe varga ko guNita karane para hote haiN| jisa-jisa varga kA jisa-jisa varga ke sAtha guNAkAra kiyA jAtA hai, usa varga meM guNya aura guNaka donoM vargoM ke chedanaka hote haiN| jaise--prathama varga ke sAtha dUsare varga kA guNAkAra karane para chaha chedanaka hote haiM / solaha saMkhyA ke dvitIya varga kA cAra saMkhyA vAle prathama varga ke sAtha guNAkAra karane para (16 4 4 = 64) causaTha saMkhyA pAtI hai / usakA prathama chedanaka 32, dUsarA chedanaka 16, tIsarA chedanaka 8, cauthA chedanaka 4, pAMcavA~ chedanaka 2, aura chaThA chedanaka 1 hotA hai / isa prakAra 6 chedanaka hote haiM / isI prakAra Age sarvatra samajha lenA cAhie / isI prakAra pAMcaveM varga se chaThe varga kA guNAkAra karane para 96 bhaMga hote haiM, yaha siddha huA / athavA kisI eka aMka ko sthApita karake use chayAnave vAra dugunA-dugunA karane para yadi utanI hI rAzi A jAe to vaha rAzi chayAnave chedanakadAyI rAzi kahalAtI hai| yaha jaghanyapada meM manuSyoM ko saMkhyA kahI gii| utkRSTapada meM manuSyoM kI saMkhyA--isa prakAra hai-utkRSTapada meM manuSyoM kI saMkhyA asaMkhyAta hai| kAla ko apekSA se parimANa---eka-eka samaya meM yadi eka-eka manuSya ke zarIra kA apahAra kiyA jAe to asaMkhyAta utsarpiNI-avasarpiNI kAloM meM usakA pUrNa rUpa se apahAra hotA hai| kSetra ko apekSA se-eka rUpa prakSipta karane para manuSyoM se pUrNa eka zreNI kA apahAra hotA hai| isakA tAtparya yaha hai ki utkRSTa pada meM jo manuSya haiM, unameM asatkalpanA se eka milA dene para eka sampUrNa zreNI kA apahAra ho jAtA hai| kSetra aura kAla se usa zreNI ke apahAra kI mArgaNA isa prakAra haikAlataH--asaMkhyAta utsarpiNI-avasarpiNI kAloM meM asaMkhyAta manuSyoM kA apahAra hotA hai / kSetrataH ve aMgula ke tRtIya vargamUla se guNita prathama vargamUla-pramANa hote haiN| asatkalpanA se aMgulapramANa kSetra ke pradezoM kI rAzi 256 hotI hai, jisakA prathama vargamUla solaha hotA hai| usakA tRtIya vargamUla do ke sAtha guNA karane para pradezoM kI rAzi (1642= 32) battIsa AtI hai| itanI saMkhyA vAle khaNDoM se apahRta kI gaI zreNI pUrNatA taka pahuMca jAtI hai, aura yahI manuSyoM ko saMkhyA kI parAkASThA hai| prazna hotA hai-eka zreNI kA uparyukta pramANa vAle khaNDoM se apahAra karane meM asaMkhyAta utsapiNiyA~-avasapiNiyAM kaise laga jAtI haiM ? isakA samAdhAna isa prakAra hai-kSetra atisUkSma hotA hai / kahA bhI hai-kAla sUkSma hotA hai. usase bhI sUkSmatara kSetra hotA hai; kyoMki aMgula mAtra zreNo meM asaMkhyAta utsapiNiyA~ samA jAto hai|' arthAt-eka aMgulapramANa kSetra meM jo pradezarAzi hotI hai, vaha asaMkhyAta utsapiNiyoM ke samayoM se bhI adhika hotI hai| manuSyoM ke mukta audArika zarIroM kI prarUpaNA samuccaya mukta audArika zarIroM ke samAna samajhanI caahie| __ manuSyoM ke baddha-mukta vaikriyazarIra prAdi kI prarUpaNA--manuSyoM ke baddha vaikriyazarIra saMkhyAta haiM, kyoMki garbhaja manuSyoM meM hI vaikriyalabdhi sambhava hai, aura vaha bhI kisI-kisI meM, sabameM nhiiN| 1. suhumo sa hoi kAlo, tatto suhumayaraM havai khettaM / aMgulaseDhImette ussappiNIgro asaMkhejjAyo / -prajJA. ma. vR., patrAMka 282 Page #706 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 118 1 [prajJApanAsUtra inake mukta vaikriya zarIroM kA kathana audhika mukta vaikriyazarIroM ke samAna hI samajhanA cAhie / manuSyoM ke baddha-mukta AhArakazarIroM kI prarUpaNA audhika baddhamukta AhArakazarIroM ke samAna samajhatI cAhie / manuSyoM ke bada taijasa aura kArmaNa zarIra inhIM ke baddha saudArika zarIra ke samAna samajhane cAhie / mukta taijasa-kArmaNa zarIroM kI prarUpaNA audhika mukta tejasa-kArmaNa zarIroM ke samAna karanI cAhie / vAgavyantara, jyotiSka evaM vaimAnika devoM ke baddhamukta audArikAdi zarIroM ko prarUpaNA--- 622. vANamaMtarANaM jahA raiyANaM porAliyA prAhAragA y| veubviyasarIragA jahA raiyANaM, NavaraM tAsi NaM seDhoNaM vikkhaMbhasUI saMkhejjanoyaNasayavaggapalibhAgo payarassa / mukkellayA jahA prohiyA porAliyA (su. 610 [1]) / teyA-kammayA jahA eesi ceva veubviyA / [922] vANavyantara devoM ke baddha-mukta audArika aura AhAraka zarIroM kA nirUpaNa nairayikoM ke baddha-mukta praudArika evaM prAhAraka zarIroM ke samAna jAnanA cAhie / inake vaikriya zarIroM kA nirUpaNa nairayikoM ke samAna hai / vizeSatA yaha hai ki una (asaMkhyAta) zreNiyoM kI viSkambhasUcI (kahanI caahie)| pratara ke pUraNa aura apahAra meM vaha sUcI saMkhyAta yojanazatavarga-pratibhAga (khaNDa) hai| (inake) mukta vaikriya zarIroM, kA kathana audhika audArika zarIroM kI taraha (ma. 910-1 ke anusAra) samajhanA caahie| (inake baddha-mukta taijasa aura kArmaNa zarIroM kA kathana inake hI vaikriyazarIroM ke kathana ke samAna samajhanA caahie| 623. jotisiyANaM evaM ceva / NavaraM tAsi NaM seDhINaM vikkhaMbhasUI bechappaNNaMgulasayavamgapalibhAgo pyrss| [923) jyotiSka devoM (ke baddha-mukta zarIroM) kI prarUpaNA bhI isI taraha (samajhanI caahie|) vizeSatA yaha hai ki una zreNiyoM kI viSkambhasUcI do sau chappana aMgula vargapramANa pratibhAga (khaNDa) rUpa pratara ke pUraNa aura apahAra meM samajhanA cAhie / / 624. vemANiyANaM evaM ceva / NavaraM tAsi NaM seDhoNaM vikkhaM bhasUI aMgulabitiyavaggamUlaM tatiyavagAmUlapaDuppaNNaM, ahava NaM aMgulatatiyavagamUlaghaNapamANamettAo seDhIyo / sesaM taM ceva / ||pnnnnvnnaae bhagavaIe bArasamaM sarIrapayaM samattaM / / [924] vaimAnikoM (ke baddha-mukta zarIroM) ko prarUpaNA bhI isI taraha (samajhanI caahie|) vizeSatA yaha hai ki una zreNiyoM kI viSkambhasUcI, tRtIya vargamUla se guNita aMgula ke dvitIya varga 1. prajJApanAsUtra malaya0 vRtti, patrAMka 279 se 282 taka Page #707 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bArahavA~ zarIrapada] [119 mUla-pramANa hai athavA aMgula ke tRtIya vargamUla ke ghana ke barAbara zreNiyA~ haiM / zeSa saba pUrvokta kathana ke samAna samajhanA caahie| vivecana-vANavyantara, jyotiThaka paura vaimAnika devoM ke baddha-mukta zarIroM kI prarUpaNAprastuta tIna sUtroM (922 se 624 taka) meM kramaza: vANavyantara, jyotiSka aura vaimAnika devoM ke baddhamukta zarIroM kI prarUpaNA kI gaI hai| ___ vyantaradevoM ke baddha-mukta zarIroM kI prarUpaNA-vyantaradevoM ke baddha-mukta audArika zarIroM ke viSaya meM narayikoM ke baddha-mukta praudArika zarIroM kI taraha samajhanA cAhie / vyantaroM ke baddha vaikriya zarIra nArakoM kI taraha asaMkhyAta haiN| kAla kI apekSA se eka-eka samaya meM eka-eka zarIra kA apahAra karane para asaMkhyAta utsapiNI aura bhasaMkhyAta avasapiNI kAloM meM vANavyantaroM ke samasta baddhavaikriyazarIroM kA apahAra hotA hai| kSetra kI apekSA se ve asaMkhyAta zreNI pramANa haiM / arthAtasaMkhyAta zreNiyoM meM jitane aAkAzapradeza hote haiM, utane hI ve zarIra haiN| ve zreNiyA~ pratara ke asaMkhyAta bhAga haiM / kevala unakI sUcI meM kucha vizeSatA (antara) hai| una asaMkhyAta zreNiyoM kI viSkambhasUcI (vistArasUcI) isa prakAra hai| jaise mahAdaNDaka meM paMcendriya tiryaJca napusakoM se vyantaradeva asaMkhyAtaguNahIna kahe haiM, vaise hI inakI (vyantaradevoM kI) viSkambhasUcI bhI tiryaJcapaMcendriyoM kI viSkambhasUcI se asaMkhyAtaguNahIna kahanI caahie| pratara ke pUraNa aura apaharaNa meM vaha sUcI saMkhyAtayojanazatavarga pratibhAga (khaNDa) pramANa hai / tAtparya yaha hai ki-asaMkhyAta yojana zatavargapramANa zreNikhaNDa meM yadi eka-eka vyantara kI sthApanA kI jAe to ve sampUrNa pratara ko pUrNa karate haiM / athavA yadi eka-eka vyantara ke apahAra meM eka-eka saMkhyAta-yojanazatavargapramANa zreNikhaNDa kA apaharaNa hotA hai, taba sabhI milakara vyantara pUrNa hote haiN| usase para sakala pratara hai| __vANavyantaroM ke mukta vaikriyazarIroM kA kathana mukta audhika vaikriyazarIravat samajhanA caahie| baddha-mukta AhAraka zarIroM kA kathana nairayikoM ke baddha-mukta AhArakazarIravat samajhanA caahie| inake baddha taijasa-kArmaNa zarIroM kA kathana inhIM ke baddha vaikriyazarIravata samajhanA mukta taijasa-kArmaNazarIroM ke viSaya meM audhika mukta tejasa-kArmaNa zarIra ke samAna samajhanA caahie| jyotiSkadevoM ke baddha-mukta zarIroM kI prarUpaNA-inake baddha-mukta audArika zarIroM kA kathana nairayikavat samajhanA caahie| baddha vaikriyazarIra asaMkhyAta haiN| kAla kI apekSA se mArgaNA karane para eka-eka samaya meM eka-eka zarIra kA apaharaNa karane para asaMkhyAta-utsarpiNI-avasarpiNIkAloM meM unakA sampUrNarUpa se apahAra hotA hai| kSetra kI apekSA se asaMkhyAta zreNiyA~ hai, ve zreNiyA~ pratara ke asaMkhyAtabhAga pramANa jAnanI caahie| vizeSa yaha hai ki una zreNiyoM kI viSkambhasUcI vyantaroM ko viSkambhasUcI se saMkhyAtaguNI adhika hotI hai, kyoMki mahAdaNDaka meM vyantaroM se jyotiSkadeva saMkhyAtaguge adhika batAe gae haiN| isalie pratibhAga ke viSaya meM bhI vizeSa spaSTa tayA kahate haiMuna zreNiyoM kI viSkambhasUcI 256 varga pramANakhaNDarUpa pratara ke pUraNa aura apaharaNa meM jAnanA / prAzaya yaha hai ki 256 aMgulavargapramANa zreNikhaNDa meM yadi eka-eka jyotiSka kI sthApanA kI jAe to ve sampUrNa pratara ko pUrNa kara pAte haiM / athavA yadi eka-eka jyotiSka ke apahAra se eka-eka do Page #708 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 120] [ prajJApanAsUtra sau chappana aMgula vargapramANa zreNikhaNDa kA apahAra hotA hai, taba saba milakara jyotiSkoM kI pUrNatA hotI hai| dUsarI aora sakalapratara pUrNa hotA hai / jyotiSkoM ke mukta vaikriyazarIra mukta samuccayavat aura AhArakazarIra nArakavat / zeSa pUrvavat samajhanA cAhie / vaimAnikoM ke kSetrataH vaikriya zarIraparimANa asaMkhyAtazreNIpramANa haiM / arthAt-asaMkhyAta zreNiyoM meM jitane prAkAzapradeza hote haiM, utane hI zarIra haiM / ina zreNiyoM kA parimANa pratara kA asaMkhyAtavAM bhAga hai, kintu nArakAdi kI apekSA se pratara ke asaMkhyAtaveM bhAga ke parimANa meM kucha bhinnatA hai, viSkambhasUcI tRtIyavargamUla (164 16 = 256) se guNita dvitIya vargamUla (4 4 4 = 16) hai / athavA aMgula ke tRtIya vargamUla ke ghana ke barAbara zreNiyA~ haiN| zeSa saba pUrvokta ke samAna samajhanA caahie|' / prajJApanAsUtra : bArahavA~ zarIrapada samApta / 1. prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 282-284 taka Page #709 -------------------------------------------------------------------------- ________________ terasamaM pariNAmapayaM terahavA~ pariNAmapada prAthamika * yaha prajJApanAsUtra kA terahavA~ 'pariNAmapada' hai| * 'pariNAma' zabda ke yahA~ do artha abhipreta haiM-(1) kisI bhI dravya kA sarvathA vinAza yA sarvathA avasthAna na hokara eka paryAya se dUsare paryAya (avasthA) meM jAnA pariNAma hai athavA (2) rtI satparyAya kI apekSA se vinAza aura uttaravartI asatparyAya kI apekSA se prAdurbhAva honA pariNAma hai / ' prastuta pada meM jIva aura ajIba donoM ke pariNAmoM kA vicAra kiyA gayA hai / * bhAratIya darzanoM meM sAMkhya prAdi darzana pariNAmavAdI haiM, jabaki nyAya Adi darzana pariNAmavAdI nahIM haiM / dharma aura dharmI kA abheda mAnane vAle dArzanika pariNAmavAda ko svIkAra karate haiM, aura jo dArzanika dharma aura dharmI kA prAtyantika bheda mAnate haiM, unhoMne pariNAmavAda ko nahIM mAnA / kisI bhI vastu kA sarvathA vinAza nahIM ho jAtA, kintu usakA rUpAntara yA avasthAntara hotA hai| pUrvarUpa kA nAza hotA hai, to uttararUpa kA utpAda hotA hai. yahI pariNAmavAda kA mUlAdhAra hai| isIlie jainadarzana ke mUrdhanya grantha tattvArthasUtra meM batAyA'tadbhAvaH pariNAmaH' (arthAt-usakA honA, yAnI svarUpa meM sthita rahate hue utpanna tathA naSTa honA pariNAma hai)| isa dRSTi se manuSyAdi gati, indriya, yoga, lezyA, kaSAya, Adi vibhinna apekSAoM se jIva cAhe jisa rUpa meM yA avasthA (paryAya) meM utpanna yA vinaSTa hotA ho usameM . prAtmatva arthAt mUla jIvadravyatva dhra va rahatA hai| isI prakAra ajIva kA apane mUla svarUpa meM rahate hue vibhinna rUpAntaroM yA avasthAntaroM meM pariNamana honA ajIva-pariNAma hai| prastuta pada meM isI pariNAminityatA kA anusaraNa karate hue sarvaprathama jIva ke pariNAmoM ke bheda-prabheda batAe haiM, tatpazcAt nArakAdi caubIsa daNDakoM meM unakA vicAra kiyA gayA hai| tadanantara ajIva ke pariNAmoM ke bheda-prabhedoM kI gaNanA kI hai| ajIvapariNAmoM meM yahA~ sirpha pudgala ke pariNAmoM kI gaNanA prastuta kI gaI hai, dharmAstikAyAdi arUpI dravyoM ke pariNAmoM ko nahIM hai| sambhava hai, ajIvapariNAmoM meM aguru-laghu pariNAma (jo ki eka hI prakAra kA batAyA gayA hai) meM dharma, adharma, AkAza, kAla ina arUpI dravyoM ke pariNAma kA samAveza kiyA ho| prajJApanA. malaya, vRtti, patrAMka 284 2. (ka) paNNavaNAsuttaM bhA. 2, pariNAmapada ko prastAvanA pR. 93 (kha) tattvArtha, a. 5 sU 41 (ga) dvayI ceyaM nityatA kaTasthanityatA pariNAminityatA c| tatra kaTasthanityatA puruSasya, pariNAminityatA guNAnAm / --pAtaM. bhASya 4, 33 3. (ka) prajJApanA maM. va., patrAMka 289 / (kha) yaNNavaNAsuttaM bhA. 1, pR. 230-231 / Page #710 -------------------------------------------------------------------------- ________________ terasamaM pariNAmapayaM terahavA~ pariNAmapada pariNAma aura usake do prakAra--- 625. kativihe gaM bhaMte ! pariNAme paNNatte ? goyamA ! duvihe pariNAme paNNatte / taM jahA-jIvapariNAme ya ajIvapariNAme ya / [925 pra.] bhagavan ! pariNAma ke kitane prakAra ke kahe gaye haiM ? [625 u.] gautama ! pariNAma ke do prakAra ke kahe gaye haiN| ve isa prakAra haiM--jIva-pariNAma aura ajIva-pariNAma / vivecana pariNAma aura usake do prakAra-prastuta sUtra meM pariNAma ke do bhedoM--jIvapariNAma aura ajIvapariNAma kA nirUpaNa kiyA gayA hai| pariNAma' kI vyAkhyA-'pariNAma' zabda yahA~ pAribhASika hai| usakA vyutpattilabhya artha hotA hai-pariNamana honA, arthAt-kisI dravya kI eka avasthA badala kara dUsarI avasthA ho jAnA / pariNAma nayoM ke bheda se vividha aura vicitra prakAra kA hotA hai| naigama Adi aneka naya haiM, parantu samasta nayoM ke saMgrAhaka mukhya do naya haiM-dravyAstika naya aura paryAyAstika naya / ataH dravyAstika naya ke anusAra pariNAma (pariNamana) kA artha hotA hai-trikAlasthAyI (sat) padArtha hI uttaraparyAya rUpa dharmAntara ko prApta hotA hai, aisI sthiti meM pUrvaparyAya kA na to sarvathA (ekAntarUpa se) avasthAna aura na hI ekAnta rUpa se vinAza hI pariNAma hai| kahA bhI hai-pariNAma ke vAstavika rUpa ke jJAtA, dravya kA eka paryAya se dUsare paryAya (arthAntara) meM jAnA hI pariNAma mAnate haiM, kyoMki dravya kA na to sarvathA avasthAna hotA hai aura na sarvathA vinAza / kintu paryAyAthikanaya ke anusAra parvavartI satparyAya kI apekSA vinAza honA aura uttarakAlika asatparyAya kI apekSA se prAdurbhAva honA pariNAma kahalAtA hai|' pariNAma ke do prakAra : kyoM aura kaise ?-pariNAma vaise to aneka prakAra ke hote haiM, kintu mukhyatayA do dravyoM kA AdhAra lekara pariNAma hote haiM, isalie zAstrakAra ne pariNAma ke do mukhya prakAra batAe haiM--jIvapariNAma aura ajIvapariNAma / jIva ke pariNAma ko jIvapariNAma aura ajIva ke pariNAma ko ajIvapariNAma kahate haiN| 1. (ka) prajJApanA. malaya. vRtti, patrAMka 284 / (kha) 'pariNamanaM prinnaamH|' 'pariNAmo hyantiragamanaM, na ca sarvathA vyavasthAnam / na ca sarvathA vinAzaH prinnaamstdvidaamissttH||1||' satparyAyeNa vinAza: prAdurbhAvo'sadbhAvaparyayata: / dravyANAM pariNAmaH proktaH khala parya yanayasya // 2 // Page #711 -------------------------------------------------------------------------- ________________ terahavA~ pariNAmapada] [ 123 dazavidha jIvapariNAma aura usake bheda-prabheda-- 626. jovapariNAme NaM bhaMte ! kativihe paNNatte ? goyamA ! dasavihe pagNatte / taM jahA--gatipariNAme 1 iMdiyapariNAme 2 kasAyapariNAme 3 lesApariNAme 4 jogapariNAme 5 uvayogapariNAme 6 NANapariNAme 7 daMsaNapariNAme 8 caritapariNAma hai vedapariNAme 10 / [926 pra.] bhagavan ! jIvapariNAma kitane prakAra kA kahA gayA hai ? / [926 u.] gautama ! (jIvapariNAma) dasa prakAra kA kahA hai / isa prakAra hai-(1) gatipariNAma, (2) indriyapariNAma, (3) kaSAyapariNAma, (4) lezyApariNAma, (5) yogapariNAma, (6) upayogapariNAma, (7) jJAnapariNAma, (8) darzanapariNAma, (9) cAritrapariNAma aura (10) vedprinnaam| 627. gatipariNAme NaM bhaMte ! kativihe paNNatte ? goyamA! cauvihe pnnnnte| taM jahA-NirayagatipariNAme 1 tiriyagatipariNAma 2 maNuyagatipariNAme 3 devagatipariNAme 4 / [927 pra.] bhagavan ! gatipariNAma kitane prakAra kA kahA gayA hai ? [627 u.] gautama! (gatipariNAma) cAra prakAra kA kahA gayA hai| vaha isa prakAra(1) nirayagatipariNAma (2) tiryaggatipariNAma (3) manuSyagatipariNAma aura (4) devagatipariNAma / 628. iMdiyapariNAma NaM bhaMte ! kativihe paNNate? goyamA ! paMcavihe paNNatte / taM jahA-soiMdiyapariNAme 1 cakkhidiyapariNAme 2 ghANidiyapariNAme 3 jibhidiyapariNAme 4 phAsidiyapariNAme 5 / [928 pra.] bhagavan ! indriyapariNAma kitane prakAra kA kahA gayA hai ? [928 u.] gautama ! pAMca prakAra kA kahA gayA hai-(1) zrotrendriyapariNAma, (2) cakSurindriyapariNAma, (3) ghrANendriyapariNAma, (4) jihvandriyapariNAma aura (5) sparzendriyapariNAma / 629. kasAyapariNAme NaM bhaMte ! kativihe paNate ? goyamA! cauvihe pnnnntte| taM jahA-kohakasAyapariNAma 1 mANakasAyapariNAme 2 mAyAkasAyapariNAme 3 lobhakasAyapariNAme 4 // [929 pra.] bhagavan ! kaSAyapariNAma kitane prakAra kA kahA gayA hai ? [926 u.] gautama ! kaSAyapariNAma cAra prakAra kA hai| vaha isa prakAra--(1) krodhakaSAyapariNAma, (2) mAnakaSAyapariNAma, (3) mAyAkaSAyapariNAma aura (4) lobhakaSAyapariNAma / 630. lessApariNAme NaM bhaMte ! kativihe paNNate ? goyamA ! chavihe paNNatte / taM jahA--kaNhalessApariNAme 1 golalessApariNAme 2 kAulessApariNAme 3 teulessApariNAme 4 pamhalessApariNAme 5 sukkalessApariNAme 6 / Page #712 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 124] [prajJApanAsUtra [930 pra.] bhagavan ! lezyApariNAma kitane prakAra kA kahA gayA hai ? [930 u.[ gautama ! (lezyApariNAma) chaha prakAra kA kahA hai| vaha isa prakAra--(1) kRSNalezyApariNAma, (2) nIlalezyApariNAma, (3) kApotalezyApariNAma, (4) tejolezyApariNAma, (5) pAlezyApariNAma aura (6) zuklalezyApariNAma / 631. jogapariNAma NaM bhaMte ! kativihe paNNatte ? goyamA ! tivihe pnnnntte| taM jahA-maNajogapariNAme 1 vaijogapariNAme 2 kAyajogapariNAme 3 [931 pra. bhagavan ! yogapariNAma kitane prakAra kA kahA gayA hai| [631 u.] gautama ! (yogapariNAma) tIna prakAra kA hai--(1) manoyogapariNAma, (2) vacanayogapariNAma, aura (3) kAyayogapariNAma / 932. uvayogapariNAme NaM bhaMte ! kativihe paNNate ? goyamA ! dubihe paNNatte / taM jahA--sAgArovaprogapariNAme ya praNAgArovaprogapariNAme ya / [632 pra. bhagavan ! upayogapariNAma kitane prakAra kA kahA gayA hai ? [632 u.] gautama ! (upayogapariNAma) do prakAra kA kahA hai--(1) sAkAropayogapariNAma aura (2) anAkAropayogapariNAma / 633. gANapariNAme NaM bhaMte ! kativihe paNNate ? goyamA ! paMcavihe paNatte / taM jahA-prAbhiNibohiyanANapariNAme 1 suyaNANapariNAme 2 prohiNANapariNAme 3 maNapajjavaNANapariNAme 4 kevalaNANapariNAme 5 / [633 pra.] bhagavan ! jJAnapariNAma kitane prakAra kA kahA gayA hai ? [933 u. gautama ! (jJAnapariNAma) pAMca prakAra kA kahA gayA hai| vaha isa prakAra-- (1) AbhinibodhikajJAnapariNAma, (2) zru tajJAnapariNAma, (3) avadhijJAnapariNAma, (4) mana:paryavajJAnapariNAma aura (5) kevalajJAnapariNAma / 634. aNNANapariNAme bhaMte ! kativihe paNNate? goyamA ! tivihe pnnnntte| taM jahA--matiaNNANapariNAme 1 suyaaNNANapariNAme 2 vibhaMgaNANapariNAme 3 / [934 pra.] bhagavan ! ajJAnapariNAma kitane prakAra kA kahA gayA hai ? [934 u.] gautama ! (ajJAnapariNAma) tIna prakAra kA kahA gayA hai| vaha isa prakAra--- (1) mati-ajJAnapariNAma, (2) zru ta-ajJAnapariNAma aura (3) vibhaMgajJAnapariNAma ! 635. dasaNapariNAme NaM bhaMte ! kativihe ghaNNate ? goyamA ! tivihe pnnnntte| taM jahA---sammaiMsaNapariNAme 1 micchAdasaNapariNAme 2 sammAmicchAdasaNapariNAme 3 / Page #713 -------------------------------------------------------------------------- ________________ terahavAM pariNAmapada [125 [635 pra.] bhagavan ! darzanapariNAma kitane prakAra kA kahA gayA hai ? |635 u.] gautama ! (darzanapariNAma) tIna prakAra kA kahA gayA hai| vaha isa prakAra-- (1) samyagdarzanapariNAma, (2) mithyAdarzanapariNAma aura (3) samyamithyAdarzanapariNAma / 636. carittapariNAme NaM bhaMte ! kativihe paNNate ? goyamA ! paMcavihe paNNatte / taM jahA--sAmAiyacarittapariNAma 1 chedovaDhAvaNiyacarittapariNAme 2 parihAravisuddhiyacarittapariNAme 3 suhamasaMparAyacarittapariNAme 4 ahakkhAyacarita. prinnaam| [936 pra.] bhagavana ! cAritrapariNAma kitane prakAra kA kahA gayA hai ? [636 u.] gautama ! (cAritrapariNAma) pAMca prakAra kA kahA gayA hai| vaha isa prakAra-- (1) sAmAyikacAritrapariNAma, (2) chedopasthApanIyacAritrapariNAma, (3) parihAravizuddhicAritrapariNAma, (4) sUkSmasamparAyacAritrapariNAma aura (5) yathAkhyAtacAritrapariNAma / 637. veyapariNAme NaM bhaMte ! kativihe paNNatte ? goyamA ! tivihe paNNatte / taM jahA-isthiveyapariNAme 1 purisaveyapariNAme 2 pasagaveyapariNAme 3 / [937 pra.] bhagavan ! vedapariNAma kitane prakAra kA kahA gayA hai ? [937 u.] gautama ! (vedapariNAma) tIna prakAra kA kahA gayA hai| vaha isa prakAra -(1) strIvedapariNAma (2) puruSavedapariNAma aura (3) napuMsakavedapariNAma / vivecana-dazavidha jIvapariNAma aura usake bheda-prabheda-prastuta 12 sUtroM (su. 626 se 937 taka) meM gatipariNAma Adi 10 prakAra ke jIvapariNAmoM kA ullekha karake pratyeka ke bhedoM kA nirUpaNa kiyA gayA hai| gatipariNAma prAdi ko vyAkhyA-(1) gati-pariNAma-narakAdi gati nAmakarma ke udaya se jisakI prApti ho, use 'gati' kahate haiM, narakAdigatirUpa pariNAma, arthAt nArakatva Adi paryAyapariNati jIva kA gatipariNAma hai| (2) indriya-pariNAma-indana hone se,--arthAt-jJAnarUpa paramaaizvarya ke yoga se AtmA 'indra' kahalAtA hai| jo indra kA liMga-sAdhana ho, vaha indriya hai| isakA phalitArtha yaha huA ki (indra) AtmA kA jo mukhya sAdhana (karaNa) ho, vaha indriya hai / indriyarUpa pariNAma indriyapariNAma hai / (3) kaSAyapariNAma-jisameM prANI paraspara eka dUsare kA karSaNa-- hiMsA (ghAta) karate haiM, use 'kaSa' kahate haiM yA jo kaSa arthAt-saMsAra ko prApta karAte haiM, ve kaSAya haiN| jova kI kaSAyarUpa gati ko kapAyapariNAma kahate hai| (4) lezyApariNAma-lezyA ke svarUpa Age kahA jaaegaa| lezyArUpa pariNamana ko lezyApariNAma kahate haiM / (5) yogapariNAma-mana, vacana evaM kAya ke vyApAra ko yoga kahate haiM / yogarUpa pariNamana yogapariNAma hai / (6) upayogapariNAma-cetanAzakti ke vyApAra rUpa sAkAra-anAkAra-jJAnadarzanAtmaka pariNAma ko kahate haiN| upayogarUpa pariNAma upayogapariNAma hai| (7) jJAnapariNAma-matijJAnAdirUpa pariNAma ko jJAnapariNAma kahate haiN| (8) darzanapariNAma-samyagdarzana Adi rUpa pariNAma darzana-pariNAma hai| (8) Page #714 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 126] [ prajJApanAsUtra cAritrapariNAma-jIva kA sAmAyika-Adi cAritrarUpa pariNAma cAritrapariNAma hai / (10) vedapariNAma--stroveda Adi ke rUpa meM jIva kA pariNamana vedapariNAma dazavidha jIvapariNAmoM ke krama kI saMgati-audayika aAdi bhAva ke Azrita sabhI bhAva gatipariNAma ke vinA prAdurbhUta nahIM hote / isalie sarvaprathama gatipariNAma kA pratipAdana kiyA gayA hai / gatipariNAma ke hone para indriyapariNAma avazya hotA hai, isalie usake pazcAt indriyapariNAma kahA hai / indriyapariNAma ke pazcAt iSTa-aniSTaviSaya ke samparka se rAga-dvaSapariNAma utpanna hotA hotA hai / ata: isake bAda kaSAyapariNAma kahA hai| kaSAyapariNAma lezyApariNAma kA avinAbhAvI hai kintu lezyApariNAma kaSAyapariNAma ke vinA bhI hotA hai / isalie kaSAyapariNAma ke pazcAt lezyApariNAma kA nirdeza hai| lezyApariNAma yogapariNAmAtmaka hai, isalie lezyApariNAma ke anantara yogapariNAma kA nirdeza kiyA hai| yogapariNata saMsArI jIvoM kA upayoga-pariNAma hotA hai, isalie yogapariNAma ke pazcAt upayogapariNAma kA krama hai| upayogapariNAma hone para jJAnapariNAma utpanna hotA hai / isa kAraNa upayogapariNAma ke anantara jJAnapariNAma kahA hai / jJAnapariNAma ke do rUpa haiM-samyagjJAnapariNAma aura mithyAjJAnapariNAma / ye donoM pariNAma kramazaH samyaktva, mithyAtva (samyagdarzana, mithyAdarzana) ke vinA nahIM hote, isalie jJAnapariNAma ke anantara darzanapariNAma kahA hai| samyagdarzana-pariNAma ke hone para jIvoM dvArA jinabhagavAn ke vacanazravaNa se apUrva-apUrva saMvega kA AvirbhAva hone para cAritrAvaraNakarma ke kSaya-kSayopazama se cAritrapariNAma utpanna hotA hai / isalie darzanapariNAma ke anantara cAritrapariNAma kahA gayA hai / cAritrapariNAma ke prabhAva se mahAsattvapuruSa vedapariNAma kA vinAza karate haiM, isalie cAritrapariNAma ke anantara vedapariNAma kA pratipAdana kiyA gayA hai|' nairayikoM meM dazavidha-pariNAmoM ko prarUparaNA--- ___638. raiyA gatipariNAmeNaM girayagatiyA, iviyapariNAmeNaM paMcidiyA, kasAyapariNAmeNaM kohakasAI vi jAva lobhakasAI vi, lessApariNAmeNaM kaNhalessA vi NIlalessA vi kAulessA vi, jogapariNAmeNaM maNajogI vi vaijogI vi kAyajogI vi, uvayogapariNAmeNaM sAmArova uttA vi aNAgArovauttA vi, NANapariNAmeNaM grAmiNibohiyaNANI vi suthaNANI vi prohiNANI vi, aNNANapariNAmeNaM matiaNNANI vi suyapraNANI vi vibhaMgaNANI vi, daMsaNapariNAmeNaM sammaddiTTI vi micchahiTThI vi sammAmicchaddiTThI vi, carittapariNAmeNaM No caritto No carittAcaritto acarittI, vedapariNAmeNaM No ithiveyagA No purisabeyagA nnpusgveygaa| [938] nairayika jIva gati-pariNAma ko apekSA narakagatika (narakagati vAle) haiM; indriyapariNAma se paMcendriya haiM: kaSAya-pariNAma se krodhakaSAyI yAvata lobhakapAyI haiM: lezyA-pariNAma se kRSNalezyAvAn bhI haiM, nIlalezyAvAn bho aura kApotalezyAvAn bhI haiM; yoga-pariNAma se ve manoyogI, vacanayogI aura kAyayogI bhI haiM, upayoga-pariNAma se sAkAropayoga (jJAnopayoga) vAle bhI haiM aura anAkAropayoga (darzanopayoga) vAle bhI haiM ; jJAnapariNAma se (ve) Abhinibodhika (mati) jJAnI bhI haiM, zrutajJAnI bhI haiM aura avadhijJAnI bhI haiM, ajJAnapariNAma se (ve) mati-ajJAnI bhI haiM, 1. prajJApanAsUtra, malaya. vRtti, patrAMka 285 Page #715 -------------------------------------------------------------------------- ________________ terahavAM pariNAmapada ] [ 127 zruta-ajJAnI bhI aura vibhaMgajJAnI bhI haiM; darzana-pariNAma se ve samyagdRSTi bhI haiM, mithyAdRSTi bhI haiM aura samyagmithyAvRSTi bhI haiM; cAritrapariNAma se (ve) na to cAritrI haiM, na cAritrAcAritrI haiM, kintu acAritrI haiM ; veda-pariNAma se nArakajIva, na strIvedI haiM, na puruSavedI, kintu napusakavedI haiM / vivecana-nariyakoM meM dazavidhapariNAmoM kI prarUpaNA-prastuta sUtra (638) meM jovapariNAmoM ke dasa prakAroM meM se nArakoM meM kauna-kauna-sA pariNAma kisa rUpa meM pAyA jAtA hai, isakI prarUpaNA kI gaI hai| nayikoM meM tIna lezyAe~ hI kyoM ? --nArakoM meM prArambha ko tIna lezyAe~ hotI haiM, zeSa tIna lezyAe~ nahIM hotIM / inameM se bhI ratnaprabhA aura zarkarAprabhApRthvI ke narayikoM meM kApotalezyA, vAlukAprabhA ke nArakoM meM kApota aura nIlalezyA, paMkaprabhApRthvI ke nArakoM meM nIlalezyA, dhamaprabhApRthvI ke nArakoM meM nIla aura kRSNAlezyA tathA tamaHprabhA aura tamastamaHprabhApRthvI ke nArakoM meM sirpha kRSNalezyA hI hotI hai / isalie lezyApariNAma ko dRSTi se samuccaya nArakoM ko prArambha ko tIna lezyAoM vAlA kahA hai| nArakoM meM cAritrapariNAma kyoM nahIM ?-cAritrapariNAma kI dRSTi se nArakajIva na to cAritrI hote haiM aura na hI cAritrAcAritrI (dezacAritrI), ve acAritrI hI rahate haiM / sampUrNa cAritra manuSyoM meM hI sambhava hai tathA dezacAritra manuSya aura tiryaJcapaMcendriya meM hI ho sakatA hai, isalie nArakoM meM cAritrapariNAma bilakula nahIM hotaa| vedapariNAma se nAraka napusakavedI hI kyoM ?-nAraka na to strI aura na puruSa hote haiM; isalie nAraka sirpha napusakavedI hI hote haiM / tattvArthasUtra meM bhI kahA hai- 'nAraka aura sammUcchima jIva napuMsaka hote haiN|' asurakumAradi bhavanavAsiyoM ko pariNAmasambandhI prarUpaNA-- 636. [1] asurakumArA vi evaM ceva / navaraM devagatiyA, kaNhalesA vi jAva teulesA vi, vedapariNAmeNaM isthiveyagA vi purisaveyagA vi, No NapusagaveyagA / sesaM taM ceva / [939-1] asurakumAroM kI (pariNAmasambandhI vaktavyatA) bhI isI prakAra jAnanI caahie| vizeSatA yaha hai ki (ve gatipariNAma se) devagatika hote haiM; (lezyApariNAma se) kRSNa lezyAvAn bhI hote haiM tathA nIla, kApota evaM tejolezyA vAle bhI hote haiM; vedapariNAma se ve strIvedaka bhI hote haiM, puruSavedaka bhI hote haiM, kintu napusakavedaka nahIM hote| (isake atirikta) zeSa (saba) kathana usI taraha (pUrvavat) samajhanA cAhie / [2] evaM jAva thnniykumaaraa| [939-2] isI prakAra (asurakumAroM ke samAna) (nAgakumAroM se lekara) yAvat stanitakumAroM taka (kI pariNAmasambandhI prarUpaNA karanI cAhie / ) 1. 'nAraka-sammUcchiMno napusakAni'-tatvArtha. a. 2 sU. 50 prajJApanAsUtra, malaya. vRtti, patrAMka 287 Page #716 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 128 ] prajJApanAtUna vivecana-asurakumArAdi bhavanavAsiyoM kI pariNAmasambandhI prarUpaNA-prastuta sUtra (939) meM asurakumAroM se lekara stanitakumAroM taka dasa prakAra ke bhavanavAsI devoM ke dazavidha pariNAmoM kI prarUpaNA kucheka bAtoM ko chor3akara nArakoM ke atidezapUrvaka kI gaI hai| bhavanavAsI devoM kA nArakoM se kucha pariNAmoM meM antara-bhavanavAsI devoM ke adhikatara pariNAma to nairayikoM ke samAna hI hote haiM, kucha pariNAmoM meM antara hai, jaise ki ve gatipariNAma se devagativAle hote haiM / lezyApariNAma kI apekSA se nArakoM kI taraha unameM bhI prArambha kI tIna lezyAe~ hotI haiM, kintu mahaddhika bhavanavAsI devoM ke cauthI tejolezyA bhI hotI hai / vedapariNAma kI dRSTi se ve nArakoM kI taraha napusakavedI nahIM hote, kyoMki deva napusaka nahIM hote ; ' ata: bhavanavAsiyoM meM strovedI aura puruSavedI hI hote haiN|' ekendriya se tiryaMcapaMcendriya jIvoM taka ke pariNAmoM kI prarUpaNA 940. [1] puDhavikAiyA gatipariNAmeNaM tiriyagatiyA, iMdiyapariNAmeNaM egidiyA, sesaM jahA paraiyANaM (su. 638) / NavaraM lessApariNAmeNaM teulessA vi, jogapariNAmeNaM kAyajogI, NANa. pariNAmo Nasthi, aNNANapariNAmeNaM matiaNNANI vi suyaaNNANI vi, dasaNapariNAmeNaM micchaTThiI / sesaM taM ceva / [940-1] pRthvIkAyikajIva gatipariNAma se tiryaJcagatika haiM, indriyapariNAma se ekendriya haiM, zeSa (saba pariNAmoM ko vaktavyatA) nairayikoM ke samAna (samajhanI caahie|) vizeSatA yaha hai ki lezyApariNAma se (ye) tejolezyA vAle bhI hote haiM / yogapariNAma se (ye sirpha) kAyayogI hote haiM, inameM jJAnapariNAma nahIM hotaa| ajJAnapariNAma se ye mati-ajJAnI bhI hote haiM, zruta-ajJAnI bhI; (kintu vibhaMgajJAnI nahIM hote / ) darzanapariNAma se (ye kevala) mithyAdRSTi hote haiM, (samyagdRSTi yA samyamithyAdRSTi nahIM hote / ) zeSa (saba varNana) usI prakAra (pUrvavat jAnanA cAhie / ) [2] evaM prAu-vaNaphaikAiyA vi / [940-2] isI prakAra (ko pariNAmasambandhI vaktavyatA) apkAyika evaM vanaspatikAyikoM kI (samajhanI caahie|) [3] teU vAU evaM ceva / NavaraM lessApariNAmeNaM jahA rahayA (su. 638) / [940-3 tejaskAyikoM evaM vAyukAyikoM kI bhI (pariNAmasambandhI vaktavyatA) isI prakAra hai| vizeSa yaha hai ki lezyApariNAma se lezyAsambandhI prarUpaNA (sU. 938 meM ullikhita) nairayikoM ke samAna (tIna lezyAe~ samajhanI caahie|) 641. [1] beiMdiyA gatipariNAmeNaM tiriyagatiyA, iMdiyapariNAmeNaM beiMdiyA, sesaM jahA NeraiyANaM (su. 638) / NavaraM jogapariNAmaNaM vaiyogI vi kAyayogI vi, gANapariNAmeNaM prAbhiNi 1. 'na devA:'-tatvArtha. a. 2 su. 51 2. prajJApanAmUtra malaya. vRtti, patrAMka 287 Page #717 -------------------------------------------------------------------------- ________________ terahavAM pariNAmapada ] [ 129 bohiyaNANo vi suyaNANI vi, aNNANapariNAmeNaM matiaNNANI vi suyaaNNANI vi, No vibhaMgaNANI, dasaNapariNAmeNaM sammaddiTThI vi micchaTTiI vi, No sammAmicchaddiTThI / sesaM taM ceva / [141-1] dvIndriyajIva gatipariNAma se tiryaJcagatika haiM, indriyapariNAma se (ve) dvIndriya (do indriyoM vAle) hote haiN| zeSa (saba pariNAmoM kA nirUpaNa) (sU. 638 meM ullikhita) nairayikoM kI taraha (samajhanA caahie| vizeSatA yaha hai ki (ve) yogapariNAma se vacanayogI bhI hote haiM, kAyayogI bhI; jJAnapariNAma se Abhinibodhika jJAnI bhI hote haiM aura zra tajJAnI bhI; ajJAnapariNAma se matiajJAnI bhI hote haiM aura zrata-ajJAnI bhI; (kintu ve) vibhaMgajJAnI nahIM hote| darzanapariNAma se ve samyagdRSTi bhI hote haiM aura mithyAdRSTi bhI; (kintu) samyagmithyAdRSTi nahIM hote / zeSa (saba varNana) usI taraha (pUrvokta nairayikavat samajhanA cAhie / ) [2] evaM jAva caridiyA / NavaraM iMdiyaparivaDDI kAyavvA / [641-2] isI prakAra yAvat caturindriyajIvoM (trIndriya, caturindriya) taka samajhanA caahie| vizeSa yaha hai ki (trIndriya aura caturindriya meM uttarottara eka-eka) indriya kI vRddhi kara lenI caahie| 942. paMceMdiyatirikkhajoNiyA gatipariNAmeNaM tiriygtiiyaa| sesaM jahA raiyANaM (su. 938) / NavaraM lessApariNAmeNaM jAva sukkalessA vi, carittapariNAmeNaM No caritI, acarittI vi carittAcaritto vi, vedapariNAmeNaM isthiveyagA vi purisaveyagA vi NapusagaveyagA vi / [942] paMcendriyatiryaJcayonika jIva gatipariNAma se tiryaJcagatika haiM / zeSa (sU. 638 meM) jaise nairayikoM kA (pariNAmasambandhI kathana) hai; (vaise hI samajhanA cAhie / ) vizeSa yaha hai ki lezyApariNAma se (ve kRSNalezyA se lekara) yAvat zuklalezyA vAle bhI hote haiN| cAritrapariNAma se ve (pUrNa) cAritrI nahIM hote, pracAritrI bhI hote haiM aura cAritrAcAritrI (dezacAritrI) bhI; vedapariNAma se ve strIvedaka bhI hote haiM, puruSavedaka bhI aura napuMsakavedaka bhI hote haiN| ekendriya se tiryaJcapaMcendriya jIvoM taka ke pariNAmoM kI prarUpaNA-prastuta tIna sUtroM meM se sU. 640 meM ekendriyoM ke, sU. 941 meM vikalendriyoM (dvi-tri-caturindriyoM) tathA sU. 942 meM paMcendriyatiryaJcoM kI pariNAmasambandhI prarUpaNA kucheka bAtoM ko chor3a kara nairayikajIvoM ke samAna atidezapUrvaka kI gaI hai| inase nairayikoM ke pariNAmasambandhI nirUpaNa meM antara--gatipariNAma se nairayika narakagatika hote haiM, jabaki ekendriya se lekara tiryaJcapaMcendriya taka tiryaJcagatika hote haiM; indriyapariNAma se nairayika paMcendriya hote haiM, jabaki pRthvIkAyikAdi ekendriya sirpha eka sparzendriya vAle, dvIndriya sparzanendriya evaM rasanendriya, ina do indriyoM vAle, trIndriya sparzanendriya, rasanendriya, evaM ghrANendriya, ina tIna indriyoM vAle tathA caturindriya sparzanendriya, rasanendriya, ghrANandriya evaM cakSurindriya, ina cAra indriyoM vAle evaM tiryaMcapaMcendriya pAMca indriyoM (sparzana, rasana, prANa, cakSu aura zrotra) vAle hote haiN| lezyApariNAma se-nArakoM meM Adi kI tIna lezyAe~ hotI haiM, jabaki (pRthvI-ap-vanaspatikAyika) ekendriyoM meM cauthI tejolezyA bhI hotI hai| kyoMki saudharma aura IzAna devaloka taka ke deva bhI inameM Page #718 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 130] [prajJAyanAsUtra utpanna ho sakate haiM / tejaskAyika-vAyukAyikoM meM nArakoM kI taraha prArambha kI tIna lezyAe~ ho hotI haiM / tiryaJcapaMcendriya jIvoM meM zuklalezyA taka chahoM lezyAe~ sambhava haiM / yogapariNAma se nArakoM meM tInoM yoga pAe jAte haiM, jabaki pRthvIkAyAdi ekendriya sirpha kAyayogI hote haiM, vikalendriya vacanayogI aura kAyayogI tathA tiryaJcapaMcendriya tInoM yogoM vAle hote haiN| jJAnapariNAma se nAraka tIna jJAna vAle hote haiM, jabaki ekendriyoM meM jJAnapariNAma nahIM hotA, kyoMki pRthvIkAyikAdi pAMcoM meM sAsvAdana samyaktva kA bhI prAgamoM meM niSedha hai, isalie inameM jJAna kA niSedha kiyA gayA hai| vikalendriya AbhinibodhikajJAnI aura zrutajJAnI bhI hote haiM, kyoMki koI-koI dvIndriya jIva karaNAparyApta-avasthA meM sAsvAdanasamyaktvI bhI pAe jAte haiM, isalie unheM jJAnadvayapariNata kahA hai| paMcendriyatiryacoM ko nArakoM kI taraha tIna jJAna hote haiN| ajJAnapariNAma se nAraka tInoM ajJAnoM se pariNata hote haiM, jabaki samyaktva ke abhAva meM ekendriyoM evaM vikalendriya jIvoM meM matiajJAna aura zru taprajJAna ye do ajJAna hote haiM, vibhaMgajJAna nahIM; tiryaJcapaMcendriyoM meM tInoM ajJAna hote haiN| darzanapariNAma se nArakajIva tInoM dRSTiyoM se yukta hote haiM, jabaki ekendriya sirpha mithyASTi, vikalendriya sAsvAdanasamyaktva kI apekSA se samyagdRSTi aura mithyAdRSTi tathA tiryacapaMcendriya tInoM dRSTiyoM vAle hote haiN| vedapariNAma kI dRSTi se nArakoM kI taraha ekendriya tathA vikalendriya jIva napusakavedI hI hote haiM, jabaki tiryaMcapaMcendriya tInoM veda (strI-puruSanapusakaveda) vAle hote haiN| cAritrapariNAma se ekendriya aura vikalendriyoM meM to nArakoM kI taraha cAritrapariNAma sarvathA asambhava hai, tiryaMcapaMcendriyoM meM dezataH cAritrapariNAma sambhava hai| ye pariNAma samuccaya nArakoM Adi kI apekSA se kahe gae haiM, yaha bAta dhyAna meM rakhanI cAhie / yahI nArakoM se inameM pariNAmasambandhI antara hai / manuSyoM kI pariNAmasambandhI prarUpaNA 943. maNussA gatipariNAmeNaM maNuyagatiyA, iMdiyapariNAmeNaM paMceMdiyA aNidiyA ki, kasAyapariNAmeNaM kohakasAI vi jAva prakasAI vi, lessApariNAmeNaM kaNhalessA vi jAva pralessA vi, jogapariNAmeNaM maNajogI vi jAva ajogI vi, upayogapariNAmeNaM jahA raiyA (su. 638), NANapariNAmeNaM AbhiNibohiyaNANI vi jAva kevalaNANI vi, aNNANapariNAmeNaM tiNNi vi aNNANA, dasaNapariNAmeNaM tinni vi daMsaNA, carittapariNAmeNaM caritI vi acaritto vi carittAcarittI vi, vedapariNAmeNaM isthiveyagA vi purisaveyagA vi napuMsagaveyagA vi aveyagA vi / 943) manuSya, gatipariNAma se manuSyagatika haiM; indriyapariNAma se paMcendriya hote haiM, anindriya bhI; kaSAyapariNAma se krodhakaSAyI, mAnakaSAyI. mAyAkaSAyI, lobhakaSAyI tathA akaSAyI bhI hote haiM; lezyApariNAma se kRSNalezyA se zuklalezyA vAle taka tathA alezyA bhI hote haiM; yogapariNAma se manoyogI, vacanayogI, kAyayogI tathA ayogI bhI hote haiM; upayogapariNAma se (sU. 938 meM ullikhita) nairayikoM ke (upayogapariNAma ke samAna haiM; jJAnapariNAma se (ve) AbhinibodhikajJAnI se yAvat kevalajJAnI taka bhI hote haiM; ajJAnapariNAma se (inameM) tInoM hI 1. (ka) prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 287 (kha) paNNavaNAsuttaM bhA. 1 (mUlapATha), pR. 230-231 Page #719 -------------------------------------------------------------------------- ________________ terahavA~ pariNAmapada [131 ajJAna vAle hote haiM; darzanaparimANa se (inameM) tInoM hI darzana (samyagdarzana, mithyAdarzana aura samyagmithyAdarzana) hote haiM; cAritrapariNAma se (ye) cAritrI bhI hote haiM, acAritrI bhI aura cAritrAcAritrI (dezacAritrI) bhI hote haiM ; vedapariNAma se (ye) strIvedaka, puruSavedaka evaM napusakavedaka bhI tathA avedaka bhI hote haiN| vivecana--manuSyoM kI pariNAmasambandhI prarUpaNA-prastuta sUtra (643) meM manuSyoM (samuccaya manuSyajAti) ko gati Adi dasoM pariNAmoM kI apekSA se vicAraNA kI gaI hai| vizeSatA-manuSya kaI pariNAmoM se anya jIvoM se viziSTa haiM tathA kaI pariNAmoM se atIta bhI hote haiM, jaise anindriya, akaSAyo, alezyo, ayogI, kevalajJAno, manaHparyavajJAnI, avedaka Adi / ' vANavyantara, jyotiSka aura vaimAnika devoM kI pariNAmasambandhI prarUpaNA 944. vANamaMtarA gatipariNAmeNaM devagaiyA jahA asurakumArA (su. 636 [1]) / [944] vANavyantara deva gatipariNAma se devagatika haiM, zeSa (samasta pariNAmasambandhI vaktavyatA) (sU. 939-1 meM ullikhita) asurakumAroM kI taraha (samajhanA cAhie / ) 145. evaM jotisiyA vi / NavaraM lessApariNAmeNaM teulessaa| [945] isI prakAra jyotiSkoM ke samasta pariNAmoM ke viSaya meM bhI samajhanA caahie| vizeSa yaha hai ki lezyApariNAma se (ve sirpha) tejolezyA vAle hote haiN| ___646. vemANiyA vi evaM cev| NavaraM lessApariNAmeNaM teulessA vi pamhalessA vi sukkalessA vi|se taM jiivprinnaame| [946] vaimAnikoM kI pariNAmasambandhI prarUpaNA bhI isI prakAra (samajhanI caahie|) vizeSatA yaha hai ki lezyApariNAma se ve tejolezyA vAle bhI hote haiM, padmalezyA vAle bhI aura zuklalezyA vAle bhI hote haiN| yaha jIvaprarUpaNA huii| vivecana-vANavyantara, jyotiSka aura vaimAnika devoM ko pariNAmasambandhI prarUpaNAprastuta tIna sUtroM meM se sU. 644 meM vANavyantara devoM kI, sU. 945 meM jyotiSka devoM ko evaM sU. 646 meM vaimAnika devoM ko pariNAmasambandhI prarUpaNA kucheka bAtoM ko chor3akara asurakumAroM ke atidezapUrvaka kI gaI hai| jyotiThakoM aura vaimAnikoM ke lezyApariNAma meM vizeSatA-jyotiSkoM meM sirpha tejolezyA hI hotI hai, jabaki vaimAnikoM meM tejolezyA, padmalezyA evaM zuklalezyA ye tIna zubha lezyAe~ hotI haiM; tIna azubha lezyAe~ nahIM hotii| 1. paNNavaNAsutta bhA. 1 (mUlapATha), pR. 232 2. (ka) prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 287 (kha) 'pItAntalezyA:'--tatvArtha. a. 4, sU. 7 (ga) pItapadmazuklalezyAH dvi-tri-zeSeSu / --tattvArtha. a. 4, sU. 23 Page #720 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 132] [prajJApanAsUna ajIvapariNAma aura usake bheda-prabhedoM ko prarUpaNA 147. ajIvapariNAme NaM bhaMte ! kativihe paNNatte ? goyamA ! dasavihe paNNatte / taM jahA-baMdhaNapariNAme 1 gatipariNAme 2 saMThANapariNAme 3 bhedapariNAme 4 vaNNapariNAme 5 gaMdhapariNAme 6 rasapariNAme 7 phAsapariNAme 8 agatyalahuyapariNAme 6 sahapariNAme 10 / [947 pra.] bhagavan ! ajIvapariNAma kitane prakAra kA kahA gayA hai ? [647 u.] gautama ! (ajIvapariNAma) dasa prakAra kA kahA gayA hai / vaha isa prakAra--(1) bandhanapariNAma, (2) gatipariNAma (3) saMsthAnapariNAma, (4) bhedapariNAma, (5) varNapariNAma, (6) gandhapariNAma, (7) rasapariNAma, (8) sparzapariNAma, (9) agurulaghupariNAma aura (10) zabdapariNAma / 648. baMdhaNapariNAma NaM bhaMte ! katibihe paNNate? goyamA ! duvihe paNNatte / taM jahA--nibaMdhaNapariNAma ya lukkhabaMdhaNapariNAme ya / samaNiddhayAe baMdhoNa hoti, samalukkhayAe vi Na hoti / vemANiddha-lukkhattaNeNa baMdho u khaMdhANaM / / 166 // Niddhassa Ni Na duyAhieNaM lukkhassa lukkheNa duyAhieNaM / Niddhassa lukkheNa uvei baMdho jahaNNavajjo visamo samo vA // 20 // [948 pra.] bhagavan ! bandhanapariNAma kitane prakAra kA kahA gayA hai ? [648 u. gautama ! (bandhanapariNAma) do prakAra kA hai / vaha isa prakAra hai-(1) snigdhabandhanapariNAma aura (2) rUkSabandhanapariNAma / [gAthArtha----] sama (samAna-guNa) snigdhatA hone se bandha nahIM hotA aura na hI sama (samAnaguNa) rUkSatA hone se bhI bandha hotA hai| vimAtrA (viSamamAtrA) vAle snigdhatva aura rUkSatva ke hone para skandhoM kA bandha hotA hai / / 166 / / do guNa adhika snigdha ke sAtha snigdha kA tathA do guNa adhika rUkSa ke sAtha rUkSa kA evaM snigdha kA rUkSa ke sAtha bandha hotA hai; kintu jaghanyaguNa ko chor3a kara, cAhe vaha sama ho athavA viSama ho / / 200 / / 946. gatipariNAme NaM bhaMte ! kativihe paNNatte? . goyamA ! duvihe pnnnntte| taM jahA-phusamANagatipariNAme ya aphusamANagatipariNAme ya, prahavA dohagaipariNAme ya hassagaipariNAme ya / [946 pra.] bhagavan ! gatipariNAma kitane prakAra kA kahA gayA hai ? [949 u.] gautama ! (gatipariNAma) do prakAra kA kahA hai / vaha isa prakAra--(1) spRzadgatipariNAma aura (2) aspRzadgatipariNAma; athavA (1) dIrghagatipariNAma aura (2) hrsvgtiprinnaam| Page #721 -------------------------------------------------------------------------- ________________ terahavAM pariNAmapada] [133 650. saMThANapariNAme gaM bhaMte ! kativihe paNNatte ? goyamA! paMcavihe paNNatte / taM jahA.-parimaMDalasaMThANapariNAma jAva prAyayasaMThANapariNAma / [950 pra.) bhagavan ! saMsthAnapariNAma kitane prakAra kA kahA gayA hai ? [650 u.] gautama ! (saMsthAnapariNAma) pAMca prakAra kA kahA gayA hai| vaha isa prakAra(1) parimaNDalasaMsthAnapariNAma, (2) vRttasaMsthAnapariNAma, (3) vyasrasaMsthAnapariNAma, (4) caturasrasaMsthAnapariNAma aura (5) AyatasaMsthAnapariNAma / 651. meyapariNAme NaM bhaMte ! kati vihe paNNatte ? goyamA ! paMcavihe paNNatte / taM jahA-khaMDAbhedapariNAme jAva ukkariyAbhedapariNAme / [951 pra.] bhagavan ! bhedapariNAma kitane prakAra kA kahA gayA hai ? [951 u.] gautama ! (bhedapariNAma) pAMca prakAra kA kahA gayA hai / vaha isa prakAra-(1) khaNDabhedapariNAma, (2) pratarabhedapariNAma, (3) cUNikA (cUrNa) bhedapariNAma, (4) anutaTikAbhedapariNAma aura (5) utkaTikA (utkarikA) bhedapramANa / 652. vaNNapariNAme gaM bhaMte ! kativihe paNNate ? goyamA ! paMcavihe paNNatte / taM jahA-kAlavaNNapariNAme jAva suvikalavaNNapariNAme / [952 pra.] bhagavan ! varNapariNAma kitane prakAra kA kahA gayA hai ? [952 u.] gautama ! (varNapariNAma) pAMca prakAra kA kahA gayA hai| vaha isa prakAra hai (1) kRSNavarNapariNAma, (2) nIlavarNapariNAma, (3) raktavarNapariNAma, (4) pItavarNapariNAma aura (5) zukla (zveta) varNapariNAma / 653. gaMdhapariNAme NaM bhaMte ! kativihe paNNate? goyamA ! duvihe paNNatte / taM jahA-summigaMdhapariNAma ya dunbhigaMdhapariNAma ya / [653 pra.] bhagavan ! gandhapariNAma kitane prakAra kA kahA gayA hai ? [953 u.] gautama ! (gandhapariNAma) do prakAra kA kahA gayA hai / vaha isa prakAra-sugandhapariNAma aura durgandhapariNAma / 654. rasapariNAme NaM bhaMte ! kativihe paNNatte ? goyamA ! paMcavihe paNNatte / taM jahA-tittarasapariNAma jAva mahurarasapariNAme / [954 pra.] bhagavan ! rasapariNAma kitane prakAra kA kahA gayA hai ? [954 u.] gautama ! (rasapariNAma) pAMca prakAra kA kahA gayA hai / vaha isa prakAra--(1) tiktarasapariNAma, (2) kaTurasapariNAma, (3) kaSAyarasapariNAma, (4) amla (khaTTA) rasapariNAma aura (5) madhurarasapariNAma / 655. phAsapariNAme NaM bhaMte ! kativihe paNNatte ? goyamA ! aTTavihe paNNatte / taM jahA-kakkhaDaphAsapariNAme ya jAva lukkhaphAsapariNAme y| Page #722 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 134] [prajJApanAsUna [955 pra.) bhagavan ! sparzapariNAma kitane prakAra kA kahA gayA hai ? [955 u.] gautama ! (sparzapariNAma) ATha prakAra kA kahA gayA hai| vaha isa prakAra hai(2) karkaza (kaThora) sparzapariNAma. (2) madasparzapariNAma (3) gurusparzapariNAma. (4) laghasparzapariNAma, (5) uSNasparzapariNAma, (6) zItasparzapariNAma, (7) snigdhasparzapariNAma aura (8) ruuksssprshprinnaam| 656. pragasyalayapariNAma NaM bhaMte ! kativihe paNNate ? goyamA ! egAgAre pnnnntte| [956 pra.] bhagavan ! agurulaghupariNAma kitane prakAra kA kahA gayA hai ? [956 u.] gautama ! (agurulaghupariNAma) eka hI prakAra kA kahA gayA hai / 957. sahapariNAme NaM bhaMte ! kativihe paNNate? goyamA! duvihe paNNatte / taM jahA-sumbhisahapariNAme ya dunbhisahapariNAme ya / se taM ajiivprinnaam| ||pnnnnvnnaae bhagavaIe terasamaM pariNAmapayaM samattaM // [957 pra.] bhagavan ! zabdapariNAma kitane prakAra kA kahA gayA hai ? [657 u.] gautama ! (zabdapariNAma) do prakAra kA kahA gayA hai| vaha isa prakAra--surabhi (zubha-manojJa) zabda pariNAma aura durabhi (azubha-amanojJa) zabdapariNAma / yaha huI ajIvapariNAma kI prarUpaNA ! vivecana-ajIyapariNAma tathA usake bheda-prabhedoM ko prarUpaNA-prastuta gyAraha sUtroM (sU. 647 se 957 taka) meM se prathama sUtra (947) meM ajIvapariNAma ke dasa bhedoM kI tathA zeSa dasa sUtroM meM una dasa bhedoM meM se pratyeka ke prabhedoM kI kramaza: prarUpaNA kI gaI hai| bandhanapariNAma kI vyAkhyA-do yA adhika pudgaloM kA paraspara bandha (jur3a) jAnA, zliSTa ho jAnA, ekatvapariNAma yA piNDarUpa ho jAnA bandhana yA bandha hai / isake do prakAra haiM-snigdhabandhanapariNAma aura rUkSabandhanapariNAma / snigdha pudgala kA bandhanarUpa pariNAma snigdhabandhanapariNAma hai aura rUkSa pudgala kA bandhanarUpa pariNAma rUkSabandhanapariNAma hai| __ bandhanapariNAma ke niyama-snigdha kA tathA rUkSa kA bandhanapariNAma kisa prakAra evaM kisa niyama se hotA hai ? ise zAstrakAra do gAthAoM dvArA samajhAte haiM-yadi pudgaloM meM paraspara samasnigdhatA--samaguNasnigdhatA hogI to unakA bandha (bandhana) nahIM hogA, isI prakAra pudgaloM meM paraspara samarUkSatA-samagaNarUkSatA (samAna aMza-gUNavAlI rUkSatA) hogI to bhI unakA bandha nahIM hogaa| tAtparya yaha hai ki samaguNasnigdha paramANu Adi kA samaguNasnigdha paramANu Adi ke sAtha sambandha (bandha) nahIM hotA; isI prakAra samaguNarUkSa paramANu Adi kA samaguNarUkSa paramANu Adi ke sAtha bandha nahIM hotA; kintu snigdhatva aura rUkSatva kI viSamamAtrA hotI hai, tabhI skandhoM kA bandha hotA hai| arthAt--snigdha skandha yadi snigdha ke sAtha aura rUkSa skandha yadi rUkSa skandha ke Page #723 -------------------------------------------------------------------------- ________________ terahavAM pariNAmapada [135 sAtha viSamaguNa hote haiM, taba viSamamAtrA hone ke kAraNa unakA paraspara sambandha (bandha) hotA hai / niSkarSa yaha hai ki bandha viSama mAtrA hone para hI hotA hai| ataH viSama mAtrA kA spaSTIkaraNa karane hetu zAstrakAra phira kahate hai-yadi snigdhaparamANu Adi kA, snigdhaguNa bAle paramANa Adi ke sAtha bandha ho sakatA hai to vaha niyama se do grAdi adhika (dvayAdhika) guNa vAle paramANa ke sAtha hI hotA hai| isI prakAra yadi rUkSaguNa vAle paramANu Adi kA rUkSaguNa vAle paramANu Adi ke sAtha bandha hotA hai, taba vaha bhI isI niyama se do, tIna, cAra Adi adhika guNa vAle ke sAtha hI ho sakatA hai, anyathA nhiiN| jaba snigdha aura rUkSa pudgaloM kA paraspara bandha hotA hai, taba kisa niyama se hotA hai ? isake lie zAstrakAra kahate haiM-snigdhaparamANu Adi kA rUkSaparamANu prAdi ke sAtha bandha jaghanya gaNa ko choDa kara hotA hai| jaghanya kA prAzaya hai-ekaguNasnigdha aura ekaguNarUkSa / inako chor3akara, zeSa do guNa vAle (snigdha Adi) kA do guNa vAle rUkSa Adi ke sAtha bandha hotA hai, cAhe ve donoM (snigdha aura rUkSa) samamAtrA meM hoM yA viSamamAtrA meM hoN|' gatipariNAma ko vyAkhyA--gamanarUpa pariNamana gatipariNAma hai| vaha do prakAra kA haispRzadgatipariNAma aura aspRzadgatipariNAma / bIca meM Ane vAlI dUsarI vastuoM ko sparza karate hue jo gati hotI hai, use spRzadgati kahate haiN| usa gatirUpa pariNAma ko spRzadgatipariNAma dAharaNArtha-jala para prayatnapUrvaka tirachI phaMkI haI ThokarI bIca-bIca meM jala kA sparza karatI huI gati karatI hai, yaha usa ThIkarI kA spazadgatipariNAma hai| jo vastu bIca meM Ane vAle kisI bhI padArtha ko sparza na karatI huI gamana karato hai, vaha usako aspRzadgati hai / vaha aspRzadgatirUpa pariNAma aspRdgatipariNAma hai| jaise--siddha (mukta) jIva siddhazilA kI aora gamana karate haiM, taba unako gati aspRzadgati hotI hai / athavA prakArAntara se gatipariNAma ke do bheda pratipAdita karate haiM--dIrghagatipariNAma aura hrasvagatipariNAma / pratidUravartI deza kI prApti kA kAraNabhUta jo pariNAma ho, vaha dIrghagatipariNAma hai aura nikaTavartI dezAntara kI prApti kA kAraNabhUta jo pariNAma ho, vaha hrasvagatipariNAma kahalAtA hai| inakI vyAkhyA pUrvoktavat--saMsthAnapariNAma, bhedapariNAma, varNapariNAma, gandhapariNAma, rasapariNAma aura sparzapariNAma kI vyAkhyA pahale paryAyapada, bhASApada Adi meM kI jA cukI hai| aguruladhupariNAma-'kammaga-maNa bhAsAI eyAI pragurulaghuyAI' arthAt-kArmaNavargaNA, manovargaNA evaM bhASAvargaNA, ye aguruladhu hote haiM, isa Agamavacana ke anusAra uparyukta padArthoM ko tathA amUrta AkAzAdi dravyoM ko bhI aguruladhu samajhanA caahie| prasaMgavaza yahA~ gurulaghupariNAma ko bhI samajha lenA caahie| 3 'audArika, vaikriya, AhAraka aura taijasa dravya gurulaghu hote haiM / // prajJApanAsUtra : terahavAM pariNAmapada samApta / / kahate haiM 1. (ka) prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 288-289 (kha) 'snigdha-rUkSatvAd bandhaH'-tattvArthasUtra a. 5, sU. 32 (ga) 'na jaghanyaguNAnAm' 'guNasAmye sadRzAnAm' 'dvayadhikAdiguNAnAM tu' -tattvArthasUtra a. 5, sU. 33, 34, 35. 2. isake lie dekhiye prajJApanA. kA paryAyapada aura bhASApada prAdi / 3. 'orAliya-veumviya-AhAraga-teya gurulahUvazvA' ..-prajJApanA. ma. vRtti, patra 289 meM uddhata / 4. prajJApanAsUtra malaya. vatti, patrAMka 289 Page #724 -------------------------------------------------------------------------- ________________ coddasamaM kasAyapayaM caudahavAM kaSAyapada prAthamika * yaha prajJApanA sUtra kA kaSAyapada nAmaka caudahavA~ pada hai| ___ kaSAya saMsAra ke vRddhi karane vAle, punarbhava ke mUla ko sIMcane vAle tathA zuddhasvabhAva yukta prAtmA ko krodhAdivikAroM se malina karane vAle haiM tathA aSTavidha karmoM ke caya, upacaya, bandha, udIraNA, vedanA Adi ke kAraNabhUta haiN| jIva ke prAtmapradezoM ke sAtha sambaddha hone se inakA vicAra karanA atIva Avazyaka hai| isI kAraNa kaSAyapada kI racanA haI hai|' isa pada meM sarvaprathama kaSAyoM ke krodhAdi cAra mukhya prakAra batAe haiM / tadanantara batAyA gayA hai ki ye cAroM kaSAya cauvIsa daNDakavartI jIvoM meM pAe jAte haiN| tatpazcAt eka mahattvapUrNa carcA yaha kI gaI hai ki krodhAdi cAroM kaSAyoM ke bhAjana-abhAjana ko dRSTi se unake cAra prAdhAra haiM-yAtmapratiSThita, parapratiSThita, ubhayapratiSThita aura apratiSThita / sAtha hI krodhAdi kaSAyoM kI utpatti ke bhI cAra-cAra kAraNa batAe haiM--kSetra, vAstu, zarIra aura upadhi / saMsAra ke sabhI jIvoM meM kaSAyotpatti ke ye hI kAraNa haiM / isake pazcAt krodhAdi kaSAyoM ke anantAnubandhI Adi tathA Abhoganirvatita Adi cAra-cAra prakAra batA kara unakA samasta saMsArI jIvoM meM astitva batAyA hai| * anta meM jIva dvArA kRta krodhAdi kaSAyoM ke phala ke rUpa meM ATha karmaprakRtiyoM ke caya, upacaya, bandha, udoraNA, vedanA aura nirjarA, ina 6 ko pRthaka-pRthak batAyA hai / jaina-pAgamoM meM AtmA ke vividha doSoM-vikAroM kA varNana aneka prakAra se kiyA gayA hai| una doSoM kA saMgraha bhI pRthak-pRthak rUpa meM kiyA gayA hai, unameM se eka saMgraha-prakAra hai-rAga, dveSa aura moha / parantu karmasiddhAnta meM prAyaH ukta cAra kaSAya aura moha ke AdhAra para hI vicAraNA kI gaI hai| isase pUrvapada meM AtmA ke vividha pariNAmoM kA nirUpaNa kiyA gayA hai, usameM se kaSAya bhI prAtmA kA eka pariNAma hai / * isa pada kA varNana sU. 658 se lekara 971 taka kula 14 sUtroM meM hai / 1. (ka) prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 289 (kha) dekhiye 'kayAyapAhuDa' TIkAsahita 2. paNNavaNAsutta bhA. 1, pR. 234 se 236 taka 3. (ka) paNNavaNAsutta bhA. 2, kaSAyapada ko prastAvanA, pR. 97 (kha) gaNadharavAda (prastAvanA) pR. 100 (ga) kaSAyapAhuDa TIkAsahita Page #725 -------------------------------------------------------------------------- ________________ coddasamaM kasAyapayaM caudahavA~ kaSAyapada kaSAya aura usake cAra prakAra__658. kati NaM bhaMte ! kasAyA paNNatA ? goyamA! cattAri kasAyA pnnnnttaa| taM jahA-kohakasAe 1 mANakasAe 2 mAyAkasAe 3 lohakasAe / [958 pra.] bhagavan ! kaSAya kitane prakAra ke kahe gae haiM ? [958 u.] gautama ! (ve) cAra prakAra ke kahe gae haiN| ve isa prakAra-(1) krodhakaSAya, (2) mAnakaSAya, (3) mAyAkaSAya aura (4) lobhakaSAya / vivecana--kaSAya aura usake cAra prakAra---prastuta sUtra meM kaSAya ke krodhAdi cAra prakAroM kA ullekha kiyA gayA hai| kaSAya kI vyAkhyA-kaSAya zabda ke tIna vyutpattilabhya artha milate haiM-(1) kaSa arthAt saMsAra, usakA Aya-lAbha jisase ho, kaha kaSAya hai| (2) 'kRSa' dhAtu vilekhana artha meM hai, usase bhI kRSa ko kaSa Adeza ho kara 'Aya' pratyaya lagane se kaSAya zabda banatA hai| jisakA artha hotA hai-- jo karmarUpI kSetra (kheta) ko sukha-duHkharUpI dhAnya kI upaja ke lie vilekhana (karSaNa) karate haiM jotate haiM, ve kaSAya haiM / (3) 'kaluSa' dhAtu ko 'kaSa' Adeza ho kara bhI kaSAya zabda banatA hai| jisakA artha hotA hai jo svabhAvataH zuddha jIva ko kaluSita-karmamalina karate haiM, ve kaSAya haiN|' kaSAya se hI karmoM kA AdAna-tattvArthasUtra meM batAyA hai-'sakaSAyatbAjjIvaH karmaNo yogyAna pudgalAnAdatte'-kaSAyayukta hokara jIva karma ke yogya pudgaloM ko grahaNa karatA hai| dazavakAlika mUtra meM bhI kahA hai-ye cAroM kaSAya punarbhava ke mUla kA siMcana karate haiM / 2 1. (ka) mAcArAMga zIlAMka. vRtti, (kha) prajJApanA. malaya. vRtti, patrAMka 289 (ga) 'kaSaH saMsAraH, tasya AyaH lAbha:--kaSAyaH / ' (gha) 'kRSanti bilikhanti karmarUpaM kSetraM sUkhaHkhazasyotpAdanAyeti kssaayaaH|' 'kaluSayanti zuddhasvamA santaM karmamalinaM kurvanti jIvamiti kssaayaa|' (Ga) 'suhadukkhabahussaiyaM kammakheta kasaMti te jmhaa| kalusaMti jaM ca jIvaM teNa kasAyatti vuccaMti // ' 2. (ka) tattvArthasUtra a. 9, sU. 2 (kha) 'cattAri ee kasiNA kasAyA, siMcaMti mUlAI pUNamavassa |'-dshvkaaliksuutr pra. 9 Page #726 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 138 ] [prajJApanAsUtra cauvIsa daNDakoM meM kaSAya kI prarUpaNA 656. jeraiyANaM bhaMte ! kati kasAyA paNNattA ? goyamA ! cattAri kasAyA paNattA / taM jahA-kohakasAe jAva lobhakasAe / evaM jAva vemANiyANaM / [959 pra.] bhagavan ! nairayika jIvoM meM kitane kaSAya hote haiM ? [959 u.] gautama ! unameM cAra kaSAya hote haiN| ve isa prakAra haiM-krodhakaSAya se (lekara) lobhakaSAya taka / isI prakAra yAvat vaimAnika taka (cauvIsa daNDakavartI jIvoM meM cAroM kaSAya pAe jAte haiN|) vivecana-cauvIsa daNDakavartI jIvoM meM kaSAyoM ko prarUpaNA-prastuta sUtra (956) meM nairayikoM se vaimAnikoM taka samasta saMsArI jIvoM meM ina cAroM kaSAyoM kA sadbhAva batAyA hai| kaSAyoM ke pratiSThAna kI prarUpaNA--- 960. [1] katipatiTThie NaM bhaMte ! kohe paNate ? goyamA ! caupatiduie kohe pnnnnte| taM jahA-prAyapatiTThie 1 parapatiTTie 2 tadubhayapatiTThie 3 appatiTTie 4 / [660-1 pra.] bhagavan ! krodha kitanoM para pratiSThita (Azrita) hai ? (arthAt-kisa-kisa AdhAra para rahA huaA hai ? ) f960-1 u.] gautama ! krodha ko cAra (nimittoM) para pratiSThita (AdhArita) kahA hai| vaha isa prakAra-(1) AtmapratiSThita, (2) parapratiSThita, (3) ubhaya-pratiSThita aura (4) apratiSThita / [2] evaM raiyAdINaM jAva vemANiyANaM dNddo| (960-2] isI prakAra nairayikoM se lekara vaimAnikoM taka (cauvIsa daNDakavartI jIvoM) ke viSaya meM daNDaka (pAlApaka kahanA cAhie / ) [3] evaM mANeNaM daMDo, mAyAe daMDo, lobheNaM vaMDo / [960-3] krodha kI taraha mAna kI apekSA se, mAyA kI apekSA se aura lobha kI apekSA se bhI (pratyeka kA) eka-eka daNDaka (mAlApaka kahanA cAhie / ) vivecana--krodhAdi cAroM kaSAyoM ke pratiSThAna-prAdhAra ko prarUpaNA-prastuta sutra (9601, 2, 3) meM krodha, mAna, mAyA aura lobha ina cAroM kaSAyoM ko cAra-cAra sthAnoM para pratiSThitaprAdhArita batAyA gayA hai| catuSpratiSThita krodhAdi-(1) prAtmapratiSThita krodhAdi-apane Apa para hI AdhArita hote haiM / isakA tAtparya yaha hai ki svayaM Acarita kisI karma ke phalasvarUpa jaba koI jIva apanA ihalaukika aniSTa (apAya = hAni) dekhatA hai, taba vaha apane para krodha, mAna, mAyA yA lobha karatA hai, vaha AtmapratiSThita krodhAdi hai| yaha krodha Adi apane hI prati kiyA jAtA hai| (2) para pratiSThita Page #727 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caudahavAM kaSAyapada ] [139 krodhAdi-jaba kisI anya vyakti yA jIva-ajIva ko apane aniSTa meM nimitta mAna kara jIva krodha prAdi karatA hai, athavA jaba dUsarA koI vyakti prAkrozAdi karake krodha Adi utpanna karAtA hai, bhar3akAtA hai, taba usake prati jo krodhAdi utpanna hotA hai, vaha parapratiSThita krodhAdi hai| (3) ubhayapratiSThita krodhAdi-kaI bAra jIva apane para bhI krodhAdi karatA hai aura dUsaroM para bhI karatA hai, jaise-apane aura dUsare ke dvArA kiye gae aparAdha ke kAraNa jaba koI vyakti svapara-viSayaka krodhAdi karatA hai, taba baha krodhAdi ubhayapratiSThita hotA hai| (4) apratiSThita krodhAdi--jaba koI krodha Adi durAcaraNa, Akroza Adi nimitta kAraNoM ke vinA, nirAdhAra hI kevala krodha Adi (vedanIya) mohanIya ke udaya se utpanna ho jAtA hai, taba vaha krodhAdi apratiSThita hotA hai| aisA krodhAdi na to AtmapratiSThita hotA hai, kyoMki vaha svayaM ke durAcaraNAdi ke kAraNa utpanna nahIM hotA aura na vaha parapratiSThita hotA hai, kyoMki dUsare kA pratikla AcaraNa, vyavahAra yA aparAdha na hone se usa krodhAdi kA kAraNa 'para' bhI nahIM hotA, na yaha krodhAdi ubhayapratiSThita hotA hai, kyoMki isameM donoM hI prakAra ke nimitta nahIM hote / ataH yaha krodhAdi mohanIya (vedanIya) ke udaya se bAhya kAraNa ke vinA hI utpanna hone vAlA krodhAdi hai| aisA vyakti bAda meM kahatA hai-oho ! maiMne akAraNa hI krodhAdi kiyA; na to koI mere pratikUla bolatA hai, na hI merA koI vinAza karatA hai|' kaSAyoM kI utpatti ke cAra-cAra kAraNa 661. [1] katihi NaM bhaMte ! ThANehi kohuppattI bhavati ? goyamA ! cahi ThANehi kohuppatto bhavati / taM jahA-khettaM paDucca 1 vatthu paDucca 2 sarIraM paDucca 3 uhi paDucca 4 / [961-1 pra.] bhagavan ! kitane sthAnoM (kAraNoM) se krodha kI utpatti hotI hai ? [961-1 u.] gautama ! cAra sthAnoM (kAraNoM) se krodha kI utpatti hotI hai| ve isa prakAra-(1) kSetra (kheta yA khulI jamona) ko lekara, (2) vAstu (makAna yAdi) ko lekara, (3) zarIra ke nimitta se aura (4) upadhi (upakaraNoM-sAdhanasAmagrI) ke nimitta se / [2] evaM NeraiyAdINaM jAva vemANiyANaM / 6961-2] isI prakAra nai rayikoM se lekara vaimAnikoM taka (krodhotpatti ke viSaya meM prarUpaNA karanI caahie|) [3] evaM mANeNa vi bhAyAe vi lobheNa vi / evaM ete vi cattAri dNddgaa| [961-3] krodhotpatti ke viSaya meM jaisA kahA hai, usI prakAra mAna, mAyA aura lobha kI utpatti ke viSaya meM bhI uparyukta cAra kAraNa kahane caahie| isa prakAra ye cAra daNDaka (AlApaka) hote haiN| vivecana-krodhAdi kaSAyoM kI utpatti ke cAra-cAra kAraNa-prastuta sUtra (961-1,2,3) meM krodhAdi kaSAyoM kI utpatti ke kSetra, vAstu, zarIra ora upadhi, ye cAra-cAra kAraNa prastuta kiye gae haiN| 1. prajJApanAsUtra malaya, vRtti, patrAMka 290 Page #728 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 140 ] [ prajJApanAsUna kSatra, vAstu, zarIra aura upadhi, krodhAdi kI utpatti ke kAraNa kyoM ?-kSetra kA artha kheta yA jamIna hotA hai, parantu nArakoM ke lie nairayikakSetra, tiryaJcoM ke lie tiryakSetra, manuSya ke lie manuSyakSetra ke nimitta evaM devoM ke lie devakSetra ke nimitta se krodhAdi kaSAyotpatti samajhanI caahie| 'vatthu' ke do artha hote haiM-vAstu aura vastu / vAstu kA artha makAna, imArata, baMgalA, koThI, mahala Adi aura vastu kA artha hai--sajIva, nirjIva padArtha / mahala, makAna Adi ko lekara bhI krodhAdi umar3ate haiM / sajIva vastu meM mAtA, pitA, strI, putra yA manuSya tathA kisI anya prANI ko lekara krodha, saMgharSa, abhimAna Adi utpanna hote haiN| nirjIva vastu palaMga, sonA, cAMdI, ratna, mANaka, motI, vastra, AbhUSaNa prAdi ko lekara krodhAdi utpanna hote haiN| duHsthita yA virUpa yA sacetana-acetana zarIra ko lekara bhI krodhAdi utpanna hote haiM / avyavasthita evaM bigar3e hue upakaraNAdi ko lekara athavA caurAdi ke dvArA apaharaNa kiye jAne para krodhAdi utpanna hotA hai| jamIna, makAna, zarIra aura anya sAdhanoM ko jaba kisI kAraNa se hAni yA kSati pahu~catI hai to krodhAdi utpanna hote haiN| yahA~ 'upadhi' meM jamIna, makAna tathA zarIra ke sivAya zeSa sabhI vastuoM kA samAveza samajha lenA caahie|' kaSAyoM ke bheda-prabheda 662. [1] kativihe NaM bhaMte ! kohe paNNatte ? goyamA! caunvihe kohe paNNatte / taM jahA-aNaMtANubaMdhI kohe 1 appaccakkhANe kohe 2 paccakkhANAvaraNe kohe 3 saMjalaNe kohe 4 / [962-1 pra.] bhagavan ! krodha kitane prakAra kA kahA gayA hai ? [962-1 u.] gautama ! krodha cAra prakAra kA kahA hai| vaha isa prakAra-(1) anantAnubandhI krodha, (2) apratyAkhyAna krodha, (3) pratyAkhyAnAvaraNa krodha aura (4) saMjvalana krodha / [2] evaM raiyANaM jAva vemANiyANaM / [962-2] isI prakAra nairayikoM se lekara vaimAnikoM taka (cauvIsa daNDakavartI jIvoM) meM (krodha ke ina cAroM prakAroM kI prarUpaNA samajhanI caahie|) [3] evaM mANeNaM mAyAe lobheNaM / ee vi cattAri daMDayA / [962-3] isI prakAra mAna kI apekSA se, mAyA kI apekSA se aura lobha kI apekSA se, (ina cAra-cAra bhedoM kA tathA nairayikoM se lekara vaimAnikoM taka meM inake pAe jAne kA kathana karanA caahie|) ye bhI cAra daNDaka hote haiN| 663. [1] kativihe gaM bhaMte ! kohe paNNate? goyamA ! caumbihe kohe pnnnnte| taM jahA-pAbhogaNivattie praNAbhogaNivyattie uvasaMte prnnuvsNte| [963-1 pra.] bhagavan ! krodha kitane prakAra kA kahA gayA hai ? 1. (ka) prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 290-291 (kha) prajJApanA. prameyabodhinI TIkA, bhA. 3, pR. 559 Page #729 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caudahavAM kaSAyapada]] [ 141 [963-1 u.] gautama ! krodha cAra prakAra kA kahA hai| vaha isa prakAra--(1) Abhoganirvartita, (2) anAbhoganirvatita, (3) upazAnta aura (4) anupazAnta / [2] evaM raiyANaM jAva vemANiyANaM / [963-2] isI prakAra nArakoM se lekara vaimAnikoM taka meM cAra prakAra ke krodha kA kathana karanA caahie| [3] evaM mANeNa vi mAyAe vilobheNa vi cattAri daMDayA / {963-3] krodha ke samAna hI mAna ke, mAyA ke aura lobha ke (aAbhoganirvatita Adi) cAra-cAra bheda hote haiM tathA (nArakoM se lekara vaimAnikoM taka meM) mAna, mAyA aura lobha ke bhI ye hI cAra-cAra bheda (daNDaka) samajhane caahie| vivecana-krodha prAdi kaSAyoM ke bheda-prabhedoM kI prarUpaNA prastuta do sUtroM (sU. 962, 963) meM krodha Adi kaSAyoM ke anantAnubandhI Adi cAra bheda karake samasta saMsArI jIvoM meM unake pAe jAne kA nirUpaNa kiyA gayA hai tathA krodha Adi kaSAyoM ke prakArAntara se Abhoganivartita Adi cAra prabhedoM aura samasta saMsArI jIvoM meM unake sadbhAva kI prarUpaNA kI gaI hai| anantAnubandhI prAdi cAroM ko paribhASA-ina cAroM kaSAyoM ke zabdArthoM kA vicAra karmaprakRtipada meM kiyA jaaegaa| yahA~ cAroM kI paribhASA dI jAtI hai-anantAnubandhI samyaktva guNavighAtaka, apratyAkhyAna -dezaviratiguNa vighAtI, pratyAkhyAnAvaraNa-sarvaviratiguNavighAtI aura saMjvalana-yathAkhyAtacAritravighAtaka / prAbhoganivatita prAdi cAroM prakAra ke krodhAdi kI vyAkhyA-pAbhoganirvatita (upayogapUrvaka utpanna humA) krodha-jaba dUsare ke aparAdha ko jAna kara aura krodha ke puSTa kAraNa kA avalambana lekara tathA prakArAntara se ise zikSA nahIM mila sakatI, isa prakAra kA upayoga (vicAra) karake koI krodha karatA hai, taba vaha krodha prAbhoganirvatita (vicArapUrvaka utpanna) kahalAtA hai / anAbhoganirvartita krodha-(binA upayoga utpanna huA)--jaba yoM hI sAdhAraNarUpa se mohavaza guNa-doSa kI vicAraNA se zUnya parAdhIna banA huA jIva krodha karatA hai, taba vaha krodha pranAmoganirvatita kahalAtA hai| upazAnta krodha-jo krodha udayAvasthA ko prApta na ho, vaha 'upazAnta' kahalAtA hai| anupazAnta krodha-jo krodha udayAvasthA ko prApta ho, vaha 'anupazAnta' kahalAtA hai|' kaSAyoM se aSTa karmaprakRtiyoM ke cayAdi kI prarUpaNA--- 664. [1] jIvA gaM bhaMte ! katihi ThANehi aTTa kammapagaDIno ciNisu ? goyamA ! cahi ThANehi aTTha kammapagaDIyo ciNisu / taM jahA-koheNaM 1 mANeNaM 2 mAyAe 3 lobheNaM 4 / [964-1 pra.] bhagavan ! jIvoM ne kitane kAraNoM (sthAnoM) se ATha karmaprakRtiyoM kA caya kiyA ? 1. prajJApanAsUtra, malaya. vRtti, patrAMka 291 Page #730 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 142] [prajJApanAsUna [964-1 u.] gautama ! cAra kAraNoM se jIvoM ne ATha karmaprakRtiyoM kA caya kiyA / ve isa prakAra haiM-1. krodha se, 2. mAna se, 3. mAyA se aura 4. lobha se / [2] evaM raiyANaM jAva vemANiyANaM / [964-2] isI prakAra kI prarUpaNA nairayikoM se lekara vaimAnikoM taka ke viSaya meM samajhanI caahie| 665. [1] jovA NaM bhaMte ! katihi ThANehiM aTTa kammapagaDImo ciNaMti ? goyamA ! cahiM ThANehiM / taM jahA-koheNaM 1 mANeNaM 2 mAyAe 3 lomeNaM 4 / |965-1 pra.] bhagavan ! jIva kitane kAraNoM se ATha karmaprakRtiyoM kA caya karate haiM ? [965-1 u.] gautama ! cAra kAraNoM se jIva pATha karmaprakRtiyoM kA caya karate haiN| ve isa prakAra haiM-(1) krodha se, (2) mAna se, (3) mAyA se aura (4) lobha se / [2] evaM raiyA jAva vemaanniyaa| [665-2J isI prakAra nArakoM se lekara vaimAnikoM taka ke (viSaya meM prarUpaNA karanI caahie|) 666. [1] jIvA NaM bhaMte ! kahi ThANehi aTTa kambhapagaDIyo ciNissaMti ? goyamA ! cahi ThAhiM aTTha kammapagaDIyo ciNissaMti / taM jahA--koheNaM 1 mANeNaM 2 mAyAe 3 lobheNaM 4 / [966-1 pra.] bhagavan ! jIva kitane kAraNoM se ATha karmaprakRtiyoM kA caya kareMge ? [966-1 u.] gautama ! cAra kAraNoM se jIva pATha karmaprakRtiyoM kA caya kreNge| ve isa prakAra haiM- (1) krodha se, (2) mAna se, (3) mAyA se aura (4) lobha se / [2] evaM raiyA jAva vemANiyA / [966-2] isI prakAra nairayikoM se lekara vaimAnikoM taka ke (viSaya meM prarUpaNA karanI caahie|) 667. [1] jovA NaM bhaMte ! kaihi ThANehi aTu kammapagaDozro uciNisu / goyamA ! carahiM ThANehi aTTha kammapagaDIo uciNisu / taM jahA-koheNaM 1 mANeNaM 2 mAyAe 3 lobheNaM 4 / [967-1 pra.] bhagavan ! jIvoM ne kitane kAraNoM se ATha karmaprakRtiyoM kA upacaya kiyA hai ? [667-1 u.] gautama! jIvoM ne cAra kAraNoM se ATha karmaprakRtiyoM kA upacaya kiyA hai| ve isa prakAra haiM-(1) krodha se, (2) mAna se, (3) mAyA se aura (4) lobha se / / [2] evaM raiyA jAva vemANiyA / [967-2] isI prakAra nairayikoM se lekara yAvat vaimAnikoM taka ke (viSaya meM samajhanA caahie)| Page #731 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caudahavAM kaSAyapada ] [ 143 668, [1] jovA NaM bhaMte ! pucchaa| goyamA ! cahi ThANehi uciNaMti-koheNaM 1 jAva lomeNaM 4 / [968-1 pra. bhagavan ! jIva kitane kAraNoM se ATha karmaprakRtiyoM kA upacaya karate haiM ? [968-1 u.] gautama ! cAra kAraNoM se jIva pATha karmaprakRtiyoM kA upacaya karate haiN| ve isa prakAra haiM (1) krodha se, (2) mAna se, (3) mAyA se aura (4) lobha se / [2] evaM ratiyA jAva vemaanniyaa| [968-2] isI prakAra nairayikoM se lekara yAvat vaimAnikoM taka (ke viSaya meM kahanA caahie|) ___666. evaM uvaciNissaMti / [969] isI prakAra (pUrvokta cAra kAraNoM se jIva pATha karmaprakRtiyoM kA) upacaya kareMge, (yaha kahanA caahiye| 670. jovA NaM bhaMte ! kahi ThANehi aTTa kammapagaDIo baMdhistu 3 ? goyamA ! cahi ThANehiM / taM jahA-koheNaM 1 jAva lobheNaM 4 / [970 pra.] bhagavan ! jIvoM ne kitane kAraNoM se ATha karmaprakRtiyoM ko bAMdhA hai ?, bAMdhate haiM, bAMdhege ? [970 u.] gautama ! cAra kAraNoM se jovoM ne ATha karmaprakRtiyoM ko bAMdhA hai, bAMdhate haiM aura bAMdhege / ve isa prakAra haiM--krodha se yAvat lobha se / 971. evaM raiyA jAva vemANiyA baMdhesu baMdhati baMdhissaMti, udoreMsu udIraMti udorissaMti, veiMsu veeMti veissaMti, nijjareMsu nijariti NijjarissaMti / evaM ete jovAIyA vemANiyapajjavasANA prahArasa daMDagA jAva vemANiyA Nirisu NijjaraMti NijjarissaMti / prAyapaiTTiya khettaM paDucca'NaMtANabaMdhi praabhoge| ciNa uciNa baMdha uIra veya taha nijjarA ceva // 201 / / ||pnnnnvnnaae bhagavatIe coddasamaM kasAyapayaM samattaM // [971] isI prakAra nairayikoM se vaimAnikoM taka ke (jIvoM ne) (pUrvokta cAra kAraNoM se ATha karmaprakRtiyoM ko) bAMdhA, bAMdhate haiM aura bAMdhege; udIraNA ko, udIraNA karate haiM aura udIraNA kareMge tathA vedana kiyA (bhogA), vedana karate (bhogate) haiM aura vedana kareMge (bhogeMge), (isI prakAra) nirjarA kI, nirjarA karate haiM aura nirjarA kreNge| ___ isa prakAra samuccaya jIvoM tathA nairayikoM se lekara vaimAnikoM paryanta ATha karmaprakRtiyoM ke caya, upacaya, bandha, udIraNA, vedana evaM nirjarA kI apekSA se chaha tInoM (bhUta, vartamAna evaM bhaviSya) kAla ke tIna-tIna bheda ke kula aThAraha daNDaka (pAlApaka) yAvat vaimAnikoM ne nirjarA kI, nirjarA karate haiM tathA nirjarA kareMge, (yahA~ taka kahane cAhie / ) Page #732 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 144] [prajJApanAsUtra [saMgrahaNI gAthArtha-] (prastuta prakaraNa meM) AtmapratiSThita kSetra kI apekSA se, anantAnubandhI (prAdi kaSAya), prAbhoga (nirvartita Adi-kaSAya), aSTa karmaprakRtiyoM ke caya, upacaya, bandha, udIraNA, vedanA tathA nirjarA (kA kathana kiyA gayA hai / ) vivecana-jIvoM ke dvArA aSTavidha karmaprakRtiyoM ke cayAdi ke kAraNabhUta cAra kaSAyoM kA nirUpaNa-prastuta ATha sUtroM (sU. 964 se 671 taka) meM samuccaya jIvoM tathA cauvIsa daNDakavartI jIvoM dvArA ATha karmaprakRtiyoM ke kAlika caya, upacaya, bandha, udIraNA, vedanA aura nirjarA ke kAraNabhUta cAroM kaSAyoM kI pRthaka-pRthak prarUpaNA kI gaI hai / niSkarSa-bhUta, vartamAna aura bhaviSya ina tInoM kAloM meM samuccaya jIva tathA nArakoM se lekara vaimAnikoM taka caubIsa daNDakoM ke jIvoM dvArA krodha, mAna, mAyA aura lobha ke kAraNa ATha karmaprakRtiyoM kA caya, upacaya, bandha, udoraNA, vedanA aura nirjarA kI gaI hai, kI jAtI hai aura kI jaaegii| caya, upacaya prAdi zabdoM ko zAstrIya paribhASA-caya-kaSAyapariNata hokara jIva dvArA karmayogya pudgaloM kA upAdAna (grahaNa) karanA / upacaya-apane abAdhAkAla ke uparAnta jJAnAvaraNIya prAdi karma-pudgaloM ke vedana (bhogane) ke lie niSeka (karma-pudgaloM kI racanA) karanA / niSeka racanA ko kahate haiM / usakA krama isa prakAra hai-prathama sthiti meM sabase adhika dravya, dUsarI sthiti meM vizeSahIna, tIsarI sthiti meM usakI apekSA bhI vizeSahIna, isa prakAra uttarottara vizeSahIna-vizeSahIna karmapudgala vedana ke lie sthApita kie jAte haiN| bandha-jina jJAnAvaraNIyAdi karma-pudgaloM ko yathoktaprakAra se niSikta kiyA hai, unakA viziSTa kaSAyapariNati se nikAcana honA bandha kahalAtA hai| udIraNA-karma abhI udaya meM nahIM Ae haiM, unheM udIraNAkaraNa ke dvArA jo udayAvalikA meM le paanaa| vedanA-abAdhAkAla samApta hone para udayaprApta yA udIrita karake-udIraNA karake karma kA upabhoga karanA (bhoga lenA) vedanA kahalAtA hai| nirjarA-karmapudgaloM kA bedana (bhoga) ke pazcAt. akarmarUpa meM ho jAnA arthAt AtmapradezoM se jhar3a jAnA / prastuta prakaraNa meM dezanirjarA kA kathana kiyA gayA hai| sarvanirjarA to kaSAya se rahita hokara yogoM kA sarvathA nirodha karake mokSaprAsAda para ArUr3ha hone vAle ko hotI hai / dezanirjarA sabhI jIva sadaiva karate rahate haiN|' // prajJApanAsUtra : caudahavA~ kaSAyapada samApta / / 1. prajJApanAsUtra malaya, vRtti, patrAMka 292 Page #733 -------------------------------------------------------------------------- ________________ panarasamaM iMdiyapayaM : paDhamo uddesao pandrahavA~ indriyapada : prathama uddezaka prAthamika * yaha prajJApanAsUtra kA pandrahavA~ indriyapada hai| * indriyAM AtmA ko pahacAnane ke lie liMga haiM, inhIM se AtmA ke astitva kI pratIti hotI hai| * isa pada meM indriyoM ke sambandha meM sabhI pahaluoM se vizleSaNa kiyA gayA hai| isake do uddezaka haiM / prathama uddezaka meM prArambha meM nirUpaNoya 24 dvAroM kA kathana kiyA gayA hai / dvitIya uddezaka meM 12 dvAroM ke mAdhyama se indriyoM kI prarUpaNA kI gaI hai| prathama uddezaka meM saMsthAna se lekara alpabahatva taka 6 dvAroM kI carcA karake unakA 24 daNDakoM kI apekSA se vicAra kiyA gayA hai / tatpazcAt sAtaveM spRSTadvAra se viSaya nAmaka nauveM dvAra taka kA vivaraNa prastuta kiyA gayA hai / ina dvAroM meM cauvIsa daNDakoM kI apekSA se vicAra nahIM kiyA gayA hai, apitu indriyoM se sambandhita vicAra hai| isake anantara anagAra aura AhAra ko lekara indriyoM kA-vizeSata: cakSurindriya kI carcA hai| tatpazcAt bArahaveM se aThArahaveM dvAra taka aAdarza se lekara vasA takadvAroM ke mAdhyama se vizeSataH cakSarindriya sambandhI prarUpaNA hai| phira kambala, sthUNA (stambha), thiggala, dvIpodadhi, loka aura aloka taka ke 6 dvAroM ke mAdhyama se vizeSataH sparzendriya sambandhI prarUpaNA kI gaI hai| dvitIya uddezaka meM indriyoM kA upacaya, nirvartanA, samaya, labdhi, upayogakAla, alpabahutva, avagrahaNa, IhA, avAya, vyaMjanAvagraha, dravyendriya aura bhAvendriya ina 12 dvAroM ke mAdhyama se indriya sambandhI svarUpa evaM prakAroM kI prarUpaNA karake sAtha hI sAtha unakA 24 daNDakoM kI apekSA se vicAra kiyA gayA hai|' upacaya, nirvartanA, labdhi aura upayoga ina cAroM kA kramaza: prArambha kI do kA dravyendiya meM tathA antima do kA bhAvendriya meM samAveza kiyA gayA hai| * prAdarzadvAra Adi kA Azaya prAcArya malayagiri ne dRzyaviSayaka mAnA hai / dRzya cAhe jo ho, jisa viSaya kA upayoga yA vikalpa AtmA ko hotA hai, use hI dRzya mAnA jAe to pratibimba dekhate samaya bhAna, upayoga yA vikalpa to Adarza prAdi-gata prativimba viSayaka hI hai| nizothabhASya Adi meM isako rocaka carcA hai / * dravyendriya aura bhAvendriya dvAra meM 24 daNDakavartI jovoM ko pratota, baddha (vartamAna) aura anAgata (puraskRta) ubhaya indriyoM ko vistRta carcA kI gaI hai / 00 1. 'nivRtyupakaraNe dravyendriyam, labdhyupayogI bhAvendriyam' --tattvArtha. a. 2, sU. 17-18 2. (ka) paNNavaNAsuttaM prathama bhAga, pR. 237 se 260 taka . (kha) paNNavaNAsuttaM dvitIya bhAga prastAvanA, pR. 97 se 100 taka (ga) nizIthabhASya, gA. 4318 prAdi (gha) tatvArtha. siddhasenIyA TIkA, pR. 364 Page #734 -------------------------------------------------------------------------- ________________ panarasamaM iMdiyapayaM : paDhamo uddesao pandrahavA~ indriyapada : prathama uddezaka prathama uddezaka meM prarUpita cauvIsa dvAra972. saMThANa 1 bAhallaM 2 pohattaM 3 katipaesa 4 progADhe 5 / prapyAbahu 6 puTTha 7 paviTTha 8 visaya 6 praNagAra 10 prAhAre 11 // 202 / / pradAya 12 asI 13 ya maNI 14 uDupANe 15 tella 16 phANiya 17 vasA 18 ya / kaMbala 16 thUNA 20 thiggala 21 dIvodahi 22 loga'loge 23-24 ya / / 203 // [972 prathama uddezaka kI arthAdhikAra gAthAoM kA artha-] 1. saMsthAna, 2. bAhalya (sthUlatA), 3. pRthutva (vistAra), 4. kati-pradeza (kitane pradeza vAlI) 5. avagAr3ha, 6. alpabahutva, 7. spRSTa, 8. praviSTa, 9. viSaya, 10. anagAra, 11. AhAra, 12. prAdarza (darpaNa), 13. asi (talavAra), 14. maNi, 15. udapAna (yA dugdhapAnaka), 16. taila, 17. phANita (gur3arAba), 18. basA (carbI), 19. kambala, 20. sthUNA (stUpa yA ThUTha), 21. thiggala (AkAza thiggala-paibanda), 22. dvIpa, aura udadhi, 23. loka aura 24. aloka ; ina cauvIsa dvAroM ke mAdhyama se indriya-sambandhI prarUpaNA kI jAegI / / 202-203 / / vivecana-prathama uddezaka meM prarUpita cauvIsa dvAra-prastuta do gAthAoM ke dvArA prathama uddezaka meM prarUpita indriya-sambandhI cauvIsa dvAroM kA nAmollekha kiyA gayA hai| caubIsa dvAroM kA spaSTIkaraNa-(1) saMsthAnadvAra-isameM indriyoM ke saMsthAna-prAkAra kI prarUpaNA hai, (2) bAhalyadvAra--isameM indriyoM kI sthUlatA (bahalatA) yAnI piNDa-rUpatA kA varNana hai, (3) pRthatva dvAra-isameM indriyoM ke vistAra kA nirUpaNa hai, (4) kati-pradezadvAra-isameM batAyA gayA hai ki kisa indriya ke kitane pradeza haiM, (5) pravagADhavAra-isameM yaha varNana hai ki kauna-sI indriya kitane pradezoM meM avagAr3ha hai| (6) alpabahutvadvAra---isameM avagAhanAsambandhI aura karkazatA sambandhI alpabahutva kA pratipAdana hai, (7) spRSTadvAra-isameM spRSTa-aspRSTa viSayaka prarUpaNA hai, (8) praviSTadvAra-isameM praviSTa-apraviSTa sambandhI carcA hai, (9) viSayadvAra-isameM viSayoM ke parimANa kA varNana hai, (10) anagAradvAra-isameM anagAra se sambandhita sUtra haiM, (11) prAhAradvAra-- isameM prAhAraviSayaka sUtra haiM, (12) prAdarzadvAra-isameM darpaNaviSayaka nirUpaNa hai, (13) asidvAraisameM asi-sambandhita prarUpaNA hai, (14) maNidvAra-maNiviSayaka vaktavya, (15) udapAnadvAraudakapAna athavA uDupAnaviSayaka prarUpaNA (athavA dugdha aura pAnaviSayaka prarUpaNA), (16) tailadvAra-isameM tailaviSayaka vaktavya hai, (17) phANitadvAra--isameM phANita (gur3arAba) ke viSaya meM 1. aneka pratiyoM meM isake badale pAThAntara hai--duddhapANe-jisameM dugdha aura pAna ye do dvAra pRthaka-pRthaka kara diye gae haiN| kintu nizIthasUtra (u. 13) ke pATha ke anusAra 'uDupANe' pATha hI prAmANika pratIta hotA hai| 2. koI-koI prAcArya dvIpa aura udadhi, yoM do dvAra mAnate haiN| ...... Page #735 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pandrahavAM indriyapada : prathama uddezaka [147 prarUpaNA hai, (18) vasAdvAra-isameM vasA (carbI) ke viSaya meM varNana hai, (16) kambaladvAra-isameM kambalaviSayaka nirUpaNa hai, (20) sthUNAdvAra-~-isameM sthUNA (stupa yA ThUTha) se sambandhita nirUpaNa hai, (21)-thiggaladvAra-isameM AkAzathiggala viSayaka varNana hai, (22) dvIpodadhidvAra---isameM dvIpa aura samudra viSayaka prarUpaNA hai, (23) lokadvAra-lokaviSayaka vaktavya, aura (24) alokadvAra-- aloka sambandhI prarUpaNA hai|' indriyoM kI saMkhyA 973. kati NaM bhaMte ! iMdiyA paNNatA? goyamA ! paMca iMdiyA pnnnnttaa| taM jahA-soiMdie 1 kkhidie 2 ghANidie 3 jibhidie 4 phAsidie / [973 pra. bhagavan ! indriyA~ kitanI kahI gaI haiM ? [973 u.] gautama ! pAMca indriyA~ kahI haiM / ve isa prakAra--(1) zrotrendriya, (2) cakSurindriya, (3) ghrANendriya, (4) jihvandriya aura (5) sparzendriya / vivecana-indriyoM kI saMkhyA-prastuta sUtra meM zrotrendriya Adi pAMca indriyoM kI prarUpaNA kI anya dArzanika mantavya-sAMkhyAdi darzanoM meM zrotrendriya Adi pAMca indriyoM ko jJAnendriya kahA gayA hai tathA vAk, pANi (hAtha), pAda (paira), pAyu (mUtradvAra) aura upastha (maladvAra), ina pAMca indriyoM ko karmendriya kahA gayA hai| kintu pAMca karmendriyoM kI mAnyatA yuktisaMgata nahIM hai| jainadarzana meM dravyendriya aura bhAvendriya ke rUpa se pratyeka ke do-do bheda tathA dravyendriya ke nirvRtti aura upakaraNa evaM bhAvendriya ke labdhi aura upayoga rUpa do-do prakAra batAye gaye haiN| inakA nirUpaNa isI pada ke dvitIya uddezaka meM kiyA jAyegA / prathama saMsthAnadvAra-- 674. [1] soiMdie NaM bhaMte ! kisaMThite paNNatte ? goyamA ! kalabuyApupphasaMThANasaMThie paNNatte / [974-1 pra.) bhagavan ! zrotrendriya kisa prakAra kI kahI gaI hai ? [974-1 u.] gautama ! (vaha) kadambapuSpa ke AkAra kI kahI gaI hai| [2] cakkhidie NaM bhaMte ! kisaMThie paNNate ? goyamA! masUracaMdasaMThANasaMThie pannatte / [974-2 pra.] bhagavan ! cakSurindriya kisa AkAra kI kahI gaI hai ? {974-2 u.] gautama (cakSurindriya) masUra-candra ke AkAra kI kahI hai| 1. prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 293 2. (ka) sAMkhyakArikA, yogadarzana (kha) prajJApanA. malaya. vRtti, patrAMka 293 (ga) 'nivRttyupakaraNe dravyendriyam', 'labdhyupayogI bhAvendriyam'-tattvArthasUtra a. 2, sU. 17, 18 Page #736 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 148 [ prajJApanAsUna [3] dhANidie NaM pucchaa| goyamA ! aimuttagacaMdasaMThANasaMThie pnnnnte| [974-3 pra.] bhagavan ! ghrANendriya kA AkAra kisa prakAra kA hai ? [974-3 u.] gautama ! (ghrANendriya) atimuktakapuSpa ke AkAra kI kahI hai / [4] jibhidie NaM pucchaa| goyamA ! khurappasaMThANasaMThie pnnnntte| [974-4 pra.] bhagavan ! jihvandriya kisa prakAra kI hai ? [974-4 u.] gautama ! (jihvandriya) khurape ke prAkAra kI hai / [5] phAsidie gaM pucchaa| goyamA ! gANAsaMThANasaMThie pnnnntte| [974-5 pra.] bhagavan ! sparzendriya kA AkAra kaisA hai ? [974-5 u.] gautama ! sparzendriya nAnA prakAra ke AkAra kI kahI gaI hai| vivecana--prathama saMsthAnadvAra-pAMca indriyoM ke prAkAra kA nirUpaNa--prastuta sUtra meM pAMcoM indriyoM ke AkAra kA nirUpaNa kiyA gayA hai| dravyendriya kA nirvRttirUpa bheda ho saMsthAna-pratyeka indriya ke viziSTa aura vibhinna saMsthAnavizeSa (racanAvizeSa) ko nirvRti kahate haiM / vaha nirvati bhI do prakAra kI hotI hai--bAhya aura prAbhyantara / bAhya nirvRti parpaTikA Adi hai / vaha vividha---vicitra prakAra kI hotI hai / ataeva usako kisI eka niyata rUpa meM nahIM kahA jA sktaa| udAharaNArtha-manuSya ke zrotra (kAna) donoM netroM ke donoM pAzrva (bagala) meM hote haiM / usakI bhauheM Upara ke zravaNabandha kI apekSA se sama hotI haiM, kintu ghor3e ke kAna netroM ke Upara hote haiM aura unake agrabhAga tIkSNa hote haiN| isa jAtibheda se indriyoM kI bAhya nirvRtti (racanA yA AkRti) nAnA prakAra kI hotI hai, kintu indriyoM kI prA ra-nirvatti sabhI jIvoM kI samAna hotI hai| yahA~ saMsthAnAdiviSayaka prarUpaNA isI AbhyantaranirvRtti ko lekara kI gaI hai| kevala sparzendriya-nivRtti ke bAhya aura Abhyantara bheda nahIM karane caahie| vRttikAra ne sparzendriya ko bAhya saMsthAnaviSayaka batAkara usakI vyAkhyA isa prakAra kI hai- bAhyanirvRttikhaGga ke samAna hai aura talavAra kI dhAra ke samAna svacchatara pudgalasamUharUpa AbhyantaranirvRti hai| dvitIya-tRtIya bAhalya-pRthutvadvAra--- 675. [1] soiMdie NaM bhaMte ! kevatiyaM bAhalleNaM paNNate? goyamA ! aMgulassa asaMkhejjatibhAgaM bAhalleNaM paNNatte / [975-1 pra.] bhagavan ! zrotrendriya kA bAhalya (jADAI-moTAI) kitanA kahA gayA hai ? [975-1 u.] gautama ! (zrotrendriya kA) bAhalya aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa kahA gayA hai| Page #737 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pandrahavA~ indriyapada : prathama uddezaka ] [ 149 [2] evaM jAva phAsidie / [975-2] isI prakAra (cakSurindriya se lekara) yAvat sparzendriya ke bAhalya ke viSaya meM samajhanA caahie| 676. [1] soiMdie NaM bhaMte ! kevatiyaM pohatteNaM pnnnntte| goyamA ! aMgulasya asaMkhejjati bhAgaM pohatteNaM pnnnntte| [976-1 pra.] bhagavan ! zrotrendriya kitanI pRthu = vizAla (vistAravAlI) kahI gaI hai ? [976-1 u.] gautama ! (zrotrendriya) aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa pRthu-vizAla kahI hai| [2] evaM cakkhidie vi dhANidie vi / [976-2] isI prakAra cakSurindriya evaM ghrANendriya (ko pRthatA-vizAlatA) ke viSaya meM (samajhanA caahie)| [3] jibhidie NaM pucchaa| goyamA ! aMgulapuhattaM pohatteNaM pnnnntte| [976-3 pra.] bhagavan ! jihvandriya kitanI pRthu (vistRta) kahI gaI hai ? [976-3 u.] gautama ! jihandriya aMgula-pRthaktva (do aMgula se nau aMgula taka) vizAla (vistRta) hai| [4] phAsidie gaM pucchaa| goyamA ! sarIrapamANamette pohatteNaM pnnnntte| [676-4 pra.] bhagavan ! sparzendriya ke pRthatva (vistAra) ke viSaya meM pRcchA (kA samAdhAna kyA hai ?) [976-4 u.] gautama ! sparzendriya zarIrapramANa pRthu (vizAla) kahI hai| vivecana-dvitIya-tRtIya bAhalya-pathutvadvAra--prastuta do sUtroM (sU. 175-976) meM do dvAroM ke mAdhyama se pAMcoM indriyoM ke bAhalya (sthUlatA) evaM pRthutva (vistAra) kA pramANa pratipAdita kiyA gayA hai| sabhI indriyoM kA bAhalya samAna kyoM ?--bAhalya kI apekSA se sabhI indriyA~ aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa haiM / isa viSaya meM eka zaMkA hai ki 'yadi sparzendriya kA bAhalya (sthUlatA) aMgula kA asaMkhyAtavA~ bhAga pramANa hai to talavAra, churI Adi kA prAdhAta lagane para zarIra ke andara vedanA kA anubhava kyoM hotA hai ?' isakA samAdhAna yaha hai ki jaise cakSurindriya kA viSaya rUpa hai, ghrANendriya kA viSaya gandha hai, vaise hI sparzendriya kA viSaya zIta Adi sparza hai; kintu jaba talavAra aura churI Adi kA AghAta lagatA hai, taba zarIra meM zIta Adi sparza kA vedana nahIM hotA, apitu duHkha kA vedana hotA hai / duHkharUpa usa vedana ko AtmA samagra zarIra se anubhava karatI hai, kevala sparzendriya se nahIM / jaise-jvara Adi kA vedana sampUrNa zarIra meM hotA hai / zItalapeya (ThaMDe zarbata Adi) ke pIne Page #738 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 15.] [prajJApanAsUtra se jo bhItara meM (zarIra meM) zItasparzavedana kA anubhava hotA hai, usakA kAraNa yaha hai ki sparzendriya sarvapradezaparyantavartI hotI hai| isalie tvacA ke andara tathA khAlI jagaha ke Upara bhI sparzendriya kA sadbhAva hone se zarIra ke andara zItasparza kA anubhava honA yuktiyukta hai|' indriyoM kA pRthutva-jihvendviya ke sivAya zeSa cAroM indriyoM kA pRthutva (vizAlatA= vistAra) aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa hai| jihvandriya kA pRthutva aMgulapRthaktvapramANa hai, kintu yahA~ yaha dhyAna rakhanA hai ki sparzendriya ke atirikta zeSa cAroM indriyoM kA pRthutva (vistAra) prAtmAMgula se samajhanA caahie| kevala sparzendriya kA pathatva utsedhAMgUla se jAnanA caahie| caturtha-paMcama katipradezadvAra evaM zravagADhadvAra 977. [1] soiMdie NaM bhaMte ! katipaesie paNNate ? goyamA ! aNaMtapaesie pnnnntte| [977-1 pra.] bhagavan ! zrotrendriya kitane pradeza vAlI kahI gaI hai ? [977-1 u.] gautama ! (zrotrendriya) ananta-pradezI kahI gaI hai / [2] evaM jAva phAsidie / [977-2] isI prakAra yAvat sparzendriya (ke pradezoM ke sambandha meM kahanA caahie| 678. [1] soiMdie NaM bhaMte ! katipaesogADhe paNNate? goyamA! asaMkhejjapaesogADhe paNNate / [978-1 pra. bhagavan ! zrotrendriya kitane pradezoM meM avagADha kahI gaI hai ? [978-1 u.] gautama ! (zrotrendriya) asaMkhyAta pradezoM meM avagADha kahI hai / [2] evaM jAva phAsidie / [978-2] isI prakAra (cakSurindriya se lekara) yAvat sparzendriya taka ke viSaya meM kahanA caahie| vivecana--caturtha-paMcama katipradezadvAra evaM avagADhadvAra-prastuta do sUtroM (sU. 977-978) meM batAyA gayA hai ki kauna-sI indriya kitane pradezoM vAlI hai tathA kitane pradezoM meM avagADha hai ? avagAhanAdi kI dRSTi se alpabahutvadvAra-- 676. eesi NaM bhaMte ! soiMdiya-cavikhadiya-ghANidiya-jibhidiya-phAsidiyANaM progAhaNaTuyAe paesaTTayAe progAhaNapaesaTTayAe katare katarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA? goyamA ! samvatthove cavikhadie progAhaNaTThayAe soidie progAhaNaTTayAe saMkhejjaguNe, ghANidie progAhaNaTTayAe saMkhejjaguNe, jimidie progAhaNaTTayAe asaMkhejjaguNe, phAsidie ogAhaNaTTha1. prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 294 . 2. bahI, malaya. vRtti, patrAMka 294 Page #739 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pandrahavA~ injiyapada : prathama uddezaka] [ 151 yAe saMkhejjaguNe; padesaTTayAe-samvatthove cakkhidie padesaTThayAe, soiMdie padesaTTayAe saMkhejjaguNe, ghANidie paesaTTayAe saMkhejjaguNe, jibhidie paesaTTayAe prasaMkhejjaguNe, phAsidie paesaTThayAe saMkhejjaguNe; yogAhaNapaesaTTayAe-savvatthove cavikhadie progAhaNaTTayAe, soiMdie progAhaNaTTayAe saMkhejjaguNe, ghANidie progAhaNaTTayAe saMkhejjaguNe, jibhidie progAhaNaTThayAe asaMkhejjaguNe, phAsidie progAhaNaTThayAe saMkhejjaguNe, phAsidiyassa progAhaNaTTayAehito cavikhadie paesaTTayAe aNaMtaguNe, soiMdie paesaTThayAe saMkhejjaguNe, ghANidie paesaTuyAe saMkhejjaguNe, jibhidie paesaTTayAe asaMkhejjaguNe, phAsidie paesaTTayAe saMkhejjaguNe / _ [979 pra.] bhagavan ! ina zrotrendriya, cakSurindriya, ghrANendriya, jihvandriya aura sparzanendriya meM se avagAhanA kI apekSA se, pradezoM kI apekSA se tathA avagAhanA aura pradezoM kI apekSA se kauna, kisase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika hai ? [979 u.] gautama ! avagAhanA kI apekSA se sabase kama cakSurindriya hai, (usase) zrotrendriya avagAhanA kI apekSA se saMkhyAtaguNI hai, (usase) ghrANendriya avagAhanA kI apekSA se saMkhyAtaguNI hai, (usase)jihvandriya avagAhanA kI apekSA se asaMkhyAtaguNI hai, (usakI apekSA) sparzanendriya avagAhanA kI dRSTi se saMkhyAtaguNI hai / pradezoM kI apekSA se sabase kama cakSurindriya hai, (usase) zrotrendriya pradezoM kI apekSA se saMkhyAtaguNI hai, (usase) ghrANendriya pradezoM kI apekSA se saMkhyAtaguNI hai, (usase) jihvandriya pradezoM kI apekSA se asaMkhyAtaguNI hai, (usakI apekSA) sparzanendriya pradezoM kI apekSA se saMkhyAtaguNI hai / avagAhanA aura pradezoM kI apekSA se sabase kama avagAhanA kI dRSTi se 'cakSurindriya hai, (usase) avagAhanA kI apekSA se zrotrendriya saMkhyAtaguNI hai, (usase) nANendriya avagAhanA kI apekSA se saMkhyAtaguNI hai, (usase) jihvandriya avagAhanA kI apekSA se asaMkhyAtaguNI hai, (usase) sparzanendriya avagAhanA kI apekSA se saMkhyAtaguNI hai, sparzanendriya kI avagAhanArthatA se cakSurindriya pradezArthatA se anantaguNI hai, (usase) zrotrendriya pradezoM kI apekSA se saMkhyAtaguNI hai, (usase) ghrANendriya pradezoM kI apekSA se saMkhyAtaguNI hai, (usase) jihandriya pradezoM kI apekSA se asaMkhyAtagaNI hai, (usase) sparzanendriya pradezoM kI apekSA se saMkhyAtaguNI hai / 980. [1] soiMdiyassa NaM bhaMte ! kevatiyA kakkhaDagaruyaguNA paNNattA ? goyamA ! aNaMtA kakkhaDagaruyaguNA paNNattA / [980-1 pra.] bhagavan ! zrotrendriya ke karkaza aura guru guNa kitane kahe gae haiM ? [980-1 u.] gautama ! (zrotrendriya ke) ananta karkaza aura guru guNa kahe gae haiN| [2] evaM jAva phAsidiyassa / [980-2] isI prakAra (cakSurindriya se lekara) yAvat sparzanendriya (taka ke karkaza aura guru guNa ke viSaya meM kahanA cAhie / ) 681. [1] soiMdiyassa NaM bhaMte ! kevatiyA mauyalahuyaguNA paNNatA ? goyamA ! aNaMtA mauyalahuyagaNA pnnnnttaa| Page #740 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 152] [prajJApanAsUtra [981-1 pra.] bhagavan ! zrotrendriya ke madu aura laghu guNa kitane kahe gae haiM ? [981-1 u.] gautama ! (zrotrendriya ke) mRdu-laghu-guNa ananta kahe gae haiN| [2] evaM jAva phaasidiyss| [981-2] isI prakAra (cakSurindriya se lekara) yAvat sparzanendriya (taka ke mRdu-laghu-guNa ke viSaya meM kahanA caahie|) 182. etesi NaM bhaMte ! soiMdiya-kkhidiya-dhANidiya-jibhidiya-phAsidiyANaM phakkhaDagaruyaguNANaM mauyalahuyaguNANaM kakkhaDagaruyaguNa-mauyalahuyaguNANa ya katare katarehito appA vA 4 ? goyamA ! sabvatthovA cakkhidiyassa kakkhaDagaruyaguNA, soiMdiyassa kakkhaDagaruyaguNA aNaMtaguNA, ghANidiyassa kakkhaDagaruyaguNA aNataguNA, jibhidiyassa kakkhaDagaruyaguNA aNaMtaguNA, phAseMdiyassa kakkhaDagaruyaguNA aNaMtaguNA; mauyalahuyaguNANaM-savvatthovA phAsidiyassa mauyalahuyaguNA, jibhidiyassa mauyalahuyaguNA aNaMtaguNA, ghANidiyassa mauyalahuyaguNA aNataguNA, soiMdiyassa mauyalahuyaguNA aNaMtaguNA, cakkhidiyassa mauyalahuyaguNA aNaMtagaNA; kakkhaDagaruyaguNANaM mauyalahuyaguNANa ya-- samvatthovA cakkhidiyassa kakkhaDagaruyaguNA, soiMdiyassa kakkhaDagaruyaguNA aNaMtaguNA, ghANidiyassa kakkhaDagaruyaguNA, aNaMtaguNA, jibhidiyassa kakkhaDagaruyaguNA praNaMtaguNA, phAsidiyassa kakkhaDagaruyaguNA aNaMtaguNA, phAsidiyassa kakkhaDagaruyaguNahito tassa ceva mauyalahuyaguNA aNaMtaguNA, jimbhidiyassa mauyalahuyaguNA aNaMtaguNA, ghANidiyassa mauyalahuyaguNA aNaMtaguNA, soiMdiyassa mauyalahuyaguNA aNaMtaguNA, cakkhidiyassa mauyalahuyaguNA aNaMtaguNA / [982 pra.] bhagavan ! ina zrotrendriya, cakSurindriya, ghrANendriya, jihvandriya aura sparzanendriya ke karkaza-guru-guNoM aura mRdu-laghu-guNoM meM se kauna, kinase alpa, bahuta, tulya aura vizeSAdhika haiM ? [982 u.] gautama ! sabase kama cakSurindriya ke karkaza-guru-guNa haiM, (usase) zrotrendriya ke karkaza-guru-guNa anantaguNe haiM, (unase) ghrANendriya ke karkaza-guru-guNa anantaguNe haiM, (unase) jihvandriya ke karkaza-guruguNa anantaguNe haiM (aura unase) sparzanendriya ke karkaza-guru-guNa anantaguNe haiN| mRdu-laghu guNoM meM se sabase thor3e sparzanendriya ke mRdu-lavu guNa haiM, (unase) jihvandriya ke mRdu-laghu guNa anantaguNe haiM, (unase) ghrANendriya ke mRdu-laghu guNa anantaguNe haiM, (unase) zrotrendriya ke madu-laghu guNa anantaguNe haiM, (unase) cakSurindriya ke mRdu-laghu guNa anantaguNe haiM / karkaza-guru guNoM aura mRdu-laghu guNoM meM se sabase kama cakSurindriya ke karkaza-guru guNa haiM, (unase) zrotrendriya ke karkaza-guru guNa anantaguNe haiM, (unase) ghrANendriya ke karkaza-guru guNa anantaguNe haiM, (unase) jihvandriya ke karkaza-guru guNa anantaguNe haiM, (unase) sparzendriya ke karkaza-guru guNa anantaguNe haiM / sparzanendriya ke karkazaguru-guNoM se usI ke madu-laghu-guNa anantaguNe haiM, (unase) jihvandriya ke mRdu-laghu-guNa anantaguNe haiM, (unase) ghrANendriya ke mRdu-laghuguNa anantaguNe haiM, (unase) zrotrendriya ke mRdu-laghu-guNa anantaguNe haiM, (aura unase bhI) cakSurindriya ke madu-laghu-guNa anantaguNe haiM / vivecana-indriyoM ke avagAhanA-pradeza, karkaza-guru tathA mRdu-laghuguNa Adi kI apekSA se Page #741 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pandrahavAM indriyapada : preyama uddezaka] [ 153 alpabahutva--prastuta cAra sUtroM meM indriyoM ke avagAhanA, pradeza evaM avagAhanA-pradeza kI apekSA se tathA indriyoM ke karkaza-guru evaM mRdu-laghu guNoM meM alpabahutva kA nirUpaNa kiyA gayA hai| avagAhanA kI dRSTi se alpabahutva-avagAhanA kI dRSTi se sabase kama pradezoM meM avagAr3ha cakSurindriya hai, usase zrotrendriya avagAhanA kI apekSA saMkhyAtaguNI adhika hai, kyoMki vaha cakSurindriya kI apekSA atyadhika pradezoM meM avagAr3ha hai| usakI apekSA ghrANendriya kI avagAhanA saMkhyAtaguNI adhika hai, kyoMki vaha aura bhI adhika pradezoM meM avagAr3ha hai| usase jihvandriya avagAhanA kI dRSTi se asaMkhyAtaguNI adhika hai, kyoMki jihvandriya kA vistAra aMgulapRthaktva-pramANa hai, jabaki pUrvokta cakSu Adi tIna indriyA~, pratyeka aMgala ke asaMkhyAtaveM bhAga vistAra vAlI haiN| jihvandriya se sparzanendriya avagAhanA kI apekSA saMkhyAtaguNI adhika hI saMgata hotI hai, asaMkhyAtaguNI adhika nahIM, kyoMki jihvandriya kA vistAra aMgulapRthaktva-(do aMgula se nau aMgula taka) kA hotA hai, jabaki sparzanendriya zarIra-parimANa hai| zarIra adhika se adhika bar3A lakSa yojana taka kA ho sakatA hai| aisI sthiti meM vaha kaise asaMkhyAtaguNI adhika ho sakatI hai ? ataeva jihvendriya se sparzanendriya ko saMkhyAtaguNA adhika kahanA hI yuktisaMgata hai| isI krama se pradezoM kI apekSA se tathA avagAhanA aura pradezoM kI apekSA se uparyukta yukti ke anusAra alpabahutva kI prarUpaNA samajha lenI caahie| indriyoM ke karkaza-guru aura mRdu-laghu guNoM kA alpabahutva-pAMcoM indriyoM meM karkazatA tathA madatA evaM gurutA tathA laghatA gaNa vidyamAna haiN| unakA alpabahatva yahA~ prarUpita hai| cakSa, zrotra, ghrANa, jihvA aura sparzanendriyA~ anukrama se karkaza-guru-guNa meM ananta-anantaguNI adhika haiN| inhIM indriyoM ke mRdu-laghuguNa pazcAnukrama se ananta-anantaguNe adhika batalAe gae haiM / karkaza-guruguNoM aura madu-laghuguNoM ke yugapad alpabahutva-vicAra meM sparzanendriya ke karkaza-guruguNoM se usI ke madu-laghuguNa anantaguNe batAe haiM, usakA kAraNa yaha hai ki zarIra meM kucha hI UparI pradeza zIta, Atapa Adi ke samparka se karkaza hote haiM, tadantargata bahuta-se anya pradeza to mRdu ho rahate haiM / ataeva sparzanendriya ke karkazaguruguNoM kI apekSA se usake mRdu-laghuguNa anantaguNe adhika hote haiN|' cauvIsa daNDakoM meM saMsthAnAdi chaha dvAroM kI prarUpaNA 983. [1] geraiyANaM bhaMte ! kai iMdiyA paNNattA ? goyamA | paMceMdiyA paNNatA / taM jahA-soiMdie jAva phAsidie / [983-1 pra.] bhagavan ! nairathikoM ke kitanI indriyA~ kahI haiM ? [983-1 u.] gautama ! (unake) pAMca indriyA~ kahI haiM / ve isa prakAra-zrotrendriya se lekara yAvat sparzanendriya taka / [2] gairaiyANaM bhaMte ! soiMdie kisaMThie paNate ? goyamA ! kalaMbuyAsaMThANasaMThie pgnntte| evaM jaheba prohiyANaM vattavbayA bhaNiyA (su. 974 taH 982) taheva raiyANaM pi jAva appAbahuyANi doNi vi| NavaraM raiyANaM bhaMte ! phAsidie kisaMThie paNNate? 1. prajApanAsUtra. malaya. vRtti, patrAMka 296 Page #742 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 154] [prajJApanAsUna goyamA ! vihe paNNatte / taM jahA-bhavadhAraNijje ya uttaraveubdhie ya, tasya je se bhavadhAraNijje se gaM huMDasaMThANasaMThie pagNatte, tatya NaM je se uttaraveundhie se vi taheva / sesaM taM ceva / [983-2 pra.bhagavan ! nArakoM kI zrotrendriya kisa prakAra kI hotI hai ? [983-2 u.] gautama ! (unakI zrotrendriya) kadambapuSpa ke AkAra kI hotI hai / isI prakAra jaise samuccaya jIvoM kI paMcendriyoM ko vaktavyatA kahI hai, vaisI hI nArakoM kI saMsthAna, bAhalya, pRthutva, katipradeza, avagAr3ha aura alpabahutva, ina chaha dvAroM kI bhI vaktavyatA kahanI caahie| vizeSa yaha hai ki nairayikoM ko sparzanendriya kisa prakAra kI kahI gaI hai ? (isa prazna ke uttara meM isa prakAra kahA gayA hai--) gautama ! nArakoM kI sparzanendriya do prakAra kI kahI gaI hai, yathA-bhavadhAraNIya aura uttaravaikriya / unameM se jo bhavadhAraNIya (sparzanendriya) hai, vaha huNDakasaMsthAna kI hai aura unameM jo uttaravaikriya sparzanendriya hai, vaha bhI huNDakasaMsthAna kI hai| zeSa (saba prarUpaNA pUrvavat samajhanI caahie|) 984. asurakumArANaM bhaMte ! kati iMdiyA paNNatA ? goyamA ! paMceMdiyA pnnnnttaa| evaM jahA prohiyANaM (973 taH 682) jAva appAbahuyANi doNNi vi / NavaraM phAseM die duvihe paNNatte / taM jahA-bhavadhAraNijje ya uttaraveuvie ya / tattha gaM je se bhavadhAraNijje se NaM samacauraMsasaMThANasaMThie paNNatte, tattha NaM je se uttaraveubdhie se NaM gANA. saMThANasaMThie paNNate / sesaM taM ceva / evaM jAva thnniykumaaraannN| [984 pra.] bhagavan ! asurakumAroM ke kitanI indriyA~ kahI gaI haiM ? [984 u.] gautama ! (unake) pAMca indriyA~ kahI haiM / isI prakAra jaise (sU. 673 se 982 taka meM) samuccaya (audhika) jIvoM (ke indriyoM ke saMsthAna se lekara donoM prakAra ke alpabahutva taka) kI vaktavyatA kahI hai, usI prakAra asurakumAroM kI indriyasambandhI vaktavyatA kahanI cAhie / vizeSa yaha hai ki (inakI) sparzanendriya do prakAra kI kahI hai, yathA--bhavadhAraNIya (sparzanendriya) samacaturastrasaMsthAna vAlI hai aura uttaravaikriya (sparzanendriya) nAnA saMsthAna vAlI hotI hai| isI prakAra kI (indriyasambandhI) vaktavyatA nAgakumAra se lekara stanitakumAroM taka kI (samajha lenI caahie|) 985. [1] puDhavikAiyANaM bhaMte !. kati iMdiyA paNNatA? goyamA! ege phAsidie pnnnnte| [985-1 pra.] bhagavan ! pRthvIkAyika jIvoM ke kitanI indriyA~ kahI gaI haiM ? [985-1 u.] gautama ! (unake) eka sparzanendriya (hI) kahI hai| [2] puDhavikAiyANaM bhaMte ! phAsidie phisaMThie paNNatte ? goyamA ! masUracaMdasaMThie pnnnntte| [985-2 pra.] bhagavan ! pRthvIkAyikoM kI sparzanendriya kisa AkAra (saMsthAna) kI kahI [985-2 u.] gautama ! (unakI sparzanendriya) masUra-candra ke prakAra kI kahI hai| Page #743 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pandrahavAM indriyapada : prathama uddezaka [155 [3] puDhavikAiyANaM bhaMte ! phAsidie kevatiyaM bAhalleNaM paNNate ? goyamA ! aMgulassa prasaMkhejjaibhAgaM bAhalleNaM paNNatte / [985-3 pra.] bhagavan ! pRthvIkAyikoM kI sparzanendriya kA bAhalya (sthUlatA) kitanA kahA gayA hai ? [685-3 u.] gautama ! (usakA) bAhalya aMgula se asaMkhyAtaveM bhAga (-pramANa) kahA hai / [4] puDhavikAiyANaM bhaMte ! phAsidie kevatiyaM pohattaNaM paNNate ? goyamA ! sarorapamANamette pohatteNaM pnnnntte| {985-4 pra.] bhagavan ! pRthvokAyikoM kI sparzanendriya kA pRthutva (vistAra) kitanA kahA gayA hai ? [985-4] gautama ! (unakI sparzanendriya kA) vistAra unake zarIrapramANamAtra hai| [5] puDhavikAiyANaM bhaMte ! phAsidie katipaesie paNNate? goyamA ! aNaMtapaesie pnnnntte| [985-5 pra.] bhagavan ! pRthvIkAyikoM ko sparzanendriya kitane pradezoM kI kahI haiM ? [985-5 u.] gautama ! anantapradezI kahI gaI hai / [6] puDhavikAiyANaM bhaMte ! phAsidie katipaesogADhe paNNatte ? goyamA ! asaMkhejjapaesogADhe paNNatte / [985.6 pra.) bhagavan ! pRthvIkAyikoM ko sparzanendriya kitane pradezoM meM avagAr3ha kahI hai ? [985-6 u.] gautama ! asaMkhyAtapradezoM meM avagAr3ha kahI hai| [7] etesi NaM bhaMte ! puDhavikAiyANaM phAsidiyassa progAhaNa-paesaTTayAe katare katarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ? goyamA ! samvatthove puDhavikAiyANaM phAsidie progAhaNaTTayAe. se ceva paesaTuyAe prnntgunne| [985-7 pra.] bhagavan ! ina pRthvIkAyikoM ko sparzanendriya, avagAhanA kI apekSA aura pradezoM kI apekSA se kauna, kisase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika hai ? [985-7 u.] gautama ! pRthvIkAyikoM kI sparzanendriya avagAhanA kI apekSA sabase kama hai, pradezoM kI apekSA se anantaguNI (adhika) hai / [8] puDhavikAiyANaM bhaMte ! phAsidiyassa kevatiyA kakkhaDagaruyaguNA paNNatA? goyamA ! aNaMtA / evaM mauyalahuyaguNA vi / [985.8 pra.] bhagavan ! pRthvIkAyikoM ko sparzanendriya ke karkaza-guru guNa kitane kahe gae haiM ? Page #744 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 156 ] prajJApanAsUtra [985-8 u.] gautama ! (ve) ananta kahe haiN| isI prakAra (usake) mRdu-laghu guNoM ke viSaya meM bhI samajhanA caahie| [] etesi NaM bhaMte ! puDhavikAiyANaM phAseMdiyassa kakkhaDagaruyaguNa-mauyalahuyaguNANaM katare katarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ? goyamA ! samvatthovA puDhavikAiyANaM phArse diyassa kakkhaDagaruyaguNA, tassa ceva mauyalahuyaguNA praNaMtaguNA / [985-6 pra.] bhagavan ! ina pRthvIkAyikoM kI sparzanendriya ke karkaza-guru guNoM aura mRdulaghu guNoM meM se kauna, kisase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? [985-9 u.] gautama ! pRthvIkAyikoM ke sparzanendriya ke karkaza aura guru guNa sabase kama haiM, (unakI apekSA) mRdu tathA laghu guNa anantaguNe haiM / 186. evaM prAukAiyANa vijAva vaNapphaikAiyANaM / NavaraM saMThANe imo viseso dRDhamvoprAukAiyANaM thibubidusaMThANasaMThie paNNate, teukAiyANaM sUIkalAvasaMThANasaMThie paNNatte, bAukkAiyANaM paDAgAsaMThANasaMThie paNNatte, vaNaphaikAiyANaM NANAsaMThANasaMThie paNNatte / [986] pRthvIkAyikoM (ke sparzanendriya saMsthAna ke bAhalya Adi) kI (sU. 985-1 se 9 taka meM ullikhita) vaktavyatA ke samAna apkAyikoM se lekara (tejaskAyika, vAyukAyika aura) yAvat vanaspatikAyikoM taka (ke sparzanendriyasambandhI saMsthAna, bAhaya Adi) kI vaktavyatA samajha lenI cAhie; kintu inake saMsthAna ke viSaya meM yaha vizeSatA samajha lenI cAhie--apkAyikoM kI sparzanendriya (jala) vindu ke AkAra kI kahI hai, tejaskAyikoM kI sparzanendriya sUcIkalApa (sUiyoM ke Dhera) ke AkAra kI kahI hai, vAyukAyikoM kI sparzanendriya patAkA ke AkAra kI kahI hai tathA vanaspatikAyikoM ko sparzanendriya kA prAkAra nAnA prakAra kA kahA gayA hai| 18. [1] beiMdiyANaM bhaMte ! kati iMdiyA pnnnnttaa| goyamA ! do iMdiyA pnnnnttaa| taM jahA-jibhidie ya phAsidie ya / doNhaM pi iMdiyANaM saMThANaM bAhallaM pohattaM padesA progAhaNA ya jahA prohiyANaM bhaNiyA (su. 974-678) tahA bhANiyabvA / NavaraM phAseMdie huMDasaMThANasaMThie paNNatte ti imo viseso| [987-1 pra.) bhagavan ! dvIndriya jIvoM ke kitanI indriyA~ kahI gaI haiM ? [987-1 u.] gautama ! do indriyA~ kahI gaI haiM, jihvandriya aura sparzanendriya / donoM indriyoM ke saMsthAna, bAhalya, pRthutva, pradeza aura avagAhanA ke viSaya meM jaise (sU. 974 se 678 taka meM) samuccaya ke saMsthAnAdi ke viSaya meM kahA hai, vaisA kahanA cAhie / vizeSatA yaha hai ki (inakI) sparzanendriya huNDakasaMsthAna vAlI hotI hai| [2] etesi gaM bhaMte ! beiMdiyANaM jibhidiya-phAseMdiyANaM progAhaNaTuyAe paesaTTayAe progAhaNapaesaTTayAe katare katarehito prappA vA 4 ? Page #745 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pandrahavA~ indriyapada : prathama uddezaka ] [ 157 goyamA ! savvatthove beiMdiyANaM jibhidie progAhaNadvayAe, phAseM die progAhaNaTTayAe saMkhejjaguNe; paesadvayAe-samvatthove beiMdiyANaM jibhidie paesaTTayAe, phAseMdie paesaTTayAe saMkhejjaguNe; progAhaNapaesaTTayAe samvatthove beiMdiyassa jibhidie progAhaNaTTayAe, phAsidie progAhaNadvayAe saMkhejjaguNe, phAseMdiyassa progAhaNaTTayAehito jibhidie paesaTTayAe aNataguNe, phAsidie paesaTThayAe sNkhejjgunne| [987-2 pra.] bhagavan ! ina dvIndriyoM kI jihvandriya aura sparzanendriya meM se avagAhanA kI apekSA se, pradezoM kI apekSA se tathA avagAhanA aura pradezoM (donoM) kI apekSA se kauna, kisase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika hai ? - [987-2 u.] gautama ! avagAhanA kI apekSA se dvIndriyoM kI jihvandriya sabase kama hai, (usase) avagAhanA kI dRSTi se saMkhyAtaguNI (unakI) sparzanendriya hai| pradezoM kI apekSA se-sabase kama dvIndriya kI jihvandriya hai, (usakI apekSA) pradezoM kI apekSA se unako sparzanendriya hai / avagAhanA aura pradezoM kI apekSA se-dvIndriyoM kI jihvandriya avagAhanA kI apekSA se sabase kama hai, (usase unakI) sparzanendriya avagAhanA kI apekSA se saMkhyAtaguNI adhika hai, sparzanendriya kI avagAhanArthatA se jihvandriya pradezoM kI apekSA se anantaguNI hai / (usakI apekSA) sparzanendriya pradezoM kI apekSA se saMkhyAtaguNI hai| [3] beiMdiyANaM bhaMte ! jibhidiyassa kevaiyA kakkhaDagaruyaguNA paNNattA? goyamA ! aNaMtA / evaM phAseMdiyassa vi / evaM mauyalahuyaguNA vi| [687-3 pra.] bhagavan ! dvIndriyoM kI jihvandriya ke kitane karkaza-guruguNa kahe gae haiM ? [987-3 u.] gautama ! (inakI jihvendriya ke karkaza-guru guNa) ananta haiM / isI prakAra inakI sparzanendriya ke bhI (karkaza-guru guNa ananta samajhane caahie|) isI taraha (inakI jihvandriya aura sparzanendriya ke) mRdu-laghu guNa bhI (ananta samajhane caahie|) [4] etesi NaM bhaMte ! beiMdiyANaM jibhidiya-phAseMdiyANaM kakkhaDagaruyaguNANaM mauyalayaguNANaM kakkhaDagaruyaguNa-mauyalahuyaguNANa ya katare katarehito appA vA 4 ? goyamA ! savathovA beiMdiyANaM jibhidiyassa kakkhaDagaruya guNA, phAseMdiyassa kakkhaDagaruyaguNA aNaMtaguNA, phAseMdiyassa kakkhaDagasyaguhito tassa ceva mauyalahuyaguNA aNaMtaguNA, jibhidiyassa mauyalahuyaguNA annNtgunnaa| [987-4 pra.] bhagavana ! ina dvIndriyoM kI jihvandriya aura sparzanendriya ke karkaza-guruguNoM tathA mRdu-laghuguNoM meM se kauna, kinase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? [987-4 u.] gautama ! sabase thor3e dvIndriyoM ke jihvandriya ke karkaza-guruguNa haiM, (unase) sparzanendriya ke karkaza-guruguNa anantaguNe haiN| sparzanendriya ke karkaza-guruguNoM se usI (indriya) ke mRdulaghuguNa anantaguNe haiM (aura usase bhI) jihvandriya ke mRdu-laghuguNa anantaguNe haiM / Page #746 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 158 [ prajJApanAsUtra [5] evaM jAva caridiya ti / NavaraM iMdiyaparivuDDo kAyanvA / teiMdiyANaM ghANedie thove, caridiyANaM cakkhidie thove / sesaM taM ceva / [987-5] isI prakAra (dvIndriyoM ke saMsthAna, bAhalya, pRthutva, pradeza, avagAhanA aura alpabahutva ke samAna) yAvat caturindriya (trIndriya evaM caturindriya ke saMsthAnAdi ke viSaya meM kahanA caahie|) vizeSa yaha hai ki (uttarottara eka-eka) indriya kI parivRddhi karanI cAhie / trIndriya jIvoM kI ghrANendriya thor3I hotI hai, (isI prakAra) caturindriya jIvoM ko cakSurindriya thor3I hotI hai| zeSa (saba vaktavyatA) usI taraha (pUrvavat dvIndriyoM ke samAna) hI hai| 68. pacidiyatirikkhajoNiyANaM maNUsANa ya jahA NeraiyANaM (su. 183) / NavaraM phAsidie chavihasaMThANasaMThie paNNatte / taM jahA-samacauraMse 1 gaggohaparimaMDale 2 sAto 3 khujje 4 vAmaNe 5 188] paMcendriyatiryaJcoM aura manuSyoM kI indriyoM kI saMsthAnAdi sambandhI vaktavyatA (sUtra 983 meM aMkita) nArakoM kI indriya-saMsthAnAdi-sambandhI vaktavyatA ke samAna samajhanI caahie| vizeSatA yaha hai ki unakI sparzanendriya chaha prakAra ke saMsthAnoM vAlI hotI hai / ve (chaha saMsthAna) isa prakAra haiM- (1) samacaturasra, (2) nyagrodhaparimaNDala, (3) sAdi, (4) kubjaka, (5) vAmana aura (6) huNDaka ! 686. vANamaMtara-joisiya-mANiyANaM jahA asurakumArANaM (su. 984) / [989] vANavyantara, jyotiSka aura vaimAnika devoM kI (indriya-saMsthAnAdi sambandhI vaktavyatA) (sU. 184 meM aMkita) asurakumAroM ko (indriya-saMsthAnAdi sambandhI vaktavyatA ke samAna (kahanA caahie)| vivecana-cauvIsa daMDakoM meM saMsthAnAdi chaha dvAroM kI prarUpaNA-nairayikoM se lekara vaimAnikoM taka cauvIsa daNDakavartI jIvoM kI indriyoM ke saMsthAna, bAhalya, pRthutva, pradeza, avagAhanA evaM alpabahutva ke sambandha meM sAta sUtroM (sU. 683 se 186 taka) meM prarUpaNA kI gaI hai| narayikoM aura asurakumArAdi bhavanavAsiyoM ko sparzanendriya ke viziSTa saMsthAna-nairayikoM ke zarIra (vaikriyazarIra) do prakAra ke hote haiM-bhavadhAraNIya aura uttaravaikriya / bhavadhAraNIya zarIra (sparzanendriya) unheM bhavasvabhAva se milatA hai, jo ki atyanta bIbhatsa saMsthAna (huNDaka AkAra) vAlA hotA hai| unakA uttaravaikriya zarIra bhI haNDakasaMsthAna vAlA hI hotA hai| kyoMki ve cAhate to haiM zubha-sukhada zarIra kI vikriyA karanA, kintu unake atIva azubha tathAvidha nAmakarma ke udaya se atyanta azubhatara vaikriyazarIra banatA hai| _asurakUmArAdi bhavanavAsiyoM ke bhI do prakAra ke zarIra (sparzanendriya) hote haiM-bhavadhAraNIya evaM uttaravaikriya / unakA bhavadhAraNIya zarIra to samacaturasrasaMsthAna vAlA hotA hai, jo ki bhava ke prArambha se anta taka rahatA hai| unakA uttaravaikriya zarIra nAnA saMsthAna (AkAra) vAlA hotA hai, kyoMki uttaravaikriya zarIra kI manacAhI racanA ve svecchA se kara lete haiN|' 1. prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 297-298 Page #747 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pandrahavA~ indriyapada : prathama uddezaka] [159 saptama-aSTama spRSTa evaM praviSTa dvAra___660. [1] puTThAI bhaMte ! sadAiM suNei ? apuTThAI saddAI suNei ? goyamA ! puTThAI saddAiM suNei, no apuTThAI saddAiM suNei / [960-1 pra.] bhagavan (zrotrendriya) spRSTa zabdoM ko sunatI hai yA aspRSTa zabdoM ko (sunatI hai)? [660-1 u.) gautama ! (vaha) spRSTa zabdoM ko sunatI hai, aspRSTa zabdoM ko nahIM sunatI / [2] puTThAI bhaMte ! ruvAiM pAsati ? ayuTTAI rUvAI pAsai ? goyamA ! No puTThAI rUvAI pAsai, aTThAI rUvAI pAsati / __[960-2 pra.] bhagavan ! (cakSurindriya) spRSTa rUpoM ko dekhatI hai, athavA aspRSTa rUpoM ko (dekhatI hai ? [660-2 u.] gautama ! (vaha) aspRSTa rUpoM ko dekhatI hai, spRSTa rUpoM ko nahIM dekhtii| [3] pRDhAI bhaMte ! gaMdhAiM agghAti ? apuTThAI gaMdhAI agghAti ? goyamA ! puTThAI gaMdhAI agdhAi, jo apuTThAI gaMdhAiM agdhAti / [990-3 pra.] bhagavan ! (ghrANendriya) spRSTa gandhoM ko sUghatI hai, athavA aspRSTa gandhoM ko (sUghatI hai) ? [960.3 u.] gautama ! (vaha) spRSTa gandhoM ko sUcatI hai, aspRSTa gandhoM ko nahIM suughtii| [4] evaM rasANavi phAsANavi / NavaraM rasAI prassAei phAsAI paDisaMvedeti ti abhilAvo kaayvvo| [990-4 pra. isa prakAra (ghrANendriya kI taraha jihvandriya dvArA) rasoM ke aura (sparzanendriya dvArA) sparzoM ke grahaNa karane ke viSaya meM bhI samajhanA caahie| vizeSa yaha hai ki (jihvendriya) rasoM kA AsvAdana karatI (cakhatI) hai aura (sparzanendriya) sparzoM kA pratisaMvedana (anubhava) karatI hai, aisA abhilApa (zabdaprayoga) karanA cAhie / 661. [1] paviTThAI bhaMte ! saddAiM suNei ? apaviTThAI saddAI suNei ? goyamA ! paviTThAI saddAI suNeti, No apaviTThAI saddAI suNeti / [961-1 pra.] bhagavan ! (zrotrendriya) praviSTa zabdoM ko sunatI hai yA apraviSTa zabdoM ko (sunatI hai)? [991-1 u.] gautama ! (vaha) praviSTa zabdoM ko sunatI hai, apraviSTa zabdoM ko nahIM suntii| [2] evaM jahA puTThANi tahA paviTThANi vi / [991.2] isI prakAra jaise spRSTa ke viSaya meM kahA, usI prakAra praviSTa ke viSaya meM bhI kahanA caahie| Page #748 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 160 ] [prajJApanAsUtra vivecana--saptama-aSTama spRSTa evaM praviSTa dvAra-prastuta do sUtroM (sU. 990-991) meM yaha pratipAdana kiyA gayA hai ki kauna-so indriya apane spRSTa viSaya ko grahaNa karatI hai aura kauna-sI aspRSTa viSaya ko ? tathA kauna-sI indriya praviSTa viSaya ko grahaNa karatI hai aura kauna-sI apraviSTa viSaya ko? spRSTa aura aspaSTa kI vyAkhyA-jaise zarIra para reta laga jAtI hai, usI taraha indriya ke sAtha viSaya kA sparza ho to vaha spRSTa kahalAtA hai / jisa indriya kA apane viSaya ke sAtha sparza nahIM hotA, vaha aspRSTa viSaya kahalAtA hai| jaise-zrotrendriya ke sAtha jinakA sparza huA ho, ve zabda (viSaya) spRSTa kahalAte haiM, kintu cakSurindriya ke sAtha jinakA sparza na huA ho, aise rUpa (viSaya) aspRSTa kahalAte haiM / ' kA vizeSa spaSTIkaraNa-prastUta samAdhAna se eka viziSTa artha bhI dhvanita hotA hai ki zrotrendriya spRSTamAtra zabdadravyoM ko hI sunatI--grahaNa kara letI hai| jaise ghrANendriyAdi baddha aura spRSTa gandhAdi ko grahaNa karatI hai, vaise zrotrendriya nahIM krtii| isakA kAraNa yaha hai ki ghrANendriyAdi ke viSayabhUta dravyoM kI apekSA zabda (bhASAvargaNA) ke dravya (pudgala) sUkSma aura bahuta hote haiM tathA zabdadravya usa-usa kSetra meM rahe hue zabda rUpa meM pariNamanayogya anya zabdadravyoM ko bhI vAsita kara lete haiM / ataeva zabdadravya AtmapradezoM ke sAtha spRSTa hote hI nirvRttIndriya meM praveza karake jhaTapaTa upakaraNendriya (zabda grahaNa karane vAlI zakti) ko abhivyakta karate haiM / isake atirikta ghrANendriya prAdi kI apekSA zrotrendriya apane viSaya ko grahaNa karane meM adhika paTu hai; isalie zrotrendriya spaSTa hone mAtra se hI zabdoM ko grahaNa kara letI hai, kintu aspaSTa---AtmapradezoM ke sAtha sarvathA sambandha ko aprApta-viSayoM (zabdoM) ko grahaNa nahIM karatI, kyoMki prApyakArI hone se usakA svabhAva prApta-spRSTa viSaya ko grahaNa karane kA hai / yadyapi mUlapATha meM kahA gayA hai ki 'ghrAgendriya spRSTa gandhoM ko sUghato hai. ityAdi ; tathApi vaha baddha-spRSTa gandhoM ko sUghatI hai, aisA samajhanA cAhie / Avazyakaniyukti meM kahA gayA hai ki zrotrendriya spRSTa zabda ko sunatI hai, kintu cakSurindriya aspRSTa rUpa ko dekhatI hai tathA gandha, rasa aura sparza ko kramaza: ghrANendriya aura sparzanendriya (apane-apane) baddhaspRSTa viSaya ko grahaNa karatI hai, aisA kahanA cAhie / spaSTa kA artha-prAtmapradezoM ke sAtha samparkaprApta hai, jabaki baddha kA artha hai-prAtmapradezoM ke dvArA pragAr3ha saMbaMdha ko prApta / viSaya, spRSTa to sparzamAtra se hI ho jAte haiM kintu baddha-spRSTa tabhI hote haiM, jaba ve prAtmapradezoM ke sAtha ekameka ho jAte haiM / gRhIta hone ke lie gandhAdi dravyoM kA baddha aura spRSTa honA isalie Avazyaka hai ki ve bAdara haiM, alpa haiM. ve apane samakakSa dravyoM ko bhAvita nahIM karate tathA zrotrendriya kI apekSA ghrANendriya prAdi indriyA~ mandazakti vAlI bhI haiM / cakSurindriya aprApyakArI hone se aspaSTa rUpoM ko grahaNa karatI hai| praviSTa-apraviSTa kI vyAkhyA-spRSTa aura praviSTa meM antara yaha hai ki sparza to zarIra meM reta lagane kI taraha hotA hai, kintu praveza mukha meM kaura (grAsa) jAne kI taraha hai, isalie ina donoM ke 1. prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 298 2. puDhe suNe sadda, rUvaM puNa pAsai apuDhe tu / gaMdhaM rasaM ca phAsaM ca baddha-puda viyaagre|| --aAvazyakaniyukti 3. 'baddhamappIkayaM paesehi'-prajJApanA. ma. va. patrAMka 298 meM uddhata Page #749 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pandrahavAM indriyapada : prayama uddezaka] [161 zabdArtha bhinna hone se donoM ko pRthak-pRthaka prastuta kiyA hai / indriyoM dvArA apane apane upakaraNa meM praviSTa viSayoM ko grahaNa karanA praviSTa kahalAtA hai| jaise zrotrendriya praviSTa arthAta kUhara meM prApta zabdoM ko sunatI hai, apraviSTa zabdoM ko nahIM / cakSarindriya cakSa meM apraviSTa rUpa ko grahaNa karatI hai| ghrANendriya, rasanendriya aura sparzanendriya apane-apane upakaraNa meM baddha-praviSTa viSaya ko grahaNa karatI haiN|' nauvA~ viSaya(-parimANa)dvAra 62. [1] soiMdiyassa NaM bhaMte ! kevatie visae paNNate ? goyamA! jahaNaNaM aMgulassa asaMkhejjatimAgAno, ukkoseNaM bArasahiM joyaNehito acchiNNa poggale puche paviTThAI saddAiM suNeti / [992-1 pra.] bhagavan ! zrotrendriya kA viSaya kitanA kahA gayA hai ? [692-1 u.] gautama ! (zrotrendriya) jaghanya aMgula ke asaMkhyAta bhAga (dUra zabdoM ko) evaM utkRSTa bAraha yojanoM se (12 yojana dUra se) prAe avicchinna (vicchinna, vinaSTa yA bikhare na hue) zabdavargaNA ke pudgala ke spRSTa hone para (nirvRttIndriya meM) praviSTa zabdoM ko sunatI hai / [2] cakkhidiyassa NaM bhaMte ! kevatie visae paNNate ? goyamA ! jahaNNeNaM aMgulassa saMkhejjatibhAgAno, ukkoseNaM sAtiregAno joyaNasayasahassAyo pracchiNNe poggale apuDhe apaviTThAI rUbAI pAsati / [992-2 pra.] bhagavan ! cakSurindriya kA viSaya kitanA kahA gayA hai ? [192-2 u.] gautama ! (cakSurindriya) jaghanya aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga (dUra sthita rUpoM ko) evaM utkRSTa eka lAkha yojana se kucha adhika (dUra) ke avicchinna (rUpavAn) pudgaloM ke aspRSTa evaM apraviSTa rUpoM ko dekhatI hai| [3] ghANidiyassa pucchaa| goyamA ! jahaNNeNaM aMgulassa asaMkhejjatibhAgAto, ukkoseNaM NavahiM joyaNehito pracchiNNe poggale puDhe paviTThAI gaMdhAI agdhAti / [962-3 pra.] bhagavan ! ghrANendriya kA viSaya kitanA kahA gayA hai ? [992-3 u.] gautama ! (ghrANendriya) jaghanya aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga (dUra se Ae gandhoM ko) aura utkRSTa nau yojanoM se pAe avicchinna (gandha-) pudgala ke spRSTa hone para (nirvRttIndriya meM) praviSTa gandhoM ko sUgha letI hai / [4] evaM jiriMbhadiyassa vi phAsidiyassa vi / [992-4] jaise ghrANendriya ke viSaya (-parimANa) kA nirUpaNa kiyA hai, vaise hI jihvandriya evaM sparzanendriya ke viSaya-parimANa ke sambandha meM bhI jAnanA caahie| 1. prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 298-299 Page #750 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 162] [prajJApamAsUtra vivecana-nauvAM viSaya (-parimANa) dvAra-prastuta sUtra (992) meM kramazaH batAyA gayA hai ki kitanI dUra se pAMcoM indriyoM meM apane-apane viSaya ko grahaNa karane kI jaghanya aura utkRSTa kSamatA hai ? indriyoM kI viSaya-grahaNakSamatA--(1) zrotrendriya jaghanyataH AtmAMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga dUra se Ae hue zabdoM ko suna sakatI hai aura utkRSTa 12 yojana dUra se Ae hue zabdoM ko sunatI hai, bazarte ki ve zabda acchinna arthAt-avyavahita hoM, unakA tAMtA TUTanA yA bikharanA nahIM cAhie / dUsare zabdoM yA vAyu Adi se unakI zakti pratihata na ho gaI ho, sAtha hI ve zabda-pudgala spRSTa hone cAhie, aspRSTa zabdoM ko zrotra grahaNa nahIM kara sakate / isake atirikta ve zabda nivRttIndriya meM praviSTa bhI hone cAhie / isase adhika dUrI se Ae hue zabdoM kA pariNamana manda ho jAtA hai, isalie ve zravaNa karane yogya nahIM raha jAte / (2) cakSurindriya jaghanya aMgula ke saMkhyAtaveM bhAga kI dUrI para sthita rUpa ko tathA utkRSTa eka lAkha yojana dUrI para sthita rUpa ko dekha sakatI hai / kintu vaha rUpa acchinna (dIvAla Adi ke vyavadhAna se rahita), aspRSTa aura apraviSTa pudgaloM ko dekha sakatI hai| isase Age ke rUpa ko dekhane kI zakti netra meM nahIM hai, cAhe vyavadhAna na bhI ho| niSkarSa yaha hai ki zrotra Adi cAra indriyA~ prApyakArI hone se jaghanya aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga dUra ke zabda, gandha, rasa aura sparza ko grahaNa kara sakatI haiM, jabaki cakSurindriya aprApyakArI hone se jaghanya aMgula ke saMkhyAtaveM bhAga dUra sthita avyavahita rUpI dravya ko dekhatI hai, isase adhika nikaTavartIrUpa ko vaha nahIM jAna sakatI, kyoMki atyanta sannikRSTa aMjana, raja, masa Adi ko bhI nahIM dekha pAtI / zeSa sabhI indriyoM ke dvArA viSayagrahaNa kI kSamatA kA pratipAdana spaSTa hI hai|' dasavA~ anagAra-dvAra-- 693. aNagArassa NaM bhaMte ! bhAviprappaNo mAraNaMtiyasamugghAeNaM samohayassa je carimA NijjarApoggalA suhamA NaM te poggalA paNNattA samaNAuso! 2 savvaloga piya NaM te progAhittA NaM ciTThati ? haMtA goyamA ! aNagArassa NaM bhAvinappaNo mAraNaMtiyasamagghAeNaM samohayassa je carimA NijjarApoggalA suhamA NaM te poggalA paNNattA samaNAuso! savalogaM pi ya gaM te progAhittA NaM ciTThati / [963 pra.] bhagavan ! mAraNAntika samudghAta se samavahata bhAvitAtmA anagAra ke jo carama nirjarA-pudgala haiM, kyA ve pudgala sUkSma kahe gae haiM ? he AyuSman zramaNa ! kyA ve sarvaloka ko avagAhana karake rahate haiM ? [993 u.] hA~, gautama ! mAraNAntika samudghAta se samavahata bhAvitAtmA anagAra ke jo 1. (ka) prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 299 se 302 taka (kha) vArasahiMto sottaM, sesANa navahi joyaNe hito| giNhaMti pattamatthaM etto parato na giNhati / / -vizeSA. bhASya Page #751 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pandrahavAM indriyapada : prathama uddezaka ] [163 caramanirjarA-pudgala haiM, ve sUkSma kahe haiM; he AyuSman zramaNa ! ve samagra loka ko avagAhana karake rahate haiN| 964. chaumatthe NaM bhaMte ! maNUse tesi NijjarApoggalANaM ki prANattaM vA NANattaM vA promattaM kA tucchattaM vA garuyattaM vA lahuyattaM vA jANai pAsai ? goyamA ! No iNaThe smtthe| se keNaTheNaM bhaMte ! evaM vuccati cha umatthe NaM maNUse tesi NijjarApoggalANaM No kici prANattaM vA NANattaM vA promattaM vA tucchattaM vA garuyattaM vA lahuyattaM vA jANati pAsati ? goyamA ! deve vi ya NaM pratyegaie je NaM tesi NijjarApoggalANaM No kiMci ANattaM vA NANataM vA promattaM vA tucchattaM vA garuyattaM vA lahuyattaM vA jANati pAsati, se teNaTheNaM goyamA! evaM buccati-chaumatthe NaM maNase tesi NijjarApoggalANaM No kici ANattaM vA jANattaM vA promattaM vA tucchattaM vA garuyattaM vA lahuyattaM vA jANai pAsati, suhumA NaM te poggalA paNNattA samaNAuso ! , savvaloga pi ya NaM te progAhittA ciThThati / [994 pra.] bhagavan ! kyA chadmastha manuSya una (carama-) nirjarA-pudgaloM ke anyatva yA nAnAtva, hInatva (avamatva) athavA tucchatva, gurutva yA laghutva ko jAnatA-dekhatA hai ? [994 u.] gautama ! yaha artha (bAta) zakya nahIM hai| [pra.] bhagavan ! kisa hetu se aisA kahate haiM ki chadmastha manuSya una (bhAvitAtmA anagAra ke caramanirjarA pudgaloM) ke anyatva, nAnAtva, hInatva, tucchatva, gurutva athavA laghutva ko nahIM jAnatAdekhatA ? [u.] (manuSya to kyA) koI-koI (viziSTa) deva bhI una nirjarApudgaloM ke anyatva, nAnAtva, hInatva, tucchatva, gurutva yA laghatva ko kiMcita bhI nahIM jAnatA-dekhatA; he gautama ! isa hetu se aisA kahA jAtA hai ki chadamastha manuSya una nirjarA-pudagaloM ke anyatva, nAnAtva. hInatva, tacchatva gurutva yA laghutva ko nahIM jAna-dekha pAtA, (kyoMki) he AyuSman zramaNa ! ve (caramanirjarA-) pudgala sUkSma haiM / ve sampUrNa loka ko avagAhana karake rahate haiN| vivecana-dasavAM anagAra-dvAra-prastuta do sUtroM (sU. 663-664) meM bhAvitAtmA anagAra ke sUkSma evaM sarvalokAvagADha pudgaloM ko chadmastha dvArA jAnane-dekhane kI asamarthatA kI prarUpaNA kI gaI hai| bhAvitAtmA pranagAra--jisake dravya aura bhAva se koI agAra-gRha nahIM hai, vaha anagArasaMyata hai / jisane jJAna, darzana, cAritra aura tapovizeSa se apano AtmA bhAvita--vAsita ko hai, vaha bhAvitAtmA kahalAtA hai| carama-nirjarA pudgala-ukta bhAvitAtmA anagAra jaba mAraNAntika samudghAta se samavahata hotA hai, taba usake carama arthAt zailezI avasthA ke antima samaya meM hone vAle jo nirjarA-pudgala Page #752 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 164] [ prajJApanAsUba hote haiM-arthAt-karma rUpa pariNamana se mukta-karmaparyAya se rahita jo pudgala yAnI paramANu hote hai, ve carama-nirjarA-pudgala kahalAte haiN|' isa prazna ke utthAna kA kAraNa-isI prakaraNa meM pahale kahA gayA thA ki zrotrAdi cAra indriyA~ spRSTa aura praviSTa zabdAdi dravyoM ko grahaNa karatI haiM, aisI sthiti meM yaha prazna uThanA svAbhAvika hai ki carama nirjarApudgala to sarvalokasparzI haiM, kyA unakA zrotrAdi se sparza evaM praveza nahIM hotA? dUsarI bAta yaha hai ki yahA~ yaha prazna chadmastha manuSya ke lie kiyA gayA hai, kyoMki kevalI ko to indriyoM se jAnanA-dekhanA nahIM rahatA, vaha to samasta prAtma pradezoM se sarvatra saba kucha jAnatA-dekhatA hai| chadmastha manuSya aMgopAMganAma karmavizeSa se saMskRta indriyoM ke dvArA jAnatAdekhatA hai| chadmastha manuSya carama nirjarA-pudgaloM ko jAnane-dekhane meM asamartha kyoM ? -jo manuSya chadmastha hai, arthAt--viziSTa avadhijJAna evaM kevalajJAna se vikala hai, vaha zailezI-avasthA ke antima samayasambandhI karmaparyAyamukta una nirjarA-pudgaloM (paramANuoM) ke anyatva-arthAt ye nirjarA-pudgala amuka zramaNa ke haiM, ye amuka zramaNa ke, isa prakAra ke bhinnatva ko tathA eka pudgalagata varNAdi ke nAnA bhedoM (nAnAtva) ko tathA unake hInatva, tucchatva (niHsAratva), gurutva (bhArIpana) evaM laghutva (halkepana) ko jAna-dekha nahIM sktaa| isake do mukhya kAraNa batAe haiM-eka to ve pudgala itane sUkSma haiM ki cakSu Adi indriyapatha se agocara evaM pratIta haiN| dUsarA kAraNa yaha hai ki ve atyanta sUkSma paramANurUpa pudgala samagra loka kA avagAhana karake rahe hue haiM, ve bAdara rUpa nahIM haiM, isalie unheM ye indriyA~ grahaNa nahIM kara sktiiN| isI bAta ko puSTa karate hue zAstrakAra kahate haiM-devoM kI indriyA~ to manuSyoM kI apekSA apane viSaya ko grahaNa karane meM atyanta paTutara hotI haiN| aisA koI karmapudgalaviSayaka avadhijJAnavikala deva bhI una bhAvitAtmA anagAroM ke caramanirjarA pudgaloM ke anyatva Adi ko kiMcit bhI (jarA-sA bhI) jAna-dekha nahIM sakatA, taba chadmastha manuSya kI to bAta hI dUra rahI / 2 gyArahavA~ grAhAradvAra 665. [1] NeraiyA NaM bhaMte ! te NijjarApoggale ki jANaMti pAsaMti AhAreMti ? udAhu Na jANaMti Na pAsaMti Na prAhAraiti ? goyamA ! raiyA gaM te NijjarApoggale Na jANaMti Na pAsaMti, prAhAreti / [995-1 pra.] bhagavan ! kyA nAraka una (carama-) nirjarA-pudgaloM ko jAnate-dekhate hue (unakA) AhAra (grahaNa) karate haiM athavA (unheM) nahIM jAnate-dekhate aura nahIM AhAra karate ? [995-1 u.] gautama ! nairayika una nirjarApudgaloM ko jAnate nahIM, dekhate nahIM kintu AhAra (grahaNa) karate haiN| [2] evaM jAva pNceNdiytirikkhjonniyaa| 1. prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 303 2. vahI, malaya. vRtti, patrAMka 303 Page #753 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pandrahavAM indriyapada : prathama uddezaka ] [ 165 ___ [965-2] isI prakAra (asurakumAroM se lekara) yAvat paMcendriyatiryaJcoM taka ke viSaya meM kahanA caahie| 666. maNUsA NaM bhaMte ! te NijjarApoggale ki jANaMti pAsaMti AhAreti ? udAhu Na jANaMti Na pAsaMti Na prAhAreMti ? __ goyamA ! pratyegaiyA jANaMti pAsaMti prAhAreMti, pratthegaiyA Na jANaMti Na pAsaMti mAhAreti / se keNaTheNaM bhaMte ! evaM buccati pratthegaiyA jANaMti pAsaMti prAhAreMti ? atthegaiyA Na jANaMti Na pAsaMti prAhAreMti ? goyamA ! maNUsA duvihA pgnnttaa| taM jahA-saNNibhUyA ya asaNNibhUyA ya / tatya NaM je te prasaNibhUyA te NaM Na jANaMti Na pAsaMti AhArati / tattha NaM je te saNNibhUyA te duvihA paNNatA, taM jahA-uvauttA ya aNuvauttA ya / tattha NaM je te aNavauttA te Na Na jANaMti Na pAsaMti prAhAreMti, tastha gaMje te uvauttA te NaM jANeti pAseMti prAhAreMti, se eeNadveNaM goyamA ! evaM buccati-pratthegaiyA Na jANaMti Na pAsaMti prAhAreti prathegaiyA jANaMti pAsaMti AhAreMti / [996 pra.] bhagavan ! kyA manuSya una nirjarA-pudgaloM ko jAnate-dekhate haiM aura (unakA) AharaNa karate haiM ? athavA (unheM) nahIM jAnate, nahIM dekhate aura nahIM AharaNa karate ? [996 u.] gautama ! koI-koI manuSya (unako) jAnate-dekhate haiM aura (unakA) AharaNa karate haiM aura koI-koI manuSya nahIM jAnate, nahIM dekhate aura (unakA) AharaNa karate haiN| [pra.] bhagavan ! kisa kAraNa se Apa aisA kahate haiM ki koI-koI manuSya (unako) jAnatedekhate haiM aura (unakA) AhAra karate haiM aura koI-koI manuSya nahIM jAnate, nahIM dekhate aura AhAra karate haiM ? [u.] gautama ! manuSya do prakAra ke kahe gae haiN| yathA-saMjJIbhUta (viziSTa avadhijJAnI) aura asaMjJIbhUta (viziSTa avadhijJAna se rhit)| unameM se jo asaMjJIbhUta haiM, ve (una carama nirjarApudgaloM ko) nahIM jAnate, nahIM dekhate, AhAra karate haiN| unameM se jo sajJIbhUta haiM, ve do prakAra ke kahe gaye haiM-upayoga se yukta aura upayoga se rahita (anupyukt)| unameM se jo upayogarahita hai, ve nahIM jAnate, nahIM dekhate, AhAra karate haiN| unameM se jo upayoga se yukta hai, ve jAnate haiM, dekhate haiM aura AhAra karate haiN| isa hetu se he gautama! aisA kahA jAtA hai ki koI-koI manuSya nahIM jAnate, nahIM dekhate (kintu) AhAra karate haiM aura koI-koI manuSya jAnate haiM, dekhate haiM, AhAra karate haiN| ___997. vANamaMtara-joisiyA jahA jeraiyA (su. 665 [1]) / FRE7] vANavyantara aura jyotiSka devoM se sambandhita vaktavyatA (sU. 995-1 meM ullikhita) nairayikoM ko vaktavyatA ke samAna (jAnanA caahie|) 168. vemANiyA NaM bhaMte ! te NijjarApoggale kiM jANaMti pAsaMti prAhAreMti ? __ goyamA ! jahA maNUsA (su. 666) / NavaraM vemANiyA duvihA' pnnnnttaa| taM jahA-mAimicchaddiTiuvavaNNagA ya amAisammaddihiuvaSaNNagA ya / tattha NaM je te mAimicchaddihiuvavanagA te NaM 1. granthAnam 4500 Page #754 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 166] [prajJApanAsUtra na yAti na pAsaMti pAhAriti / tattha NaM je te amAisammabiTiuvavanagA te duvihA pannattA, taM jahAaNaMtarovavanagA ya paraMparovavanagA ya / tastha NaM je te praNaMtarovavaNNagA te NaM Na yANaMti Na pAsaMti mAhAreti / tattha NaM je te paraMparovavaNNagA te duvihA paNNatA, taM jahA-pajjattagA ya apajjattagA ya / tastha NaM je te apajjattagA te NaM Na yANaMti Na pAsaMti prAhAreti / tattha NaM je te pajjattagA te duvihA paNNattA, taM jahA-uvauttA ya aNuvauttAya / tatya NaM je te aNuvauttA te NaM Na yAti // pAsaMti pAhAreMti, tattha NaM je te uvauttA te NaM jANaMti pAsaMti prAhAreti / se eNaTheNaM goyamA! evaM buccati-pratthegaiyA Na jANaMti jAva atthegaiyA0 prAhAreti / [998 pra.] bhagavan ! kyA vaimAnika deva una nirjarApudgaloM ko jAnate haiM, dekhate haiM, AhAra arthAta grahaNa karate haiM ? [968 u. gautama ! jaise manuSyoM se sambandhita vaktavyatA (sU. 996 meM) kahI hai, usI prakAra vaimAnikoM kI vaktavyatA samajhanI caahie| vizeSa yaha hai ki vaimAnika do prakAra ke kahe gae haiM / ve isa prakAra-mAyI-mithyAdRSTi-upapannaka aura amAyI-samyagdRSTi-upapannaka / unameM se jo mAyI-mithyAdRSTi-upapannaka hote haiM, ve (unheM) nahIM jAnate, nahIM dekhate, (kintu) AhAra karate haiN| unameM se jo amAyI-samyagdaSTi-upapannaka haiM, ve do prakAra ke kahe gae haiN| ve isa prakAra-anantaropapannaka aura paramparopapannaka / unameM se jo anantaropapannaka (anantara-utpanna) haiM, ve nahIM jAnate, . nahIM dekhate, AhAra karate haiN| unameM se jo paramparopapannaka haiM, ve do prakAra ke kahe haiM / yathA--paryAptaka aura apryaaptk| unameM se jo aparyAptaka haiM, ve nahIM jAnate, nahIM dekhate, AhAra karate haiN| unameM jo paryAptaka haiM, ve do prakAra ke kahe gae haiM-upayoga-yukta aura upayoga-rahita / jo upayoga-rahita haiM, ve nahIM jAnate, nahIM dekhate, (kintu) AhAra karate haiN| unameM se jo upayoga-yukta haiM, ve jAnate haiM, dekhate hai aura AhAra karate haiM / isa hetu se he gautama ! aisA kahA jAtA hai ki koI-koI nahIM jAnate haiM yAvat koI-koI prAhAra karate haiM / vivecana-gyArahavA~ prAhAradvAra-prastuta cAra sUtroM (sU. 665 se 998 taka) meM cauvIsa daNDakoM meM nirjarApudgaloM ke jAnane, dekhane aura AhAra karane se sambandhita prarUpaNA kI gaI hai| prazna aura uttara kA prAzaya-prastuta prazna kA Azaya yaha hai ki pudgaloM kA svabhAva nAnA rUpoM meM pariNata hone kA hai, ataeva yogya sAmagrI milane para nirjarApudgala aAhAra ke rUpa meM bhI pariNata ho sakate haiN| jaba ve aAhArarUpa meM pariNata hote haiM taba nairayika ukta nirjarApudgaloM ko jAnate-dekhate hue AhAra (lomAhAra) karate haiM, athavA nahIM jAnate, nahIM dekhate hue AhAra karate haiM ? bhagavAn ke dvArA pradatta uttara kA Azaya bhI isI prakAra kA hai-ve nahIM jAnate, nahIM dekhate hue AhAra karate haiM, kyoMki ve pudgala (paramANu) atyanta sUkSma hone se cakSu Adi indriyapatha se agocara hote haiM aura nairayika kArmaNazarIrapudgaloM ko jAna sakane yogya avadhijJAna se rahita hote haiN| isI prakAra kA prazna aura uttara kA Azaya sarvatra samajhanA caahie|' 1. prajJApanA. malaya. vRtti, patrAMka 304 / Page #755 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pandrahavA~ indriyapada : prathama uddezaka ] [167 saMjJobhUta-prasaMjIbhUta manuSya-jo saMjJI hoM, ve saMjJIbhUta aura jo asaMjJI hoM ve asaMjJIbhUta kahalAte haiM / yahA~ saMjJI kA artha hai-ve avadhijJAnI manuSya, jinakA avadhijJAna kArmaNapudgaloM ko jAna sakatA hai| jo manuSya isa prakAra ke avadhijJAna se rahita hoM, ve asaMjJIbhUta kahalAte haiN| ina donoM prakAra ke manuSyoM meM jo saMjJIbhUta haiM, unameM bhI jo upayoga lagAye hue hote haiM, ve hI una pudgaloM ko jAnate-dekhate hue unakA prahAra karate haiM, zeSa asaMjJIbhUta tathA upayogazUnya saMjJIbhUta manuSya una pudgaloM ko jAna-dekha nahIM pAte, kevala unakA AhAra karate haiN| mAyi-mithyASTi-upapatraka ora pramAyi-samyagdRSTi-upapannaka-mAyA tRtIya kaSAya hai, usake grahaNa se upalakSaNa se anya sabho kaSAyoM kA grahaNa kara lenA caahiye| jinameM mAyAkaSAya vidyamAna ho, use mAyo arthAt-utkaTa rAga-dveSayukta kahate haiM / mAyo (sakaSAya) hone ke sAtha-sAtha jo mithyAdRSTi hoM ve mAyI-mithyAdRSTi kahalAte haiN| jo (vaimAnika deva) mAyi-mithyAdRSTi rUpa meM utpanna (upapanna hae hoM, ve mAyi-mithyAdaSTi-upapannaka kahalAte haiN| inase viparIta jo hoM ve amAyisamyagdRSTi-upapannaka haiN| siddhAntAnusAra mAyi-mithyAdRSTi-upapannaka nauveM greveyaka-paryanta devoM meM pAye jA sakate haiM / yadyapi praiveyakoM meM aura unase pahale ke kalpoM meM samyagdRSTi deva hote haiM, kintu unakA avadhijJAna itanA utkaTa nahIM hotA ki ve una nirjarApudgaloM ko jAna-dekha sakeM / isalie ve bhI mAyimithyAdRSTi-upapannakoM ke antargata hI kahe jAte haiN| jo amAyi-samyagdRSTi-upapannaka haiM, ve anuttaravimAnavAsI deva haiM / anantaropapannaka aura paramparopannaka-jinako utpanna hue pahalA hI samaya huA ho, ve anantaropapannaka deva kahalAte haiM aura jinheM utpanna hue eka samaya se adhika ho cukA ho, unheM paramparopapannaka kahate haiN| ina donoM prakAra ke pramAyi-samyagdRSTi-upapannaka devoM meM se anantaropapannaka deva to nirjarApudgaloM ko jAna-dekha nahIM sakate, kevala paramparopapannaka aura unameM bhI paryAptaka aura paryAptakoM meM bhI upayogayukta deva hI nirjarApudgaloM ko jAna-dekha sakate haiN| jo aparyAptaka aura upayogarahita hote haiM, ve unheM jAna-dekha nahIM sakate, kevala unakA AhAra karate haiN|' 'pAhAra karate haiM' kA artha yahA~ sarvatra 'pAhAra karate haiM' kA artha-lomAhAra karate haiM aisA samajhanA cAhie / bArahaveM AdarzadvAra se aThArahaveM vasAdvAra taka ko prarUparaNA __EEE. [1] adAe NaM bhaMte ! pehamANe maNUse ki pradAyaM peheti ? attANaM peheti ? palibhArga peheti ? goyamA ! pradAyaM peheti No prattANaM peheti, palibhAgaM peheti / [EE6-1 pra.] bhagavan ! darpaNa dekhatA hA manuSya kyA darpaNa ko dekhatA hai ? apane Apako (zarIra ko) dekhatA hai ? athavA (apane) pratibimba ko dekhatA hai ? __ [E66-1 u.] gautama ! (vaha) darpaNa ko dekhatA hai, apane zarIra ko nahIM dekhatA, kintu (apane zarIra kA) pratibimba dekhatA hai / 1. (ka) prajJApanA. malaya. vRtti, patrAMka 304 / (kha) saMkhejja kammadabve loge, yovUNagaM paliyaM, __ saMbhinnaloganAli pAsaMti aNuttarA devaa| -prajJApanA ma. va, patrAMka 304 meM uddhata 2. prajJApanA. ma. vRtti, patrAMka 304 Page #756 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 168] [prajJApanAsUtra [2] evaM eteNaM pramilAvaNaM prasi maNi uDupANaM tellaM phANiyaM vasaM / [REE-2] isI prakAra (darpaNa ke sambandha meM jo kathana kiyA gayA hai) usI abhilApa ke anusAra kramazaH asi, maNi, udapAna (dugdha aura pAnI), tela, phANita (gur3arAba) aura vasA (carbI) (ke viSaya meM abhilApa-kathana karanA caahie|) vivecanabArahaveM AdarzadvAra se aThArahaveM vasAdvAra taka kI prarUpaNA-prastuta sUtra (666) meM prAdarza Adi kI apekSA se cakSurindriya-viSayaka sAta abhilApoM kI prarUpaNA kI gaI hai| darpaNa prAdi kA draSTA kyA dekhatA hai ? -darpaNa, talavAra, maNi, pAnI, dUdha, tela, gur3arAba aura (pighalI haI) vasA ko dekhatA huA manuSya vAstava meM kyA dekhatA hai ? yaha prazna hai| zAstrakAra kahate haiM-vaha darpaNa Adi ko tathA apane zarIra ke pratibimba ko dekhatA hai, kintu AtmA ko arthAt--apane zarIra ko nahIM dekhatA, kyoMki apanA zarIra to apane Apa meM sthita rahatA hai, darpaNa meM nahIM; phira vaha apane zarIra ko kaise dekha sakatA hai ? vaha (draSTA) jo pratibimba dekhatA hai, vaha chAyA-pudgalAtmaka hotA hai, kyoMki sabhI indriyagocara sthUla vastue~ kiraNoM vAlI tathA caya-apacaya dharma vAlI hotI haiN| kiraNeM chAyA-pudgalarUpa haiM, sabhI sthUla vastuoM kI chAyA kI pratIti pratyeka prANI ko hotI hai| tAtparya yaha hai ki manuSya ke jo chAyAparamANu darpaNa meM upasaMkrAnta hokara svadeha ke varNa aura prAkAra ke rUpa meM pariNata hote haiM, unakI vahA~ upalabdhi hotI hai, zarIra kI nahIM / ve (chAyAparamANu) pratibimba zabda se vyavahRta hote haiN|' 'prahAI pehati' aura 'no addAiM pehati' isa prakAra yahA~ pAThabheda hai| vibhinna prAcAryoM ne apane-apane svIkRta pAThoM kA samarthana bhI kiyA hai| pAThAntara ke anusAra artha hotA hai-darpaNa ko nahIM dekhatA / tattva kevaligamya hai| unnIsavA~ vIsavA~ kambaladvAra-sthUNAdvAra 1000. kaMbalasADae gaM bhaMte ! prAveDhiyapariveDhie samANe jAvatiyaM provAsaMtaraM phusittA gaM ciTThati virallie vi ya NaM samANe tAvatiyaM ceva provAsaMtaraM phusittA NaM citi ? haMtA goyamA ! kaMbalasADae NaM prAveDhiyapariveDhie samANe jAvatiyaM taM ceva / [1000 pra. bhagavan ! kambalarUpa zATaka (cAdara yA sAr3I) AveSTita-pariveSTita kiyA huzrA (lapeTA huA, khUba lapeTA huA) jitane avakAzAntara (aAkAzapradezoM) ko sparza karake rahatA hai, (vaha) phailAyA huA bhI kyA utane hI avakAzAntara (prAkAza-pradezoM) ko sparza karake rahatA hai ? / [1000 u.] hA~, gautama ! kambalazATaka AveSTita-pariveSTita kiyA huA jitane avakAzAntara ko sparza karake rahatA hai, phailAye jAne para bhI vaha utane hI avakAzAntara ko sparza karake rahatA hai| 1. (ka) prajJApanA. malaya. vRtti, patrAMka 305 (kha) asi dehamANe maNUse ki masi behai, attANaM dehai palibhAgaM dehai ? ityAdi / Page #757 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pandrahavA~ indriyapada : prathama uddezaka ] [ 169 1001. thUNA NaM bhaMte ! uDDhaM UsiyA samANI jAvatiyaM khettaM progAhittA NaM ciTThati tiriyaM pi ya NaM prAyayA samANI tAvatiyaM ceva khettaM progAhittA NaM ciTThati ? haMtA goyamA ! thUNA NaM uDDhe UsiyA taM ceva jAva ciTTati / [1001 pra.] bhagavan ! sthUNA (ThUTha, ballI yA khambhA) Upara uThI huI jitane kSetra ko avagAhana karake rahatI hai, kyA tirachI lambI kI huI bhI vaha utane hI kSetra ko avagAhana karake rahatI hai ? [1001 u.] hA~, gautama ! sthUNA Upara (U~cI) uThI huI jitane kSetra ko," (ityAdi usI pATha ko yAvat (utane hI kSetra ko avagAhana karake) rahatI hai, (kahanA caahie|) vivecana-unnIsavAM-bIsauM kambaladvAra-sthaNAdvAra-prastuta do sUtroM meM kramazaH kambala aura sthUNA ko lekara prAkAzapradezasparzana aura kSetrAvagAhana kI carcA kI gaI hai| pratIndriya vastugrahaNa sambandhI praznottara--prastuta donoM dvAroM meM atIndriya vastuoM ke grahaNa sambandhI praznottara haiM / unakA prAzaya kramazaH isa prakAra hai-(1) kambala ko taha para taha karake lapeTa diye jAne para vaha jitane AkAzapradezoM ko gheratA hai, kyA use phailA diye jAne para vaha utane hI AkAzapradezoM ko gheratA hai ? bhagavAn kA uttara hA~ meM hai| (2) sthUNA (thUna) U~cI khar3I kI huI, jitane kSetra ko avagAhana kara (vyApta karake) rahatI hai, kyA vaha tirachI lambI par3I huI bhI utane hI kSetra ko avagAhana karake rahatI (vyApta karatI) hai ? isakA uttara bhI bhagavAn ne svIkRtisUcaka diyA hai|' ikkIsa-bAIsa-teIsa-cauvIsavA thiggala-dvIpodadhi-loka-pralokadvAra 1002. prAgAsathiggale gaM bhaMte ! kiNA phuDe ? kahi yA kAhi phure ? ki dhammasthikAeNaM phuDe ? kiM dhammasthikAyassa deseNaM phuDe ? dhammatthikAyassa padesehi phuDe? evaM adhammasthikAeNaM prAgAsasthikAeNaM? eeNaM bheveNaM jAva ki puDhavikAieNaM phuDe jAva tasakAeNaM phuDe ? praddhAsamaeNaM goyamA ! dhammasthikAraNaM phuDe, No dhammatmikAyassa deseNaM phuDe, dhammatthikAyassa padesehi phuDe / evaM adhammasthikAraNaM vi| No prAgAsasthikAeNaM phuDe, prAgAsasthikAyassa deseNaM phuDe, prAgAsasthikAyassa padesehiM phuDe jAva vaNaphaikAieNaM phuDe / tasakAeNaM siya phuDe, siya No phuDe / praddhAsamaeNaM dese phuDe, dese No phuDe / 1. (ka) prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 306 (kha) yahI mantavya netrapaTa ko lekara anyatra bhI kahA gayA hai 'jaha khalu mahApamANo nettapaDo koDio nhgNmi| tami vi tAvaie cciya phusai paese (virallie vi) // ' (arthAt - saMkucita kiyA huprA netrapaTa jitane AkAzapradeza meM rahatA hai, vistata karane (phailAne) para bhI vaha (netrapaTa) utane hI pradezoM ko sparza karatA hai|) --prajJApanA. ma. vRtti, patrAMka 306 meM uddhata Page #758 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 170] [prajJApanAsUtra [1002 pra.] bhagavan ! AkAza-thiggala (arthAt-loka) kisa se spaSTa hai ?, kitane kAyoM se spaSTa hai ?, kyA (vaha) dharmAstikAya se spRSTa hai, yA dharmAstikAya ke deza se spRSTa hai, athavA dharmAstikAya ke pradezoM se spaSTa hai ? isI prakAra (kyA vaha) adharmAstikAya se (tathA adharmAstikAya ke deza se. yA pradezoM se) spaSTa hai ? (athavA vaha) aAkAzAstikAya se, (yA usake deza, yA pradezoM se) spRSTa hai ? inhIM bhedoM ke anusAra (kyA vaha pudgalAstikAya se, jIvAstikAya se, tathA pRthvIkAyAdi se lekara) yAvat (vanaspatikAya tathA) trasakAya se spaSTa hai ? (athavA kyA vaha) addhAsamaya se spRSTa hai ? [1002 u.] gautama ! (vaha AkAzathiggala = loka dharmAstikAya se spaSTa hai, dharmAstikAya ke deza se spRSTa nahIM hai, dharmAstikAya ke pradezoM se spaSTa hai; isI prakAra adharmAstikAya se bhI (spRSTa hai, adharmAstikAya ke deza se spaSTa nahIM, adharmAstikAya ke pradezoM se spaSTa hai 1) AkAzAstikAya se spRSTa nahIM hai, AkAzAstikAya ke deza se spaSTa hai tathA AkAzAstikAya ke pradezoM se spRSTa hai (tathA pudgalAstikAya, jIvAstikAya evaM pRthvIkAyAdi se lekara) yAvat vanaspatikAya se spRSTa hai, trasakAya se kathaMcit spRSTa hai aura kathaMcit spRSTa nahIM hai, addhA-samaya (kAladravya) se deza se spRSTa hai tathA deza se spRSTa nahIM hai| 1003. [1] jaMbuddIve NaM bhaMte ! dIve kiNNA phuDe ? katihiM vA kAehi phuDe ? ki dhammatthikAeNaM jAva mAgAsasthikAeNaM phuDe ? __ goyamA ! po dhammasthikAraNaM phuDe dhammasthikAyassa deseNaM phuDe dhammasthikAyassa paesehi phuDe, evaM adhammasthikAyassa vi bhAgAsasthikAyassa ghi, puDhavikAieNaM phuDe jAva vaNapphaikAieNaM phuDe, tasakAeNaM siya phuDe siya No phuDe, praddhAsamaeNaM phuDe / [1003-1 pra.] bhagavan ! jambUdvIpa nAmaka dvIpa kisase spRSTa hai ? yA (vaha) kitane kAyoM se spRSTa hai ? kyA vaha dharmAstikAya se (lekara pUrvoktAnusAra) yAvat AkAzAstikAya se spRSTa hai ? (pUrvokta paripATI ke anusAra 'addhA-samaya' taka ke sparza-sambandhI sabhI prazna yahA~ samajhane caahie|) [1003-1 u.] gautama ! (vaha) dharmAstikAya (samagra) se spRSTa nahIM hai, kintu) dharmAstikAya ke deza se spRSTa hai tathA dharmAstikAya ke pradezoM se spRSTa hai / isI prakAra vaha adharmAstikAya aura AkAzAstikAya ke deza aura pradezoM se spRSTa hai, pRthvIkAya se (lekara) yAvat vanaspatikAya se spRSTa hai (tathA) trasakAya se kathaMcit spRSTa hai, kathaMcit spRSTa nahIM hai; addhA-samaya (kAladravya) se spRSTa hai| [2] evaM lavaNasamudde dhAyaisaMDe dIve kAloe samudde abhitarapukkharaddha / bAhirapukkha raddha evaM ceva, NavaraM praddhAsamaeNaM No phuDe / evaM jAva sayaMbhuramaNe samudde / esA parivADI imAhi gAhAhiM aNugaMtavvA / taM jahA jaMbuddIve lavaNe dhAyai kAloya pukkhare vrunne| khIra ghata khota naMdi ya aruNavare kuDale ruyae // 204 // AmaraNa-vatya-gaMdhe uppala-tilae ya puDhavi-Nihi-rayaNe / vAsahara-daha-nadozro vijayA vakkhAra-kappidA // 20 // Page #759 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pandrahavA~ indriyapada : prathama uddezaka [ 171 kuru-maMdara-prAvAsA kUDA Nakkhatta-caMda-sUrA ya / deve NAge jakkhe bhUe ya sayaMbhuramaNe ya // 206 // evaM jahA bAhirapukkharaddha bhaNitaM tahA jAva sayaMbhuramaNe samudde jAva praddhAsamaeNaM No phuDe / [1003-2] isI prakAra lavaNasamudra, dhAtakIkhaNDadvIpa, kAloda samudra, Abhyantara puSkarArddha aura bAhya puSkarArddha (dvIpa) ke viSaya meM isI prakAra kI (pUrvoktAnusAra dharmAstikAyAdi se lekara addhA-samaya taka kI apekSA se spRSTa-aspRSTa kI prarUpaNA karanI caahie|) vizeSa yaha hai ki bAhya puSkarAdha se lekara Age ke samudra evaM dvIpa addhA-samaya se spRSTa nahIM haiN| yAvat svayambhUramaNasamudra taka isI prakAra (kI prarUpaNA karanI caahie|) yaha paripATI (dvIpa-samudroM kA krama) ina gAthAoM ke anusAra jAna lenI cAhie / yathA [gAthArtha-] 1. jambUdvIpa, 2. lavaNasamudra, 3. dhAtakIkhaNDadvIpa, 4. puSkaradvIpa, 5. varugadvIpa, 6. kSIravara, 7. ghRtavara, 8. kSoda (ikSu), 9. nandIzvara, 10. aruNavara, 11. kuNDalavara, 12. rucaka, 13. aAbharaNa, 14. vastra, 15. gandha, 16. utpala, 17. tilaka, 18. pRthvI, 16. nidhi, 20. ratna, 21. varSadhara, 22. draha, 23. nadiyA~, 24. vijaya, 25. vakSaskAra, 26. kalpa, 27. indra, 26. kuru, 26. mandara, 30. AvAsa, 31. kUTa, 32. nakSatra, 33. candra, 34. sUrya, 35. deva, 36. nAga, 37. yakSa, 38. bhUta aura 36. svayambhUramaNa samudra // 204, 205, 206 // isa prakAra jaise (dharmAstikAyAdi se lekara praddhA-samaya taka kI apekSA se) bAhyapuSkarArddha ke (spaSTAspaSTa ke) viSaya meM kahA gayA usI prakAra (varuNadvIpa se lekara) yAvat svayambhUramaNasamudra (taka) ke viSaya meM 'zraddhA-samaya se spRSTa nahIM hotA,' yahA~ taka (kahanA caahie|) 1004. loge NaM bhaMte ! kiNA phuDe ? katihi vA kAhi ? jahA aAgAsathiggale (su. 1002) / [1004 pra. u.] bhagavan ! loka kisase spRSTa hai ? (vaha) kitane kAyoM se spRSTa hai (ityAdi samasta vaktavyatA jisa prakAra (sU. 1002 meM) prAkAza-thiggala ke viSaya meM kahI gaI hai, (usI prakAra kahanI caahie|) 1005. praloe NaM bhaMte ! kiNA phuDe ? katihiM vA kAehi pucchaa| goyamA ! No dhammasthikAeNaM phuDe jAva No prAgAsasthikAeNaM phuDe, pAgAsasthikAyassa deseNaM phuDe aAgAsasthikAyassa padesehi phuDe, No puDhavikkAieNaM phuDe jAva No zraddhAsamaeNaM phuDe, ege ajIvadavvadese agurulahue praNaMtehiM pragurulahuyaguNehi saMjutte savvAgAse annNtbhaaguunne| // iMdiyapayassa paDhamo uddeso smtto|| / [1005 pra.] bhagavan ! aloka kisase spRSTa hai ? (vaha) kitane kAyoM se spRSTa hai ? ityAdi sarva pRcchA yahA~ pUrvavat karanI caahie| [1005 u.] gautama ! aloka dharmAstikAya se spRSTa nahIM hai, (adharmAstikAya se lekara) yAvat (samagra) AkAzAstikAya se spRSTa nahIM hai; (vaha) AkAzAstikAya ke deza se spRSTa hai tathA Page #760 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1721 [ prajJApanAsUtra AkAzAstikAya ke pradezoM se spaSTa hai; (kintu) pRthvIkAya se spaSTa nahIM hai, yAvat praddhA-samaya (kAladravya) se spaSTa nahIM hai / aloka eka ajIvadravya kA deza hai, agurulaghu hai, ananta agurulaghuguNoM se saMyukta hai, sarvAkAza ke anantaveM bhAga kama hai (lokAkAza ko chor3akara sarvAkAza pramANa hai|) vivecana-ikkIsa-bAIsa-teIsa-cauvIsavA thiggala-dvIpodadhiloka-pralokadvAra-prastuta cAra sUtroM (sU. 1002 se 1005 taka) meM AkAzarUpa thiggala, dvIpa-sAgarAdi, loka aura aloka ke dharmAstikAyAdi se lekara graddhA-samaya taka se spRSTa-aspRSTa hone kI prarUpaNA kI gaI hai| AkAzathiggala ke spRSTa-praspaSTa ko samIkSA-'thiggala' zabda se yahAM AkAzathiggala samajhanA cAhie / sampUrNa AkAza eka vistRta paTa ke samAna hai| usake bIca meM loka usa vistRta paTa ke thiggala (paibanda) kI taraha pratIta hotA hai / ataH lokAkAza ko thiggala kahA gayA hai / prathama sAmAnya prazna hai--isa prakAra kA AkAzathiggalarUpa lokAkAza kisase spRSTa arthAt vyApta hai ? tatpazcAt vizeSarUpa meM prazna kiyA gayA hai ki dharmAstikAya se lekara trasakAya taka, yahA~ taka ki 'addhA-samaya' taka se kitane kAyoM se spaSTa hai ? loka sampUrNa dharmAstikAya se spaSTa hai, kyoMki dharmAstikAya pUrA kA pUrA loka meM hI avagADha hai, ataeva vaha dharmAstikAya ke deza se spRSTa nahIM hai, kyoMki jo jisameM pUrI taraha vyApta hai, use usake eka deza meM vyApta nahIM kahA jA sakatA kintu loka dharmAstikAya ke pradezoM se vyApta to hai hI; kyoMki dharmAstikAya ke sabhI pradeza loka meM hI avagADha haiM / yahI bAta adharmAstikAya ke viSaya meM samajhanI cAhie; kintu loka sampUrNa prAkAzAstikAya se spaSTa nahIM hai, kyoMki loka sampUrNa AkAzAstikAya kA eka choTA-sA khaNDamAtra hI hai, kintu vaha AkAzAstikAya ke deza se aura pradezoM se spaSTa hai, yAvat pudgalAstikAya se, jIvAstikAya se tathA pRthvIkAya se lekara vanaspatikAya se spRSTa hai / sUkSma pRthvIkAyAdi samagra loka meM vyApta haiM / ataeva unake dvArA bhI vaha pUrNa rUpa se spRSTa hai, kintu trasakAya se kvacit spRSTa hotA hai, kvacit spRSTa nahIM bhI hotA / jaba kevalI, samudghAta karate haiM, taba cauthe samaya meM ve apane prAtmapradezoM se samagra loka ko vyApta kara lete haiM / kevalI bhagavAn sakAya ke hI antargata haiM, ataeva usa samaya samasta loka trasakAya se spaSTa hotA hai| isake atirikta anya samaya meM sampUrNa loka trasakAya se spaSTa nahIM hotA / kyoMki sajIva sirpha trasanADI meM hI pAe jAte haiN| jo sirpha eka rAjU caur3I aura caudaha rAjU U~cI hai / zraddhA-samaya se loka kA koI bhAga spaSTa hotA hai aura koI bhAga spaSTa nahIM hotA / praddhA-kAla ar3hAI dvIpa meM hI hai, Age nhiiN| ___ 'pAkAzathiggala' aura 'loka' meM antara-pahale loka ko 'AkAzathiggala' zabda se prarUpita kiyA thA, aba isI ko sAmAnyarUpa se 'loka' zabda dvArA pratipAdita kiyA gayA hai / isalie vizeSa aura sAmAnya kA antara hai / 'loka' saMbaMdhI nirUpaNa 'AkAzathiggala' ke samAna hI hai / ' // pandrahavA~ indriyapada : prathama uddezaka samApta // 1. prajJApanA. malaya. vRtti, patrAMka 307-305 Page #761 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bIo uddesao: dvitIya uddezaka dvitIya uddezaka ke bAraha dvAra1006. iMdiyauvacaya 1 NivattaNA ya 2 samayA bhave asaMkhejjA 3 / laddhI 4 uvayogaddhA 5 apyAbahue visesahiyA // 207 / / progAhaNA 7 pravAe 8 IhA 6 taha vaMjaNoggahe ceva 10 / vidiyA 11 bhAvidiya 12 tIyA baddhA purekkhaDiyA // 20 // [1006 arthAdhikAra gAthAoM kA artha-] 1. indriyopacaya, 2. (indriya-) nirvartanA, 3. nirvartanA ke asaMkhyAta samaya, 4. labdhi, 5. upayogakAla, 6. alpabahutva meM vizeSAdhika upayoga kAla, / / 207 / / 7, avagraha, 8. avAya (apAya), 6. IhA tathA 10. vyaMjanAvagraha aura arthAvagraha, 11. matIta baddha puraskRta (Age hone vAlI) dravyendriya, 12. bhAvendriya / / 208 / / (isa prakAra dUsare uddezaka meM bAraha dvAroM ke mAdhyama se indriyaviSayaka arthAdhikAra pratipAdita hai|) vivecana-dvitIya uddezaka ke bAraha dvAra-prastuta sUtra meM do gAthAoM dvArA indriyopacaya mAdi bAraha dvAroM ke mAdhyama meM indriyaviSayaka prarUpaNA kI gii| bAraha dvAra-(1) indriyopacayadvAra (indriyayogya pudgaloM ko grahaNa karane kI zakti-indriya paryApti, (2) indriyanivartanAdvAra (bAhyAbhyantara nirvRtti kA nirUpaNa), (3) nirvartanasamayadvAra (prAkRti niSpanna hone kA kAla), (4) labdhidvAra (indriyAvaraNa karma ke kSayopazama kA kathana), (5) upayogakAladvAra, (6) alpabahutvavizeSAdhikadvAra, (7) pravagrahaNAdvAra (avagraha kA kathana), (8) pravAyadvAra, (6) IhAdvAra, (10) vyaJjanAvagrahadvAra, (11) dravyendriyadvAra aura (12) bhAvendriya atIta baddha puraskRtadvAra (bhAvendriya kI atIta, baddha aura puraskRta indriyoM kA kathana), ina bAraha dvAroM ke mAdhyama se indriyaviSayaka prarUpaNA kI jaaegii|' prathama indriyopacaya dvAra 1007. kativihe gaM bhaMte ! iMdinovacae paNNate ? goyamA! paMcavihe iMdinovacae pnnnnte| taM jahA-soiMdinovacae cakkhidinovacae dhANidinovacae jibhidinovacae phAsidinovacae / [1007 pra.] bhagavan ! indriyopacaya kitane prakAra kA kahA gayA hai ? [1007 u.] gautama ! indriyopacaya pAMca prakAra kA kahA gayA hai| vaha isa prakAra (1) zrotrendriyopacaya, (2) cakSurindriyopacaya, (3) ghrANendriyopacaya, (4) jihvandriyopacaya aura (5) sparzanendriyopacaya / 1. prajJApanA. malaya. vRtti, patrAMka 309 Page #762 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1741 [prajJApanAsUtra 1008. [1] raiyANaM bhaMte ! kativihe iMdinovacae paNNatte ? goyamA! paMcavihe iMdinovacae pnnnnte| taM jahA-soiMdinovacae jAva phAsidinovacae / [1008-1 pra.) bhagavan ! nairayikoM ke indriyopacaya kitane prakAra ke kahe gae haiM ? [1008-1 u.] gautama ! (unake) indriyopacaya pAMca prakAra ke kahe gae haiM / ve isa prakArazrotrendriyopacaya (se lekara) yAvat sparzanendriyopacaya / [2] evaM jAva vemANiyANaM / jassa jai iMdiyA tassa taiviho ceva iMdigrovacayo bhANiyanvo / 1 // (1008-2] isI prakAra (asurakumAroM se lekara) yAvat vaimAnikoM ke indriyopacaya ke viSaya meM kahanA caahie| jisake jitanI indriyA~ hotI haiM, usake utane hI prakAra kA indriyopacaya kahanA cAhie / / 1 / / vivecana--prathama indriyopacayadvAra-prastuta sUtradvaya (1007-1008) meM pAMca prakAra ke indriyopacaya kA tathA cauvIsa daNDakoM meM pAe jAne vAle indriyopacaya kA kathana kiyA gayA hai| indriyopacaya arthAt-indriyoM ke yogya pudgaloM kA saMgraha / ' dvitIya-tRtIya nirvartanA dvAra 1006. [1] kativihA gaM bhaMte ! iMdiyanivvataNA paNNatA? goyamA ! paMcavihA iMdiyanivvattagA paNNattA / taM jahA-soiMdiyanivvattaNA jAva phaasidiynivvttnnaa| [1009-1 pra.] bhagavan ! indriya-nirvartanA (nirvRtti) kitane prakAra kI kahI gaI hai ? [1006-1 u.] gautama ! indriya-nirvartanA pAMca prakAra kI kahI gaI hai / vaha isa prakArazrotrendriya-nivarttanA yAvat sparzanendriya-nirvartanA / [2] evaM neraiyANaM jAya vemANiyANaM / navaraM jassa jatidiyA asthi / 2 // [1009-2] isI prakAra nairayikoM se lekara vaimAnikoM taka nirvartanA-viSayaka prarUpaNA karanI cAhie / vizeSa yaha hai ki jisake jitanI indriyA~ hotI haiM, (usakI utanI hI indriya-nirvatanA kahanI cAhie / ) // 2 // 1010. [1] soiMdiyaNivattaNA NaM bhaMte ! katisamaiyA pannatA ? goyamA ! asaMkhijjasamaiyA aMtomuhuttiyA pannattA / evaM jAva phaasidiynishvttnnaa| [1010-1 pra.] bhagavan ! zrotrendriyanirvartanA kitane samaya kI kahI gaI hai ? [1010-1 u.] gautama ! (vaha) asaMkhyAta samayoM ke antarmuhUrta kI kahI hai| isI prakAra yAvat sparzanendriya nirvartanA kAla taka kahanA caahie| 1. (ka) prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 309 (kha) paNNavaNAsuttaM (mUlapATha) bhA. 1, pR. 249 Page #763 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pandrahavAM indriyapada : dvitIya uddezaka] [175 [2] evaM ne raiyANaM jAva vemANiyANaM / 3 // [1010-2] isI prakAra nairayikoM se lekara yAvat vaimAnikoM kI indriyanirvartanA ke kAla ke viSaya meM kahanA caahie| vivecana-dvitIya-tRtIya nirvartanAdvAra evaM nirvartanAsamayadvAra-prastuta do sUtroM meM se prathama sUtra meM pAMca prakAra kI nirvartanA aura dvitIya sUtra meM pratyeka indriya kI nirvartanA ke samayoM kI prarUpaNA kI gaI hai| nirvartanA kA artha-bAhyAbhyantararUpa nirvRtti-AkAra kI racanA / ' caturtha-paMcama-SaSTha labdhidvAra, upayogadvAra evaM upayogAddhAdvAra 1011. [1] kativihA NaM bhaMte ! iMdiyaladdhI paNNattA ? goyamA ! paMcavihA iMdiyaladdhI paNNattA / taM jahA---soiMdiyaladdhI jAva phaasidiylddhii| [1011-1 pra.] bhagavan ! indriyalabdhi kitane prakAra kI kahI gaI hai ? [1011-1 u.] gautama ! indriyalabdhi pAMca prakAra kI kahI hai| vaha isa prakAra-zrotrendriyalabdhi yAvat sparzendriyalabdhi / |evaM NeraDayANaM jAva vemaanniyaannN| navaraM jassa jati iMdiyA asthi tassa tAvatiyA laddhI bhANiyanvA / 4 / / [1011-2] isI prakAra nairayikoM se lekara vaimAnikoM taka indriyalabdhi kI prarUpaNA karanI cAhie / vizeSa yaha hai ki jisake jitanI indriyA~ hoM, usake utanI hI indriyalabdhi kahanI cAhie / 1012. [1] kativihA NaM bhaMte ! iMdiyauvayogaddhA paNNattA ? goyamA ! paMcavihA iMdiyauyogaddhA paNNattA / taM jahA-soiMdiyauvayogaddhA jAva phaasidiyuvyogddhaa| [1012-1 pra.] bhagavan ! indriyoM ke upayoga kA kAla (addhA) kitane prakAra kA kahA gayA hai ? [1012-1 u.] gautama ! indriyoM kA upayogakAla pAMca prakAra kA kahA gayA hai| vaha isa prakAra-zrotrendriya-upayogakAla yAvat sparzendriya-upayogakAla / [2] evaM gairaiyANaM jAva vemANiyANaM / gavaraM jassa jati iMdiyA atyi / 5 // [1012-2] isI prakAra nairayikoM se lekara vaimAnikoM taka ke indriya-upayogakAla ke viSaya meM samajhanA cAhie / vizeSa yaha hai ki jisake jitanI indriyA~ hoM, usake utane hI indriyopayogakAla kahane caahie| 1. prajJApanA. malaya. vRtti, patrAMka 309 / Page #764 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 176] / prajJApanAsUtra 1013. etesi gaM bhaMte ! soiMdiya-kkhidiya-ghANidiya-jibhidiya-phAsidiyANaM jahaNNiyAe uvabhogaddhAe ukkosiyAe uvayogaddhAe jahaNNukkosiyAe uvanogaddhAe katare katarehito appA vA 4? goyamA ! savvatthovA cakkhidiyassa jahaNiyA uvayogaddhA, soiMdiyassa jahaNiyA uvayogaddhA visesAhiyA, dhANidiyassa jahaNiyA uvayogaddhA visesAhiyA, jibhidiyassa jahaNiyA uvayogaddhA visesAhiyA, phAseM diyassa jahaNiyA udhogaddhA visesaahiyaa| ukkosiyAe uvayogaddhAe savvatthovA cakkhidiyassa ukkosiyA uvayogaddhA, soiMdiyassa ukkosiyA uvaprogaddhA visesAhiyA, ghANidiyassa ukkosiyA uvaprogaddhA visesAhiyA, jibhidiyassa ukkosiyA uvamogaddhA visesAhiyA, phAseMdiyassa ukkosiyA ubogaddhA visesaahiyaa| jahaNNakkosiyAe uvayogaddhAe savvatyovA cavikhadiyassa jahaNiyA uvayogaddhA, soiMdiyassa jahaNiyA ubogaddhA visesAhiyA, ghANidiyassa jahaNiyA uvayogaddhA visesAhiyA, jibhidiyassa jahaNiyA uvamogaddhA visesAhiyA, phAseMdiyassa jahaNiyA uvogaddhA visesAhiyA, phArsediyassa jahaNiyAhito uvamogaddhAhito cavikhadiyassa ukkosiyA ubogaddhA visesAhiyA, soiMdiyassa ukkosiyA uvanogaddhA visesAhiyA, ghANidiyassa ukkosiyA uvayogaddhA visesAhiyA, jibhidiyassa ukkosiyA uvayogaddhA visesAhiyA, phAseMdiyassa ukkosiyA uvayogaddhA visesAhiyA / 6 // [1013 pra.] bhagavan ! ina zrotrendriya, cakSurindriya, ghrANendriya, jihandriya aura sparzendriya ke jaghanya upayogAddhA, utkRSTa upayogAddhA aura jaghanyotkRSTa upayogAddhA meM kauna, kisase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika hai ? [1013 u.] gautama ! cakSurindraya kA jaghanya upayogAddhA (upayogakAla) sabase kama hai, (usakI apekSA) zrotrendriya kA jaghanya upayogAddhA vizeSAdhika hai, (usakI apekSA) ghrANendriya kA jaghanya upayogAddhA vizeSAdhika hai, (usase) jihvandriya kA jaghanya upayogAddhA vizeSAdhika hai, (usa kI apekSA) sparzendriya kA jaghanya upayogAddhA vizeSAdhika hai| utkRSTa upayogAddhA meM cakSurindriya kA utkRSTa upayogAddhA sabase kama hai, (usakI apekSA) zrotrendriya kA utkRSTa upayogAddhA vizeSA. dhika hai, (usase) ghrANendriya kA utkRSTa upayogAddhA vizeSAdhika hai, (usase) jihvendriya kA utkRSTa upayogAddhA vizeSAdhika hai, (usakI apekSA) sparzendriya kA utkRSTa upayogAddhA vizeSAdhika Ta upayogAddhA kI apekSA se sabase kama cakSarindriya kA jaghanya upayogAddhA hai, (usakI apekSA) zrotrendriya kA jaghanya upayogAddhA vizeSAdhika hai, (usakI apekSA) ghrANendriya kA jaghanya upayogAddhA vizeSAdhika hai, (usakI apekSA) jihvandriya kA jaghanya upayogAddhA vizeSAdhika hai. (usakI apekSA, sparzendriya kA jaghanya upayogAddhA vizeSAdhika hai, sparzendriya ke jaghanya upayogaraddhA se cakSurindriya kA utkRSTa upayogAddhA vizeSAdhika hai, (usakI apekSA)zrotrendriya kA utkRSTa upayogAddhA vizeSAdhika hai, (usakI apekSA) ghrANendriya kA utkRSTa upayogAddhA vizeSAdhika hai, (usako apekSA) jihvandriya kA utkRSTa upayogAddhA vizeSAdhika hai, (usakI apekSA) sparzendriya kA utkRSTa upayogAddhA vizeSAdhika hai // 6 // Page #765 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pandrahavA~ indriyapada : dvitIya uddezaka ] [ 177 vivecanA-caturtha-paMcama-SaSTha landhidvAra, upayogAddhAdvAra evaM alpabahutvadvAra-prastuta tona sUtroM meM kramaza: labdhidvAra, upayogAddhAdvAra evaM upayogAddhAvizeSAdhikadvAra ke mAdhyama se indriyAvaraNakarma ke kSayopazama kI, indriyoM ke upayogakAla kI evaM indriyoM ke upayogakAla ke alpabahutva kI prarUpaNA kI gaI hai| indriyalabdhi prAdi padoM ke artha-indriyAvaraNakarma ke kSayopazama ko indriyalabdhi, indriyoM ke upayoga (upayoga se yukta vyApRta rahane) ke kAla ko indriya upayogAddhA evaM upayogAddhA ke alpabahutva yA vizeSAdhika ko upayogAddhAvizeSAdhika kahate haiN|' sAtavA~, pAThavA~, nauvA~ aura dasavA~ kramazaH indriya-avagraharaNa-avAya-IhA-avagraha dvAra 1014. [1] kati bihA gaM bhaMte ! iMdiyanogAhaNA paNNatA? goyamA ! paMcavihA iMdiyarogAhaNA pnnnnttaa| taM jahA-soiMdiyogAhaNA jAva phaaseNdiyprogaahnnaa| [1014-1 pra.] bhagavan ! indriya-avagrahaNa, (avagraha) kitane prakAra kA kahA gayA hai ? [1014-1 u.] gautama ! pAMca prakAra ke indriyAvagrahaNa kahe haiM / ve isa prakAra-zrotrendriyaavagrahaNa yAvat sparzandriya-avagrahaNa / [2] evaM raiyANaM jAva vemANiyANaM / NavaraM jassa jai iMdiyA atyi / 7 // [1014-2] isI prakAra nArakoM se lekara vaimAnikoM taka (pUrvavat kahanA caahie)| vizeSa yaha hai ki jisake jitanI indriyA~ hoM, (usake utane hI avagrahaNa samajhane cAhiye / ) 7 / 1015. [1] kativihe NaM bhaMte ! iMdiyapravAe paNNate ? goyamA ! paMcavihe iMdiyaprayAye paNNatte / taM jahA-soiMdiyapravAe jAva phaaseNdiyavaae| [1015-1 pra.] bhagavan ! indriya-avAya kitane prakAra ke kahe gae haiM ? [1015-1 u.] gautama ! indriya-avAya pAMca prakAra kA kahA gayA hai| vaha isa prakArazrotrendriya avAya (se lekara) yAvat sparzendriya-avAya / [2] evaM raiyANaM jAva vemANiyANaM / navaraM jassa jattiyA iMdiyA asthi / 8 // _[1015-2] isI prakAra nairayikoM se lekara vaimAnikoM taka (avAya ke viSaya meM kahanA caahie)| vizeSa yaha hai ki jisake jitanI indriyA~ hoM, usake utane hI avAya kahane caahie|) / / 8 / / 1016. [1] kativihA NaM bhaMte ! IhA paNNatA ? goyamA ! paMcavihA IhA paNNatA / taM jahA-soiMdiyaIhA jAva phAseM diyiihaa| [1016-1 pra.] bhagavan ! IhA kitane prakAra kI kahI gaI hai ? 1. prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 309 Page #766 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 178] [prakApanAsUna [1016-1 u.] gautama ! IhA pAMca prakAra kI kahI gaI hai| vaha isa prakAra-zrotrendriyaIhA (se lekara) yAvat sparzendriya-IhA / [2] evaM jAva vemANiyANaM / NavaraM jassa jati iNdiyaa|6|| [1016-2] isI prakAra (nairayikoM se lekara) yAvat vaimAnikoM taka (IhA ke viSaya meM kahanA caahie|) vizeSa yaha hai ki jisake jitanI indriyA~ hoM, (usake utanI hI IhA kahanI cAhie / ) / / 9 / / 1017. kativihe gaM bhaMte ! uggahe paNNate ? goyamA ! duvihe uggahe paNNatte / taM jahA-pratthoggahe ya vaMjagoggahe ya / [1017 pra.] bhagavan ! avagraha kitane prakAra kA kahA gayA hai ? [1017 u.] gautama ! avagraha do prakAra kA kahA gayA hai| vaha isa prakAra-arthAvagraha aura vyNjnaavgrh| 1018. vaMjaNoggahe NaM bhaMte ! kativihe paNNate ? goyamA ! cauvihe pnnnntte| taM jahA-soiMdiyavaMjaNoggahe pANidiyavaMjaNoggahe jibhidiyavaMjaNoggahe phaasidiyvNjnnogghe| [1018 pra. bhagavan ! vyaMjanAvagraha kitane prakAra kA kahA gayA hai ? [1018 u.] gautama ! (vyaJjanAvagraha) cAra prakAra kA kahA gayA hai| vaha isa prakArazrotrendriyAvagraha, ghrANendriyAvagraha, jihvendriyAvagraha aura sparzendriyAvagraha / 1016. atthoggahe NaM bhaMte ! kativihe paNNate ? goyamA ! chabihe pratthoggahe paNNatte / taM jahA-soiMdiyanatthoggahe cakkhidiyanatthoggahe ghANidiyapratthoggahe jibhidiyapratthoggahe phAsidiya pratthoggahe NoiMdiyanatthoggahe / [1016 pra.] bhagavan ! arthAvagraha kitane prakAra kA kahA gayA hai ? [1019 u.] gautama ! arthAvagraha chaha prakAra kA kahA gayA hai| vaha isa prakAra-zrotrendriyaarthAvagraha, cakSurindriya-arthAvagraha, ghrANendriya-prarthAvagraha, jihvandriya-arthAvagraha, sparzendriya-arthAvagraha aura noindriya (mana)-arthAvagraha / 1020. [1] raiyANaM bhaMte ! kavihe uggahe paNNatte ! goyamA ! duvihe uggahe paNatte / taM jahA-pratthoggahe ya vaMjaNoggahe ya / [1020-1 pra.] bhagavan ! nai rayikoM ke kitane avagraha kahe gae haiM ? [1020-1 u.] gautama ! (unake) do prakAra ke avagraha kahe haiM / yathA--arthAvagraha aura vyaMjanAvagraha / [2] evaM asurakumArANaM jAva thaNiyakumArANaM / Page #767 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pandrahavAM indriyapada : dvitIya uddezaka ] [179 [1020-2] isI prakAra asurakumAroM se lekara stanitakumAroM taka (ke avagraha ke viSaya meM kahanA caahie)| 1021. [1] puDhayikAiyANaM bhaMte ! kativihe uggahe paNNate? goyamA ! duvihe uggahe paNNatte / taM jahA-pratthoggahe ya vaMjaNoggahe ya / [1021-1 pra.] bhagavan ! pRthvIkAyikoM ke kitane avagraha kahe gae haiM ? [1021-1 u.] gautama ! (unake) do prakAra ke avagraha kahe gae haiM / ve isa prakAra-arthAvagraha aura vyaMjanAvagraha / [2] puDhavikAiyANaM bhaMte ! vaMjaNoggahe kativihe paNNatte ? goyamA! ege phAsidiyavaMjaNoggahe pnnnntte| [1021-2 pra.] bhagavan ! pRthvIkAyikoM ke vyaMjanAvagraha kitane prakAra ke kahe gae haiM ? {1021-2 u.] gautama ! (unake kevala) eka sparzendriya vyaMjanAvagraha kahA gayA hai / [3] puDhavikAiyANaM bhaMte ! kativihe atthoggahe paNNate ? goyamA ! ege phAsidiyapratthoggahe paNNatte / [1021-3 pra.] bhagavan ! pRthvIkAyikoM ke kitane arthAvagraha kahe gae haiM ? [1021-3 u.] gautama ! (unake kevala) eka sparzendriya-arthAvagraha kahA gayA hai / [4] evaM jAva vaNapphaikAiyANaM / [1021-4] (apkAyikoM se lekara) yAvat vanaspatikAyika (ke vyaMjanAvagraha evaM arthAvagraha ke viSaya meM) isI prakAra kahanA caahie| 1022. [1] evaM beiMdiyANa vi / NavaraM beiMdiyANaM vaMjaNoggahe duvihe paNNatte, pratthoggahe duvihe pnnnntte| [1022-1] isI prakAra dvIndriyoM ke avagraha ke viSaya meM samajhanA cAhie / vizeSa yaha hai ki dvIndriyoM ke vyaMjanAvagraha do prakAra ke kahe gae haiM tathA (unake) arthAvagraha bhI do prakAra ke kahe gae haiN| [2] evaM teiMdiya-caridiyANa vi / NavaraM iMdiyaparivuDDI kAyavvA / caridiyANaM vaMjaNoggahe tibihe paNatte, pratthoggahe caubdhihe paNNatte / [1022-2] isI prakAra zrIndriya aura caturindriya jIvoM ke (vyaMjanAvagraha aura arthAvagraha ke) viSaya meM bhI samajhanA cAhie / vizeSa yaha hai ki (uttarottara eka-eka) indriya ko parivRddhi hone se eka-eka vyaMjanAvagraha evaM arthAvagraha kI bhI vRddhi kahanI caahie| caturindriya jovoM ke vyaJjanAvagraha tIna prakAra ke kahe haiM aura arthAvagraha cAra prakAra ke kahe haiN| Page #768 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 180] [prazApanAsUtra 1023. sesANaM jahA NeraiyANaM (su. 1020 [1]) jAva vemANiyANaM / 10 // [1023] zeSa samasta jIvoM ke yAvat vaimAnikoM taka ke pravagraha ke viSaya meM jaise (sU. 1020-1 meM) nairayikoM ke avagraha ke viSaya meM kahA hai, vaise hI samajha lenA cAhie // 10 // vivecana-sAtavAM, prAThavAM, nauvA~ aura dasavAM indriya-pravagrahaNa-pravAya-IhA-pravagrahadvAraprastuta dasa sUtroM (sU. 1014 se 1023 taka) meM cAra dvAroM ke mAdhyama se kramaza: indriyoM ke avagrahaNa, avAya, IhA aura avagraha ke viSaya meM kahA gayA hai / indriyAvagrahaNa kA artha-indriyoM dvArA hone vAle sAmAnya pariccheda (jJAna) ko indriyAvagraha yA indriyAvagrahaNa kahate haiM / indriyAvAya kI vyAkhyA-avagrahajJAna se gRhIta aura IhAjJAna se Ihita artha kA nirNayarUpa jo adhyavasAya hota ya hotA hai, vaha avAya yA 'apAya' kahalAtA hai| jaise-yaha zaMkha kA hI zabda hai, athavA yaha sAraMgI kA hI svara hai, ityAdi rUpa avadhAraNAtmaka (nizcayAtmaka) nirNaya honA / tAtparya yaha hai ki jJAnopayoga meM sarvaprathama avagrahajJAna hotA hai; jo apara sAmAnya ko viSaya karatA hai / tatpazcAt IhAjJAna kI utpatti hotI hai, jisake dvArA jJAnopayoga sAmAnyadharma se prAge bar3hakara vizeSadharma ko grahaNa karane ke lie abhimukha hotA hai / IhA ke pazcAt avAyajJAna hotA hai, jo vastu ke vizeSadharma kA nizcaya karatA hai / avagrahAdi jJAna mana se bhI hote haiM aura indriyoM se bhI, kintu yahA~ indriyoM se hone vAle pravagrahAdi ke sambandha meM hI prazna aura uttara haiM / IhAjJAna kI vyAkhyA-sadbhUta padArtha kI paryAlocanarUpa ceSTA IhA kahalAtA hai| IhAjJAna avagraha ke pazcAt aura avAya se pUrva hotA hai| yaha (IhAjJAna) padArtha ke sadbhUta dharmavizeSa ko grahaNa karane aura asadbhUta arthavizeSa ko tyAgane ke abhimukha hotA hai| jaise--yahA~ madhuratA Adi zaMkhAdizabda ke dharma upalabdha ho rahe haiM, sAraMga Adi ke karkazatA-niSThuratA Adi zabda ke dharma nahIM, ataeva yaha zabda zaMkha kA honA cAhie / isa prakAra kI mativizeSa IhA kahalAtI hai / prAvagraha aura vyaMjanAvagraha--artha kA avagraha arthAvagraha kahalAtA hai| arthAta--zabda dvArA nahIM kahe jA sakane yogya artha ke sAmAnyadharma ko grahaNa karanA prAvagraha hai| kahA meM --rUpAdi vizeSa se rahita anirdezya sAmAnyarUpa artha kA grahaNa, arthAvagraha hai| jaise tinake kA sparza hote hI sarvaprathama hone vAlA--'yaha kucha hai', isa prakAra kA jJAna / dIpaka ke dvArA jaise ghaTa vyakta kiyA jAtA hai, vaise hI jisake dvArA artha vyakta kiyA jAe, use vyaMjana kahate haiN| tAtparya yaha hai ki upakaraNarUpa dravyendriya aura zabdAdirUpa meM pariNata dravyoM ke paraspara sambandha hone para hI zrotrandriya Adi indriyA~ zabdAdiviSayoM ko vyakta karane meM samartha hotI haiM, anyathA nhiiN| ataH indriya aura usake viSaya kA sambandha vyaMjana kahalAtA hai| yoM vyaMjanAvagraha kA nirvacana tIna prakAra se hotA hai-upakaraNendriya aura usake viSaya kA sambandha vyaMjana kahalAtA hai| upakaraNendriya bhI vyaMjana kahalAtI hai aura vyakta hone yogya zabdAdi viSaya bhI vyaMjana kahalAte haiM / tAtparya yaha hai ki darzanopayoga ke pazcAt atyanta avyaktarUpa pariccheda (jJAna) vyaJjanAvagraha hai| pahale kahA jA cukA hai ki upakaraNa dravyendriya aura zabdAdi ke rUpa meM pariNata dravyoM kA paraspara jo sambandha hotA hai, vaha vyaJjanAvagraha hai, isa daSTi se cAra prApyakArI indriyA~ hI aisI haiM, Page #769 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pandrahavAM indriyapada : dvitIya uddezaka] [181 jinakA apane viSaya ke sAtha sambandha hotA hai; cakSu aura mana ye donoM aprApyakArI haiM, isalie ina kA apane viSaya ke sAtha sambandha nahIM hotA / isI kAraNa vyaJjanAvagraha cAra prakAra kA batAyA gayA hai, jabaki arthAvagraha chaha prakAra kA nirdiSTa hai| dhyaJjanAvagraha aura prarthAvagraha meM vyutkrama kyoM ?-vyaJjanAvagraha pahale utpanna hotA hai, aura arthAvagraha bAda meM: aisI sthiti meM bAda meM hone vAle arthAvagraha kA kathana pahale kyoM kiyA gayA? isakA samAdhAna yaha ki arthAvagraha apekSAkRta spaSTasvarUpa vAlA hotA hai tathA spaSTasvarUpa vAlA hone se sabhI use samajha sakate haiN| isI hetu se arthAva graha kA kathana pahale kiyA gayA hai| isake atirikta arthAvagraha sabhI indriyoM aura mana se hotA hai, isa kAraNa bhI usakA ullekha pahale kiyA gayA hai| vyaJjanAvagraha aisA nahIM hai, vaha cakSu aura mana se nahIM hotA tathA atIva aspaSTa svarUpa vAlA hone ke kAraNa sabake saMvedana meM nahIM AtA, isalie usakA kathana bAda meM kiyA gayA hai|' gyArahavA~ dravyendriyadvAra 1024. kativihA gaM bhaMte ! iMdiyA paNNattA? goyamA ! duvihA paNNattA / taM jahA--davidiyA ya bhAvidiyA ya / [1024 pra.] bhagavan ! indriyA~ kitane prakAra kI kahI haiM ? [1024 u.] gautama ! indriyA~ do prakAra kI kahI gaI haiM / ve isa prakAra-dravyendriya aura bhAvendriya / 1025. kati NaM bhaMte ! davidiyA paNNatA? goyamA ! aTTa vidiyA pnnnnttaa| taM jahA-do soyA 2 do NettA 4 do ghANA 6 jIhA 7 phAse [1025 pra.] bhagavan ! dravyendriyA~ kitanI kahI gaI haiM ? [1025 u.] gautama ! dravyendriya ATha prakAra kI kahI gaI haiN| ve isa prakAra-do zrotra, do netra, do ghrANa (nAka), jihvA aura sparzana / 1026. [1] raiyANaM bhaMte ! kati dabidiyA paNNattA ? goyamA ! aTTa, ete cev| [1026-1 pra.] bhagavan ! nairayikoM ke kitanI dravyendriyA~ kahI gaI haiM ? [1026-1 u.] gautama ! (unake) ye hI ATha dravyendriyA~ haiM / 1. (ka) prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMca 310-311 (kha) vaMjijjai jeNattho ghaDovva dIveNa vaMjaNaM taM ca / uvagaraNidiya sahAipariNayadavvasaMbandho // 1 // --vizeSA. bhASya -prajJApanA. ma. vRtti patrAMka 311 meM uddhRta Page #770 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 182] [ prajJApanAsUtra [2] evaM asurakumArANaM jAva thaNiyakumArANa vi / [1026-2] isI prakAra asurakumAroM se (le kara) yAvat stanitakumAroM taka (ye hI ATha dravyendriyA~) samajhanI caahie| 1027. [1] puDhavikAiyANaM bhaMte ! kati dagvidiyA paNNatA ? goyamA ! ege phAseMdie paNNatte / [1027-1 pra.] bhagavan ! pRthvIkAyikoM ke kitanI dravyendriyA~ kahI gaI haiM ? [1027-1 u.] gautama ! (unake kevala) eka sparzanendriya kahI hai| [2] evaM jAva vaNapphatikAiyANaM / [1027-2] (apkAyikoM se le kara) vanaspatikAyikoM taka ke isI prakAra (eka sparzanendriya samajhanI cAhie / ) 1028. [1] beiMdiyANaM bhaMte ! kati dadhidiyA paNNatA ? goyamA ! do davidiyA paNNattA / taM jahA---phAsidie ya jibhidie ya / [1028-1 pra.] bhagavan ! dvIndriya jIvoM ke kitanI dravyendriyA~ kahI gaI haiM ? [1028-1 u.] gautama ! unake do dravyendriyA~ kahI gaI haiN| ve isa prakAra-sparzanendriya aura jihvandriya / [2] teiMdiyANaM pucchaa| goyamA ! cattAri vidiyA paNNattA / taM jahA-do ghANA 2 johA 3 phAse 4 / [1028-2 pra.] bhagavan ! zrIndriya jIvoM ke kitanI dravyendriyA~ kahI gaI haiM ? [1028-2 u.] gautama ! (unake) cAra dravyendriyA~ kahI gaI haiM / ve isa prakAra-do brANa, jihvA aura sprshn| [3] caridiyANe pucchaa| goyamA ! cha vidiyA paNNatA / taM jahA--do NettA 2 do ghANA 4 jIhA 5 phAse 6 / [1028-3 pra.] bhagavan ! caturindriya jIvoM ke kitanI dravyendriyA~ kahI gaI haiM ? [1028-3 u.] gautama ! unake chaha dravyendriyA~ kahI gaI haiM / ve isa prakAra---do netra, do ghrANa, jihvA aura sparzana / 1026. sesANaM jahA NeraiyANaM (su. 1026 [1]) jAva vemANiyANaM / [1026] zeSa sabake (tiryaJcapaMcendriyoM, manuSyoM, vANavyantaroM, jyotiSkoM) yAvat vaimAnikoM ke (sU. 1026-1 meM ullikhita) nairayikoM kI taraha (ATha dravyendriyA~ kahanI caahie|)| vivecana-gyArahavA~ dravyendriyadvAra-prastuta chaha sUtroM (sU. 1024 se 1026 taka) meM dravyendriyoM ke pATha prakAra aura cauvIsa daNDakoM meM unako prarUpaNA kI gaI hai| Page #771 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pandrahavAM indriyapada : dvitIya uddezaka ] [183 cauvIsa daNDakoM kI pratIta-baddha-puraskRta dravyendriyoM kI prarUparaNA 1030. egamegassa NaM bhaMte ! raiyassa kevatiyA vidiyA pratIyA? goyamA ! prnnNtaa| kevatiyA badallayA? goyamA ! :atttth| kevatiyA purevakhaDA? goyamA ! praDha vA solasa vA sattarasa vA saMkhejjA vA asaMkhejjA vA aNaMtA vaa| [1030 pra.] bhagavan ! eka-eka nairayika kI atIta dravyendriyA~ kitanI haiM ? [1030 u.] gotama ! ananta haiN| [pra.] (bhagavan ! eka-eka nairayika kI) kitanI (dravyendriyA~) baddha haiM ? [u.] gautama ! ATha haiN| [pra.] bhagavan ! eka-eka nairayika kI puraskRta (Age hone vAlI) dravyendriyA~ kitanI haiM ? [u.] gautama ! (AgAmI dravyendriyA~) pATha haiM, solaha hai, saMkhyAta haiM, asaMkhyAta haiM athavA ananta haiN| 1031. [1] egamegassa NaM bhaMte ! asurakumArassa kevatiyA dadhidiyA pratItA? goyamA ! annNtaa| kevatiyA baddhallagA? goyamA! atttth| kevatiyA purekkhaDA? goyamA aTTa vA Nava vA saMkhejjA vA asaMkhejjA vA aNaMtA vA / [1031-1 pra.] bhagavan ! eka-eka asurakumAra ke atIta dravyendriyA~ kitanI haiM ? [1031-1 u.] gautama ! ananta haiN| [pra.] (bhagavan ! eka-eka asurakumAra ke) kitanI (dravyendriyA~) baddha haiM ? [u.] gautama ! ATha haiN| [pra.] (bhagavan ! eka-eka asurakumAra ke) puraskRta (dravyendriyA~) kitanI haiM ? [u.] gautama ! ATha haiM, saMkhyAta haiM, asaMkhyAta haiM, yA ananta haiN| [2] evaM jAva thaNiyakumArANaM tAva bhANiyabvaM / [1031-2] nAgakumAra se le kara stanitakumAra taka (kI atIta, baddha aura puraskRta dravyendriyoM ke viSaya meM bhI) isI prakAra kahanA caahie| 1032. [1] evaM puDhavikkAiya-prAukkAiya-vaNapphaikAiyassa vi| NavaraM kevatiyA badallagA? ti pucchAe uttaraM eSake phAsidie pnnnnte| Page #772 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 184] [prajJApanAsUtra [1032-1] pRthvIkAyika, apkAyika aura vanaspatikAyika (kI atIta aura puraskRta indriyoM ke viSaya meM) bhI isI prakAra (kahanA cAhie / ) [pra. u.] vizeSataH inako (pratyeka ko) baddha dravyendriyA~ kitanI haiM aisI pRcchA kA uttara hai(inakI baddha dravyendriya) eka (mAtra) sparzanendriya kahI gaI hai / [2] evaM teukkAiya-vAukkAiyassa vi / NavaraM purekkhaDA Nava vA dasa vA / [1032-2] tejaskAyika aura vAyukAyika kI atIta aura baddha dravyendriyoM ke viSaya meM bhI isI prakAra (pUrvavat) kahanA cAhie / vizeSa yaha hai ki inakI puraskRta dravyendriyA~ nau yA dasa hotI haiN| 1033. [1] evaM beiMdiyANa vi / NavaraM baddhallagapucchAe doNi / [1033-1] dvIndriyoM kI (pratyeka kI atIta aura puraskRta dravyendriyoM ke viSaya meM) bhI isI prakAra pUrvavat kahanA cAhie / vizeSa yaha hai ki (inakI pratyeka kI) baddha (dravyendriyoM) kI pRcchA hone para do dravyendriyA~ (kahanI caahie|) [2] evaM teiMdiyassa vi / NavaraM baddhalagA cattAri / [1033-2] isI prakAra trIndriya kI (atIta aura puraskRta dravyendriyoM ke viSaya meM samajhanA cAhie / ) vizeSa yaha hai ki (isakI) baddha dravyendriyA~ cAra hotI haiM / [3] evaM cauridiyassa vi / navaraM baddhalagA cha / [1033-3] isI prakAra caturindriya kI (atIta aura puraskRta dravyendriyoM ke viSaya meM) bhI (jAnanA cAhie / ) vizeSa yaha hai ki (isakI) baddha dravyendriyA~ chaha hotI haiN| 1034. paMceMdiyatirikkhajoNiya-maNasa-vANamaMtara-joisiya-sohammIsANagadevassa jahA asurakumArassa (su. 1031) / NavaraM maNasassa purekkhaDA kassai asthi kassai sthi, jassa'sthi pra? vA nava vA saMkhejjA vA asaMkhejjA vA aNaMtA vA / [1034] paMcendriyatiryaJcayonika, manuSya, vANavyantara, jyotiSka aura saudharma, IzAna deva kI atIta, baddha aura puraskRta dravyendriyoM ke viSaya meM (sU. 1031 meM) jisa prakAra asurakumAra ke viSaya meM (kahA hai, usI prakAra samajhanA cAhie / ) vizeSa yaha hai ki puraskRta dravyendriyA~ kisI manuSya ke hotI haiM, kisI ke nahIM hotii| jisake (puraskRta dravyendriyA~) hotI haiM, usake ATha, no, saMkhyAta, asaMkhyAta athavA ananta hotI haiM / 1035. saNaMkumAra-mAhida-baMbha-laMtaga-sukka-sahassAra-prANaya-pANaya-prAraNa-accuya-gevejjagadevassa ya jahA neraiyassa (su. 1030) / [1035] sanatkumAra, mAhendra, brahmaloka, lAntaka, zukra, sahasrAra, prAnata, prANata, AraNa, acyuta aura greveyaka deva kI atIta, baddha aura puraskRta dravyendriyoM ke viSaya meM (sU. 1030 meM ukta) nairayika ke (atItAdi ke) samAna jAnanA caahie| Page #773 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [ 185 pandrahavA~ indriyapada : dvitIya uddezaka ] 1036. egamegassa NaM bhaMte ! vijaya-vejayaMta-jayaMta-aparAjiyadevassa kevatiyA davidiyA pratIyA? goyamA ! annNtaa| kevatiyA baddhallagA? goyamA ! prtttt| kevatiyA purekkhaDA? goyamA ! aTu vA solasa vA cauvIsA vA saMkhejjA vA / {1036 pra. bhagavan ! eka-eka vijaya, vaijayanta, jayanta aura aparAjita deva kI atIta dravyendriyA~ kitanI haiM ? [1036 u.] gautama ananta haiN| [pra.] bhagavan ! vijayAdi cAroM meM se pratyeka kI baddha dravyendriyA~ kitanI haiM ? [u.] gautama ! pATha haiN| [pra.] bhagavan ! (inakI pratyeka kI) puraskRta (dravyendriyA~) kitanI haiM ? [u.] gautama ! (ve) ATha, solaha, cauvIsa yA saMkhyAta hotI haiN| 1037. savvaTThasiddhagadevassa pratotA aNaMtA, baddha llagA aTTa, purekkhaDA aTTha / 61037] sarvArthasiddha deva kI (pratyeka ko) atIta dravyendriyA~ ananta, baddha pATha aura puraskRta bhI pATha hotI haiN| 1038. [1] NeraiyANaM bhaMte ! kevatiyA davidiyA pratIyA ? goyamA ! annNtaa| kevatiyA baddhalagA? goyamA ! asNkhejjaa| kevatiyA purekkhaDA? goyamA! prnnNtaa| [1038-1 pra.] bhagavan ! (bahuta-se) nArakoM kI atIta dravyendriyA~ kitanI haiM ? [1038-1 u.] gautama ! ananta haiN| [pra.] (unakI) baddha dravyendriyA~ kitanI haiM ? [u.] gautama ! asaMkhyAta haiN| . [pra.] (unakI) puraskRta dravyendriyA~ kitanI haiM ? [u.] gautama ! ananta haiN| [2] evaM jAba gevejjagadevANaM / NavaraM masANaM baddhallagA siya saMkhejjA siya prsNkhejjaa| [1038-2] isI prakAra (asurakumAroM se lekara) yAvat (bahuta-se) greveyaka devoM (kI atIta, baddha aura puraskRta dravyendriyoM) ke viSaya meM (samajha lenA caahie|) vizeSa yaha hai ki manuSyoM kI baddha dravyendriyA~ kadAcit saMkhyAta aura kadAcit asaMkhyAta hotI haiN| Page #774 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 186] [ prajJApanAsUtra 1036. vijaya-vejayaMta-jayaMta-aparAjiyadevANaM pucchA ? goyamA ! pratItA aNaMtA, baddhallagA asaMkhejjA, purekkhaDA asNkhejjaa| [1039 pra.] bhagavan ! (bahuta-se) vijaya, vaijayanta, jayanta aura aparAjita devoM kI (atIta, baddha aura puraskRta dravyendriyA~) kitanI-kitanI haiM ? __[1039 u.] gautama ! (inakI) atIta (dravyendriyA~) ananta haiM, baddha asaMkhyAta haiM (aura) puraskRta asaMkhyAta haiN| 1040. samvasiddhagadevANaM pucchA / goyamA ! aIyA aNaMtA, baddhalagA saMkhejjA, purekkhaDA sNkhejjaa| [1040 pra.] bhagavan ! sarvArthasiddha devoM kI (atIta, baddha aura puraskRta dravyendriyA~) kitanIkitanI haiM ? [1040 u.] gautama ! (inakI) atIta dravyendriyA~ ananta haiM, baddha saMkhyAta haiM (aura) puraskRta saMkhyAta haiN| 1041. [1] egamegassa NaM bhaMte ! jeraiyassa Neraipratte kevatiyA davidiyA atIyA ? goyamA! annNtaa| kevatiyA baddhallayA ? goyamA ! atttt| kevatiyA purekkhaDA? goyamA ! kassai pratthi kassai Nasthi, jassa'sthi aTTa vA solasa vA cauvIsA vA saMkhejjA vA asaMkhejjA vA aNaMtA vaa| [1041-1 pra.] bhagavan ! eka-eka nairayika kI nairayikapana (nAraka avasthA) meM atIta dravyendriyA~ kitanI haiM ? [1041-1 u.] gautama ! ananta haiM / [pra.] baddha dravyendriyA~ kitanI haiM ? [u.] gautama ! (ve) pATha haiN| [pra.] puraskRta (AgAmI kAla meM hone vAlI) dravyendriyA~ kitanI haiM ? [u.] gautama ! (puraskRta dravyendriyA~) kisI (nAraka) kI hotI haiM, kisI kI nahIM hotii| jisakI hotI haiM, usakI pATha, solaha, caubIsa, saMkhyAta, asaMkhyAta athavA ananta hotI haiN| [2] egamegassa gaM bhaMte ! jera'yassa asurakumAratte kevatiyA davidiyA pratItA ? goyama ! annNtaa| kevatiyA baddhallagA? goyamA! nnsthi| Page #775 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pandrahavA~ indriyapada : dvitIya uddezaka] [17 kevatiyA purekkhaDA? goyamA! kastai asthi kAsai patyi, jasma'riya praha vA solasa vA ca uvIsA vA saMkhejjA vA asaMkhejjA vA praNaMtA vA / evaM jAva thnniykumaartte| [1041-2 pra.] bhagavan ! eka-eka nairayika ko asurakumAra paryAya meM atIta (dravyendriyA~) kitanI haiM ? [1041-2 u.] gautama ! ananta haiN| [pra.] baddha (dravyendriyAM) kitanI haiM ? [u. (ve) nahIM haiN| [pra.] puraskRta dravyendriyA~ kitanI haiM ? [u.] gautama ! (ve) kisI kI hotI haiM, kisI kI nahIM hotI, jisakI hotI haiM, usakI pATha, solaha, cauvIsa, saMkhyAta, asaMkhyAta yA ananta hotI haiN| isI prakAra eka-eka nairayika ko (nAgakumAraparyAya se lekara) yAvat stanitakumAraparyAya meM (atIta, baddha evaM puraskRta dravyendriyoM ke viSaya meM kahanA cAhie / ) [3] egamegassa NaM bhaMte ! rahayassa puDhavikAiyatte kevatiyA davidiyA atIyA ? goyamA ! annNtaa| kevatiyA baddhallayA ? goyamA! nntyi| kevatiyA purekkhaDA ? goyamA ! kassai asthi kassai Natthi, jassa'sthi ekako vA do vA tiNi vA saMkhejjA vA asaMkhejjA bA aNaMtA vA / evaM jAva vaNapphaikAiyatte / [1041-3 pra.] bhagavan ! eka-eka nairayika ko pRthvIkAyapana meM atIta dravyendriyA~ kitanI haiM ? [1041-3 u.] gautama ! (ve) ananta haiN| [pra.] baddha dravye ndriyA~ kitanI haiM ? [u.] gautama ! (ve) nahIM haiM / [pra.] (bhagavan ! inakI) puraskRta (dravyendriyA~) kitanI haiM ? [u.] gautama ! kisI kI hotI haiM, kisI kI nahIM hotI / jisakI hoto haiM, usakI eka, do, tIna yA saMkhyAta, asaMkhyAta yA ananta hotI haiN| isI prakAra eka-eka nAraka ko apkAyaparyAya se lekara yAvat vanaspatikAyapana meM (atIta, baddha aura puraskRta dravyendriyoM ke viSaya meM kahanA caahie|) [4] egamegassa gaM bhaMte ! raiyassa beiMdiyatte kevatiyA davidiyA atIyA? goyamA ! annNtaa| kevatiyA baddhalagA? Page #776 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 198] [prajJApanAsUtra goyamA ! Nasthi / kevatiyA purekkhaDA? goyamA ! kassai asthi kassai Nasthi, jassa'sthi do vA cattAri vA cha vA saMkhejjA vA prasaMkhejjA vA aNaMtA vaa| evaM teiMdiyatte vi, varaM purekkhaDA cattAri vA aTTa vA bArasa vA saMkhejjA vA asaMkhejjA vA aNaMtA vaa| evaM caridiyatte vi navaraM purekkhaDA cha vA bArasa vA prahArasa vA saMkhejjA vA asaMkhejjA vA aNaMtA vaa| [1041-4 pra.] bhagavan ! eka-eka nairayika ko dvIndriyapana meM kitanI atIta dravyendriyA~ haiM ? [1041-4 u.] gautama ! ananta haiN| [pra.] (bhagavan ! vaisI) baddha dravyendriyA~ kitanI haiM ? [u.] gautama ! (ve) nahIM haiN| [pra.] bhagavan ! puraskRta dravyendriyA~ kitanI haiM ? [u.] gautama ! kisI kI hotI haiM, kisI kI nahIM hotii| jisakI hotI haiM, usakI do, cAra, chaha, saMkhyAta, asaMkhyAta athavA ananta hotI haiN| isI prakAra (eka-eka nairayika kI) zrIndriyapana meM (atIta aura baddha dravyendriyoM ke viSaya meM samajhanA caahie|) vizeSa yaha hai ki usakI puraskRta dravyendriyA~ cAra, pATha yA bAraha, saMkhyAta, asaMkhyAta athavA ananta hotI haiN| isI prakAra (eka-eka nairayika kI) caturindriyapana meM (atIta aura baddha dravyendriyoM) ke viSaya meM jAnanA caahie| vizeSa yaha hai ki usakI puraskRta dravyendriyA~ chaha, bAraha, aThAraha, saMkhyAta, asaMkhyAta athavA ananta haiN| [5] paMceMdiyatirikkhajogiyatte jahA asurkumaartte| [1041-5] (eka-eka nairayika kI) paMcendriyatiryaJcaparyAya meM (atIta, baddha aura puraskRta dravyendriyoM ke viSaya meM asurakumAraparyAya meM jisa prakAra kahA gayA thA, usI prakAra kahanA caahie| [6] maNUsatte vi evaM ceva / NavaraM kevatiyA purekkhaDA ? goyamA ! aTTa vA solasa vA cauvIsA vA saMkhejjA vA asaMkhejjA vA aNaMtA vaa| sanvesi maNUsavajjANaM purekkhaDA maNUsatte kassai asthi kassai Nathi tti evaM ga vuccati / [1041-6] manuSyaparyAya meM bhI isI prakAra atItAdi dravyendriyoM ke viSaya meM kahanA cAhie / [pra.] vizeSa yaha hai ki puraskRta dravyendriyA~ kitanI haiM ? [u.] gautama ! ATha, solaha, cauvIsa, saMkhyAta, asaMkhyAta athavA ananta hotI haiM / manuSyoM ko chor3a kara zeSa sabakI (teIsa daNDakoM ke jIvoM kI) puraskRta (bhAvI) dravyendriyA~ manuSyapana meM kisI kI hotI haiM, kisI kI nahIM hotI, aisA nahIM kahanA caahie| [7] vANamaMtara-joisiya-sohammaga jAva gevejjagadevatte pratIyA aNaMtA; baddha lagA sthi; purekkhaDA kassai asthi kassai Nasthi, jassa'sthi aTTa vA solasa vA cauvIsA vA saMkhejjA vA asaMkhejjA vA aNaMtA vA / Page #777 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pandrahavAM indriyayada : dvitIya uddezaka] [189 [1041-7] (eka-eka nairayika kI) vANavyantara, jyotiSka, saudharma se lekara graiveyaka deva taka ke rUpa meM atIta dravyendriyA~ ananta haiM, baddha nahIM haiM aura puraskRta indriyA~ kisI kI haiM, kisI kI nahIM haiN| jisakI haiM, usakI pATha, solaha, cauvIsa, saMkhyAta, asaMkhyAta athavA ananta haiN| [8] egamegassa NaM bhaMte ! raiyassa vijaya-vejayaMta-jayaMta-aparAjiyadebatte kevatiyA dadhidiyA pratIyA? goyamA! Nasthi / kevatiyA baddhallagA? goyamA! ptthi|| kevatiyA purekkhaDA? goyamA ! kassai asthi kassai Nasthi, jassa'sthi praDha vA solasa vaa| [1041-8 pra.] bhagavan ! eka nairayika kI vijaya, vaijayanta, jayanta aura aparAjita devatva ke rUpa meM kitanI atIta dravyendriyA~ haiM ? [1041-8 u.] gautama ! (ve) nahIM haiN| [pra.] bhagavan ! baddha dravyendriyA~ kitanI haiM ? [u.] gautama ! (ve) nahIM haiN| [pra.) bhagavan ! puraskRta dravyendriyA~ kitanI haiM ? [u.gautama ! kisI kI hotI haiM, kisI kI nahIM hotI, jisakI hotI haiM, usakI ATha yA solaha hotI haiN| [6] savvadRsiddhagadevatte atIyA patthi; baddhalagA Natthi; purekkhaDA kassai asthi kassai tthi, jassa'sthi atttth| [1041-9] sarvArthasiddha devapana meM atIta dravyendriyA~ nahIM haiM, baddha dravyendriyAM bhI nahIM haiM, puraskRta dravyendriyA~ kisI kI hotI haiM, kisI kI nahIM hotii| jisakI hotI haiM, usakI ATha hotI haiN| 1042. evaM jahA raiyadaMDao NIgro tahA asurakumAreNa vi Neyanvo jAva paMceMdiyatirikkhajoNieNaM / NavaraM jassa saTTANe jati baddhallagA tassa tai bhANiyavvA / [1042] jaise (sU. 1041-1 se 9 meM) nairayika (kI nairayikAdi vividharUpa meM pAI jAne vAlI atIta, baddha evaM puraskRta dravyendriyoM) ke viSaya meM daNDaka kahA, usI prakAra asurakumAra ke viSaya meM bhI yAvat paMcendriyatiryaJcayonika taka ke daNDaka kahane cAhie ! vizeSa yaha hai ki jisakI svasthAna meM jitanI baddha dravyendriyA~ kahIM, usakI utanI kahanI caahie| 1043. [1] egamegassa NaM bhaMte ! maNasassa raiyatte kevatiyA danveMdiyA pratIyA ? goyamA! annNtaa| kevatiyA baddhalagA? goyamA ! ptthi| kevatiyA purekkhaDA? goyamA ! kassai asthi kassai patthi, jassa'sthi aTTa vA solasa vA caubIsA vA saMkhejjA vA asaMkhejjA vA praNaMtA vaa| Page #778 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 190 [ prajJApanAsUtra [1043-1 pra.] bhagavan ! eka-eka manuSya kI nairayikapana meM atIta dravyendriyA~ kitanI haiM ? [1043-1 u.] gautama ! (ve) ananta haiN| [pra.) (bhagavan ! usakI) baddha dravyendriyA~ kitanI haiM ? [u.] gautama ! nahIM haiN| [pra.] (bhagavan ! usakI) puraskRta dravyendriyA~ kitanI haiM ? [u.] gautama ! kisI kI hotI haiM, kisI kI nahIM hotI, jisakI hotI haiM, usakI pATha, solaha, cauvIsa, saMkhyAta, asaMkhyAta athavA ananta hotI haiM / [2] evaM jAva pNcediytirikkhjonniytte| NavaraM egidiya-vilidiesu jassa jattiyA purekkhaDA tassa tattiyA bhANiyanvA / [1043-2] isI prakAra yAvat paMcendriyatiryaJcaparyAya meM (atIta, baddha aura puraskRta dravyendriyoM ke viSaya meM kahanA caahie|) vizeSa yaha hai ki ekendriya aura vikalendriyoM meM se jisakI jitanI puraskRta dravyendriyA~ kahI haiM, usakI utanI kahanI caahie| [3] egamegassa NaM bhaMte ! maNasassa maNasatte kevatiyA davidiyA pratIyA ? goyamA ! prnnNtaa| kevatiyA baddhalagA? goyamA ! prdr| kevatiyA purekkhaDA? kassai asthi kassai patthi, jassa'sthi aTTa vA solasa vA cauvIsA vA saMkhejjA vA asaMkhejjA vA praNetA vA / [1043-3 pra.] bhagavan ! manuSya ko manuSyaparyAya meM atIta dravyendriyA~ kitanI haiM ? [1043-3 u.] gautama ! ananta haiN| [pra. baddha dravyendriyA~ kitanI haiM? [u.] gautama ! (ve) pATha haiN| [pra] puraskRta dravyendriyA~ kitanI hotI haiM ? [u.] gautama (ve) kisI ko hotI haiM, kisI ko nahIM hotI, jisakI hotI haiM, usakI ATha, solaha, cauvIsa, saMkhyAta, asaMkhyAta athavA ananta hotI haiN| [4] vANamaMtara-jotisiya jAva gevejjagadevatte jahA nneriytte| [1043-4] (eka-eka manuSya ko) vANavyantara, jyotiSka aura (saudharma se lekara) yAvat praiveyaka devatva ke rUpa meM (atIta, baddha aura puraskRta dravyendriyoM ke viSaya meM) nairayikatva rUpa meM ukta (sU. 1043-1 meM ullikhita) atItAdi dravyendriyoM ke samAna samajhanA cAhie / [5] egamegassa NaM bhaMte ! maNasassa vijaya-vejayaMta-jayaMtA'parAjiyadevate kevaiyA dagvidiyA atIyA ? goyamA ! kassai asthi kassai patthi, jassa'sthi praDha vA solasa vaa| kevatiyA baddhalagA? goyamA ! gsthi| kevatiyA purekkhaDA? goyamA ! kassai asthi kassai gasthi, jassa'sthi aTTha vA solasa vaa| Page #779 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pandrahavAM indriyapada : dvitIya uddezaka] [ 191 [1043-5 pra.] bhagavan ! eka-eka manuSya kI vijaya, vaijayanta, jayanta aura aparAjita devatva ke rUpa meM kitanI atIta dravyendriyA~ haiM ? [1043-5 u.] gautama! kisI kI hotI haiM, kisI kI nahIM hotii| jisakI hotI haiM, usakI ATha yA solaha hotI haiM / [pra] baddha dravyendriyA~ kitanI haiM ? [u.] gautama ! nahIM haiM / [pra.] puraskRta dravyendriyA~ kitanI haiM ? [u.] gautama ! kisI kI hotI haiM aura kisI kI nahIM hotii| jisakI hotI haiM, usakI ATha yA solaha hotI haiN| [6] egamegassa NaM bhaMte ! maNUsassa samvasiddhagadevatte kevatiyA dagvidiyA atItA? goyamA ! kassai asthi kassai gasthi, jassa'sthi aTTha / kevatiyA baddhalagA? goyamA ! nntthi| kevatiyA purekkhaDA? goyamA ! kassai asthi kassai Nasthi, jassa'sthi aTTa / [1043-6 pra.] bhagavan ! eka-eka manuSya kI sarvArthasiddhadevatvarUpa meM atIta dravyendriyA~ kitanI haiM ? [1043-6 u.] gautama ! (ve) kisI kI hotI haiM, kisI kI nahIM hotii| jisakI hotI haiM, usakI pATha hotI haiM ? [pra.] (usakI) baddha dravyendriyA~ kitanI hotI haiM ? [u.] gautama ! nahIM hotii| [pra.] (bhagavan ! usakI) puraskRta dravyendriyA~ kitanI hotI haiM ? u ] gautama! kisI kI hotI haiM, kisI kI nahIM hotii| jisakI hotI haiM, usakI ATha hotI hai| 1044. vANamaMtara-jotisie jahA raie (su. 1041) / [1044] vANavyantara aura jyotiSka deva kI tathArUpa meM atIta, baddha aura puraskRta dravyendriyoM kI vaktavyatA (sU. 1041 meM ullikhita) nairayika kI vaktavyatA ke samAna kahanA caahie| 1045. [1] sohammagadeve vi jahA raie (su. 1041) / NavaraM sohammagadevassa vijaya-bejayaMta-jayaMta-aparAjiyatte kevatiyA davidiyA pratItA? goyamA ! kassai asthi kassai Nasthi, jassa'sthi praSTa / kevatiyA baddhalagA? goyamA! nnsthi| kevatiyA purekkhaDA? goyamA ! kassai asthi kassai gasthi, jassa'sthi aTTha vA solasa vaa| savvasiddhagadevatte jahA riyss| Page #780 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 192] [ prajJApanAsUtra [1045-1] saudharmakalpa deva kI (tathArUpa meM atItAdi dravyendriyoM kI vaktavyatA) bhI (sU. 1041 meM aMkita) nairayika kI (vaktavyatA ke samAna kahanA caahie|) [pra.] vizeSa yaha hai ki saudharmadeva kI vijaya, vaijayanta, jayanta aura aparAjitadevatva ke rUpa meM kitanI atIta dravyendriyA~ haiM ? [u.] gautama ! kisI kI hotI haiM, kisI kI nahIM hotI / jisakI hotI haiM, usakI ATha hotI haiN| [pra.] (usakI) baddha dravye ndriyA~ kitanI haiM ? [u.] gautama ! nahIM haiN| [pra.] (usakI) puraskRta dravyendriyA~ kitanI haiM ? [u.] gautama ! kisI ko hotI haiM, kisI ko nahIM hotii| jisakI hotI haiM, pATha yA solaha hotI haiM / (saudharmadeva ko) sarvArthasiddhadevatvarUpa meM (atIta baddha, puraskRta dravyendriyoM ko vaktavyatA (sU. 1041 ke anusAra) nairayika (kI vaktavyatA) ke samAna (samajhanI caahie|) [2] evaM jAva gevejjagadevassa savvaTusiddhagadevatte tAva NeyavvaM / [1045-2] (IzAnadeva se lekara) greveyakadeva taka kI yAvat sarvArthasiddhadevatvarUpa meM atItabaddha puraskRta dravyendriyoM kI vaktavyatA bhI isI prakAra kahanI caahie| 1046. [1] egamegassa NaM bhaMte ! vijaya-vejayaMta-jayaMta-aparAjiyadevassa Neraiyatte kevatiyA dagvidiyA atItA? goyamA! annNtaa| kevatiyA baddhallagA? goyamA ! ptthi| kevatiyA purekkhaDA? goyamA ! ptthi| [1046-1 pra.] bhagavan ! eka-eka vijaya, vaijayanta, jayanta aura aparAjita deva kI nairayika ke rUpa meM kitanI atIta dravyendriyA~ haiM ? {1046-1 u.] gautama ! ananta haiN| [pra.] (usakI) baddha dravyendriyA~ kitanI haiM ? [u.] gautama ! nahIM haiN| [pra.] (usakI) puraskRta dravyendriyA~ kitanI haiM ? [u.] gautama ! nahIM haiN| [2] evaM jAva paMceMdiyatirikkhajoNiyatte / [1046-2] [ina cAroM kI pratyeka kI, asurakumAratva se lekara yAvat paMcendriyatiryaJcayonikatvarUpa meM (atIta-baddha puraskRta dravyendriyoM ko vaktavyatA bhI) isI prakAra (samajhanI caahie|) Page #781 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pandrahavA~ indriyapada : dvitIya uddezaka / [ 193 [3] maNUsatte pratIyA praNaMtA, baddhallagA Nasthi, purekkhaDA aTTha vA solasa vA cauvIsA vA saMkhejjAvA [1046-3] (inhIM kI pratyeka kI) manuSyatva ke rUpa meM atIta dravyendriyA~ ananta haiM, baddha nahIM haiM, puraskRta dravyendriyA~ ATha, solaha yA cauvIsa hotI haiM, athavA saMkhyAta hotI haiM / [4] vANamaMtara-jotisiyatte jahA paraiyatte (su. 1041) / [1046-4] (inhIM ko pratyeka kI) vANavyantara evaM jyotiSka devatva ke rUpa meM (atIta, baddha, puraskRta dravyendriyoM kI vaktavyatA sU. 1041 meM ullikhita) nai rayikatvarUpa kI pratItAdi kI vaktavyatA ke anusAra (kahanA cAhie / ) [5] sohammagadevatte pratIyA aNaMtA / baddhalagA patthi / purekkhaDA kassai asthi kassai Nasthi, jassa'sthi aTTa vA solasa vA cauvIsA vA saMkhejjA vA / [1046-5] (ina cAroM kI pratyeka ko) saudharmadevatvarUpa meM atIta dravyendriyA~ ananta haiM, baddha nahIM haiM aura puraskRta dravyendriyA~ kisI kI hotI haiM, kisI kI nahIM hotii| jisako hoto haiM, usakI ATha, solaha, cauvIsa athavA saMkhyAta hotI haiM / [6] evaM jAva gevejjagadevatte / [1046-6] (inhIM cAroM kI pratyeka kI) (IzAnadevatva se lekara) yAvat aveyakadevatva ke rUpa meM (atItAdi dravyendriyoM ko vaktavyatA) isI prakAra (samajhanI cAhie / ) [7] vijaya-vejayaMta-jayaMta-aparAjiyatte pratIyA kassai prathi kassai Nasthi, jassa'sthi att| kevatiyA baddhallagA? goyamA! atttt| kevatiyA purekkhaDA? goyamA ! kassai atthi kassai sthi, jassa'sthi atttth|| [1046-7] (ina cAroM kI pratyeka kI) vijaya, vaijayanta, jayanta aura aparAjita devatva ke rUpa meM atIta dravyendriyA~ kisI kI hotI haiM aura kisI ko nahIM hotii| jisakI hotI haiM usako pATha hotI haiN| [pra.] baddha dravyendriyA~ kitanI haiM ? [u.] gautama ! (ve) ATha haiN| pri.] kitanI puraskRta dravyendriyA~ haiM ? [u.] gautama ! kisI kI hotI haiM aura kisI kI nahIM hotI, jisakI hotI haiM, usake pATha hotI haiN| megassa NaM bhaMte! vijaya-vejayaMta-jayaMta-aparAjiyadevassa gadevatte kevatiyA dadidiyA pratIyA ? Page #782 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 194 ] [ prajJApanAsUtra goyamA ! sthi| kevatiyA baddhallagA? goyamA ! patthi / kevatiyA purekkhaDA ? goyamA ! kassai asthi kassai Nasthi, jassa'sthi aTTa / [1046-8 pra.] bhagavan ! eka-eka vijaya, vaijayanta, jayanta aura aparAjita deva kI sarvArthasiddhadevatva ke rUpa meM atIta dravyendriyA~ kitanI haiM ? [1046-8 u.] gautama ! (ve) nahIM haiM / [pra.] baddha dravyendriyA~ kitanI haiM ? [u.] gautama ! (ve) nahIM haiN| [pra.] puraskRta dravyendriyA~ kitanI haiM ? [u.] gautama ! kisI kI hotI haiM, kisI kI nahIM hotI / jisakI hotI haiM, ve ATha hotI haiM / 1047. [1] egamegassa NaM bhaMte ! savvasiddhagadevassa gairaiyatte kevatiyA davidiyA pratIyA? goyamA ! annNtaa| kevatiyA baddhallagA? goyamA! ptthi| kevatiyA purekkhaDA? goyamA ! ptthi| [1047-1 pra.] bhagavAn ! eka-eka sarvArthasiddhadeva kI nArakapana meM kitanI dravyendriyA~ pratIta haiM ? [1047-1 u.] gautama ! ananta haiN| [pra.] (usakI) baddha dravyendriyA~ kitanI haiM ? [u.] gautama ! nahIM haiN| [pra.] kitanI puraskRta dravyendriyA~ haiM ? [u.] gautama ! nahIM haiN| [2] evaM maNUsavajjaM jAva gevejjagadevatte / NavaraM maNUsatte atIyA aNaMtA / kevatiyA baddha llagA? goyamA ! gasthi / kevatiyA purekkhaDA ? goyamA ! atttth| [1047-2] isI prakAra (asurakumAratva se lekara) manuSyatva ko chor3akara yAvat graiveyakadevatva rUpa meM (eka-eka sarvArthasiddhadeva kI) (atItAdi dravyendriyoM kI vaktavyatA samajhanI caahie|) Page #783 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pandrahavA~ indriyapada : dvitIya uddezaka ] [ 195 vizeSa yaha hai ki (eka-eka sarvArthasiddhadeva ko) manuSyasvarUpa meM pratIta dravyendriyA~ ananta haiN| [pra.] baddha (vyendriyA~) kitanI haiM ? [u.] gautama ! (ve) nahIM haiM / [pra.] puraskRta (dravyendriyA~) kitanI haiM ? [u.] gautama ! (be) pATha haiN| [3] vijaya-vejayaMta-jayaMta-aparAjiyadevatte pratIyA kassai asthi kassai pariya, jassAsthi att| kevatiyA baddhalagA? goyamA ! ptthi| kevatiyA purekkhaDA? goyamA ! ptthi| [1047-3] (eka-eka sarvArthasiddhadeva kI) vijaya, vaijayanta, jayanta aura aparAjitadevatvarUpa meM, atIta (dravyendriyA~) kisI ko haiM aura kiso ko nahIM haiM / jisako hotI haiM, ve ATha hotI haiN| [pra.] (usakI) baddha (dravyendriyA~) kitanI haiM ? [u.] gautama ! nahIM haiN| [pra.] kitanI puraskRta (dravyendriyA~) haiM ? [u.) gautama nahIM haiN| [4] egamegassa NaM bhaMe ! samvasiddhagadevassa samvasiddhagadevatte kevatiyA dabidiyA atIyA ? goyamA ! ptthi| kevatiyA baddhallagA? goyamA ! atttth| kevatiyA purekkhaDA? goyamA ! ptthi| {1047-4 pra.] bhagavan ! eka-eka sarvArthasiddhadeva ko sarvArthasiddhadevatvarUpa meM pratIta dravyendriyA~ kikanI haiM ? [1047-4 u.] gautama ! nahIM haiN| [pra.] (usakI) baddha (dravyendriyA~) kitanI haiM ? [u.] gautama ! (ve) ATha haiN| [pra.] usako puraskRta (dravyendriyA~) kitanI haiM ? [u.] gautama ! (ve) nahIM haiN| 1048. [1] raiyANaM bhaMte ! Neraiyatte kevaiyA dadhidiyA pratIyA ? goyamA ! anntaa| kevatiyA baddhalagA? Page #784 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [ prajJApanAsUtra goyamA ! prsNkhejjaa| kevatiyA purekkhaDA? goyamA ! prnnNtaa| [1048-1 pra.] bhagavan ! (bahuta-se) nairayikoM kI nArakatvarUpa meM atIta dravyendriyA~ kitanI haiM ? [1048.1 u.] gautama ! (be) ananta haiN| [pra.] (unakI) baddha (dravyendriyA~) kitanI haiM ? [u.] gautama ! (ve) asaMkhyAta haiN| [pra.] (unakI) puraskRta (dravyendriyA~) kitanI haiM ? [u.] gautama ! (ve) ananta haiN| [2] raiyANaM bhaMte ! asurakumAratte kevatiyA vidiyA pratItA ? goyamA ! annNtaa| kevatiyA badallagA? goyamA ! Nasthi / kevatiyA purekkhaDA? goyamA ! annNtaa| [1048-2 pra.] bhagavan ! (bahuta-se) nairayikoM kI asurakumAratvarUpa meM (atIta dravyendriyA~ kitanI haiM ? [1048-2 u.] gautama ! (ve) ananta haiM / [pra. (unakI) baddha (dravyendriyA~) kitanI haiM ? [u.] gautama ! nahIM haiN| [pra.] (unakI) puraskRta (dravyendriyA~) kitanI haiM ? [u.] gautama ! ananta haiN| [3] evaM jAva gevejjagadevatta / [1048.3] (bahuta-se nArakoM kI) nAgakumAratva se lekara yAvat aveyakadevatvarUpa meM (atIta baddha puraskRta dravyendriyoM kI vaktavyatA bhI isI prakAra (pUrvavat) jAnanI caahie| [4] raiyANaM bhaMte ! vijaya-jayaMta-jayaMta-aparAjiyadevatte kevatiyA davidiyA pratItA? Nasthi / kevatiyA baddhalagA? tthi / kevatiyA purekkhaDA ? asaMkhejjA / Page #785 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pandrahavA~ indripada : dvitIya uddezaka ] [ 197 (1048-4 pra.] bhagavan ! (bahuta-se) nairayikoM kI vijaya, vaijayanta, jayanta aura aparAjitadevasva ke rUpa ke atIta dravyendriyAM kitanI haiM ? [1048-4 u.] gautama ! nahIM haiN| [pra.] (unakI) baddha (dravyendriyA~) kitanI haiM ? [u.] (gautama ! ) nahIM haiN| [pra.] (unakI) puraskRta (dravyendriyA~) kitanI haiM ? [u.] (gautama ! ) asaMkhyAta haiN| [5] evaM savasiddhagadevatte vi / [1048-5] (nairayikoM kI) sarvArthasiddhadevatva rUpa meM (atIta baddha puraskRta dravyendriyoM kI vaktavyatA) bhI isI prakAra (jAnanI caahie|) 1046, evaM jAva paMceMdiyatirikkhajoNiyANaM savvadasiddhagadevatte bhANiyavvaM / varaM vaNapphatikAiyANaM vijaya-bejayaMta-jayaMta-aparAjiyadevatte savvadasiddhagadevatte ya purekkhaDA aNaMtA; sanvesi maNUsa-samvasiddhagavajjANaM saTANe baddhalagA asaMkhejjA, parahANe badallagA Natthi ghaNassatikAiyANaM saTANe baddha llagA annNtaa| [1049] (asurakumAroM se lekara) yAvat (bahuta-se) paMcendriyatiryaJcayonikoM kI yAvat (narayikatva se lekara) sarvArthasiddha devatvarUpa (taka) meM (atIta baddha puraskRta dravyendriyoM kI) prarUpaNA isI prakAra (pUrvavat) karanI caahie| vizeSa yaha hai ki vanaspatikAyikoM kI, vijaya, vaijayanta, jayanta aura aparAjita devatva tathA sarvArthasiddhadevatva ke rUpa meM puraskRta dravyendriyA~ ananta haiN| manuSyoM aura sarvArthasiddhadevoM ko chor3akara kI svasthAna meM baddha (dravyendriyA~) asaMkhyAta haiM, parasthAna meM baddha (dravyendriyA~) nahIM haiN| vanaspatikAyikoM kI svasthAna meM baddha dravyendriyA~ ananta haiN| 1050. [1] maNussANaM Neraiyatte pratItA aNaMtA, baddha llagA Nasthi, purekkhaDA aNaMtA / [1050-1] manuSyoM kI nai rayikatva ke rUpa meM pratIta dravyendriyA~ ananta haiM, baddha dravyendriyA~ nahIM haiM, aura puraskRta dravyendriyA~ ananta haiM / [2] evaM jAva gevejjgdevtte| NavaraM saTThANe pratItA aNaMtA, baddhalagA siya saMkhejjA siya asaMkhejjA, purekkhaDA aNaMtA / [1050-2] manuSyoM kI (asurakumAratva se lekara) yAvat aveyakadevatvarUpa meM (atIta baddha puraskRta dravyendriyoM kI prarUpaNA) isI prakAra (pUrvavat) (samajhanI caahie|) vizeSa yaha hai ki (manuSyoM kI) svasthAna meM atIta dravyendriyA~ ananta haiM, baddha dravyendriyA~ kadAcit saMkhyAta aura kadAcit asaMkhyAta haiM aura puraskRta dravyendriyA~ ananta haiN| [3] maNUsANaM bhaMte ! vijaya-vejayaMta-jayaMta-aparAjiyadevatte kevatiyA dadhidiyA atItA ? sNkhejjaa| Page #786 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 198] [ prajJApanAsUtra kevatiyA baddhalagA? Nasthi / kevatiyA purekkhaDA ? siya saMkhejjA siya prasaMkhejjA / evaM savasiddhagadevatte vi / [1050-3 pra.] bhagavan ! manuSyoM kI vijaya, vajayanta, jayanta aura aparAjita-devatva ke rUpa meM atIta dravyendriyA~ kitanI haiM ? [1050-3 u.] (gautama ! ve) saMkhyAta haiN| [pra.) (unakI) baddha (dravyendriyA~) kitanI haiM ? [u.] (gautama ! ) nahIM haiN| [pra.] (unakI) puraskRta dravyendriyA~ kitanI haiM ? [u.] (gautama ! ve) kadAcit saMkhyAta haiM, kadAcit asaMkhyAta haiN| isI prakAra sarvArthasiddhadevatvarUpa meM bhI (atIta baddha puraskRta dravyendriyoM ko vaktavyatA samajha lenI cAhie / ) 1051. vANamaMtara-joisiyANaM jahA raiyANaM (su. 1048) / [1051] (bahuta-se) vANavyantara aura jyotiSka devoM kI atIta baddha puraskRta (dravyendriyoM) kI vaktavyatA (nairayikatva se lekara sarvArtha siddhadevatva rUpa taka meM sU. 1048 meM ukta) nairayikoM kI (vaktavyatA ke samAna jAnanA cAhie / ) 1052. sohammagadevANaM evaM ceva / NavaraM vijaya-jayaMta-jayaMta-aparAjiyadevatte pratItA asaMkhejjA, ballagA Nasthi, purekkhaDA asNkhejjaa| sambaTusiddhagadevatte atotA Nasthi, baddhallagA sthi, purekkhaDA asNkhejjaa| [1052] saudharma devoM ko atItAdi ko vaktavyatA isI prakAra hai| vizeSa yaha hai ki vijaya, vaijayanta, jayanta tathA aparAjitadevatva ke rUpa meM atIta dravyendriyA~ asaMkhyAta haiM, baddha nahIM haiM tathA puraskRta dravyendriyA~ asaMkhyAta haiM / sarvArthasiddhadevatva rUpa meM atIta nahIM haiM, baddha dravyendriyA~ bhI nahIM haiM, kintu puraskRta dravyendriyA~ asaMkhyAta haiN|| 1053. evaM jAva gevejjagadevANaM / [1053] (bahuta-se) IzAna devoM se lekara) yAvat greveyakadevoM kI (atIta baddha puraskRta dravyendriyoM kI vaktavyatA bhI) isI prakAra (samajhanI caahie|) 1054. [1] vijaya-jayaMta-jayaMta-aparAjiyadevANaM bhaMte ! raiyatte kevatiyA danveMdiyA atItA? goyamA ! prnnNtaa| kevatiyA baddhalagA? Nasthi / kevatiyA purekkhaDA ? tthi / Page #787 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pandrahavA~ indriyapada : dvitIya uddezaka ] [199 [1054-1 pra.] bhagavan ! vijaya, vaijayanta, jayanta aura aparAjita devoM kI nairayikatva ke rUpa meM atIta dravyendriyA~ kitanI haiM ? [1054-1 u.] gautama ! (ve) ananta haiN| [pra.] (unakI) baddha (dravyendriyA~) kitanI haiM ? [u.] (gautama !) nahIM haiM / [pra.] (unakI) puraskRta (dravyendriyA~) kitanI haiM ? [u.] (gautama ! ) nahIM haiN| [2] evaM jAva joisiyte| Navaramesi maNUsatte pratoyA aNaMtA; kevatiyA baddhallagA? Nasthi; purekkhaDA asaMkhejjA / [1054-2] isI prakAra yAvat jyotiSkadevatvarUpa meM bhI (atIta baddha puraskRta dravyendriyoM ke viSaya meM kahanA caahie| vizeSa yaha hai ki inakI manuSyatvarUpa meM atIta dravyendriyA~ ananta haiM / [pra.] (inakI) baddha (dravyendriyA~) kitanI haiM ? [u.] (gautama !) nahIM haiN| [pra. (inakI) puraskRta (dravyendriyA~) kitanI haiM ? [u.] (gautama ! ve) asaMkhyAta haiN| [3] evaM jAva gevejjagadevatte / saTTANe pratItA asaMkhejjA / kevatiyA baddhallagA? prsNkhejjaa| kevatiyA purekkhaDA ? asaMkhejjA / [1054-3] (vijayAdi cAroM kI) saudharmAdi devatva se lekara yAvat greveyakadevatva ke rUpa meM atItAdi dravyendriyoM kI vaktavyatA isI prakAra hai| inakI svasthAna meM atIta dravyendriyA~ asaMkhyAta haiN| [pra.] baddha dravyendriyA~ kitanI haiM ? [u.] asaMkhyAta haiN| [pra.] (unakI) puraskRta dravyendriyA~ kitanI haiM ? [u.] (gautama ! puraskRta dravyendriyA~) asaMkhyAta haiM / [4] sambaTusiddhagadevatte atItA patthi, baddhalagA Natthi, purekkhaDA asNkhejjaa| [1054-4] (ina cAroM devoM) kI sarvArthasiddhadevatva rUpa meM atIta dravyendriyA~ nahIM haiM, baddha dravyendriyA~ bhI nahIM haiM, kintu puraskRta asaMkhyAta haiN| 1055. [1] samvasiddhagadevANaM bhaMte ! raiyatte kevatiyA daveM diyA pratItA? goyamA! annNtaa| kevatiyA baddhalagA? Natthi / Page #788 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 200 ] [prajJApanAsUtra kavatiyA purekkhaDA? Natthi / [1055-1 pra.] bhagavan ! sarvArthasiddha devoM kI nairayikatva ke rUpa meM atIta dravyendriyA~ kitanI haiM ? [1055-1 u.] gautama ! (ve) ananta haiN| [pra.] (unakI) baddha (dravyendriyA~) kitanI haiM ? [u.] (gautama !) nahIM haiN| [pra.] (unakI) puraskRta (dravyendriyA~) kitanI haiM ? [u.] (gautama !) nahIM haiN| [2] evaM maNasavajjaM jAva gevejjgdevtte| {1055-2] manuSya ko chor3a kara yAvat praiveyakadevatva taka ke rUpa meM bhI isI prakAra (inakI atItAdi dravyendriyoM kI vaktavyatA kahanI caahie|) [3] maNUsatte pratItA aNatA, baddhalagA Natyi, purekkhaDA saMkhejjA / [1055-3] (inakI) manuSyatva ke rUpa meM atIta dravyendriyA~ ananta haiM, baddha nahIM haiM, puraskRta saMkhyAta haiN| jaya-vejayaMta-jayaMtAparAjiyadevatte kevatiyA dagvidiyA pratItA? sNkhejjaa| kevatiyA baddhallagA? nasthi / kevatiyA purekkhaDA? Nasthi / [1055-4 pra.] vijaya, vaijayanta, jayanta aura aparAjitadevatva ke rUpa meM inakI atIta dravyendriyA~ kitanI haiM ? [1055-4 u. (ve) saMkhyAta haiM / [pra.) (inakI) baddha (dravyendriyA~) kitanI haiM ? [u.] (gautama ! ) nahIM haiM / [pra.] unako puraskRta (dravyendriyA~) kitanI haiM ? [u.] (gautama ! ) nahIM haiN| [5] samvaTusiddhagadevANaM bhaMte ! samvadRsiddhagadevatte kevatiyA vyidiyA pratItA ? Nasthi / kevatiyA baddhalagA? sNkhejjaa| Page #789 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pandrahavA~ indriyapada : dvitIya uddezaka ] [ 201 kevaiyA purekkhaDA? Nasthi / 11 dAraM // [1055-5 pra.] bhagavan ! sarvArthasiddha devoM kI sarvArthasiddhadevatva rUpa meM pratIta dravyendriyA~ kitanI haiM ? [1055-5 u.] gautama ! (ve) nahIM haiM / [pra.] baddha dravyendriyAM kitanI haiM ? [u.] (gautama ! ve) saMkhyAta haiN| [pra] (unakI) puraskRta dravyendriyAM kitanI haiM ? [u.) (mautama ! ve) nahIM haiN| // 11 dvAra / / vivecana-cauvIsa daNDakoM kI pratIta baddha puraskRta dravyendriyoM ko prarUpaNA--prastuta gyArahaveM dvAra ke antargata nairayikoM se lekara vaimAnikoM taka samasta jIvoM kI atIta baddha aura puraskRta dravyendriyoM kI ekatva, bahutva Adi vibhinna pahaluoM se prarUpaNA kI gaI hai| pratItAdi kA svarUpa-atIta kA artha hai-bhUtakAlIna dravyendriyA~, baddha kA artha hai-vartamAna meM prApta dravyendriyA~ evaM puraskRta yAnI AgArmIkAla meM prApta hone vAlI dravyendriyA~ / cAra pahaluoM se pratItAdi dravyendriyoM ko prarUpaNA-(1) eka-eka nairayika se lekara eka-eka sarvArthasiddhadeva taka kI atIta baddha puraskRta dravyendriyoM ko prarUpaNA, (2) bahuta-se nairayikoM se lekara bahata-se sarvArthasiddha devoM taka kI atItAdi dravyendriyoM kI prarUpaNA, (3) eka-eka nairayika se lekara sarvArthasiddha devoM taka kI nairayikatva se lekara sarvArthasiddhatva ke rUpa ke atItAdi dravyendriyoM kI prarUpaNA aura (4) bahata-se nairayikoM se sarvArthasiddha devoM taka kI nairayikatva se sarvArthasiddhadevatva ke rUpa meM atItAdi dravyendriyoM kI prruupnnaa| eka nairayika ko puraskRta dravyendriyA~-eka-eka jIvaviSayaka puraskRta dravyendriyA~ ATha, solaha. sabaha, saMkhyAta, asaMkhyAta yA ananta batAI gaI haiM, ve isa prakAra se haiM-jo nAraka agale ho bhava meM manuSyaparyAya prApta karake siddha ho jAegA, usakI manuSyabhavasambandhI pATha hI dravyendriyA~ hogIM / jo nAraka naraka se nikala paMcendriyatiryacayoni meM utpanna hogA aura phira manuSyagati prApta karake siddhi prApta karegA, usakI tiryaMcabhavasambandhI pATha aura manuSyabhavasambandhI pATha, ya milakara sAlaha hogoN| jo nAraka naraka se nikalakara paMcendriyatithaMca hogA, tadanantara ekendriyakAya meM utpanna hogA aura phira manuSyabhava pAkara siddha ho jAegA, usakI paMcendriyatiyaM cabhava kI ATha, ekendriyabhava ko eka aura manuSyabhava kI pATha, yoM saba milakara sattaraha dravyendriyA~ hoNgii| jo nAraka saMkhyAtakAla taka saMsAra ke paribhramaNa karegA, usakI saMkhyAta, jo asaMkhyAta kAla taka bhavabhramaNa karegA usako asaMkhyAta aura jo anantakAla taka saMsAra meM paribhramaNa karegA, usakI ananta puraskRta dravyendriyA~ hogii| ___manuSya ko prAgAmo (puraskRta) dravyendriyA~-kisI manuSya kI hotI haiM aura kisI ko nahIM bhI hotI / jo manuSya usI bhava se siddha ho jAte haiM, unakI nahIM hotI, zeSa manuSya kI hotI haiM to ve 8, 6, saMkhyAta asaMkhyAta athavA ananta hotI haiN| vaha yadi anantarabhava meM punaH manuSya hokara Page #790 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 202] [ prajJApanAsUtra siddha ho jAtA hai to usakI ATha dravyendriyA~ hotI haiN| jo manuSya pRthvIkAyAdi meM eka bhava ke pazcAt manuSya hokara siddhigAmI hotA hai, usakI 6 indriyA~ hotI haiM / zeSa bhAvanA pUrvavat samajhanI caahie| asurakumAroM ko puraskRta dravyendriyA~-asurakumAra ke bhava se nikalane ke pazcAt manuSyatva ko prApta kara jo siddha hotA hai, usakI puraskRta dravyendriyA~ 8 hotI haiM / IzAnaparyanta eka eka asurakumArAdi pRthvIkAya, apkAya evaM vanaspatikAya meM utpanna hotA hai, vaha anantara bhava meM pRthvIkAyAdi kisI ekendriya meM jAkara tadanantara manuSyabhava prApta karake siddha ho jAtA hai, usake nau puraskRta indriyA~ hotI haiM / saMkhyAtAdi kI bhAvanA pUrvavat samajhanI caahie| pRthvI apa-vanaspatikAya kI puraskRta dravyendriyA~-pRthvIkAyAdi mara kara anantara manuSyoM meM utpanna hokara siddha hote haiM, unameM jo anantarabhava meM manuSyatva ko prApta karake siddha ho jAtA hai, usakI manuSyabhava sambandhI ATha indriyA~ hogIM / jo pRthvIkAyAdi anantara eka pRthvIkAyAdi bhava pAkara tadanantara manuSya hokara siddha ho jAte haiM, unakI 6 indriyA~ hogii| tejaskAyika-vAyukAyika evaM vikalendriya ko puraskRta dravyendriyAM tejaskAyika aura vAyukAyika marakara tadanantara manuSyabhava nahIM prApta karate / dvIndriya, trIndriya aura caturindriya jIva anantara AgAmI bhava meM manuSyatva to prApta kara sakate haiM, kintu siddhi prApta nahIM kara sakate, ataeva unakI jaghanya nau-nau indriyA~ kahanI caahie| zeSa prarUpaNA pUrvoktAnusAra samajhanI caahie| sanatkumArAdi kI puraskRta indriyA~-sanatkumArAdi deva cyava karake pRthvIkAyAdi meM utpanna nahIM hote, kintu paMcendriyoM meM utpanna hote haiN| ataeva unakA kathana nairayikoM kI taraha samajhanA cAhie / vijayAdi cAra ko puraskRta indriyA~-jo anantarabhava meM hI manuSyabhava prApta karake siddha hogA, usakI 8 indriyA~ hotI haiM / jo eka vAra manuSya hokara puna: manuSyabhava pAkara siddha hogA, usake 16 indriyA~ hotI haiN| jo bIca meM eka devatva kA anubhava karake manuSya hokara siddhigAmI ho to usake 24 indriyA~ hotI haiN| manuSyabhava meM ATha, devabhava meM 8 aura punaH manuSyabhava meM ATha, yoM kUla 24 indriyA~ hogI / vijayAdi cAra vimAnagata deva prabhUta asaMkhyAtakAla yA anantakAla taka saMsAra meM nahIM rhte| isa kAraNa unakI AgAmI dravyendriyA~ saMkhyAta hI kahI haiM, asaMkhyAta yA ananta nhiiN| sarvArthasiddhadeva kI puraskRta indriyA~--sarvArthasiddha vimAna ke deva niyamataH agale bhava meM siddha hote haiM, isa kAraNa unakI AgAmI dravyendriyA~ 8 hI kahI haiN| aneka manuSyoM kI baddha dravyendriyA~-kadAcita saMkhyAta aura kadAcit asaMkhyAta hotI haiM / isakA kAraNa yaha hai ki kisI samaya sammUcchima manuSyoM kA sarvathA abhAva ho jAtA hai, unakA antara cauvIsa muhUrta kA hai| jaba sammUcchima manuSya sarvathA nahIM hote, taba manuSyoM kI baddha dravyendriyA~ saMkhyAta hotI haiM, kyoMki garbhaja manuSya saMkhyAta hI hote haiM, kintu jaba sammUcchima manuSya bhI hote hai, taba baddha dravyendriyAM asaMkhyAta hotI haiN| nAraka kI nArakabhava avasthA meM bhAvI dravyendriyAM-kisI nAraka kI bhaviSyatkAlika dravyendriyA~ hotI hai, kisI kI nhiiN| jo nAraka naraka se nikalakara phira kabhI nAraka paryAya meM utpanna nahIM hogA, usakI bhAvI dravyendriyA~ nahIM hotii| jo nAraka kabhI punaH nAraka meM utpanna hogA, usakI Page #791 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pandrahavA~ indriyapada : dvitIya uddezaka ] [ 203 hotI haiN| agara vaha eka hI vAra utpanna hone vAlA ho to usako ATha, do vAra nArakoM meM utpanna hAna vAlA hA to solaha, tIna bAra utpanna hone vAlA ho to cauvIsa, saMkhyAta bAra utpanna hone vAlA ho to saMkhyAta aura asaMkhyAta yA ananta vAra utpanna hone vAlA ho to bhAvI dravyendriyA~ bhI kramaza: asaMkhyAta yA ananta hotI haiM / eka nAraka ko pRthvIkAyapane meM pratIta baddha indriyA~-eka nAraka ko atIta dravyendriyA~ ananta hotI haiN| baddha dravyendriyA~ bilakula nahIM hotI, kyoMki narakabhava meM vartamAna nAraka kA pRthvIkAyika ke rUpa meM vartamAna honA saMbhava nahIM hai, isa kAraNa baddha dravyendriyA~ nahIM hotii| vijayAdi pAMca anuttaraupapAtika devoM kI pratItAdi dravyendriyA~-jo jIva eka vAra vijayAdi vimAnoM meM utpanna ho jAtA hai, usakA phira se nArakoM, tiryaJcapaMcendriyoM, vANavyantaroM aura jyotiSkoM meM janma nahIM hotA / ataH unameM nArakAdi saMbaMdhI dravyendriyA~ sambhava nahIM haiN| sarvArthasiddha devoM ke rUpa meM atIta aura baddha dravyendriyA~ nahIM hotiiN| nAraka jIva atItakAla meM kabhI sarvArthasiddha jIva huA nahIM hai| ataH sarvArthasiddhadevatva rUpa meM usakI dravyendriyA~ asambhava haiM / sarvArthasiddha vimAna meM eka vAra utpanna hone ke pazcAt manuSyabhava pAkara jIva siddhi prApta kara letA hai / vanaspatikAyikoM kI vijayAdi ke rUpa meM bhAvI dravyendriyA~ ananta haiM, kyoMki vanaspatikAyika jIva ananta hote haiN| baddha dravyendriyA~-manuSya aura sarvArthasiddha devoM ko chor3akara sabhI ko svasthAna meM baddha dravyendriyA~ asaMkhyAta jAnanI caahie| parasthAna meM baddha dravyendriyA~ hotI nahIM / kyoMki jo jIva jisa bhava meM vartamAna hai, vaha usake atirikta parabhava meM vartamAna nahIM ho sktaa| vanaspatikAyikoM kI baddha dravyendriyA~ asaMkhyAta hotI haiM, kyoMki vanaspatikAyikoM ke audArika zarIra asaMkhyAta hI hote haiN|' bArahavA~ bhAvendriyadvAra 1056. kati NaM bhaMte ! bhAvidiyA paNNatA ? goyamA ! paMca mAvidiyA paNNattA / taM jahA-soiMdie jAva phaasidie| [1056 pra.] bhagavan ! bhAvendriyA~ kitanI kahI gaI haiM ? {1056 u.] gautama ! bhAvendriyA~ pAMca kahI haiM / ve isa prakAra-zrotrendriya se (lekara) sparzendriya tk| 1057. raiyANaM bhaMte ! kati bhAvidiyA paNNatA? goyamA! paMca bhAvidiyA paNNattA / taM jahA-soiMdie jAba phAseMdie / evaM jassa jati iMdiyA tassa tattiyA mANiyavyA jAva vemANiyANaM / [1057 pra.] bhagavan ! nairayikoM kI kitanI bhAvendriyA~ kahI gaI haiM ? {1057 u.] gautama ! bhAvendriyA~ pAMca kahI haiN| ve isa prakAra haiM--zrotrendriya se sparzendriya taka / isI prakAra jisakI jitanI indriyA~ hoM, utanI vaimAnikoM kI bhAvendriyoM taka kaha lenI caahie| 1. prajJApanA. malaya. vRtti, patrAMka 315-316 Page #792 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [ prajJApanAsUna 1058. egamegassa NaM bhaMte ! gairaiyassa kevatiyA bhAvidiyA pratItA ? goyamA ! aNaMtA / kevatiyA balligA? paMca / kevatiyA purekkhaDA ? paMca kA dasa vA ekkArasa vA saMkhejjA vA asaMkhejjA vA aNaMtA thaa| [1058 pra.] bhagavan ! eka-eka nairayika ke kitanI atIta bhAvendriyA~ haiM ? [1058 u.] gautama ! ve ananta haiN| [pra.] (unakI) kitanI (bhAvendriyA~) baddha haiM ? [u.] (gautama ! ) (ve) pAMca haiM / [pra.) (unakI) puraskRta bhAvendriyA~ kitanI kahI haiM ? [u.] (gautama !) ve pAMca haiM, dasa haiM, gyAraha haiM, saMkhyAta haiM yA asaMkhyAta haiM athavA ananta haiN| 1056. evaM asurakumArassa vi| gavaraM purekkhaDA paMca vA cha vA saMkhejjA bA asaMkhejjA vA arNatA vA / evaM jAva thaNiyakumArassa / [1056] isI prakAra asurakumAroM kI (bhAvendriyoM ke viSaya meM kahanA cAhie / ) vizeSa yaha hai ki puraskRta bhAvendriyA~ pA~ca, chaha, saMkhyAta, asaMkhyAta athavA ananta haiM / isI prakAra yAvat stanitakumAra taka kI (bhAvendriyoM ke viSaya meM samajha lenA cAhie / ) 1060. evaM puDhavikAiya-prAukAiya-vaNassaikAiyassa bi, beiMdiya-teiMdiya-caridiyassa vi / teukkAiya-vAukkAiyassa vi evaM ceva, NavaraM purekkhaDA cha vA satta vA saMkhejjA vA asaMkhejjA vA praNaMtA vaa| [1060] isI prakAra (eka-eka) pRthvIkAya, akAya aura vanapaspatikAya kI tathA dvIndriya, trIndriya, caturindriya kI, tejaskAyika evaM vAyukAyika kI (atItAdi bhAvendriyoM ke viSaya meM kahanA caahie|) vizeSa yaha hai ki (inakI) puraskRta bhAvendriyA~ chaha, sAta, saMkhyAta, asaMkhyAta yA ananta hotI haiN| 1061. paMceMdiyatirikkhajoNiyassa jAva IsANassa jahA asurakumArassa (su. 1056) / gavaraM maNUsassa purekkhaDA kassai asthi kassai patthi tti bhANiyavvaM / [1061] paMcendriyatiryaJcayonika se lekara yAvat IzAnadeva kI pratItAdi bhAvendriyoM ke viSaya meM (sU. 1056 meM ukta) asurakumAroM kI bhAvendriyoM kI prarUpaNA kI taraha kahanA caahie| vizeSa yaha hai, manuSya kI puraskRta bhAvendriyA~ kisI kI hotI haiM, kisI kI nahIM hotI; isa prakAra (saba pUrvavat) kahanA caahie| 1062. saNaMkumAra jAva gevejjagassa jahA peraiyassa (su. 1057-58) / [1062] sanatkumAra se lekara graiveyakadeva taka kI (atItAdi bhAvendriyoM kA kathana) (sU. 1057-1058 meM ukta) nairayikoM kI vaktavyatA ke samAna karanA caahie| Page #793 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pandrahavAM indriyapada : dvitIya uddezaka ] [205 1063. vijaya-vejayaMta-jayaMta-aparAjiyadevassa pratIyA aNaMtA, baddhalagA paMca, purekkhaDA paMca vA dasa vA paNNarasa vA saMkhejjA vA / savvadasiddhagadevassa pratItA aNaMtA, baddhalagA pNc| kevatiyA purekkhaDA ? pNc| [1063] vijaya, vaijayanta, jayanta evaM aparAjita deva kI atIta bhAvendriyA~ ananta haiM, baddha pAMca haiM aura puraskRta bhAvendriyAM pAMca, dasa, pandraha yA saMkhyAta haiM / sarvArthasiddhadeva kI pratIta bhAvendriyA~ ananta haiM, baddha pAMca haiN| [pra.] puraskRta bhAvendriyA~ kitanI haiM ? [u.] ve pAMca haiN| 1064. raiyANaM bhaMte ! kevatiyA bhAvidiyA pratIyA? goyamA ! aNaMtA / kevatiyA baddhallagA? asNkhejjaa| kevatiyA purekkhaDA? prnnetaa| evaM jahA davidiesu pohatteNaM daMDano bhaNiyo tahA bhAvidiesu vi pohatteNaM daMDapro bhANiyavyo, NavaraM vaNapphaikAiyANaM baddhallagA vi praNatA / [1064 pra.] bhagavan ! (bahuta-se) nairayikoM kI pratIta bhAvendriyA~ kitanI haiM ? [1064 u.] gautama ! ve ananta haiM / [pra.] (bhagavan ! unakI) baddha bhAvendriyA~ kitanI haiM ? [u.] (ve) asaMkhyAta haiN| [pra.] bhagavan ! puraskRta bhAvendriyA~ kitanI haiM ? [u.] gautama ! ve ananta haiN| isa prakAra jaise--dravyendriyoM meM pRthaktva (bahuvacana se) daNDaka kahA hai, isI prakAra bhAvendriyoM meM bhI pRthaktva-bahuvacana se daNDaka kahanA caahie| vizeSa yaha hai ki vanaspatikAyikoM kI baddha bhAvendriyA~ ananta haiN| 1065. egamegassa NaM bhaMte ! raiyassa raiyatte kevaiyA bhAvidiyA pratItA? goyamA ! aNaMtA, baGghallagA paMca, purekkhaDA kassai asthi kassai patthi, jassa'sthi paMca vA dasa vA paNNarasa vA saMkhejjA vA asaMkhejjA vA aNaMtA vA / evaM asurakumAratte jAva thaNiyakumAratte, NavaraM baddha llagA ptthi| [1065 pra.] bhagavan ! eka-eka nairayika kI nairayikatva ke rUpa meM kitanI atIta __ bhAvendriyA~ haiM ? [1065 u.] gautama ! ve ananta haiN| Page #794 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 206] [ prajJApanAsUtra isakI baddha bhAvendriyA~ pA~ca haiM aura puraskRta bhAvendriyA~ kisI kI hotI haiM, kisI kI nahIM hotiiN| jisakI hotI haiM, usako pAMca, dasa, pandraha, saMkhyAta, asaMkhyAta yA ananta hotI haiM / isI prakAra (eka-eka nairayika kI) asurakumAratva se lekara yAvat stanitakumAratva ke rUpa meM (atItAdi bhAvendriyoM kA kathana karanA caahie|) vizeSa yaha hai ki isakI baddha bhAvendriyA~ nahIM haiN| 1066. [1] puDhavikkAiyatte jAva beiMdiyatte jahA dnvidiyaa| [1066-1] (eka-eka nairayika ko) pRthvIkAyatva se lekara yAvat dvIndriyatva ke rUpa meM (atItAdi bhAvendriyoM kA kathana) dravyendriyoM kI taraha (karanA cAhie / ) [2] teiMdiyatte taheva, gavaraM purekkhaDA tiSNi vA cha vA Nava vA saMkhejjA vA asaMkhejjA vA praNaMtA vaa| [1066-2] trIndriyatva ke rUpa ke viSaya meM bhI isI prakAra kahanA caahie| vizeSa yaha hai ki (isakI) puraskRta bhAvendriyA~ tIna, chaha, nau, saMkhyAta, asaMkhyAta yA ananta hotI haiN| [3] evaM caridiyatte vi navaraM purekkhaDA cattAri vA aTTa vA bArasa vA saMkhejjA vA asaMkhejjA vA aNaMtA vaa| [1066-3] isI prakAra caturindriyatva rUpa ke viSaya meM bhI kahanA caahie| vizeSa yaha hai ki (isakI) puraskRta bhAvendriyA~ cAra, pATha, bAraha, saMkhyAta, asaMkhyAta yA ananta haiN| 1067. evaM ete ceva gamA catAri geyatvA je ceva davidiesu / navaraM taiyagame jANiyanvA jassa jai iMdiyA te purekkhaDesu munneyvaa| cautthagame jaheva davveMdiyA jAya savvaTThasiddhagadevANaM sanvaTThasiddhagadevatte kevatiyA bhAvidiyA pratItA? Natthi, baddhalagA saMkhejjA, purekkhaDA Nasthi / 12 // / / bopro uddeso smtto|| / paNNavaNAe bhagavatIe panarasamaM iMdiyapayaM samattaM / / 1067] isa prakAra ye (dravyendriyoM ke viSaya meM kathita) ho cAra gama yahA~ samajhane caahie| vizeSa-tRtIya gama (manuSya sambandhI abhilApa) meM jisakI jitanI bhAvendriyA~ hoM, (ve) utanI puraskRta bhAvendriyoM meM samajhanI caahie| caturtha mama (devasambandhI abhilApa) meM jisa prakAra sarvArthasiddha kI sarvArthasiddhatva ke rUpa meM kitanI bhAvendriyA~ atIta haiM ? 'nahIM haiN|' baddha bhAvendriyA~ saMkhyAta haiM, puraskRta bhAvendriyA~ nahIM haiM yahA~ taka kahanA caahie| / / 12 / / vivecana-bArahavAM bhAvendriyadvAra--prastuta bAraha sUtroM (sU. 1056 se 1067 taka) meM nairayika se lekara sarvArthasiddha taka kI ekatva-bahutva ko apekSA se tathA nai rayikatva se sarvArthasiddhatva taka ke rUpa meM atIta, baddha evaM puraskRta indriyoM kA prarUpaNa kiyA hai| nAraka ko nArakatvarUpa meM puraskRta (bhAvo) bhAvendriyAM-kisI kI hotI haiM, kisI ko Page #795 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pandrahavAM indriyapada : dvitIya uddezaka ] [207 nhiiN| jo nAraka naraka se nikalakara anya gati meM utpanna hokara puna: naraka meM utpanna hone vAlA hai, usakI narakapana meM bhAvI bhAvendriyA~ hotI haiM, kintu jisa jIva kA vartamAna nArakabhava antima hai arthAt-jo naraka se nikala kara phira kabhI naraka meM utpanna nahIM hogA, usako nArakatvarUpa meM bhAvI bhAvendriyA~ nahIM hotii| jisakI nArakarUpa meM bhAvI bhAvendriyA~ hotI haiM, usakI pAMca, dasa, pandraha, saMkhyAta, asaMkhyAta yA ananta bhI hotI haiM / jo bhaviSya meM eka bAra phira naraka meM utpanna hogA, usakI pAMca; jo do vAra utpanna hogA, usakI dasa; tIna bAra utpanna hogA usakI pandraha; saMkhyAta, asaMkhyAta yA ananta vAra utpanna hone vAle ko saMkhyAta, asaMkhyAta yA ananta bhAvI (puraskRta) bhAvendriyA~ hotI haiN| isI prakAra sarvatra samajha lenA caahie| bhAvendriya viSayaka cAra gama-jisa prakAra dravyendriyoM ke viSaya meM nairayika, tiryagyonika, manuSya aura deva sambandhI ye cAra gama kahe haiM, usI prakAra yahA~ bhI cAra gama samajha lene caahie|' // pandrahavA~ indriyapada : dvitIya uddezaka samApta / / 11 pandrahavA~ indriyapada samApta / / 1. prajJApanA. malaya. vRtti, patrAMka 317 Page #796 -------------------------------------------------------------------------- ________________ solasamaM paogapayaM solahavA~ prayogapada * prAthamika prajJApanAsUtra kA yaha solahavA~ prayogapada hai / mana-vacana-kAyA ke AdhAra se hone vAlA prAtmA kA vyApAra prayoga kahalAtA hai / isa dRSTi se yaha pada mahattvapUrNa hai| agara prAtmA na ho to ina tInoM kI viziSTa kriyA nahIM ho sktii| jainaparibhASAnusAra ye tInoM pudgalamaya haiN| pudgaloM kA sAmAnya vyApAra (gati) to AtmA ke binA bhI ho sakatA hai, kintu jaba pudgala mana-vacana-kAyarUpa meM pariNata ho jAte haiM, taba AtmA ke sahakAra se unakA viziSTa vyApAra hotA hai| pudgala kA mana Adi rUpa meM pariNamana bhI AtmA ke karma ke adhIna hai, isa kAraNa unake vyApAra ko prAtmavyApAra kahA jA sakatA hai| isI prAtmavyApAra rUpa prayoga ke viSaya meM sabhI pahaluoM se yahA~ vicAra kiyA gayA hai / * prastuta pada meM do mukhya viSayoM kA pratipAdana kiyA gayA hai--(1) prayoga, usake prakAra aura cauvIsa daNDakoM meM prayogoM ko prarUpaNA tathA (2) gatiprapAta ke pAMca bheda aura unake prabheda aura svarUpa / satyAdi cAra mana:prayoga, cAra vacanaprayoga aura sAta audArika. audArikamizra prAdi zarIra. kAyaprayoga, yoM prayoga ke 15 prakAra haiN| tadanantara samuccaya jIvoM aura cauvIsa daNDakoM meM se kisa meM kitane prayoga pAe jAte haiM ? yaha prarUpaNA kI gaI hai| * tatpazcAt cauvIsadaNDakavartI jIvoM meM se kisameM kitane bahutva-viziSTa prayoga sadaiva pAe jAte haiM tathA ekatva-bahutva kI apekSA ekasaMyogI, dvikasaMyogI, trikasaMyogI aura catuHsaMyogo kitane vikalpa pAe jAte haiM; unakI prarUpaNA kI gaI hai / * pandraha prakAra ke prayogoM kI carcA samApta hone ke bAda gatiprapAta (gatipravAda) kA nirUpaNa hai / sU. 1086 se 1123 taka meM gati kI carcA kI gaI hai, jo prayoga se hI sambandhita hai / gatiprapAta nAmaka prakaraNa meM jina-jina ke sAtha gati kA sambandha hai, una saba vyavahAroM kA saMgraha karake gati ke pAMca prakAra batAe haiM -prayogagati, tatagati, bandhanachedanagati, upapAtagati aura vihAyogati / Page #797 -------------------------------------------------------------------------- ________________ solahavA~ prayogapada : prAthamika] [209 * isameM se prathama prayogagati to vahI hai, jisake 15 prakAroM kI carcA pahale kI gaI hai / tatagati maMjila para pahu~cane se pahale kI sArI vistIrNa gati ko kahA gayA hai, phira jIva aura zarIra kA bandhana chUTane se hone vAlI bandhanachedanagati, phira nArakAdi cAra bhavopapAtagati, kSetropapAta gati aura nobhavopapAta (pudgaloM aura siddhoM kI) gati kA varNana hai| anta meM 17 prakAra kI AkAza-avakAza se sambandhita vihAyogati kA varNana hai| ina bhedoM ke varNana para se gati kI nAnA prakAra kI vizeSatAeM spaSTa pratIta hotI haiN|' CO (ka) paNNavaNAsuttaM bhA. 2, prastAvanA pR. 101 se 103, (kha) paNNavaNAsutta (mUlapATha) bhA. 1, pR. 261 se 273 taka (ga) prajApanA. malaya. vRtti, patrAMka 319 se 330 taka ! Page #798 -------------------------------------------------------------------------- ________________ solasamaM paogapayaM solahavA~ prayogapada prayoga aura usake prakAra 1068. kaivihe gaM bhaMte ! poge paNNate? goyamA ! paNNarasavihe paNNatte / taM jahA-saccamaNappanoge 1 mosamaNappanoge 2 saccAmosamaNappanoge 3 asaccAmosamaNappaoge 4 evaM vaipoge vi cauhA 8 orAliyasarIrakAyappanoge porAliyamosasarIrakAyappanoge 10 veubviyasarIrakAyappanoge 11 veumviyamIsasarIrakAyappanoge 12 AhAragasarIrakAyappanoge 13 pAhAragamIsasarIrakAyappanoge 14 kammAsarIrakAyappanoge 15 / [1068 pra. bhagavan ! prayoga kitane prakAra kA kahA gayA hai ? [1068 u.] gautama ! (prayoga) pandraha prakAra kA kahA gayA hai / vaha isa prakAra-(1) satyamanaHprayoga, (2) asatya (mRSA) manaHprayoga, (3) satya-mRSA (mizra) mana:prayoga, (4) asatyA-mRSA manaHprayoga, isI prakAra vacanaprayoga bhI cAra prakAra kA hai---[(5) satyabhASAprayoga, (6) mRSAbhASAprayoga, (7) satyAmRSAbhASAprayoga aura (8) asatyAmRSAbhASAprayoga] (9) audArikazarIrakAya-prayoga (10) audArikamizrazarIrakAya-prayoga, (11) vaikriyazarIrakAya-prayoga, (12) vaikriyamizrazarIrakAya-prayoga, (13) AhArakazarIrakAya-prayoga, (14) AhArakamizrazarIrakAyaprayoga aura (15) karma-(kArmaNa) shriirkaay-pryog| vivecana prayoga aura usake prakAra-prastuta sUtra meM pandraha prakAra ke prayogoM kA nAmollekha kiyA gayA hai| prayoga kI paribhASA-'' upasargapUrvaka yuj dhAtu se 'prayoga' zabda niSpanna huA hai| jisake kAraNa prakarSarUpa se AtmA kriyAoM se yukta-vyApRta yA sambandhita ho, athavA sAmparAyika aura IryApatha karma (pAzrava) se saMyukta-sambaddha ho, vaha prayoga kahalAtA hai, athavA prayoga kA artha haiparispanda kriyA-prarthAt-prAtmA kA vyApAra / pandraha prakAra ke prayogoM ke artha-(1) satyamanaHprayoga-santa kA artha-muni athavA sat padArtha / ye donoM mukti-prApti ke kAraNa haiM / ina donoM ke viSaya meM yathAvasthita vastusvarUpa kA cintana karane meM jo sAdhu (zreSTha) ho, vaha 'satya' mana hai / athavA jIva sat (svarUpa se sat) aura asat (pararUpa se asat rUpa hai, dehamAtravyApI hai, ityAdi rUpa se yathAvasthita vastucintana-parAyaNa mana satyamana hai| satyamana kA prayoga arthAt vyApAra satyamanaHprayoga hai| (2) asatyamanaHprayoga-satya se viparIta asatya hai / yathA jIva nahIM hai, athavA jIva ekAnta sat-rUpa hai, ityAdi kuvikalpa karane meM tatpara mana asatyamana hai, usakA prayoga-vyApAra asatyamanaHprayoga hai| (3) satyamaSAmanaHprayogajo satya aura asatya, ubhayarUpa cintana-tatpara ho, vaha satyamRSAmana hai| jaise-kisI vana meM bar3a, Page #799 -------------------------------------------------------------------------- ________________ solahavAM prayogapada [ 211 pIpala, khaira, palAza, azoka, prAdi aneka jAti ke vRkSa haiM, kintu azoka vRkSoM kI bahulatA hone se yaha socanA ki yaha prazokavana hai / katipaya azoka vRkSoM kA sadbhAva hone se yaha socanA satya hai, kintu unake atirikta usa vana meM anya bar3a, pIpala Adi kA bhI sadbhAva hone se aisA socanA asatya hai| kintu vyavahAranaya kI apekSA se aisA socanA satyAsatya kahalAtA hai, paramArtha (nizcayanaya) kI dRSTi se to aisA socanA asatya hai; kyoMki vastu jaisI hai, vaisI nahIM socI gaI hai| (4) prasatyAmadhAmana:prayoga-jo satya bhI na ho aura asatya bhI na ho, aisA manovyApAra asatyAmRSAmanaHprayoga hai| vipratipatti (zaMkA yA vivAda) hone para vastutattva kI siddhi kI icchA se sarvajJa ke matAnusAra vikalpa karatA hai / yathA-jIva hai, vaha sat-asat rUpa hai / yaha cintana satya-paribhASita hone se prArAdhaka hai aura satyamanaHprayoga hai / jo vipratipatti hone para vastutattva kI pratiSThA (sthApanA) karane kI icchA hone para bhI sarvajJamata ke viruddha vikalpa karatA hai| jaise-jIva nahIM hai athavA jIva ekAnta nitya hai, ityAdi / yaha cintana virAdhaka hone se asatya hai| kintu vastu kI siddhi kI icchA ke binA bhI svarUpamAtra kA paryAlocanaparaka cintana karanA asatyAmRSAmanaHprayoga hai / jaise-kisI ne cintana kiyA-devadatta se ghar3A lAnA hai, yA amuka vyakti se gAya mAMganA hai, ityAdi / yaha cintana svarUpamAtra payolocanaparaka hone se na to tathArUpa satya hai, ta ho mithyA hai| isalie vyavahAranaya kI dRSTi se ise asatyAbhUSA kahA jAtA hai| agara kisI ko Thagane yA dhokhA dene kI buddhi se aisA cintana kiyA jAtA hai to vaha asatya ke antargata hai, anyathA saralabhAva se vastusvarUpaparyAlocana karanA satya meM samAviSTa hai| aise asatyAmRSAmana kA prayoga asatyAmRSAmanaHprayoga hai| (5-8) mana ke cAra prakAra ke ina prayogoM kI taraha vacanaprayoga bhI cAra prakAra ke haiM, antara yahI hai ki vahA~ mana kA prayoga hai, yahAM vANI kA prayoga hai / ve cAra isa prakAra haiM-(5) satyavAkprayoga, (6) asatyavAkprayoga, (7) satyAmRSAvAkprayoga aura (8) astyaamRssaabaakpryog| (8) audArikazarIrakAya-prayoga-audArika Adi kA lakSaNa pahale batA cuke haiN| jo zarIra udAra-sthUla ho, use audArikazarIra kahate haiN| kAya kahate haiM-pudgaloM ke samUha ko athavA asthi Adi ke upacaya ko| ina donoM lakSaNoM se yukta kAya audArikazarIra rUpa hone se audArikazarIrakAya kahalAtA hai| usakA prayoga prodArikazarIrakAya-prayoga hai| yaha tiryaMcoM aura paryAptaka manuSyoM ke hotA hai| (10) audArikamizrazarorakAya-prayoga-jo kAya praudArika ho aura kArmaNazarIra ke sAtha mizra ho, vaha audArikamizrazarIra kahalAtA hai, aise zarIrakAya ke prayoga ko audArikamizrazarIrakAyaprayoga kahate haiM / audArikazarIra ke sAtha kArmaNazarIra hone para bhI isakA nAma 'kArmaNamizrazarIra' na rakhakara 'audArikamizra' rakhA hai, usake tIna kAraNa haiM-(1) utpatti kI apekSA se audArika kI pradhAnatA hone se, (2) kAdAcitka hone se tathA (3) sandeharahita abhISTa padArtha kA bodha karAne kA hetu hone se / ataeva audArikazarIradhArI manuSya, paMcendriyatiryaJca yA paryApta bAdara vAyukAyika jova vaikriyala bdhi se sampanna hokara vaikriyA karatA hai, taba audArikazarora kI hI prArambhikatA aura pradhAnatA hone ke kAraNa vaikriyamizra na kahalAkara vaha audArikamizra hI kahalAtA hai / isI prakAra audArikazarIradhArI AhArakalabdhisampanna caturdazapUrvadhara muni dvArA prAhArakazarIra banAne para praudArika aura AhAraka zarIra ko mizratA hone para bhI pradhAnatA ke kAraNa 'yaudArikamizna' hI kahA jAtA hai| (11) vaikriyazarIrakAyaprayoga-vaikriyazarIra rUpa kAya se hone vAlA prayoga 'vaikriyazarIrakAyaprayoga' kahalAtA hai / yaha vaikriyazarIraparyApti se paryApta jIva ko hotA hai| (12) vaikriyamizrazarIrakAyaprayoga-devoM aura nArakoM kI aparyApta avasthA meM kArmaNazarIra ke sAtha mizrita Page #800 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 212] [ prajJApanAsUtra vaikriyazarIra kA prayoga / jaba koI paMcendriyatiryaJca, manuSya yA vAyukAyika jIva vaikriyazarIrI hokara apanA kArya sampanna karake kRtakRtya ho cukane ke pazcAt baiMkriyazarIra ko tyAgane aura audArikazarIra meM praveza karane kA icchuka hotA hai, taba vahA~ vaikriyazarIra ke sAmarthya se audArikazarIrakAyayoga ko grahaNa karane meM pravRtta hone tathA vaikriyazarIra kI pradhAnatA hone ke kAraNa vaha 'audArikamizra' nahIM, kintu baiMkriyamizrazarIrakAyaprayoga kahalAtA hai / (13) prAhArakazarIrakAyaprayoga-AhArakazarIra paryApti se paryApta AhArakalabdhidhArI caturdaza pUrvadharamuni ke aAhArakazarIra dvArA hone vAlA prayoga / (14) prAhArakamivazarIra kAyaprayoga-AhArakazarIrI saMyamI muni jaba apanA kArya pUrNa karake punaH audArikazarIra ko grahaNa karatA hai, taba AhArakazarIra ke bala se audArikazarIra meM praveza karane tathA AhArakazarIra kI pradhAnatA hone ke kAraNa praudArikamizrazarIra na kahalAkara AhArakamizrazarIra hI kahalAtA hai / isa prakAra kA prayoga pAhArakamizrazarIrakAyaprayoga hai| (15) kArmaNazarIrakAyaprayoga-vigrahagati meM tathA kevalIsamudghAta ke tIsare, cauthe aura pAMcaveM samaya meM hone vAlA prayoga kArmaNazarIrakAyaprayoga kahalAtA hai| tejasa aura kArmaNa donoM sahacara haiM, ataH eka sAtha donoM kA grahaNa kiyA gayA hai|' samuccaya jIvoM aura cauvIsa daNDakoM meM prayoga kI prarUpaNA 1066. jIvANaM bhaMte ! kativihe panoge paNNate ? goyamA! paNNarasabihe paoge pnnnnte| taM jahA-saccamaNappaproge jAva kmmaasriirkaayppaanoge| [1069 pra.] bhagavan ! jIvoM ke kitane prakAra ke prayoga kahe haiM ? [1069 u. gautama ! jIvoM ke pandraha prakAra ke prayoga kahe gaye haiN| ve isa prakAra-satyamanaHprayoga se (lekara) kArmaNazarIrakAyaprayoga tk| 1070. raiyANaM bhaMte ! kativihe panoge paNNate ? goyamA! ekkArasavihe panoge pnnnntte| taM jahA-saccamaNappaproge 1 jAva asaccAmosavaippaproge 8 veubdhiyasarIrakAyappanoge veubviyamIsasarIrakAyappanoge 10 kammAsarIrakAyappamoge [1070 pra.] bhagavan ! nairayikoM ke kitane prakAra ke prayoga kahe haiM ? [1070 u.] gautama ! (unake) gyAraha prakAra ke prayoga kahe gae haiM / ve isa prakAra-(1.8) satyamanaHprayoga se lekara yAvat asatyAmRSAvacanaprayoga, 6-vaikriyazarIrakAyaprayoga, 10-vaikriyAmazrazarIrakAyaprayoga aura 11-kaarmnnshriirkaaypryog| 1071. evaM asurakumArANa vi jAva thaNiyakumArANaM / [1071] isI prakAra asurakumAroM se (lekara) yAvat stanitakumAroM (taka) ke (prayogoM ke viSaya meM samajhanA caahie|) 1. prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 319 Page #801 -------------------------------------------------------------------------- ________________ solahavAM prayogapada ] [213 1072. puDhavikkAiyANaM pucchaa| goyamA ! tivihe poge paNatte / taM jahA-orAliyasarIrakAyappanoge 1 porAliyamIsasarIrakAyappanoge 2 kammAsarIrakAyappabhoge 3 / evaM jAva vaNaphaikAiyANaM / NavaraM bAukkAiyANaM paMcavihe panoge paNNatte, taM jahA-porAliyasarIrakAyapoge 1 orAliyamosasarIrakAyappazroge 2 veuvie duvihe 4 kammAsarIrakAyappanoge ya 5 / [1072 pra.] bhagavan ! pRthvokAyikoM ke kitane prayoga kahe gae haiM ? [1072 u.] gautama ! unake tIna prakAra ke prayoga kahe gae haiN| ve isa prakAra haiM- 1. praudArikazarIrakAyaprayoga, 2. audArikamizrazarIrakAyaprayoga aura 3. kaarmnnshriirkaaypryog| isI prakAra (apkAyikoM se lekara) yAvat vanaspatikAyikoM (taka samajhanA cAhie / ) vizeSa yaha hai ki vAyUkAyikoM ke pAMca prakAra ke prayoga kahe haiN| ve isa prakAra---1. praudArikazarIrakAyaprayoga, 2. audArikamizrazarIrakAyaprayoga, 3-4. vaitriyazarIrakAyaprayoga aura vaikriya mizrazarIra kAyaprayoga tathA 5. kArmaNazarIrakAyaprayoga / 1073. beiMdiyANe pucchaa| goyamA ! caudivahe par3oge pnnnnte| taM jahA---prasaccAmosavaippAnoge 1 porAliyasarIrakAyappaproge 2 porAliyamIsasarIrakAyappanoge 3 kammAsarIrakAyappaoge 4 / evaM jAva caridiyANaM / [1073 pra.] bhagavan ! dvIndriyajIvoM ke kitane prakAra ke prayoga kahe gae haiM ? [1073 u.] gautama ! (unake) cAra prakAra ke prayoga kahe gae haiN| ve isa prakAra(1) asatyAmRSAvacanaprayoga, (2) praudArikazarIrakAyaprayoga, (3) audArikamizrazarIrakAyaprayoga aura (4) kArmaNazarIrakAyaprayoga / isI prakAra (trIndriya aura) yAvat caturindriya jIvoM ke prayoga ke viSaya meM samajhanA cAhie / 1074. paMcediyatirikkhajoNiyANaM pucchaa| goyamA ! terasavihe panoge pnnnnte| taM jahA-saccamaNappaproge 1 mosamaNappanoge 2 saccAmosamaNappagroge 3 asaccAmosamaNappanoge 4 evaM vaipoge vi 8 porAliyasarIrakAyappanoge morAliyamosasarIrakAyappanoge 10 veubviyasarIrakAyappanoge 11 deuvviyamosasarIrakAyappaproge 12 kammAsarIrakAyappabhoge 13 / [1074 pra.] bhagavan ! paMcendriyatiryaJcayonikoM ke kitane prakAra ke prayoga kahe gae haiM ? 61074 u.) gautama ! (unake) teraha prakAra ke prayoga kahe gae haiN| ve isa prakAra(1) satyamanaHprayoga, (2) mRSAmanaHprayoga, (3) satyamRSAmanaHprayoga, (4) asatyAmRSAmanaHprayoga, isI taraha cAra prakAra kA (5 se 8 taka) vacanaprayoga, (9) audArikazarIrakAyaprayoga, (10) audArikamizrazarIrakAyaprayoga, (11) vaikriyazarIrakAyaprayoga, (12) vaikriyamizrazarIrakAyaprayoga aura (13) kaarmnnshriirkaaypryog| Page #802 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 214] [prajJApanAsUtra 1075. maNUsANaM pucchaa| goyamA ! paNNarasavihe payoge paNNatte / taM jahA-saccamaNappaproge 1 jAva kammAsarIrakAyappanoge 15 / [1075 pra.] bhagavan ! manuSyoM ke kitane prakAra ke prayoga kahe gae haiM ? [1075 u.] gautama ! unake pandraha prakAra ke prayoga kahe gae haiN| ve isa prakAra haiM---satyamanaHprayoga se lekara kArmaNazarIrakAyaprayoga tk| 1076. vANamaMtara jotisiya-vemANiyANaM jahA NeraiyANaM (su. 1070) / [1076] vANavyantara, jyotiSka aura vaimAnika devoM ke prayoga ke viSaya meM nairayikoM (kI sU. 1070 meM aMkita vaktavyatA) ke samAna (samajhanA cAhie / ) vivecana-samuccaya jIvoM aura cauvIsa daNDakoM meM prayogoM ko prarUpaNA-prastuta 8 sUtroM (sU. 1069 se 1076 taka) meM samuccaya jIvoM meM kitane prayoga hote haiM ? yaha prarUpaNA kI gaI hai / niSkarSa-samuccaya jIvoM meM 15 prayoga hote haiM, kyoMki nAnA jIvoM kI apekSA se sadaiva pandraha prayoga pAe jAte haiM / nairayikoM tathA vyantara, jyotiSka, vaimAnikoM meM gyAraha prayoga pAe jAte haiM, kyoMki inameM audArika, praudArikamizra, AhAraka aura AhArakamizra prayoga nahIM hote| vAyukAyikoM ko chor3akara zeSa cAra pRthvIkAyAdi sthAvaroM meM tIna prayoga pAye jAte haiM - audArika, audArikamizra aura kArmaNazarIrakAya prayoga / vAyukAyikoM meM ina tInoM ke uparAMta vaikriya aura vaikriyamizrazarIrakAyaprayoga bhI pAe jAte haiM / dvi-tri-caturindriya jIvoM meM pratyeka ke 4-4 prayoga pAe jAte haiM-asatyAmRSAbhASAprayoga, audArika, audArikamizra, kArmaNazarIrakAya pryog| paMcendriyatiryaJcoM meM prAhAraka aura AhArakamizra ko chor3akara zeSa 13 prayoga pAe jAte haiM, jabaki manuSyoM meM 15 hI prayoga pAe jAte haiN| samuccaya jIvoM meM vibhAga se prayogaprarUpaNA--- 1077. jIvA NaM bhaMte ! ki saccamaNappayogI jAva ki kammAsarIrakAyappayogI ? goyamA! jIvA savve vi tAva hojjA saccamaNappayogI vi jAva vebviyamIsasarIrakAyappayogI vi kammAsarIrakAyApayogI vi, ahavege ya AhAragasarIrakAyappayogI ya 1 ahavege ya pAhAragasarIrakAyappaogiNo ya 2 ahavege ya AhAragamosasarIrakAyappanogo ya 3 ahavege ya pAhAragamosasarIrakAyappaprogiNo ya 4 caubhaMgo, ahavege ya pAhAragasarIrakAyappayogI ya pAhAragamIsAsarIrakAyappayogI ya 1 ahavege ya prAhAragasarIrakAyappanogI ya pAhAragamIsasarorakAyappazrogiNo ya 2 prahavege ya pAhAragasarorakAyappayogiNo ya AhAragamosAsarIrakAyappalogo ya 3 ahavege ya AhAragasarIrakAyappayogiNo ya pAhAragamIsAsarIrakAyappayogiNo ya 4, ee jIvANaM aTTa bhNgaa| 1. prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 320 Page #803 -------------------------------------------------------------------------- ________________ solahavAM prayogapada ] [215 [1077 pra.] bhagavan ! jIva satyamanaHprayogI hote haiM athavA yAvat kArmaNazarIrakAyaprayogI hote haiM ? [1077 u.] gautama ! (1) jIva sabhI satyamanaHprayogI bhI hote haiM, yAvat (mRSAmanaHprayogI, satyamRSAmanaHprayogI, asatyAmRSAmanaHprayogI Adi tathA vaikriya mizrazarIrakAyaprayogI bhI evaM kArmaNazarIrakAyaprayogI bhI, (isa prakAra teraha padoM ke vAcya) hote haiM, (1) athavA eka AhArakazarIrakAyaprayogI hotA hai, (2) athavA bahuta-se AhArakazarIrakAyaprayogI hote haiM, (3) athavA eka AhArakamizrazarIrakAyaprayogI hotA hai, (4) athavA bahuta-se jIva AhArakamizrazarIrakAyaprayogI hote haiN| ye cAra bhaMga hue| teraha padoM vAle prathama bhaMga kI inake sAtha gaNanA kI jAe to pAMca bhaMga ho jAte haiM / (dvikasaMyogI cAra bhaMga)--1. athavA eka AhArakazarIrakAyaprayogI aura eka AhArakamiznazarIrakAya prayogI, 2. athavA eka AhArakazarIrakAyaprayogI aura bahuta-se prAhArakamizrazarIrakAyaprayogI, 3. athavA bahuta-se pAhArakazarIrakAyaprayogI aura eka AhArakamizrazarIrakAyaprayogI, 4. athavA bahuta-se AhArakazarIrakAyaprayogI aura bahuta-se AhArakamizrazarIrakAya pryogii| ye samuccaya jIvoM ke prayoga kI apekSA se ATha bhaMga hue| (inameM prathama bhaMga ko milAne se nau bhaMga hote haiN|) vivecana--samuccaya jIvoM meM vibhAga se prayogaprarUpaNA---prastuta sUtra (1077) meM samuccaya jIvoM meM prayoga kI apekSA se pAe jAne vAle pATha bhaMgoM kA nirUpaNa kiyA gayA hai / samuccaya jIvoM meM teraha padoM kA eka bhaMga-samuccaya jIvoM meM AhAraka aura AhArakamizra ko chor3a kara zeSa 13 padoM kA eka bhaMga hotA hai / tAtparya yaha hai ki sadaiva bahuta-se jIva satyamanaprayogI bhI pAe jAte haiM, asatyamanaHprayogI bhI, yAvat vaikriyamizrazarIrakAyaprayogI bhI pAe jAte haiM, tathaiva kArmaNazarIrakAyaprayogI bhI pAe jAte haiN| nAraka jIva sadaiva upapAta ke pazcAt uttaravaikriya Arambha kara dete haiM, isalie sadaiva vaikriyamizrazarIrakAyaprayogI bhI hote haiM / vanaspati Adi ke jIva sadaiva vigraha ke kAraNa antarAlagati meM pAye jAte haiM, isalie ve sadaiva kArmaNazarIrakAyaprayogI hote haiM, kintu AhArakazarIrI kadAcit sarvathA nahIM pAe jAte; kyoMki unakA antara utkRSTataH chaha mAsa taka kA sambhava hai|' arthAt chaha mahInoM taka eka bhI AhArakazarorI na pAyA jAe, yaha bhI sambhava hai / jaba ve pAe bhI jAte haiM to jaghanya eka, do yA tIna, tathA utkRSTata: sahasrapRthaktva (do hajAra se nau hajAra) taka hote haiN| isa prakAra jaba AhArakazarIrakAyaprayogI aura AhAraka rakAyaprayogI eka bhI nahIM pAyA jAtA, taba bahata jIvoM kI apekSA se bahavacanaviziSTa 13 padoMvAlA eka bhaMga hotA hai, kyoMki ukta 13 padoM vAle jIva sadaiva bahuta rUpa meM rahate haiM / pATha bhaMgoM kA krama-prathama bhaMga-jaba pUrvokta teraha padoM ke sAtha eka prAhArakazarIrakAyaprayogI pAyA jAtA hai, taba eka bhaMga hotA hai / dvitIyabhaMga-pUrvokta teraha pada vAloM ke sAtha bahuta-se 1. pAhAragAiM loe chammAse jA na hoMti vi kayAI / ukkoseNa niyamA, eka samayaM jahanneNaM / / 1 / / hotAI jahanneNaM ikka do tiSNi paMca va havati / ukkoseNaM juga puhattametaM sahassANaM / / 2 // Page #804 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 216] [prajJApanAsUtra AhArakazarIrakAyaprayogI pAe jAte haiM, taba dUsarA bhaMga hotA hai| tRtIya-caturtha bhaMga-isI prakAra pUrvokta 13 padoM ke sAtha jaba eka jIva AhArakamizrazarIrakAyaprayogI hotA hai, athavA bahuta jIva pAhArakamizrazarIrakAyaprayogI hote haiM, taba tIsarA aura cauthA bhaMga hotA haiN| yoM kramaza: ye 4 bhaMga hue / paMcama se aSTama bhaMga taka--cAra bhaMga dvikasaMyogI hote haiM, jo pahale batAe jA cuke haiN| pUrvokta teraha padoM vAle bhaMga ko milAne se ye saba 9 bhaMga hote haiN|' nArakoM aura bhavanapatiyoM ko vibhAga se prayogaprarUpaNA 1078. raiyA NaM bhaMte ! ki saccamaNappayogI jAva ki kammAsarIrakAyappanogI? goyamA ! raiyA save vi tAva hojjA saccamaNappaogI vi jAva veumviyamIsasarorakAyappayogI vi, ahavege ya kammAsarIrakAyappogo ya 1 ahavege ya kammAsarIrakAyapparogiNo ya 2 / [1078 pra.] bhagavan ! nairayika satyamanaHprayogI hote haiM, athavA yAvat kArmaNazarIrakAyaprayogI hote haiM ? [1078 u.] gautama ! nairayika sabhI satyamanaHprayogI bhI hote haiM, yAvat vaikriyamizrazarIra kAyaprayogI bhI hote haiM; 1-athavA koI eka (nairayika) kArmaNazarIrakAyaprayogI hotA hai, 2athavA koI aneka (nairayika) kArmaNazarIrakAyaprayogI hote haiM / 1076. evaM asurakumArA vi jAva thaNiyakumArA vi / / 1079] isI prakAra asurakumAroM kI bhI yAvat stanitakumAroM kI prayogaprarUpaNA karanI caahie| vivecana-nArakoM aura bhavanapatiyoM ko vibhAga se prayogaprarUpaNA-prastuta do sUtroM meM ekatva aura bahutva kI apekSA se nArakoM aura bhavanapatidevoM kI prayoga-sambandhI tIna bhagoM kI prarUpaNA kI nArakoM meM sadaiva pAe jAne vAle bahutvaviziSTa dasa pada-nArakoM meM satyamanaHprayogI se lekara vaikriyamivazarIrakAyaprayogo paryanta sadaiva bahutvaviziSTa dasa pada pAe jAte haiM, kintu kArmaNazarIrakAyaprayogI nAraka kabhI-kabhI eka bhI nahIM pAyA jAtA; kyoMki narakagati ke upapAta kA viraha bAraha muharta kA kahA gayA hai| yaha eka bhaMga humA / dvitIya-tRtIya bhaMga -jaba kArmaNazarIrakAyaprayogI nAraka pAe jAte haiM, taba jaghanya eka yA do aura utkRSTa asaMkhyAta pAe jAte haiM / isa dRSTi se jaba eka kArmaNazarIrakAyaprayogI pAyA jAtA hai, taba dvitIya bhaMga hotA hai aura jaba bahuta-se kArmaNazarIrakAyaprayogI pAye jAte haiM, taba tRtIya bhaMga hotA hai / asurakumArAdi dazavidha bhavanavAsiyoM ko ekatva-bahutva-viziSTa prayoga-sambandhI vaktavyatA bhI isI prakAra samajha lenI caahie| 1. prajJApanAsUtra. malaya. vRtti, patrAMka 323-324 2. bhagavatIsUtra za. 8 u. 1 meM devoM aura nArakoM meM aparyApta dazA meM hI vaikriyamizrazarIraprayoga mAnA gayA hai| 3. prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 324 Page #805 -------------------------------------------------------------------------- ________________ solahavA~ prayogapada ] [217 ekendriyoM, vikalendriyoM aura tiryaMcapaMcendriyoM kI prayoga sambandhI prarUpaNA-- 1080. puDhavikAiyA NaM bhaMte ! ki orAliyasarIrakAyappayogI aorAliyamIsasarIrakAyappayogI kammAsarIrakAyappanogI? / goyamA ! puDhavikAiyA NaM porAliyasarIrakAyappayogI vi porAliyamIsasarIrakAyappayogI bi kammAsarIrakAyappayogI vi| evaM jAva vaNapphatikAiyANaM / NavaraM vAukkAiyA veuvviyasarIrakAyappayogI viveubviyamIsasarIrakAyapogI vi / [1080 pra.] bhagavan ! pathvIkAyika jIva kyA audArikazarIrakAyaprayogo hai, audArikamizrazarIrakAyaprayogI haiM athavA kArmaNazarIrakAyaprayogI haiM ? / [1080 u.] gautama ! pRthvIkAyika jIva audArikazarIrakAyaprayogI bhI haiM, audArikamizrazarIrakAyaprayogI bhI haiM aura kArmaNazarIrakAyaprayogI bhI haiN| isI prakAra prakAyika jIvoM se le kara yAvat vanaspatikAyikoM taka (prayoga sambandhI vaktavyatA kahanI cAhie / ) vizeSa yaha hai ki vAyukAyika vaikriyazarIrakAyaprayogI bhI haiM aura vaikriya. mizrazarIrakAyaprayogI bhI haiN| 1081. beiMdiyA NaM bhaMte ! kiM porAliyasarIrakAyappayogI jAva kammAsarIrakAyappayogI ? goyamA ! beiMdiyA sabbe vi tAva hojjA prasaccAmosavaippayogI vi orAliyasarIrakAya. ppayogI vi orAliyamIsasarIrakAyappabhogI vi, ahavege ya kammAsarIrakAyappayogI ya 1 ahavege ya kammAsarIrakAyappayogiNo ya 2 / evaM jAva caridiyA / [1081 pra.] bhagavan ! dvIndriya jIva kyA audArikazarIrakAyaprayogI haiM, athavA yAvat kArmaNazarIrakAyaprayogI haiM ? [1081 u.] gautama ! sabhI dvIndriya jIva asatyAmRSAvacanaprayogI bhI hote haiM, audArikazarIrakAyaprayogI bhI hote haiM, praudArikamizrazarIrakAyaprayogo bhI hote haiM / 1---athavA koI eka (dvIndriya jIva) kArmaNazarIrakAyaprayogI hotA hai, 2--yA bahuta-se (dvIndriya jIva) kArmaNazarIrakAyaprayogI hote haiM / (trIndriya evaM) caturindriyoM (kI prayoga sambandhI vaktavyatA) bhI isI prakAra (samajhanI caahie|) 1082. paMceMdiyatirikkhajoNiyA jahA raiyA (su. 1078) / NavaraM porAliyasarIrakAyapyogI vi porAliyamosasarIrakAyappalogo vi, ahavege ya kammAsarIrakAyappayogI ya 1 ahavege ya kammAsarIrakAyappabhogiNo ya 2 / [1082] paMcendriyatiryaJcayonikoM ko prayoga sambandhI vaktavyatA (sU. 1078 meM ullikhita) nairayikoM kI prayogavaktavyatA ke samAna kahanA cAhie / vizeSa yaha hai ki yaha (eka paMcendriyatiryaJcayonika) audArikazarIrakAyaprayogI bhI hotA hai tathA audArikamizrazarIrakAyaprayogI Page #806 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 218] {prajJApanAsUtra bhI hotA hai| 1-athavA koI eka (paMcendriya tiryaJcayonika) kArmaNazarIrakAyapra yogI bhI hotA hai, 2-athavA bahuta-se (paMcendriyatiryaMcayonika jIva) kArmaNazarIrakAyaprayogI hote haiM / vivecana-ekendriyoM, vikalendriyoM aura tiryaJcapaMcendriyoM kI vibhAga se prayogasambandhI prarUpaNA---prastuta tIna sUtroM (sU. 1080 se 1082 taka) meM ekendriya se lekara tiryaMcapaMcendriya taka ke jIvoM kI ekatva-bahutva kI apekSA se prayoga sambandhI prarUpaNA kI gaI hai| niSkarSa pathvIkAyika, apkAyika, tejaskAyika evaM vanaspatikAyika jIva audArikazarIrakAyaprayogI, audArikamizrazarIrakAyaprayogI evaM kArmaNazarIrakAyaprayogI sadaiva bahasaMkhyA meM pAe jAte haiM, isalie ye tInoM pada bahuvacanAnta haiM, yaha eka bhaMga hai; kintu vAyukAyikoM meM pUrvokta tIna prayogoM ke atirikta kriyadvika (vai kriyazarIrakAyaprayoga evaM vaikriyamizrazarIrakAyaprayoga) bhI pAe jAte haiM / arthAt---vAyukAyikoM meM ye pAMcoM pada sadaiva bahutvarUpa meM pAe jAte haiN| ina pAMcoM kA bahutvarUpa eka bhaMga hotA hai| sabhI dvIndriya-trIndriya-caturindriya jIva asatyAmRSAvacanaprayogI hote haiM, kyoMki ve na to satyavacana kA prayoga karate haiM, na asatyavacana kA prayoga karate haiM aura na hI ubhayarUpa vacana kA prayoga karate haiM / ve audArikazarIrakAyaprayogI bhI hote haiM aura audArikamizrazarIrakAyaprayogI bhI hote haiM / yadyapi dvIndriyAdi jIvoM ke antarmuhUrtamAtra upapAta kA virahakAla hai, kintu upapAtavirahakAla kA antamuharta choTA hai aura audArikamizra kA antarmuharta pramANa meM bahuta bar3A hotA hai| ataH unameM audArikamizrazarIrakAya prayogI sadaiva pAye jAte haiN| isa prakAra ina tInoM kA eka bhaMga huaa| unameM kabhI-kabhI eka bhI kArmaNazarIrakAyaprayogI nahIM pAyA jAtA, kyoMki unake upapAta kA viraha antarmuhUrta kahA gayA hai| jaba ve pAe jAte haiM to jaghanyataH eka yA do aura utkRSTataH asaMkhyAta pAe jAte haiM / isa prakAra jaba eka bhI kArmaNazarIrakAyaprayogI nahIM pAyA jAtA hai, taba pUrvokta tInoM padoM kA prathama bhaMga hotA hai| jaba eka kArmaNazarIrakAyaprayogI pAyA jAtA hai, taba ekatvaviziSTa dUsarA bhaMga hotA hai / jaba bahuta-se dvIndriyAdi jIva kArmaNazarIraprayogI hote haiM, taba tIsarA bhaMga hotA hai| __ paMcendriyatiryaJcoM kA prayoga viSayaka kathana nArakoM ke samAna jAnanA cAhie, kintu unameM vizeSatA yaha hai ki ve nArakoM kI taraha vaikriyazarIrakAyaprayogI tathA vaikriyamizrazarIrakAyaprayogI ke uparAnta audArikazarIrakAyaprayogI aura audArikamizrazarIrakAyaprayogI bhI hote haiN| isake sivAya 4 prakAra ke manaHprayoga aura cAra prakAra ke vacanaprayoga, ina 8 padoM ko pUrvokta 4 padoM meM milAne se kula 12 pada hue, jo paMcendriyatiryaMcoM meM sadaiva bahuta rUpa meM pAe jAte haiN| kArmaNazarIrakAyaprayogI kabhI-kabhI paMcendriyatiryaJcoM meM eka bhI nahIM pAyA jAtA, kyoMki unake upapAta kA virahakAla antarmuhUrttapramANa kahA gayA hai / yo jaba kArmaNazarIrakAyaprayogI eka bhI nahIM hotA, taba pUrvokta prathama bhaMga hotA hai| ___ jaba kArmaNazarIrakAyaprayogI eka hotA hai, taba dUsarA bhaMga hotA hai aura jaba kArmaNazarIrakAyaprayogI bahuta hote haiM, taba tIsarA bhaMga hotA hai|' 1. prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 324-325 Page #807 -------------------------------------------------------------------------- ________________ solahavAM prayogapada ] [219 manuSyoM meM vibhAga se prayoga-prarUpaNA 1083. maNasA NaM bhaMte ! ki saccamaNappayogI jAca ki kammAsarIrakAyappayogI ? goyamA ! maNasA savve vi tAva hojjA saccamaNappayogI vi jAva porAliyasarIrakAyappayogI vi veubbiyasarIrakAyappayogI vi veuvviyamIsasarIrakAyappalogo vi, ahavege ya porAliyamIsAsarIrakAyappayogI ya 1 ahavege ya porAliyamIsasarIrakAyappayogiNo ya 2 ahavege ya pAhAragasarIrakAyappayogI ya 3 ahavege ya pAhAragasarIrakAyappamogiNo ya 4 ahavege ya pAhAragamosasarIra. kAyappayogI ya 5 ahavege ya pAhAragamIsAsarIrakAyappaprogiNo ya 6 ahavege ya kammagasarIrakAyapogI ya 7 ahavege ya kammagasarIrakAyappayogiNo ya 8, ete aTTa bhaMgA patteyaM / ahavege ya porAliyamosasarIrakAyappogo ya pAhAragasarIrakAyappayogI ya 1 ahavege ya porAliyamosasarIrakAyappogo ya pAhAragasarIrakAyappaprogiNo ya 2 ahavege ya morAliyamosAsarIrakAyappaogiNo ya pAhAragasarIrakAyappaogI ya 3 ahavege ya orAliyamosAsarIrakAyappazrogiNo ya pAhAragasarIrakAyappaprogiNo ya4 evaM ete cattAri bhaMgA, ahavege ya aorAlayamosAsarIrakAyappayogI ya pAhAragamIsAsarIrakAyappayogI ya1 ahavege ya aorAliyamosAsarIrakAyappayogI ya pAhAragamosAsarIrakAyappayogiNo ya 2 prahavege ya porAliyamosAsarIrakAyappanogiNo ya pAhAragamosAsarIrakAyappayogI ya 3 ahavege ya orAliyamosAsarIrakAyappayogiNo ya pAhAragamosAsarIrakAyapparogiNo ya 4 cattAri bhaMgA, ahavege ya porAliyamosAsarIrakAyappayogI ya kammAsarIrakAyappayogI ya 1 ahavege ya orAliyamosAsarIrakAyappanogI ya kammAsarIrakAyappayogiNo ya 2 ahavege ya orAliyamosAsarIrakAyappaprogiNo ya kammAsarIrakAyappayogI ya 3 ahavege ya porAliyamosAsarIrakAyappayogiNo ya kammAsarIrakAyappanogiNo ya 4 ete cattAri bhaMgA, ahavege ya pAhAragazarIrakAyappayogI ya pAhAragamIsasarIrakAyappayogI ya 1 ahavege ya pAhAragasarIrakAyappaaogI ya pAhAragamIsAsarIrakAyappayogiNo ya 2 ahavegeya pAhAragasarIrakAyappayogiNo ya pAhAragamosAsarIrakAyappayogI ya 3 ahavege ya pAhAragasarIrakAyappayogiNo ya pAhAragamIsAsarIrakAyappaprogiNo ya 4 cattAri bhaMgA, ahavege ya pAhAragasarIrakAyappayogI ya kammagasarIrakAyappogo ya 1 prahavege ya pAhAragasarIrakAyappayogI ya kammAsarorakAyappanogiNo ya 2 ahavege ya pAhAragasarIrakAyappayogiNo ya kammAsarIrakAyappayogI ya 3 ahavege ya pAhAragasarIrakAyapparogiNo ya kammagasarIrakAyappaprogiNo ya 4 cauro bhaMgA, ahavege ya AhAragamosagasarIrakAyappayogI ya kammagasarIrakAyappogo ya 1 ahavege ya pAhAragamosasarIrakAyappayogI ya kammagasarIrakAyappanogiNo ya 2 ahavege ya pAhAragamIsagasarIrakAyappayogiNo ya kammagasarIrakAyappayogI ya 3 pravege ya pAhAragamIsasarorakAyappalogiNo ya kammagasarIrakAyappaprogiNo ya 4 cattAri bhaMgA, evaM cauvAsaM bhNgaa| azvege ya prorAliyamosagasarIrakAyappapogo ya pAhAragasarIrakAyappayogI ya AhAragamosasarIrakAyappayogI ya 1, prahavege ya porAliyamosAsarIrakAyappaogo ya pAhAragasarIrakAyappayogI ya Page #808 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 220] [prajJApanAsUtra prAhAragamIsasarIrakAyappayogiNo ya 2, ahavege ya porAliyamosagasarIrakAyappayogI ya AhAragasarorakAyappayogiNo ya pAhAragamIsasarIrakAyappayogI ya 3 ahavege ya porAliyamosAsarIrakAyappayogI ya AhAragasarIrakAyappaprogiNo ya pAhAragamosAsarIrakAyappaprogiNo ya 4 ahavege ya orAliyamosAsarIrakAyappazrogiNo ya prAharagasarIrakAyappayogI ya pAhAragamIsAsarIrakAyappayogI ya 5 ahavege ya porAliyabhIsAsarIrakAyappayogiNo ya AhAragasarIrakAyappayogI ya pAhAragamIsAsarIrakAyappaprogiNo ya 6 ahavege ya porAliyamosAsarIrakAyappayogiNo ya pAhAragasarIrakAyappayogiNo ya AhAragamosAsarIrakAyappayogI ya 7 ahavege ya porAliyamosAsarIrakAyappaprogiNo ya pAhAragasarIrakAyapparogiNo ya pAhAramIsAsarIrakAyappayogiNo ya 8 ete aTTa bhaMgA, ahavege ya porAliyamosAsarIrakAyappayogI ya pAhAragasarIrakAyappayogI ya kammayasarIrakAyappayogI ya 1 ahavege ya orAliyamosAsarIrakAyappayogI ya pAhAragasarIrakAyappayogI ya kammagasarIrakAyappayogiNo ya 2 ahavege ya orAliyamosAsarIrakAyappayogI ya prAhAragasa rorakAyappayogiNo ya kammagasarIrakAyappayogI ya 3 ahavege ya orAliyamosAsarIrakAyappayogI ya pAhAragasarIrakAyappayogiNo ya kammagasarIrakAyappaprogiNo ya 4 grahavege ya porAliyamosAsarIrakAyappayogiNo ya pAhAragasarIrakAyappayogI ya kammagasarIrakAyappayogI ya 5 prahavege ya orAliyamosAsarIrakAyapparogiNo ya pAhAragasarIrakAyappayogI ya kammagasarIrakAyappaprogiNo ya 6 ahavege ya orAliyamosAsarIrakAyappazrogiNo ya pAhAragasarIrakAyappaprogiNo ya kammAsarIrakAyappayogI ya 7 ahavege ya orAliyamosAsarIrakAyappayogiNo ya pAhAragasarIrakAyappayogiNo ya kammAsarIrakAyappaogiNo ya 8 ete ate aTTa bhaMgA / ahavege ya porAliyamosAsarIrakAyappayogI ya AhAragamIsAsarIrakAyappayogI ya kammAsarIrakAyappayogI ya 1 ahavege ya porAliyamIsAsarIrakAyappogo ya pAhAragamIsAsarIrakAyappayogI ya kammagasarIrakAyappaprogiNo ya 2 ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappayogI ya pAhAragamIsAsarIrakAyappaprogiNo ya kammAsarIrakAyappayogI ya 3 ahavege ya orAliyamosAsarIrakAyappaogI ya pAhAragamIsAsarIrakAyappayogiNo ya kammAsarIrakAyappayogiNo ya 4 prahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyacyogiNo ya AhAragamIsAsarIrakAyappayogI ya kammAsarIrakAyappayogI ya 5 ahavege ya orAliyamosAsarIrakAyappayogiNo ya pAhAragamIsAsarIrakAyappayogI ya kammAsarIrakAyappayogiNo ya 6 prahavege ya porAliyamosAsarIrakAyapparogiNo ya AhAragamosAsarIrakAyappayogiNo ya kammAsarIrakAyappayogI ya 7 ahavege ya porAliyamosAsarIrakAyappaogiNo ya pAhAragamIsAsarIrakAyacyogiNo ya kammAsarorakAyappazrogiNo ya 8 ete aTTha bhNgaa| ahavege ya pAhAragasarIrakAyappaogI ya AhAragamosAsarIrakAyapogI ya kammAsarIrakAyappayogI ya 1 mahavege ya pAhAragasarIrakAyappayogI ya pAhAragamosAsarIrakAyappayogI ya kammAsarIrakAyappagrogiNo ya 2 ahavege ya pAhAragasarIrakAyappaogI ya pAhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo ya kammAsarIrakAyapogo ya 3 ahavege ya pAhAragasarIrakAyappaprogI ya pAhAragamIsAsarIrakAyapparogiNo ya kammAsarIrakAyappayogiNo ya 4 ahavege ya pAhAragasarIrakAyappayogiNo ya pAhAragamIsAsarIrakAyappaogI ya kammAsarIrakAyappayogI ya 5 prahavege ya Page #809 -------------------------------------------------------------------------- ________________ solahavAM prayomapada] [221 pAhAragasarIrakAyappayogiNo ya pAhAragamosAsarIrakAyappayogI ya kammAsarIrakAyappayogiNo ya 6 ahavege ya pAhAragasarIrakAyappayogiNo ya pAhAragamIsAsarIrakAyappayogiNo ya kammAsarIrakAyappayogI ya 7 prahavege ya prAhAragasarIrakAyappayogiNo ya AhAragamIsAsarIrakAyappayogiNo ya kammAsarIrakAyappayogiNo ya 8 evaM ete tiyasaMjoeNaM cattAri aTubhaMgA, sabve vi miliyA battIsaM bhaMgA jANiyavvA 32 / ahavege ya orAliyamosAsarIrakAyappayogI ya pAhAragasarIrakAyappalogo ya pAhAragamosAsarIrakAyappayogIya kammAsarIrakAyappayogI ya 1 ahavege ya porAliyamosAsarIrakAyacyogI ya pAhAragasarIrakAyappayogI ya pAhAragamosAsarIrakAyappayogI ya kAmAsarIrakAyappalogiNo ya 2 prahavege ya porAliyamIsAsarIrakAyapyogI ya AhAragasarIrakAyappayogI ya prAhAragamosAsarIrakAyappayogiNo ya kammAsarIrakAyappayogI ya 3 ahavegeya porAliyamosAsarIrakAyappayogI ya AhAragasarIrakAyappayogI ya prAhAragamIsAsarIrakAyappayogiNo ya kammAsarIrakAyappayogiNo ya 4 ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappaogI ya AhAragasarIrakAyappaprogiNo ya AhAragamIsAsarIrakAyappayogI ya kammAsarIrakAyappayogI ya 5 ahavege ya porAliyamosAsarIrakAyappayogI ya pAhAragasarIrakAyappaprogiNo ya AhAragamIsAsarIrakAyappayogI ya kammAsarIrakAyappayogiNo ya 6 ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappayogI ya pAhAragasarIrakAyaspogiNo ya pAhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo ya kammAsarIrakAyappayogI ya 7 ahavege ya orAliyamIsagasarorakAyappaogo ya prAharagasarIrakAyappaprogiNo ya pAhAragamosAsarIrakAyappayogiNo ya kammAsarIrakAyapparogiNo ya 8 ahavege ya porAliyamosAsarIrakAyappayogiNo ya pAhAragasarIrakAyapogo ya AhAragamIsAsarIrakAyappayogI ya kammAsarIrakAyacyogI yaha ahavege ya orAliyamIsAsarIrakAyappayogiNo ya AhAragasarIrakAyappayogI ya pAhAragamIsAsarIrakAyappayogI ya kammAsarIrakAyappaogiNo ya 10 ahavege ya orAliyamosAsarIrakAyappaprogiNo ya prAharagasarIrakAyappaogI ya pAhAragamIsAsarIrakAyappaogiNo ya kammAsarIrakAyappayogI ya 11 ahavege ya porAliyamosAsarIrakAyappayogiNo ya AhAragasarIrakAyappayogI ya AhAragamosAsarIrakAyApaprogiNo ya kammAsarIrakAyappamoMgiNo ya 12 ahavege ya orAliyamosAsarIrakAyappanogiNo ya pAhAragasarIrakAyappayogiNo ya pAhAragamosAsarIrakAyapayogI ya kammAsarIrakAyappayogI ya 13 ahavege ya porAliyamosAsarIrakAyappaoMgiNo ya pAhAragasarIrakAyappaprogiNoM ya AhAgamIsAsarIrakAyappabhogI ya kammAsarIrakAyaspogiNo ya 14 ahavege ya porAliyamosAsarIrakAyapparogiNo ya AhAragasarIrakAyapparogiNo ya pAhAragamIsAsarIrakAyappaprogiNo ya kammAsarIrakAyappaogo ya 15 ahavege ya porAliyamosAsarIrakAyappanogiNo ya pAhAragasarIrakAyappayogiNo na pAhAragamIsAsarIrakAyappayogiNo ya kammAsarIrakAyappAsogiNo ya 16, evaM ete causaMjoeNaM solasa bhaMgA bhavaMti / samve vi ya NaM saMpiDiyA asoti bhaMgA bhavaMti 80 / [1083 pra.] bhagavan ! manuSya kyA satyamanaHprayogI athavA yAvat kArmaNazarIrakAyaprayogI hote haiM ? Page #810 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 222] [prajJApanAsUtra [1083 u.] gautama ! manuSya satyamanaHprayogI yAvat (arthAt-cAroM prakAra ke manaHprayogI, cAroM prakAra ke vacanaprayogI) audArika zarIrakAyaprayogI bhI hote haiM, vaikriya zarIrakAyaprayogI bhI hote haiM, aura vaikriyamizrazarIrakAyaprayogI bhI hote haiM / 1. athavA koI eka audArikamizrazarIrakAyaprayogI hotA hai, 2. athavA aneka (manuSya) audArikamizrazarIrakAya-prayogI hote haiM, 3. athavA koI eka AhArakazarIrakAyaprayogI hotA hai, 4. athavA aneka AhArakazarIrakAya-prayogI hote haiM, athavA 5. koI eka AhArakamizrazarIrakAya-prayogI hotA hai, 6. athavA aneka AhArakamizrazarIrakAyaprayogI hote haiM, 7. athavA koI eka kArmaNazarIra kAyaprayogI hotA hai, 8. athavA aneka kArmaNazarIrakAyaprayogI hote haiM / (isa prakAra) eka-eka ke (saMyoga se) ye ATha bhaMga hote haiN| 1. prathavA koI eka (manuSya) audArikamizrazarIrakAyaprayogI aura eka AhAraka zarIrakAyaprayogI hotA hai, 2. athavA eka audArikamizrazarIrakAyaprayogI aura aneka prAhArakamizrazarIrakAyaprayogI hote haiM, athavA 3. aneka audArikamizrazarIrakAyaprayogI aura eka AhAraka zarIrakAyaprayogI hotA hai, athavA 4. aneka audArikamizrazarIrakAyaprayogI aura aneka AhArakazarIra kAyaprayogI hote haiM / isa prakAra ye cAra bhaMga haiN| 1. athavA eka audArikamizrazarIrakAyaprayogI aura eka aAhArakamizrazarIrakAyaprayogI, athavA 2. audArikamizrazarIrakAyaprayogI aura aneka AhArakamizrazarIrakAyaprayogI haiM, 3. athavA aneka audArikamizrazarIrakAyaprayogI aura eka AhArakamizrazarIrakAyaprayogI hotA hai, 4. athavA aneka audArikamizrazarIrakAyaprayogI aura aneka AhAraka mizrazarIrakAyaprayogI hote haiM / ye (dvikasaMyogI) cAra bhaMga haiN| athavA 1. koI eka (manuSya) audArikamizrazarIrakAya-prayogI aura (eka) kArmaNazarIrakAyaprayogI hotA hai, athavA 2. eka praudArikamizrazarIrakAyaprayogI aura aneka kArmaNazarIrakAyaprayogI hote haiM, athavA 3. aneka praudArika mizrazarIrakAyaprayogI aura eka kArmaNazarIrakAyaprayogI hotA hai, athavA 4. aneka :audArikamizrazarIrakAyaprayogI aura aneka kArmaNazarIrakAya-prayogI hote haiM / ye cAra bhaMga haiM / athavA 1. eka AhArakazarIrakAyaprayogI aura eka AhArakamizrazarIrakAyaprayogI hotA hai, athavA 2. eka AhArakazarIrakAyaprayogI aura aneka AhArakamizrazarIrakAyaprayogI hote haiM, athavA 3. aneka AhArakazarIrakAyaprayogI aura eka AhArakamizrazarIrakAyaprayogI hotA athavA 4. aneka AhArakazarIrakAyaprayogI aura aneka AhArakamizrazarIrakAyaprayogI hote haiN| (isa prakAra) ye cAra bhaMga haiN| athavA 1. eka AhArakazarIrakAya-prayogI aura eka kArmaNazarIrakAyaprayogI hotA hai, athavA 2. eka AhArakazarIrakAyaprayogI aura aneka kArmaNazarIrakAyaprayogI hote haiM. athavA 3. aneka AhArakazarIrakAyaprayogI aura eka kArmaNazarIrakAyaprayogI hotA hai, athavA 4. aneka AhAraka zarIrakAyaprayogI aura aneka kArmaNazarIrakAyaprayogI hote haiM / (isa prakAra ye) cAra bhaMga haiM / athavA 1-AhArakamizrazarIrakAyaprayogI aura eka kArmaNa zarIrakAyaprayogI hotA hai; prathavA 2-eka AhArakamizrazIrakAya-prayogI aura aneka kArmaNazarIrakAyaprayogI hote haiM, 3-athavA aneka AhArakamizrazarIrakAyaprayogI aura eka kArmaNazarIrakAyaprayogI hotA hai; Page #811 -------------------------------------------------------------------------- ________________ solahavA~ prayogapada] [223 athavA 4-aneka AhArakamizrazarIrakAyaprayogI aura aneka kArmaNazarIrakAyaprayogI hote haiM / ye cAra bhaMga haiM / isa prakAra (dvikasaMyogI kula) caubIsa bhaMga hue| athavA 1eka audArikazarIrakAyaprayogI, eka AhArakazarIrakAyaprayogI aura eka pAhArakamizrazarIrakAyaprayogI hotA hai, athavA 2--eka audArika mizrazarIrakAyaprayogI, eka grAhArakazarIrakAyaprayogI aura aneka AhArakamizrazarIrakAyaprayogI hote haiM, 3-athavA eka praudArikamizrazarIrakAyaprayogI, aneka AhAraka zarIrakAyaprayogI aura eka AhArakamizrazarIrakAyaprayogI hotA hai: athavA 4-eka audArikamizrazarIrakAyaprayogI aneka prAhArakazarIrakAyaprayogI aura aneka AhArakamizrazarIrakAyaprayogI hote haiM; athavA 5. aneka audArikamizrazarIrakAyaprayogI, eka AhArakazarIrakAyaprayogI aura eka grAhArakamizrazarIrakAyaprayogI hotA hai; athavA 6-aneka audArikamizrazarIrakAyaprayogI, eka AhArakazarIrakAyaprayogI aura aneka AhArakamizrazarIrakAyaprayogI hote haiM; athavA 7-aneka audArikamizrazarIrakAyaprayogI, aneka prAhArakazarIrakAyaprayogI aura eka pAhArakamizrazarIrakAyaprayogI hotA hai, athavA 5-aneka audArika mizrazarIrakAyaprayogI, aneka AhArakazarIrakAyaprayogI aura aneka AhArakamizrazarIrakAyaprayogI hote haiM / (isa prakAra) ye ATha bhaMga haiN| athavA 1-eka audArikamizrazarIrakAyaprayogI, eka AhArakazarIrakAyaprayogI aura eka kArmaNazarIrakAya-prayogI hotA hai, 2-athavA eka audArikamizrazarIrakAyaprayogI, eka AhArakazarIrakAyaprayogI aura aneka kArmaNazarIrakAyaprayogI hote haiM, athavA 3-eka audArika mizrazarIrakAya-prayogI, aneka AhArakazarIrakAyaprayogI aura eka kArmaNa zarIrakAyaprayogI hotA hai; athavA 4---eka audArikamizrazarIrakAyaprayogI,aneka AhAraka zarIrakAyaprayogI aura aneka kArmaNazarIrakAyaprayogI hote haiM; athavA 5-aneka audArikamizrazarIrakAyaprayogI, eka pAhArakazarIrakAyaprayogI aura eka kArmaNazarIrakAyaprayogI hotA hai, athavA 6-aneka audArikamizrazarIrakAyaprayogI, aura eka prAhArakazarIrakAyaprayogI aura aneka kArmaNazarIrakAyaprayogI hote haiM, athavA 7---aneka audArikamizrazarIrakAyaprayogI, aneka AhArakazarIrakAyaprayogI aura eka kArmaNazarIrakAyaprayogI hotA hai: athavA 8-aneka audArikamizrazarIrakAyaprayogI, aneka AhArakazarIrakAyaprayogI aura aneka kArmaNazarIrakAyaprayogI hote haiN| (isa prakAra) ye ATha bhaMga haiN| athavA 1-eka audArika mizrazarIrakAyaprayogI, eka AhArakamizrazarIrakAyaprayogI aura eka kArmaNazarIrakAyaprayogI hotA hai; athavA 2-eka audArikamizrazarIrakAyaprayogI, eka AhArakamizrazarIrakAyaprayogI aura aneka kArmaNazarIrakAyaprayogI hote haiM, 3-athavA eka audArika mizrazarIrakAyaprayogI, aneka AhArakamizrazarIrakAyaprayogI aura eka kArmaNazarIrakAyaprayogI hotA hai; athavA 4-eka audArikamizrazarIrakAyaprayogI, aneka AhArakamizrazarIrakAyaprayogI, aura aneka kArmaNazarIrakAyaprayogo hote haiM; athavA 5-aneka audArikamizrazarIrakAyaprayogI, eka AhArakamizrazarIrakAyaprayogI, aura eka kArmaNazarIrakAyaprayogI hote haiM; athavA 6-aneka audArikamizrazarIrakAyaprayogI, eka AhArakamizrazarIrakAyaprayogI, aura aneka kArmaNazarIrakAyaprayogI hote haiM, athavA 7-aneka audArikamizrazarIra kAyaprayogI, aneka AhArakamizrazarIrakAyaprayogI aura eka kArmaNazarIrakAyaprayogI hotA hai; athavA 8-aneka audArikamizrazarIrakAyaprayogI, aneka AhArakamivazarIrakAyaprayogI aura aneka kArmaNazarIrakAyaprayogI hote haiM / ye 8 bhaMga haiN| Page #812 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 224] [prajJApanAsUtra __ athavA 1-eka AhArakazarIrakAyaprayogI, eka AhArakamizrazarIrakAyaprayogI aura eka kArmaNazarIrakAyaprayogI hotA hai; athavA 2-eka AhArakazarIrakAyaprayogI, eka AhAraka mizrazarIrakAyaprayogI aura aneka kArmaNazarIrakAyaprayogI hote haiM; athavA 3-eka AhArakazarIrakAyaprayogI, aneka AhArakamizrazarIrakAya prayogI aura eka kArmaNazarIrakAyaprayogI hotA hai; athavA 4-eka AhArakazarIrakAyaprayogI, aneka AhArakamizrazarIrakAyaprayogI aura aneka kArmaNazarIrakAyaprayogI hote haiM; athavA 5---aneka grAhArakazarIrakAyaprayogI, eka AhArakamizrazarIrakAyaprayogI aura eka kArmaNazarIrakAyaprayogI hotA hai; athavA 6-aneka AhArakazarIra kAyaprayogI, eka AhArakamizrazarIrakAyaprayogI aura aneka kArmaNazarIrakAyaprayogI hote haiM; athavA 7 --aneka AhArakazarIrakAyaprayogI, aneka AhArakamizrazarIrakAyaprayogI aura eka kArmaNazarIrakAyaprayogI hotA hai, athavA 8. aneka prAhArakazarIrakAyaprayogo, aneka prAhArakamizrazarIrakAyaprayogI aura aneka kArmaNazarIrakAyaprayogI hote haiM / isa prakAra trikasaMyoga se ye cAra aSTabhaMga hote haiM / ye saba milakara kula battIsa bhaga jAna lene cAhie // 32 // athavA eka audArika mizrazarIrakAyaprayogI eka AhArakazarIrakAyaprayogI, eka aAhAraka mizrazarIrakAyaprayogI aura eka kArmaNazarIrakAyaprayogI hotA hai, athavA 2. eka audArikamizrazarIrakAyaprayogI, eka AhArakazarIrakAyaprayogI, eka AhArakamizrazarIrakAyaprayogI aura aneka kArmaNazarIrakAyaprayogI hote haiM, athavA 3. eka audArika mizrazarIrakAyaprayogI, eka AhAraka zarIrakAyaprayogI aneka AhArakamizrazarIrakAyaprayogI aura eka kArmaNazarIrakAyaprayogI hotA hai, athavA 4. eka audArikamizrazarIrakAyaprayogI, eka AhAraka zarIrakAyaprayogI, aneka AhAraka mizrazarIrakAyaprayogI aura aneka kArmaNazarIrakAyaprayogI hote haiM, athavA 5. eka audArikamizrazarIrakAyaprayogI, aneka AhArakazarIrakAyaprayogI, eka AhArakamizrazarIrakAyaprayogI aura eka kArmaNazarIrakAyaprayogI hotA hai, athavA 6. eka audArikamizrazarIrakAyaprayogI, aneka AhAraka zarIrakAyaprayogI, eka AhArakamizrazarIrakAyaprayogI aura aneka kArmaNazarIrakAyaprayogI hote haiM athavA 7. eka praudArikamizrazarIrakAyaprayogI, aneka AhArakazarIrakAyaprayogI, aneka AhAraka mizrazarIrakAyaprayogI aura eka kArmaNazarIrakAyaprayogI hotA hai, athavA 8. eka audArikamizrazarIrakAyaprayogI, aneka AhArakazarIrakAyaprayogI, aneka AhArakamizrazarIrakAyaprayogI aura aneka kArmaNazarIrakAyaprayogI hote haiM athavA 9. aneka praudArikamizrazarIrakAyaprayogI, eka AhAraka zarIrakAyaprayogI, eka AhArakamizrazarorakAyaprayogI, aura eka kArmaNazarIrakAyaprayogI hotA hai, 10. athavA aneka audArikamizrazarIrakAyaprayogo, eka AhArakazarIrakAyaprayogI, eka AhAraka mizra-zarIrakAyaprayogI aura aneka kArmaNazarIraprayogI hote haiM, 11. athavA aneka audArika mizrazarIrakAya-prayogI eka AhArakazarIrakAyaprayogI, aneka AhArakamizrazarIrakAyaprayogI aura eka kArmaNazarIrakAyaprayogI hotA hai, athavA 12. aneka praudArikamizrazarIrakAya-prayogI eka AhArakazarIrakAyaprayogI, aneka AhAraka-mizra-zarIrakAya-prayogI, aura aneka kArmaNazarIra kAyaprayogI hote haiM, athavA 13. aneka praudArika-mizrazarIrakAyaprayogI, aneka AhArakazarIrakAya prayogI, eka AhArakamizrazarIrakAyaprayogI aura eka kArmaNazarIrakAyaprayogI hotA hai, athavA 14. aneka audArikamizrazarIrakAyaprayogI, aneka AhArakazarIrakAyaprayogI, eka AhAraka mizrazarIrakAyaprayogI aura aneka kArmaNazarIrakAyaprayogI hote haiM, athavA 15. aneka audArika mizrazarIrakAya-prayogI, aneka AhArakazarIrakAyaprayogI, aneka pAhArakamizrazarIrakAyaprayogI aura Page #813 -------------------------------------------------------------------------- ________________ solahavA~ prayogapada ] [225 eka kArmaNazarIrakAyaprayogI hotA hai, athabA 16. aneka audArikamizrazarIrakAya-prayogI, aneka pAhArakazarIrakAyaprayogI, aneka AhArakamizrazarIrakAyaprayogI aura aneka kArmaNazarIrakAyaprayogI hote haiM / isa prakAra catu:saMyogI se solaha bhaMga hote haiM / tathA ye sabhI (asaMyogI 8, dvikasaMyogI 24, trikasaMyogI 32 aura catuHsaMyogI 16, ye saba) milakara assI bhaMga hote haiM / / 80 // vivecana-manuSyoM meM vibhAga se prayoga-prarUpaNA-prastuta sUtra (1083) meM prasaMyogI, dvikasaMyogI, trikasaMyogI aura catu:saMyogI 80 bhaMgoM ke dvArA manuSyoM meM pAe jAne vAle prayogoM kI prarUpaNA kI gaI hai| ___ manuSyoM meM sarvava pAe jAne vAle gyAraha pada-manuSyoM meM 15 prakAra ke prayogoM meM 11 pada (prayoga) to sadaiva bahavacana se pAe jAte haiN| yathA-cAroM prakAra ke ma prakAra ke vacanaprayogI tathA audArikazarIrakAyaprayogI aura vaikriyadvikaprayogI (vaikriyazarIrakAyaprayogI aura vaikriymishrshriirkaaypryogii)| manuSyoM meM vaikriyamitra zarIrakAyaprayoga vidyAdharoM ko apekSA se samajhanA cAhie, kyoMki vidyAdhara tathA anya katipaya mithyAdRSTi Adi vaikriyalandhisampanna anyAnyabhAva se sadaiva vikurvaNA karate pAe jAte haiN| manuSyoM meM audArika mizrazarIrakAyaprayogI aura kArmaNazarIrakAyaprayogI kabhI-kabhI sarvathA nahIM bhI pAe jAte, kyoMki ye navIna upapAta ke samaya pAye jAte haiM aura manuSyoM ke upapAta kA virahakAla bAraha muhUrta kA kahA gayA hai| AhAraka zarIrakAyaprayogI aura AhArakamizrazarIrakAyaprayogI bhI kabhI-kabhI hote haiM, yaha pahale hI kahA jA cukA hai| ataH audArikamizra prAdi cAroM prayogoM kA abhAva hone se upayukta bahuvacana viziSTa gyAraha padoM vAlA yaha prathama bhaMga hai| ekasaMyogI pATha bhaMga--audArikamizraprayogI ekatva-bahutvaviziSTa do bhaMga, isI prakAra pAhArakaprayogI do bhaMga, AhAraka mizraprayogI do bhaMga, kArmaNazarIrakAyaprayogI do bhaMga, isa prakAra eka-eka kA saMyoga karane para ATha bhaMga hote haiN| dvikasaMyogI cauvIsa bhaMga-audArikamizra evaM prAhArakapada ko lekara ekavacana-bahuvacana se cAra, audArikamizra tathA prAhArakamizra ina donoM padoM ko lekara cAra, audArikamizra evaM kArmA pada ko lekara cAra, AhAraka aura AhArakamizra ko lekara cAra, pAhAraka aura kArmaNa ko lekara cAra, tathA pAhArakamizra aura kArmaNa ko lekara cAra, ye saba mila kara dvikasaMyogI kula 24 bhaMga hote haiN| trikasaMyogI battIsa bhaMga-audArikamizra, AhAraka aura AhArakamizra ina tIna padoM ke ekavacana aura bahavacana ko lekara bhaMga, audArikamizra, grAhAraka aura kArmaNa ina tInoM ke bhaMga, audArika mizra, AhArakamizra aura kArmaNa ina tIna padoM ke pATha bhaMga, aura AhAraka, AhArakamizra aura kArmaNa ina tInoM padoM ke ATha, ye saba milakara trikasaMyogI kula 32 bhaMga hote haiN| catuHsaMyogI solaha bhaMga-praudArikamitha, AhAraka, prAhArakamizra aura kArmaNa, ina cAroM padoM ke ekavacana aura bahuvacana ko lekara solaha bhaMga hote haiN| isa prakAra asaMyogI, dvikasaMyogI, trikasaMyogI aura catuHsaMyogI milakara 80 bhaMga hote haiN|' 1. prajJApanAsUtra, malaya, vRtti, patrAMka 325 Page #814 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 226] [prajJApanAsUtra vANavyantarAdi devoM ko vibhAga se prayogaprarUparaNA 1084. vANamaMtara-joisiya-bemANiyA jahA asurakumArA (su. 1079) / [1084] vANavyantara, jyotiSka aura vaimAnika devoM ke prayoga (sU. 1079 meM ukta) asurakumAroM ke prayoga ke samAna samajhanA caahie| vivecana-vANanyantarAdi devoM kI vibhAga se prayogaprarUpaNA-prastuta (sUtra 1084) meM vANavyantara, jyotiSka aura vaimAnika devoM kI prarUpaNA asurakumAroM ke atidezapUrvaka kI gaI hai| pAMca prakAra kA gatiprapAta 1085. kativihe gaM bhaMte ! gatippavAe paNNatte? goyamA ! paMcavihe pnnnntte| taM jahA-paprogagatI 1 tatagatI 2 baMdhaNaccheyaNagatI 3 uvavAyagatI 4 vihAyagatI 5 / [1085 pra.] bhagavan ! gatiprapAta kitane prakAra kA kahA gayA hai ? [1085 u.] gautama ! (gatiprapAta) pAMca prakAra kA kahA gayA hai| vaha isa prakAra-(1) prayogagati, (2) tatagati, (3) bandhanachedanagati, (4) upapAtagati aura (5) vihAyogati / vivecana-pAMca prakAra kA gatiprapAta-prastuta sUtra meM prayogagati Adi pAMca prakAra ke gatiprapAta kA pratipAdana kiyA gayA hai| gatiprapAta kI vyAkhyA-gamana karanA, gati yA prApti hai| vaha prApti do prakAra kI hai--dezAntaraviSayaka aura paryAyAntaraviSayaka / donoM meM gati zabda kA prayoga dekhA jAtA hai / yathA-- 'devadatta kahA~ gayA hai ? pattana ko gayA' tathA 'kahate hI vaha kopa ko prApta ho gyaa|' isa prakAra ke ubhayavidha laukika prayoga kI taraha ubhayavidha lokottara-prayoga bhI hotA hai| jaise--'paramANu eka samaya meM eka lokAnta se apara lokAnta (taka) ko jAtA hai' tathA 'una-una avasthAntaroM ko prApta hotA hai| ataH yahA~ gati kA artha hai-eka deza se dUsare deza ko prApta honA, athavA eka paryAya ko tyAga kara dUsare paryAya ko prApta honA / gati kA prapAta gatiprapAta kahalAtA hai|' prayogagati--vizeSa vyApAra rUpa prayoga ke pandraha prakAra isI pada meM pahale kahe jA cuke haiN| prayoga rUpa gati prayogagati hai / yaha dezAntaraprApti rUpa hai, kyoMki jIva ke dvArA prerita satyamana Adi ke pudgala thor3I yA bahuta dUra dezAntara taka gamana karate haiN| tatagati--vistIrNa gati tatagati kahalAtI hai| jaise-jinadatta ne kisI grAma ke lie prasthAna kiyA hai, kintu abhI taka usa grAma taka pahu~cA nahIM hai, bIca rAste meM haiM aura eka-eka kadama Age bar3ha rahA hai| isa prakAra kI dezAntaraprApti rUpa gati tatagati hai| yadyapi kadama bar3hAnA jinadatta ke zarIra kA prayoga hI hai, isa kAraNa isa gati ko bhI prayogagati ke antargata mAnA jA sakatA hai, tathApi isameM vistRtatA kI vizeSatA hone se isakA prayogagati se pRthak kathana kiyA gayA hai| isI prakAra Age bhI samajha lenA caahie| 1. prajJApanAsUtra, malaya. vRtti, patrAMka 327-328 Page #815 -------------------------------------------------------------------------- ________________ solahavAM prayogapada] [227 bandhanachedanati-bandhana kA chedana honA bandhanachedana hai aura usase hone vAlI gati bandhanachevanagati hai| yaha gati jIva ke dvArA vimukta (chor3e hue) zarIra kI, athavA zarIra se cyuta (bAhara kale hae) jIva kI hotI hai| koza ke phaTane se eraNDa ke bIja kI jo Urdhvagati hotI hai, vaha eka prakAra kI vihAyogati hai, bandhanachedanagati nahIM, aisA TIkAkAra kA abhimata hai| upapAtagati-upapAta kA artha hai--prAdurbhAva / vaha tIna prakAra kA hai-kSetropapAta, bhavopapAta aura nobhavopapAta / kSetra kA artha hai-AkAza, jahA~ nArakAdi prANI, siddha aura pUdagala rahate haiN| bhava kA artha hai-karma ke saMparka se hone vAle jIva ke nArakAdi paryAya / jisameM prANI karma ke vazavartI hote haiM, use mava kahate haiN| bhava se atirikta, athota-karmasampajanita nArakatva prAdi payAyo ra rahita padagala athavA siddha nobhava haiN| ukta donoM (tathArUpa pudagala aura siddha) pUrvokta bhava ke lakSaNa se rahita haiN| isa prakAra kI upapAta rUpa gati upapAtagati kahalAtI hai| vihAyogati-vihAyas arthAt AkAza meM gati honA bihAyogati hai / gatiprapAta ke prabheda-bheda evaM unake svarUpa kA nirUpaNa-- 1086. se kiM taM payogagatI ? paprogagato paNNarasavihA pnnnnttaa| taM jahA-saccamaNappaprogagatI jAva kmmgsriirkaaycpoggtii| evaM jahA paogo bhaNiyo tahA esA vi bhANiyabvA / [1086 pra.] (bhagavan ! ) vaha prayogagati kyA hai ? [1086 u.] gautama ! prayogagati pandraha prakAra kI kahI hai| vaha isa prakAra-satyamana:prayogagati (se lekara) yAvat kArmaNazarIrakAyaprayogagati / jisa prakAra prayoga (pandraha prakAra kA) kahA gayA hai, usI prakAra yaha (gati) bhI (pandraha prakAra kI) kahanI caahie| 1087. jIvANaM bhaMte ! kativihA parogagatI paNNatA? goyamA ! paNNarasavihA pnnnnttaa| taM jahA-saccamaNappayogagatI jAva kmmaasrorkaayppproggtii| [1087 pra.] bhagavan ! jIvoM kI prayogagati kitane prakAra kI kahI gaI hai ? [1087 u.] gautama ! (vaha) pandraha prakAra kI kahI gaI hai / vaha isa prakAra-satyamanaHprayogagati se lekara yAvat kArmaNazarIraprayogagati / 1088. raiyANaM bhaMte ! kativihA pogagatI paNNatA ? goyamA! ekkArasavihA pnnnnttaa| taM jahA-saccamaNappaogagatI evaM uvaujjiUNa jassa jaivihA tassa tativihA bhANitavA jAva vemANiyANaM / [1088 pra.] bhagavan ! nairayikoM kI kitane prakAra kI prayogagati kahI gaI hai ? [1088 u.] gautama ! nairayikoM kI prayogagati gyAraha prakAra kI kahI gaI hai| vaha isa prakAra hai-satyamanaHprayogagati ityAdi / isa prakAra upayoga karake (asurakumAroM se lekara) vaimAnika paryanta jisakI jitane prakAra kI gati hai, usakI utane prakAra kI gati kahanI caahie| Page #816 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 228] [prajJApanAsUtra 1086. jIvA NaM bhaMte ! ki saccamaNappaprogagatI nAva kammagasarIrakAyappamogagatI? goyamA ! jIvA samve vi tAva hojjA saccamaNappaogagatI vi, evaM taM ceva putvavapiNayaM bhANiyabdha, bhaMgA taheva jAva vemANiyANaM / se taM pmoggtii| [1086 pra.] bhagavan ! jIva kyA satyamanaHprayogagati vAle haiM, athavA yAvat kArmaNazarIrakAyaprayogagatika haiM ? [1086 u.} gautama ! jIva sabhI prakAra kI gati vAle hote haiM, satyamanaHprayogagati vAle bhI hote haiM, ityAdi pUrvavat karanA caahie| usI prakAra (pUrvavat) (nairayikoM se lekara) vaimAnikoM taka kahanA cAhie / yaha huI prayogagati (kI prruupnnaa|) 1060. se ki taM tatagatI? tatagatI jeNaM jaM gAmaM vA jAva saNNivesaM bA saMpaTTite prasaMpatte aMtarApahe vaTTati / se taM ttgtii| [1060 pra.] (bhagavan ! ) vaha tatagati kisa prakAra kI hai ? [1090 u.] (gautama ! ) tatagati vaha hai, jisake dvArA jisa grAma yAvat saniveza ke lie prasthAna kiyA huA vyakti (abhI) pahu~cA nahIM, bIca mArga meM hI hai / yaha hai tatagati (kA svarUpa / ) 1061. se kiM taM baMdhaNaccheyaNagatI? / baMdhaNaccheyaNagatI jeNaM jIvo vA sarIrAno sarIraM vA jIvAno / se taM bNdhnnccheynngtii| [1091 pra. vaha bandhanachedanagati kyA hai ? [1061 u.] bandhanachedanagati vaha hai, jisake dvArA jIva zarIra se (bandhana tor3akara bAhara nikalatA hai), athavA zarIra jIva se (pRthak hotA hai / ) yaha huA bandhanachedana gati (kA nirUpaNa / ) 1062. se ki taM uvavAyagatI ? uvavAyagatI tivihA paNNatA / taM jahA-khetovavAyagatI 1 bhavokvAyagatI 2 nnobhvodhyaatgtii| [1092 pra.] upapAtagati kitane prakAra kI hai ? [1062 u.] upapAtagati tIna prakAra kI kahI gaI hai| yathA--1. kSetropapAtagati, 2. bhavopapAtagati aura 3. nobhavopapAtagati / 1093. se ki taM khettobavAyagatI ? khettokvAyagatI paMcavihA paNNattA / taM jahA-jera iyakhettovavAtagatI 1 tirikkhajoNiyakhettovadhAyagatI 2 maNUsakhettovavAtagatI 3 devakhetovavAtagatI 4 siddhakhetovavAyagatI 5 / [1093 pra.] kSetropapAtagati kitane prakAra kI hai ? [1093 u.] kSetropapAtagati pAMca prakAra kI kahI gaI hai| yathA-1. nairayikakSetroSapAtagati, 2. tiryaJcayonikakSetropapAtagati, 3. manuSyakSetropapAtagati, 4. devakSetropapAtagati aura 5. siddhakSetropapAtagati / Page #817 -------------------------------------------------------------------------- ________________ solahavAM prayogapava] [229 1094. se kiM taM geraiyakhettovavAtagatI? raiyakhetovavAyagatI sattavihA pgnnttaa| taM jahA-rayaNappabhApuDhaviNeraiyakhettovavAtagatI jAva ahesattamApuDhaviNeraiyakhettovavAyagatI / se taM geriykhettovvaaygtii| [1064 pra.] nairayikakSetropapAtagati kitane prakAra kI hai ? [1094 u.] (vaha) sAta prakAra kI kahI gaI hai--ratnaprabhApRthvInairayikakSetropapAtagati (se lekara) yAvat adhastanasaptamapRthvInarayikakSetropapAtagati / yaha huI nairayika kSetropapAtagati (kI prruupnnaa|) 1065. se ki taM tirikkhajoNiyakhettokvAyagato? tirikkhajoNiyakhettokvAyagatI paMcavihA pnnnnttaa| taM jahA-egidiyatirikkhajogiyakhettobavAyagatI jAva paMceMdiyatirikkhajoNiyakhettovavAyagatI se taM tirikkhjonniykhetovvaaygtii| [1095 pra.] tiyaMJcayonikakSetropapAtagati kitane prakAra kI hai ? [1095 u.] (vaha) pAMca prakAra kI kahI gaI hai / vaha isa prakAra-1. ekendriyatiryagyonikakSetropapAtagati, 2. dvIndriyatiryagyonikakSetropapAtagati, 3. trIndriyatiyaMgyonikakSetropapAtagati, 4. caturindriyatiryagyonikakSetropapAtagati aura 5. paMcendriyatiryagyonikakSetropapAtagati / yaha huA tiryagyonikakSetropapAtagati kA nirUpaNa / 1066. se ki taM maNUsakhettovavAyagaI ? maNUsakhettoSavAyagaI duvihA pnnnnttaa| taM jahA-sammucchimamaNUsakhettokvAyagatI gambhavakkaMtiyamaNussakhettovavAyagaI / se taM mnnuuskhetovdhaaygtii| [1096 pra.] vaha manuSyakSetropapAtagati kitane prakAra kI hai ? [1066 u., (vaha) do prakAra kI kahI gaI hai| vaha isa prakAra-1. sammUcchima manuSyakSetropapAtagati aura 2. garbhaja manuSyakSetropapAtagati / yaha huA manuSyakSetropapAtagati kA pratipAdana / 1097. se kiM taM sevakhetovavAyagatI ? devakhettovavAyagatI caunvihA pnnnntaa| taM jahA-bhavaNavai jAva vemANiyadevakhetovavAyagatI / se taM devkhettovvaaygtii| [1097 pra.) vaha devakSetropapAtagati kitane prakAra kI hai ? [1097 u.] (vaha) cAra prakAra kI kahI gaI hai / vaha isa prakAra--1. bhavanapatidevakSetropapAtagati, 2. vANavyantaradevakSetropapAtagati, 3. jyotiSkadevakSetropapAtagati aura 4. vaimAnikadeva kSetropapAtagati / yaha huaA devakSetropapAtagati kA nirUpaNa / 1098. se ki taM siddhakhetovavAyagatI ? siddhakhettovavAyagatI aNegavihA pnnnntaa| taM jahA--jaMbuddIve dove bharaheravayavAsasapakkhi sapaDivisi siddhakhettovavAyagatI, jaMbaddove dove cullahimavaMta-siharivAsaharapavvayasapakkhi sapaDivisi Page #818 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 230] [prajJApanAsUtra siddhakhetovavAyagatI, jaMbuddIve dIve hemavaya-heranavayavAsasapakkhi sapaDidisi siddhakhettovavAtagatI, jaMbuddIve dove saddAvati-viyaDAvativaTTaveyasapakkhi sapaDidisi siddhakhettovavAyagatI, jaMbuddIve doghe mahAhimavaMta-ruppivAsaharapavvayasapakkhi sapaDidisi siddhakhettovavAtagatI, jaMbuddIve dIve harivAsa-rammagavAsasakkhi sapaDidisi siddhakhettokvAtagatI, jaMbuddIve dIve gaMdhAvatI-mAlavaMtapariyAyavaTTaveyaDDasapakkhi sapaDidisi siddhakhetovavAtagatI, jaMbuddIve dove NisaDha-NolavaMtavAsaharapabvayasapakkhi sapaDidisi siddhakhettovavAtagatI, jaMbuddove do puvvavideha-pravaravidehasapakkhi sapaDidisi siddhakhettovavAtagatI, jaMbuddIve dobe devakuruttarakurusakti sapaDidisi siddhakhettovavAyagatI, jaMbuddIve dIve maMdarassa pabvayassa sakkhi sapaDidisi siddhakhetokvAyagatI, lavaNasamudde sakkhi sapaDidisi siddhakhetovavAyagatI, dhAyaisaMDe dIve purimaddhapacchimaddhamaMdarapavvayassa sakkhi sapaDidisi siddhakhettovavAtamatI, kAloyasamudde sapakkhi sapaDidisi siddhakhettokvAtagatI, pukkharavaradIvaDyurimaDamaraheravayavAsasakkhi sapaDidisi siddhakhettovavAtagatI, evaM jAva pukkharavaradIvaDapacchimaDDamaMdarapavyayasapakSi sapaDidisi siddhkhettovvaatgtii| se taM siddhkhettobvaatgtii| se taM khetovavAtagatI 1 / [1068 pra.] vaha siddhakSetropapAtagati kitane prakAra kI hai ? [1098 u.] siddhakSetropapAtagati aneka prakAra kI kahI gaI hai| vaha isa prakAra-jambUdvIpa nAmaka dvIpa meM, bharata aura airavata varSa (kSetra) meM saba dizAoM meM, saba vidizAoM meM siddhakSetropapAtagati hotI hai, jambUdvIpa nAmaka dvIpa meM kSudra himavAn aura zikharI varSadharaparvata meM saba dizAoM meM aura vidizAoM meM siddhakSetropapAtagati hotI hai, jambUdvIpa nAmaka dvIpa meM haimavata aura hairaNyavata varSa meM saba dizAoM aura vidizAoM meM siddhakSetropapAtagati hotI hai, jambUdvIpa nAmaka dvIpa meM zabdApAtI aura vikaTApAtI vRttavaitADhyaparvata meM samasta dizAoM-vidizAoM meM siddhakSetropapAtagati hotI hai, jambUdvIpa nAmaka dvIpa meM mahAhimavanta aura rukmI nAmaka varSadhara parvatoM meM saba dizAmoM-vidizAoM meM siddhakSetropapAtagati hotI hai, jambUdvIpa nAmaka dvIpa meM harivarSa aura ramyakavarSa meM saba dizAoMvidizAoM meM siddhakSetropapAtagati hotI hai, jambUdvIpa nAmaka dvIpa meM gandhAvatI (gandhApAtI) mAlyavantaparyAya vRtavaitADhyaparvata meM samasta dizAoM-vidizAoM meM siddhakSetropapAtagati hotI hai, jambUdvIpa nAmaka dvIpa meM niSadha aura nIlavanta nAmaka varSadhara parvata meM saba dizAoM aura vidizAoM meM siddhakSetropapAtagati hotI hai, jambUdvIpa nAmaka dvIpa meM pUrvavideha aura aparavideha meM saba dizAoM aura vidizAoM meM siddhakSetropapAtagati hotI hai, jambUdvIpa nAmaka dvIpa meM devakuru aura uttarakuru (kSetra) meM saba dizAnoM-vidizAoM meM siddhakSetropapAtagati hai tathA jambUdvIpa nAmaka dvIpa meM mandara parvata kI saba dizAoM aura vidizAoM meM siddhakSetropapAtagati hai / lavaNasamudra meM saba dizAoM aura vidizAoM meM siddhakSetropapAtagati hai, dhAtakISaNDa dvIpa meM pUrvArddha aura pazcimAddhaM mandara-parvata kI saba dizAnoMvidizAoM meM siddhakSetropapAtagati hai, kAlodasamudra meM samasta dizAoM-vidizAoM meM siddhakSetropapAtagati hai, puSkaravaradvIpArddha ke pUrvAddha ke bharata aura airavata varSa meM saba dizAoM aura vidizAoM meM siddhakSetropapAtagati hai, puSkaravaradvIpArddha ke pazcimArddha mandaraparvata meM saba dizAoM-vidizAoM meM siddhakSetropapAtagati hai| yaha huA siddhakSetropapAtagati kA varNana / isa prakAra kSetropapAtagati kA nirUpaNa pUrNa huA // 1 // Page #819 -------------------------------------------------------------------------- ________________ solahavAM prayogapada] [231 1066. se ki taM bhavovavAtagatI ? bhavovavAtagatI caumbihA paNNatA / taM jahA-raiya0 jAva devbhvovvaatgtii| se ki taM raiyabhavovavAtagatI ? NeraDayabhavokyAtagatI sattavihA paNNatA / taM jahA0 / evaM siddhavajjo mero bhANiyo , jo ceva khetovavAtagatIe so ceva bhavovavAtagatIe / se taM bhavovavAtagatI 2 / [1099 pra.] bhavopapAtamati kitane prakAra kI hai ? [1066 u.] bhavopapAtagati cAra prakAra kI kahI gaI hai| vaha isa prakAra-nairayikabhavopapAtagati (se lekara) devabhavopapAtatiparyanta / [pra.] nairayikabhavopapAtagati kisa prakAra kI hai ? [u.] nairayika bhavopapAtagati sAta prakAra kI kahI gaI hai, vaha isa prakAra-ityAdi siddhoM ko chor3a kara saba bheda (tiryagyonikabhavopapAtagati ke bheda, manuSyabhavopapAtagati ke bheda aura devabhavopapAtagati ke bheda) kahane caahie| jo prarUpaNA kSetropapAtagati ke viSaya meM kI gaI thI, vahI bhavopapAtagati ke viSaya meM kahanI caahie| yaha huA bhavopapAtagati kA nirUpaNa / 1100. se ki taM NobhavokvAtagatI ? NobhavovavAtagatI duvihA pnnnnttaa| taM jahA-poggalaNobhavovavAtagatI ya siddhaNobhavovavAtagatI y| [1100 pra.] vaha nobhavopapAtagati kisa prakAra kI hai ? [1100 u.] nobhavopapAtagati do prakAra kI kahI hai| vaha isa prakAra--pudgala-nobhavopapAtagati aura siddha-nobhavopapAtagati / 1101. se ki taM poggalaNobhavovavAtagato ? poggalagobhavoyavAtagato jaNNaM paramANupoggale logassa purathimillAo carimaMtAno pacchimillaM carimaMtaM egasamaeNaM gacchati, pacchimillApro vA carimaMtAno purathimillaM carimaMtaM egasamaeNaM gacchati, dAhiNillAmo vA carimaMtAno uttarillaM carimaMtaM egasamaeNaM gacchati, evaM uttarillAto dAhiNillaM, uvarillAmo heDillaM, heTThillApro vA urillaM / se taM pogglnnobhvovvaatgtii| [1101 pra.] vaha pudgala-nobhavopapAtagati kyA hai ? [1101 u. jo pudgala paramANu loka ke pUrvI caramAnta arthAt chora se pazcimI caramAnta taka eka hI samaya meM calA jAtA hai, athavA pazcimI caramAnta se pUrvI caramAnta taka eka samaya meM gamana karatA hai, athavA dakSiNI caramAnta se uttarI caramAnta taka eka samaya meM gati karatA hai, yA uttarI caramAnta se dakSiNI caramAnta taka tathA UparI caramAnta (chora) se nIcale caramAnta taka evaM nIcale caramAnta se UparI carabhAnta taka eka samaya meM hI gati karatA hai; yaha pudgala-nobhavopapAtagati kahalAtI hai / yaha huA pudgala-nobhavopapAtagati kA nirUpaNa / Page #820 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 232] [ prajJApanAsUna 1102. se ki taM siddhaNobhavovavAtagatI? siddhaNobhavovavAtagatI duvihA paNNatA / taM mahA-aNaMtarasiddhaNomavovavAtagatI ya paraMparasiddhaNobhavokvAtagatI ya / [1102 pra.vaha siddha-nobhavopapAtagati kitane prakAra kI hai ? [1102 u.] siddha-nobhavopapAtagati do prakAra kI kahI hai| vaha isa prakAra-anantarasiddha-nobhavopapAtagati aura paramparasiddha-nobhavopapAtagati / 1103. se ki taM praNaMtarasiddhaNobhavoSavAtagato ? aNaMtarasiddhaNobhavovavAtagatI pannarasavihA pnnnnttaa| taM jahA--titthasiddhapraNatarasiddhaNobhavovavAtagato ya jAva praNegasiddhaNobhavovavAtagato ya / [se taM annNtrsiddhnnobhvokvaatgtii|] [1103 pra.] vaha anantarasiddha-nobhavopapAtagati kitane prakAra kI hai ? [1103 u.] anantarasiddha-nobhavopapAtagati pandraha prakAra kI hai / vaha isa prakAratIrthasiddha-anantarasiddha-nobhavopapAtagati (se lekara) yAvat aneksiddh-anntrsiddh-nobhvoppaatgti| yaha huA usa anantarasiddha-nobhavopapAtagati kA nirUpaNa / 1104. se ki taM paraMparasiddhaNobhavovavAtagatI ? paraMparasiddhaNobhavovavAtagatI praNegavihA pnnnntaa| taM jahA----apaDhamasamayasiddhaNomabovavAtagatI evaM dusamayasiddhaNobhavovavAtagatI jAva annNtsmysiddhnnomvovvaatgto| se taM paraMparasiddhaNobhavovavAtagatI / se taM siddhaNobhavovavAtagato / se taM gobhavobavAyagatI 3 / se taM uvavAtagatI / [1114 pra.] paramparasiddha-nobhavopapAtagati kitane prakAra kI hai ? 61104 u.] paramparasiddha-nobhavopapAtagati aneka prakAra kI kahI gaI hai| vaha isa prakAra-aprathamasamayasiddha-nobhavopapAtagati, evaM dvisamayasiddha-nobhavopapAtagati yAvat (trisamaya se lekara saMkhyAtasamaya, asaMkhyAtasamayasiddha) anantasamayasiddha-nobhavopapAtagati / yaha huA paramparasiddha-nobhavopapAtagati (kA nirUpaNa / ) (isake sAtha hI) ukta siddha-nobhavopapAtagati (kA varNana huA / tadanusAra) pUrvokta no bhavopapAtagati (ko prarUpaNA samApta huI / ) (isakI samApti ke sAtha hI) upapAtagati (kA varNana pUrNa huA / ) / 1105. se kiM taM vihAyagato? vihAyagatI sattarasavihA pnnnnttaa| taM jahA-phusamANagatI 1 aphusamANagatI 2 uvasaMpajjamANagatI 3 aNuvasaMpajjamANagatI 4 poggalagatI 5 maMDyagatI 6 NAvAgatI 7 NayagatI 8 chAyAgatI chAyANuvAyagatI 10 lesAgatI 11 lessANuvAyagatI 12 uddissapavibhattagatI 13 caupurisapavibhattagatI 14 vaMkagatI 15 paMkagatI 16 baMdhaNavimoyaNagatI 17 // Page #821 -------------------------------------------------------------------------- ________________ solahavAM prayogapada [ 233 [1105 pra.] vihAyogati kitane prakAra kI hai ? [1105 u.] vihAyogati sattaraha prakAra kI kahI gaI hai| vaha isa prakAra--(1) spRzadgati, 2. aspRzadgati, 3. upasampadyamAnagati, 4. anupasampadyamAnagati, 5. pudgalagati, 6. maNDUkagati, 7. naukAgati, 8. nayagati, 9. chAyAgati, 10. chAyAnupAtagati, 11. lezyAgati, 12. lezyAnupAtagati, 13. uddizyapravibhaktagati, 14. catuHpuruSapravibhaktagati, 15. vakragati, 16. paMkagati aura 17. bandhanavimocanagati / 1106. se kitaM phusamANagatI? kusamANagatI jaNNaM paramANupoggale dupadesiya jAva aNaMtapadesiyANaM khaMdhANaM aNNamaNNaM phusittA NaM gatI pavattai / se taM phusamANagato 1 / [1106 pra.] vaha spRzadgati kyA hai ? [1106 u.] paramANu pudgala kI athavA dvipradezI (se lekara) yAvat (tripradezI, catuHpradezI, paMcapradezI, SaTapradezI, saptapradezI, aSTapradezI, navapradezI, dazapradezI, saMkhyAtapradezI, anantapradezI skandhoM kI eka dUsare ko sparza karate hue jo gati hotI hai, vaha spRzadgati hai / yaha huA spRzadgati kA varNana // 1 // 1107. se kiM taM praphusamANagatI ? aphusamANagatI jaNNaM etesi ceva praphusittA NaM gatI pavattai / se taM aphusamANagatI 2 // [1107 pra.] aspRzadgati kise kahate haiM ? [1107 u.] unhIM pUrvokta paramANu pudgaloM se lekara anantapradezI skandhoM kI paraspara sparza kiye vinA hI jo gati hotI hai, vaha aspRzadgati hai / yaha huaA aspRzadgati kA svarUpa / / 2 / / 1108. se ki taM upasaMpajjamANagatI ? uvasaMpajjamANagatI jaNaM rAyaM vA jubarAyaM vA IsaraM bA talavaraM vA mAiMbiyaM vA koDubiyaM vA inbhaM vA siddhi vA seNAvaI vA satthavAhaM vA upasaMpajjittA NaM gacchati / se taM uvasaMpajjamANagatI 3 / [1108 pra.] vaha upasampadyamAnagati kyA hai ? [1108 u.] upasampadyamAnagati vaha hai, jisameM vyakti rAjA, yuvarAja, Izvara (aizvaryazAlI), talavara (kisI nRpa dvArA niyukta paTTadhara zAsaka), mADambika (maNDalAdhipati), ibhya (dhanADhya), seTha, senApati yA sArthavAha ko Azraya karake (unake sahayoga yA sahAre se) gamana karatA ho| yaha huA upasampadyamAnagati kA svarUpa // 3 // 1106. se ki taM aNuvasaMpajjamANagatI ? aNuvasaMpajjamANagatI jaNaM etesi ceva aNNamaNNaM aNuvasaMpajjittA NaM gacchati / se taM praNuvasaMpajjamANagatI 4 / Page #822 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 234] [prajJApanAsUtra [1109 pra.] vaha anupasampadyamAnagati kyA hai ? [1109 u.] inhIM pUrvokta (rAjA Adi) kA paraspara Azraya na lekara jo gati hotI hai, vaha anupasampadyamAna gati hai| yaha huA anupasampadyamAna gati kA svarUpa / / 4 / / 1110. se ki taM poggalagatI? poggalagatI jaNNaM paramANupoggalANaM jAva aNaMtapaesiyANaM khaMdhANaM gatI pavattati / se taM pogglgtii| [1110 pra.] pudgalagati kyA hai ? [1110 u.] paramANu pudgaloM kI yAvat anantapradezI skandhoM ko gati pudgalagati hai| yaha huA pudgalagati kA svarUpa / / 5 / / 1111. se kiM taM maMDyagatI ? maMDyagatI jaNaM maMDUe uphiDiyA umphiDiyA gacchati / se taM maMDyagatI 6 / [1111 pra.] maNDUkagati kA kyA svarUpa hai ? [1111 u.] meMr3haka jo uchala-uchala kara gati karatA hai, vaha maNDUkagati kahalAtI hai / yaha huA maNDUkagati (kA svarUpa / ) // 6 // 1112. se ki taM NAvAgatI? jAvAgatI jaNNaM NAvA pudhaveyAlIyo dAhiNaveyAli jalapaheNaM gacchati, dAhiNaveyAlIgro vA pravaraveyAli jalapaheNaM gacchati / se taM NAvAgatI 7 / [1112 pra.] vaha naukAgati kyA hai ? [1112 u.] jaise naukA pUrva vaitAlI (taTa) se dakSiNa vaitAlI kI pora jalamArga se jAtI hai, athavA dakSiNa vaitAlI se apara vaitAlI kI ora jalapatha se jAtI hai, aisI gati naukAgati hai / yaha huA naukAgati kA svarUpa / / 7 / / 1113. se ki taM jayagatI ? NayagatI jaNNaM Negama-saMgaha-vavahAra-ujjusuya-saha-samabhirUDha-evaMbhUyANaM NayANaM jA gatI ahavA savvaNayA vi jaM icchaMti / se taM NayagatI 8 / [1113 pra.] nayagati kA kyA svarUpa hai ? [1113 u.] nagama, saMgraha, vyavahAra, RjusUtra, zabda, samabhirUr3ha aura evambhUta, ina sAta nayoM kI jo pravRtti hai, athavA sabhI naya jo mAnate (cAhate yA vivakSA karate) haiM, vaha nayagati hai / yaha huA nayagati kA svarUpa / / 8 / / 1114. se ki taM chAyAgatI? chAyAgatI jaNNaM yacchAyaM vA gayacchAyaM vA naracchAyaM vA kinnaracchAyaM vA mahoragacchAyaM vA gaMdhadhacchAyaM vA usahacchAyaM vA rahacchAyaM vA chattacchAyaM vA uvasaMpajjittA NaM gacchati / se taM chAyAgatI hai| Page #823 -------------------------------------------------------------------------- ________________ solahavAM prayogapada [235 [1114 pra.] chAyAgati kise kahate haiM ? [1114 u.] azva kI chAyA, hAthI kI chAyA, manuSya kI chAyA, kinnara kI chAyA, mahoraga kI chAyA, gandharva kI chAyA, vRSabhachAyA, rathachAyA, chatrachAyA kA Azraya karake (chAyA kA anusaraNa karake yA chAyA kA Azraya lene ke lie) jo gamana hotA hai, vaha chAyAgati hai| yaha hai chAyAgati kA varNana || 1115. se ki taM chAyANuvAtagatI ? chAyANavAtagato jaNNaM purisaM chAyA aNugacchati No purise chAyaM aNugacchati / se taM chAyANuvAtagatI 10 / [1115 pra.} chAyAnupAtagati kise kahate haiM ? [1115 u.] chAyA puruSa Adi apane nimitta kA anugamana karatI hai, kintu puruSa chAyA kA anugamana nahIM karatA, vaha chAyAnupAtagati hai / yaha humA chAyAnupAtagati (kA svarUpa / ) // 10 // 1116. se ki taM lessAgatI? lessAgatI jaNNaM kaNhalessA NolalessaM pappa tArUvattAe tAvaNNattAe tAgaMdhattAe tArasattAe tAphAsattAe bhujjo bhajjo pariNamati, evaM golalessA kAulessaM paNa tArUvattAe jAva tAphAsattAe pariNamati, evaM kAulessA vi teulessaM, teulessA vi pamhalessaM, pamhalessA vi sukkalessaM pappa tArUvattAe jAva pariNamati / se taM lessAgatI 11 / [1116 pra.] lezyAgati kA kyA svarUpa hai ? [1116 u.] kRSNalezyA (ke dravya) nIlalezyA (ke dravya) ko prApta hokara usI ke varNarUpa meM, usI ke gandharUpa meM, usI ke rasarUpa meM tathA usI ke sparzarUpa meM bAra-bAra jo pariNata hotI hai, isI prakAra nIlalezyA bhI kApotalezyA ko prApta hokara usI ke varNarUpa meM yAvat usI ke sparzarUpa meM jo pariNata hotI hai, isI prakAra kApotalezyA bhI tejolezyA ko, tejolezyA padmalezyA ko tathA padmalezyA zuklalezyA ko prApta hokara jo usI ke varNarUpa meM yAvat usI ke sparzarUpa meM pariNata hotI hai, vaha lezyAgati hai / yaha hai lezyAgati kA svarUpa // 11 // 1117. se ki taM lessAguvAyagatI? lessANuvAyagatI jallessAI davAiM pariyAittA kAlaM kareti tallessesu uvavajjati / taM jahA--kaNhalensesu vA jAva sukkalessesu vA / se taM lessANuvAyagatI 12 / (1117 pra.] lezyAnupAtagati kise kahate haiM ? [1117 u.] jisa lezyA ke dravyoM ko grahaNa karake (jIva) kAla karatA (maratA) hai, usI lezyA vAle (jIvoM) meM utpanna hotA hai| jaise--kRSNalezyA vAle yAvat zuklalezyA vAle dravyoM meN| (isa prakAra kI gati) lezyAnupAtagati hai| yaha huA lezyAnupAtagati kA nirUpaNa / / 12 / / Page #824 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 236] [ prajJApanAsUtra 1118. se ki ta uhissapavibhattagatI ? uhissapavibhattagatI jeNaM pAyariyaM vA uvajjhAyaM vA theraM vA patti vA gaNi vA gaNaharaM vA gaNAvaccheiyaM vA uddisiya 2 gacchati / se taM uddissapavibhattagatI 13 / / [1118 pra.] uddizyapravibhaktagati kA kyA svarUpa hai ? / [1118 u.] prAcArya, upAdhyAya, sthavira, pravartaka, gaNi, gaNadhara athavA gaNAvacchedaka ko lakSya (uddezya) karake jo gamana kiyA jAtA hai. vaha uddizyapravibhaktagati hai / yaha huA uddizyapravibhaktagati kA svarUpa / / 13 / / 1116. se ki taM caupurisapavibhattagatI ? caupurisapavibhattagatI se jahANAmae cattAri purisA samagaM paTTitA samagaM pajjavaTThiyA 1 samagaM paTTiyA visamaM pajjavaTiyA 2 visamaM paTThiyA samagaM pajjavaTiyA 3 visamaM paTTiyA visamaM pajjavaDiyA 4 / se taM caupurisapavibhattagatI 14 / [1119 pra.] catuHpuruSapravibhaktagati kise kahate haiM ? [1116 u.] jaise-1. kinhIM cAra puruSoM kA eka sAtha prasthAna huA aura eka hI sAtha pahu~ce, 2. (dUsare) cAra puruSoM kA eka sAtha prasthAna huA, kintu ve eka sAtha nahIM (Age-pIche) pahu~ce, 3. (tIsare) cAra puruSoM kA eka sAtha prasthAna nahIM (Age-pIche) huA, kintu pahu~ce cAroM eka sAtha, tathA 4. (cauthe) cAra puruSoM kA prasthAna eka sAtha nahIM (Age-pIche) huA aura eka sAtha bhI nahIM (Age-pIche) pahu~ce; ina cAroM puruSoM kI caturvikalpAtmakagati catuHpuruSapravibhaktagati hai| yaha huA catuHpuruSapravibhaktagati kA svarUpa / / 14 / / 1120. se ki taM vaMkagatI ? vaMkagatIcaumvihA pnnnntaa| taM jahA-ghaNayA 1 thaMbhaNayA2lesaNayA 35vaDaNayA4 / se taM vaMkagatI 15 // [1120 pra.] vakragati kisa prakAra kI hai ? [1120 u.] vakragati cAra prakAra kI kahI gaI hai| vaha isa prakAra--(1) ghaTTana se, (2) stambhana se, (3) zleSaNa se aura (4) prapatana se / yaha hai vakragati kA nirUpaNa / / 15 / / 1121. se ki taM paMkagatI ? paMkagatI se jahANAmae kei purise seyaMsi vA paMkasi vA udayaMsi vA kAyaM uhiyA 2 gacchati / se taM paMkagatI 16 / [1121 pra.] paMkagati kA kyA svarUpa hai ? [1121 u.] jaise koI puruSa kAde meM, kIcar3a meM athavA jala meM (apane) zarIra ko dUsare ke sAtha jor3akara gamana karatA hai, (usakI) yaha (gati) paMkagati hai / yaha huA paMkagati (kA svarUpa) / / 16 / / Page #825 -------------------------------------------------------------------------- ________________ solahavAM prayogapada ] [ 237 1122. se ki taM baMdhaNavimoyaNagatI?' baMdhavimoyaNagatI jaNaM aMbANa vA aMbADagANa vA mAulugANa vA billANa vA kaviTThANa vA bhallANa vA phaNasANa vA dADimANa vA pArevatANa vA akkhoDANa vA corANa vA borANa vA tiduyANa vA pakkANaM pariyAgayANaM baMdhaNAmo vippamukkANaM NivAghAeNaM ahe vIsasAe gatI pavattai / se taM baMdhaNavimoyaNagatI 17 / [se taM vihaaygtii| se taM bhipbaae|] // paNNavaNAe bhagavatIe solasamaM paprogapayaM samattaM / / [1122 pra.] vaha bandhanavimocanati kyA hai ? [1122 u.] atyanta paka kara taiyAra hue, ataeva bandhana se vimukta (chuTe hue) pAmroM, AmrAtakoM, bijauroM, bilvaphaloM (bela ke phaloM), kavIThoM, bhadra nAmaka phaloM, kaTahaloM (panasoM), dADimoM, pArevata nAmaka phala vizeSoM, akharoToM, cora phaloM (cAroM), boroM athavA tindukaphaloM kI rukAvaTa (vyAghAta) na ho to svabhAva se hI jo adhogati hotI hai, vaha bandhanavimocanagati hai| yaha humA bandhanavimocanagati kA svarUpa / / 17 / / isake sAtha hI vihAyogati kI prarUpaNA pUrNa huii| yaha humA gatiprapAta kA varNana / vivecana-gatiprapAta ke bheda-prabheda evaM unake svarUpa kA nirUpaNa-prastuta 37 sUtroM (sU. 1086 se 1122 taka) meM prayogagati Adi pAMcoM prakAra ke gatiprapAtoM ke svarUpa evaM prakAroM kI prarUpaNA kI gaI hai| vihAyogati kI vyAkhyA-AkAza meM hone vAlI gati ko vihAyogati kahate haiN| vaha 17 prakAra kI hai / (1) spRzadgati-paramANu Adi anya vastuoM ke sAtha spRSTa ho-hokara arthAtparaspara sambandha ko prApta ho karake jo gamana karate haiM, vaha spRzadgati kahalAtI hai| (2) aspRzadgati-paramANu Adi anya paramANu Adi se aspRSTa rahakara yAni paraspara sambandha kA anubhava na karake jo gamana karate haiM, vaha aspRzadgati hai| jaise-~~-paramANu eka hI samaya meM eka lokAnta se apara lokAnta taka pahu~ca jAtA hai / (3) upasampadyamAnagati-kisI dUsare kA Azraya lekara (yAnI dUsare ke sahAre se) gamana karanA / jaise-dhannA sArthavAha ke Azraya se dharmaghoSa AcArya kA gamana / (4) anupasampadyamAnati-binA kisI kA Azraya liye mArga meM gamana krnaa| (5)pudgalagati-pudgala kI gti| (6) maNDakagati-meMDhaka kI taraha uchala-uchala kara calanA / (7) naukAgati-naukA dvArA mahAnadI Adi meM gamana karanA / (8) nayagati-negamAdi nayoM dvArA sva-svamata kI puSTi karanA athavA sabhI nayoM dvArA paraspara sApekSa hokara pramANa se abAdhita vastu ko vyavasthApanA krnaa| (6) chAyAgati-chAyA kA anusaraNa (anugamana) karake athavA usake sahAre se gamana krnaa| (10) chAyAnupAtagati-chAyA kA apane nimittabhUta puruSa kA anupAta-anusaraNa karake gati karanA chAyAnupAtagati hai; kyoMki chAyA puruSa kA anusaraNa karatI hai, kintu puruSa chAyA kA anusaraNa nahIM karatA / (11) lezyAgati-tiryacoM aura manuSyoM ke kRSNAdi lezyA ke dravya nIlAdi lezyA ke dravyoM ko prApta karake tadrUpa meM pariNata hote haiM, vaha lezyAgati hai| (12) lezyAnupAtagati-lezyA ke 1. granthAgrama 5000 Page #826 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 238] [prajJApanAsUtra anupAta arthAt-anusAra gamana karanA lezyAnupAtagati hai| jIva lezyAdravyoM kA anusaraNa karatA hai, lezyAdravya jIva kA anusaraNa nahIM krtaa| jaisA ki mUlapATha meM kahA gayA hai--jisa lezyA ke dravyoM ko grahaNa karake jIva kAla karatA hai, vaha usI lezyA meM utpanna hotA hai| (13) udRizyapravibhaktagatipravibhakta yAni pratiniyata AcAryAdi kA uddezya karake unake pAsa se dharmopadeza sunane yA unase prazna pUchane ke lie jo gamana kiyA jAtA hai, vaha uddizyapravibhaktagati hai / (14) catuHpuruSapravibhaktagaticAra prakAra ke puruSoM ko cAra prakAra kI pravibhakta-pratiniyata gati catuHpuruSapravibhaktagati kahalAtI hai| (15) vakragati-cAra prakAra se vakra--TeDhI-meDhI gati karanA / vakragati ke cAra prakAra ye haiMghaTTanatA-khaMjA (laMgar3I) cAla (gati), stambhanatA-gardana meM dhamanI Adi nAr3I kA stambhana honA athavA prAtmA ke aMgapradezoM kA stabdha ho jAnA stambhanatA hai, zleSaNatA-ghuTanoM Adi ke sAtha jAMghoM Adi kA saMyoga honA zleSaNatA hai, prapatana-Upara se girnaa| (16) paMkagati-paMka arthAt kIcar3a meM gati karanA / upalakSaNa se paMka zabda se 'jala' kA bhI grahaNa karanA cAhie / ataH paMka athavA jala meM apane zarIra ko kisI ke sAtha bAMdha kara usake bala se calanA paMkagati hai| (17) bandhanavimocanagati-grAma prAdi phaloM kA apane vanta (badhana) se chaTa kara svabhAvata: nIce giranA, bandhanavimocanagati hai|" sapakSa sapratidik-pakSa kA artha hai-pUrva-pazcima-uttara-dakSiNa rUpa pArzva / pratidika kA artha hai-vidizAe~ / inake sAtha / // prajJApanAsUtra : solahavAM prayogapada samApta // 1. prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 328-329 Page #827 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sattarasama lessApayaM sattarahavA~ lezyApada prAthamika * prajJApanAsUtra kA yaha sattarahavA~ 'lezyApada' hai / * 'lezyA' AtmA ke sAtha karmoM ko zliSTa karane vAlI hai| jIva kA yaha eka pariNAma-vizeSa hai| isalie AdhyAtmika vikAsa meM avarodhaka hone se lezyA para sabhI pahaluoM se vicAra karanA Avazyaka hai / isI uddezya se isa pada meM chaha uddezakoM dvArA lezyA kA sAMgopAMga vicAra kiyA gayA hai| lezyA kA mukhya kAraNa mana-vacana-kAyA kA yoga hai / yoganimittaka hone para bhI lezyA yogAntargata kRSNAdi dravyarUpa hai / yogAntargata dravyoM meM kaSAyoM ko uttejita karane kA sAmarthya hai / ataH jahA~ kaSAya se anuraMjita AtmA kA pariNAma huA, vahA~ lezyA azubha, azubhatara evaM azubhatama banatI jAtI hai, jahA~ adhyavasAya kevala yoga ke sAtha hotA hai, vahA~ lezyA prazasta evaM zubha hotI jAtI hai|' / prastuta pada ke chaha uddezakoM meM se prathama uddezaka meM nAraka Adi cauvIsa daNDakavartI jIvoM ke AhAra, zarIra, zvAsocchvAsa, karma, varNa, lezyA, vedanA, kriyA aura AyuSya kI samatA-viSamatA ke sambandha meM pRthak-pRthak sakAraNa vicAra kiyA gayA hai| isake pazcAt kRSNAdi lezyAviziSTa 24 daNDakavartI jIvoM ke viSaya meM pUrvokta AhArAdi sapta dvAroM kI dRSTi se vicAraNA kI gaI hai| dvitIya uddezaka meM lezyA ke 6 bheda batA kara narakAdi cAra gatiyoM ke jIvoM meM se chaha lezyAoM meM se kisake kitanI lezyAe~ hotI haiM, isakI carcA kI gaI hai| sAtha hI kRSNAdilezyAviziSTa cauvIsa daNDakIya jIvoM ke alpa-bahattva kI vistRta prarUpaNA kI gaI hai| anta meM kRSNAdilezyAyukta jIvoM meM kauna kisase alpaddhika yA mahaddhika hai ? isakA vicAra kiyA gayA hai| tRtIya uddezaka meM kRSNAdilezyAyukta cauvIsa daNDakavartI jIvoM ke utpAda aura udvartana ke sambandha meM ekatva-bahutva evaM sAmUhika lezyA kI apekSA se cintana prastuta kiyA gayA hai / isa para se janmakAla aura mRtyUkAla meM kauna-sA jIva kisa lezyA vAlA hotA hai. yaha spaSTa phalita ho jAtA hai / tatpazcAt usa-usa lezyA vAle jIvoM ke avadhijJAna kI viSayamaryAdA tathA usa-usa lezyA vAle jIva meM kitane aura kauna-se jJAna hote haiM ? yaha prarUpaNA kI gaI hai| 1. (ka) prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 329-330 (kha) 'lezyAbhirAtmani karmANi saMzliSyante / yoga-pariNAmo lezyA / jamhA ayogikevalI alesso|' --aAvazyaka cUrNi (ga) jaina Agama sAhitya : manana aura mImAMsA pra. 247 Page #828 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 240 ] [prajJApanAsUtra * nA caturtha uddezaka meM batAyA gayA hai ki eka lezyA kA, anya lezyA ke rUpa meM pariNamana kisa prakAra hotA hai / chahoM lezyAoM ke pRthak-pRthak varNa, gandha, rasa aura sparza kI prarUpaNA kI gaI hai| tatpazcAt kRSNAdi lezyAoM ke kitane pariNAma, pradeza, pradezAvagAha, vargaNA evaM sthAna hote haiM, isakI prarUpaNA kI gaI hai| anta meM kRSNAdi lezyAoM ke sthAna kI jaghanya, utkRSTa aura madhyama dRSTi se dravya, pradeza evaM dravya-pradeza kI apekSA se alpabahutva kI vistRta prarUpaNA kI / paMcama uddezaka ke prArambha meM to caturtha uddezaka ke pariNAmAdhikAra kI punarAvRtti kI gaI hai| usake pazcAt aisA nirUpaNa hai ki usa-usa lezyA kA anya lezyA ke rUpa meM tathA unake varNAdi rUpa meM pariNamana nahIM hotaa| vRttikAra isa pUrvApara virodha kA samAdhAna karate hue kahate haiM ki caturtha uddezaka meM eka lezyA kA anya lezyA ke rUpa meM pariNata hone kA jo vidhAna hai, vaha tiryaJcoM aura manuSyoM kI apekSA se samajhanA cAhie tathA paMcama uddezaka meM eka lezyA kA dUsarI lezyA ke rUpa meM pariNata hone kA jo niSedha hai, vaha devoM aura nArakoM kI apekSA se samajhanA caahie| * chaThe uddezaka meM bharatAdi vividha kSetroM meM rahane vAle manuSyoM aura manuSya-striyoM kI lezyA sambandhI carcA kI gaI hai / isake bAda yaha pratipAdana kiyA gayA hai ki janaka aura jananI kI jo lezyA hotI hai, vahI lezyA janya kI honI cAhie, aisA koI niyama nahIM hai / janaka aura janya kI yA jananI aura janya kI lezyAe~ sama bhI ho sakatI haiM, viSama bhii|' prastuta lezyApada itanA vistRta evaM chaha uddezakoM meM vibhakta hote hue bhI uttarAdhyayana Adi Agama-granthoM meM usa-usa lezyAvAle jIvoM ke adhyavasAyoM ko tathA unake lakSaNa, sthiti, gati evaM pariNati kI jaisI vistRta carcA hai tathA bhagavatIsUtra Adi meM lezyA ke dravya aura bhAva, ina do bhedoM kA jo varNana milatA hai, vaha isameM nahIM hai / kahIM-kahIM varNana meM punarAvRtti bhI 10 1. (ka) paNNavaNAsuttaM bhA. 2, prastAvanA pR. 104 se 107 taka (kha) paNNavaNAsuttaM bhA. 1, pR. 274 se 303 taka 2. (ka) uttarAdhyayana a. 34 gA. 21 se 61 taka (kha) lezyAkoSa (saMpA. mohanalAla bAMThiyA.) (ga) Doctrine of the Jainas (Sehubring) (gha) bhagavatIsUtra za. 12, uddezaka 5, sU. 452 patra 572 (ga) SaTkhaNDAgama pu. 1, pR. 132, 386, pR. 3 pR. 459; pu. 4 pR. 290 Page #829 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sattarasamaM lessApayaM : paDhamo uddesao satarahavA~ lezyApada : prathama uddezaka prathama uddezaka meM varNita sapta dvAra1123. prAhAra sama sarIrA ussAse 1 kamma 2 ghaNNa 3 lessAsu 4 / samavedaNa 5 samakiriyA 6 samAuyA 7 ceva boddhavvA // 206 // ' [1123 prathama-uddezaka adhikAragAthArtha-] 1. samAhAra, sama-zarIra aura (sama) ucchavAsa, 2. karma, 3. varNa, 4. lezyA, 5. samavedanA, 6. samakriyA tathA 7. samAyuSka, (isa prakAra sAta dvAra prathama uddezaka meM) jAnane cAhie // 209 / / vivecana-prathama uddezaka meM lezyA se sambandhita saptadvAra-prastuta sUtra meM lezyAsambandhI sama-AhAra, zarIra-ucchvAsAdi sAtoM dvAroM kA nirUpaNa kiyA gayA hai| pAhArAdi pratyeka pada ke sAtha 'sama' zabda prayoga prastuta gAthA ke pUrvArddha meM 'sama' zabda kA prayoga eka vAra kiyA gayA hai, usakA sambandha pratyeka pada ke sAtha jor3a lenA cAhie / jaise--samAhAra, samazarIra, sama ucchvAsa, samakarma, samavarNa, samalezyA, samavedanA, samakriyA, aura samAyuSka / lezyA kI vyAkhyA-jisake dvArA AtmA karmoM ke sAtha zleSa ko prApta hotA hai, vaha lezyA hai / lezyA kI zAstrIya paribhASA hai-kRSNAdi dravyoM ke sAnnidhya se hone vAlA prAtmA kA pariNAma bhI hai-jaise sphaTika maNi ke pAsa jisa varNa kI vastu rakha do jAtI hai, sphaTika usI varNa vAlI pratIta hotI hai, usI prakAra kRSNAdi dravyoM ke saMsarga se prAtmA meM bhI usI taraha kA pariNAma hotA hai / vahI pariNAma lezyA kahalAtA hai|' lezyA kA nimittakAraNa : yoga yA kaSAya ?-kRSNAdi dravya kyA hai ? isakA uttara yaha hai ki yoga ke sadbhAva meM lezyA kA sadbhAva hotA hai, yoga kA abhAva hone para lezyA kA bhI prabhAva ho / isa prakAra yoga ke sAtha lezyA kA anvaya-vyatireka dekhA jAtA hai / ataeva yaha siddha hayA ki lezyA yoganimittaka hai / lezyA yoganimittaka hone para bhI yoga ke antargata dravyarUpa hai, yoganimittaka karmadravyarUpa nhiiN| agara lezyA ko karmadravyarUpa mAnA jAegA to prazna hogA-lezyA dhAtikarmadravya rUpa hai yA aghAtikarmadravyarUpa ? lezyA ghAtikarmadravyarUpa to ho nahIM sakatI, kyoMki sayogI kevalI meM ghAtikarmoM kA abhAva hone para bhI lezyA kA sadbhAva hotA hai / vaha aghAtikarma lA 1. pAThAntara-kinhIM pratiyoM meM prastuta sAta dvAroM ke badale 'pAhAra' ke sAtha zarIra aura ucchavAsa ko sammilita na mAna kara pRthaka-pRthak mAnA hai, ataeva nau dvAra ginAe haiN| -saM. 2. (ka) prajJApanAsUtra, malaya. vRtti, patrAMka 329 (kha) kRSNAdidravyasAcinyAta pariNAmo yAtmanaH / sphaTika syeva tatrAyaM, lezyA zabdaH pravartate / / Page #830 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 242] [prajJApanAsUtra dravya bhI nahIM kahI jA sakatI, kyoMki ayogikevalI meM aghAti karmoM kA sadbhAva hone para bhI lezyA kA abhAva hotA hai| ataeva pArizeSya nyAya se lezyA ko yogAntargata dravya hI mAnanA ucita hai / ve hI yogAntargata dravya, jaba taka kaSAyoM kI vidyamAnatA hai, taba taka unake udaya ko bhar3akAne vAle hote haiM, kyoMki yoga ke antargata dravyoM meM kaSAya ke udaya ko bhar3akAne kA sAmarthya dekhA jAtA hai / lezyA karmoM kI sthiti kA kAraNa nahIM hai, kintu kaSAya sthiti ke kAraNa haiN| jo lezyAe~ kaSAyodayAntargata hotI haiM, ve hI anubhAgabandha kA hetu haiM / ' nairayikoM meM samAhArAdi sAta dvAroM kI prarUpaNA 1124. raiyA NaM bhaMte ! savve samAhArA savve samasarIrA save samussAsaNissAsA? goyamA ! No iNaThe smtthe| se keNaTheNaM bhaMte ! evaM vuccati NeraiyA No sabve samAhArA jAva No sabve samussAsahissAsA ? goyamA! NeraiyA duvihA paNNatA, taM jahA--mahAsarIrA ya appasarorA ya / tattha NaM je te mahAsarIrA te NaM bahutarAe poggale prAhAreMti bahutarAe poggale pariNAmeMti bahutarAe poggale ussasaMti bahutarAe poggale NIsasaMti, abhikkhaNaM prAhAreMti abhikkhaNaM pariNAmeMti amikkhaNaM UsasaMti abhikSaNaM josasaMti / tattha NaM je te appasarIrA te NaM apatarAe poggale prAhAreti appatarAe poggale pariNAmeMti appatarAe poggale UsasaMti appatarAe poggale gosasaMti, prAhacca AhAreMti prAhacca pariNAmeti mAhacca UsasaMti prAhacca NIsasaMti, se eteNaTheNaM goyamA ! evaM vRccai raiyA No samve samAhArA No samve samasarIrA No sabve samussAsaNIsAsA 1 / [1124 pra.] bhagavan ! kyA nAraka sabhI samAna pAhAra vAle haiM, sabhI samAna zarIra vAle haiM tathA sabhI samAna ucchvAsa-ni:zvAsa vAle hote haiM ? [1124 u.] gautama ! yaha artha samartha nahIM hai| [pra.] bhagavan ! kisa hetu se Apa aisA kahate haiM ki nAraka sabhI samAhAra nahIM haiM, yAvat sama ucchvAsa-ni:zvAsa vAle nahIM hote? [u.] gautama ! nAraka do prakAra ke haiN| ve isa prakAra-mahAzarIra vAle aura alpazarIra vAle / unameM se jo mahAzarIra vAle nAraka hote haiM, ve bahuta adhika padagaloM kA AhAra karate haiM. prabhUtatara pudgaloM ko pariNata karate haiM, bahuta-se pudgaloM kA ucchvAsa lete haiM aura bahuta-se pudgaloM kA niHzvAsa chor3ate haiM / ve bAra-bAra prahAra karate haiM, bAra-bAra (pudgaloM ko) pariNata karate haiM, bAra-bAra ucchvasana karate haiM aura bAra-bAra niHzvasana karate haiN| unameM jo choTe (alpa) zarIra vAle haiM. ve alpatara ( thor3e ) pudgaloM kA AhAra karate haiM, alpatara pudgaloM ko pariNata karate haiM, alpatara pudgaloM kA ucchvAsa lete haiM aura alpatara pudgaloM kA niHzvAsa chor3ate haiN| ve kadAcit 1. (ka) prajJApanAsUtra, malaya. vRtti, patrAMka 330-331 (kha) prajJApanA. prameyabodhinI TIkA bhAga 4, pR. 4-5 Page #831 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sattarahavA lezyApada : prathama uddezaka ] [ 243 AhAra karate haiM, kadAcit (pudgaloM ko) pariNata karate haiM tathA kadAcit ucchvasana karate haiM aura kadAcit niHzvasana karate haiN| isa hetu se, he gautama ! aisA kahA jAtA hai ki nAraka sabhI samAna pAhAra vAle nahIM hote, samAna zarIra vAle nahIM hote aura na hI samAna ucchvAsa-niHzvAsa vAle hote haiN| ~~-prathama dvAra // 1 // 1125. peraiyA NaM bhaMte sambe samakammA ? goyamA ! go iNaThe samaThe / se keNaTheNaM bhaMte ! evaM baccati ? raiyA No samve samakammA ? goyamA ! NeraiyA duvihA paNNatA, taM jahA-punvoyavANagA ya pacchoSaNNagA ya / tastha NaM je te puvovaSaNNagA te NaM appakammatarAgA / tattha NaM je te pacchovavaNNagA te NaM mahAphammatarAgA, eeNaTheNaM goyamA! evaM buccati raiyA No sabbe samakammA 2 / [1125 pra.] bhagavan ! nairayika kyA sabhI samAna karma vAle hote haiM ? [1125 u.] gautama ! yaha artha samartha nahIM hai / [pra.) bhagavan ! kisa hetu se Apa aisA kahate haiM ki nAraka sabhI samAna karma vAle nahIM hote ? [u.] gautama ! nAraka do prakAra ke kahe gae haiM / ve isa prakAra-pUrvopapannaka (pahale utpanna hue) aura pazcAdupapannaka (pIche utpanna hue) / unameM jo pUrvopapannaka haiM, ve (apekSAkRta) alpa karma vAle haiM aura unameM jo pazcAdupapannaka haiM, ve mahAkarma (bahuta karma) vAle haiN| isa kAraNa se he gautama ! aisA kahA jAtA hai ki nairayika sabhI samAna karma vAle nahIM hote| -dvitoya dvAra / / 2 / / 1126. raiyA NaM bhaMte ! sabbe samavaNNA? goyamA ! No iNaThe samaThe / se keNaTheNaM bhaMte ! evaM vuccati jeraiyA No samve samavaNNA ? goyamA ! auraiyA duvihA paNNatA, taM jahA-punvokvaNNagA ya pacchovavaNNagA ya / tattha NaM je te pubovavaSNagA te gaM visuddhvnnnntraagaa| tattha NaM je te pacchovavaNNagA te Na avisuddha SaNNatarAgA, se eeNaTaTheNaM goyamA ! evaM puccati raiyA No so samavaNNA 3 / [1126 pra.] bhagavan ! kyA nairayika sabhI samAna varNa vAle hote haiM ? [1126 u.] gautama ! yaha artha samartha nahIM hai / [pra.] bhagavan ! kisa hetu se Apa aisA kahate haiM ki nairayika sabhI samAna varNa vAle nahIM hote ? [u.] gautama ! narayika do prakAra ke kahe gae haiN| ve isa prakAra-pUrvopapannaka aura pazcAdupapannaka / unameM se jo pUrvopapannaka haiM, ve adhika vizuddha varNa vAle hote haiM aura unameM jo pazcAdupapannaka hote haiM, ve avizuddha varNa vAle hote haiN| isa kAraNa se he gautama ! aisA kahA jAtA hai ki nairayika sabhI samAna varNa vAle nahIM hote / -tRtIya dvAra // 3 // Page #832 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 244 ] [prajJApanAsUtra 1127. evaM jaheva SaNNeNa bhaNiyA taheva lessAsu vi visuddhalessatarAgA avisuddhalessatarAgA ya bhANiyanvA 4 // [1127] jaise varNa kI apekSA se nArakoM ko vizuddha aura avizuddha kahA hai, vaise hI lezyA kI apekSA se bhI nArakoM ko vizuddha aura avizuddha kahanA caahie| -caturthadvAra / / 4 / / 1128. raiyA NaM bhaMte ! savve samavedaNA? goyamA ! jo iNaThe smtthe| se keNaTheNaM bhaMte ! evaM vuccati raiyA No samve samaveyaNA ? goyamA ! raiyA vuvihA paNNattA, taM jahA-saNibhUyA ya prasaNNibhUyA ya / tattha NaM je te saNNibhUyA te NaM mhaavednntraagaa| tattha gaMje te asaNNibhUyA te Na appavedaNatarAgA, se teNaTheNaM goyamA ! evaM vaccati neraiyA no savdhe samaveyaNA 5 / [1128 pra.] bhagavan ! sabhI nAraka samAna vedanA bAle hote haiM ? [1128 u.] gautama ! yaha artha samartha nahIM hai| [pra. bhagavan ! Apa aisA kisa kAraNa se kahate haiM ki sabhI nAraka samavedanA vAle nahIM hote? [u.] gautama ! nairayika do prakAra ke kahe haiM / ve isa prakAra-saMjJIbhUta (jo pUrvabhava meM saMjJI paMcendriya the) aura asaMjJIbhUta (jo pUrvabhava meM asaMjJI the)| unameM jo saMjJIbhUta hote haiM, ve apekSAkRta mahAn vedanA vAle hote haiM aura unameM jo asaMjJIbhUta hote haiM, ve alpatara vedanA vAle hote haiM / isa kAraNa se he gautama ! aisA kahA jAtA hai ki sabhI nairayika samavedanA vAle nahIM hote| -paMcamadvAra ||5|| 1126. raiyA NaM bhaMte ! savve samakiriyA ? goyamA ! No iNaThe smjheN| se keNaTTeNaM bhaMte ! evaM baccati geraiyA No samve samakiriyA ? goyamA! raiyA tivihA paNattA, taM jahA-sammaTThiI micchaTThiI sammAmicchaTTio / tattha Naje te sammaTTiI tesi NaM cattAri kiriyAno kajjaMti, taM jahA-prAraMbhiyA 1 pariggahiyA 2 mAyAvattiyA 3 apaccakkhANakiriyA 4 / tattha NaM je te micchaTThiI je ya sammAmicchaTTiI tesi niyatAmo paMca kiriyApro kajjati, taM jahA-prAraMbhiyA 1 pariggahiyA 2 mAyAvattiyA 3 prapaccakvANakiriyA 4 micchAdasaNavattiyA 5, se teNaTheNaM goyamA ! evaM vuccati NeraiyA No samve samakiriyA 6 / [1129 pra.] bhagavan ! sabhI nAraka kyA samAna kriyA vAle hote haiM ? [1129 u.] gautama ! yaha artha samartha nahIM hai| [pra.] bhagavan ! kisa hetu se Apa aisA kahate haiM ki sabhI nAraka samAna kriyA vAle nahIM hote? Page #833 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sattarahavAM lezyApada : prathama uddezaka] [ 245 [u.] gautama ! nAraka tIna prakAra ke kahe haiM--samyagdRSTi, mithyAdRSTi aura samyagmithyAdRSTi / unameM se jo samyagdRSTi haiM, unake cAra kriyAe~ hotI haiN| ve isa prakAra-1. prArambhikI, 2. pArigrahikI, 3. mAyApratyayA aura 4. aprtyaakhyaankriyaa| jo mithyA dRSTi haiM tathA jo samyagmithyAdRSTi haiM, unake niyata (nizcita rUpa se) pAMca kriyAe~ hotI haiM-1. Arambhiko, 2. pArigrahikI, 3. mAyApratyayA, 4. apratyAkhyAnakriyA aura 5. mithyAdarzanapratyayA / he gautama ! isa hetu se aisA kahA jAtA hai ki sabhI nAraka samAna kriyA vAle nahIM hote / -chaThA dvAra // 6 // 1130. raiyA NaM bhaMte ! samve samAuyA ? goyamA ! No iNaThe smtthe| se keNaTheNaM bhaMte ! evaM uccai ? goyamA! raiyA caundhihA paNNatA, taM jahA-pratyaMgaiyA samAuyA samovaSaNNagA 1 pratyegaiyA samAuyA visamovavaNNagA 2 atthegahayA visamAuyA samovavaNNagA 3 pratthegaiyA visamAuyA visabhovavaNNagA 4, se eeNaTheNaM goyamA ! evaM sacai raiyA No save samAuyA No samve samovavaNNamA 7. [1130 pra.] bhagavan ! kyA sabhI nAraka samAna AyuSya vAle haiM ? [1130 u.] gautama ! yaha artha samartha nahIM hai| [pra.] bhagavan ! aisA kisa kAraNa se kahA jAtA hai ki sabhI nAraka samAna Ayu vAle nahIM hote ? [u.] gautama ! nairayika cAra prakAra ke kahe gae haiN| ve isa prakAra-1. kaI nAraka samAna Ayu vAle aura samAna (eka sAtha) utpatti vAle hote haiM, 2. kaI samAna aAyu vAle, kintu viSama utpatti (Age-poche utpanna hone vAle hote haiM, 3. kaI-kaI viSama (asamAna) Ayu vAle aura (ekasAtha) utpatti vAle hote haiM tathA 4. kaI viSama Ayu vAle aura viSama hI utpatti vAle hote haiM / isa kAraNa se he gautama ! sabho nAraka na to samAna Ayu vAle hote haiM aura na hI samAna utpatti (eka sAtha utpanna hone vAle hote haiM / __ --saptama dvAra / / 7 / / vivecana-nairayikoM meM samAhArAdi sapta dvAroM ko prarUpaNA-prastuta sAta sUtroM meM nairayikoM meM AhAra Adi pUrvokta sAta dvAroM se sambandhita samAnatA-asamAnatA kI carcA kI gaI hai| mahAzarIra-alpazarIra--jina nArakoM kA zarIra apekSAkRta vizAla hotA hai, ve mahAzarIra aura jinakA zarIra apekSAkRta choTA hotA hai, ve alpazarIra kahalAte haiN| nAraka jIva kA zarIra choTe se choTA (jaghanya) aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAgapramANa hotA hai aura bar3e se bar3A (utkRSTa) zarIra pAMca sau dhanuSa kA hotA hai| yaha pramANa bhavadhAraNIya zarIra kI apekSA se hai, uttaravaikriya zarIra kI apekSA se jaghanya aMgula kA asaMkhyAtavA~ bhAga aura utkRSTa eka hajAra dhanuSa-pramANa hotA hai| zaMkA-samAdhAna-nArakoM kI prAhArasambandhI viSamatA pahale na batalAkara pahale zarIrasambandhI viSamatA kyoM batalAI gaI hai ? isakA kAraNa yaha hai ki zarIroM kI viSamatA batalA dene para AhAra, ucchvAsa prAdi kI viSamatA zIghra samajha meM A jAtI hai / isa Azaya se dUsare sthAna meM pratipAdya zarIra-sambandhI prazna kA samAdhAna pahale kiyA gayA hai| Page #834 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 246] [ prajJApanAsUtra mahAzarIrAdiviziSTa nArakoM meM visadRzatA kyoM ? --jo nAraka mahAzarIra hote haiM, ve apane se alpa zarIra vAle nArakoM kI apekSA bahuta pudgaloM kA AhAra karate haiM, kyoMki unakA zarIra bar3A hotA hai / loka meM yaha prasiddha hai ki mahAn zarIra vAle hAthI prAdi apane se choTe zarIra vAle kharagoza Adi se adhika AhAra karate haiM / kintu yaha kathana bAhulya kI apekSA se samajhanA cAhie, kyoMki koI-koI tathAvidha manuSya ke samAna bar3e zarIra vAlA hokara bhI alpAhArI hotA hai aura koI-koI choTe zarIra vAlA hokara bhI atibhojI hotA hai / yahA~ alpatA aura mahattA bhI sApekSa samajhanI caahie| nAraka jIva sAtAvedanIya ke anubhAva ke viparIta asAtAvedanIya kA udaya hone se jyoM-tyoM mahAzarIra vAle, atyanta duHkhI evaM tIvra pAhArAbhilASA vAle hote haiM, tyoM-tyoM ve bahuta adhika pudgaloM kA AhAra karate haiM tathA bahuta adhika pudagaloM ko pariNata karate haiM / pariNamana aAhAra kiye hue pudgaloM ke anusAra hotA hai / yahA~ pariNAma ke viSaya meM prazna na hone para bhI usakA pratipAdana kara diyA gayA hai, kyoMki vaha AhAra kA kArya hai / isI prakAra mahAzarIra vAle hone se ve bahuta adhika pudgaloM ko ucchvAsa ke rUpa meM grahaNa karate haiM aura niHzvAsa ke rUpa meM chor3ate haiM / jo bar3e zarIra vAle (vizAlakAya) hote haiM, ve apanI jAti ke laghukAyoM kI apekSA bahuta ucchvAsaniHzvAsa vAle hote haiM tathA duHkhita bhI adhika hote haiM, isalie aise tAraka duHkhita bhI adhika kahe gae haiN| aAhArAdi kI kAlakRta viSamatA-apekSAkRta mahAzarIra vAle apanI apekSA laghuzarIra vAloM se zIghra aura zIghratara tathA puna: puna: prAhAra grahaNa karate dekhe jAte haiM / jaba AhAra bAra-bAra karate haiM to usakA pariNa mana bhI bAra-bAra karate haiM tathA ve bAra-bAra ucchvAsa grahaNa karate aura ni:zvAsa chor3ate haiM / prAzaya yaha hai ki mahAkAya nAraka mahAzarIra vAle hone se atyanta duHkhita hone ke kAraNa nirantara ucchvAsAdi kriyA karate rahate haiM / jo nAraka apekSAkRta laghukAya hote haiM, ve mahAkAya nArakoM ko apekSA alpatara pudgaloM kA pAhAra karate haiM, alpatara pudgaloM ko hI pariNata karate haiM tathA alpatara pudgaloM ko hI ucchvAsa ke rUpa meM grahaNa karate haiM aura niHzvAsa ke rUpa meM chor3ate haiN| ve kadAcit aAhAra karate haiM, sadaiva nhiiN| tAtparya yaha hai ki mahAkAya nArakoM ke AhAra kA jitanA vyavadhAnakAla hai, usakI apekSA laghukAya nArakoM ke AhAra kA vyavadhAnakAla (antara) adhika hai| kadAcit AhAra karane ke kAraNa ve (alpAhArI) usakA pariNamana bhI kadAcit karate haiM, sadA nhiiN| isI prakAra ve kadAcita ucchavAsa lete haiM aura kadAcita hI ni:zvAsa chor3ate haiN| kyoMki laghukAya nAraka mahAkAya nArakoM kI apekSA alpa duHkha vAle hone se nirantara ucchvAsa-niHzvAsa kriyA nahIM karate, kintu bIca meM vyavadhAna DAlakara karate haiM / athavA aparyAptikAla meM alpazarIra vAle hone se lomAhAra kI apekSA se ve AhAra nahIM karate tathA zvAsocchvAsaparyApti pUrNa na hone se ucchavAsa nahIM lete; anya kAla (paryAptikAla) meM prAhAra aura ucchvAsa lete haiN|' pUrvotpanna aura pazcAdutpanna nArakoM meM karma, varNa evaM lezyA kA antara-jo nAraka pahale utpanna ho cuke haiM, ve alpakarma vAle hote haiM, kyoMki pUrvotpanna nArakoM ko utpanna hue apekSAkRta adhika samaya vyatIta ho cukA hai, ve narakAyu, narakagati aura asAtAvedanIya Adi karmoM kI bahuta 1. prajJApanAsUtra, malaya. vRtti, patrAMka 332-333 Page #835 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sattarahavAM lezyApana / prathama uddezaka [247 nirjarA kara cuke hote haiM, unake ye karma thor3e hI zeSa rahe hote haiM / isa kAraNa pUrvotpanna nAraka alpakarma vAle kahe gae haiN| kinta jo nAraka bAda meM utpanna hue haiM, ve mahAkarma vAle hote haiM, kyoMki unakI narakAyu, narakagati tathA asAtAvedanIya Adi karma thor3e hI nirjIrNa hue haiM, bahuta-se karma abhI zeSa haiM / isa kAraNa ve apekSAkRta mahAkarma vAle haiN| __ yaha kathana samAna sthiti vAle nArakoM kI apekSA se samajhanA cAhie, anyathA ratnaprabhApRthvI meM kisI utkRSTa Ayu vAle nAraka kI Ayu kA bahuta-sA bhAga nirjIrNa ho cukA ho, vaha sirpha eka palyopama hI zeSa raha gayA ho, dUsarI ora usa samaya koI jaghanya dasa hajAra varSoM kI sthiti vAlA nAraka pazcAt utpanna huA ho to bhI isa pazcAdutpanna nAraka kI apekSA ukta pUrvotpanna nAraka bhI mahAn karma vAlA hI hotA hai| ___isI prakAra jinheM utpanna hue apekSAkRta adhika samaya vyatIta ho cukA hai ve vizuddhatara varNa vAle hote haiM / nArakoM meM aprazasta (azubha) varNanAmakarma ke utkaTa anubhAga kA udaya hotA hai, kintu pUrvotpanna nArakoM ke usa azubha anubhAga kA bahuta-sA bhAga nirjIrNa ho cukatA hai, svalpa bhAga zeSa rahatA hai| varNanAmakarma pudgalavipAkI prakRti hai| ataeva pUrvotpanna nAraka vizuddhatara varNa vAle hote haiM, jaba ki pazcAtpanna nAraka avizaddhatara varNa vAle hote haiM, kyoMki bhava ke kAraNa hone vAle unake azubha nAmakarma kA adhikAMza azubha tIvra anubhAga nirjIrNa nahIM hotA, sirpha thor3e-se bhAga ko hI nirjarA ho pAtI hai| isa kAraNa bAda meM utpanna nAraka avizuddhatara varNa vAle hote haiM / yaha kathana bhI samAna sthiti vAle nArakoM kI apekSA se samajhanA caahie| isI prakAra pUrvotpanna nAraka aprazasta lezyAdravyoM ke bahata-se bhAga ko nirjIrNa kara cukate haiM, isa kAraNa ve vizuddhatara lezyA vAle hote haiM, jabaki pazcAdutpanna nAraka aprazasta lezyAdravyoM ke alpatama bhAga kI hI nirjarA kara pAte haiM, unake bahuta-se aprazasta lezyAdravya zeSa bane rahate haiN|' saMjIbhata aura asaMjJobhata nArakoM kI vedanA meM antara-jo jIva pahale (atIta meM) saMjJIpaMcendriya the aura phira naraka meM utpanna hue haiM, ve saMjJIbhUta nAraka kahalAte haiM aura jo unase viparIta hoM, ve asaMjJIbhUta kahalAte haiM / jo nAraka saMjJIbhUta hote haiM, ve apekSAkRta mahAvedanA vAle hote haiM, kyoMki jo (bhUtakAla meM) saMjJI the, unhoMne utkaTa azubha adhyavasAya ke kAraNa utkaTa azubha karmoM kA bandha kiyA hai tathA ve mahAnArakoM meM utpanna hue haiN| isake viparIta jo nAraka asaMjJIbhUta haiM, ve alpatara vedanA vAle hote haiM / asaMjJI jIva nAraka, tiryaJca, manuSya aura devagati meM se kisI bhI gati kA bandha kara sakate haiM / ataeva ve narakAyu kA bandha karake naraka meM utpanna hote haiM, kintu ati tIvra adhyavasAya na hone se ratnaprabhApRthvI ke antargata ati tIvavedanA na ho aise nArakAvAsoM meM hI utpanna hote haiN| athavA saMjJI kA tAtparya yahA~ samyagdRSTi hai / saMjJIbhUta arthAt samyagdRSTi nAraka pUrvakRta azubha karmoM ke lie mAnasika duHkha-paritApa kA anubhava karane ke kAraNa adhika vedanA vAle hote haiN| asaMjJIbhUta (mithyAdRSTi) nAraka ko aisA paritApa nahIM hotA, ataeva vaha alpavedanA vAlA hotA hai| 1. prajJApanAsUtra, malaya. vRtti, patrAMka 333 2. vahI, malaya. vRtti, patrAMka 334 Page #836 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 248] [ prajJApanAsUtra prArammiko prAdi kriyAoM ke lakSaNa-prArambhikI-jIva-hiMsAkArI pravRtti (vyApAra) Arambha kahalAtI hai / Arambha se hone vAlI karmabandhakAraNabhUta kriyA prArambhikI hai| dharmopakaraNoM se bhinna padArthoM kA mamatvavaza svIkAra karanA athavA dharmopakaraNoM ke prati mUcrchA honA parigraha hai, usake kAraNa hone vAlI kriyA pArigrahikI kiyA hai| mAyA, upalakSaNa se krodhAdi ke nimitta se hone vAlI kriyA mAyApratyayA hai / apratyAkhyAna kriyA-apratyAkhyAnapApoM se anivRtti ke kAraNa hone vAlI kriyA / mithyAdarzanapratyayA--mithyAtva ke kAraNa hone vAlI kriyA / zaMkA-samAdhAnayApi mithyAtva. avirati, kaSAya aura yoga ye cAra karmabandha ke kAraNa batAe gae haiM, jabaki yahA~ prArambhikI Adi kriyAe~ karmabandha ko kAraNa batAI gaI haiM, ata: donoM meM virodha hai, aisI zaMkA nahIM karanI cAhie, kyoMki yahA~ prArambha aura parigraha zabda se 'yoga' ko grahaNa kiyA gayA hai kyoMki yoga prArambha-parigraharUpa hotA hai, ataeva inameM koI virodha nahIM hai|' asurakumArAdi bhavanapatiyoM meM samAhArAdi sapta prarUpaNA-- 1131. asurakumArA NaM bhaMte ! sacce samAhArA ? sa cceva pucchA / goyamA ! No iNaThe samaThe, jahA jeraiyA (su. 1124) / [1131 pra.] bhagavan ! sabhI asurakumAra kyA samAna prAhAra vAle haiM ? ityAdi pRcchA (puurvvt)| [1131 u.] yaha artha samartha nahIM hai / (zeSa saba nirUpaNa) (sU. 1124 ke anusAra) nairayikoM (kI pAhArAdi-prarUpaNA) ke samAna (jAnanA caahie)| 1132. asurakumArA NaM bhaMte ! savve samakammA ? goyamA ! No iNaThe smtthe| se keNaTheNaM bhaMte ! evaM buccati ? goyamA ! asurakumArA duvihA paNNattA, taM jahA-puTavovavaSNagA ya pacchovavaNNagA ya / tastha Na je te punvovavaSNagA te NaM mhaakmmtraagaa| tattha NaM je te pacchovavaSNagA te NaM appakammatarAgA, se eeNaTheNaM goyamA | evaM uccati asurakumArA No sanve smkmmaa| [1132 pra.] bhagavan ! sabhI asurakumAra samAna karma vAle haiM ? [1132 u.] gautama ! yaha artha samartha nahIM hai| [pra.] bhagavan ! kisa hetu se kahate haiM ki sabhI asurakumAra samAna karma vAle nahIM haiM ? [u.] gautama ! asurakumAra do prakAra ke kahe gaye haiN| ve isa prakAra-pUrvopapannaka aura pazcAdupapannaka / unameM se jo pUrvopapannaka haiM, ve mahAkarma vAle haiN| unameM jo pazcAdupapannaka haiM, ve alpatarakarma vAle haiN| isI kAraNa se he gautama ! aisA kahA jAtA hai ki sabhI asurakumAra samAna karma vAle nahIM haiN| 1. prajJApanAsUtra, malaya. vRtti, patrAMka 335 Page #837 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sattarahayo lezyApada : prathama uddezaka ] [ 249 1133. [1] evaM vaNa-lessAe pucchaa| tattha NaM je te puNyovavaNNagA te NaM avisuddhvnnnntraagaa| tattha NaM je te pacchovavaNNagA te NaM visuddhavaNNatarAgA, se eeNaTheNaM goyamA! evaM buccati asurakumArA samdhe No samavaNNA / [1133-1 pra.] bhagavan ! asurakumAra kyA sabhI samAna varNa aura samAna lezyA bAle haiM ? 1133-1 u.] gautama ! (pUrvokta) do prakAra ke asurakumAroM meM jo pUrvopapannaka haiM, ve avizuddhatara varNa vAle haiM tathA unameM jo pazcAdupapannaka haiM, ve vizuddhatara varNa vAle haiN| isa kAraNa se he gautama ! aisA kahA jAtA hai ki sabhI asurakumAra samAna varNa vAle nahIM hote| [2] evaM lessAe vi| [1133-2] isI prakAra lezyA ke viSaya meM (kahanA cAhie / ) 1134. vedaNAe jahA raiyA (su. 1128) / [1134] (asurakumAroM kI) vedanA ke viSaya meM (sU. 1128 meM ukta) narayikoM (kI vedanAviSayaka prarUpaNA) ke samAna (kahanA caahie|) 1135. avasesaM jahA NeraiyANaM (su. 1129-30) / [1135] asurakumAroM kI kriyA evaM Ayu ke viSaya meM zeSa saba nirUpaNa (sU. 1129-1130 meM ullikhita) nairayikoM (kI kriyA evaM AyuviSayaka nirUpaNa) ke samAna (samajhanA cAhie / ) 1136. evaM jAva thnniykumaaraa| [1136] isI prakAra (asurakumAroM ke AhArAdi viSayaka nirUpaNa kI taraha nAgakumAroM se lekara) yAvat stanitakumAroM taka (kA nirUpaNa samajhanA caahie)| vivecana--prasurakumArAdi bhavanapatiyoM ko samAhArAdi-prarUpaNA-prastuta chaha sUtroM (sU. 1131 se 1136 taka) meM asurakumArAdi dasa prakAra ke bhavanapatidevoM kI AhArAdi sapta dvAroM dvArA prarUpaNA kI gaI hai| asurakumAroM prAdi kA mahAzarIra-laghuzarIra-asurakumAroM kA adhika se adhika bar3A zarIra sAta hAtha kA hotA hai| bhavadhAraNIya zarIra kI apekSA se yaha pramANa hai| unake laghuzarIra kA jaghanyapramANa aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga kA samajhanA caahie| uttaravaikriya kI apekSA unakA mahAzarIra utkRSTa eka lAkha yojana aura laghuzarIra jaghanya aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa hotA hai| isa prakAra jo asurakumAra bhavadhAraNIya zarIra kI apekSA jitane bar3e zarIra vAle hote haiM, ve utane hI adhika pudgaloM ko bAhAra ke rUpa meM grahaNa karate haiM aura jitane laghuzarIra vAle haiM, ve utane hI kama pudgaloM ko AhAra ke rUpa meM grahaNa karate haiM / pUrvotpanna-pazcAdutpanna asurakumArAdi karma ke viSaya meM nArakoM se viparIta-nArakoM ke viSaya meM kahA gayA thA ki pUrvotpanna nAraka alpakarmA aura pazcAdutpanna nAraka mahAkarmA hote haiM, kintu asurakumAra jo pUrvotpanna hote haiM, ve mahAkarmA hote haiM aura jo pazcAdutpanna hote haiM, ve alpakarmA hote Page #838 -------------------------------------------------------------------------- ________________ hai, ki 250] [ prajJApatAsUtra haiM / isakA kAraNa yaha hai ki asurakumAra apane bhava kA tyAga karake yA to tiryaJcayoni meM utpanna hote haiM, yA manuSyayoni meM / tiryaJcayoni meM utpanna hone vAle kaI ekendriyoM meM-pRthvIkAya, apkAya yA vanaspatikAya meM utpanna hote haiM aura kaI paMcendriyatiryaJcoM meM bhI utpanna hote haiM / jo manuSyoM meM utpanna hote haiM, ve karmabhUmija garbhaja manuSyoM meM utpanna hote haiM, akarmabhUmija aura samUcchima manuSyoM meM nhiiN| vahA~ chaha mahInA prAyu zeSa rahane para parabhava-sambandhI Ayu kA bandha karate haiN| prAyu ke bandha ke samaya ekAnta tiryaJcayogya athavA ekAnta manuSyayogya prakRtiyoM kA upacaya karate haiM / isa kAraNa pUrvotpanna asurakumAra mahAkarma vAle hote haiM kintu jo bAda meM utpanna hue haiM, unhoMne abhI taka parabhavasambandhI prAyuSya nahIM bAMdhA hai aura na hI tiryaJca yA manuSya ke yogya prakRtiyoM kA upacaya kiyA hotA hai, isa kAraNa ve alpatara karma vAle hote haiN| yaha sUtra bhI pUrvavat samAna sthiti vAle, samAna bhavavAle parimita asurakumAroM kI apekSA se samajhanA caahie|' pUrvotpanna asurakumAra avizuddha varNa-lezyAvAle, pazcAdutpanna isake viparIta-asurakumAroM ko bhava kI apekSA se prazasta varNanAmakarma ke zubha tIvra anubhAga kA udaya hotA hai| pUrvotpanna asurakumAroM kA zubha anubhAga bahuta-sA kSINa ho trukatA hai, isa kAraNa ve avizuddhatara varga vAle hote kintu jo asurakUmAra bAda meM utpanna hae haiM, unake varNanAmakarma ke zubha anubhAga kA bahata-sA bhAga kSINa nahIM hotA, vidyamAna hotA hai, ataeva ve vizuddhatara varNa vAle hote haiM / lezyA ke viSaya meM bhI isI prakAra samajhanA caahie| isa viSaya meM yukti yaha hai ki jo asurakumAra pahale utpanna hue haiM, unhoMne apanI utpatti ke samaya se hI tIvra anubhAva vAle lezyAdravyoM ko bhoga-bhoga kara unakA bahuta bhAga kSINa kara diyA hai| aba unake manda anubhAga vAle alpa lezyAdravya hI zeSa rahe haiN| isa kAraNa pUrvotpanna asurakumAra avizuddhalezyA vAle hote haiM aura pazcAt utpanna hone vAle inase viparIta hone ke kAraNa vizuddhatara lezyA vAle hote haiM / pRthvIkAyikoM ke tiryaMcapaMcendriyoM taka meM samAhArAdi sapta prarUparaNA-- 1137. puDhavikkAiyA prAhAra-kamma-baNNa-lessAhi jahA NeraiyA (su. 1124-27) / [1137] jaise (su. 1124 se 1127 taka meM) nairayikoM ke (AhAra Adi ke) viSaya meM kahA hai, usI prakAra pRthvIkAyikoM ke (sama-viSama) AhAra, karma, varNa aura lezyA ke viSaya meM kahanA caahie| 1138. puDhavikkAiyA NaM bhaMte ! save samavedaNA ? hatA goyamA ! samve smveynnaa| se keNaTheNaM bhaMte ! evaM vRccati ? goyamA ! puDhavikkAiyA samve prasaNNI prasaNNImUyaM praNiyayaM vevaNaM vedeti, se teNaTheNaM goyamA! puDhaviSkAiyA savye smvednnaa| 1. prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 336 2. (ka) prajJApanA. malayavRtti, patrAMka 336-337 (kha) prajJApanA. prameyabodhinI TIkA, bhA. 4 pR. 38 Page #839 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saptarahavAM lezyApara : prathama uddezaka (251 [1138 pra.] bhagavan ! kyA sabhI pRthvIkAyika samAna vedanA vAle hote haiM ? [1138 u.] hA~ gautama ! sabhI samAna vedanA vAle hote haiN| [pra.] bhagavan ! kisa hetu se Apa aisA kahate haiM ? [u.] gautama ! sabhI pRthvIkAyika asaMjJI hote haiN| ve prasaMjJIbhUta aura aniyata vedanA vedate (anubhava karate haiM / isa kAraNa, he gautama ! sabhI pRthvIkAyika samavedanA vAle haiM / 1139. puDhavikkAiyA NaM bhaMte ! samve samakiriyA ? haMtA goyamA ! puDhavikkAiyA samve samakiriyA / se keNaTheNaM? goyamA ! puDhavikkAiyA savve mAimicchaTTiI, tesi yatiyAno paMca kiriyAno kajjaMti, taM jahA-prAraMbhiyA 1 pariggahiyA 2 mAyAvattiyA 3 apaccakkhANakiriyA 4 micchAdasaNavattiyA 5 / [1139 pra.] bhagavan ! sabhI pRthvIkAyika samAna kriyA vAle hote haiM ? [1139 u.] hA~ gautama ! sabhI pRthvIkAyika samakriyA vAle hote haiM / [pra.] bhagavan ! kisa kAraNa se aisA kahA jAtA hai ? [u.] gautama ! sabhI pRthvIkAyika mAyI-mithyAdRSTi hote haiM, unake niyata (nizcita) rUpa se pAMcoM kriyAe~ hotI haiM / yathA-(1) prArambhikI, (2) pArinahiko, (3) mAyApratyayA, (4) apratyAkhyAnakriyA aura (5) mithyaadrshnprtyyaa| (isI kAraNa) gautama ! aisA kahA jAtA hai ki sabhI pRthvIkAyika samAna kriyAoM vAle hote haiM / 1140. evaM jAva cridiyaa| [1140] pRthvIkAyikoM ke samAna hI apkAyikoM, tejaskAyikoM, vAyukAyikoM, vanaspatikAyikoM, dvIndriyoM, trIndriyoM yAvat caturindriyoM kI (samAna vedanA aura samAna kriyA kahanI caahie)| 1141. paMcidiyatirikkhajoNiyA jahA jeraiyA (su. 1124-30) / NavaraM kiriyAhiM sammaddiTThI micchaddiTThI smmaamicchditttthii| tattha NaM je te sammaTThiI te duvihA paNNatA, taM jahAasaMjayA ya saMjayAsaMjayA ya / tattha paM je te saMjayAsaMjayA tesi NaM tiNi kiriyApro kajjaMti, taM jahA-prAraMbhiyA pariggahiyA maayaavttiyaa| tattha NaM je te prasaMjayA tesi NaM cattAri kiriyApro kati, taM jahA-prAraMbhiyA 1 pariggahiyA 2 mAyAvattiyA 3 apaccakkhANakiriyA 4 / tattha NaM je te micchaTThiI je ya sammAmicchaddiTThI tesi Neya iyAno gaMca kiriyAno kajjati, taM jahA--prAraMbhiyA 1 pariggahiyA 2 mAyAvattiyA 3 apaccakkhANakiriyA 4 micchAdasaNavattiyA 5 / sesaM taM ceva / [1141] paMcendriyatiryaJcayonikoM kA (pAhArAdi saptadvAra viSayaka kathana) (sU. 1124 se 1130 taka meM ukta) narayika jIvoM ke (pAhArAdi viSayaka kathana ke anusAra samajhanA caahie)| Page #840 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 252] [prajJApanAsUtra vizeSa yaha hai ki kriyAoM meM nArakoM se kucha vizeSatA hai| paMcendriyatiryaJca tIna prakAra ke haiM, yathA-samyagdRSTi, mithyAdRSTi aura samyamithyAdRSTi / unameM jo samyagdRSTi haiM, ve do prakAra ke haiM--asaMyata aura saMyatAsaMyata / jo saMyatAsaMyata haiM, unako tIna kriyAe~ lagatI haiN| ve isa prakAra--- prArambhikI, pArigrahikI aura mAyApratyayA / jo asaMyata hote haiM, unako cAra kriyAe~ lagatI haiM / ve isa prakAra haiM--1. ArambhikI, 2. pArigrahikI, 3. mAyApratyayA aura 4. aprtyaakhyaankriyaa| (pUrvokta) ina tInoM meM se jo mithyAdRSTi haiM aura jo samyag-mithyAdaSTi haiM, unako nizcita rUpa se pAMca kriyAe~ lagatI haiM / ve isa prakAra-1. prArambhikI, 2. pArigrahikI, 3. mAyApratyayA, 4. apratyAkhyAnakriyA aura 5. mithyAdarzanapratyayA / zeSa saba nirUpaNa usI prakAra (pUrvavat karanA caahie|) vivecana-pathvIkAyikoM se lekara tiryaJcapaMcendriyoM taka ko samAhArAdi saptadvAra prarUpaNAprastuta pAMca sUtroM (sU. 1137 se 1141 taka) meM pRthvIkAyikoM se lekara tiryaMcapaMcendriyoM taka AhArAdi saptadvAroM kI prarUpaNA kI gaI hai| pRthvIkAyikoM ke alpazarIra-mahAzarIra-yadyapi sabhI pRthvIkAyikoM kA zarIra aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga mAtra hotA hai, tathApi aAgama meM batAyA hai ki' eka pRthvIkAyika dUsare pRthvIkAyika se avagAhanA kI apekSA se catuHsthAnapatita hai, ityAdi; tadanusAra ve apekSAkRta mahAzarIra aura alpazarIra siddha hote haiN| jo pRthvIkAyika mahAzarIra hote haiM, ve mahAzarIra hone ke kAraNa lomAhAra se prabhUta pudgaloM kA AhAra karate haiM, ucchvAsa lete haiM tathA bAra-bAra AhAra karate haiM aura zvAsocchvAsa lete haiM / jo alpazarIra hote haiM, ve laghuzarIrI hone se alpa AhAra aura alpa zvAsocchvAsa lete haiM, AhAra aura ucchvAsa bhI kadAcit lete haiM, vaha paryApta-aparyApta-avasthA kI apekSA se samajhanA caahie| pRthvIkAyikAdi samavedanA vAle kyoM ?-sabhI pRthvIkAyika asaMjJI arthAt mithyAdaSTi athavA amanaska hote haiM / ve asaMjJIbhUta aura aniyata vedanA kA vedana karate haiN| tAtparya yaha hai ki matta-mUcchita Adi kI taraha vedanA kA anubhava karate hue bhI ve nahIM samajha pAte ki yaha mere pUrvopAjita azubha karmoM kA pariNAma hai, kyoMki ve asaMjJI aura mithyAdRSTi hote haiN| mAyI kA artha-yahAM mAyA kA artha kevala mAyAkaSAya nahIM, kintu upalakSaNa se anantAnu. bandhI kaSAyacatuSTaya hai / ata: mAyo kA artha yahA~ anantAnubandhI kaSAyodayavAn hone se mithyAdRSTi hai|' manuSya meM samAhArAdi sapta dvAroM ko prarUparaNA 1142. masANaM bhaMte ! sake samAhArA ? goyamA ! No iNaThe samajheM / se keNa?NaM? goyamA ! maNasA duvihA paNNatA, taM jahA--mahAsarIrA ya appasarIrA ya / tattha NaM je te 1. (ka) prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 339 (kha) 'puDhavikAie puDhavikAiyassa ogAhaNaTTayAe cauTThANaDie / ' -prajJApanA. malaya. vRtti, patrAMka 339 meM uddhata 2. prajJApanAsUtra malaya vRtti, patrAMka 339 Page #841 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sattarahavAM lezyApada : prathama uddezaka } [253 mahAsarIrA te gaM bahuyarAe poggale prAhAreMti jAva bahutarAe poggale NIsasaMti, prAhacca prAhAreMti0 prAhacca NIsasaMti / tattha NaM je te appasarIrA te NaM appatarAe poggale prAhAreMti jAva apatarAe poggale NIsasaMti, abhikkhaNaM AhArati jAva abhikkhaNaM nIsasaMti, seeNadveNaM goyamA ! evaM vuccati maNUsA savve No samAhArA / sesaM jahA NeraiyANaM (su. 1125-30) / NavaraM kiriyAhiM maNUsA tivihA paNNattA, taM jahA-sammaTThiI micchaddiTThI smmaamicchddittttho| tattha NaM je te sammaTThiI te tivihA paNNattA, taM jahA--saMjayA prasaMjayA saMjayAsaMjayA / tastha gaMje te saMjayA te duvihA paNNattA, taM jahAsarAgasaMjayA ya vItarAgasaMjayA ya, tattha NaM je te voyarAgasaMjayA te NaM akiriyaa| tattha NaM je te sarAgasaMjayA te duvihA paNNattA, taM jahA--pamattasaMjayA ya apamattasaMjayA ya, tattha NaM je te apamattasaMjayA tesi egA mAyAvattiyA kiriyA kajjati, tattha NaM je te pamattasaMjayA tesi do kiriyAno kajjaMti, taM jahA-prAraMbhiyA mAyAvattiyA ya / tattha NaM je te saMjayAsaMjayA tesi tiNi kiriyApro kajjati, taM jahA-prAraMmiyA 1 pariggahiyA 2 mAyAvattiyA 3 / tastha NaM je te asaMjayA tesi cattAri kiriyAno kajjati, taM jahA-AraMbhiyA 1 pariggahiyA 2 mAyAvattiyA 3 prapaccakkhANakiriyA 4 / tattha NaM je te micchaTTiI je ya sammAmicchaddiSTThI tesi yaiyApro paMca kiriyAno kajjaMti, taM jahA-prAraMbhiyA 1 pariggahiyA 2 mAyAvattiyA 3 apaccakkhAriyA 4 micchAdasaNavattiyA 5 / sesaM jahA NeraiyANaM / [1142 pra.] bhagavan ! manuSya sabhI samAna AhAra vAle hote haiM ? [1142 u.] gautama ! yaha artha samartha nahIM hai| [pra.] bhagavan ! kisa kAraNa se aisA kahA jAtA hai ki saba manuSya samAna AhAra vAle nahIM haiM ? [u.] gautama ! manuSya do prakAra ke kahe gae haiM / ve isa prakAra mahAzarIra vAle aura alpa (choTe-) zarIra vAle / unameM jo mahAzarIra vAle haiM, ve bahuta-se pudgaloM kA AhAra karate haiM, yAvat bahuta-se pudgaloM kA niHzvAsa lete haiM tathA kadAcit AhAra karate haiM, yAvat kadAcit niHzvAsa lete haiN| unameM jo alpazarIra vAle haiM, ve alpatara pudgaloM kA prAhAra karate haiM, yAvat alpatara pUdagaloM kA ni:zvAsa lete haiM; bAra-bAra AhAra lete haiM, yAvata bAra-bAra ni:zvAsa lete haiM / isa kAraNa he gautama ! aisA kahA jAtA hai ki sabhI manuSya samAna AhAra vAle nahIM haiM / zeSa saba varNana (sU. 1125 se 1130 taka meM ukta) narayikoM (ke karmAdi chaha dvAroM ke nirUpaNa) ke anusAra (samajha lenA cAhie / ) kintu kriyAoM kI apekSA se (nArakoM se kiJcit) vizeSatA hai| (vaha isa prakAra hai-.-.) manuSya tIna prakAra ke kahe gae haiM, yathA--samyagdRSTi, mithyAdRSTi aura samyamithyAdRSTi / inameM se jo samyagdRSTi haiM, ve tIna prakAra ke kahe gae haiM, jaise ki-saMyata, asaMyata aura saMyatAsaMyata / jo saMyata haiM, ve do prakAra ke kahe haiM--sarAgasaMyata aura vItarAgasaMyata / inameM se jo vItarAgasaMyata haiM, ve akriya (kriyArahita) hote haiM / unameM se jo sarAgasaMyata hote haiM, ve do prakAra ke kahe gae haiM, yathA-pramattasaMyata aura apramattasaMyata / inameM se jo apramattasaMyata hote haiM, unameM eka mAyApratyayA kriyA hI hotI hai| jo pramattasaMyata hote haiM, unameM do kriyAe~ hotI haiM, Arambhiko aura maayaaprtyyaa| unameM se jo saMyatAsaMyata hote haiM, unameM tIna kriyAe~ pAI jAtI haiM / yathA-1. prArambhikI, 2. pAri Page #842 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [prajJApanAsUba ahiko aura 3. mAyApratyayA / unameM se jo asaMyata haiM, unameM cAra kriyAe~ pAI jAtI haiM / yathA-- 1. prArambhikI, 2. pArigrahikI, 3. mAyApratyayA aura 4. apratyAkhyAnakriyA; kintu unameM se jo mithyAdRSTi haiM, athavA samyamithyAdRSTi haiM, unameM nizcitarUpa se pAMcoM kriyAe~ hotI haiM / yathA1. prArambhikI, 2. pArigrahikI, 3. mAyApratyayA, 4. apratyAkhyAnakriyA aura 5. mithyaadrshnprtyyaa| zeSa (AyuSya kA) kathana (usI prakAra samajha lenA cAhie,) jaisA nArakoM kA (kiyA gayA hai|) vivecana-manuSyoM meM samAhArAdi sapta dvAroM ko prarUpaNA--prastuta sUtra (1142) meM manuSya meM AhArAdi sapta dvAroM kI prarUpaNA kI gaI hai / __mahAzarIra manuSyoM meM prAhAra evaM ucchvAsa-niHzvAsa-viSayaka vizeSatA-sAmAnyatayA mahAzarIra manuSya bahutara pudgaloM kA AhAra pariNamana tathA ucchvAsarUpa meM grahaNa aura niHzvAsarUpa meM tyAga karate haiM; kintu devakuru Adi yaugalika mahAzarIra manuSya kavalAhAra ke rUpa meM kadAcit hI pAhAra karate haiN| unakA prAhAra aSTamabhakta se hotA hai, arthAt-ve bIca meM tIna-tIna dina chor3a kara AhAra karate haiM / ve kabhI-kabhI hI ucchvAsa aura niHzvAsa lete hai, kyoMki ve zeSa manuSyoM kI apekSA atyanta sukhI hote haiM, isa kAraNa unakA ucchvAsa-nizvAsa kAdAcitka (kabhI-kabhI) hotA hai / alpazarIra manuSyoM ke bAra-bAra prAhAra evaM ucchvAsa kA kAraNa-alpazarIra vAle manuSya bAra-bAra alpa AhAra karate rahate haiM, kyoMki choTe bacce alpazarIra vAle hote haiM, ve bAra-bAra thor3Athor3A pAhAra karate dekhe jAte haiM tathA alpazarIra vAle sammUcchima manuSyoM meM satata pAhAra sambhava hai; alpazarIra vAloM meM ucchvAsa-niHzvAsa bhI bAra-bAra dekhA jAtA hai, kyoMki unameM prAyaH duHkha kI bahulatA hotI hai| pUrvotpanna manuSyoM meM zuddha varNAdi-~~jo manuSya pUrvotpanna hote haiM, unameM tAruNya ke kAraNa zuddha varNa Adi hote haiN| sarAgasaMyata evaM vItarAgasaMyata kA svarUpa-jinake kaSAyoM kA upazama yA kSaya nahIM huA hai, kintu jo saMyamI haiM, ve sarAgasaMyamI kahalAte haiM, kintu jinake kaSAyoM kA sarvathA upazama yA kSaya ho cukA hai, ve vItarAgasaMyamI kahalAte haiM / vItarAgasaMyamI meM vItarAgatva ke kAraNa prArambhAdi koI kriyA nahIM hotii| sarAgasaMyatoM meM jo apramatta saMyamI hote haiM, unameM ekamAtra mAyApratyayA aura usameM bhI kevala saMjvalanamAyApratyayA kriyA hotI hai, kyoMki ve kadAcit pravacana (dharmasaMgha) kI badanAmI ko dUra karane evaM zAsana kI rakSA karane meM pravRtta hote haiN| unakA kaSAya sarvathA kSINa nahIM huA hai / kintu jo pramattasaMyata hote haiM, ve pramAdayoga ke kAraNa prArambha meM pravRtta hote haiN| isalie unameM prArambhikI kriyA sambhava hai tathA kSINakaSAya na hone ke kAraNa unameM mAyApratyayA kriyA bhI samajha lenI cAhie / zeSa saba varNana spaSTa hai / vANavyantara, jyotiSka evaM vaimAnikoM ko AhArAdi viSayaka prarUparaNA 1143. vANamaMtarANaM jahA asurakumArANaM (su. 1131-35) / 1. 'aThThamabhattassa AhAro' iti vacanAt / 2. prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 340-341 Page #843 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sattarahavAM lezyApada : prathama uddezaka] [ 255 [1143] jaise asurakumAroM kI (AhArAdivaktavyatA sU. 1131 se 1135 taka meM kahI hai,) usI prakAra vANavyantara devoM kI (mAhArAdivaktavyatA kahanI caahie|) 1144, evaM joisiya-vemANiyANa vi| NavaraM te vedaNAe duvihA paNNattA, taM jahA-mAimicchaTTiIubavaNNagA ya amAisammaTTiIubavaNNagA ya / tattha NaM je te mAimicchaddiSTiuvavaNNagA te gaM appavedaNatarAgA / tattha je te amAisammaTTiIubavaNNagA te gaM mahAvedaNatarAgA, seeNaTaTheNaM goyamA ! evaM vuccai0 / sesaM taheva / 61144] isI prakAra jyotiSka aura vaimAnikoM devoM ke grAhArAdi ke viSaya meM bhI kahanA cAhie / vizeSa yaha hai ki vedanA kI apekSA se ve do prakAra ke kahe gae haiN| ve isa prakAra---mAyImithyA dRSTi-upapannaka aura amAyI-samyagdRSTi-upapannaka / unameM se jo mAyI-mithyAdaSTi-upapannaka haiM, ve alpatara vedanA vAle haiM aura jo amAyo-samyagdRSTi-upapannaka haiM, ve mahAvedanA vAle haiN| isI kAraNa se he gautama ! saba vaimAnika samAna vedanA vAle nahIM haiN| zeSa (AhAra, varNa, karma Adi saba) pUrvavat (asurakumAroM aura vANavyantaroM ke samAna samajha lenA caahie|) vivecana-vANayantara, jyotiSka evaM vaimAnika devoM kI prAhArAdiviSayaka-prarUpaNA- prastuta do sUtroM (sU. 1143-1144) meM vANavyantara, jyotiSka aura vaimAnika devoM kI AhArAdiviSayaka vaktavyatA asurakumAroM ke atidezapUrvaka kahI gaI hai| vANavyantaroM ko samAhArAdi vaktavyatA-asurakumAra do prakAra ke hote haiM-saMjJIbhUta aura asaMjJIbhUta / jo saMjJIbhUta hote haiM, ve mahAvedanA vAle aura jo asaMjJobhUta hote haiM ve alpavedanA vAle; ityAdi kathana kiyA gayA hai, usI prakAra vANavyantaroM ke viSaya meM bhI jAnanA cAhie / vyAkhyA. prajJapti meM kahA hai-'asaMjJI jIvoM kI utpatti devagati meM ho to jaghanya bhavanavAsiyoM meM aura utkRSTa vANavyantaroM meM hotI hai| ataH asurakumAroM meM asaMjJI jIvoM kI utpatti hotI hai, isa prakAra jo yukti asurakumAroM ke viSaya meM kahI hai, vahI yahA~ bhI jAna lenI caahie| asurakumAroM se jyotiSka, vaimAnikoM ko vedanA meM antara-jaise asurakumAroM meM koI asaMjJIbhUta aura koI saMjJobhUta kahe haiM, vaise hI jyotiSkoM aura vaimAnikoM meM unake sthAna meM mAyI-mithyAdRSTi-upapannaka aura amAyI-samyagdRSTi-upapannaka kahanA cAhie, kyoMki jyotiSkanikAya aura vaimAnikanikAya meM asaMjJI jIva utpanna nahIM hote| isameM yukti yaha hai ki asaMjJiyoM kI Ayu kI utkRSTa sthiti palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kI hotI hai, jabaki jyotiSkoM kI jaghanyasthiti bhI palyopama ke asaMkhyeyabhAga kI hotI hai, aura vaimAnikoM kI eka palyopama kI hai / ataeva yaha nizcita hai ki unameM asaMjJiyoM kA utpanna honA saMbhava nahIM hai / salezya cauvIsadaNDakavartI jIvoM kI pAhArAdi saptadvAra-prarUpaNA 1145. salessA NaM bhaMte ! raiyA savve samAhArA samasarIrA samussAsaNissAsA? sacceva pucchaa| 1. 'asantINaM jahanneNaM vaNavAsIsu, ukkoseNaM vANamaMtaresu / ' -vyAkhyAprajJapti zataka 1, uddezaka 2 2. prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 341 Page #844 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 256 ] [ prajJApanAsUtra evaM jahA mohimao gamo (su. 1124-44) bhaNimro tahA salessagamao vi giravaseso mANiyanvo jAva vemANiyA / [1145 pra.] bhagavan ! salezya (lezyA vAle) sabhI nAraka samAna AhAra vAle, samAna zarIra vAle aura samAna ucchavAsa-niHzvAsa vAle haiM ? (isI prakAra Age ke dvAroM ke viSaya meM bhI) vahI (pUrvavat) pRcchA hai, (isakA kyA samAdhAna ?) [1145 u.] (gautama !) isa prakAra jaise sAmAnya (samuccaya nArakoM kA---audhika) gama (sU. 1124 se 1144 taka meM) kahA hai, usI prakAra sabhI salezya (nArakoM ke saptadvAroM ke viSaya kA) samasta gama yAvat vaimAnikoM taka kahanA cAhie / vivecana--salezya cauvIsavaNDaphavartI jovoM kI prAhArAdi saptadvAra-prarUpaNA-prastuta sUtra (1145) meM lezyAvAle nArakoM se lekara vaimAnikoM taka samAhArAdi sAta dvAroM ke viSaya meM prarUpaNA kI gaI hai| kRSNAdilezyAviziSTa cauvIsa daNDakoM meM samAhArAdi saptadvAra-prarUparaNA 1146. kaNhalessA NaM bhaMte ! geraiyA savve samAhArA samasarIrA samussAsaNissAsA pucchA ? goyamA ! jahA prohiyA (su. 1124-30) / NavaraM raiyA vedaNAe mAimicchaddiviuvavaSNagA ya pramAisammaddiTTiubavaNNagA ya bhANiyavvA / sesaM taheva jahA prohiyaannN| 1146 pra.] bhagavan ! kyA kRSNalezyA vAle sabhI nairayika samAna AhAra vAle, samAna zarIra vAle aura samAna ucchvAsa-niHzvAsa vAle hote haiM ? / _ [1146 u.] gautama ! jaise (sU. 1124 se 1130 taka meM) sAmAnya (audhika) nArakoM kA (pAhArAdiviSayaka kathana kiyA gayA hai, usI prakAra kRSNalezyA vAle nArakoM kA kathana bhI samajha lenA cAhie / ) vizeSatA itanI hai ki vedanA kI apekSA se nairayika mAyI-mithyAdaSTi-upapannaka aura amAyo-samyagdRSTi-upapannaka, (ye do prakAra ke) kahane caahie| zeSa (karma, varNa, lezyA, kriyA aura AyuSya prAdi ke viSaya meM) samuccaya nArakoM ke (viSaya meM jaisA kahA hai, usI prakAra (yahA~ bhI samajha lenA cAhie / ) 1147. asurakumArA jAva vANamaMtarA ete jahA-prohiyA (su. 1131-43) / NavaraM maNasANaM kiriyAhiM viseso, jAva tattha NaM je te sammaTTiI te tivihA paNNattA, taM jahA-saMjayA prasaMjayA saMjayAsaMjayA ya, jahA prohiyANaM (su. 1142) / [1147] (kRSNalezyAyukta) asurakumAroM se (lekara nAgakumAra Adi bhavanapati, pRthvIkAyikAdi ekendriya, vikalendriya, tiryaJcapaMcendriya, manuSya aura) yAvat vANavyantara ke AhArAdi sapta dvAroM ke viSaya meM usI prakAra kahanA cAhie, jaise (sU. 1131 se 1143 taka meM) samuccaya asurakumArAdi ke viSaya meM kahA gayA hai| manuSyoM meM (samuccaya se) kriyAoM kI apekSA kucha vizeSatA hai| jisa prakAra samuccaya manuSyoM kA kriyAviSayaka kathana sUtra 1142 meM kiyA gayA hai, usI prakAra kRSNalezyAyukta manuSyoM kA kathana bhI yAvat-"unameM se jo samyagdRSTi haiM, ve tIna prakAra Page #845 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sattarahavA lezyApada : prathama uddezaka ] [ 257 ke kahe gae haiN| ve isa prakAra--saMyata, asaMyata aura saMyatAsaMyata"; (ityAdi saba kathana pUrvavat karanA cAhie / ) 1148. joisiya-vemANiyA prAilli gAsu tisu lessAsu Na pucchijjati / 1148] jyotiSka aura vaimAnika devoM ke viSaya meM prArambha kI tIna lezyAoM (kRSNa, nIla aura kApota lezyA) ko lekara prazna nahIM karanA caahie| 1146. evaM jahA kiNhalessA vicAriyA tahA NIlalestA vicAriyabvA / [1149] isa prakAra jaise kRSNalezyA vAloM (cauvIsadaNDakavartI jIvoM) kA vicAra kiyA gayA hai, usI prakAra nIlalezyA vAloM kA bhI vicAra kara lenA cAhie / 1150, kAulessA Neraiehito prArambha jAva vaannmNtraa| NavaraM kAulessA raiyA vedaNAe jahA prohiyA (su. 1128) / [1150] kApotalezyA vAle bhI (nIlalezyA vAloM ke samAna) nairayikoM se prArambha karake (daza bhavanapati, pRthvIkAyikAdi ekendriya, vikalendriya, paMcendriyatiryaJca, manaSya evaM) yAvata vANavyantara taka haiN| inakA saptadvArAdiviSayaka kathana bhI isI prakAra samajhanA cAhie / vizeSatA yaha hai ki kApotalezyA vAle nairayikoM kA vedanA ke viSaya meM pratipAdana (sU. 1128 meM ukta) samuccaya (praudhika nArakoM) ke samAna (jAnanA cAhie / ) 1151. teulessANaM bhaMte ! asurakumArANaM tAno ceva pucchaayo| goyamA ! jaheva prohiyA taheva (su. 1131-35) / NavaraM vedaNAe jahA jotisiyA (su. 1144) / [1151 pra.] bhagavan ! tejolezyA vAle asurakumAroM ke samAna AhArAdi saptadvAraviSayaka prazna usI prakAra haiM, inakA kyA samAdhAna hai ? [1151 u.] gautama ! jaise (lezyAdivizeSaNarahita) samuccaya asurakumAroM kA aAhArAdiviSayaka kathana (sU. 1131 se 1135 taka meM) kiyA gayA hai, usI prakAra tejolezyAviziSTa asurakumAroM ko AhArAdisambandhI vaktavyatA samajha lenI cAhie / vizeSatA yaha hai ki vedanA ke viSaya meM jaise (sU. 1144 meM) jyotiSkoM kI vaktavyatA kahI hai, usI prakAra yahA~ bhI kahanI caahie| 1152. puDhavi-prAu-vaNassai-paMceMdiyatirikkha-maNUsA jahA prohiyA (1137-36, 114142) taheva bhANiyatvA / NavaraM maNUsA kiriyAhi je saMjayA te pamattA ya apamattA ya bhANiyanvA, sarAmA vIyarAgA Nasthi / [1152] (tejolezyA vAle) pRthvIkAyika, apkAyika, vanaspatikAyika, paMcendriyatiryaJcoM aura manuSyoM kA kathana usI prakAra karanA cAhie, jisa prakAra (sU. 1137 se 1139 taka aura 1141-1142) audhika sUtroM meM kiyA gayA hai| vizeSatA yaha hai ki kriyAoM kI apekSA se Page #846 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 258 ] [prajJApanAsutra tejolezyA vAle manuSyoM ke viSaya meM kahanA cAhie ki jo saMyata haiM, ve pramatta aura apramatta do prakAra ke haiM tathA sarAga saMyata aura vItarAga saMyata, (ye do bheda tejolezyA vAle manuSyoM meM) nahIM hote| 1153. vANamaMtarA teulessAe jahA asurakumArA (su. 1151) / [1153] tejolezyA kI apekSA se vANavyantaroM kA kathana (sU. 1151 meM ukta) apurakumAroM ke samAna samajhanA caahie| 1154. evaM jotisiya-vemANiyA vi / sesaM taM ceva / [1154] isI prakAra tejolezyAviziSTa jyotiSka aura vaimAnikoM ke viSaya meM bhI pUrvavata kahanA cAhie / zeSa AhArAdi padoM ke viSaya meM pUrvokta asurakumAroM ke samAna hI samajhanA cAhie / 1155. evaM pamhalessA vi bhANiyanvA, NavaraM jesi asthi / sukkalessA vi taheva jesi asthi / savvaM taheva jahA prohiyANaM gmyo| NavaraM pamhalessa-sukkalessApro paMceMdiyatirikkhajoNiyamaNasa-vemANiyANaM ceva, Na sesANaM ti / // paNNavaNAe lessApae paDhamo uddesao smtto|| [1155] isI (tejolezyA vAloM kI taraha padmalezyA vAloM ke bhI (AhArAdi ke viSaya meM) kahanA caahie| vizeSa yaha hai ki jina jIvoM meM padmalezyA hotI hai, unhIM meM usakA kathana karanA caahie| zuklalezyA vAloM kA AhArAdiviSayaka kathana bhI usI prakAra hai, kintu unhIM jIvoM meM kahanA cAhie, jinameM vaha hotI hai tathA jisa prakAra (vizeSaNarahita) audhikoM kA gama (pATha) kahA hai, usI prakAra (padma-zuklalezyAviziSTa jIvoM kA AhArAdiviSayaka) saba kathana karanA caahie| (itanA) vizeSa (dhyAna rakhanA) hai ki padmalezyA aura zuklalezyA paMcendriyatiryaJcoM, manuSyoM aura vaimAnikoM meM hI hotI hai, zeSa jIvoM meM nhiiN| vivecana-kRSNAdilezyA viziSTa cauvIsa daNDakoM meM samAhArAdi saptadvAra-prarUpaNA-prastuta dasa sUtroM (sU. 1146 se 1155 taka) meM kRSNAdilezyAoM se yukta nai rayikoM se lekara vaimAnikoM taka ke samAhAra Adi saptadvAroM ke viSaya meM prarUpaNA kI gaI hai| kRSNalezyAviziSTanarayikoM ke nau padoM ke viSaya meM-jaise vizeSaNa rahita sAmAnya (prodhika) nArakoM kA mAhAra, zarIra, ucchvAsa-niHzvAsa, karma, varNa, lezyA, vedanA, kriyA aura upapAta (athavA AyuSya), ina nau dvAroM kI apekSA se kathana pahale kiyA gayA hai, vaise hI kRSNalezyAviziSTa nairayikoM ke viSaya meM kathana karanA caahie| kintu sAmAnya nArakoM se kRSNalezyAviziSTa nArakoM meM vedanA ke viSaya meM kucha vizeSatA hai| vaha isa prakAra hai-vedanA kI apekSA nairayika do prakAra ke haiM-mAyI-mithyAdRSTi-upapannaka aura amAyI-samyagdRSTi-upapannaka, kintu audhika nArakasUtra kI taraha asaMjJIbhUta aura saMjJIbhUta nahIM kahanA cAhie, kyoMki siddhAntAnusAra asaMjJI jIva prathama pRthvI meM kRSNalezyA vAle nAraka nahIM hote / paMcama Adi jisa narakapRthvI meM kRSNalezyA pAI jAtI hai, usameM asaMjJo jIva utpanna nahIM hote| ataeva kRSNalezyAvAn nArakoM meM saMjIbhUta aura asaMjJIbhUta, ye bheda nahIM hote| inameM mAyI aura mithyAdRSTi nAraka mahAvedanA vAle hote haiM, kyoMki ve (nAraka) Page #847 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sattarahavA lezyApada : prathama uddezaka ] [259 atyanta utkRSTa azubha sthiti kA upArjana karate haiM / mAyo mithyAdRSTi nArakoM ko usa pratyutkRSTa azubha sthiti meM mahAvedanA hotI hai, isake viparIta anya amAyI samyagdRSTi nArakoM ko apekSAkRta alpa vedanA hotI hai| isake atirikta zeSa AhArAdi padoM ke viSaya meM pUrvokta samuccaya nArakoM ke samAna hI kRSNalezyAviziSTa nArakoM kA kathana karanA cAhie / kRSNalezyAviziSTa manuSyoM kI kriyAviSayaka prarUpaNA-isameM samuccaya se kucha vizeSatA hai| vastuta: kRSNalezyAviziSTa manuSya samyagdRSTi Adi ke bheda se tIna prakAra ke hote haiN| inameM se samyagdRSTi manuSyoM ke tIna prakAra haiM ---saMyamI, asaMyamI aura saMyamAsaMyamI / jaise--prodhika (sAmAnya) manuSyoM ke viSaya meM ina tInoM kI kriyAoM kA kathana kiyA gayA hai, vaise hI kRSNalezyAviziSTa manuSyoM ke viSaya meM bhI kahanA caahie| jaise ki vItarAgasaMyata manuSyoM meM koI kriyA nahIM hotii| sarAgasaMyata manaSyoM meM do kriyAe~ hotI haiM--prArambhikI aura maayaaprtyyaa| kRSNalezyA pramattasaMyatoM meM hotI hai. apramattasaMyatoM meM nhiiN| sabhI prakAra ke prArambha pramAdayoga meM hote haiM te haiM, ata: pramattasaMyatoM meM prArambhikI kriyA hotI hai aura kSINakaSAya na hone se unameM mAyApratyayA kriyA bhI hotI hai| kintu jo saMyatAsaMyata haiM, unameM prArambhikI, pArigrahikI aura mAyApratyayA, ye tIna tathA asaMyata manuSya meM ina tInoM ke uparAMta cauthI apratyAkhyAnakriyA bhI pAI jAtI hai|' kApotalezyA vAle nArakoM kA vedanAsUtra-kApotalezyAviziSTa nArakoM kA vedanAviSayaka kathana samuccaya nArakoM ke samAna samajhanA caahie| yathA--kApotalezyAviziSTa nAraka do prakAra ke kahe haiM--saMjJIbhUta aura asaMjJobhUta, ityAdi prakAra se samajhanA caahie| asaMjo jova bhI prathama narakapRthvI meM utpanna hotA hai, jahA~ ki kApotalezyA kA sadbhAva hai / 2 tejolezyAviziSTa prasurakumArAdi kI vaktavyatA--siddhAntAnusAra nAraka, tejaskAyika, vAyukAyika tathA vikalendriya jIvoM meM tejolezyA nahIM hotI, isalie tejolezyA kI apekSA se sarvaprathama asurakumAroM kA kathana kiyA hai / tejolezyAviziSTa asurakumAroM kA vedanA ke sivAya zeSa AhArAdi SavAroM ke viSaya meM kathana audhika arthAt-samuccaya asurakumAroM ke samAna samajhanA cAhie / inake bedanAsatra ke viSaya meM jyotiSka devoM ke vedanAsUtra ke samAna samajhanA cAhie / arthAtaisakI apekSA se asurakumAroM ke saMjJIbhUta, asaMjJIbhUta ye do bheda na karake mAyi-mithyAdRSTi-upapannaka aura amAyi-mithyAdRSTi-upapannaka, ye do bheda kahane cAhie, kyoMki asaMjJI jIvoM kI tejolezyAvAloM meM utpatti asaMbhava hai| tejolezyA viziSTa manuSyoM kA kriyAsUtra-kriyAoM kI apekSA se saMyata manuSya do prakAra ke kahane cAhie-pramattasaMyata aura apramattasaMyata / ina donoM meM tejolezyA sambhava hai| sarAgasaMyata aura vItarAgasaMyata ye bheda tejolezyAviziSTa manuSyoM meM nahIM karane cAhie, kyoMki vItarAgasaMyatoM meM tejolezyA sambhava nahIM hai / vaha sarAgasaMyatoM meM hI pAI jAtI hai| 1. (ka) 'asannI khalu paDhama'-prajJApanA. malaya. vRtti, patrAMka 342 meM uddhRta (kha) prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 342 2. prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 343 Page #848 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 260 ] | prajJApanAsUtra tejolezyAyukta vANavyantaroM kA kathana-inakA kathana asurakumAroM ke samAna samajhanA caahie| aisI sthiti meM tejolezyAviziSTa vANavyantaroM ke saMjJIbhUta aura asaMjJIbhUta, yoM do bheda na karake mAyi-mithyAdRSTi-upapannaka aura amAyi-samyagdRSTi-upapannaka, ye do bheda kahane cAhie, kyoMki tejolezyAvAle vANavyantaroM meM' asaMjJIjIvoM kA utpAda nahIM hotaa| padmalezyA-zuklalezyA-viziSTa jIvoM ke prAhArAdisUtra---ina donoM lezyAoM vAle jIvoM ke AhArAdisUtra tejolezyA ke samAna samajhane caahie| vizeSataH yaha hai ki jina jIvoM meM ye do lezyAe~ pAI jAtI hoM, unhIM ke viSaya meM ye sUtra kahane cAhie, anya jIvoM ke viSaya meM nhiiN| ye donoM lezyAe~ paMcendriyatithaMcoM, manuSyoM aura vaimAnika devoM meM hI pAI jAtI haiM, zeSa jIvoM meM nhiiN| sattarahavA~ lezyApada : prathama uddezaka samApta 1. prajJApanAsUtra, malaya. vRtti, patrAMka 343 2. vahI, malaya, vRtti, patrAMka 343 Page #849 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sattarasama lessApayaM : bIo uddesao sattarahavA~ lezyApada : dvitIya uddezaka lezyA ke bhedoM kA nirUpaNa-- 1156. kati NaM bhaMte ! lessApro paNNattAno ? goyamA! challessAo pnnnnttaao| taM jahA-kaNhalessA 1 golalessA 2 kAulessA 3 teulessA 4 pamhalessA 5 sukkalessA 6 / [1156 pra.] bhagavan ! lezyAeM kitanI kahI gaI haiM ? [1156 u.] gautama ! lezyAe~ chaha kahI gaI haiM / ve isa prakAra-(1) kRSNalezyA, (2) nIlalezyA, (3) kApotalezyA, (4) tejolezyA, (5) padmalezyA aura (6) zuklalezyA / vivecana-- lezyA ke bhedoM kA nirUpaNa-prastuta sUtroM meM lezyA ke kRSNa Adi chaha bhedoM kA nirUpaNa kiyA gayA hai| ___ kRSNalezyA prAdi ke zabdArtha-kRSNa dravyarUpa athavA kRSNadravya-janita lezyA kRSNalezyA kahalAtI hai| isI prakAra nIlalezyA Adi kA zabdArtha bhI samajha lenA caahie|' cauvIsa daNDakoM meM lezyAsambandhI prarUpaNA--- 1157. jeraiyANaM bhaMte ! kati lessAmro paNNattAyo ? goyamA! tiSNi / taM jahA--kiNhalessA nIlalessA kAuleslA / [1157 pra. nairayikoM meM kitanI lezyAe~ hotI haiM ? [1157 u.] gautama ! (unameM) tIna lezyAe~ hotI haiN| ve isa prakAra (1) kRSNalezyA, (2) nIlalezyA aura (3) kApotalezyA / 1158. tirikkhajoNiyANaM bhaMte ! kati lessAzro paNNattAo? goyamA ! challessAo / taM jahA- kaNhalessA jAva sukklessaa| [1158 pra.] bhagavan ! tiryaJcayonika jIvoM meM kitano lezyAe~ kahI gaI haiM ? [1158 u.] gautama ! (unameM) chaha lezyAe~ hotI haiN| ve isa prakAra kRSNalezyA se lekara (yAvat) zuklalezyA tk| 1159. egidiyANaM bhaMte ! kati lessAmro paNNattAno ? goyamA ! cattAri lessAo / taM jahA-kaNhalessA jAva teulessA / 1. prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 344 Page #850 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 262 ] [prajJApanAsUtra [1159 pra. bhagavan ! ekendriya jIvoM meM kitanI lezyAe~ kahI haiM ? [1156 u.] gautama ! (unameM) cAra lezyAe~ hotI haiN| ve isa prakAra--kRSNalezyA se tejolezyA tk| 1160. puDhavikkAiyANaM bhaMte ! kati lessApro ? goyamA! evaM cev| [1160 pra. bhagavan ! pRthvIkAyika jIvoM meM kitanI lezyAe~ hotI haiM ? [1160 u.] gautama ! inameM bhI isI prakAra (cAra lezyAeM samajhanI caahie|) 1161. prAu-ghaNapphatikAiyANa vi evaM ceva / [1161] isI prakAra apkAyikoM aura vanaspatikAyikoM meM bhI cAra lezyAe~ (jAnanI caahie|) 1162. teu-bAu-beiMdiya-teiMdiya-caridiyANaM jahA paraiyANaM (su. 1157) / [1162] tejaskAyika, vAyukAyika, dvIndriya, trIndriya aura caturindriya jIvoM meM (sU. 1157 meM ukta) nairayikoM kI taraha (tIna lezyAe~ hotI haiN|) 1163. [1] paMceMdiyatirikkhajoNiyANaM pucchA ? goyamA ! challessAmro, kaNhalessA jAva sukkalessA / [1163-1 pra.] bhagavan ! paMcendriya tiryaJcayonika jIvoM meM kitanI lezyAeM hotI haiM ? [1163-1 u.] gautama ! (unameM) chaha lezyAeM hotI haiN| yathA-kRSNalezyA se zuklalezyA tk| [2] sammucchimapaMceMdiyatirikkhajoNiyANaM pucchA ? goyamA ! jahA meraiyANaM (su. 1157) / [1163-2 pra.] bhagavan ! sammUcchima paMcendriya tiryaJcayonika jIvoM meM kitanI lezyAe~ hotI haiM ? [1163-2 u.} gautama ! nArakoM ke samAna (prArambha kI tIna lezyAe~) samajhanI cAhie / [3] gambhavakkatiyapaMceMdiyatirikkhajoNiyANaM yucchA ? goyamA ! challesAmo, taM jahA-kaNhalessA jAva sukklessaa| [1163-3 pra.] bhagavan ! garbhaja paMcendriya tiryaJcoM meM kitanI lezyAeM hotI haiM ? [1163-3 u.] gautama ! (unameM) chaha lezyAe~ hotI haiM-kRSNalezyA se zuklalezyA (tk)| [4] tirikkhajoNiNoNaM pucchA ? goyamA ! challesAno etApro ceva / Page #851 -------------------------------------------------------------------------- ________________ satrahavAM lezyApada : dvitIya uddezaka ] [263 [1163-4 pra.] bhagavan ! garbhaja tiryaJcayonika striyoM meM kitanI lezyAe~ hotI haiM ? [1163-4 u.] gautama ! ye hI (kRSNa Adi) chaha lezyAe~ hotI haiM / 1164. [1] maNussANaM pucchA ? goyamA ! challesApro etAno ceva / [1164-1 pra.] bhagavan ! manuSyoM meM kitanI lezyAe~ hotI haiM ? [1164-1 u.] gautama ! ye hI chaha lezyAeM hotI haiN| [2] sammucchimamaNussANaM pucchA ? goyamA ! jahA NeraiyANaM (su. 1157) / [1164-2 pra.] bhagavan ! sammUcchima manuSyoM meM kitanI lezyAe~ hotI haiM ? [1164-2 u.] gautama ! jaise nArakoM meM prArambha ko tIna lezyAe~ kahI haiM, vaise hI sammUcchima manuSyoM meM bhI hotI haiN| [3] gambhavakkaMtiyamaNUsANaM pucchA ? goyamA ! challesAno, taM jahA--kaNhalessA jAva sukkalesA / [1164-3 pra.] bhagavan ! garbhaja manuSyoM meM kitanI lezyAe~ hotI haiM ? [1164-3 u.] gautama ! (unameM) chaha lezyAe~ hotI haiM---kRSNalezyA se lekara zuklalezyA tk| [4] maNussINaM pucchA? goyamA ! evaM ceva / [1164-4 pra.] bhagavan ! garbhaja mAnuSI (strI) meM kitanI lezyAe~ kahI haiM ? [1164-4 u.) gautama ! (jaise garbhaja manuSyoM meM chaha lezyAe~ hotI haiM) isI prakAra (garbhaja striyoM meM bhI chaha lezyAe~ samajhanI cAhie / ) 1165. [1] devANaM pucchA? goyamA ! cha etAo ceva / [1165-1 pra.) bhagavan ! devoM meM kitanI lezyAe~ hotI haiM ? [1165-1 u.] gautama ! ye hI chaha lezyAe~ hotI haiN| [2] devINaM pucchA ? goyamA ! cattAri / taM jahA-kaNhalessA jAba teulessaa| [1165-2 pra.] bhagavan ! deviyoM meM kitanI lezyAe~ hotI haiM ? [1165-2 u.] gautama ! (unameM) cAra lezyAe~ hotI haiN| ve isa prakAra-kRSNalazyA se lekara tejolezyA tk| Page #852 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 264] [ prajJApanAsUtra 1166. [1] bhaSaNavAsINaM bhaMte ! devANaM pucchA ? goyamA! evaM cev| [1166-1 pra.] bhagavan ! bhavanavAsI devoM meM kitanI lezyAe kahI gaI haiN| [1166-1 u.] gautama ! isI prakAra (pUrvavat) inameM cAra lezyAe~ (hotI haiM / ) [2] evaM bhavaNavAsiNINa vi| {1166-2] isI prakAra bhavanavAsI deviyoM meM bhI cAra lezyAe~ samajhanI caahie| 1167. [1] vANamaMtaradevANaM pucchA ? goyamA ! evaM cev| [1167-1 pra.] bhagavan ! vANavyantara devoM meM kitanI lezyAe~ kahI haiM ? [1167-2 u.] gautama ! isI prakAra cAra lezyAe~ (samajhanI caahie|) [2] evaM bANamaMtarINa vi| [1167-2] vANavyantara deviyoM meM bhI ye hI cAra lezyAeM samajhanI caahie| 1168. [1] joisiyANaM pucchA ? goyamA ! egA teulessaa| [1168-1 pra.] jyotiSka devoM ke sambandha meM prazna ? [1168-1 u.] gautama ! inameM ekamAtra tejolezyA hotI hai| [2] evaM joisiNINa vi| / 1168-2] isI prakAra jyotiSka deviyoM ke viSaya meM jAnanA cAhie / ) 1166. [1] vemANiyANaM pucchA ? goyamA ! tiNi / taM jahA-teulessA pamhalessA sukklessaa| [1169-1 pra.] bhagavan ! vaimAnika devoM meM kitanI lezyAe~ haiM ? [1166-1 u.] gautama / (unameM) tIna lezyAe~ haiM-1. tejolezyA, 2. padmalezyA aura 3. zuklalezyA / [2] cemANiNINaM pucchA? goyamA! egA teulesaa| {1166-2 pra.] vaimAnika deviyoM ko lezyA sambandhI pRcchA ? [1166-2 u.] gautama ! unameM ekamAtra tejolezyA hotI hai / vivecana-cauvIsa daNDakoM meM lezyAsambandhI prarUpaNA--pra troM meM nAraka se Page #853 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sattarahavAM lezyApada : dvitIya uddezaka ] [ 265 vaimAnika deviyoM paryanta samasta saMsArI jIvoM meM se kisameM kitanI lezyAe~ pAI jAtI haiM ?, yaha pratipAdana kiyA hai| sambandhita saMgrahaNI gAthAyeM isa prakAra haiM kiNhAnIlA kAU teUlesA ya bhvnnvNtriyaa| joisa-sohammosANa teUlesA muNeyavvA // 1 // kappe saNaMkumAre mAhide ceva baMbhaloe y| eesa pamhalesA, teNa paraM sukkalesA u // 2 // puDhavI-pAU-vaNassai-bAyara-patteya lesa cttaari| gambhaya-tiriya-naresa challesA, tinni sesANaM / / 3 / / saMgrahaNIgAthArtha-bhavanavAsiyoM aura vyantara devoM meM kRSNa, nIla, kApota aura tejolezyA hotI haiM / jyotiSkoM tathA saudharma aura IzAna devoM meM kevala tejolezyA hotI hai / sanatkumAra, mAhendra aura brahmaloka meM padmalezyA aura unase Age ke kalpoM meM zuklalezyA hotI hai / bAdara pRthvIkAya, apkAya aura pratyeka vanaspatikAya meM prArambha kI cAra lezyAe~, garbhaja tiryaJcoM aura manuSyoM meM chaha lezyAe~ aura zeSa jIvoM meM prathama kI tIna lezyAe~ hotI haiM / ' salezya alezya jIvoM kA alpabahutva 1170. etesi NaM bhaMte ! salessANaM jIvANaM kaNhalessANaM jAva sukkalessANaM pralessANa ya katare katarehito appA vA 42 ? goyamA ! samvatthovA jIvA sukkalessA, pamhalessA saMkhejjaguNA, teulessA saMkhejjaguNA, pralessA aNaMtaguNA, kAulessA aNaMtaguNA, NolalessA visesAhiyA, kaNhalessA visesAhiyA, salessA visesaahiyaa| [1170 pra.] bhagavan ! ina salezya, kRSNalezyA se lekara yAvat zuklalezyA vAle aura alezya jIvoM meM kona, kisase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? [1170 u.] gautama ! sabase thor3e jIva zuklalezyA vAle haiM, (unakI apekSA) padmalezyA vAle saMkhyAtaguNe haiM, (unase) tejolezyA vAle saMkhyAtaguNe haiM, (unase) alezya anantaguNe haiM, kApotalezyA vAle (unase) anantaguNe haiM, nIlalezyA vAle (unase) vizeSAdhika haiM, kRSNalezyA vAle unase vizeSAdhika haiM aura salezya (inase bhI) vizeSAdhika haiN| vivecana--salezya-alezya prAdi jIvoM kA alpabahutva-prastuta sUtra meM salezya, kRSNalezyA se lekara zuklalezyA vAle jIvoM aura alezya jIvoM ke alpabahutva kA vicAra kiyA gayA hai / alpabahutva kI samIkSA-zuklalezyA vAle sabase kama isalie kahe gae haiM ki zuklalezyA - .. .1. prajJApanAsUtra, malaya. vatti, patrAMka 344 2. jahA~ bhI 'appA vA ke prAge '4' kA aMka hai, vahA~ vaha 'bahayA vA tallA vA visesAhiyA vA' ina zeSa tInoM. padoM sahita cAra padoM kA sUcaka hai| Page #854 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 266 ] [prajJApanAsUna katipaya paMcendriyatiryaMcoM meM, manuSyoM meM aura lAntaka Adi kalpoM ke devoM meM hI pAI jAtI hai / unakI apekSA saMkhyAtaguNe adhika padmalezyA vAle jIva kahe haiM, kyoMki vaha paMcendriyatiryaMcoM meM, manuSyoM meM tathA sanatkumAra, mAhendra aura brahmaloka nAmaka kalpoM meM pAI jAtI hai / unase saMkhyAtaguNe adhika tejolezyA vAle jIva isalie kahe gae haiM ki tejolezyA bAdara pRthvIkAyikoM, bAdara apkAyikoM, pratyeka vanaspatikAyikoM meM tathA saMkhyAtagaNe paMcendriyatiryaJcoM meM. manaSyoM meM, bhavanapati, vANavyantara jyotiSka, saudharma aura IzAna devoM meM pAI jAtI hai| tejolezyI jIvoM kI apekSA alezya jIva anantaguNe adhika isalie kahe gae haiM, kyoMki siddha jIva ananta haiM aura ve alezya haiN| alezyoM kI apekSA kApotalezyA vAle vanaspatikAyika jIva anantaguNita hone se kApotalezyA vAle jIva alezyoM se anantaguNe adhika haiN| kliSTa aura kliSTa tara adhyavasAya vAle jIva apekSAkRta adhika hote haiM, isa kAraNa kApotalezyA vAloM kI apekSA nIlalezyA vAle aura nIlalezyA vAloM kI apekSA kRSNalezyA vAle jIva vizeSAdhika hote haiN| vividhalezyAviziSTa cauvIsadaNDakavartI jIvoM kA alpabahatva 1171. etesi NaM bhaMte ! raiyANaM kaNhalessANaM nIlalessANaM kAulehasANa ya katare katarehito appA vA 4 ? goyamA ! samvatthovA raiyA kaNhalesA, NolalessA asaMkhejjaguNA, kAulessA asaMkhejjaguNA / [1171 pra.] bhagavan ! kRSNalezyA, nIlalezyA aura kApotalezyA vAle nArakoM meM se kauna, kinase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? / [1171 u. gautama ! sabase thor3e kRSNalezyA vAle nAraka haiM, unase asaMkhyAtaguNe nIlalezyA vAle haiM aura unase bhI asaMkhyAtaguNe kApotalezyA vAle haiN| 1172. etesi NaM bhaMte ! tirikkhajoNiyANaM kaNhalessANaM jAva sukkalessANa ya katare katarehito appA vA 4? goyamA ! samvatthoSA tirikkhajoNiyA sukkalesA, evaM jahA prohiyA (su. 1170) NavaraM alessavajjA / [1172 pra.) bhagavan ! ina kRSNalezyA se le kara yAvat zuklalezyA yAle tiyaMcayonikoM meM se kauna, kinase alpa, bahuta, tulya aura vizeSAdhika haiM ? [1172 u.] gautama ! sabase kama tiryaJca zuklalezyA vAle haiM ityAdi jaise pahale sUtra 1170 meM prodhika (samuccaya) kA pratipAdana kiyA gayA hai, usI prakAra yahA~ bhI samajha lenA caahie| vizeSatA yaha hai ki tiryaJcoM meM alezya nahIM kahanA cAhie, (kyoMki unameM alezya honA sambhava nahIM hai)| 1173. etesi gaM bhaMte ! egidiyANaM karahalessANaM jAva teulessANa ya katare katarehito appA vA 4? 1. prajJApanAsUtra, malaya. vRtti, patrAMka 345 Page #855 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sattarahavAM lezyApada : dvitIya uddezaka ! [267 goyamA ! samvatthovA egidiyA teulestA, kAulessA aNaMtaguNA, NolalessA visesAhiyA, kaNhalessA visesaahiyaa| {1173 pra. bhagavan ! kRSNalezyA se lekara tejolezyA taka se yukta ekendriyoM meM se kauna, kinase alpa, bahuta. tulya aura vizeSAdhika haiM ? [1173 u.] gautama ! sabase kama tejolezyA vAle ekendriya haiM, (unase) anantaguNe adhika kApotalezyA vAle ekendriya haiM, (unase) nolalezyA vAle vizeSAdhika haiM aura unase bhI kRSNalezyA vAle vizeSAdhika haiN| 1174. etesi NaM bhaMte ! puDhavikkAiyANaM kaNhalessANaM jAva te ulessANa ya katare katarehito adhpA vA 4? goyamA ! jahA prohiyA eMgidiyA (su. 1173) / NavaraM kAulessA asaMkhejjaguNA / [1174 pra.] bhagavan ! kRSNalezyA se lekara yAvat tejolezyA vAle pRthvIkAyikoM meM se kauna, kinase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? [1174 u.] gautama ! jisa prakAra samuccaya ekendriyoM kA (sU. 1173 meM) kathana kiyA hai, usI prakAra pRthvIkAyikoM (ke alpabahutva) kA kathana karanA caahie| vizeSatA (unase) itanI hai ki kApotalezyA vAle pRthvIkAyika asaMkhyAtaguNe haiM / 1175. evaM prAukkAiyANa vi| [1175] isI prakAra kRSNAdilezyA vAle apkAyikoM meM alpabahutva kA nirUpaNa bhI samajha lenA caahie| 1176. etesi NaM bhaMte ! teukkAiyANaM kaNhalessANaM NIlalessANaM kAulessANa ya katare katarehito appA vA 4 ? goyamA! savyathovA teukkAiyA kAulessA, NIlalessA visesAhiyA, kaNhalessA visesaahiyaa| [1176 pra.] bhagavan ! ina kRSNalezyA vAle, nIlalezyA vAle aura kApotalezyA vAle tejaskAyikoM meM se kauna, kinase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? [1176 u.] gautama ! sabase kama kApotalezyA vAle tejaskAyika haiM, (unako apekSA) nIlalezyA vAle vizeSAdhika haiM, (unase) kRSNalezyA vAle (tejaskAyika) vizeSAdhika haiN| 1177. evaM vAukkAiyANa vi / [1177) isI prakAra (kRSNAdilezyAviziSTa) vAyukAyikoM kA bhI pralpatra hutva (samajha lenA caahie| 1178. etesi gaM bhaMte ! vaNapphaikAiyANaM kaNhalessANaM jAva te ulessANa ya? jahA egidiyAnohiyANaM (su. 1173) / Page #856 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 268] [ prajJApanAsUtra [1178 pra.] bhagavan ! ina kRSNalezyA vAle se lekara yAvat (aura) tejolezyA vAle vanaspatikAyikoM meM se (kauna, kinase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM) ? [1178 u.] gautama ! jaise (sU. 1173 meM) samuccaya (odhika) ekendriya jIvoM kA alpabahutva kahA hai, usI prakAra vanaspatikAyikoM kA alpabahutva samajha lenA cAhie / 1176. beiMdiya-teiMdiya-caridiyANaM jahA teukkAiyANaM (su. 1176) / [1179] dvIndriya, trIndriya aura caturindriya jIvoM kA alpabahutva (sU. 1176 meM ukta) tejaskAyikoM ke samAna hai| 1180. [1] etesi gaM bhaMte ! paMceMdiyatirikkhajoNiyANaM kaNhalessANaM jAva sukkalessANa ya katare katarehito appA vA 4 ? goyamA! jahA prohiyANaM tirikkhajoNiyANaM (su. 1172) / gavaraM kAulessA prsNkhejjgunnaa| [1180-1 pra.] bhagavan ! ina kRSNalezyA vAloM se lekara yAvat zuklalezyA vAle paMcendriyatiryaJcayonikoM meM se kauna, kinase alpa, bahuta, tulya aura vizeSAdhika haiM ? [1180-1 u.] gotama ! jaise (sU. 1172 meM kRSNAdilezyAviziSTa) audhika (samuccaya) tiryaJcoM kA alpabahutva kahA hai, usI prakAra paMcendriyatiryaJcoM kA alpabahutva kahanA caahie| vizeSatA yaha hai ki kApotalezyA vAle paMcendriya tiryaJca asaMkhyAtaguNe haiN| [2] sammucchimapaMceMdiyatirikkhajoNiyANaM jahA te ukkAiyANaM / (su. 1176) / [1180-2] (kRSNAdilezyAyukta) sammUcchima paJcendriyatiryaJcayonikoM kA alpabahutva (sU. 1176 meM ukta) tejaskAyikoM ke (alpabahutva ke) samAna (samajhanA caahie)| [3] gamavakkatiyapadiyatirikkhajoNiyANaM jahA prohiyANaM tirikkhajoNiyANaM (su. 1172) / NavaraM kAulessA saMkhejjaguNA / [1180-3] (kRSNAdilezyAviziSTa) garbhaja paMcendriyatiryaJcoM kA alpabahutva samuccaya paMcendriyatiryaJcoM ke (sU. 1172 meM ukta) alpabahutva ke samAna jAna lenA cAhie / vizeSatA yaha hai ki kApotalezyA vAle (garbhaja paMcendriyatiryaJca) saMkhyAta guNe (kahane caahie)| [4] evaM tirikkhajoNiNINa vi / [1180-4] (jaise garbhaja paMcendriyatiryaJcayonikoM kA alpabahutva kahA hai,) isI prakAra garbhaja paMcendriyatiryaJcayonika striyoM kA bhI (alpabahutva kahanA caahie)| [5] etesi NaM bhaMte ! sammucchimapaMceMdiyatirikkhajoNiyANaM gambhavakkatiyapaMceMdiyatirikkhajoNiyANa ya kaNhalessANaM jAva sukkalessANa ya katare katarahito appA vA 4 ? Page #857 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sattarahavA~ lezyApada : dvitIya uddezaka] [ 266 goyamA ! samvatthovA gambhavakkatiyapaMceMdiyatirikkhajoNiyA sukkalessA, pamhalessA saMkhejjaguNA, teulessA saMkhejjaguNA, kAulessA saMkhejjaguNA, nIlalessA visesAhiyA, kaNhalessA bisesAhiyA, kAulessA sammucchimapaMceMdiyatirikkhajoNiyA prasaMkhejjaguNA, NIlalessA visesAhiyA, kaNhalessA visesaahiyaa| [1180-5 pra.] bhagavan ! ina kRSNalezyA vAloM se lekara yAvat zuklalezyAyukta sammUcchima paMcendriyatiryaJcayonikoM aura garbhaja paMcendriyatiryaJcayonikoM meM se kona, kinase alpa, bahuta, tulya aura vizeSAdhika haiM ? [1180-5 u.] gautama ! sabase kama zuklalezyA vAle garbhaja paMcendriyatiryaJcayonika haiN| (unase) padmalezyAvAle (ve) saMkhyAtaguNe haiM, (unase) tejolezyAviziSTa (ve) saMkhyAtaguNe haiM, (unase) nIlalezyAviziSTa (garbhaja tiryaJcapaMcendriya) vizeSAdhika haiM, (unase) kRSNalezyAyukta (ve) vizeSAdhika haiM, (unakI apekSA) kApotalezyA vAle sammUcchima paMcendriyatiryaJcayonika asaMkhyAtaguNe haiM, (unase) nIlalezyA vAle (ve) vizeSAdhika haiM (aura unase bhI) kRSNalezyA vAle (sammUcchima paMcendriyatiryaJcayonika) vizeSAdhika haiN| [6] etesi bhaMte ! sammucchimapaMceMdiyatirikkha joNiyANaM tirikkhajoNiNoNa ya kaNhalesptANaM jAva sukkalessANa ya katare katarehito appA vA 4 ? / goyamA ! jaheva paMcamaM (su. 1180 [5]) tahA imaM pichaTTha mANiyavvaM / [1180.6 pra.] bhagavan ! kRSNa lezyA vAloM se lekara yAvat zuklalezyA vAle sammUcchima paMcendriyatiryaJcayonikoM aura tiryaJcayonika striyoM meM se kauna, kinase alpa, bahuta, tulya aura vizeSAdhika haiM ? [1180.6 u.] gautama ! jaise (sR. 1180-5 meM) paMcama (kRSNAdilezyAyukta tiryaJcayonika sambandhI) alpabahutva kahA hai, vaise hI yaha chaThA. (sammUcchima paMcendriyatiryaJcoM aura tiryaJcayonikoM striyoM kA kRSNalezyAdiviSayaka) alpabahutva kahanA caahie| [7] etesi NaM bhaMte ! gabbhavakkaMtiyapaMceMdiyatirikkhajoNiyANaM tirikkhajoNiNoNa ya kaNhalessANaM jAva sukkalessANa ya katare katarehito appA vA 4 ? goyamA ! savvatthovA gambhavakkatiyapaMceMdiyatirikkhajoNiyA sukkalessA, sukkalessAyo tirikkhajogiNIno saMkhejjaguNAmo, pamhalessA gambhavakkatiyapaMceMdiyatirikkhajoNiyA saMkhejjaguNA, pamhalessAno tirikkhajoNiNoo saMkhejjaguNApro, teulessA0 saMkhejjaguNA, teulessAzro0 saMkhejja guNAyo, kAulessA0 saMkhejjaguNA, golalessA0 visesAhiyA, kaNhalessA0 visesAhiyA, kAulessAo0 saMkhejjaguNAmro, NolalessAzro0 visesAhiyAno, kaNhalessApro0 visesaahiyaano| [1180-7 pra.] bhagavan ! ina kRSNAlezyA vAloM se lekara yAvat zuklalezyA vAle garbhaja paMcendriyatiryaJcayonikoM aura tiryaJcastriyoM meM se kauna, kinase alpa, bahuta, tulya aura vizeSAdhika Page #858 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 270] [prajJApanAsUtra [1180-7 u.] gautama ! sabase kama zuklalezyA vAle garbhaja paMcendriyatiryaJcayonika haiM, (unase) saMkhyAtaguNI zuklalezyA vAlI garbhaja paMcendriyatiryaJcastriyAM haiM, (unakI apekSA) padmalezyA vAle garbhaja paMcendriya tiryaJcayonika saMkhyAtaguNe haiM, (unakI apekSA) padmalezyA vAlI garbhaja paMcendriyatiryaJcastriyAM saMkhyAtaguNI haiM, (unase) tejolezyA vAle0 saMkhyAtaguNe haiM, (unase) tejolezyA vAlI tiryaJcastriyAM saMkhyAtaguNI haiM, (unase) kApotalezyA vAle garbhaja paMcendriyatiryaJca saMkhyAtaguNe haiM, (unase) nIlalezyA vAle garbhaja paMcendriya tiryaJca vizeSAdhika haiM, (unase) kApotalezyA vAlI (garbhaja paMcendriyatiryaJcastriyAM) saMkhyAtaguNI haiM, (unase) nIlalezyA vAlI (garbhaja paMcendriyatiryaJcastriyAM) vizeSAdhika haiM, (unase) kRSNalezyA vAlI (garbhaja paMcendriyastriyAM) vizeSAdhika haiN| [8] etesi NaM bhaMte ! sammucchimapaMceMdiyatirikkhajoNiyANaM gambhavatiyapaMceMdiyatirikkhajoNiyANaM tirikkhanoNiNINa ya kaNhalessANaM jAva sakkalessANa ya katare katarehito appA vA 4 ? goyamA ! samvatthobA gambhavakkatiyatirikkhajoNiyA sukkalessA, sukkalessAno tirikkhajoNiNImo saMkhejjaguNAso, pamhalessA gambhavakkatiyatirikkhajoNiyA saMkhejjaguNA, pamhalessApro tirikkhajogiNIno saMkhejjaguNAo, teulessA gambhavakkaMtiyatirikkhajoNiyA saMkhejjaguNA, teulessAmro tirikkhajoNiNopro saMkhejjaguNAmro, kAulessA tirikkhajoNiyA saMkhejjaguNA, NIlalessA0 visesAhiyA, kaNhalessA0 visesAhiyA, kAulessAmo0 saMkhejjagaNAmo, NIlalessApro0 visesAhiyAtro, kaNhalessApro0 visetAhiyAno, kAulessA sammacchimapaMceMdiyatirikkhajoNiyA asaMkhejjaguNA, golalessA0 visesAhiyA, kaNhalessA0 visesAhiyA / [1180.8 pra.] bhagavan ! kRSNalezyA vAle se lekara yAvat zuklalezyA vAle ina sammUcchima paMcendriyatiryaJcayonikoM, garbhaja paMcendriyatiryaJcayonikoM tathA tiryaJcayonikastriyoM meM se kauna, kinase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? [1180-8 u.] gautama ! sabase thor3e zuklalezyA vAle garbhaja (paMcendriya) tiryaJcayonika haiM, (unase) zuklalezyA vAlo (garbhaja paMcendriya) tiryaJcastriyAM saMkhyAtaguNI haiM, (unase) padmalezyA vAle garbhaja paMcendriyatiryaJcayonika saMkhyAtaguge haiM, (unase) padamalezyA vAlI (garbhaja paMcandriya-) tiryaJcastriyAM saMkhyAtagaNo haiM, (unakI apekSA) tejolezyA vAle garbhaja paMcendriyatiryaJca saMkhyA (unase) tejolezyA vAlI (garbhaja paMcendriya-) tiryaJcastriyAM saMkhyAtaguNI haiM, (unase) kApotalezyA vAle (garbhaja paMcendriya-) tiryaJcayonika saMkhyAtaguge haiM, (unase) nIlalezyA vAle (tathArUpa tiryaJca) vizeSAdhika haiM, (unase) kRSNalezyA vAle (tathArUpa tiryaJca) vizeSAdhika haiM, (unakI apekSA) kApotalezyA vAlI (tathArUpa tiryaJcastriyAM) saMkhyAtaguNo haiM, (unase) nIlalezyA vAlI (tathArUpa tiryaJcastriyAM) vizeSAdhika haiM, (unase) kRSNalezyA vAlI (tathArUpa tiryaJcastriyAM) vizeSAdhika haiM, (unase) kApotalezyA vAle sammUcchima paMcendriyatiryaJcayonika asaMkhyAtaguge haiM, (unase) nolalezyA vAle (sammUcchima paMcendriyatiryaJcayonika) vizeSAdhika haiM, (unase) kRSNalezyA vAle sammUcchima paMcendriyatiryaJca vizeSAdhika haiN| [6] etesi NaM bhaMte ! paMceMdiyatirikkha joNiyANaM tirikkhajoNiNoNa ya kaNhalessANaM jAva sukkalessANa ya katare katarehito appA bA 4 ? Page #859 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sattarahavA~ lezyApada : dvitIya uddezaka] [271 goyamA ! samvatthovA paMceMdiyatirikkhajoNiyA sukkalesA, sukkalessApro0 saMkhejjaguNAmro, pamhalessA0 sakhejjaguNA, pamhalessApro0 saMkhejjaguNAmro, teulessA0 saMkhejjaguNA, teulessAmo0 saMkhejjaguNAtro, kAulessApro0 saMkhejjaguNAno, golalessApro0 visesAhiyAno, kaNhalessAmo0 visesAhiyAno, kAulessA0 asaMkhejjaguNA, golalessA0 visesAhiyA, kaNhalessA0 visesA . . 1180-9 pra. bhagavana ! ina kRSNalezyA vAle se lekara yAvat zuklalezyA vAle paMcendriyatiryaJcayonikoM aura tiryaJcastriyoM meM se kauna, kinase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? [1180-9 u.] gautama ! sabase kama zukla lezyA vAle paMcendriyatiryaJcayonika haiM, (unase) zuklalezyA vAlI paMcendriyatiryaJca striyAM saMkhyAtaguNI haiM, (unase) padmalezyA vAle (paMcendriya tiryaJca) saMkhyAtaguNe haiM, (unase) padmalezyA vAlI (paMcendriyatiryaJca striyAM) saMkhyAtaguNI haiM, (unakI apekSA) tejolezyA vAle (paMcendriyatiryaJca) saMkhyAtaguNa haiM, (unase) tejolezyA vAlI (paMcendriyatiryaJca striyAM) saMkhyAtaguNI haiM, (unase) kApotalezyA vAlI (paMcendriyatiryaJca striyAM) saMkhyAtagaNI haiM, (unase) nIlalezyA vAlI (paMcendriyatiryaJca striyAM) vizeSAdhika haiM, (unase) kRSNalezyA vAlI (paMcendriyatiryaJca striyAM) vizeSAdhika haiM, (unase) kApotalezyA vAle (paMcendriyatiryaJca) asaMkhyAtaguNe haiM, (unakI apekSA) nIlalezyA vAle (paMcendriyatiryaJca) vizeSAdhika haiM, (unase) kRSNalezyA vAle (paMcendriyatiryaJca) vizeSAdhika haiN| [10] etesi NaM bhaMte ! tiriksya joNiyANaM tirikkhajoNiNINa ya kaNhalessANaM jAva sukkalessANa ya katare katarehito appA vA 4 ? __ goyamA ! jaheva NavamaM appAbahugaM tahA imaM pi, navaraM kAulessA tirikkhajoNiyA annNtgunnaa| evaM ete dasa appAbahugA tirikkhajoNiyANaM / 1180-10 pra.] bhagavana ! ina tiyaMJcayonikoM aura tiryaJcayonika striyoM meM se kRSNalezyA se lekara yAvat zuklalezyA kI apekSA se kauna, kinase alpa, bahuta, tulya aura vizeSAdhika haiM ? [1180-10 u. gautama ! jaise nauvA kRSNAdilezyA vAle tiryaJcayonikasambandhI alpabahatva kahA hai, vaise yaha dasavA~ bhI samajha lenA cAhie / vizeSatA yaha hai ki kApotalezyA vAle tiryaJcayonika anantaguNe hote haiM, (aisA kahanA caahie|) isa prakAra ye (pUrvokta) dasa alpabahutva tiryaJcoM ke kahe gae haiN| 1181. evaM maNUsANaM pi appAbahugA prANiyavvA / NavaraM pacchinagaM prappAbahugaM gasthi / [1181] isI prakAra (kRSNAdilezyAviziSTa) manuSyoM kA bhI alpabahutva kahanA caahie| parantu unakA aMtima alpabahutva nahIM hai| 1182. [1] etesi NaM bhaMte ! devANaM kaNhalessANaM jAva sukkalessANa ya katare katarehito appA vA 4? ____ goyamA! savvatthovA devA sukkalessA, pamhalessA asaMkhejjaguNA, kAulessA asaMkhejjaguNA, NIlalessA visesAhiyA, kaNhalessA visesAhiyA, teulessA sNkhejjgunnaa| Page #860 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 272 ] [ prajJApanAsUna [1182-1 pra.] bhagavan ! ina kRSNalezyA vAle se lekara yAvat zuklalezyA vAle devoM meM se kauna, kinase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? [1182-1 u. gautama ! sabase thor3e zuklalezyA vAle deva haiM, unase padmalezyA vAle deva asaMkhyAtaguge haiM, (unase) kapotalezyI deva asaMkhyAtaguNe haiM, (unase) nIlalezyA vAle deva vizeSAdhika haiM, (unase) kRSNalezyA vAle deva vizeSAdhika haiM aura unase bhI tejolezyA vAle deva saMkhyAtaguNe haiN| [2] etesi NaM bhaMte ! devINaM kaNhalessANaM jAva teulessANa ya katare katarehito appA vA 4? goyamA ! samvatthovAno devIpro kAulessAgo, NIlalessAno bise sAhiyAtro, kaNhalessAmro visesAhiyAtro, teulessAyo sNkhejjgunnaapro| [1182-2 pra.] bhagavan ! ina kRSNalezyA vAlI yAvat tejolezyA vAlI deviyoM meM se kauna, kinase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? [1182-2 u.] gautama ! sabase thor3I kApotalezyA vAlI deviyAM haiM, (unase) nIlalezyA vAlI (deviyAM) vizeSAdhika haiM, (unase) kRSNalezyA vAlI (deviyAM) vizeSAdhika haiM aura unase bhI tejolezyA vAlI (deviyAM) saMkhyAtaguNI haiM / [3] etesi NaM bhaMte ! devANaM devINa ya kaNhalessANaM jAva sukkalessANa ya katare katarehito appA vA 4? goyamA ! samvatthovA devA sukkalessA, pamhalessA asaMkhejjaguNA, kAulestA asaMkhejjaguNA, nIlalessA visesAhiyA, kaNhalessA visesAhiyA, kAulessAno devozro saMkhejjaguNAso, gIlalessAyo visesAhiyAno, kaNhalessApro visesAhiyAro, teulessA devA saMkhejjaguNA, teulessAno devImo sNkhejjgunnaano| [1182-3 pra.) bhagavan ! ina kRSNalezyA vAle yAvat zuklalezyA vAle devoM aura deviyoM meM se kauna, kinase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? [1182-3 u.] gautama ! sabase thoDe zuklalezyA vAle deva haiM, (unakI apekSA) padmalezyA vAle (deva) asaMkhyAtaguNe haiM, (unase) kApotalezyA vAle (deva) asaMkhyAtaguNe haiM, (unase) nIlalezyA vAle (deva) vizeSAdhika haiM, (unase) kRSNalezyA vAle (deva) vizeSAdhika haiM, (unakI apekSA) kApotalezyA bAlI deviyAM saMkhyAtaguNI haiM, (unase) nIlalezyA bAlI (deviyAM) vizeSAdhika haiM, (unase) kRSNalezyA vAlI (deviyAM) vizeSAdhika haiM, (unako apekSA) tejolezyA vAle deva saMkhyAtaguNe haiM, (unase bhI) tejolezyA vAlI deviyA~ saMkhyAta guNI haiM / 1183. [1] etesi NaM bhaMte ! bhavaNavAsoNaM devANaM kaNhalessANaM jAva teulessANa ya katare katarehito appA vA 4 ? Page #861 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sattarahavAM lezyApada : dvitIya uddezaka) [273 goyamA ! savvatyovA bhavaNavAsI devA teulessA, kAulessA asaMkhejjaguNA, NolalessA visesAhiyA, kaNhalessA visesAhiyA / [1183-1 pra.] bhagavan ! ina kRSNalezyA vAle, yAvat tejolezyA vAle bhavanavAsI devoM meM se kauna, kinase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? [1183-1 u.] gautama ! sabase kama tejolezyA vAle bhavanavAsI deva haiM, (unase) kApotalezyA vAle (bhavanavAsI deva) asaMkhyAtaguNe haiM, (unase) nIlalezyA vAle vizeSAdhika haiM aura unase bhI kRSNalezyA vAle (bhavanavAsI deva) vizeSAdhika haiM / [2] etesi NaM bhaMte ! bhavaNavAsiNINaM vevINaM kaNhalessANaM jAva teulessANa ya katare katarehito appA vA 4 ? goyamA ! evaM ceva / [1183-2 pra.] bhagavan ! ina kRSNalezyA vAlI yAvat tejolezyA vAlI bhavanavAsI deviyoM meM se kauna, kinase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? [1183-2 u.] gautama ! (jaise kRSNalezyA vAle se lekara yAvat tejolezyA paryanta bhavanavAsI devoM kA alpabahutva kahA hai) isI prakAra unakI deviyoM kA bhI alpabahutva kahanA cAhie / [3] etesi NaM bhaMte ! bhavaNavAsoNaM devANaM devINa ya kaNhalessANaM jAva teulessANa ya katare katarehito appA bA 4 ? goyamA ! sambatthovA bhavaNavAsI devA teulessA, bhavaNavAsiNIyo teulessAyo saMkhejjaguNAtro, kAulessA bhavaNavAsI asaMkhejjaguNA, NolalessA visesAhiyA, kaNhalessA visesAhiyA, kAulessAo bhavaNavAsiNIpro saMkhejjaguNApro, NolalessAmro visesAhiyApro, kaNhalessApro visesaahiyaano| [1183-3 pra.] bhagavan ! ina kRSNalezyA vAle, yAvat tejolezyA vAle bhavanavAsI devoM aura deviyoM meM se kauna, kinase alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika haiN| [1183-3 u.] gautama ! sabase thor3e tejolezyA vAle bhavanavAsI deva haiM, (unase) tejolezyA vAlI bhavanavAsI deviyAM saMkhyAtaguNI haiM, (unase) kApotalezyA vAle bhavanavAsI deva asaMkhyAtaguNe haiM, (unase) nIlalezyA vAle (bhavanavAsI deva) vizeSAdhika haiM, (unase) kRSNalezyI (bhavanavAsI deva) vizeSAdhika haiM, (unase) kApotalezyA vAlI bhavanavAsI deviyAM saMkhyAtaguNI haiM, (unase) nIlalezyA vAlI (bhavanavAsI deviyAM) vizeSAdhika haiM aura unase bhI kRSNalezyA vAlI bhavanavAsI deviyAM vizeSAdhika haiN| 1184. evaM vANamaMtarANa dhi tiNNeva appAbahuyA jaheva bhavaNavAsINaM taheva bhANiyavvA (1183 [1-3]) / Page #862 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 274]] [prajJApanAsUtra [1184] jisa prakAra (sU. 1183-1 se 3 taka meM) bhavanavAsI deva-deviyoM kA alpabahutva kahA hai, isI prakAra vANavyantaroM ke tInoM hI (devoM, deviyoM aura deva-deviyoM kA sammilita) prakAroM kA alpabahutva kahanA caahie| 1185. etesi NaM bhaMte / joisiyANaM devANaM devINa ya teulessANaM katare katarehito prappA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA bA ? ___ goyamA ! samvatthovA joisiyadevA teulessA, joisiNidevIlo teulessAyo sNkhejjgunnaayo| [1185 pra.] bhagavan ! ina tejolezyA vAle jyotiSka devoM-deviyoM meM se kauna, kinase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika hai ? [1185 u.] gautama ! sabase thor3e tejolezyA vAle jyotiSka deva haiM, unakI apekSA tejolezyA vAlI jyotiSka deviyAM saMkhyAtaguNI haiM / 1186. etesi NaM bhaMte ! vemANiyANaM devANaM teulessANaM pamhalessANaM sukkalessANa ya katare katarehito prappA vA 4 // goyamA ! sadhvatthovA vemANiyA sukkalessA, pamhalessA asaMkhejjaguNA, teulessA asNkhejjgunnaa| [1186 pra.] bhagavan ! ina tejolezyA vAle, padmalezyA vAle aura zuklalezyA vAle vaimAnika devoM meM se kauna, kinase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? [1186 u.] gautama ! sabase kama zuklalezyA vAle vaimAnika deva haiM, (unase) padmalezyA vAle asaMkhyAta guNe haiM (aura unase bhI) tejolezyA vAle (deva) asaMkhyAtaguNe haiM / 1187. etesi NaM bhaMte ! vemANiyANaM devANaM devINa ya teulessANaM pamhalessANaM sukkalessANa ya katare katarehito appA vA 4 ? goyamA ! savvatthovA vemANiyA devA sukkalessA, pamhalessA asaMkhejjaguNA, teulessA prasaMkhejjaguNA, teulessAmro vemANiNopro devIgro saMkhejjaguNAmro / [1187 pra.] bhagavan ! ina tejolezyA vAle, padmalezyA vAle aura zuklalezyA vAle vaimAnika devoM aura deviyoM meM se kauna, kinase alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM ? - [1187 u.] gautama ! sabase thor3e zuklalezyA vAle vaimAnika deva haiM, (unase) padmalezyA vAle (vaimAnika deva) asaMkhyAtaguNe haiM, (unase) tejolezyA vAle (vaimAnika deva) asaMkhyAtaguNe haiM, (unase) tejolezyA vAlI vaimAnika deviyAM saMkhyAtaguNI haiN| 1188. etesi NaM bhaMte ! bhavaNavAsINaM vANamaMtarANaM joisiyANaM vemANiyANa ya devANaM kaNhalessANaM jAva sukkalessANa ya katare katarehito appA vA 4 ? goyamA! samvatthovA vemANiyA devA sukkalessA, pamhalessA asaMkhejaguNA, teulessA Page #863 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sattaravA lezyApada : dvitIya uddezaka ] [275 asaMkhejjaguNA; teulessA bhavaNavAsI devA asakhejjaguNA, kAulessA asaMkhejjaguNA, NolalessA bisesAhiyA, kaNhalessA visesAhiyA; teulessA vANamaMtarA devA asaMkhejjaguNA, kAulessA asaMkhejjaguNA, golalessA visesAhiyA, kiNhalesA visesAhiyA; teulessA joisiyadevA saMkhejjaguNA / [1188 pra.] bhagavan ! ina kRSNalezyA vAle yAvat zuklalezyA vAle bhavanavAsI, vANavyantara, jyotiSka aura vaimAnika devoM meM se kauna, kinase alpa, bahata, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? [1188 u.] gautama ! sabase thor3e zuklalezyA vAle vaimAnika deva haiM, (unase) padmalezyA vAle (vaimAnikadeva) asaMkhyAtagaNe haiM, (unase) tejolezyA vAle (baimAnika deva) asaMkhyAtaguNa haiM,(unakA apekSA) tejolezyA vAle bhavanavAsI deva asaMkhyAtaguNe haiM, (unase) kApotalezyA vAle (bhavanavAso deva) asaMkhyAta guNa haiM, (unase) nIlalezyA vAle (bhavanavAsI deva) vizeSAdhika haiM, (unase) kRSNalezyA vAle (bhavanavAsI deva) vizeSAdhika haiM, (unakI apekSA) tejolezyA vAle vANavyantara deva asaMkhyAta guNe haiM, (unase) kApotalezyA vAle (vANavyantara deva) asaMkhyAtaguNe haiM, (unase) nIlalezyA vAle (vANavyantara deva) vizeSAdhika haiM, (unase) kRSNalezyA vAle (vANavyantara deva) vizeSAdhika haiM, (unase bhI) tejolezyA vAle jyotiSka deva saMkhyAtaguNe haiN| 1186. etAsi NaM bhaMte ! bhavaNavAsiNoNaM vANamaMtaroNa joisiNINaM vemANiNINa ya kaNhalessANaM jAva teulessANa ya katare katarehito appA vA 4 ? goyamA ! samvatyovAno devImo vemANiNIno teulessApro; bhavaNavAsiNIno teulessAo asaMkhejjaguNApro, kAulessAmo asaMkhejjaguNAo, NolalessAgo visesAhiyAno, kaNhalessAyo visesAhiyAno; teulessAyo vANamaMtarImo devIo asaMkhejjaguNAgro, kAulessAmro asaMkhejjaguNAgro, NolalessApro visesAhiyAtro, kaNhalessAno visesAhiyAno; te ulessApro joisiNIno devIpro sNkhejjgunnaabho| . [1189 pra.] bhagavan ! ina kRSNalezyA vAlI se lekara yAvat tejolezyA vAlI bhavanavAsI, vANavyantara, jyotiSka evaM vaimAnika deviyoM meM se kauna (deviyAM), kinase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? [1189 u.] gautama ! sabase thor3I tejolezyA vAlI vaimAnika deviyAM haiM, (unase) tejolezyA vAlo bhavanavAsI deviyA~ asaMkhyAtaguNo haiM, (unase) kApotalezyA vAlI (bhavanavAsI deviyA~) asaMkhyAtaguNo haiM, (unase) nIlalezyA vAlI (bhavanavAsI deviyA~) vizeSAdhika haiM, (unase) kRSNalezyA vAlI (bhavanavAsI deviyA~) vizeSAdhika haiM, (unase) tejolezyA vAlI vANavyantara deviyA~ asaMkhyAtaguNI adhika haiM, (unase) kApotalezyA vAlI (vANavyantara deviyA~) asaMkhyAtaguNI haiM, (unase) nIlalezyA vAlI (vANavyantara deviyA~) vizeSAdhika haiM, (unase) kRSNalezyA vAlI (vANavyantara deviyA~) vizeSAdhika haiM / (unakI apekSA) tejolezyA vAlI jyotiSka deviyA~ saMkhyAtaguNI haiM / 1190. etesi NaM bhaMte ! bhavaNavAsINaM jAva vemANiyANaM devANa ya devINa ya kaNhalessANaM jAva sukkalessANa ya katare katarehito appA vA 4 ? goyamA ! savvasthovA vemANiyA devA sukkalessA, pamhalessA asaMkhejjaguNA, teulessA asaMkhejjaguNA, teulessAmro vemANiNIyo devImo saMkhejjaguNAmo; teulessA bhavaNavAsI devA Page #864 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 276 ] [ prajJApanAsUtra asaMkhejjaguNA, teulessAmro bhavaNavAsiNIno devIlo saMkhejjaguNApro, kAulessA bhavaNavAsI prasaMkhejjaguNA, NIlalessA visesAhiyA, kaNhalessA visesAhiyA, kAulessAno bhavaNavAsiNomo saMkhejja. guNAo, NolalesAno visesAhiyAtro, kaNhalesAmro visesAhiyAno; teulessA vANamaMtarA asaMkhejjaguNA, teulessAmro vANamaMtarIpro saMkhejjaguNAmo, kAulessA vANamaMtarA asaMkhejjaguNA, NIlalessA visesAhiyA, kaNhalessA visesAhiyA, kAulessApro vANamaMtarIo saMkhejjaguNAo, NolalessAno vise sAhiyAno, kaNhalessApro visesAhiyAno; teulessA joisiyA saMkhejjaguNA, teulessAyo joisiNIyo sNkhejjgunnaapro| [1190 pra.] bhagavan ! kRSNalezyA vAle se lekara zuklalezyA vAle taka ke bhavanavAsI, vANavyantara, jyotiSka aura vaimAnika devoM aura deviyoM meM se kauna, kinase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? [1190 u.] gautama ! sabase thor3e zuklalezyA vAle vaimAnika deva haiM, (unako apekSA) padmalezyA vAle (vaimAnika deva) asaMkhyAtaguNe haiM, (unase) tejolezyA vAle (vaimAnika deva) asaMkhyAtaguNe haiM, (unase) tejolezyA bAlI vaimAnika deviyA~ saMkhyAtaguNI haiM, (unakI apekSA) tejolezyA vAle bhavanavAsI deva asaMkhyAtaguNe haiM, (unase) tejolezyA vAlI bhavanavAsI deviyA~ saMkhyAtaguNI haiM, unase kApotalezyA vAle bhavanavAsI deva asaMkhyAtaguNa haiM, (unakI apekSA) nIlalezyA vAle (bhavanavAsI deva) vizeSAdhika haiM, (unase) kRSNalezyA vAle (bhavanavAsI deva) vizeSAdhika haiM, (unase) kApotalezyA vAlI bhavanavAsI deviyA~ saMkhyAtaguNI haiM, (unase) nIlalezyA vAlI (bhavanavAsI deviyA~) vizeSAdhika haiM, (unase) kRSNalezyA vAlI (bhavanavAsI deviyA~) vizeSAdhika haiM, (unakI apekSA) tejolezyA vAle vANavyantara deva asaMkhyAtaguNe haiM, (unase) tejolezyA vAlI vANavyantara deviyA~ saMkhyAtaguNI haiM, (unase) kApotalezyA vAle vANavyantara deva asaMkhyAtaguNe haiM, (unase) nIlalezyA vAle (vANavyantara deva) vizeSAdhika haiM, (unase) kRSNalezyA vAle (vANavyantara deva) vizeSAdhika haiM, (unase) kApotalezyA vAlI vANavyantara deviyA~ saMkhyAtaguNI haiM, (unase) nIlalezyA vAlI (vANavyantara deviyA~) vizeSAdhika haiM, (unase) kRSNalezyA vAlI (vANavyantara deviyA~) vizeSAdhika haiM, (unase) tejolezyA vAle jyotiSka deva saMkhyAtaguNe haiM, (unase) tejolezyA vAlI jyotiSka deviyA~ saMkhyAtaguNI haiM / vivecana--vividha lezyAviziSTa caubIsadaNDakavartI jIvoM kA alpabahutva---prastuta bIsa sUtroM (sU. 1171 se 1160 taka) meM kRSNAdilezyAviziSTa cauvIsa daNDakoM ke vibhinna ligAdiyukta jIvoM ke vividha apekSAoM se alpabahutva kA nirUpaNa kiyA gayA hai / kRSNa-nIla-kApotalezyAyukta nArakoM kA alpabahutva-nArakoM meM kevala tIna hI lezyAe~ pAI jAtI haiM-kRSNa, nIla aura kApota / jaisA ki kahA hai-prArambha kI do narakapRthviyoM meM kApota, tIsarI narakapRthvI meM mizra (kApota aura nIla), cauthI meM nIla, pAMcavIM meM mizra (nIla aura kRSNa), chaThI meM kRSNa aura sAtavIM pRthvI meM mahAkRSNa lezyA hotI hai| yahI kAraNa hai ki nArakoM meM kRSNa, nIla aura kApota, ina tIna lezyA vAloM ke alpabahutva kA vicAra kiyA gayA hai / __ sabase kama kRSNalezyA vAle nAraka isa kAraNa batAe gae haiM ki kRSNalezyA pAMcavoM pRthvI ke katipaya nArakoM tathA chaThI aura sAtavIM pRthvI ke nArakoM meM hI pAI jAtI hai| kRSNalezyA vAle Page #865 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sattarahavA~ lezyApada / dvitIya uddezaka ] [277 nArakoM kI apekSA nIlalezyA vAle nAraka asaMkhyAtaguNe isalie hote haiM ki nIlalezyA katipaya tRtIya pRthvI ke, cauthI pRthvI ke aura katipaya paMcama pRthvI ke nArakoM meM pAI jAtI hai aura ye pUrvokta nArakoM se asaMkhyAtaguNe adhika haiN| nIlalezyI nArakoM kI apekSA kApotalezyA vAle nAraka isalie asaMkhyAtaguNe adhika haiM ki kApotalezyA prathama evaM dvitIya pRthvI ke tathA tRtIya pRthvI ke katipaya narakAvAsoM meM pAI jAtI hai aura ve nAraka pUrvokta nArakoM se asaMkhyAtaguNe adhika haiM / ' __tiyaMcoM ke alpabahutva meM samuccaya se vizeSatA samuccaya salezya jIvoM ke alpabahutva kI taraha tiryaMcoM ke alpabahutva kA nirdeza kiyA gayA hai, parantu samuccaya se eka vizeSatA yaha hai ki samuccaya meM alezya kA bhI alpabahutva kahA gayA hai, jise tiryaMcoM meM nahIM kahanA cAhie, kyoMki tiryaJcoM meM alezya honA saMbhava nahIM hai| ekendriyoM ke alpabahutva kI samIkSA--ekendriyoM meM 4 lezyAe~ hI pAI jAtI haiM---kRSNa, nIla, kApota aura tejas / ataH yahA~ inhIM cAroM lezyAoM se viziSTa ekendriyoM kA hI alpabahutva pradarzita kiyA gayA hai| sabase kama ekendriya tejolezyA vAle isalie haiM ki tejolezyA katipaya bAdara pRthvIkAyika, apkAyika aura pratyeka vanaspatikAyika jIvoM ke aparyApta avasthA meM hI pAI jAtI hai| tejolezyAviziSTa ekendriyoM kI apekSA kApotalezyA vAle anantaguNe adhika haiM, kyoMki kApotalezyA ananta sUkSma evaM bAdara nigoda jIvoM meM pAI jAtI hai| kApotalezyA vAloM se nIlalezyA vAle aura inase kRSNalezyA vAle ekendriya pUrvokta yukti ke anusAra vizeSAdhika kahe gae haiN| pRthvI-jala-banaspatikAyikoM meM cAra lezyAe~ hone ke kAraNa inakA alpabahutva samuccaya ekendriya ke samAna hai aura tejaskAya, vAyakAya meM kRSNa, nIla, kApota tInahI lezyAe~ haiN| ata: tejolezyA ko chor3akara zeSa tIna lezyAoM vAle tejaskAyikoM evaM vAyukAyikoM kA alpabahutva batAyA gayA hai| sabase alpa kApotalezyI, unase vizeSAdhika kramazaH nIlalezyI aura kRSNalezyI haiN| yahI alpabahutva vikalendriyoM meM nidiSTa hai| kRSNAdilezyAviziSTa paMcendriyatiryaJcoM kA dazavidha alpabahutva-yoM to samuccaya tiryaJcoM ke alpabahutva ke samAna hI hai, kintu jaise samuccaya tiryaJca kApotalezyA vAle anantaguNe batAe haiM, vaise kApotalezyA vAle paMcendriyatiryaJca ananta nahIM ho sakate, kintu ve asaMkhyAtaguNe haiM, kyoMki sabhI paMcendriyatiryaJca milakara bhI asaMkhyAta hI haiN| sAmAnya paMcendriyatiryaJca ke isa sUtra ke sAtha hI nimnokta viziSTa paMcendriyatiryaJcoM ke ATha aura eka samuccaya tiryaMcoM kA, yoM 9 sUtra aura haiM.-yathA--(2) sammUcchima paMcendriyatithaMca kA (3) garbhaja paMcendriyatiryaJca kA, (4) garbhaja paMcendriyatithaMca striyoM kA, (5) garbhaja paMcendriyatiryacoM aura sammUcchima paMcendriyatiyaMcoM kA sammilita, (6) sammUcchima paMcendriyatiryaJcoM aura tiyaMcastriyoM kA, (7) garbhaja paMcendriyatiryaMcoM aura tiryaJcastriyoM kA, (8) sammUcchima evaM garbhaja 1. (ka) 'kAuya dosu, taiyAe mIsiyA, nIliyA cutthiie| paMcamiyAe missA, kaNhA tatto paramakaNhA // (kha) prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 346 2. prajJApanAsUtra, malaya. vRtti, patrAMka 347 3. prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 347 Page #866 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 278 ] [prajJApanAsUtra paMcendriyatiryaMcoM aura garbhaja tiryaJcastriyoM kA, (9) paMcendriya tiryaMcoM aura tiryaMcastriyoM kA aura (10) tiryaJcoM aura tiryaMcastriyoM kA sammilita alpabahutva / ' eka bAta vizeSata: dhyAna dene yogya hai ki sabhI lezyAoM meM striyoM kI saMkhyA adhika pAI jAtI hai| yoM bhI sabhI tiryaJca puruSoM kI apekSA tiryaJca striyoM kI saMkhyA tigunI aura tIna adhika hotI hai, aisA saiddhAntikoM kA mantavya hai| yahI kAraNa hai ki saptama alpabahutva meM tiryaJca striyA~ saMkhyAtagaNI adhika batAI haiN| phira pAThaveM ke bAda noveM alpabadratva meM bhI pacendriyati adhika batAI gaI haiM, tatpazcAt dasaveM alpabahutva meM bhI tiryaJcastriyoM kI saMkhyA adhika pratipAdita manuSyoM ke alpabahatva meM paMcendriyatiyaJcoM ke alpabahutva se vizeSatA yoM to manuSyoM ke alpabahutva kI prAyaH sabhI vaktavyatA paMcendriya tiryaJcoM ke alpabahutva ke samAna hI hai, kintu manuSyoM meM pichalA arthAt dasavAM alpabahutva nahIM hotA, kyoMki manuSyoM meM anantasaMkhyA sambhava nahIM hai| isa kAraNa 'kApotalezyA bAle anantaguNe haiN| yaha bhAga manuSyoM meM sambhava nahIM hai| cAroM nikAyoM ke devoM kA alpabahattva-(1) samaccaya devoM kA alpabahatva-sabase thor3e zuklalezyA vAle deva isalie haiM ki zuklalezyA lAntaka prAdi Upara ke devalokoM meM hI pAI jAtI hai| zuklalezyo devoM se padmalezyI deva asaMkhyAta guNe adhika haiM, kyoMki sanatkumAra, mAhendra aura brahmaloka kalpa meM padmalezyA hotI hai aura vahA~ ke deva lAntakakalpa Adi ke devoM kI apekSA asaMkhyAtaguNe adhika haiM / padmalezyI devoM se kApotalezyI deva asaMkhyAtaguNe adhika haiM, kyoMki kApotalezyA bhavanavAsI aura vANavyantara devoM meM pAI jAtI hai, jo ki unakI apekSA asaMkhyAtagaNe haiM / unase nIlalezvI deva vizeSAdhika isalie haiM ki bahuta-se bhavanavAsiyoM aura vANavyantaroM meM nIlalezyA. pAI jAtI hai| nIlalezyI devoM se kRSNalezyI deva vizeSAdhika hote haiM, kyoMki adhikAMza bhavanapati aura vANavyantara devoM meM kRSNalezyA hotI hai| ina sabakI apekSA se tejolezyAviziSTa deva saMkhyAtaguNe adhika haiM, kyoMki bahuta-se bhavanavAsiyoM meM, samasta jyotiSka devoM meM tathA saudharma-aizAna devoM meM tejolezyA kA sadbhAva hai| (2) salezya samuccaya deviyoM ke alpabahutva kI samIkSA-kApotalezyA vAlI deviyA~ sabase kama isalie haiM ki bhavanavAsI evaM vyantara deviyoM meM ho kApotalezyA hotI hai, unase nIlalezyAyukta deviyA~ vizeSAdhika haiM, kyoMki bahuta-sI bhavanavAsI aura vANavyantara deviyoM meM nIlalezyA pAI jAtI hai| inakI apekSA kRSNalezyA vAlI deviyAM vizeSAdhika haiM, kyoMki adhikAMza bhavanapati, vANavyantara 1. ohiya paNidi 1 samucchiyA 2 ya manbhe 3 tirikkha itthIo 4 / samucchimaganmatiriyA 5, mucchatirikkhI ya6, garbhami 7 // 1 // saMmucchimagaDhamaitthI 8, paNiditirigitthoyA 9 ya ohitthI 10 / dasa appabahugabheyA tiriyANaM hoMti nAyavvA // 2 // -prajJApanA. ma. vRtti, patrAMka 349 meM uddhRta / 2. 'tiguNAtirUvaahiyA tiriyANaM itthiyA maroyamvA / ' 3. prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 347 . 4. prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 349 Page #867 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sattarahayA lezyApada : dvitIya uddezaka ] [279 deviyoM meM kRSNalezyA kA sadbhAva hotA hai| inakI apekSA bhI tejolezyA vAlI deviyA~ saMkhyAtaguNI adhika haiM, kyoMki tejolezyA sabhI jyotiSka deviyoM meM tathA saudharma-aizAna deviyoM meM pAI jAtI hai| eka bAta vizeSataH dhyAna dene yogya hai| vaha yaha ki deviyA~ saudharma aura aizAnakalpoM taka hI utpanna hotI haiM, Age nahIM / ataeva unameM ina kalpoM ke yogya prArambha kI cAra lezyAe~ hI sambhava haiM / isI kAraNa tejolezyA taka hI inakA alpabahutva batalAyA hai / (3) salezya devoM kI apekSA deviyoM kI saMkhyA adhika-saiddhAntika tathya yaha hai ki devoM kI apekSA deviyA~ battIsagunI aura battIsa adhika haiN| yahI kAraNa hai ki kApota, nIla, kRSNa aura tejolezyA vAle devoM kI apekSA deviyA~ kahIM saMkhyAtaguNI adhika haiM, kahIM vizeSAdhika haiN| tejolezyI jyotiSka deva-deviyoM kA alpabahatva-jyotiSka devoM ke sambandha meM yahA~ eka hI alpabahutvasUtra kA pratipAdana kiyA gayA hai, kyoMki jyotiSkanikAya meM ekamAtra tejolezyA hI hotI hai, koI anya lezyA nahIM hotI / isI kAraNa jyotiSka devoM aura deviyoM kA pRthak-pRthak alpabahutvasUtra nirdiSTa nahIM kiyA hai| salezya sAmAnya jIvoM aura cauvIsa daNDakoM meM Rddhika alpabahutva kA vicAra-- 1161. etesi NaM bhaMte ! jovANaM kaNhalessANaM jAva sukkalessANa ya katare katarehito appiDDiyA vA mahiTiyA vA ? / goyamA ! kaNhalessehito golalessA mahiDDiyA, NIlalesse hito kAulessA mahiDDiyA, evaM kAulessehito teulessA mahiDDiyA, teulessehito pamhalessA mahiDDiyA, pamhalesse hito sukkalessA mahiDDiyA, savvapiDDiyA jovA kiNhalessA, savvamahiDDiyA jIvA sukklessaa| [1191 pra.] bhagavan ! ina kRSNalezyA vAle, yAvat zuklalezyA vAle jIvoM meM se kauna, kinase alpa RddhivAle athavA mahatI Rddhi vAle hote haiM ? [1191 u. gautama ! kRSNalezyA vAloM se nIlalezyA vAle mahaddhika haiM, nIlalezyA bAloM se kApotalezyA vAle mahaddhika haiM, kApotalezyA vAloM se tejolezyA vAle mahaddhika haiM, tejolezyA vAloM se padmalezyA vAle mahaddhika hai aura padmalezyA vAloM se zuklalezyA vAle mahaddhika hai| kRSNalezyA vAle jIva sabase alpa Rddhi vAle haiM aura zuklalezyA vAle jIva sabase mahatI Rddhi vAle haiN| 1192. etesi NaM bhaMte ! raiyANaM kaNhalessANaM NolalessANaM kAulessANa ya katare katarehito appiDiyA vA mahiDDiyA vA ? goyamA ! kaNhalesehito NIlalessA mahiDDiyA, jolalesse hito kAulessA mahiDiyA, samvapiDDiyA geraiyA kaNhalessA, samvahiDDiyA geraiyA kaaulessaa| [1192 pra.] bhagavan ! ina kRSNalezyI, nIlalezyI aura kApotalezyI nArakoM meM kauna, kitanI alpa Rddhi vAle athavA mahatI Rddhi vAle haiM ? 1. (ka) prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 349-350 (kha) prajJApanA. prameyabodhinI TIkA bhA. 4, pR. 131 se 139 taka Page #868 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 250 ] [ prajJApanAsUtra [1192 u.] gautama ! kRSNalezyI nArakoM se nIlalezyI nAraka mahaddhika hai, nIlalezyI nArakoM se kApotalezyI nAraka mahaddhika haiN| kRSNalezyA vAle nAraka sabase alpa Rddhi vAle haiM aura kApotalezyA vAle nAraka sabase mahatI Rddhi vAle haiN| 1163. etesi NaM bhaMte ! tirikkhajoNiyANaM kAhalessANaM jAva sukkalessANa ya katare katarehito apiDiyA vA mahiDDiyA kA? goyamA ! jahA jovaa| [1193 pra.] bhagavan ! ina kRSNalezyA vAle yAvat zuklalezyA vAle tiryaJcayonikoM meM se kauna, kinase alpaddhika athavA mahaddhika haiM ? [1163 u. gautama ! jaise samuccaya jIvoM ko (kRSNAdi lezyAoM kI apekSA se) alpaddhikatA-mahaddhikatA kahI hai, usI prakAra tiryaJcayonikoM kI (kRSNAdi lezyAoM kI apekSA se alpaddhikatA aura mahaddhikatA) kahanI caahie| 1164. etesi gaM bhaMte ! egidiyatirikkhajoNiyANaM kaNhalessANaM jAva teulessANa ya katare katarehito appiDDhiyA vA mahiDhiyA vA ? goyamA ! kaNhalesehito, egidiyatirikkhajoNiehito NIlalessA mahiDDhayA, NIlalessehito kAulessA mahiDDiyA, kAulesse hito teulessA mahiDDhiyA, savapiDhiyA egidiyatirikkhajoNiyA kaNhalessA, sandhamAhiDDhiyA teulessaa| [1164 pra.] bhagavan ! kRSNalezyA vAle, yAvat tejolezyA vAle ekendriya tiryaJcayonikoM meM se kauna, kisase alpaddhika haiM athavA mahaddhika haiM ? (1194 u.] gotama ! kRSNalezyA vAle ekendriya tiryaJcoM kI apekSA nIlalezyA vAle ekendriya mahaddhika haiM, nIlalezyA vAle (ekendriyoM) se kApotalezyA vAle (ekendriya) mahaddhika haiM, kApotalezyA vAloM se tejolezyA vAle (ekendriya) mahaddhika haiN| sabase alpaRddhi vAle kRSNalezyAviziSTa ekendriya tiryaJcayonika haiM aura sabase mahARddhi vAle tejolezyA vAle ekendriya haiN| 1165. evaM puDhavikkAiyANa vi / [1195] isI prakAra (sAmAnya ekendriya tiryaJcoM kI alpaddhikatA aura mahaddhikatA kI taraha kRSNAdicatulezyAviziSTa) pRthvIkAyikoM kI (alpaddhikatA-mahaddhikatA ke viSaya meM samajha lenA caahie|) 1166. evaM eteNaM abhilAveNaM jaheva lessApro bhAviyAo taheva NeyavvaM jAva caridiyA / [1196] isa prakAra caturindriya jIvoM taka jinameM jitanI lezyAe~ jisa krama se vicArIkahI gaI haiM, usI krama se isa (pUrvokta) pAlApaka ke anusAra unakI alpaddhikatA-mahaddhikatA samajha lenI caahie| Page #869 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sattarahavA~ lezyApada : dvitIya uddezaka] [ 281 1167. paMcediyatirivakhajoNiyANaM tirikkhajoNiNINaM sammucchimANaM gambhavakkaMtiyANa ya sarvosa bhANiyavvaM jAva appiDhiyA vemANiyA devA teuleslA, samvamAhiDDhiyA vemANiyA devA sukklessaa| [1197] isI prakAra paMcendriyatiryaJcoM, tiryaJcastriyoM, sammUcchimoM aura garbhajoM-sabhI kI kRSNalezyA se lekara zuklalezyAparyanta yAvat vaimAnika devoM meM jo tejolezyA vAle haiM, ve sabase alpaddhika haiM aura jo zuklalezyA vAle haiM, ve sabase mahaddhika haiM, (yahA~ taka alpaddhikatA-mahaddhikatA kA kathana karanA cAhie / ) 1168. kei bhaNaMti-cauvIsadaMDaeNaM iDDhI bhANiyatvA / // bIgro uddesano smtto|| [1198] kaI AcAryoM kA kahanA hai ki cauvosa daNDakoM ko lekara Rddhi kA kathana karanA caahie| vivecana-salezya sAmAnyajIvoM tathA cauvIsa daNDakoM meM alpaddhikatA-mahaddhikatA-vicAraprastuta ATha sUtroM (1191 se 1198 taka) meM kRSNAdilezyAviziSTa sAmAnyajIvoM aura cauvIsa daNDakavartI jIvoM kI alpaddhikatA aura mahaddhikatA kA vicAra prastuta kiyA gayA hai| niSkarSa pUrva-pUrva kI lezyA bAle alpaddhika haiM aura kramazaH uttarottara lezyA vAle mahaddhika haiN| isI prakAra nArakoM, tiryaJcoM, manuSyoM aura devoM ke viSaya meM, jinameM jitanI lezyAoM kI prarUpaNA kI gaI, unameM unakA vicAra karake anukrama se alpaddhikatA aura mahaddhikatA samajha lenI caahie| prakAyikoM se caturindriya jIvoM taka-inameM jo kRSNalezyA vAle haiM, ve sabase kama Rddhi vAle haiM aura tejolezyA vAle sabase mahARddhi vAle haiN| isI prakAra sarvatra kaha lenA caahie|' // sattarahavAM lezyApada : dvitIya uddezaka samApta / / 1. prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 252 Page #870 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sattarasamaM lessApayaM : taio uddesao sattarahavA~ lezyApada : tRtIya uddezaka cauvIsadaNDakavartI jIvoM meM utpAda-udvarttana-prarUpaNA 1166. [1] raie NaM bhaMte ! jeraiesu ubavajjati ? aNeraie Neraiesu uvavajjati ? goyamA! jeraie raiesu uvavajjai, go aNeraie jeraiesu uvavajjati / [1199-1 pra.] bhagavan ! nAraka nArakoM meM utpanna hotA hai, athavA anAraka nArakoM meM utpanna hotA hai ? [1199-1 u.] gautama! nAraka nArakoM meM utpanna hotA hai, anAraka nArakoM meM utpanna nahIM hotaa| [2] evaM jAva vemANiyANaM / [1199-2] isI prakAra (nArakoM ke samAna hI asurakumAra Adi bhavanapatiyoM se lekara) yAvat vaimAnikoM kI utpattisambandhI vaktavyatA kahanI caahie| 1200. [1] Neraie NaM bhaMte ! Neraiehito unvaTTai ? praNeraie Neraiehito uvvadRti ? goyamA ! aNeraie Neraiehito unvaTTati, No raie Neraiehito udhvaTTati / [1200-1 pra.] bhagavan ! nAraka nArakoM (narakabhava) se udvartana karatA (nikalatA) hai. athavA anAraka nArakoM se udvartana karatA hai ? [1200-1 u.] gautama ! anAraka (nAraka se bhinna) nArakoM (nArakabhava) se udvartana karatA (nikalatA) hai, (kintu) nAraka nArakoM se uvRtta nahIM hotaa|| [2] evaM jAva vemANie / NavaraM jotisiya-vemANiesu cayaNaM ti abhilAmo kaayvyo| [1200-2] isI prakAra (nArakoM ke samAna hI) yAvat vaimAnikoM taka udvartana-sambandhI kathana karanA cAhie / vizeSa yaha hai ki jyotiSakoM aura vaimAnikoM ke viSaya meM ('udvartana' ke sthAna meM) 'cyavana' zabda kA prayoga (abhilApa) karanA caahie| vivecana-caubIsadaNDakavartI jIvoM meM utpAda-udvartana-prarUpaNA-prastuta cAra sUtroM meM narayikoM se lekara vaimAnikoM taka ke utpAda evaM udvartana ke sambandha meM RjusUtranaya kI apekSA se saiddhAntika prarUpaNA kI gaI hai| praznottara kA prAzaya-prastuta do sUtroM meM do prazna haiM-1. prathama prazna utpattiviSayaka hai / nairayika nairayikoM meM utpanna hotA hai, anairayika nhiiN| isakA artha yaha hai ki nAraka hI narakabhava Page #871 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sattarahavA lezyApada : tRtIya uddezaka ] [283 meM utpanna hotA hai, kyoMki nAraka bhavopagrAhaka Ayu hI bhava kA kAraNa hai / ataH jaba narakAyu kA udaya hotA hai, tabhI jIva ko narakabhava kI prApti hotI hai tathA jaba manuSyAyu kA udaya hotA hai, taba manuSyabhava prApta hotA hai / isalie RjusUtranaya kI dRSTi se nArakAyu Adi ke vedana ke prathama samaya meM hI nAraka Adi saMjJA kA vyavahAra hone lagatA hai / 2. dUsarA prazna udvatena viSayaka hai| usakA artha hai-nAraka se bhinna (anAraka) nArakabhava se (nArakoM se) udavartana karatA hai arthAta nikalatA hai / isakA tAtparya yaha hai ki jaba taka kisI jIva ke narakAyu kA udaya banA huA hai, taba taka vaha nAraka kahalAtA hai aura jaba narakAyu kA udaya nahIM rahatA, taba vaha anAraka (nArakabhinna) kahalAne lagatA hai| ata: jaba taka narakAyu kA udaya hai, taba taka koI jova naraka se nahIM nikala sakatA / isI kAraNa kahA gayA hai-nAraka naraka se udvatta nahIM hotA, balki vahI jIva naraka se udvartana karatA hai, jo anAraka ho, (jisake narakAyu kA udaya na raha gayA ho) / niSkarSa yaha hai ki aAgAmI bhava kI Ayu kA udaya hone para jIva vartamAna bhava se udvatta hotA hai aura jisa bhava. sambandhI Ayu kA udaya ho, usI nAma se usakA vyavahAra hotA hai| isI prakAra asurakumAra Adi zeSa 23 daNDakoM ke utpAda evaM udvartana ke viSaya meM samajha lenA caahie|' lezyAyukta cauvIsadaNDakavartI jIvoM ko utpAda-udvartanaprarUpaNA 1201. [1] se NaNaM bhaMte ! kaNhalesse meraie kaNhalessesu raiesu uvavajjati ? kaNhalesse uvvaTTati ? jallesse uvavajjati tallese undhaTTati ? haMtA goyamA ! kaNhalese gairaie kaNhalesesu gairaiesu uvavajjati, kaNhalese unvaTTati, jallese uvavajjati tallese uncaTTati / [1201-1 pra.) bhagavan ! kyA kRSNalezyA vAlA nAraka kRSNalezyA vAle nArakoM meM hI utpanna hotA hai ? kRSNalezyA vAlA hI (nArakoM meM se) udvRtta hotA hai ? (arthAt-) jisa lezyA vAlA hokara utpanna hotA hai, usI lezyA vAlA hokara udvartana karatA hai ? . [1201.1 u. hA~, gautama ! kRSNalezyA vAlA nAraka kRSNalezyA vAle nArakoM meM utpanna hotA hai, kRSNalezyA vAlA hokara hI (vahA~ se) udvRtta hotA hai| jisa lezyA vAlA hokara utpanna hotA hai, usI lezyA vAlA hokara udvartana karatA (nikalatA) hai / [2] evaM Nolalese vi kAulese vi / [1201-2] isI prakAra nIlalezyA vAle aura kApotalezyA vAle (nAraka ke utpAda aura udvartana ke sambandha meM) bhI (samajha lenA caahie|) 1202. evaM asurakumArA vi jAva thaNiyakumArA vi / NavaraM teulessA abhaiyA / [1202] asurakumAroM se lekara yAvat stanitakumAroM taka bhI isI prakAra se utpAda aura udvartana kA kathana karanA caahie| vizeSatA yaha hai ki inake sambandha meM tejolezyA kA kathana (abhilApa) adhika karanA cAhie / 1. prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 353 Page #872 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 284] [prajJApanAsUna 1203. [1] se jUNaM bhaMte ! kaNhalese puDhavikkAie kaNhalessesu puDhavikkAiesu uvavajjati ? kaNhalesse unvaTTati ? jallese uvavajjati tallese unvaTTati ? haMtA goyamA ! kaNhalesse puDhavikkAie kaNhalessesu puDhadhikkAiesu uvavajjati ; sie kaNhalesse unvaTTati, siya nolalese ubvaTTati, siya kAulese udhvatisiya jallese uvvajjai tallese uvvadRti / {1203-1 pra.] bhagavan / kyA kRSNalezyA vAlA pRthvIkAyika kRSNalezyA vAle pRthvIkAyikoM meM utpanna hotA hai ? tathA kyA kRSNalezyA vAlA ho kara (vahA~ se) udvartana karatA hai ? jisa lezyA vAlA ho kara utpanna hotA hai, (kyA) usI lezyA vAlA ho kara (vahAM se) udvartana karatA (maratA) hai ? [1203-1 u.] hA~, gautama ! kRSNalezyA vAlA pRthvIkAyika kRSNalezyA vAle pRthvIkAyikoM meM utpanna hotA hai, (kintu) udvartana (maraNa) kadAcit kRSNalezyA vAlA ho kara, kadAcit nIlalezyA vAlA ho kara aura kadAcit kApotalezyA vAlA hokara karatA hai| (arthAt) jisa lezyA vAlA ho kara utpanna hotA hai, kadAcit usa lezyA vAlA ho kara udvartana karatA hai| aura (kadAcit anya lezyAvAlA hokara maraNa karatA hai|) [2] evaM golalessA kAulessA vi / [1203-2] isI prakAra nIlalezyA vAle aura kApotalezyA vAle (pRthvIkAyika ke utpAda aura udvartana ke sambandha meM) bhI (samajha lenA caahie|) [3] se gUNaM bhaMte ! teulesse puDhavikkAie teulessesu puDhavikkAiesu uvavajjai ? * pucchA / haMtA goyamA ! teulese puDhavikAie teulesesu puDhavikkAiesu uvavajjati; siya kaNhalese uvaTTai, siya gIlalese ubvaTTai, siya kAulese uvvadRti; teulese uvavajjati, No ceva NaM teulesse unvaTTati / [1203-3 pra.] bhagavan ! tejolezyA vAlA pRthvIkAyika kyA tejolezyA vAle pRthvIkAyikoM meM hI utpanna hotA hai ? tejolezyA vAlA ho kara hI udvartana karatA hai ? , (ityAdi pUrvavat) pRcchA / [1203-3 u.] hA~, gautama ! tejolezyA vAlA pRthvIkAyika tejolezyA vAle pRthvI kAyikoM meM hI utpanna hotA hai, (kintu) udvartana kadAcit kRSNalezyA vAlA ho kara, kadAcit nIlalezyA vAlA ho kara, kadAcit kApotalezyA vAlA hokara karatA hai, (vaha) tejolezyA se yukta ho kara utpanna hotA hai, (parantu) tejolezyA se yukta hokara udvarttana nahIM karatA / [4] evaM prAukkAiya-vaNapphaikAiyA vi| [1203-4] apkAyikoM aura vanaspatikAyikoM kI (utpAda-udvartanasambandhI) vaktavyatA bhI isI prakAra (pRthvIkAyikoM ke samAna) samajhanI caahie| Page #873 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sattarahavA lezyApada : tRtIya uddezaka] [285 [5] teU vAU evaM ceva / NavaraM etesi teulessA Nasthi / [1203-5] tejaskAyikoM aura vAyukAyikoM kI (utpAda-udavartanasambandhI vaktavyatA) isI prakAra hai (kintu) vizeSatA yaha hai ki inameM tejolezyA nahIM hotii| 1204. biya-tiya cariMdiyA evaM ceva tisu lesAsu / [1204] dvIndriya, trIndriya aura caturindriya jIvoM kA (utpAda-udvartana sambandhI kathana) bhI isI prakAra tInoM (kRSNa, nIla evaM kApota) lezyAoM meM jAnanA caahie| 1205. paMceMdiyatirikkhajoNiyA maNasA ya jahA puDhavikkAiyA zrAdilliyAsu tisu lessAsu bhaNiyA (su. 1203 [1-2])tahA chasu vi la sAsu bhANiyanvA / NavaraM chappi le sAno cAriyavvApro / (1205] paMcendriyatiryaMcayonikoM aura manuSyoM kA (utpAda-udavartana sambandhI) kathana bhI chahoM lezyAoM meM usI prakAra hai, jisa prakAra (sU. 1203-1-2 meM) pRthvIkAyikoM kA (utpAdaudvartana-sambandhI kathana) prArambha kI tIna lezyAoM (ke viSaya) meM kahA hai| vizeSatA yahI hai ki (pUrvokta tIna lezyA ke badale yahA~) chahoM lezyAoM kA kathana (abhilApa) karanA caahie| 1206. vANamaMtarA jahA asurakumArA (su. 1202) / [1206] vANavyantara devoM kI (utpAda-udvartana-sambandhI vaktavyatA sU. 1202 meM ukta) asurakumAroM (kI vaktavyatA) ke samAna (jAnanI cAhie / ) 1207. [1] se gUNaM bhaMte ! teulesse joisie teula sesu joisiesu uvajjati ? jaheva asurkumaaraa| [1207-1 pra.) bhagavan ! kyA tejolezyA vAlA jyotiSka deva tejolezyA vAle jyotiSka devoM meM utpanna hotA hai ? (kyA vaha tejolezyAyukta ho kara hI cyavana karatA hai ?) [1207-1 u.] jaisA asurakumAroM ke viSaya meM kahA gayA hai, vaisA hI kathana jyotiSkoM ke viSaya meM samajhanA cAhie / [2] evaM vaimANiyA vi / navaraM doNha vi cayaMtIti abhilaavo| [1207-2] isI prakAra vaimAnika devoM ke utpAda aura udvartana ke viSaya meM bhI kahanA cAhie / vizeSatA yaha hai ki donoM prakAra ke (jyotiSka aura vaimAnika) devoM ke lie ('udvartana karate haiM, isake sthAna meM) 'cyavana karate haiM aisA abhilApa (karanA caahie|) vivecana-lezyAyukta cauvIsadaNDakavartI jIvoM kI utpAda-udvartana-prarUpaNA-prastuta sAta sUtroM (sU. 1201 se 1207 taka) meM lezyA kI apekSA se cauvIsadaNDakavartI jIvoM kI utpAda aura udvartana kI prarUpaNA kI gaI hai| nArakoM aura devoM meM utpAda aura udvartana kA niyama-jIva jisa lezyAvAlA hotA hai, vaha usI lezyA vAloM meM utpanna hotA hai tathA usI lezyA vAlA hokara vahA~ se udvartana karatA (maratA) Page #874 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 286 ] [ prajJApanAsUtra hai / udAharaNArtha-kRSNalezyA vAlA nAraka kRSNalezyA vAle nArakoM meM utpanna hotA hai aura jaba udvartana karatA hai, taba kRSNalezyA vAlA hokara hI udvarttana karatA hai, anya lezyA se yukta hokara nhiiN| isakA kAraNa yaha hai ki paMcendriya tiryaJca athavA manuSya paMcendriya tiryaJcAyu athavA manuSyAyu kA pUrI taraha se kSaya hone se antamuharta pahale usI lezyA se yukta ho jAtA hai, jisa lezyA vAle nAraka meM utpanna hone vAlA hotA hai| tatpazcAt usI apratipatita pariNAma se narakAyu kA bedana karatA hai / ataeva kahA hai-kRSNalezyA vAlA nAraka kRSNalezyA vAle nArakoM meM hI utpanna hotA hai, anya lezyA vAle nArakoM meM utpanna nahIM hotaa| tatpazcAt vahA~ kRSNalezyA vAlA hI banA rahatA hai, usako lezyA badalatI nahIM hai; kyoki devoM aura nArako kolezyA bhava kA kSaya hone taka badalato nahIM hai| isI prakAra nIlalezyA vAlA yA kApotalezyA vAlA nAraka usI lezyA vAle nArakoM meM utpanna hotA hai, anya lezyA vAloM meM nahIM aura na anya lezyA vAlA nolalezyA yA kApotalezyA vAloM meM utpanna hotA hai| nArakoM kI udavartanA ke sambandha meM bhI yahI niyama hai ki nIlalezyA vAloM meM utpanna nAraka nIlalezyA yukta hokara hI vahA~ se udvRtta hotA hai, anya lezyAyukta hokara nhiiN|' pRthvIkAyika prAdi ko udvartanA ke sambandha meM-pRthvIkAyika Adi tiryaJcoM aura manuSyoM ko udvartanA ke viSaya meM yaha niyama ekAntika nahIM hai ki jisa lezyA vAloM meM vaha utpanna ho, usI lezyA se yukta hokara udvartana kare / vaha kadAcit kRSNalezyA vAlA hokara udvartana karatA hai, kadAcit nIlalezyA vAlA hokara aura kadAcit kApotalezyA vAlA hokara udvartana karatA hai tathA kadAcit vaha jisa lezyA vAloM meM utpanna hotA hai, usI lezyA vAlA hokara udvartana karatA hai / isakA kAraNa yaha hai ki tiryaJcoM aura manuSyoM kA lezyA-pariNAma antarmuhUrttamAtra sthAyI rahatA hai, usake pazcAt badala jAtA hai| ataeva jo pRthvIkAyikAdi jisa lezyA se yukta hokara utpanna hotA hai, vaha kadAcit usI lezyA se yukta hokara udvartana karatA hai, kadAcit anya lezyA se yukta hokara bhI udvartana karatA hai| tejolezyA se yukta pRthvIkAyika utpanna to hotA hai lekina tejolezyA se yukta hokara udvatta nahIM hotaa| isakA kAraNa yaha hai ki jaba bhavanavAsI, vANavyantara, jyotiSka aura saudharma-IzAna kalpoM ke deva tejolezyA se yukta hokara apane bhava kA tyAga karake pRthvIkAyikoM meM utpanna hote haiM, taba kucha kAla taka aparyApta avasthA meM unameM tejolezyA bhI pAI jAtI hai, kintu usake pazcAt tejolezyA nahIM rahatI, kyoMki pRthvIkAyika jIva apane bhava-svabhAva se hI tejolezyA ke yogya dravyoM ko grahaNa karane meM asamartha hote haiM / isa abhiprAya se kahA hai ki tejolezyA se yukta hokara pRthvIkAyika utpanna to hotA hai, kintu tejolezyA se yukta hokara uvRtta nahIM hotaa| pRthvokAyikoM kI taraha apkAyikAdi kI cAra vaktavyatAe~--jisa prakAra pRthvIkAyikoM kI kRSNa, nIla, kApota evaM tejolezyA sambandhI cAra vaktavyatAe~ kahI haiM, usI prakAra apkAyikoM aura vanaspatikAyikoM kI bhI cAra vaktavyatAe~ kahanI cAhie, kyoMki aparyApta avasthA meM unameM bhI tejolezyA pAI jAtI hai| 1. prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 353 2. 'aMtomuttami gae, sesae pAuM (ceva) / lesAhi pariNayAhiM jIvA baccaMti paraloyaM / / ' 3. prajJApanAsUtra, malaya. vRtti, patrAMka 354 Page #875 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sattarahavA~ lezyApada : tRtIya uddezaka ] [ 287 tejaskAyikoM, vAyukAyikoM tathA vikalendriyoM meM tIna vaktavyatAeM-tejaskAyikoM, vAyukAyikoM aura vikalendriyoM meM tejolezyA nahIM hotI, kyoMki usakA honA saMbhava nahIM hai / ' / sAmUhika lezyA kI apekSA se cauvIsadaNDakoM meM utpAda-udvartananirUpaNa 1208. se pUNaM bhaMte ! kaNhale sse NIlale sse kAula sse Neraie kaNhala ssesu NIle ssesu kAule ssesu ra iesu uvavajjati ? kaNhale sse Nolale sse kAule sse uvvaTTati jalle se uvavajjati talle se udhvaTTati ? haMtA goyamA ! kaNhala ssa-NIlale ssa-kAule ssesu uvavajjati, jalla se uvavajjati tasle se ubvati / |1208 pra. bhagavan ! kRSNalezyA, nIlalezyA aura kApotalezyA vAlA nairayika kyA kramaza: kRSNalezyA vAle, nIlalezyA vAle aura kApotalezyA bAle nairayikoM meM utpanna hotA hai ? kyA vaha (kramaza:) kRSNalezyA vAlA, nIlalezyA vAlA tathA kApotalezyA vAlA hokara hI (vahA~ se) udvartana karatA hai ? (arthAt-) (jo nArako jisa lezyA se yukta hokara utpanna hotA hai, kyA vaha usI lezyA se yukta hokara maraNa karatA hai ? [1208 u.] hA~, gautama ! (vaha kramaza:) kRSNalezyA, nIlalazyA aura kApotalezyA vAle na hotA hai aura jo nAraka jisa lezyA vAlA hokara utpanna hotA hai, vaha usI lezyA se yukta hokara maraNa karatA hai| 1206. se gUNaM bhaMte ! kaNhala sse jAva teule sse asurakumAre kaNhala ssesu jAva teule ssesu asurakumAresu uvavajjati ? evaM jaheva neraie (su. 1208) tahA asurakumAre vi jAva thaNiyakumAre vi / [1206 pra.] bhagavan ! kyA kRSNalezyA vAlA, yAvat tejolezyA vAlA asurakumAra (kramaza:) kRSNalezyA vAle yAvat tejolezyA vAle asurakumAroM meM utpanna hotA hai ? (aura kyA vaha kRSNalezyA vAlA yAvat tejolezyA vAlA hokara hI asurakumAroM se ubRtta hotA hai ?) [1206 u.] hA~, gautama ! jaise (sa. 1208 meM) nairayika ke utpAda-udvarttana ke sambandha meM kahA, vaise hI asurakumAra ke viSaya meM bhI, yAvat stanitakumAra ke viSaya meM bhI kahanA caahie| 1210. [1] se gaNaM bhaMte ! kaNhale sse jAva teula spe puDhavikAie kaNhala ssesu jAva teule ssesu puDhavikkAiesu uvavajjati ? evaM pucchA jahA asurakumArANaM / ____ haMtA goyamA ! kaNhala sse jAva te ulle se puDhavikkAie kaNhale ssesu jAva teula ssesu puDhavikkAiesu uvavajjati, siya kaNhale sse uvvaTTati siya NIlale se siya kAula sse udhvadRti, siya jalle sse uvavajjai talle se ubaTTai, teula sse uvavajjai, jo ceva NaM teule sse uvvadRti / _ [1210-1 pra. bhagavan ! kRSNalezyA vAlA yAvat tejolezyA vAlA pRthvIkAyika, kyA (kramaza:) kRSNalezyA vAle yAvat tejolezyA vAle pRthvIkAyikoM meM utpanna hotA hai ? (aura kyA vaha 1. prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 354 Page #876 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 288 ] [ prajJApanAsUtra jisa lezyA se yukta hokara utpanna hotA hai, usI lezyA se yukta hokara udvRtta hotA hai ? isa prakAra jaisI pRcchA asurakumAroM ke viSaya meM kI gaI hai, vaisI hI yahA~ bhI samajha lenI cAhie / [1210-1 u.] hA~ gautama ! kRSNalezyA vAlA yAvat tejolezyA vAlA pRthvIkAyika (kramaza:) kRSNalezyA vAle yAvat tejolezyA vAle pRthvIkAyikoM meM utpanna hotA hai, (kintu kRSNalezyA meM utpanna hone vAlA vaha pRthvIkAyika) kadAcit kRSNalezyAyukta hokara udvartana karatA hai, kadAcit nIlalezyA se yukta hokara udvartana karatA hai tathA kadAcit kApotalezyA se yukta hokara udavartana karatA hai, kadAcit jisa lezyA vAlA hokara utpanna hotA hai, usI lezyA bAlA ho udavartana karatA hai| (vizeSa yaha hai ki vaha) tejolezyA se yukta hokara utpanna to hotA hai, kintu tejolezyA vAlA hokara udvRtta nahIM hotaa| [2] evaM prAukkAiya-vaNapphaikAiyA vi bhAgiyanvA / (1210-2] apkAyikoM aura vanaspatikAyikoM ke (sAmUhika rUpa se utpAda-udvartana ke) viSaya meM bhI isI prakAra kahanA caahie| [3] se NaNaM bhaMte ! kaNhale sse gIlale sse kAule sse teukkAie kaNhala sesu gIlale sesu kAulesesU teukkAiesu uvavajjati ? kaNhalese gIlale se kAulese undhaTTati ? jallese uvacajjati talle se unbaTTati ? haMtA goyamA ! kaNhale sse golale sse kAule sse teukkAie kaNhale sesu Nolale sesu kAula sesu teukkAiesu uvavajjati, siya kaNhala se uvvaTTati siya Nolale se siya kAule sse unvaTTati, siya jalla se uvavajjati talle se ubvati / [1210-3 pra.] bhagavan ! kyA kRSNalezyA, nIlalezyA aura kApotalezyA vAlA tejaskAyika, (kramazaH) kRSNalezyA, nIlalezyA aura kApotalezyA vAle tejaskAyikoM meM hI utpanna hotA hai ? tathA kyA vaha (kramaza:) kRSNalezyA vAlA, nIlalezyA vAlA tathA kApotalezyA vAlA hokara hI udvatta hotA hai ? (arthAt vaha) jisa lezyA se yukta hokara utpanna hotA hai, kyA usI lezyA se yukta hokara udvRtta hotA hai ? [1210.3 u.] hA~, gautama ! kRSNalezyA, nIlalezyA aura kApotalezyA vAlA tejaskAyika, (kramazaH) kRSNalezyA, nIlalezyA aura kApotalezyA vAle tejaskAyikoM meM utpanna hotA hai, kintu kadAcit kRSNalezyA se yukta hokara udvartana karatA hai, kadAcit nIlalezyA se yukta hokara, kadAcit kApota lezyA se yukta hokara udvartana karatA hai / (arthAt) kadAcit jisa lezyA se yukta hokara utpanna hotA hai, usI lezyA se yukta hokara udvartana karatA hai, (kadAcit anya lezyA se yukta hokara bhI udvartana karatA hai|) [4] evaM vAuphkAiyA beiMdiya-teiMdiya-caridiyA vi bhANiyadhvA / [1210-4] isI prakAra vAyukAyika, dvIndriya, trIndriya aura caturindriya jIvoM ke (utpAdaudvartana ke) sambandha meM kahanA caahie| 1211. se gUNaM bhaMte ! kaNhale se jAva sukkale se paMceMdiyatirikkhajoNie kaNhale sesu jAva sukkala sesu paMceMdiyatirikkhajoNiesu uvavajjati ? pucchaa| Page #877 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sattarahavA~ lezyAyada : tRtIya uddezaka (289 hatA goyamA ! kaNhalesse jAva sukkalesse paMceMdiyatirikkhajoNie kaNhalessesu jAva sukkalessesu paMceMdiyatirikvajoNiesu uvavajjati, siya kaNhalesse uvvadRti jAva siya sukkalesse unnati, siya jalla se uvavajjati tallese uncaTTati / [1211 pra.] bhagavan ! kyA kRSNalezyA vAlA yAvat zuklalezyA vAlA paMcendriyatiryaJcayonika (kramaza:) kRSNalezyA vAle yAvat zuklalezyA vAle paMcendriya tiryaJcayonikoM meM utpanna hotA hai ? aura kyA usI kRSNAdi lezyA se yukta hokara (maraNa) karatA hai ? ityAdi pRcchA / [1211 u.] hA~, gautama ! kRSNalezyA vAlA yAvat zuklalezyA vAlA paMcendriyatiryaJcayonika (kramazaH) kRSNalezyA vAle yAvat zuklalezyA vAle paMcendriyatiryaJcayonikoM meM utpanna hotA hai, kintu udvarttana (maraNa) kadAcit kRSNalezyA vAlA hokara karatA hai, kadAcit nIlalezyA vAlA hokara karatA hai, yAvat kadAcit zuklalezyA se yukta hokara karatA hai, (arthAt) kadAcit jisa lezyA se yukta hokara utpanna hotA hai, usI lezyA se yukta hokara udvartana karatA hai, (kadAcit anya lezyA se yukta hokara bhI udvartana karatA hai|) 1212. evaM maNase vi| [1212] manuSya bhI isI prakAra (paMcendriyatiryaJca ke samAna chahoM lezyAmoM meM se kisI bhA lezyA se yukta hokara usI lezyA vAle manuSyoM meM utpanna hotA hai tathA isakA udvartana bhI paMcendriyatiryaJca ke samAna) samajhanA caahie|) 1213. vANamaMtare jahA asurakumAre (su. 1209) / [1213] vANavyantara deva kA (sAmUhika lezyAyukta utpAda aura udvartana sU. 1206 meM ukta) asurakumAra kI taraha samajhanA caahie| 1214. joisiya-vemANie vi evaM ceva / navaraM jassa jallesA, doNha vi cayaNaM ti bhANiyanvaM / [1214] jyotiSka aura vaimAnika deva kA utpAda-udvartanasambandhI kathana bhI isI prakAra (asurakumAroM ke samAna) hI samajhanA caahie| vizeSa yaha hai ki jisameM jitanI lezyAe~ hoM, utanI lezyAoM kA kathana karanA cAhie tathA donoM (jyotiSkoM aura vaimAnikoM) ke lie udvartana ke sthAna meM 'cyavana' zabda kahanA caahie| vivecana-cauvIsadaNDakavartI jIvoM kA lezyA ko apekSA se sAmUhika utpAda-udvartana sambandhI nirUpaNa-prastuta sAta sUtroM (sU. 1208 se 1214 taka) meM cauvIsadaNDakavartI pratyeka daNDakIya jIva kI saMbhAvita lezyAoM ko lekara sAmUhika rUpa se utpAda-udvartana kI puna: prarUpaNA kI gaI hai / ina sUtroM ke punarAvartana kA kAraNa-yadyapi nArakoM se vaimAnikoM taka cauvIsa daNDakoM ke krama se pratyeka daNDaka ke jIva kI eka-eka lezyA ko lekara utpAda aura udvarttanasambandhI prarUpaNA pUrvasUtroM (1201 se 1207 taka) meM kI jA cukI hai, tathApi vibhinna lezyA vAle bahata-se nArakoM ke usa-usa gati meM utpanna hone kI sthiti meM anyathA vastusthiti kI saMbhAvanA kI jA sakatI hai, kyoMki eka Page #878 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 29 0] [ prajJApanAsUtra eka meM rahane vAle dharma kI apekSA samudAya kA dharma kahIM anya prakAra kA bhI dekhA jAtA hai / isI pAzaMkA ke nivAraNArtha jinameM jitanI lezyAe~ sambhava haiM, unakI utanI saba lezyAoM ko eka sAtha lekara pUrvokta viSaya sAmUhikarUpa se punaH sUtrabaddha kiyA gayA hai|' kRSNAdilezyA vAle nairayikoM meM avadhijJAna-darzana se jAnane-dekhane kA tAratamya 1215. [1] kaNhalesse gaM bhaMte ! raie kaNhalessaM raiyaM paNihAe prohiNA samvano samaMtA samamiloemANe samabhiloemANe kevatiyaM khettaM jANati ? kevatiyaM khettaM pAsaI? goyamA ! No bahuyaM khitaM jANati No bahuyaM khettaM pAsai, No dUraM khettaM jANati No dUraM khettaM pAsati, ittariyameva khettaM jANai ittariyameva khettaM pAsati / se keNaTheNaM bhaMte ! evaM vuccati kaNhalese NaM Neraie taM ceva jAva ittariyameva khetaM pAsati ? goyamA! se jahANAmae kei purise bahusamaramaNijjasi bhUmibhAgasi ThiccA savapro samaMtA samabhiloejjA, tae NaM se purise dharaNitalagataM purisaM paNihAe samvano samaMtA samabhiloemANe samabhiloemANe No bahuyaM khettaM jAva pAsati jAva ittariyameva khettaM paasi|| seeNaTTeNaM goyamA ! evaM buccati kaNhalese NaM Neraie jAva ittariyameva khettaM pAsati / [1215-1 pra.] bhagavan ! kRSNalezyA vAlA nairayika kRSNalezyA vAle dUsare nairayika kI apekSA avadhi (jJAna) ke dvArA sabhI dizAoM aura vidizAoM meM (saba ora) samavalokana karatA huA kitane kSetra ko jAnatA hai aura (avadhidarzana se) kitane kSetra ko dekhatA hai ? [1215-1 u.] gautama ! (eka kRSNalezyI nAraka dUsare kRSNAlezyAvAn naraka kI apekSAM) na to bahuta adhika kSetra ko jAnatA hai aura na bahuta kSetra ko dekhatA hai, (vaha) na bahuta dUravartI kSetra ko jAnatA hai aura na bahuta dUravartI kSetra ko dekha pAtA hai, (vaha) thor3e-se adhika kSetra ko jAnatA hai aura thoDe-se hI adhika kSetra ko dekha pAtA hai / [pra.] bhagavan ! kisa kAraNa se aisA kahA jAtA hai ki kRSNalezyA yukta nAraka na bahuta kSetra ko jAnatA hai." (ityAdi) yAvat thor3e-se hI kSetra ko dekha pAtA hai ? u.] gautama ! jaise koI puruSa atyanta sama evaM ramaNIya bhU-bhAga para sthita hokara cAroM ora (sabhI dizAoM aura vidizAoM meM) dekhe, to vaha puruSa bhUtala para sthita (kisI dUsare) puruSa kI apekSA se sabhI dizAoM-vidizAoM meM bArabAra dekhatA huA na to bahuta adhika kSetra ko jAnatA hai aura na bahata adhika kSetra dekha pAtA hai, yAvat (vaha) thor3e hI adhika kSetra ko jAnatA aura dekha pAtA hai / isa kAraNa se he gautama ! aisA kahA jAtA hai ki kRSNalezyA vAlA nAraka""""yAvat thor3e hI kSetra ko dekha pAtA hai| [2] Nolalese gaM bhaMte ! raie kaNhalesaM gairaiyaM paNihAya prohiNA samvano samaMtA samabhiloemANe samabhiloemANe kevatiyaM khettaM jANai ? kevatiyaM khettaM pAsai ? 1. prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 355 Page #879 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sattarahavA~ lezyApada : tRtIya uddezaka ] [291 goyamA ! bahutarAgaM khettaM jANati bahutarAgaM khettaM pAsati, dUratarAgaM khettaM jANai dUratarAgaM khetaM pAsati, vitimiratarAgaM khetaM jANai vitimiratarAgaM khetaM pAsai, visuddhatarAgaM khetaM jANati visuddhatarAgaM khettaM pAsati / se keNaTheNaM bhaMte ! evaM uccati golalesse NaM Neraie kaNhalessaM gera iyaM paNihAya jAva visuddhatarAgaM khetaM pAsai ? goyamA ! se jahANAmae kei purise bahusamaramaNijjAno bhUmibhAgAno pavvayaM durUhati, durUhittA samvano samaMtA samabhiloejjA, tae NaM se purise dharaNitalagayaM purisaM paNihAya sadhvayo samaMtA samabhiloemANe samabhiloemANe bahutarAgaM khetaM jANai jAva visuddhatarAgaM khettaM pAsati / ___ se eteNaTheNaM goyamA! evaM vuccati golalesse raie kaNhalessaM geraiyaM jAva visuddhatarAgaM khettaM pAsati / [1215-2 pra.] bhagavan ! nIlalezyA vAlA nAraka, kRSNalezyA vAle nAraka kI apekSA sabhI dizAoM aura vidizAoM meM avadhi (jJAna) ke dvArA dekhatA huA kitane kSetra ko jAnatA hai aura kitane * kSetra ko (avadhidarzana se) dekhatA hai ? [1215-2 u.] gautama ! (vaha nIlalezyI nAraka kRSNalezyI nAraka kI apekSA) bahutara kSetra ko jAnatA hai aura bahutara kSetra ko dekhatA hai, dUratara kSetra ko jAnatA hai aura dUratara kSetra ko dekhatA hai, . (vaha) kSetra ko vitimiratara (bhrAntirahita rUpa se) jAnatA hai tathA kSetra ko vitimiratara dekhatA hai, (vaha) kSetra ko vizuddhatara (atyanta sphuTa rUpa se) jAnatA hai tathA kSetra ko vizuddhatara (rUpa se) dekhatA hai| [pra.] bhagavana ! kisa kAraNa se aisA kahA jAtA hai ki nIlalezyA vAlA nAraka. kRSNalezyA vAle nAraka kI apekSA yAvat kSetra ko vizuddhatara jAnatA hai tathA kSetra ko vizuddhatara dekhatA hai ? [u.] gautama ! jaise koI puruSa atIva sama, ramaNIya bhUmibhAga se parvata para car3ha kara sabhI dizAoM-vidizAoM meM avalokana kare, to vaha puruSa bhUtala para sthita puruSa ko apekSA, saba tarapha dekhatA-dekhatA huA bahutara kSetra ko jAnatA-dekhatA hai, yAvat kSetra ko vizuddhatara jAnatA-dekhatA hai| isa kAraNa se he gautama ! aisA kahA jAtA hai ki nIlalezyA vAlA nAraka, kRSNalezyA vAle nAraka kI apekSA kSetra ko yAvat vizuddhatara (rUpa se) jAnatA-dekhatA hai / [3] kAulese NaM bhaMte ! gairaie NIlalessaM raiyaM paNihAya prohiNA samvano samaMtA samabhiloemANe samabhiloemANe kevatiyaM khettaM jANai ? kevatiyaM khettaM pAsai ? goyamA ! bahutarAgaM khettaM jANai bahutarAgaM khettaM pAsai jAva visuddhatarAgaM khettaM pAsai ? se keNa?NaM bhaMte ! evaM buccati kAulese NaM Neraie.jAva visuddhatarAga khettaM pAsati ? goyamA ! se jahANAmae kei purise bahusamaramaNijjAo bhUmibhAgApro pavvataM durUhati, durUhittA rukkhaM durUhati, durUhittA do vi pAde uccAviya savvapro samaMtA samabhiloejjA, tae NaM se purise pavvatagayaM dharaNitalagayaM ca yurisaM paNihAya samvano samaMtA samabhiloemANe samabhiloemANe bahutarAga khetaM jANati bahutarAga khetaM pAsati jAva vitimiratarAgaM( visuddhatarAga) khettaM pAsai / Page #880 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 292] [ prajJApanAsUna seeNaTheNaM goyamA! evaM vaccati kAulesse NaM Neraie NIlalessaM raiyaM paNidhAya taM ceva jAva vitimiratarAgaM( visuddhatarAgaM) khettaM pAsati / - [1215-3 pra.] bhagavan ! kApotalezyA vAlA nAraka nIlalezyA vAle nAraka kI apekSA avadhi (jJAna) se sabhI dizAoM-vidizAoM meM (saba ora) dekhatA-dekhatA kitane kSetra ko jAnatA hai kitane (adhika) kSetra ko dekhatA hai ? [1215-3 u.] gautama ! (vaha kApotalezyI nAraka nIlalezyI nAraka kI apekSA) bahutara kSetra ko jAnatA hai, bahutara kSetra ko dekhatA hai, dUratara kSetra ko jAnatA hai, dUratara kSetra ko dekhatA hai tathA yAvat kSetra ko vizuddhatara (rUpa se) jAnatA-dekhatA hai| [pra.] bhagavan ! kisa kAraNa se aisA kahate haiM ki kApotalezyI nAraka,..."yAvat vizuddhatara kSetra ko jAnatA-dekhatA hai ? [u.] gautama ! jaise koI puruSa atyanta sama evaM ramaNIya bhUbhAga se parvata para car3ha jAe, phira parvata se vRkSa para car3ha jAe, tadanantara vRkSa para donoM pairoM ko U~cA karake cAroM dizAoM-vidizAoM meM (saba pora) jAne-dekhe to vaha bahuta kSetra ko jAnatA hai, bahutara kSetra ko dekhatA hai yAvat usa kSetra ko nirmalatara (vizuddhatara rUpa se) jAnatA-dekhatA hai / isa kAraNa se he gautama ! aisA kahA jAtA hai ki kApotalezyA vAlA nairayika nIlalezyA vAle nAraka kI apekSA........yAvat (adhika) kSetra ko vitimiratara (nirmalatara evaM vizuddhatara rUpa se) jAnatA aura dekhatA hai| vivecana--kRSNAdilezyA vAle narayikoM meM avadhijJAna-darzana se jAnane-dekhane kA tAratamya---- prastuta sUtra (1215-1, 2. 3) meM kRSNAdilezyA viziSTa nArakoM ke dvArA avadhijJAna-darzana se jAnanedekhane ke tAratamya kA nirUpaNa kiyA gayA hai| kaSNalezyo do nArakoM meM avadhijJAna se jAnane-dekhane meM adhika antara nahIM- kRSNalezyI eka nAraka dUsare kRSNalezyI nAraka se bahuta adhika kSetra ko nahIM jAnatA-dekhatA, thor3e-se hI adhika kSetra ko jAnatA-dekhatA hai / isa kathana kA tAtparya yaha hai ki eka kRSNalezyI dUsare kRSNalezyI nAraka se yogyatA meM vizuddhi vAlA hone para bhI bahuta adhika dUravartI kSetra ko avadhijJAna-darzana se nahIM jAna-dekha pAtA, balki thor3e hI adhika kSetra ko jAna-dekha pAtA hai / yaha kathana eka hI narakapRthvI ke nArakoM kI apekSA se samajhanA cAhie, kyoMki sAtavIM naraka kA kRSNalezyI nAraka jaghanya prAdhA gAU aura utkRSTa eka gAU jAnatA hai, jabaki chaThI naraka kA kRSNalezyAvAn nAraka jaghanya eka gAU aura utkRSTa DeDha gAU jAnatA hai; pAMcavIM-chaThI narakapRthvI vAlA kRSNalezyI nAraka jaghanya DeDha gAU aura utkRSTa kiJcit nyUna do gAU jAnatA hai / isa prakAra vividha pRthvI ke kRSNalezyI nArakoM ke jAnane-dekhane meM antara hone se doSApatti hogI; isalie eka hI narakapRthvI ke kRSNalezyI nArakoM kI apekSA se yaha kathana yathArtha hai / adhika na dekhane-jAnane kA kAraNa yaha hai ki jaise do vyakti samatala bhUmi para khar3e hokara idhara-udhara dekheM to unameM se eka apane netroM kI nirmalatA ke kAraNa bhale adhika dekhe kintu kucha hI adhika kSetra ko jAna-dekha sakatA hai, bahuta adhika dUra taka nhiiN| isI prakAra koI kRSNalezyI nAraka apanI yogyatAnusAra dUsare nAraka kI apekSA ativizuddha ho to bhI vaha kucha hI adhika kSetra ko jAna-dekha pAtA hai, bahuta adhika kSetra ko nahIM / ' 1. prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 356 Page #881 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sattarahavA~ lezyApara : tRtIya uddezaka ] [ 293 nIlalezyA aura kApotalezyA vAle kA uttarottara sphuTa jJAna-darzana-(1) jaise koI vyakti samatala bhUbhAga se parvatArUr3ha hokara cAroM ora dekhe to vaha bhUtala para khar3e hue puruSa kI apekSA kSetra ko dUra taka, adhika spaSTa, vizuddhatara jAnatA-dekhatA hai, vaise hI nIlalezyA vAlA nAraka bhUmitalasthAnIya kRSNalezyA vAle nAraka kI apekSA apane avadhijJAna se kSetra ko atIva dUra taka nirmalatara, vizuddhatara jAnatA-dekhatA hai / (2) jaise koI vyakti samatala bhUmi se parvatArUDha hokara aura phira vahA~ vRkSa para car3ha kara, donoM paira U~ce karake dekhe to vaha nIce bhUtala para sthita aura parvata para sthita puruSoM kI apekSA adhika dUratara kSetra ko atIva sphuTa evaM vizuddhatara dekhatA hai, vaise hI vakSasthAnIya kApotalezyA vAlA, parvatasthAnIya nIlalezyAvAn evaM bhUmitalasthAnIya kRSNalezyAvAn kI apekSA avadhijJAna se bahuta dUra taka ke kSetra ko vizuddhatara jAnatA-dekhatA hai|' kRSNAdilezyAyukta jIvoM meM jJAna kI prarUpaNA 1216. [1] kaNhalesse NaM bhaMte ! jove katisu NANesu hojjA ? goyamA ! dosu vA tisu vA causu vA NANesu hujjA, dosu homANe prAbhiNibohiya-suyaNANesu hojjA, tisu homANe prAbhiNibohiya-suyaNANa-prohiNANesu hojjA, ahavA tisu homANe prAbhiNibohiya-suyaNANa-maNapajjavaNANesu hojjA, causu homANe prAbhiNibohiyaNANa-suyaNANa-prohiNANamaNapajjavaNANesu hojjaa| . [1216-1 pra.] bhagavan ! kRSNalezyA vAlA jIva kitane jJAnoM meM hotA hai ? __ [1216-1 u.] gautama ! (vaha) do, tIna athavA cAra jJAnoM meM hotA hai| yadi do (jJAnoM) meM ho to prAbhinibodhika jJAna aura zrutajJAna meM hotA hai, tIna (jJAnoM) meM ho to Abhinibodhika, zruta aura avadhijJAna meM hotA hai, athavA tIna (jJAnoM) meM ho to Abhinibodhika zrutajJAna aura manaHparyavajJAna meM hotA hai aura cAra jJAnoM meM ho to prAbhinibodhikajJAna, zrutajJAna, avadhijJAna aura manaHparyavajJAna meM hotA hai| [2] evaM jAva pmhlesse| [1216-2] isI prakAra (nIla, kApota aura tejolezyA) yAvat padmalezyA bAle jIva meM pUrvokta sUtrAnusAra jJAnoM kI prarUpaNA samajha lenA caahie| 1217. sukkalesse NaM bhaMte ! jIve kaisu NANesu hojjA ? goyamA ! dosu vA tisu vA ca usu vA egammi vA hojjA, dosu homANe prAbhiNibohiyaNANa 0 evaM jaheva kaNhalessANaM (su. 1226 [1]) taheva bhANiyanvaM jAva cahi, egammi homANe egammi kevalaNANe hojjaa| ||pnnnnvnnaae bhagavatIe lessApade tatipro uddesamo samatto / [1217 pra.] bhagavan ! zuklalezyA vAlA jIva kitane jJAnoM meM hotA hai ? 1. prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 356 Page #882 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 294 ] [prajJApanAsUtra [1217 u.] gautama ! zuklalezyI jIva do, tIna, cAra yA eka jJAna meM hotA hai| yadi do (jJAnoM) meM ho to Abhinibodhika jJAna aura zrutajJAna meM hotA hai, tIna yA cAra jJAnoM meM ho to (sU. 1216-1 meM) jaisA kRSNalezyA vAloM kA kathana kiyA thA, usI prakAra yAvat cAra jJAnoM meM hotA hai, yahA~ taka kahanA cAhie / yadi eka jJAna meM ho to eka kevalajJAna meM hotA hai / vivecana-kRSNAdilezyAyukta jIvoM meM jJAna-prarUpaNA-prastuta do sUtroM (1216-1217) meM kRSNalezyA se lekara zuklalezyA taka se yukta jIva pAMca jJAnoM meM se kitane jJAnoM vAlA hotA hai ? isakA pratipAdana kiyA gayA hai| avadhijJAnarahita manaHparyAyajJAna-kisI kisI meM avadhijJAnarahita mana:paryAyajJAna bhI hotA hai, 'siddhaprAbhUta' Adi granthoM meM isakA anekabAra pratipAdana kiyA gayA hai tathA pratyeka jJAna kI kSayopazamasAmagro vicitra hotI hai| AmarSa-prauSadhi Adi labdhiyoM se yukta kisI apramatta cAritrI ko viziSTa vizuddha adhyavasAya meM manaHparyAyajJAnAvaraNa ke kSayopazama kI sAmagrI prApta ho jAtI hai, kintu avadhijJAnAvaraNa ke kSayopazama kI sAmagrI prApta nahIM hotii| use avadhijJAna ke binA bhI manaHparyAyajJAna hotA hai| kRSNalezyAvAn meM manaHparyAyajJAna kase? yahA~ zaMkA ho sakatI hai ki manaHparyAyajJAna to ativizuddha pariNAma vAle vyakti ko hotA hai aura kRSNalezyA saMklezamaya pariNAma rUpa hotI hai / aisI sthiti meM kRSNalezyA vAle jIva meM manaHparyAyajJAna kaise ho sakatA hai ? isakA samAdhAna yaha hai ki pratyeka lezyA ke adhyavasAyasthAna asaMkhyAta lokAkAzapradezoM jitane haiN| unameM se koI-koI manda anubhAva vAle adhyavasAyasthAna hote haiM, jo pramattasaMyata meM pAe jAte haiM / yadyapi mana:paryAyajJAna apramattasaMyata jIva ko hI utpanna hotA hai, parantu utpanna hone bAda vaha pramattadazA meM bhI rahatA hai| isa dRSTi se kRSNalezyAvAlA jIva bhI mana:paryAyajJAnI ho sakatA hai|' zuklalezyA vAle kI vizeSatA-zuklalezyA vAlA jIva kevalajJAna meM bhI ho sakatA hai| kevalajJAna zuklalezyA ke hI hotA hai anya kisI meM nahIM / yahI anya lezyA vAloM se zuklalezyA vAle ko vizeSatA hai| / / sattarahavAM lezyApada : tRtIya uddezaka samApta // 1. prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 357 2. vahI, malaya. vRtti, patrAMka 358 Page #883 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sattarasama lessApayaM : cauttho uddesao ___sattarahavAM lezyApada : caturtha uddezaka caturtha uddezaka ke adhikAroM kI gAthA 1218. pariNAma 1 vaNNa 2 rasa 3 gaMdha 4 suddha 5 apasastha 6 saMkiliThThaNhA 7-8 / gati 6 pariNAma 10 padesAvagAha 11-12 vaggaNa 13 ThANANamappahuM 14-15 // 210 // [1218 caturtha uddezaka kI adhikAra gAthA kA artha--] (1) pariNAma, (2) varNa, 1 (3) rasa, (4) gandha, (5) zuddha (azuddha), (6) (prazasta-) aprazasta, (7) saMkliSTa (-asaMkliSTa), (8) uSNa (zIta), (8) gati, (10) pariNAma, (11) pradeza (-prarUpaNA), (12) avagAha, (13) vargaNA, (14) sthAna (-prarUpaNA) aura alpabahutva, (ye pandraha adhikAra caturtha uddezaka meM kahe jAe~ge) / / 210 / / lezyA ke chaha prakAra 1216. kati NaM bhaMte ! lessApro paNNattAyo ? goyamA ! challesAno paNNattAyo / taM jahA-kaNhalessA jAva sukklessaa| [1219 pra.] bhagavan ! lezyAe~ kitanI haiM ? [1216 u.] gautama ! lezyAe~ chaha haiM / ve isa prakAra-kRSNalezyA yAvat shuklleshyaa| prathama pariNAmAdhikAra-- 1220. se gUNaM bhaMte ! kaNhalessA golalessaM pappa tArUvattAe tAvaNNattAe tAgaMdhattAe tArasattAe tAphAsattAe bhujjo bhujjo pariNamati ? hatA goyamA ! kaNhalessA NIlalessaM pappa tArUvattAe tAvaNNattAe tAgaMdhattAe tArasattAe tAphAsattAe bhujjo-bhajjo pariNamati / se keNaTheNaM bhaMte ! evaM vuccati kaNhalessA NolalessaM pappa tArUvattAe jAva bhujjo bhujjo pariNamati? goyamA ! se jahANAmae khIre dUsiM pappa suddha vA vasthe rAgaM pappa tArUvattAe tAvaNNattAe tAgaMdhattAe tArasattAe tAphAsattAe bhujjo bhujjo pariNamati / seeNaTheNaM goyamA! evaM vaccai kaNhalessA NIlalessaM pappa tArUvattAe jAva bhujjo bhajjo prinnmti| [1220 pra.] bhagavan ! kyA kRSNalezyA nIlalezyA ko prApta ho kara usI rUpa meM, usI ke varNarUpa meM, usI ke gandharUpa meM, usI ke rasarUpa meM, usI ke sparzarUpa meM punaH punaH pariNata hotI hai ? Page #884 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 296] [ prajJApanAsUna [1220 u.] hA~, gautama ! kRSNalezyA nIlalezyA ko prApta hokara usI rUpa meM yAvat punaH punaH pariNata hotI hai| [pra.] bhagavan ! kisa hetu se aisA kahA jAtA hai ki kRSNalezyA nIlalezyA ko prApta karake usI rUpa meM yAvat bAra-bAra pariNata hotI hai ? [u.] gautama ! jaise chAcha Adi khaTAI kA jAvaNa (dUSya) pAkara dUdha, athavA zuddha vastra, raMga (lAla, pIlA Adi kA samparka) pAkara usa rUpa meM, usI ke varNa-rUpa meM, uso ke gandha-rUpa meM, usI ke rasa-rUpa meM, usI ke sparza-rUpa meM punaH punaH pariNata ho jAtA hai, isI prakAra he gautama ! aisA kahA jAtA hai ki kRSNa lezyA nIlalezyA ko pA kara usI ke rUpa meM yAvat punaH puna: pariNata hotI hai / 1221. evaM eteNaM abhilAveNaM NIlalessA kAulessaM pappa, kAulessA teulessaM pappa, teulessA pamhalessaM pappa, pamhalessA sukkalessaM pappa jAva bhujjo bhujjo pariNamati / [1221] isI prakAra [pUrvokta) kathana (abhilApa) ke anusAra nIlalezyA kApotalezyA ko prApta hokara, kApotalezyA tejolezyA ko prApta hokara, tejolezyA padmalezyA ko prApta hokara aura padmalezyA zuklalezyA ko prApta hokara usI ke rUpa meM aura yAvat (usI ke varNa, gandha, rasa aura sparza ke rUpa meM) punaH punaH pariNata ho jAtI hai / 1222. se gaNaM bhaMte ! kaNhalessA NIlalessaM kAulessaM teulessaM pamhalessaM sukkalessa pappa tArUvattAe tAvannattAe tAgaMdhattAe tArasattAe tAphAsattAe bhujjo bhujjo pariNamati ? haMtA goyamA ! kaNhalessA NIlalessaM pappa jAva sukkalessaM pApa tArUvattAe tAvannattAe tAgaMdhattAe tArasattAe tAphAsattAe bhujjo bhujjo pariNamati / se keNa?NaM bhaMte ! evaM vRccati kiNhalessA golalessaM jAva sukkalessaM pappa tArUvattAe jAva bhujjo bhujjo pariNamati ? goyamA ! se jahANAmae veruliyamaNI siyA kiNNasuttae vA golasuttae vA lohiyasuttae vA hAlihasuttae vA sukillasuttae vA prAie samANe tArUvattAe jAva bhujjo bhujjo pariNamati / seeNaTheNaM goyamA ! evaM vuccai kiNhalessA NIlalessaM pappa jAva sukkalessaM pappa tArUvattAe jAva bhujjo bhujjo pariNamati / [1222 pra.] bhagavan ! kyA kRSNalezyA, nIlalezyA, kApotalezyA, tejolezyA, padmalezyA aura zuklalezyA ko prApta hokara unhIM ke svarUpa meM (unameM se kisI bhI lezyA ke rUpa meM), unhIM ke varNa rUpa meM, unhIM ke gandharUpa meM, unhIM ke rasarUpa meM, unhIM ke sparzarUpa meM punaH puna: pariNata hotI hai ? [1222 u.] hA~, gautama ! kRSNalezyA, nIlalezyA ko yAvat zuklalezyA ko prApta ho kara unhIM ke svarUpa meM yAvat (unameM se kisI bhI lezyA ke varNAdirUpa meM) punaH puna: pariNata hotI hai / [pra.] bhagavan ! kisa hetu se Apa aisA kahate haiM ki kRSNalezyA, nIlalezyA ko yAvat zuklalezyA ko prApta hokara unhIM ke svarUpa meM yAvat (unhIM ke varNAdirUpa meM) punaH puna pariNata ho jAtI hai ? Page #885 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sattarahayAM lezyApada : caturtha uddezaka] [297 [u.] gautama ! jaise koI vaDryamaNi kAle sUtra meM yA nIle sUtra meM, lAla sUtra meM yA pIle sUtra meM athavA zveta (zukla) sUtra meM pirone para vaha usI ke rUpa meM yAvat (usI ke varNa, gandha, rasa aura sparza ke rUpa meM) punaH punaH pariNata ho jAtI hai, isI prakAra he gautama ! aisA kahA jAtA hai ki kRSNalezyA, nIlalezyA yAvata zuklalezyA ko prApta ho kara unhIM ke rUpa meM yAvat unhIM ke varNAdirUpa meM punaH punaH pariNata ho jAtI hai| 1223. se gUNaM bhaMte ! NIlalessA kiNhaslesaM jAva sukkalessaM pappa tArUvattAe jAva bhujjo bhujjo pariNamati ? ___ haMtA goyamA! evaM ceva / [1223 pra.] bhagavan ! kyA nIlalezyA, kRSNalezyA yAvat zuklalezyA ko pAkara unhIM ke svarUpa meM yAvat (unhIM ke varNAdirUpa meM) bAra-bAra pariNata hotI hai ? [1223 u.] hA~ gautama ! aisA hI hai, (jaisA ki Upara kahA gayA hai / ) 1224. evaM kAulessA kaNhalessaM NIlalessaM teulessaM pamhalessaM sukkalessaM, evaM teulessA kiNhalesaM golalesaM kAulesaM pamhalesaM sukkalesaM, evaM pamhalessA kaNhalesaM NIlalesaM kAulesaM teulesaM sukkless| [1224] isI prakAra kApotalezyA, kRSNalezyA, nIlalezyA, tejolezyA, padmalezyA aura zuklalezyA ko prApta hokara, isI prakAra tejolezyA, kRSNalezyA, kApotalezyA, padmalezyA aura zuklalezyA ko prApta hokara, isI prakAra padmalezyA, kRSNalezyA, nIlalezyA, kApotalezyA, tejolezyA ko prApta hokara (unake svarUpa meM tathA unake varNa, gandha, rasa aura sparza ke rUpa meM pariNata ho jAtI hai|) 1225. se gUNaM bhaMte ! sukkalessA kiNha0 NIla0 kAu0 teu0 pamhalessaM pappa jAva bhujjo bhujjo pariNamati ? haMtA goyamA! evaM ceva / [1225 pra.] bhagavan ! kyA zuklalezyA, kRSNalezyA, nIlalezyA, kApotalezyA, tejolezyA aura padmalezyA ko prApta hokara yAvat (unhIM ke svarUpa meM tathA unhIM ke varNa, gandha, rasa aura sparza ke rUpa meM) bAra-bAra pariNata hotI hai ? [1225 u.] hA~, gautama ! aisA hI hai, (jaisA ki Upara kahA gayA hai / ) vivecana-prathama pariNAmAdhikAra--prastuta chaha sUtroM (sU. 1220 se 1225) meM kRSNAdi lezyAoM kI vibhinna varNAdirUpa meM pariNata hone kI prarUpaNA kI gaI hai| lezyAnoM ke pariNAma kI vyAkhyA-pariNAma kA artha yahA~ parivartana hai / arthAt-eka lezyA kA dUsarI lezyA ke rUpa meM tathA usI ke varNAdi ke rUpa meM pariNata ho jAnA lezyApariNAma hai| kRSNalezyA kA nIlalezyA ke rUpa meM pariNamana-prastuta meM kRSNalezyA arthAt-kRSNalezyA Page #886 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 298 ] [ prajJApanAsUtra ke dravya, nIlalezyA ko arthAta-nIlalezyA ke dravyoM ko prApta hokara, yAnI paraspara eka dUsare ke avayavoM ke saMsparza ko pAkara usI ke-nIlalezyA ke rUpa meM arthAt nIlalezyA ke svabhAva ke rUpa meM bAra-bAra pariNata hotI hai / tAtparya yaha hai ki kRSNalezyA kA svabhAva nIlalezyA ke svabhAva ke rUpa meM badala jAtA hai / svabhAva kA kisa prakAra parivartana hotA hai ? ise vizada rUpa meM batAte haiMkRSNalezyA nIlalezyA ke varNa ke rUpa meM, gandha ke rUpa meM, rasa ke rUpa meM aura sparza ke rUpa meM pariNata-parivartita ho jAtI hai| yaha pariNamana anekoM bAra hotA hai| isakA prAzaya yaha hai ki jaba koI kRSNalezyA ke pariNamana vAlA manuSya yA tiryaJca bhavAntara meM jAne vAlA hotA hai aura vaha nIlalezyA ke yogya dravyoM ko grahaNa karatA hai, taba nIlalezyA ke dravyoM ke samparka se ve kRSNalezyA yogya dravya tathA rUpa jIva-pariNAmarUpa sahakArI kAraNa ko pA kara nIlalezyA ke dravya rUpa meM pariNata ho jAte haiM kyoMki pUdagaloM meM vividha prakAra se pariNata-parivartita hone kA svabhAva hai| tatpazcAt vaha jIva kevala nIlalezyA ke yogya dravyoM ke samparka se nIlalezyA ke pariNamana se yukta hokara kAla karake bhavAntara meM utpanna hotA hai| yaha siddhAntavacana hai ki 1'jIva jisa lezyA ke dravyoM ko grahaNa karake kAla karatA (maratA) hai, usI lezyA vAlA hokara utpanna hotA hai', tathA vahI tiryaca athavA manuSya usI bhava meM vidyamAna rahatA huA jaba kRSNalezyA meM pariNata hokara nIlalezyA ke rUpasvabhAva meM pariNata hotA hai, taba bhI kRSNalezyA ke dravya tatkAla grahaNa kiye hue nIlalezyA ke dravyoM ke samparka se nIlalezyA ke dravyoM ke rUpa meM pariNata (parivartita) ho jAte haiN| isI tathya ko dRSTAnta dvArA spaSTa karate haiM--jaise chAcha Adi kisI khaTTI vastu ke saMyoga se dUdha ke varNa, gandha, rasa aura sparza meM parivartana ho jAtA hai, vaha taka (chAcha) Adi ke varNa, gandha, rasa aura sparza ke rUpa meM pariNata ho jAtA hai, isI prakAra zukla vastra rakta Adi kisI raMga kA saMyoga pAkara usI rUpa meM palaTa jAtA hai| isI prakAra kRSNalezyAyogya dravyoM kA svarUpa tathA usake varNa-gandhAdi nIlalezyAyogya dravyoM ke samparka se nIlalezyA ke varNAdirUpa meM parivartita ho jAte haiN| yahA~ tiyaMcoM aura manuSyoM ke lezyA dravyoM kA pUrNarUpa se tadrUpa meM pariNamana mAnA gayA hai| devoM aura nArakoM ke lezyAdravya bhavaparyanta sthAyI rahate haiN| pUrva-pUrva lezyA kA uttarottara lezyA ke rUpa meM pariNamana-sUtra 1220-1221 meM yaha batAyA gayA hai ki pUrva-pUrva lezyA uttara-uttara lezyA ko prApta hokara usI ke varNAdi rUpa meM pariNata ho jAtI hai| kisI bhI eka lezyA kA anya samasta lezyAoM ke rUpa ke pariNamana-sU. 1222 se 1225 taka yaha batAyA gayA hai ki koI bhI eka lezyA krama se yA vyutkrama se kisI bhI anya lezyA ke varNagandhAdirUpa meM pariNata ho sakatI hai| kintu yahA~ yaha dhyAna rakhanA hai ki koI bhI eka lezyA paraspara viruddha hone se eka hI sAtha aneka lezyAoM meM pariNata nahIM hotii| eka lezyA kA anya sabhI lezyAoM meM se kisI eka lezyA ke rUpa meM pariNamana kaise ho jAtA hai ? isa sambandha meM dRSTAnta yaha hai ki jaise eka hI vaiDUryamaNi una-una upAdhidravyoM ke samparka se usa-usa rUpa meM pariNata ho jAtI hai, isI prakAra eka lezyAdravya bhI kRSNa, nIla Adi rUpoM meM pariNata ho jAte haiN| isI aMza meM dRSTAnta kI samAnatA samajhanI cAhie. anya aniSTa aMzoM meM nhiiN| - prajJA. ma. va., 6. 359 1. jallesAI dabvAiM pariyAittA kAlaM karei, tallese uvvjji| 2. prajJApanAsUya malaya. vatti, patrAMka 359-360 3. vahI, malaya. vRtti, patrAMka 359-360 Page #887 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sattarahavA~ lezyApada : caturtha uddezaka dvitIyavarNAdhikAra 1226. kaNhalessA NaM bhaMte ! vaNNeNaM kerisiyA paNNatA? goyamA ! se jahANAmae jImUe i vA aMjaNe i vA khaMjaNe i vA kajjale i vA gavale i vA gabalavalae i vA jaMbUphalae i vA addAriTue i vA parapuDhe i vA bhamare i vA bhamarAvalI i vA gayakalabhe i vA kiNhakele i vA pAgAsathiggale i vA kiNhAsoe i vA kiNhakaNavIrae i vA kiNhabaMdhujIvae i vaa| bhavetArUvA? goyamA ! No iNaThe samaThe, kiNhalessA NaM etto praNitariyA ceva akaMtatariyA ceva appiyatariyA ceva pramaNuSNatariyA ceva pramaNAmatariyA ceka vaSNeNaM paNNattA / [1226 pra.] bhagavan ! kRSNalezyA varNa se kaisI hai ? [1226 u.] gautama ! jaise koI jImUta (varSArambhakAlika megha) ho, athavA (A~khoM meM AMjane kA sauvIrAdi) aMjana (kAlA suramA athavA aMjana nAmaka ratna) ho, athavA khaMjana (gAr3I kI dhurI meM lagA huA kITa-auMdhana, athavA dIvaTa ke lagA maila (kAlamala) ho, kajjala (kAjala) ho, gavala (bhaiMsa kA sIMga) ho, athavA gavalavRnda (bhaisa ke sIMgAM kA samUha) ho, athavA jAmuna kA phala ho, yA gIlA arIThA (yA arIThe kA phUla) ho, yA parapuSTa (koyala) ho, bhramara ho, yA bhramaroM kI paMkti ho, athavA hAthI kA baccA ho, yA kAle keza hoM, athavA AkAzathiggala (zaradaRtu ke meghoM ke bIca kA aAkAzakhaNDa) ho, yA kAlA azoka ho, kAlA kanera ho, athavA kAlA bandhujIvaka (viziSTa vRkSa) ho, (inake samAna kRSNalezyA kAle varNa kI hai|) [pra.] (bhagavan ! ) kyA kRSNalezyA (vAstava meM) isI rUpa kI hotI hai ? [u.] gautama ! yaha artha samartha (zakya) nahIM hai| kRSNalezyA isase bhI aniSTatara hai, adhika akAnta (asundara), adhika apriya, adhika amanojJa aura adhika amanAma (atyadhika avAMchanIya) varNa vAlI kahI gaI hai| 1227. NolalessA NaM bhaMte ! kerisiyA vaNNeNaM paNNatA? goyamA ! se jahANAmae bhige i vA bhigapatte i vA cAse ti vA cAsapicche i vA sue i vA suyapicche i vA sAmA ivA vaNarAI ivA uccaMtae i vA pArevayagIvA i vA moragIvA i vA haladharavasaNe i vA prayasikusumae i bA bANakusubhae i vA aMjaNakesiyAkusumae i vA Noluppale i vA nIlAsoe i vA NolakaNavIrae i vA NIlabaMdhujIvae i vaa| bhavetArUvA? goyamA ! jo iThe samaThe, eto jAva amalAmayariyA ceva vaNeNaM paNNattA ? [1227 pra.] bhagavan ! nolalezyA varNa se kaisI hai ? [1227 u.] gautama ! jaise koI bhRga (pakSI) ho, bhRgapatra ho, athavA papIhA (cAsa pakSo) ho, yA vAsA ko pAMkha ho, yA zuru (totA) ho, tote kI pAMkha ho, zyAmA (priyaMgulatA) Page #888 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 300] [prajJApanAsUtra ho, athavA vanarAji ho, yA dantarAga (uccantaka) ho, yA kabUtara kI grIvA ho, athavA mora kI grIvA ho, yA haladhara (baladeva) kA (nIla) vastra ho, yA alasI kA phUla ho, athavA vaNa (bANa) vRkSa kA phUla ho, yA aMjanakesi kA kusuma ho, nIlakamala ho, athavA nIla azoka ho, nIlA kanera ho, athavA nIlA bandhujIvaka vRkSa ho, (inake samAna nIlalezyA nIle varNa kI hai / ) _ [pra.] bhagavan ! kyA nIlalezyA (vastuta:) isa rUpa kI hotI hai ? [u.] gautama ! yaha artha samartha (yogya) nahIM hai| nIlalezyA isase bhI aniSTatara, adhika akAnta, adhika apriya, adhika amanojJa aura adhika amanAma varNa se kahI gaI hai| 1228. kAulessA NaM bhaMte ! kerisiyA vaNNeNaM paNNattA ? goyamA ! se jahANAmae khayarasAre i vA kayarasAre i vA dhamAsasAre i vA taMbe i vA taMbakaroDae i vA taMbacchivADiyA i vA vAiMgaNikusumae i vA koilacchadakusumae i bA javAsAkusume i vA kalakusume i vA / bhavetArUvA? goyamA ! No iNaThe samaThe, kAulessA gaM etto praNitariyA jAva amaNAmariyA ceva vaNNaNaM pnnnnttaa| [1228 pra.] bhagavan ! kApotalezyA varNa se kaisI hai ? [1228 u.] gautama ! jaise koI khadira (khaira-katthA) ke vRkSa kA sAra bhAga (madhyavartI bhAga) ho, athavA dhamAsa vRkSa kA sAra ho, tAmbA ho, yA tAmbe kA kaTorA ho, yA tAmbe kI phalI ho, yA baiMgana kA phala ho, kokilacchada (tailakaNTraka) vRkSa kA phUla ho, athavA javAsA kA phUla ho, athavA kalakusuma ho, (inake samAna varNa vAlI kApotalezyA hai|) - [pra.) bhagavan ! kyA kApotalezyA ThIka isI rUpa kI hai ? [u.] yaha artha samartha nahIM hai| kApotalezyA varNa se isase bhI aniSTatara yAvat amanAma (atyanta avAMchanIya) kahI hai| 1226. teulessA NaM bhaMte ! kerisiyA vaNNeNaM paNNatA ? goyamA ! se jahANAmae sasaruhire i vA urabharuhire i vA varAharuhire i vA saMbararuhire i vA maNassaruhire i vA bAlidagove i vA bAladivAgare i vA saMjhanbharAge i vA gujaddharAge i vA jAihigulae i vA pavAlaMkure i vA lakkhArase i vA lohiyakkhamaNI i vA kimirAgakaMbale i vA gayatAlue i vA cINapiTurAsI i vA pAliyAyakusume i vA jAsumaNAkusume i vA kisuyapuppharAsI i vA rattuppale ivA rattAsoge i vA rattakaNavIrae i vA rattabaMdhujIvae i vA ? bhaveyArUvA? goyamA ! No iNaThe samaThe, teulessA gaM etto iTTatariyA ceva jAva maNAmatariyA ceva vanneNaM pnnnnttaa| ID isa cinha ke sUcita pATha malayagiri vRtti meM nahIM hai / Page #889 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sattarahavA lezyApada : caturtha uddezaka ] [ 301 [1226 pra.] bhagavan ! tejolezyA varNa se kaisI hai ? [1229 u.] gautama ! jaise koI kharagoza kA rakta ho, meSa (meMDhe) kA rudhira ho, sUara kA rakta ho, sAMbhara kA rudhira ho, manuSya kA rakta ho, yA indragopa (vIrabahUTI) nAmaka kIr3A ho, athavA bAla-indragopa ho, yA bAla-sUrya (ugate samaya kA sUraja) ho, sandhyAkAlIna lAlimA ho, gujA (ciramI) ke prAdhe bhAga kI lAlimA ho, uttama (jAtimAn) hIMgalU ho, pravAla (mUge) kA aMkura ho, lAkSArasa ho, lohitAkSamaNi ho, kiramicI raMga kA kambala ho, hAthI kA tAlu (talugA) ho, cIna nAmaka raktadravya ke ATe kI rAzi ho, pArijAta kA phUla ho, japApuSpa ho, kiMzuka (TesU) ke phUloM kI rAzi ho, lAla kamala ho, lAla azoka ho, lAla kanera ho, athavA lAlabandhujIvaka ho, (aise rakta varNa kI tejolezyA hotI hai|) [pra.] bhagavan ! kyA tejolezyA isI rUpa kI hotI hai ? [u.] gautama ! yaha artha samartha nahIM hai| tejolezyA ina se bhI iSTatara, adhika kAnta, adhika priya, adhika manojJa aura adhika manAma varNa vAlI hotI hai| 1230, pamhalessA NaM bhaMte ! kerisiyA vaNNeNaM paNNattA ? goyamA ! se jahANAmae caMpe i vA caMpayachallI i vA caMpayabhede i vA haliddA i vA haliddaguliyA i vA haliddAmee i vA hariyAle i vA hariyAlaguliyA i vA hariyAlabhee i vA ciure i vA ciurarAge i vA suvaNasippI i vA varakaNagaNihase i vA varapurisavasaNe i vA allaikusume i vA caMpayakusume i vA kaNiyArakusume i vA kuhaMDiyAkusume i vA suvaNNahiyA i vA suhiraNiyAkusume i vA koreMTamalladAme i vA pIyAsoge i vA pIyakaNabIrae i vA pIyabaMdhujIvae ivaa| bhavetArUvA? goyamA ! No iNaThe samaThe, pamhalessA NaM etto iTTatariyA ceva jAva maNAmatariyA caiva vaNNaNaM pnnnnttaa| [1230 pra.] bhagavan ! padmalezyA varNa se kaisI hai ? [1230 u.] jaise koI campA ho, campaka kI chAla ho, campaka kA Tukar3A ho, haldI ho, haldI kI guTikA (golI) ho, haratAla ho, haratAla kI guTikA (golI) ho, haratAla kA Tukar3A ho, cikura nAmaka pIta vastu ho, cikura kA raMga ho, yA svarNa kI zukti ho, uttama svarNa-nikaSa (kasauTI para khIMcI huI svarNa rekhA) ho, zreSTha puruSa (vAsudeva) kA pItAmbara ho, allakI kA phUla ho, campA kA phUla ho, kanera kA phUla ho, kUSmANDa (kole) kI latA kA puSpa ho, svarNayUthikA (jUhI) kA phUla ho, suhiraNyikA-kusuma ho, koraMTa ke phUloM kI mAlA ho, pIta azoka ho, pIlA kanera ho, athavA pIlA bandhujIvaka ho, (inake samAna padmalezyA pIle varNa kI kahI gaI hai|) [pra.] bhagavan ! kyA padmalezyA (vAstava meM hI) aise rUpa vAlI hotI hai ? [u.] gautama ! yaha artha samartha nahIM hai| padmalezyA varNa meM inase se bhI iSTatara, yAvat adhika manAma (vAMchanIya) hotI hai / Page #890 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 302 [prajJApanAsUtra 1231. sukkalessA NaM bhaMte ! kerisayA vaNNeNaM paNNatA? goyamA ! se jahANAmae aMke i vA saMkhe i vA caMde i vA kude i vA dage i vA dagarae i vA dahI i vA dahighaNe i vA khore i vA khorapUre i vA sukkachivADiyA i vA pehuNamijiyA i vA dhaMtadhoyaruppapaTTe i vA sAraiyabalAhae i vA kumudadale i vA poMDariyadale i vA sAlipiThurAso ti vA kuDagapuppharAsI ti bA siMduvAravaramalladAme i vA seyAsoe i vA seyakaNavIre i vA seyabaMdhujIvae i vaa| bhavetArUyA? goyamA! No iNaThe samaThe, sukkalessA NaM etto idutariyA ceva kaMtayariyA ceva piyatariyA ceva maNuNNatariyA ceva maNAmatariyA ceva vaNNeNaM paNNattA / [1231 pra.] bhagavan ! zuklalezyA varNa se kaisI hai ? [1231 u.] gautama ! jaise koI aMkaratna ho, zaMkha ho, candramA ho, kunda (puSpa) ho, udaka (svaccha jala) ho, jalakaNa ho, dahI ho, jamA huaA dahI (dadhipiNDa) ho, dUdha ho, dUdha kA uphAna ho, sUkhI phalI ho, mayUrapiccha kI mijI ho, tapA kara dhoyA huA cAMdI kA paTTa ho, zarad Rtu kA bAdala ho, kumuda kA patra ho, puNDarIka kamala kA patra ho, cAvaloM (zAlidhAnya) ke ATe kA piNDa (rAzi) ho, kuTaja ke puSpoM kI rAzi ho, sindhuvAra ke zreSTha phUloM kI mAlA ho, zveta azoka ho, zveta kanera ho, athavA zveta bandhujIvaka ho, (inake samAna zuklalezyA zvetavarNa kI kahI hai|) [pra.] bhagavan ! kyA zuklalezyA ThIka aise hI rUpa vAlI hai ? / [u.] gautama ! yaha artha samartha nahIM hai| zuklalezyA inase bhI varNa meM iSTatara yAvat adhika manAma hotI hai| 1232. eyAno NaM bhaMte ! challessApro katisu vaNNeSu sAhijjati ? goyamA! paMcasu vaSNesu sAhijjaMti / taM jahA---kaNhalesA kAlaeNaM vaNeNaM sAhijjati, NIlalessA NolaeNaM vaNeNaM sAhijjati, kAulessA kAlalohieNaM baNNeNaM sAhijjati, teulessA lohieNaM vaNeNaM sAhijjai. pamhalessA hAliddaeNaM vaNNaNaM sAhijjai, sukkalessA sukkilaeNaM vapaNeNaM saahijji| [1232 pra.] bhagavan ! ye chahoM lezyAe~ kitane varNoM dvArA-varNoM vAlI haiM ? [1232 u.} gautama ! (ye) pAMca varSoM vAlI haiN| ve isa prakAra haiM-kRSNalezyA kAle varNa dvArA kahI jAtI hai, nIlalezyA nIle varga dvArA kahI jAtI hai, kApotalezyA kAle aura lAla varNa dvArA kahI jAtI hai, tejolezyA lAla varNa dvArA kahI jAtI hai, padmalezyA pIle varNa dvArA kahI jAtI hai aura zuklalezyA zveta (zukla) varNa dvArA kahI jAtI hai / vivecana--dvitIya : varNAdhikAra-prastuta sAta sUtroM (sU. 1226 se 1232 taka) meM pRthakpRthaka chahoM lezyAoM ke vargoM kI vibhinna varNa vAlI vastuoM se upamA dekara prarUpaNA kI gaI hai / Page #891 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sattarahavA lezyApada : caturtha uddezaka ] kRSNalezyA ke lie aniSTatara prAdi pAMca vizeSaNa kyoM ? --kRSNalezyA varSArambhakAlIna kAle kajarAre megha Adi ullikhitaHkAlI vastuoM se bhI adhika aniSTa hotI hai, yaha batAne ke lie kRSNalezyA ke lie aniSTatara:vizeSaNa kA prayoga kiyA gayA hai| kintu kastUrI jaisI koI-koI vastu aniSTa (kAlI) hone para bhI kAnta (kamanIya) hotI hai, parantu kRSNalezyA aisI bhI nahIM hai / yaha batAne hetu kRSNalezyA ke lie akAntatara (atyanta akamanIya) vizeSaNa kA prayoga kiyA gayA hai| koI vastu aniSTa aura akAnta hone para bhI kisI ko priya hotI hai, kintu kRSNalezyA priya bhI nahIM hotI, yaha batAne hetu kRSNalezyA ke lie apriyatara (atyanta apriya) vizeSaNa prayoga kiyA gayA hai / isI kAraNa kRSNalezyA amanojatara (atyanta amanojJa) hotI hai| vAstava meM usake svarUpa kA samyaka parijJAna hone para mana use kiMcit bhI upAdeya nahIM maantaa| kar3avI auSadha jaisI koI vastu amanojJatara hone para bhI madhyamasvarUpa hotI hai kintu kRSNalezyA sarvathA amanojJa hai; yaha abhivyakta karane ke lie usake lie 'amanAmatara' (sarvathA avAMchanIya) vizeSaNa kA prayoga kiyA gayA hai|' __ isI prakAra nIlalezyA aura kApotalezyA ke lie zAstrakAra ne inhIM pAMca vizeSaNoM kA prayoga kiyA hai / jabaki anta kI tIna lezyAoM ke lie inase ThIka viparIta 'iSTatara' Adi pAMca vizeSaNoM kA prayoga kiyA gayA hai| 'sAhijjaMti' pada kA artha-kahI jAtI hai, prarUpita kI jAtI haiM / 2 tRtIya rasAdhikAra 1233. kaNhala ssA NaM bhaMte ! kerisiyA prAsAeNaM paNNatA? gogramA! se jahANAmae Nibe i vA bisAre i vA Nibachallo i vA NibaphANie i vA kuDae i vA kuDagaphale i vA kuDagachallo i vA kuDagaphANie i vA kaDugatuMbI i vA kaDugatumbIphale ti vA khAratausI i vA khArata usIphale i vA devadAlo i vA devadAlipuSphe i vA miyavAlukI ivA miyavAlukophale i vA ghosADie i vA ghosADaiphale i vA kaNhakaMdae i vA vajjakaMdae i vA / bhavetArUvA? goyamA ! No iNaThe samaThe, kaNhalessA gaM etto praNitariyA ceva jAva pramaNAmayariyA ceva prassAeNaM pnnnnttaa| [1233 pra.] bhagavan ! kRSNalezyA AsvAda (rasa) se kaisI kahI hai.? [1233 u.] gautama ! jaise koI nIma ho, nIma kA sAra ho, nIma kI chAla ho, nIma kA kvAtha (kADhA) ho, athavA kuTaja ho, yA kuTaja kA phala ho, athavA kuTaja kI chAla ho, yA kuTaja kA kvAtha (kAr3hA) ho, athavA kar3avI tumbI ho, yA kaTuka tumbIphala (kar3avA tumbA) ho, kar3avI kakar3I (trapuSI) ho, yA (kar3avI kakar3I kA phala ho, athavA devadAlI (rohiNI) ho yA devadAlI (rohiNI) kA puSpa ho, yA mRgavAluko ho athavA mRgavAlukI kA phala ho, yA kar3avI ghoSAtikI ho, athavA kar3avI ghoSAtiko kA phala ho, yA kRSNakanda ho, athavA vajrakanda ho; (ina vanaspatiyoM ke kaTu rasa ke samAna kRSNalezyA kA rasa (svAda) kahA gayA hai / ) 1. prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 362 2. vahI, malaya. vRtti, patrAMka 363 Page #892 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 304 ] [prajJApanAsUtra [pra.] bhagavan ! kyA kRSNalezyA rasa se isI rUpa kI hotI hai ? [u.] gautama ! yaha artha samartha nahIM hai| kRSNalezyA svAda meM ina (uparyukta vastuoM ke rasa) se bhI aniSTatara, adhika akAnta, adhika apriya, adhika amanojJa aura atizaya amanAma hai| 1234. golalessA pucchaa| goyamA ! se jahANAmae bhaMgI ti vA bhaMgIrae i vA pADhA i vA cavitA i vA cittAmUlae i vA pippalImUlae i vA pippalo i vA pipalicuNNe i vA mirie i vA miriyacuNNe i vA siMgabere i vA siMgaberacuNNe i vaa| bhavetArUvA? goyamA ! No iNaThe samaThe, golalessA NaM etto jAva pramaNAmatariyA ceva assAeNaM pnnnnttaa| [1234 pra.] bhagavan ! nIlalezyA AsvAda meM kaisI hai ? [1234 u.] gautama ! jaise koI bhUgI (eka prakAra kI mAdaka vanaspati) ho, athavA bhagI (vanaspati) kA kaNa (raja) ho, yA pAThA (nAmaka vanaspati) ho, yA cavitA ho athavA citramUlaka (vanaspAta) ho, yA pippalImUla (pIparAmUla) ho, yA pIpala ho, athavA pIpala kA carNa ho, (mirca ho, yA mirca kA cUrA ho, zRgabera (adaraka) ho, yA zRgabera (sUkhI adaraka = soMTha) kA cUrNa ho; (ina sabake rasa ke samAna caraparA (tikta) nIlalezyA kA AsvAda (rasa) kahA gayA hai / ) [pra.] bhagavan ! kyA nIlalezyA rasa se isI rUpa kI hotI hai ? u.] gautama ! yaha artha samartha nahIM hai| nIlalezyA rasa (AsvAda) meM isase bhI aniSTatara, adhika akAnta, adhika apriya, adhika amanojJa aura atyadhika amanAma (avAMchanIya) kahI gayI hai| 1235. kAulessAe pucchaa| goyamA ! se jahANAmae aMbANa vA aMbADagANa vA mAulugANa vA billANa vA kaviTThANa vA bhaTTANa' vA phaNasANa vA dAlimANa vA pArevayANa vA akkhoDANa vA porANa vA borANa vA teMduyANa vA apakkANaM apariyAgANaM vaNNeNaM aNukvetANaM gaMdheNa aNuvaveyANaM phAseNaM aNuvaveyANaM / bhavetArUvA? goyamA ! No iNaThe samaThe, jAva etto amaNAmariyA ceva kAulessA assAeNaM pnnnnttaa| [1235 pra.] bhagavan ! kApotalezyA AsvAda meM kaisI hai ? [1235 u.] gautama ! jaise koI prAmro kA, AmrATaka ke phaloM kA, bijauroM kA, bilvaphaloM (bela ke phaloM) kA, kavIThoM kA, bhaTThoM kA, panasoM (kaTahaloM) kA, dADimoM (anAroM) kA, 1. pAThAntara--'bhaTThANa' ke badale zrIjIvavijayakRta stabaka meM 'maccANa' pAThAntara hai, artha kiyA gayA hai-bharca vRkSa ke phala tathA zrI dhanavimalagaNikRta stabaka meM "bhavANa' pAThAntara hai, jisakA artha kiyA gayA hai--prapakva jaisI draakssaa| -saM. Page #893 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sattarahavA lezyApada : caturtha uddezaka ] [ 305 pArAvata nAmaka phaloM kA, akharoToM kA, praur3ha----bar3e beroM kA, beroM kA yA tindukoM ke phaloM kA, jo ki apakva hoM, pUre pake hue na hoM, varNa se rahita hoM, gandha se rahita hoM aura sparza se rahita hoM; (inake AsvAda-rasa ke samAna kApotalezyA kA rasa (svAda) kahA gayA hai / ) [pra.] bhagavan ! kyA kApotalezyA rasa se isI prakAra kI hotI hai ? [u.] gautama ! yaha artha samartha nahIM hai / kApotalezyA svAda meM inase bhI aniSTatara yAvat atyadhika amanAma kahI hai| 1236. teulessA NaM pucchA? goyamA ! se jahANAmae aMbANa vA jAva teMduyANa vA pakkANaM pariyAvaNNANaM vaNNeNaM ukvetANaM pasattheNaM jAva phAseNaM jAva etto maNAmayariyA ceva teulessA prassAeNaM pnnnntaa| [1236 pra.] bhagavan ! tejolezyA AsvAda meM kaisI hai ? [1236 u.] gautama ! jaise kinhIM aAmroM ke yAvat (pAmrATakoM se lekara) tindukoM taka ke phala jo ki paripakva hoM, pUrNa paripakva avasthA ko prApta hoM, paripakva avasthA ke prazasta varNa se, gandha se aura sparza se yukta hoM, (inakA jaisA svAda hotA hai, vaisA hI tejolezyA kA hai|) [pra.] bhagavan ! kyA tejolezyA isa AsvAda kI hotI hai ? [u.[ gautama ! yaha artha samartha nahIM hai| tejolezyA to svAda meM inase bhI iSTatara yAvat adhika manAma hotI hai| 1237. pamhalessAe pucchA ? goyamA! se jahANAmae caMdappabhA i vA maNisilAgAi vA barasIdhU i vA baravAruNI ti vA pattAsave i vA puSphAsave i vA phalAsave i vA coyAsave i vA pAsave i vA madhU i vA merae i vA kavisANae i vA khajjUrasArae i vA muddiyAsArae i kA sapakkakhoyarase i vA apiTTaNiTTiyA i vA jaMbUphalakAliyA i vA varapasaNNA i vA AsalA mAsalA pesalA IsI proTAvalaMbiNI Isi voccheyakaDuI IsI taMbacchikaraNI ukkosamayapattA vaNNaNaM uvaveyA jAva phAseNaM prAsAyaNijjA vIsAyaNijjA pINaNijjA vihaNijjA dIvaNijjA dappaNijjA mayaNijjA savidiya-gAyapalhANijjA / bhavetArUvA? goyamA! No iNaThe samaThe, pamhalessA NaM etto idrutariyA ceva jAva bhaNAmatariyA ceva assAeNaM pnnnnttaa| [1237 pra. bhagavan ! padmalezyA kA prAsvAda kaisA hai ? [1237 u.] gautama ! jaise koI candra prabhA nAmaka madirA, maNizalAkA madya, zreSTha sIdhu nAmaka madya ho, uttama bAruNI (madirA) ho, (dhAtakI ke) pattoM se banAyA huA Asava ho, puSpoM kA pAsava ho, phaloM kA Asava ho, coya nAma ke sugandhita dravya se banA pAsava ho, athavA sAmAnya Asava ho, madhu (madya) ho, maireyaka yA kApizAyana nAmaka madya ho, khajUra kA sAra ho, drAkSA (kA) sAra ho, supakva ikSurasa ho, athavA (zAstrokta) aSTavidha piSToM dvArA taiyAra kI huI vastu ho, yA Page #894 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 306 ] [ prajJApanAsUtra jAmuna ke phala kI taraha kAlI (svAdiSTa vastu) ho, yA uttama prasannA nAma kI madirA ho, (jo) atyanta svAdiSTa ho, pracura rasa se yukta ho, ramaNIya ho, (ataeva AsvAdayukta hone se) jhaTapaTa aoThoM se lagA lI jAe (arthAt jo mukhamAdhuryakAriNI ho tathA) jo pIne ke pazcAt (ilAyacI, lauMga Adi dravyoM ke mizraNa ke kAraNa) kucha tIkhI-sI ho, jo A~khoM ko tAmravarNa kI banA de tathA utkRSTa mAdaka (madaprApaka) ho, jo prazasta varNa, gandha aura sparza se yukta ho, jo AsvAdana karane yogya ho, vizeSa rUpa se AsvAdana karane yogya ho, jo prINanIya (tRptikAraka) ho, bRhaNIya-vRddhikAraka ho, uddIpana karane vAlI, darpajanaka, madajanaka tathA sabhI indriyoM aura zarIra (gAtra) ko pAlAdajanaka ho, inake rasa ke samAna padamalezyA kA rasa (AsvAda) hotA hai ? [pra.] bhagavan ! kyA padmalezyA ke rasa kA svarUpa aisA hI hotA hai ? / [u.] gautama ! yaha artha samartha nahIM hai / padmalezyA to svAda (rasa) meM isase bhI iSTatara yAvat atyadhika manAma kahI hai| 1238. sukkalessA NaM bhaMte ! kerisiyA assAeNaM paNNattA? goyamA ! se jahANAmae gule i vA khaMDe i vA sakkarA i vA macchaMDiyA i vA pappaDamodae i vA bhisakaMde i vA pupphuttarA i vA paumuttarA i vA prApaMsiyA i vA siddhatthiyA i vA prAgAsaphAliprovamA i vA aNovamAi vaa| bhavetArUvA? goyamA ! jo iNaThe samaThe, sukkalessA NaM etto iTTatariyA ceva kaMtatariyA ceva piyatariyA ceva maNAmayariyA ceva assAeNaM pnnnnttaa| [1238 pra.] bhagavan ! zuklalezyA svAda meM kaisI hai ? [1238 u.[ gautama ! jaise koI gur3a ho, khAMDa ho, yA zakkara ho, yA mizrI ho, (athavA matsyaNDI (khAMDa se banI zakkara) ho, parpaTamodaka (eka prakAra kA modaka athavA mizrI kA pApar3a aura laDaDa) ho, bhisa(visa)kanda ho, puSpottara nAmaka miSThAnna ho, padmottarA nAma kI miThAI (sandeza?) nAmaka miThAI ho, yA siddhAthikA nAma kI miThAI ho, AkAzasphaTikopamA nAmaka miThAI ho, athavA anupamA nAmaka miSTAnna ho; (inake svAda ke samAna zuklalezyA kA svAda (rasa) hai|) [pra.] bhagavan kyA zuklalezyA svAda meM aisI hotI hai ? [u.] gautama ! yaha artha samartha nahIM hai| zuklalezyA AsvAda meM inase bhI iSTatara, adhika kAnta (kamanIya), adhika priya evaM atyadhika manojJa-manAma kahI gaI hai| vivecana-tRtIya rasAdhikAra-prastuta chaha sUtroM (sU. 1233 se 1238 taka) meM chahoM lezyAoM ke rasoM kA pRthaka-pRthak vividha vastuoM ke rasoM kI upamA dekara nirUpaNa kiyA gayA hai|' 1. prajJApanA. malaya. vRtti, patrAMka 365-366 Page #895 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sattarahavAM lezyApada : caturtha uddezaka ] caturtha gandhAdhikAra se navama gati adhikAra taka kA nirUpaNa 1236. kati NaM bhaMte ! lessAyo dubbhigaMdhAro paNNattAno ? goyamA ! to lessAno dunbhigaMdhAno pnnnnttaao| taM jahA-kiNhalessA NIlalessA kaaulessaa| [1236 pra.] bhagavan ! durgandha vAlI kitanI lezyAe~ haiM ? [1236 u. ] gautama ! tIna lezyAe~ durgandhavAlI haiM / ve isa prakAra-kRSNalezyA, nolalezyA aura kaapotleshyaa| 1240. kati NaM bhaMte ! lessAyo subbhigaMdhAno yaNNatAyo ? goyamA! to lessAmro sunbhigaMdhAno pnnnnttaayo| taM jahA-teulessA pamhalessA sukklessaa| [1240 pra.] bhagavan ! kitanI lezyAe~ sugandha vAlI haiM ? [1240 u.] gautama ! tIna lezyAe~ sugandha vAlI haiM / ve isa prakAra-tejolezyA, padmalezyA aura shuklleshyaa| 1241. evaM tamo avisuddhAmo tao visuddhAmo, to appasatthAno to pasatthAno, to saMkiliTThAmo tamo asaMkililAmo, to sIyalukkhAyo to nidhaNhApro, to duggaigAmiNIyo to sugigaaminniio| [1241] isI prakAra (pUrvavat kramaza:) tIna (lezyAe~) avizuddha aura tIna vizuddha haiM, tIna aprazasta haiM aura tIna prazasta haiM, tIna saMkliSTa haiM aura tIna asaMkliSTa haiM, tIna zIta aura rUkSa (sparza vAlI) haiM, aura tIna uSNa aura snigdha (sparza vAlI) haiM, (tathaiva) tIna durgatigAminI (durgati meM le jAne vAlI) haiM aura tIna sugatigAminI (sugati meM le jAne vAlI) haiN| vivecana-cauthe gandhAdhikAra se nauveM gati adhikAra taka kI prarUpaNA-prastuta tIna sUtroM (sU. 1236 se 1241 taka) meM tIna-tIna durgandhayukta-sugandhayukta lezyAoM kA, avizuddha-vizuddha kA, aprazasta-prazasta kA, saMkliSTa-prasaMkliSTa kA, zIta-rUkSa, uSNa-snigdha sparzayukta kA, durgatigAminIsugatigAminI kA nirUpaNa kiyA gayA hai| 4-gandhadvAra-prArambha kI tIna lezyAe~ mRtamahiSa Adi ke kalevaroM se bhI anantaguNI durgandha vAlI haiM tathA anta kI tIna lezyAe~ pIse jAte hue sugandhita vAsa evaM sugandhita puSpoM se bhI ananta guNI utkRSTa sugandha vAlI hotI haiN|' 1. tulanA-jaha gomaDassa gaMdho nAgamaDassa va jahA ahimaDassa ! eto u aNaMtaguNo lessANaM apasasthANaM // 1 // jahA surabhikusumagaMdho gaMdhavAsANa pissamANANa / eto u aNaMtaguNo pasatthalessANa tiNha pi // 2 // --uttarAdhyayana Page #896 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 308] [prajJApanAsUtra 5. avizuddha-vizuddha dvAra-prArambha kI tIna lezyAe~ aprazasta varNa, gandha, rasa aura sparza vAlI hone se avizuddha aura anta kI tIna lezyAe~ prazasta varNa, gandha, rasa aura sparza vAlI hone se vizuddha hotI haiN| 6. aprazasta-prazastadvAra-Adi kI tIna lezyAe~ aprazasta hotI haiM, kyoMki ve aprazasta dravyarUpa hone ke kAraNa aprazasta adhyavasAya kI tathA anta kI tIna lezyAe~ prazasta hotI hai, kyoMki ve prazasta dravyarUpa hone se prazasta adhyavasAya kI nimitta hotI haiN| 7. saMkliSTA'saMkliSTa dvAra-prathama kI tIna lezyAe~ saMkliSTa hotI haiM, kyoMki ve saMklezamaya pArtadhyAna-raudradhyAna ke yogya adhyavasAya ko utpanna karatI tathA antima tIna lezyAe~ asaMkliSTa haiM, kyoMki ve dharmadhyAna ke yogya adhyavasAya ko utpanna karatI haiN| 8. sparza-prarUpaNAdhikAra-prArambha kI tIna lezyAe~ zIta aura rUkSa sparza vAlI haiM, inake zIta aura rUkSa sparza citta meM asvasthatA utpanna karane ke nimitta haiM, jabaki anta kI tIna lezyAe~ uSNa aura snigdha sparza vAlI haiN| inake uSNa aura snigdha sparza citta meM santoSa utpanna karane ke nimitta hote haiM / yadyapi lezyAdravyoM ke karkaza Adi sparza prAge kahe gae haiM, parantu yahA~ unhIM spoM kA kathana kiyA gayA hai, jo citta meM asvasthatA-svasthatA paidA karane meM nimitta banate haiM / 6. durgati-sugati dvAra-prArambha kI tIna lezyAe~ saMkliSTa adhyavasAya kI kAraNa hone se durgati meM le jAne vAlI haiM, jabaki antima tIna prazasta adhyavasAya kI kAraNa hone se sugati meM le jAne vAlI haiN|' dazama pariNAmAdhikAra 1242. kaNhalessA NaM bhaMte ! katividhaM pariNAma pariNamati ? goyamA ! tivihaM vA nabavihaM vA sattAvIsativihaM thA ekkAsItivihaM vA beteyAlasatavihaM vA bahuM vA bahuvihaM vA pariNAmaM pariNamati / evaM jAva sukklesaa| [1242 pra.] bhagavan ! kRSNalezyA kitane prakAra ke pariNAma meM pariNata hotI hai ? 11242 u.] gautama ! kRSNalezyA tIna prakAra ke, nau prakAra ke, sattAIsa prakAra ke, ikyAsI prakAra ke yA do sau tetAlIsa prakAra ke athavA bahuta-se yA bahuta prakAra ke pariNAma meM pariNata hotI hai| kRSNalezyA ke pariNAmoM ke kathana kI taraha nIlalezyA se lekara zuklalezyA taka ke pariNAmoM kA bhI kathana karanA vivecana-dasavA~ pariNAmAdhikAra-prastuta sUtra meM kRSNAdi chahoM lezyAoM ke vibhinna prakAra ke pariNAmoM se pariNata hone kI prarUpaNA kI gaI hai| pariNAmoM ke prakAra (1) tIna-jaghanya, madhyama aura utkRSTa pariNAma / (2) nau-ina tInoM meM se pratyeka ke jaghanya, madhyama aura utkRSTa bheda karane se nau prakAra kA pariNAma hotA hai| (3) sattAIsa-inhIM nau meM pratyeka ke puna: tIna-tIna bheda karane para 27 bheda ho jAte haiM / (4) ikyAsI-inhIM 27 bhedoM ke phira ve hI jaghanya-madhyama-utkRSTa bheda karane para ikyAsI prakAra ho jAte 1. prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 367 Page #897 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sattarahayA~ lezyApada : caturtha uddezaka ] haiN| (5) do sau tetAlIsa bheda-unake puna: tIna-tIna bheda karane para 243 bheda hote haiM / isa prakAra uttarottara bheda-prabheda kiye jAe~ to bahuta aura bahuta prakAra ke pariNamana kRSNalezyA ke hote haiM / aise hI pariNAmoM ke prakAra zuklalezyA taka samajha lene caahie|' gyArahaveM pradezAdhikAra se caudahaveM sthAnAdhikAra taka ko prarUpaNA 1243. kaNhalessA NaM bhaMte ! katipadesiyA paNNatA ? goyamA ! praNaMtapadesiyA paNNattA / evaM jAva sukkalessA / [1243 pra.] bhagavan ! kRSNalezyA kitane pradeza vAlI hai ? [1243 u.] gautama ! (kRSNalezyA) anantapradezoM vAlI hai (kyoMki kRSNalezyAyogya paramANu anantAnanta saMkhyA vAle haiM ) / isI prakAra (nIlalezyA se) yAvat zuklalezyA taka (pradezoM kA kathana karanA caahie|) 1244. kaNhalessA NaM bhaMte ! kaipaesogADhA paNNattA ? goyamA ! asaMkhejjapaesogADhA paNNattA / evaM jAva sukkalessA / [1244 pra. bhagavan ! kRSNa lezyA AkAza ke kitane pradezoM meM avagADha hai ? [1244 u.] gautama ! (kRSNalezyA) asaMkhyAta aAkAza pradezoM meM avagADha hai| isI prakAra zuklalezyA taka asaMkhyAta pradezAvagADha samajhanI caahie| 1245. kaNhalessAe NaM bhaMte ! kevatiyApro vagaNApro paNNatAo? goyamA ! aNaMtAno vaggaNApro paNNattApro / evaM jAva sukkalessAe / [1245 pra.] bhagavan ! kRSNalezyA kI kitanI vargaNAeM kahI gaI haiM ? [1245 u.] gautama ! (usakI) ananta vargaNAe~ kahI gaI haiN| isI prakAra yAvat zuklalezyA taka kI (vargaNAoM kA kathana karanA cAhie / ) 1246. kevatiyA NaM bhaMte ! kaNhalessAThANA paNNattA ? goyamA ! asaMkhejjA kaNhalessAThANA paNNatA / evaM jAva sukkalessAe / [1246 pra.] bhagavan ! kRSNalezyA ke sthAna (tara-tamarUpa bheda) kitane kahe gaye haiM ? [1246 u.] gautama ! kRSNalezyA ke asaMkhyAta sthAna kahe gae haiN| isI prakAra zuklalezyA taka (ke sthAnoM kI prarUpaNA karanI cAhie / ) vivecana-gyArahaveM pradezAdhikAra se caudahaveM sthAnAdhikAra taka kI prarUpaNA-prastuta cAra sUtroM meM pradeza, pradezAvagAr3ha, vargaNA aura sthAna kI prarUpaNA kI gaI hai| kaSNAdi lezyAe~ anantaprAdezikI-kRSNAdi chahoM lezyAoM meM se pratyeka ke yogya paramANu ananta-ananta hone se unheM anantaprAdezikI kahA hai / 1. prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 368 Page #898 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 310 ] [ prajJApanAsUtra kRSNAdi lezyAe~ asaMkhyAta pradezAvagAr3ha-yahA~ pradeza kA artha AkAza pradeza hai. kyoMki avagAhana AkAza ke pradezoM meM hI hotA hai| yadyapi eka-eka lezyA kI vargaNAe~ ananta-ananta haiM, tathApi una sabakA avagAhana asaMkhyAta aAkAza pradezoM meM hI ho jAtA hai, kyoMki sampUrNa lokAkAza ke asaMkhyAta hI pradeza haiN| __ kRSNAdilezyAe~ ananta vargaNAyukta-audArika zarIra Adi ke yogya paramANuoM ke samUha ke samAna kRSNalezyA ke yogya paramANuoM ke samUha ko kRSNalezyA kI vargaNA kahA gayA hai| ye vargaNAe~ varNAdi ke bheda se ananta hotI haiN|' kRSNAdilezyAoM ke prasaMkhyAta sthAna-lezyAsthAna kahate haiM-prakarSa-apakarSakRta arthAt avizuddhi aura vizuddhi kI taratamatA se hone vAle bhedoM ko| jaba bhAvarUpa kRSNAdi lezyAoM kA cintana kiyA jAtA hai, taba eka-eka lezyA ke prakarSa-apakarSa kRta svarUpabhedarUpa sthAna, kAla kI apekSA se ----asaMkhyAta utsarpiNI-avasarpiNI kAloM ke samayoM ke barAbara haiN| kSetra kI apekSA seasaMkhyAta lokAkAza pradezoM ke barAbara sthAna arthAt-vikalpa haiN| kahA bhI hai-asaMkhyAta utsapiNiyoM aura avasapiNiyoM ke jitane samaya hote haiM, athavA asaMkhyAta lokoM ke jitane pradeza hoM, utane hI lezyAoM ke sthAna (vikalpa) haiN| kintu vizeSatA yaha hai ki kRSNAdi tIna azubha bhAvalezyAoM ke sthAna saMklezarUpa hote haiM aura tejolezyAdi tIna zubha bhAvalezyAoM ke sthAna vizuddha hote haiN| __ ina bhAvalezyAoM ke kAraNabhUta dravyasamUha bhI sthAna kahalAte haiN| yahAM unhIM ko grahaNa karanA cAhie, kyoMki isa uddezaka meM kRSNAdilezyAdravyoM kA hI prarUpaNa kiyA gayA hai| ve sthAna pratyeka lezyA ke asaMkhyAta hote haiM / tathAvidha eka hI pariNAma ke kAraNabhUta ananta dravya bhI eka ho prakAra ke adhyavasAya ke hetu hone se sthUla rUpa se eka hI kahalAte haiN| unameM se pratyeka ke do bheda haiM-jaghanya aura utkRSTa / jo jaghanya lezyAsthAnarUpa pariNAma ke kAraNa hoM, ve jaghanya aura utkRSTa lezyAsthAnarUpa pariNAma ke kAraNa hoM, ve utkRSTa kahalAte haiN| jo jaghanya sthAnoM ke samIpavartI madhyama sthAna haiM, unakA samAveza jaghanya meM aura jo utkRSTasthAnoM ke nikaTavartI haiM, unakA antarbhAva utkRSTa meM ho jAtA hai| ye eka-eka sthAna, apane eka hI mUla sthAna ke antargata hote hue bhI pariNAma-guNa-bheda ke tAratamya se asaMkhyAta haiM / AtmA meM jaghanya eka guNa adhika, do guNa adhika lezyAdravyarUpa upAdhi ke kAraNa asaMkhya lezyA-pariNAmavizeSa hote haiN| vyavahAradRSTi se ve sabhI alpaguNa vAle hone se jaghanya kahalAte haiM / unake kAraNabhUta dravyoM ke sthAna bhI jaghanya kahalAte haiN| isI prakAra utkRSTa sthAna bhI asaMkhyAta samajha lene caahie|' pandrahavA~ : alpabahutvAdhikAra 1247. etesi NaM bhaMte ! kaNhalessAThANANaM jAva sukkalessAThANANa ya jahaNNagANaM danvayAe paesaTTayAe davaTThapaesaTTayAe kayare kayarehito prappA vA 4 ? goyamA! samvatthovA jahaNNamA kAulessAThANA dagvaTuyAe, jahaNNagA NIlalessAThANA davaTThayAe asaMkhejjaguNA, jaNagA kaNhalessAThANA davaDhayAe asaMkhejjaguNA, jahaNNagA teulessa 1. prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 368 2. vahI, malaya. vRtti, patrAMka 369 Page #899 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sattarahavA lezyApada : caturtha uddezaka ] [ 311 ThANA davvaTThayAe asaMkhejjaguNA, jahaNNagA pamhalessAThANA davaTThayAe asaMkhejjaguNA, jahaNNagA sukkalessaThANA davaTTayAe asNkhejjgunnaa| padesaTTayAesamvatthAvA jahaSNagA kAulessAThANA paesaTTayAe, jahaNNamA NolalessaThANA paesaTTayAe prasaMkhejjaguNA, jahaNNagA kaNhalessAThANA paesaTTayAe asaMkhejjaguNA, jahaNNagA teulessaThANA padesaTTayAe asaMkhejjaguNA, jahaNNagA pamhalessaThANA paesadvayAe asaMkhejjaguNA, jahaNNagA sukkalessAThANA padesaTTayAe asaMkhejjaguNA; dadhvaTTapadesaTTayAe-savvatthovA jahaNNagA kAulessaTTANA dagvaTThayAe, jahaNNagA pIlalessaTANA davvayAe asaMkhejjaguNA, evaM kaNhalessaTThANA teulessaTANA pamhalessadANA, jahaNNagA sukkalessaTTANA danvaTThayAe asaMkhejjaguNA, jahaNNaehito sukkalessaTANehito daTTayAe jahaNNagA kAulessaTTANA padesaTTayAe aNaMtaguNA, jahaNNagA NolalessaTANA paesaTTayAe asaMkhejjaguNA, evaM jAva sukkalessaTTANA / [1247 pra.] bhagavan ! ina kRSNalezyA yAvat zuklalezyA ke jaghanya sthAnoM meM se dravya kI apekSA se, pradezoM kI apekSA se aura dravya tathA pradezoM kI apekSA se kauna, kisase alpa, bahata, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? [1247 u.] gautama ! dravya kI apekSA se, sabase thor3e jaghanya kApotalezyAsthAna haiM, (unase) nIlalezyA ke jaghanya sthAna dravya kI apekSA se asaMkhyAtaguNe haiM, (unase) kRSNalezyA ke jaghanya sthAna dravya kI apekSA se asaMkhyAtagaNe haiM. (unase) tejolezyA ke jaghanya sthAna dravya kI ape guNe haiM, (unase) padmalezyA ke jadhanya sthAna dravya kI apekSA se asaMkhyAta guNe haiM, (unase) zuklalezyA ke jaghanyasthAna dravya kI apekSA se asaMkhyAtaguNe haiN| pradezoM kI apekSA se---sabase thor3e kApotalezyA ke jaghanya sthAna haiM, (unase) nIlalezyA ke jaghanya sthAna pradezoM kI apekSA se asaMkhyAtaguNe haiM, (unase) kRSNalezyA ke jaghanya sthAna pradezoM kI apekSA se asaMkhyAtagUNe haiM, (unakI apekSA) tejolezyA ke jaghanyasthAna pradezoM kI apekSA se asaMkhyAtaguNe haiM, (unase) padmalezyA ke jaghanya sthAna pradezoM kI apekSA se asaMkhyAtaguNe haiM, (unase) zuklalezyA ke jaghanya sthAna pradezoM kI apekSA se asaMkhyAtaguNe haiN| dravya aura pradezoM kI apekSA se--sabase kama kApotalezyA ke jaghanya sthAna dravya kI apekSA se haiM, (unase) nIlalezyA ke jaghanya sthAna dravya kI apekSA se asaMkhyAtaguNe haiM, (unase) jaghanya kRSNalezyAsthAna, tejolezyAsthAna, padmalezyAsthAna tathA isI prakAra zuklalezyAsthAna dravya kI apekSA za.) asaMkhyAtagUNe haiM / dravya kI apekSA se zuklalezyA ke jaghanya sthAnoM se, kApotalezyA ke jaghanya sthAna pradezoM kI apekSA se anantaguNe haiM, (unase) nIlalezyA ke jaghanya sthAna pradezoM kI apekSA se asaMkhyAtaguNe haiM, isI prakAra kRSNalezyA, tejolezyA, padmalezyA evaM zuklalezyA ke jaghanya sthAna pradezoM kI apekSA se (uttarottara) asaMkhyAtaguNe haiN| 1248. etesi NaM bhaMte ! kaNhala ssaTANANaM jAva sukkalessaTANANa ya ukkosagANaM damvadvayAe paesadvayAe dadhvaTThapaesaTTayAe katare katarehito appA vA 4 ? goyamA ! samvatthovA ukkosagA kAulessaTANA dagvaTThayAe, ukkosagA pIlalessaTANA danvaTTayAe asaMkhejjaguNA, evaM jaheva jahaNNagA taheva ukkosagA vi, NavaraM ukkosa tti abhilaavo| Page #900 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 312 ] [prajJApanAsUtra [1248 pra.] bhagavan ! kRSNalezyA ke utkRSTa sthAnoM (se lekara) yAvat zuklalezyA ke utkRSTa sthAnoM meM se dravya kI apekSA se, pradezoM kI apekSA se tathA dravya aura pradezoM kI apekSA se kauna, kisase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? [1248 u.] gautama ! sabase thor3e kApotalezyA ke utkRSTa sthAna dravya kI apekSA se haiM / (unase) nIlalezyA ke utkRSTa sthAna dravya ko apekSA se asaMkhyAguNa haiN| isI prakAra jaghanyasthAnoM ke alpabahutva kI taraha utkRSTa sthAnoM kA bhI alpabahutva samajha lenA caahie| vizeSatA yaha hai ki 'jaghanya' zabda ke sthAna meM (yahA~) 'utkRSTa' zabda kahanA cAhie / 1246. etesi NaM bhaMte ! kaNhalessaTTANANaM jAva sukkalessaTANANa ya jahaNNukkosagANaM danvaTThayAe paesaTTayAe davvaTupaesaTTayAe katare katarehito appA vA 4 ? goyamA ! samvatthovA jahaNNagA kAulessaTTANA davaTTayAe, jahaNNayA golalessaTANA davaTuyAe asaMkhejjaguNA, evaM kaNhalessaTANA teulessaTThANA pamhalessaTANA, jahaNNagA sukkalesaTANA davaTTayAe asNkhejjgunnaa| jahaNNaehito sukkalessaTTANehito davvaTThayAe ukkosA kAulessaTANA damvaTTayAe asaMkhejjaguNA, ukkosA nIlalesaTANA davvaTThayAe asaMkhejjaguNA, evaM kaNhalesaTANA teulesaTANA pamhalesaTANA, ukkosA sukkalessaTANA davvaTTayAe asNkhejjgunnaa| padesaTTayAesamvatthovA jahaNNagA kAulessaTANA paesaTTayAe, jahaNNagA jolalesaTANA paesaTTayAe prasaMkhejjaguNA, evaM jaheva davaTTayAe taheva paesaTTayAe vi bhANiyanvaM, gavaraM paesaTTayAe tti abhilAvaviseso / davaTThapaesaTTayAe-savvatthovA jahaNNagA kAulessaTTANA davaTThayAe, jahaNNagA NolalesaTANA davaTThayAe asaMkhejjaguNA, evaM kaNhalesaTTANA teulesaTTANA pamhalesaTTANA, jahaNNayA sukkalesaTThANA davaTThayAe asakhejjaguNA / jahaNNaehito sukkalesaTANehito davaTThayAe ukkosA kAulesaTANA davaTThayAe prasaMkhejjaguNA, ukkosA NolalesaTANA danvaTTayAe asaMkhejjaguNA, evaM kaNhalesaTANA teulesaTANA pamhalesaTTANA, ukkosagA sukkalesaTANA davvaTThayAe prasaMkhejjaguNA / ukkosaehito sukkalesaTThANehito davaTTayAe jahaNNagA kAulesaTANA padesaTTayAe aNaMtaguNA, jahaNNagA NolalesaTANA paesaThThayAe prasaMkhejjaguNA, evaM kaNhalesaTANA teulesaTTANA pamhalesaTTANA, jahaNNagA sukkalesaTANA asaMkhejjaguNA, jahaNNahito sukkalesaTANehito padesaTTayAe ukkosA kAulesaTThANA padesaTTayAe asaMkhejjaguNA, ukosayA golalesaTTANA pavesaTTayAe asaMkhejjaguNA, evaM kaNhalesaTANA teulesaTANA pamhalesaTANA, uSakosayA sukkalesaTANA paesaTTayAe asaMkhejjaguNA / // paNNavaNAe bhagavatIe lessApade cauttho uddeso samatto / / [1249 pra. bhagavan ! ina kRSNalezyA yAvat zuklalezyA ke jaghanya aura utkRSTa sthAnoM meM dravya kI apekSA se, pradezoM kI apekSA se tathA dravya aura pradezoM (ubhaya) kI apekSA se kauna, kisase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? [1246 u.] gautama ! sabase thor3e dravya kI apekSA se kApotalezyA ke jaghanya sthAna haiM, (unase) nIlalezyA ke jaghanya sthAna dravya kI apekSA se asaMkhyAtaguNe haiM, isI prakAra kRSNalezyA, Page #901 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sattarahavAM lezyApada : caturtha uddezaka ] [313 tejolezyA, padmalezyA aura zuklalezyA ke jaghanya sthAna dravya ko apekSA se (uttarottara) asaMkhyAtaguNe haiN| dravya kI apekSA se jaghanya zuklalezyAsthAnoM se utkRSTa kApotalezyAsthAna asaMkhyAtaguNe haiM, (unase) nIlalezyA ke utkRSTa sthAna dravya kI apekSA se asaMkhyAtaguNe haiM, isI prakAra kRSNalezyA, tejolezyA, padmalezyA aura zuklalezyA ke utkRSTa sthAna (uttarottara) dravya kI apekSA se asaMkhyAtaguNe haiN| pradezoM kI apekSA se sabase kama kApotalezyA ke jaghanya sthAna haiM, (unase) nIlalezyA ke jaghanya sthAna, pradezoM kI apekSA se asaMkhyAtaguNe haiM, isI prakAra jaise dravya kI apekSA se alpabahutva kA kathana kiyA gayA hai, vaise hI pradezoM kI apekSA se bhI alpabahutva kahanA caahie| vizeSatA yaha ki yahA~ 'pradezoM kI apekSA se aisA kathana karanA cAhie / dravya aura pradezoM kI apekSA se sabase thor3e kApotalezyA ke jaghanya sthAna dravya kI apekSA se haiM, (unase) nIlalezyA ke jaghanya sthAna dravya ko apekSA se asaMkhyAtaguNe haiM, isI prakAra kRSNalezyA, tejolezyA, padmalezyA aura zuklalezyA ke jaghanya sthAna dravya kI apekSA se (uttarottara) asaMkhyAtaguNe haiN| dravya kI apekSA se jaghanya zuklalezyA sthAnoM se utkRSTa kApotalezyA sthAna asaMkhyAtaguNe haiM, (unakI apekSA) nIlalezyA ke utkRSTa sthAna dravya kI apekSA se asaMkhyAtaguNe haiM, isI prakAra kRSNalezyA, tejolezyA, padmalezyA evaM zuklalezyA ke utkRSTa sthAna dravya kI apekSA se (uttarottara) asaMkhyAtaguNe haiN| dravya kI apekSA se utkRSTa zuklalezyAsthAnoM se, jaghanya kApotalezyAsthAna pradezoM kI apekSA se anantaguNe haiM, (unase) jadhanya nIlalezyAsthAna pradezoM kI apekSA se asaMkhyAtaguNe haiM, isI prakAra kRSNalezyA, tejolezyA, padmalezyAM evaM zuklalezyA ke jaghanyasthAna pradezoM kI apekSA se (uttarottara) asaMkhyAtaguNe haiN| pradeza kI apekSA se jaghanya zuklalezyAsthAnoM se, utkRSTa kApotalezyAsthAna pradezoM se asaMkhyAtaguNe haiM, (unase) utkRSTa nIlalezyAsthAna pradezoM kI apekSA se asaMkhyAtaguNe haiM, isI prakAra kRSNalezyA, tejoleNyA, padmalezyA evaM zuklalezyA ke utkRSTa sthAna pradezoM kI apekSA se (uttarottara) asaMkhyAtaguNe haiN| vivecana---pandrahavA~ alpabahutvAdhikAra-prastuta tIna sUtroM meM chahoM lezyAoM ke jaghanya aura utkRSTa sthAnoM kA dravya kA apekSA se, pradezoM kI apekSA se aura dravya-pradezoM ko apekSA se alpabahutva kA pratipAdana kiyA gayA hai| niSkarSa-jaghanya aura utkRSTa sthAnoM meM dravya ko apekSA se, pradezoM ko apekSA se tathA dravya evaM pradezoM ko apekSA se sabase kama kApotalezyA ke sthAna haiM, unase nIla, kRSNa, tejo, padma eva zuklalezyA ke sthAna uttarottara prAyaH asaMkhyAtaguNe haiM, kvacit pradezAM ko aojhA zuklalezyAsthAnAM se kApotalezyA sthAna anantaguNe kahe gae haiN|' // sattarahavAM lezyApada : caturtha uddezaka samApta // 1. prajJApanAmUtra malaya. vRtti, patrAMka 370 Page #902 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sattarasamaM lessApayaM : paMcamo uddesao sattarahavA~ lezyApada : paMcama uddezaka lezyAnoM ke chaha prakAra 1250. kati NaM bhaMte lessAno paNNattAno ? goyamA ! challesAno paNNattAno / taM jahA-kaNhalessA jAva sukklessaa| [1250 pra.] bhagavan ! lezyAe~ kitanI haiM ? {1250 u.] gautama ! lezyAeM chaha haiM -kRSNalazyA yAvat zuklalazyA / lezyAoM ke pariNAmabhAva kI prarUpaNA 1251. se NaNaM bhaMte ! kaNhalessA NolalessaM pappa tArUvattAe tAvaNNattAe tAgaMdhattAe tArasattAe tAphAsattAe bhujjo bhujjo pariNamati ? etto ADhattaM jahA cautthuddesae tahA bhANiyanvaM jAva veruliyamaNidiveMto ti / [1251 pra.] bhagavan ! kyA kRSNalezyA nIlalezyA ko prApta hokara usI ke svarUpa meM, usI ke varNa, gandha, rasa aura sparza ke rUpa meM puna: puna: pariNata ho jAtI hai ? [1251 u.] yahA~ se prArambha karake yAvat vaiDUryamaNi ke dRSTAnta taka jaise caturtha uddezaka meM kahA hai, vaise hI kahanA chie| 1252. se gUNaM bhaMte ! kaNhalessA NolalessaM pappa No tArUvatAe No tAvaNNattAe No tAgaMdhattAe No tArasattAe No tAphAsattAe bhujjo bhujjo pariNamati ? haMtA goyamA! kaNhalessA NIlalessaM pappa No tArUvattAe No tAvaNNattAe No tAgaMpattAe No tArasattAe No tAphAsattAe bhajjo bhujjo pariNamati / se keNa?NaM bhaMte ! evaM vuccati ? goyamA ! prAgAramAvamAtAe vA se siyA palibhAgabhAvamAtAe vA se siyA kaNhalessA NaM sA, No khalu sA NIlalessA, tattha gatA ussakkati se teNaTheNaM goyamA! evaM baccati kaNhalessA NIlalessaM pappa No tArUvattAe jAva bhujjo bhujjo pariNamati ? [1252 pra.] bhagavan ! kyA kRSNalezyA nIlalezyA ko prApta hokara nIlalezyA ke svabhAvarUpa meM tathA usI ke varNarUpa meM, gandharUpa meM, rasarUpa meM evaM sparzarUpa meM bAra-bAra pariNata nahIM hotI hai ? [1252 u.] hA~, gautama ! kRSNalezyA ko prApta hokara na to usake svabhAvarUpa meM, na Page #903 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sattarahavAM lezyApada : paMcama uddezaka ] [315 usake varNarUpa meM, na usake gandharUpa meM, na usake rasarUpa meM pora na usake sparzarUpa meM vAra-bAra pariNata hotI hai| [pra.] bhagavan ! kisa hetu se aisA kahA jAtA hai ki kRSNalezyA nolalezyA ko prApta hokara, na to usake svarUpa meM yAvat (na usake varga-gadha-rasa-sazaMrUpa meM) bAra-bAra pariNata hotI hai ? u.] gautama ! vaha (kRSNalezyA) prAkAra bhAvamAtra se ho, athavA pratibhAga bhAvamAtra (prativimbamAtra) se (nIlalezyA) hotI hai| (vAstava meM) yaha kRSNalezyA ho (rahatI) hai, vaha nIlalezyA nahIM ho jaatii| vaha (kRSNalezyA) vahA~ raho huI utkarSa ko prApta hotI hai, isI hetu se he gautama ! aisA kahA jAtA hai ki kRSNalezyA nIlalezyA ko prApta hokara na to usake svarUpa meM, yAvat (na hI usake varNa-gandha-rasa sparzarUpa meM) bArabAra pariNata hotI hai| 1253. se NaNaM bhaMte ! golalessA kAulessaM pappa No tArUvattAe jAva bhujjo bhujjo pariNamati ? haMtA goyamA ! NolalessA kAulessaM pappa No tArUvattAe jAva bhujjo bhujjo pariNamati / se keNaTheNaM bhaMte ! evaM buccai NolalessA kAulessaM pappa No tArUvattAe jAva bhujjo bhujjo pariNati ? goyamA ! prAgArabhAvamAtAe vA se siyA palibhAgabhAvamAtAe vA siyA golalessA NaM sA, No khalu sA kAulessA, tattha gatA ustakkati vA prosakkati vA, seeNaThegaM goyamA! evaM vuccai polalessA kAulessaM pappa No tArUvattAe jAva bhujjo bhujjo pariNamati / [1253 pra.] bhagavan ! kyA nIlalezyA, kApotalezyA ko prApta hokara na to usake svarUpa meM yAvat (na hI usake varNa-gandha-rasa-sparzarUpa meM) bAra-bAra pariNata hotI hai ? [1253 u.] hA~, gautama ! nIlalezyA, kApotalezyA ko prApta hokara na usake svarUpa meM yAvat (na hI usake varNa-gandha-rasa-sparzarUpa meM) bArabAra pariNata hotI hai / pra.] bhagavan ! kisa kAraNa se Apa aisA kahate haiM ki nIlalezyA, kApotalezyA ko prApta hokara na usake svarUpa meM, yAvat punaH punaH pariNata hotI hai ? [u.] gautama ! vaha (nIlalezyA) AkArabhAvamAtra se ho, athavA prativimbamAtra se (kApotalezyA) hotI hai, (vAstava meM) vaha nIlalezyA hI (rahatI) hai; vAstava meM vaha kApotalezyA nahIM ho jAtI / vahA~ rahI huI (vaha nIlalezyA) ghaTatI-bar3hatI rahatI hai / isI kAraNa se he gautama ! aisA kahA jAtA hai ki nIlalezyA kApotalezyA ko prApta hokara na to tadrapa meM yAvat (na hI usake varNa-gandha-rasa-sparzarUpa meM) bArabAra pariNata hotI hai| 1254. evaM kAulessA teulessaM pappa, teulessA pamhalesaM pappa, pamhalessA sukkalemsaM pappa / [1254] isI prakAra kApotalezyA tejolezyA ko prApta hokara, tejolezyA padmalezyA ko prApta hokara aura padmalezyA zuklalezyA ko prApta hokara (uso ke svarUpa meM, arthAt-varNa-gandharasa-sparzarUpa meM pariNata nahIM hotI, aisA pUrvayuktipUrvaka samajhanA cAhie / ) Page #904 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 316] {prajJApanAsUtra 1255. se pUrNa bhaMte ! sukkalessA pamhalessaM pappa No tArUvattAe jAva pariNamati ? haMtA goyamA ! sukkalessA taM ceva / se keNaTheNaM bhaMte ! evaM vuccati sukkalessA jAva No pariNamati ? goyamA ! prAgArabhAvamAtAe vA jAva sukkalessA NaM sA, No khalu sA pamhalessA, tattha gatA bhosakkati, seeNaTheNaM goyamA! evaM vuccai jAva No pariNamati / lessApade paMcamo uddesano smtto|| [1255 pra.] bhagavan ! kyA zuklalezyA, padmalezyA ko prApta hokara usake svarUpa meM yAvat (usake varNa-gandha-rasa-sparzarUpa meM punaH punaH) pariNata nahIM hoto ? [1255 u.] hA~, gautama ! zuklalezyA padmalezyA ko pA kara usake svarUpa meM pariNata nahIM hotI, ityAdi saba vahI (pUrvavat kahanA caahie|) [pra.] bhagavan ! kisa hetu se aisA kahA jAtA hai ki zuklalezyA (padmale zyA ko prApta hokara) yAvat (usake svarUpa meM tathA usake varNa-gandha-rasa-sparzarUpa meM) pariNata nahIM hotI : [u.] gautama ! AkArabhAvamAtra se athavA prativimbamAtra se yAvat (vaha zuklalazyA padmalezyA-sI pratIta hotI hai), vaha (vAstava meM) zuklalezyA hI hai, nizcaya hI vaha padmalezyA nahIM hotI / zuklalezyA vahA~ (svasvarUpa meM) rahatI huI apakarSa (hInabhAva) ko prApta hotI hai / isa kAraNa se he gautama ! aisA kahA jAtA hai ki yAvat (zuklalezyA padmalezyA ko prApta hokara usake svarUpa meM) pariNata nahIM hotii| vivecana-lezyAnoM ke pariNAmabhAva kI prarUpaNA-prastuta pAMca sUtroM (sU. 1251 se 1255 taka) meM eka lezyA kA dUsarI lezyA ko prApta kara usake svarUpa meM pariNata hone kA niSedha kiyA gayA hai| pUrvApara virodhI kathana kaise aura kyA samAdhAna ? yahA~ aAzaMkA hotI hai ki pUrva sUtroM (sU. 1220 se 1225 caturtha uddezaka, pariNAmAdhikAra) meM kRSNAdi lezyAoM ko, nIlAdi lezyAoM ke svarUpa meM tathA unake varNa-gandha-rasa-sparzarUpa meM pariNata hone kA vidhAna kiyA gayA hai, parantu yahA~ unake tadrUpa-pariNamana kA niSedha kiyA gayA hai| ye donoM kathana pUrvApara virodhI haiM / isakA kyA samAdhAna ? vRttikAra isakA samAdhAna karate hue kahate haiM ki pahale pariNamana kA jo vidhAna kiyA gayA hai, vaha tiryacoM aura manuSyoM kI apekSA se hai aura ina sUtroM meM pariNamana kA niSedha kiyA gayA hai, vaha devoM aura nArakoM kI apekSA se hai| isa prakAra donoM kathana vibhinna apekSAoM se hone ke kAraNa pUrvAparavirodhI nahIM haiN| deva aura nAraka apane pUrvabhavagata antima antarmuhUrta se lekara aAgAmI bhava ke prathama antarmuhUrta taka usI lezyA meM avasthita hote haiM / arthAtunakI jo lezyA pUrvabhava ke antima antarmuhUrta meM thI, vahI vartamAna devabhava yA nArakabhava meM bhI kAyama rahatI hai aura AgAmI bhava ke prathama antarmuhUrta meM bhI rahatI hai| isa kAraNa devoM aura nArakoM ke kRSNalezyAdi ke dravyoM kA paraspara samparka hone para bhI ve eka-dUsare ko apane svarUpa meM pariNata nahIM krte| Page #905 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sattarahavAM lezyApada : paMcama uddezaka] [317 lezyAoM kA paraspara samparka hone para bhI eka dUsare ke rUpa meM pariNata kyoM nahIM? isa prazna kA samAdhAna mUla meM kiyA gayA hai ki kRSNalezyA AkArabhAva mAtra se hI athavA prativimbamAtra se hI nIlalezyA hotI hai, vAstava meM vaha nIlalazyA nahIM bana jaatii| AkArabhAva kA artha hai- chAyAmAtra yA sirpha jhalaka / prAzaya yaha hai ki kRSNalezyA ke dravyoM para nIlalezyA ke dravyoM kI chAyA par3atI hai, isa kAraNa vaha nIlalezyA-sI pratIta hotI hai| athavA jaise darpaNa Adi para prativimba par3ane para darpaNAdi usa vasta-se pratIta hone lagate haiN| usI prakAra kRSNa lezyA ke sAtha nIlale (nikaTatA) hone para kRSNalezyA para nIlalezyA ke dravyoM kA pratibimba par3atA hai, tava kRSNalezyAdravya nIlalezyAdravyoM ke rUpa meM pratibimbita ho jAte haiM, kintu unameM pariNamya-pariNAmakabhAva ghaTita nahIM hotA / jaise darpaNa apane Apa meM darpaNa hI rahatA hai, usameM pratibimbita hone vAlI vastu nahIM bana jAtA / isI prakAra kRSNalezyA para nIlalezyA kA pratibimba par3ane para vaha nIlalezyA-sI pratIta hotI hai, kintu vAstava meM vaha nIlalezyA meM pariNata nahIM hotI, vaha kRSNalezyA hI banI rahatI hai| yoM pratibimba yA chAyA ke abhiprAya se mUla meM kahA pariNamana usameM nahIM hotaa| isI abhiprAya se mUla meM kahA gayA hai-vaha vastUtaH kRSNalezyA hI hai, nIlalezyA nahIM, kyoMki usane apane svarUpa kA parityAga nahIM kiyA hai / jaise darpaNa Adi japAkusuma Adi aupAdhika dravyoM ke sannidhAna se unake pratibimbamAtra ko dhAraNa karate hue darpaNa Adi hI bane rahate haiM tathA japAkusumAdi bhI darpaNa nahIM bana jAte / isI prakAra kRSNalezyA nIlalezyA nahIM bana jAtI, apitu kRSNalezyA se nIlalezyA vizuddha hone ke kAraNa kRSNalezyA apane svarUpa meM sthita rahatI huI nIlalezyA ke AkArabhAvamAtra yA pratibimbamAtra ko dhAraNa karatI huI kiJcit vizuddha ho jAtI hai| isI abhiprAya se yahAM kahA gayA hai'tatya gatA prossakkati'-usa rUpa meM rahatI huI kRSNalezyA (nIlalezyA ke sannidhAna se) utkarSa ko prApta hotI hai| kintu zuklalezyA se padmalezyA hInapariNAma vAlI hone se padmalezyA ke sannidhAna se usake AkArabhAva yA pratibimbamAtra ko dhAraNa karake kucha avizuddha ho jAtI hai-apakarSa ko prApta ho jAtI hai|' anya le zyAoM ke sambandha meM pratideza--yadyapi mUlapATha meM anya lezyAoM sambandhI vaktavyatA nahIM dI hai, tathApi mUla TIkAkAra ne unake sambandha meM vyAkhyA kI hai| isalie zuklalezyA ke sAtha jisa prakAra padmalezyA kI vaktavyatA hai. usI prakAra padmalezyA ke sAtha tejolezyA, kApotalezyA, nIlalezyA aura kRSNAlezyA sambandhI vaktavyatA, tejolezyA ke sAtha kApota, nIla aura kRSNalezyAviSayaka vaktavyatA, kApotalezyA ke sAtha nola aura kRSNalezyA-viSayaka vaktavyatA tathA nIlalezyA ko lekara kRSNalezyA sambandhI vaktavyatA ghaTita kara lenI caahie| // sattarahavA~ lezyApada : paMcama uddezaka samApta // 1. prajJApanAsUtra, malaya. vRtti, patrAMka 371-372 2. vahI, malaya. vRtti, patrAMka 372 Page #906 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sattarasamaM lessApayaM : chaTTo uddesao sattarahavA~ lezyApada : chaThA uddezaka lezyA ke chaha prakAra 1256. kati NaM bhaMte ! lessAyo paSNatAmo? goyamA ! challesAno paNNatAzro / taM jahA-kaNhalessA jAva sukkalessA / [1256 pra.] bhagavan ! lezyAe~ kitanI haiM ? [1256 u.] gautama ! chaha lezyAe~ kahI gaI haiM-kRSNalezyA yAvat zuklalezyA / manuSyoM meM lezyAoM kI prarUpaNA 1257. [1] maNasANaM bhaMte ! kati lessAno paNNattApro ? goyamA ! challesAno paNNattAyo / taM jahA-kaNhalessA jAva sukklessaa| [1257-1 pra.] bhagavan ! manuSyoM meM kitanI lezyAe~ hotI haiM ? [1257-1 u.] gautamaH! chaha lezyAeM hotI haiM / ve isa prakAra haiM-kRSNalezyA yAvat shuklleshyaa| [2] maNUsoNaM pucchaa| goyamA ! challesAno pnnnntaayo| taM jahA-kAhalessA jAva sukklestaa| [1257-2 pra.] bhagavan ! manuSyastriyoM meM kitanI lezyAe~ hotI haiM ? [1257-2 u.] gautama ! (unameM bhI) chaha lezyAeM haiM--kRSNalezyA yAvat zuklalezyA / [3] kammabhUmayamaNUsANaM bhaMte ! kati lessAmro paNNattAno ? goyamA ! cha / taM jahAkaNhalessA jAba sukklessaa| [1257-3 pra.] bhagavan ! karmabhUmika manuSyoM meM kitanI lezyAe~ haiM ? [1257-3 u.] gautama ! (unameM) chaha (lezyAe~ hotI haiM / ) ve isa prakAra-kRSNalezyA yAvat zuklalezyA / [4] evaM kammabhUmayamaNUsINa vi| [1257-4 ] isI prakAra karmabhUmika manuSyastriyoM ko bhI lezyAviSayaka prarUpaNA karanI caahie| Page #907 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sattarahavAM lezyApada : chaThA uddezaka ] [ 319 [5] bharaheravayamaNUsANaM bhaMte ! kati lessAmro paNNatAo? goyamA ! cha / taM jahA--kaNhalessA jAva sukklessaa| [1257-5 pra.] bhagavan ! bharatakSetra aura airavatakSetra ke manuSyoM meM kitanI lezyAe~ pAI jAtI haiM ? [1257-5 u.] gautama ! (unameM bhI) chaha (lazyAe~ hotI haiM) yathA--kRSNalezyA yAvat zuklalezyA / [6] evaM maNassINa vi| [1257-6 / isI prakAra (ina kSetroM kI) manuSyastriyoM meM bhI (chaha lezyAoM kI prarUpaNA karanI caahie|) [7] punvavideha-pravaravidehakammabhUmayamaNUsANaM bhaMte ! kati lessAo paNNatAo? goyamA ! cha lesAno / taM jahA-kaNhalessA jAba sukklessaa| [1257-7 pra. bhagavana ! pUrvavideha aura aparavideha ke karmabhUmija manuSyoM meM kitanI lazyAe~ hotI haiM ? [1257-7 u. gautama ! (ina donoM kSetroM ke manuSyoM meM) chaha lezyAe~ kahI gaI haiMkRSNalezyA yAvat zuklalezyA / [8] evaM maNUsINa vi| [1257-8] isI prakAra (ina donoM kSetroM kI) manuSyastriyoM meM bhI (chaha lezyAe~ samajhanI caahie|) [6] prakammabhUmayamaNUsANaM pucchA ? goyamA ! cattAri lessAno paNNattAno / taM jahA-kaNhalessA jAba teulessaa| [1257-9 pra.] bhagavan ! akarmabhUmija manuSyoM meM kitanI lezyAe~ kahI gaI haiM ? [1257-9. u.] gautama ! (unameM) cAra lezyAe~ kahI gaI haiN| ve isa prakAra haiM-kRSNalezyA yAvat tejolezyA / [10] evaM prakammabhUmayamaNUsINa vi / [1257-10] isI prakAra akarmabhUmija manuSyastriyoM meM bhI (cAra lezyAe~ kahanI caahie|) [11] evaM aMtaradIvayamaNUsANaM maNUsINa vi / [1257-11] isI prakAra antaradvIpaja manuSyoM aura manuSyastriyoM meM bhI ( cAra lezyAe~ samajhanI caahie|) Page #908 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 320] [prajJApanAsUtra [12] hemavaya-eraNNavayanakammabhUmayamaNUsANaM maNasINa ya kati lessAno paNattAyo ? goyamA! cattAri / taM jahA--kaNhalessA jAva teulessaa| [1257-12 pra.] bhagavan ! haimavata aura airaNyavata akarmabhUmija manuSyoM aura manuSyastriyoM meM kitanI lezyAe~ hotI haiM ? [1257-12 u.] gautama ! (ina donoM kSetroM ke puruSoM aura striyoM meM) cAra lezyAe~ hotI haiM / ve isa prakAra-kRSNalezyA yAvat tejolezyA / [13] harivAsa-rammayaprakammabhUmayamaNussANaM maNUsoNa ya pucchA ? goyamA ! cattAri / taM jahA-kaNhalessA jAva teulessaa| [1257-13 pra.] bhagavan ! harivarSa aura ramyakavarSa ke akarmabhUmija manuSyoM aura manuSyastriyoM meM kitanI lezyAe~ hotI haiM ? [1257-13 u.] gautama ! (ina donoM kSetroM ke akarmabhUmija puruSoM aura striyoM meM) cAra lezyAe~ hotI haiM / ve isa prakAra-kRSNalezyA yAvat tejolezyA / [14] devakurUttarakuruprakammabhUmayamaNussANaM evaM ceva / [1257-14] devakuru aura uttarakuru kSetra ke prakarmabhUmija manuSyoM meM bhI isI prakAra (cAra lezyAe~ jAnanI caahie|) [15] etesi ceva maNUsoNaM evaM ceva / [1257-15] ina (pUrvokta donoM kSetroM) ko manuSyastriyoM meM bhI isI prakAra (cAra lezyAe~ samajhanI caahie|) [16] dhAyaisaMDapurimaddhe evaM ceva, pacchimaddha vi / evaM pukkharaddha vi bhANiyavvaM / ' (1257-16] dhAtakISaNDa ke pUrvArddha meM tathA pazcimArddha meM bhI manuSyoM aura manuSyastriyoM meM isI prakAra (cAra lezyAe~) kahanI cAhie / isI prakAra puSkarArddha dvIpa meM bhI kahanA caahie| vivecana--vibhinna kSetrIya manuSyoM meM lezyAoM kI prarUpaNA-prastuta sUtra (1257/16 taka) meM sAmAnyamanuSyoM se lekara sabhI kSetroM ke sabhI prakAra ke karmabhUmija aura akarmabhUmija manuSyoM tathA vahA~ kI striyoM meM lezyAoM kI prarUpaNA ko gaI hai| niSkarSa pratyeka kSetra ke karmabhUmija manuSyoM aura striyoM meM chaha lezyAe~ aura akarmabhUmika manuSyoM aura striyoM meM cAra lezyAe~ pAI jAtI haiN| akarmabhUmika nara-nAriyoM meM padma aura zuklalezyA nahIM hotii| 1. granthAgram 5500 / 2. paNNavaNAsutaM (mUlapATha) bhA. 1, pR. 301-302 Page #909 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sattarahavA lezyApada : chaThA uddezaka] [321 lezyA ko lekara garbhotpatti sambandhI prarUpaNA 1258. [1] kaNhalesse gaM bhaMte ! maNse kaNhalessaM gambhaM jaNejjA? haMtA goyamA ! jnnejjaa| [1258-1 pra.] bhagavan ! kRSNalezyA vAlA manuSya kRSNalezyAvAna garbha ko utpanna karatA hai ? [1258-1 u.] hA~, gautama ! vaha utpanna karatA hai| [2] kaNhaslese gaMbhaMte maNuse golalessaM gabbhaM jaNejjA ? haMtA goyamA ! jnnejjaa| [1258-2 pra.] bhagavan ! kRSNalezyA vAlA manuSya nIlalezyAvAn garbha ko utpanna karatA hai ? [1258-2 u.] hA~, gautama ! vaha utpanna karatA hai| [3] evaM kAulessaM teulessaM pamhalessaM sukkalessaM chappimAlAvagA nANiyavvA / [1258-3] isI prakAra (kRSNalezyA vAle puruSa se) kApotalezyA, tejolezyA, padmalezyA aura zuklalelyA vAle garbha kI utpatti ke viSaya meM pAlApaka kahane caahie| [4] evaM golaleseNaM kAuleseNaM teuleseNa vi pamhaleseNa vi sukkaleseNa vi, evaM ete chattIsaM paalaavgaa| {1258-4] isI prakAra (kRSNavAle puruSa kI taraha) nolalezyA vAle, kApotalezyA vAle, tejolacyA vAle, padamalezyA vAle aura klalezyA vAle pratyeka manuSya se isa prakAra pUrvokta chahoM lezyA vAle garbha ko utpattisambandhI pratyeka lezyAvAle se chaha-chaha AlApaka hone se ye saba chattIsa AlApaka hue| [5] kaNhalessA NaM bhaMte ! itthiyA kaNhalessaM gambhaM jaNejjA? haMtA goyamA! jaNejjA / evaM ete vi chattIsaM paalaavgaa| {1258-5 pra.] bhagavan ! kyA kRSNalezyA vAlI strI kRSNalezyA vAle garbha ko utpanna karatI hai ? [1258-5 u.] hA~, gautama ! utpanna karatI hai / isa prakAra (pUrvavat) ye bhI chattIsa AlApaka kahane caahie| [6] kaNhalesse NaM bhaMte ! maNUse kaNhalesAe itthiyAe kaNhalessaM gambhaM jaNejjA ? haMtA goyamA ! jaNejjA / evaM ete chattIsaM paalaavgaa| Page #910 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 322] [ sraadhnaamb [1258-6 pra.] bhagavan ! kRSNalezyA vAlA manuSya kyA kRSNalezyA vAlI strI se kRSNalezyA vAle garbha ko utpanna karatA hai ? [1258-6 u.] hA~, gautama ! vaha utpanna karatA hai / isa prakAra (pUrvavat) ye bhI chattIsa AlApaka hue| [7] kammabhUmayakaNhalesse NaM bhaMte ! maNusse kaNhalessAe ithiyAe kaNhalessaM gambhaM jaNejjA? haMtA goyamA ! jaNejjA evaM ete vi chattIsaM pAlAvagA / [1258-7 pra.] bhagavan ! karmabhUmika kRSNalezyA vAlA manuSya kRSNalazyA vAlI strI se kRSNalazyA vAle garbha ko utpanna karatA hai ? [1258-7 u.] hA~, gautama ! vaha utpanna karatA hai / isa prakAra (pUrvoktAnusAra) ye bhI chattIsa AlApaka hue| [4] prakammabhUmaya kaNhalese NaM bhaMte ! maNUse akammabhUmayakaNhalessAe isthiyAe prakammamUmayakaNhalessaM gabbhaM jaNejjA ? haMtA goyamA ! jaNejjA, NavaraM causu lesAsu solasa pAlAvagA / evaM aMtaradIvagA vi / ||chtttto uddesapro smtto|| / / paNNavaNAe bhagavaIe sattarasamaM lessApayaM samattaM / / [1258.8 pra.] bhagavan ! akarma bhUmika kRSNa lezyA vAlA manuSya akarmabhUmika kRSNalezyA vAlI strI se akarmabhUmika kRSNalezyA vAla garbha ko utpanna karatA hai ? [1258-8 u.] hA~, gautama ! vaha utpanna karatA hai / vizeSatA yaha hai ki (inameM pAI jAne vAlI) cAra lazyAoM se (sambandhita) kala 16 AlApaka hote haiN| isI prakAra antaradvIpaja (kRSNalazyAdi vAle manupya se) bhI antaradvIpaja kRSNalezyAdi vAlI strI se antaradvIpaja kRSNalezyAdi vAle garbha kI utpatti-sambandhI solaha AlApaka hote haiN| vivecana-lezyA ko lekara gotpattisambandhI prarUpaNA-prastuta sUtra (1258.8 taka) meM kRSNAdi chahoM lezyAoM vAloM meM se pratyeka lazyAvAle puruSa se, pratyeka lezyAvAlI strI se pratyeka lezyAvAle garbha kI utpatti kA kathana kiyA gayA hai / apane se bhinna lezyAvAle garbha ko kaise utpanna karatA hai ?- apane se bhinna lazyAvAle garbha ko utpanna karane kA kAraNa yaha hai ki utpanna hone vAlA jIva pUrvajanma meM lezyA ko grahaNa karake utpanna hotA hai| ve lezyAdravya kisI jIva ke koI aura kisI ke koI anya hote haiN| isa kAraNa janaka yA jananI yA donoM bhale hI kRSNalezyA meM pariNata hoM, janya jIva kI lezyA usase bhinna bhI ho sakatI hai| isI prakAra anya lazyAoM ke viSaya meM bhI samajha lenA caahie|' 1. prajJApanAmUtra malaya. vRtti, patrAMka 376 Page #911 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sattarahavA~ lezyApada : chaThA uddezaka ] pAlApaka-isa kAraNa kRSNalezyA vAlA manuSya apanI lezyA vAle garbha ke atirikta anya pAMcoM lezyAoM vAle garbha ko utpanna karatA hai| isa dRSTi se kRSNalezyA se paTlezyAtmaka garbha ke utpanna hone se etatsambandhI chaha pAlApaka hue tathA zeSa nolAdi lezyAoM ke bho 6-6 pAlApaka hone se 36 vikalpa ho ge| isI taraha kRSNAdi chahoM lezyA vAlI striyoM meM se pratyeka lezyA vAlo stro se pratyeka lezyA vAle garbha ko utpatti sambandhI 36 pAlApaka hote haiM / kRSNAdilezyA vAle puruSa dvArA kRSNAdilezyA vAlo strI se kRSNAdilezyA vAle garbha ko utpatti sambandhI bho 36 AlApaka haiM / phira akarmabhUmika, antaradopaja kRSNAdi lezyA vAle puruSa dvArA tathA akramabhUmika evaM pratarApana kRSNAdilezyA vAlo strI se imo prakAra ko lezyA bAle garbha kI utpatti sambandhI kramazaH 16-16 aAlApaka hote haiN|' // sattarahavAM lezyApada : chaThA uddezaka samApta // // prajJApanAsUtra : sattarahavAM lezyApada sampUrNa / 1. paNavaNAsutaM (mUlapATha) bhA. 1, pR. 302-303 Page #912 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aTThArasamaM kAyaTTiipayaM aThArahavA~ kAyasthitipada prAthamika * prajJApanAsUtra kA yaha aThArahavA~ 'kAyasthitipada' pada hai / * 'kAya' kA artha yahA~ 'paryAya' hai| sAmAnya rUpa athavA vizeSarUpa paryAya (kAya) meM kisI jIva ke lagAtAra--nirantara rahane ko kAyasthiti kahate haiN| prastuta kAyasthitipada meM cintana prastuta kiyA gayA hai ki cauvIsadaNDakavartI jIva aura ajIva apanI-apanI paryAya meM lagAtAra kitane kAla taka rahate haiN| caturtha 'sthitipada' aura isa 'kAyasthitipada' meM yaha antara hai ki sthitipada meM to cauvIsadaNDakavartI jIvoM kI bhavasthiti, arthAt-eka bhava kI apekSA se AyuSya kA vicAra hai, jabaki isa pada meM yaha vicAra kiyA gayA hai ki eka jIva mara kara vAraMvAra usI bhava meM janma letA rahe to, aise saba bhavoM kI paramparA kI kAlamaryAdA athavA una sabhI bhavoM ke AyuSya kA kula jor3a kitanA hogA ?' prastuta pada meM jIva, gati, indriya, kAya, yoga, veda, kaSAya, lezyA, samyaktva, jJAna, darzana, saMyata, upayoga, prAhAra, bhASaka, parIta, paryApta, sUkSma, saMjJI, bhavasiddhika, astikAya aura carama, ina 22 dvAroM ke mAdhyama se cauvIsadaNDakavartI samasta jIvoM kI usa-usa kAya meM rahane kI kAlAvadhi kA vicAra kiyA gayA hai / prathama jIvadvAra-jIva kA astitva sarvakAla meM hai| isase jIva kA avinAzitva siddha hotA hai| dvitIya gatidvAra meM cAroM gatiyoM ke jIvoM ke strI-puruSa rUpa paryAya kI kAlAvasthiti kA vicAra hai / tRtIya indriyadvAra meM sendriya nirindriya tathA ekendriya se paMcendriya taka ke jIvoM kI sva-svaparyAya meM kAlAvasthiti kA vicAra hai / caturtha kAyadvAra meM taijasa kArmaNa kAya yA SaTkAya vAle jIvoM ke sva-svaparyAya meM nirantara rahane kI kAlAvadhi batAI hai| paMcama yogadvAra meM manoyogI aura vacanayogI kA jaghanya kAla eka samaya aura utkRSTa antarmuhUrta taka kA batAyA hai| kAyayogI kI kAyasthiti utkRSTa vanaspati kI batAI hai| chaThe vedadvAra meM savedaka, avedaka, strI-puruSa-napusakavedI kI kAyasthiti batAI hai| saptama kaSAyadvAra meM sakaSAya, akaSAya aura paNNavaNAsuttaM bhA. 2 prastAvanA, pR. 107 se 110 taka (kha) jainAgama sAhitya : manana aura mImAMsA, pR. 240-248 (ga) prajJApanA. malaya. vRtti, patrAMka 374 Page #913 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aThArahavAM kaaysthitipd| [ 325 krodhAdikaSAyayukta jIvoM kI kAyasthiti kA vicAra hai| saptama leNyAdvAra meM vividha lezyA vAle jIvoM kI svaparyAya meM rahane kI kAlasthiti batAI hai| aSTama samyaktvadvAra meM samyagdRSTi, mithyAdRSTi aura mizradRSTi vAle jIvoM kI paryAya sthiti kA vicAra hai| isake pazcAt kramaza: jJAna, darzana, saMyata, upayoga pAhAra kA kAla batAyA hai| isake pazcAt bhASaka, parIta, paryApta, sUkSma, saMjJI, bhavasiddhika, evaM carama Adi dvAroM ke mAdhyama se tadviziSTa jIva sva-svaparyAya meM nirantara kitane kAla rahate haiM ? isakA cintana prastuta kiyA gayA / ikkIsaveM prastikAya dvAra meM dharmAstikAya Adi ajIvoM kI kAya sthiti kA vicAra kiyA gayA hai|' * janma-maraNa kI paramparA se mukti cAhane vAle mumukSu jIvoM ke lie kAyasthiti kA yaha cintana atIva upayogI hai| [00 1. pagNavaNAsuttaM (mU. pA.) bhA. 1, pR. 304 se 317 taka Page #914 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aTThArasamaM kAyaTiipayaM aThArahavA~ kAyasthitipada kAyasthiti pada ke antargata bAIsa dvAra1256. jIva 1 gatidiya 2-3 kAe 4 joge 5 bede 6 kasAya 7 lessA 8 ya / sammatta 6 gANa 10 saNa 11 saMjaya 12 uvaoga 13 prAhAre 14 // 21 // bhAsaga 15 paritta 16 pajjatta 17 suhuma 18 saNNo 16 bhava'thi 20-21 carime 22 / etesi tu padANaM kAyaThiI hoti NAyavA / / 212 // [1259. adhikArasaMgrahaNIgAthAoM kA artha ] (1) jIva, (2) gati, (3) indriya, (4) kAya, (5) yoga, (6) veda, (7) kaSAya, (8) lezyA, (9) samyaktva, (10) jJAna, (11) darzana, (12) saMyata, (13) upayoga, (14) pAhAra, (15) bhASaka, (16) parIta, (17) paryApta, (18) sUkSma, (19) saMjI, (20) bhava (siddhika), (21) asti (kAya) aura (22) carama, ina padoM ko kAsthiti jAnanI cAhie / / 211-212 / / vivecana-kAyasthitipada ke antargata bAIsa dvAra-prastuta sUtra meM jIvAdi bAIsa padoM ko lekara kAyasthiti kA varNana kiyA jAegA, isakA do gAthAoM dvArA nirdeza kiyA gayA hai / __ kAyasthiti kI paribhASA-kAyapada kA artha hai-jIva-paryAya / yahA~ kAyapada se paryAya kA grahaNa kiyA gayA hai| paryAya ke do prakAra haiM--sAmAnyarUpa aura vizeSarUpa / joba kA vizeSaNarahita jovatvarUpa sAmAnyaparyAya hai tathA nArakatvAdirUpa bizeSaparyAya hai| isa prakAra ke paryAyarUpa kAya ko sthiti-avasthAna kAyasthiti hai| tAtparya yaha hai ki isa prakAra sAmAnya rUpa athavA vizeSarUpa paryAya se kisI jIva kA avicchinna rUpa se (nirantara) honA kAya sthiti hai|' prathama-dvitIya : jIvadvAra-gatidvAra 1260. jIve NaM bhaMte ! jove tti kAlamo keciraM hoi ? goyamA ! sambaddha / dAraM 1 // {1260 pra.] bhagavan ! jIva kitane kAla naka jIva (jIvaparyAya meM) rahatA hai ? [1260 u.] gautama ! (vaha) sadA kAla rahatA hai| prathama dvAra / / 1 / / 1261. gairaie NaM bhaMte ! neraie tti kAlamo kevaciraM hoi ? goyamA ! jahaNNeNaM dasa vAsasahassAI, ukkoseNaM tettIsaM saagrovmaaii| [1261 pra.) bhagavan ! nAraka nArakatvarUpa (nArakaparyAya) meM kitane kAla taka rahatA hai ? 1. prajJApanAsUtra, malaya. bRtti, patrAMka 374 Page #915 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aThArahavAM kAsthitipada] [ 327 [1261 u.] gautama ! (nAraka) jaghanya dasa hajAra varSa taka, utkRSTa tetIsa sAgaropama taka (nArakaparyAya se yukta rahatA hai / ) 1262. [1] tirikkhajoNie NaM bhaMte ! lirikkhajoNie tti kAlaro keciraM hoi ? goyamA ! jahaNaNaM aMtomuhattaM, ukkoseNaM aNaMtaM kAla, aNaMtApro ussapiNi prosappiNIo kAlato, khettamo aNaMtA logA, asaMkhejjA poggalapariyaTTA, te gaM poggalapariyaTTA prAvaliyAe asNkhejjtibhaago| [1262-1 pra.] bhagavan ! tiryaJcayonika (nara) kitane kAla taka tiryagyonikatva rUpa meM [1262-1 u.] gautama ! (tiryaJca nara) jaghanya antamuhUrta aura utkRSTa anantakAla taka tiryaJcarUpa meM rahatA hai| kAlata: ananta utsapiNI-avapiNI kAla taka, kSetrataH ananta loka, asaMkhyAta pudgalaparAvartanoM taka (tiryaJca tiryaJca, hI banA rahatA hai / ) ve pudgalaparAvartana pAvalikA ke asaMkhyAtaveM bhAga (jitane samajhane cAhie / ) [2] tirikkhajoNiNo NaM bhaMte ! tirikkhajoNiNotti kAlamo keciraM hoi? goyamA ! jahaNaNaM aMtomuhattaM, ukkoseNaM tiNi paligrovamAI puvkoddipttprbhhiyaaii| | 1262-2 pra.] bhagavan ! tiryaJcanI kitane kAla taka tiryaJcanI rUpa meM rahatI hai / [1226-2 u.] gautama ! (vaha) jaghanyataH antarmuhUrta taka aura utkRSTataH pRthaktvakoTi pUrva adhika tIna palyopama taka (tiryaJcanI rahatI hai|) 1263. [1] evaM maNUse vi / [1263-1] manuSya (nara) ko kAyasthiti ke viSaya meM bhI (isI prakAra samajhanA cAhie / ) [2] maNUsI vi evaM ceva / [1263-2] isI prakAra mAnuSI (nArI) kI kAyasthiti ke viSaya meM (samajhanA cAhie / ) 1264. [1] deve NaM bhaMte ! deve tti kAlamo kevaciraM hoi ? goyamA ! jaheba jeraie (su. 1261) / [1264-1 pra.] bhagavan ! deva kitane kAla taka deva banA rahatA hai ? [1264-1 u.] gautama ! jaisA (sU. 1261 meM) nAraka ke viSaya meM kahA, vaisA hI deva (ko kAyasthiti) ke viSaya meM (kahanA cAhie / ) [2] devI NaM bhaMte ! devIti kAlao kevaciraM hoi ? goyamA ! jahaNeNaM basa vAsasahassAI, ukkoseNaM paNapaNNaM plinovmaaii| [1264-2 pra.] bhagavan ! devI, devI ke paryAya meM kitane kAla taka rahatI hai ? [1264-2 u.] gautama ! jaghanyata: dasa hajAra varSa taka aura utkRSTataH pacapana palyopama taka (devIrUpa meM kAyama rahatI hai / ) Page #916 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 328] [prajJApanAsUtra 1265. siddha gaM bhaMte ! siddha tti kAlo keciraM hoi ? goyamA! sAdoe apjjvsie| [1265 pra.] bhagavan ! siddha jIva kitane kAla taka siddhaparyAya se yukta rahatA hai ? [1265 u.] gautama ! siddhajIva sAdi-ananta hotA hai (arthAt-siddhaparyAya sAdi hai, kintu antarahita hai|) 1266. [1] gairaiya-apajjattae NaM bhaMte ! gharaiya-apajjattae ti kAlao keciraM hoi ? goyamA ! jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhuttaM / [1266-1 pra.] bhagavan ! aparyAptaka nAraka jIva aparyAptaka nArakaparyAya meM kitane kAla taka rahatA hai ? 1266-1 u.] gautama ! aparyAptaka nAraka jIva aparyAptaka nArakaparyAya meM jaghanya antarmuhUrta taka aura utkRSTa bhI antarmuhUrta taka rahatA hai / [2] evaM jAva devI apjjttiyaa| [1266-2] isI prakAra (tiryaJcayonika-tiryaJcanI, manuSya-mAnuSI, deva aura) yAvat devI ko aparyApta avasthA antarmuhUrta taka hI rahatI hai / 1267. raiyapajjattae NaM bhaMte ! Neraiyapajjattae ti kAlamo kevaciraM hoi ? goyamA ! jahaNeNaM dasa vAsasahassAI aMtomuhuttUNAI, ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAiM aNtomuttuunnaaii| [1267 pra.] bhagavan ! paryApta nAraka kitane kAla taka paryApta nArakaparyAya meM rahatA hai ? [1267 u.] gautama ! jaghanya antamuharta kama dasa hajAra varSa taka aura utkRSTa antamuharta kama tetIsa sAgaropama taka (paryApta nArakarUpa meM banA rahatA hai|) 1268. [1] tirikkhajoNiyapajjattae gaM bhaMte ! tirikkhajoNiyapajjattae ti kAlo kevaciraM hoi? goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhattaM, ukkoseNaM tigNi paligrovamAI aNtomuhttnnaaii| [1268-1 pra.] bhagavan ! paryApta tiryaJcayonika kitane kAla taka paryApta tiryaJca rUpa meM rahatA hai ? [1268-1 u.] gautama! (vaha) jaghanya antarmuharta taka aura utkRSTa antarmuhUrta kama tIna palyopama taka (paryApta tiryaJcarUpa meM rahatA hai / ) [2] evaM tirikkha joNiNipajjattiyA vi| [1268-2] isI prakAra paryApta tiryaJcanI (tiyaMJca strI) ko kAyasthiti ke viSaya meM bhI (samajhanA caahie| Page #917 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aThArahavAM kAyasthitipada] 1266. maNUse maNUsI vi evaM ceva / _ [1266] (paryApta) manuSya (nara) aura mAnuSo (manuSyastro) ko kAyasthiti ke viSaya meM bhI isI prakAra (samajhanA cAhie / ) 1270. [1] devapajjattae jahA raiyapajjattae (su. 1267) / [1270-1] paryApta deva (kI kAyasthiti) ke viSaya meM (mU. 1267 meM aMkita) paryApta nairayika (kI kAyasthiti) ke samAna (samajhanA caahie|) [2] devipajjattiyA gaMbhaMte ! devipajjattiya tti kAlo keciraM hoi? goyamA ! jahaNNeNaM dasa vAsasahassAI aMtomuhattaNAI, ukkoseNaM paNapaNNaM paliovamAiM aMtomuttUNAI / dAraM 2 // [1270-2 pra.] bhagavan ! paryApta devI, paryApta devI ke rUpa meM kitane kAla taka rahatI hai ? [1270-2 u.] gautama ! (vaha) jaghanya antarmuhurta kama dasa hajAra varSa taka aura utkRSTa antarmuhUrta kama pacapana palyopama taka paryApta devI-paryAya meM rahatI hai| dvitIya dvAra / / 2 / / vivecana-prathama-dvitIya jIvadvAra-gatidvAra-prastuta gyAraha sUtroM (sU. 1260 se 1270) meM jIvasAmAnya kI tathA nArakAdi cAra gati vAle vizaSTa jIvoM kI kAyasthiti kA nirUpaNa kiyA gayA hai| jIva meM sadaiva nirantara jIvanaparyAya kyoM aura kaise ?-jIva sadA kAla jIvanaparyAya se yukta rahatA hai, kyoMki jIva vahI kahalAtA hai, jo jovanaparyAya se: viziSTa ho / jIvana kA artha hai-prANa dhAraNa krnaa| prANa do prakAra ke hote haiM-dravyaprANa aura bhAvaprANa / dravyaprANa dasa haiM-5 indriyA~, tIna bala, ucchvAsa-ni:zvAsa aura Ayu / bhAvaprANa-jJAna, darzana, vIrya aura sukha, ye 4 haiM / saMsArI jIvoM meM Ayu:karma kA anubhavarUpa prANadhAraNa sadaiva rahatA hai| saMsAriyoM kI aisI koI bhI avasthA nahIM hai, jisameM Ayukarma kA anubhava na ho| siddha jIva dravyaprANoM se rahita hone para bhI jJAnAdirUpa bhAvaprANoM ke sadabhAva se sadaiva jIvita rahatA hai| isa kAraNa saMsArI avasthA meM praura muktAvasthA meM bhI sarvatra jIvanaparyAya hai, ataeva jIva meM jIvanaparyAya sarvakAlabhAvI hai| gati kI apekSA jIvoM kI kAyasthiti-nAraka kI kAsthitijaghanya dasa hajAra varSa aura utkRSTa 33 sAgaropama taka nAraka nArakaparyAya se yukta rahatA hai / yahI nAraka ko kAyasthiti hai / kyoMki nArakabhava kA svabhAva hI aisA hai ki eka bAra naraka se nikalA huA jIva agale hI bhava meM phira naraka meM utpanna nahIM hotaa| isa kAraNa unakI jo bhavasthiti kA parimANa hai, vahI unakI kAyasthiti kA parimANa hai| tiryaJca nara kI kAyasthiti-isakI jaghanya antarmuhUrta aura utkRSTa anantakAla taka kI kAyasthiti isalie hai ki jaba koI deva, manuSya yA nAraka tiryaMcayonika nara ke rUpa meM utpanna hotA hai aura vahA~ antarmuhUrta-paryanta raha kara phira deva, manuSya yA nAraka bhava meM janma le letA hai, usa avasthA meM jaghanya kAyasthiti antamuhUrta ko hotI hai| yadyapi tiryaJca kI ekabhavasambandhI Page #918 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 33.] [ prajJApanAsUna sthiti to adhika se adhika tIna palyopama kI hai, usase adhika nahIM, tathApi jo tiryaJca tiryaJcabhava ko tyAga kara lagAtAra tiryaJcabhava meM hI utpanna hote rahate haiM, bIca meM kisI anya bhava meM utpanna nahIM hote, ve anantakAla taka tiryaJca hI bane rahate haiN| usa anantakAla kA parimANa yahA~ kSetra aura kAla kI dRSTi se batAyA gayA hai-kAla kI apekSA se ananta utsapiNiyA~ aura pravasapiNiyA~ vyatIta ho jAtI haiM, phira bhI tiryaJcayonika tiryaJcayonika hI banA rahatA hai / usa anantakAla kA yaha parimANa asaMkhyAta pudgalaparAvartana samajhanA caahie| AvalikA ke asaMkhyAtaveM bhAga meM jitane samaya hote haiM, utane asaMkhyAta pudgalaparAvarta samajhane caahie| tiryagyonika kI yaha kAyasthiti vanaspatikAyika kI apekSA se hai, usase bhinna tiryaJcoM kI apekSA se nahIM, kyoMki vanaspatikAyika ke sivAya anya tiryaMcoM kI kAyasthiti itanI nahIM hotii| tiryaMcayonika strI kI kAyasthiti-isakI kAyasthiti jaghanya antarmuharta taka ko aura utkRSTa pRthaktva karor3a pUrva adhika tIna palyopama taka kI hai, kyoMki saMjJIpaMcendriya tiryacoM aura manuSyoM kI kAyasthiti adhika se adhika ATha bhavoM kI hai / asaMkhyAta varSa kI Ayu vAle jIva mRtyu ke pazcAt avazya devaloka meM utpanna hote haiM, tiryaMcayoni meM nahIM; ataeva sAta bhava karor3a pUrva kI Ayu vAle samajhanA cAhie aura pAThavA~ antima bhava devakuru Adi meM / isa taraha pRthaktva karor3a pUrva adhika tIna palyopama samajhanA caahie| deva deviyoM ko kAyasthiti-devoM aura deviyoM kI kAyasthiti bhavasthiti ke anusAra hI samajhanI cAhie / deviyoM kI utkRSTa kAya sthiti pacapana palyopama kI hai, yaha aizAna deviyoM kI apekSA se kahI gayI hai, anya deviyoM kI apekSA se nahIM / siddhajIva kI kAyasthiti sAdi-ananta-siddha jIva sAdi-ananta hotA hai| siddhaparyAya kI Adi hai, anta nhiiN| siddhaparyAya akSaya hai / rAgAdi doSa hI janmamaraNa ke kAraNa haiM, jo siddha-jIva meM nahIM hote; kyoMki rAgadveSa ke kAraNabhUta karmoM kA ve sarvathA kSaya kara cukate haiM / aparyApta nAraka prAdi ko kAyasthiti-nAraka Adi jIva aparyApta nAraka rUpa meM jaghanya aura utkRSTa antarmuhUrta taka rahatA hai, kyoMki aparyApta avasthA antarmuharta se adhika kAla taka nahIM rahatI / antarmuhUrta ke pazcAt paryApta avasthA prArambha ho jAtI hai| paryApta nAraka prAdi ko kAyasthiti -nAraka Adi jIvoM kI jo samagra sthiti hai, usameM se aparyApta avasthA kA eka antamuhUrta kama kara dene se paryApta avasthA kI bhavasthiti hotI hai| paryApta avasthA kI jo bhavasthiti hai, vahI paryApta nAraka kI kAyasthiti bhI hai|' tRtIya indriyadvAra 1271. saiMdie NaM bhaMte ! saiMdie tti kAlao kevaciraM hoi ? goyamA ! saiMdie duvihe paNNatte / taM jahA-praNAIe vA apajjavasie 1 aNAdIe vA sapajjavasie 2 // [1271 pra.] bhagavan ! sendriya (indriya sahita) jIva sendriya rUpa meM kitane kAla taka rahatA hai ? 1. prajJApanAsUtra, malaya. vRtti, patrAMka 375 se 377 taka Page #919 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aThArahavA~ kAyasthitipada ] [331 [1271 u.] gautama ! sendriya jIva do prakAra ke kahe gaye haiM--1. anAdi-ananta aura 2. anAdi-sAnta / 1272. egidie NaM bhaMte ! egidie ti kAlo kevaciraM hoi ? goyamA! jahaNaNeNaM aMtomuttaM, ukkoseNaM aNaMtaM kaalvnnpphikaalo| [1272 pra.] bhagavan ! ekendriya jIva ekendriyarUpa meM kitane kAla taka rahatA hai ? [1272 u.] gautama ! (vaha) jaghanya antamuhUrta aura utkRSTa anantakAla-vanaspatikAlaparyanta (ekendriya rUpa meM rahatA hai|) 1273. beiMdie gaM bhaMte ! beiMdie tti kAlamo kevaciraM hoi ? goyamA ! jahaNeNaM aMtomuhattaM, ukkosaNaM saMkhejjaM kaalN| [1273 pra. bhagavan ! dvIndriya jIva dvIndriyarUpa meM kitane kAla taka rahatA hai ? [1273 u.] gautama ! (vaha) jaghanya antarmuhUrta aura utkRSTa saMkhyAtakAla taka (dvIndriyarUpa meM rahatA hai|) 1274. evaM teiMdiya-caridie vi| [1274] isI prakAra trIndriya aura caturindriya ko trIndriya aura caturindriyarUpa meM avasthiti ke viSaya meM (samajhanA cAhie / ) 1275. paMceMdie NaM bhaMte ! paM.die tti kAlato kevaciraM hoi ? goyamA ! jahaNNaNaM aMtomuhattaM, ukkoseNaM sAgarovamasahassaM sAtiregaM / [1275 pra.] bhagavan ! paMcendriya, paMcendriya ke rUpa meM kitane kAla taka rahatA hai ? [1275 u.] gautama ! (vaha) jaghanyataH antarmuhUrta taka aura utkRSTataH sahasrasAgaropama se kucha adhika (kAla taka paMcendriya rUpa meM rahatA hai|) 1276. aNidie NaM 0 pucchaa| goyamA! sAdIe apjjvsie| [1276 pra.] bhagavan ! anindriya (siddha) jIva kitane kAla taka anindriya banA rahatA hai ? [1276 u.] gautama ! (anindriya) sAdi-ananta (kAla taka anindriyarUpa meM rahatA hai / ) 1277. saiMdiyanapajjattae NaM bhaMte ! * pucchA ? goyamA ! jahaNNaNa bi ukkoseNa vi aMtomuhuttaM / [1277 pra.] bhagavan ! sendriya-aparyAptaka kitane kAla taka sendriya-aparyAptarUpa meM rahatA hai ? [1277 u.] gautama ! (vaha) jaghanyataH bhI aura utkRSTataH bhI antarmuhUrta taka (sendriyaaparyAptarUpa meM rahatA hai|) Page #920 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 332] [ prajJApanAsUna 1278. evaM jAva pNceNdiynpjjtte| [1278] isI prakAra (ekendriya-aparyAptaka se lekara) yAvat paMcendriya-aparyAptaka taka (aparyAptarUpa meM avasthiti) ke viSaya meM (samajhanA caahie|) 1276. saiMdiyapajjattae NaM bhaMte ! saiMdiyapajjattae ti kAlao keciraM hoi ? goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuttaM, ukkoseNaM sAgarovamasatapuhattaM sAtiregaM / [1279 pra.] bhagavan ! sendriya-paryAptaka, sendriya-paryAptarUpa meM kitane kAla taka rahatA hai ? [1279 u.] gautama ! (vaha) jaghanyataH antarmuhurta taka tathA utkRSTataH sau pRthaktva sAgaropama se kucha adhika kAla taka (sendriya paryApta jIva sendriya-paryApta banA rahatA hai|) 1280. egidiyapajjattae NaM bhaMte ! * pucchA ? goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhattaM, ukkoseNaM saMkhejjAI vaasshssaaii| [1280 pra.] bhagavan ! ekendriya-paryAptaka kitane kAla taka ekendriya-paryAptarUpa meM banA rahatA hai ? [1280 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta aura utkRSTa saMkhyAta hajAra varSoM taka (vaha ekendriya-paryAptaka rUpa meM banA rahatA hai|) 1281. beiMdiyapajjattae NaM bhaMte ! beiMdiyapajjattae ti 0 pucchA ? goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhattaM, ukkoseNaM saMkhejjAiM vaasaaii| [1281 pra.] bhagavan ! dvIndriya-paryAptaka, dvIndriya-paryApta rUpa meM kitane kAla taka rahatA hai ? [1281 u.] gautama ! (vaha) jaghanya antarmuhUrta taka aura utkRSTa saMkhyAta varSoM taka (dvIndriya-paryApta rUpa meM rahatA hai|) 1282. teiMdiyapajjattae NaM bhaMte ! teiMdiyapajjattae ti 0 pucchA ? goyamA ! jahaNaNaM aMtomuhuttaM, ukkoseNaM saMkhejjAiM raatidiyaaii| [1282 pra.] bhagavan ! trIndriya-paryAptaka, trIndriya-paryAptarUpa meM kitane kAla taka banA rahatA hai ? [1282 u.] gautama ! (vaha) jaghanya antarmuhUrta taka aura utkRSTa saMkhyAta rAtri-dina taka (trIndriya-paryAptarUpa meM rahatA hai / ) 1283. caridiyapajjattae NaM bhaMte ! * pucchaa| goyamA! jahaNNeNaM aMtomuhattaM, ukkoseNaM saMkhejjA mAsA / [1283 pra.] bhagavan ! caturindriya-paryAptaka, caturindriya-paryAptakarUpa meM kitane kAla taka rahatA hai ? [1283 u.] gautama ! (vaha) jaghanya antarmuhUrta taka aura utkRSTa saMkhyAta mAsa taka (caturindriya-paryAptarUpa meM banA rahatA hai|) Page #921 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aThArahavAM phAyasthitipada] [333 1284. paMceMdiyapajjattae NaM bhaMte ! paMceMdiyapajjattae ti kAlamo kevaciraM hoi ? goyamA ! jahaNNeNaM aMtomahattaM, ukkoseNaM sAgarovamasayapuhattaM / dAraM 3 // [1284 pra.] bhagavan ! paMcendriya-paryAptaka, paMcendriya-paryAptarUpa meM kitane kAla taka rahatA hai ? [1284 u.] gautama ! jaghanya antamuharta taka aura utkRSTa sau pRthaktva sAgaropamoM taka (paMcendriyaparyApta-paryAya meM rahatA hai|) tRtIyadvAra // 3 // vivecana-tRtIya indriyadvAra-prastuta 14 sUtroM (sU. 1271 se 1284 taka) meM sendriya, nirindriya tathA paryAptaka-aparyAptaka jIvoM kI usa paryAya meM avasthiti ke viSaya meM nirUpaNa kiyA gayA hai| sendriya-nirindriya-indriyayukta jIva ko sendriya aura dravyendriya-bhAvendriya rahita jIva (siddha) ko nirindriya kahate haiN| sendriya jIva kI sendriyaparyAya meM avasthiti-sendriya jIva do prakAra ke kahe gae haiM-anAdiananta aura anAdi-sAnta / jo sendriya hai, vaha niyamata: saMsArI hotA hai aura saMsAra anAdi hai / jo siddha ho jAegA, vaha anAdi-sAnta hai| kyoMki mukti-avasthA meM sendriyatva paryAya kA abhAva ho jAegA / jo kadApi siddha nahIM hogA, vaha anAdi-ananta hai| kyoMki usake sendriyatvaparyAya kA bhI anta nahIM hogaa| anindriya-paryApta-aparyApta vizeSaNa se rahita haiM / sendriya jIva paryAptaka aura aparyAptaka donoM prakAra ke haiM / jo aparyAptaka haiM, ve labdhi aura karaNa kI apekSA se samajhane caahiye| donoM prakAra se unakI paryAya jaghanyataH aura utkRSTataH antarmuharta pramANa hai tathA paryApta yahA~ labdhi kI apekSA se samajhanA caahie| vaha vigrahagati meM bhI saMbhava hai, bhale hI vaha karaNa se aparyApta ho / ataeva vaha utkRSTataH sau sAgaropama pRthaktva arthAt do sau se nau sau sAgaropama se kucha adhika kAla meM siddha ho jAtA hai / anyathA karaNaparyApta kA kAla to adhika se adhika antarmuhUrta kama tetIsa sAgaropama pramANa hI hai / ataH pUrvokta kathana susaMgata nahIM hogaa| isalie yahA~ aura Age bhI labdhi kI apekSA se hI paryAptatva samajhanA caahie|' banaspatikAla kA pramANa-kAlataH ananta utsarpiNI aura ananta avasarpiNI kAla; kSetrataH anantaloka, asaMkhyAta pudgalaparAvarta aura ve pudgalaparAvarta AvalikA ke asaMkhyAtaveM bhAga samajhanA cAhie / arthAt prAvalikA ke asaMkhyAtaveM bhAga meM jitane samaya hote haiM, utane pudgalaparAvarta yahA~ samajhanA caahie| saMkhyAtakAla kA tAtparya-dvIndriya kI avasthiti saMkhyAtakAla kI batAI hai, usakA artha saMkhyAta varSa, yAnI saMkhyAta hajAra varSa kA kAla / paMcendriya kA kAla-kucha adhika hajAra sAgaropama taka paMcendriya jIva lagAtAra paMcendriya banA rahatA hai / yaha kAla nAraka, tiryaMca, manuSya tathA devagati ina cAroM meM bhramaNa karane se hotA hai / 1. prajJApanAsUtra, malaya. vRtti, patrAMka 377-378 2. vahIM, malaya. vRtti, patrAMka 377 Page #922 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 334 ] [prajJApanAsUtra ekendriya paryAptajIva kI lagAtAra avasthiti-ekendriya paryApta utkRSTa hajAra varSa taka ekendriya paryApta rUpa se banA rahatA hai| isakA kAraNa yaha hai pRthvIkAyika kI utkRSTa bhavasthiti 22 hajAra varSa kI, apkAyika kI 7 hajAra varSa kI, vAyukAyika kI 3 hajAra varSa kI aura vanaspatikAyika kI 10 hajAra varSa kI bhavasthiti hai| ye saba milakara saMkhyAta hajAra varSa hote haiM / dvIndriya paryApta kI kAyasthiti-dvIndriya paryApta jIva utkRSTa saMkhyAta varSoM taka dvIndriya paryApta banA rahatA hai / dvIndriya jIva kI avasthiti kA kAla utkRSTa bAraha varSa kA hai, magara sabhI bhavoM meM utkRSTa sthiti to ho nahIM sktii| ataeva lagAtAra katipaya paryApta bhavoM ko milAne para bhI saMkhyAta varSa hI ho sakate haiM, saikar3oM yA hajAroM varSa nhiiN| trIndriya paryApta kI kAyasthiti-utkRSTa saMkhyAta rAtri-dina taka trIndriya paryApta isI rUpa meM rahatA hai| trIndriya jIva kI bhavasthiti utkRSTa 46 dina kI hotI hai| ataeva vaha lagAtAra katipaya bhava kare to bhI saba milakara ve saMkhyAta rAtri-dina hI hote haiN| caturindriya paryApta kI kAyasthiti-utkRSTa saMkhyAta mAsa taka vaha caturindriya paryAptakaparyAya se yukta rahatA hai, kyoMki caturindriya kI utkRSTa bhavasthiti 6 mahIne kI hai| ataeva vaha lagAtAra katipaya bhava kare to bhI saMkhyAta mAsa hI hote haiN|' caturtha kAyadvAra 1285. sakAie NaM bhaMte ! sakAie tti kAlamo kevaciraM hoi ? goyamA! sakAie duvihe pnnnntte| taM jahA-aNAdIe vA apajjavasie 1 praNAdIe vA sapajjavasie 2 [1285 pra.] bhagavan ! sakAyika jIva sakAyikarUpa meM kitane kAla taka rahatA hai ? [1285 u.] gautama ! sakAyika do prakAra ke kahe gae haiN| ve isa prakAra-(1) anAdiananta aura (2) anAdi-sAnta / 1286. puDhavikkAie NaM 0 pucchA ? goyamA! jahaNeNaM aMtomuhattaM, ukkoseNaM asaMkhejjaM kAla', asaMkhejjAro ussappiNiprosappiNIno kAlo, khettano prasaMkhejjA logaa| [1286 pra.] bhagavan ! pRthvIkAyika jIva kitane kAla taka lagAtAra pRthvIkAyika paryAyayukta rahatA hai ? [1286 u.] gautama ! (vaha) jaghanya antarmuhUrta taka aura utkRSTa asaMkhyAta kAla taka; (arthAt) kAla kI apekSA se-asaMkhyAta utsarpiNI-avaNiyoM taka (pRthvIkAyika paryAya vAlA banA rahatA hai|) kSetra se asaMkhyAta loka taka / 1287. evaM prAu-teu-bAukkAiyA vi / 1. prajJApanAsUtra malaya. bRtti, patrAMka 378 Page #923 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aThArahavAM kAyasthitipada] [335 [1287] isI prakAra apkAyika, tejaskAyika aura vAyukAyika bhI (jaghanya antarmuhUrta taka aura utkRSTa asaMkhyAta kAla taka apane-apane paryAyoM se yukta rahate haiM / ) 1288. vaNapphaikAiyA NaM 0 pucchA? goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhattaM, ukkoseNaM aNaMtaM kAlaM, aNaMtAyo ussapiNi prosappiNIyo kAlo, khettano aNaMtA logA, asaMkhejjA poggalapariyaTTA, te gaM poggalapariyaTTA prAvaliyAe asNkhejjibhaage| _[1288 pra.] bhagavan ! vanaspatikAyika jIva kitane kAla taka lagAtAra vanaspatikAyika paryAya meM rahate haiM ? [1288 u.] gautama ! jaghanya antamuharta taka, utkRSTa anantakAla taka (ve) vanaspatikAyika paryAyayukta bane rahate haiM / (vaha anantakAla) kAlata:-~-ananta utsarpiNI-avasarpiNI parimita evaM kSetrataH ananta loka pramANa yA asaMkhyAta pudgalaparAvarta samajhanA cAhie / ve pudgalaparAvarta prAvalikA ke asaMkhyAtaveM bhAga-pramANa haiM / 1286. tasakAie gaM bhaMte ! tasakAie tti 0 pucchA ? goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhattaM. ukkoseNaM do sAgarobamasahassAI sNkhejjvaasprbhiyaaiN| [1286 pra.] bhagavan ! basakAyika jIva trasakAyikarUpa meM kitane kAla taka rahatA hai ? [1289 u.gautama ! vaha jaghanya antarmuhUrta kAla taka aura utkRSTa saMkhyAtavarSa adhika do hajAra sAgaropama taka (trasakAyikarUpa meM lagAtAra banA rahatA hai|) 1260. akAie gaM bhaMte ! 0 pucchA ? goyamA ! akAie sAdIe apajjavasie / [1260 pra.] bhagavan ! akAyika kitane kAla taka prakAyikarUpa meM banA rahatA hai ? [1290 u.] gautama ! akAyika sAdi-ananta hotA hai| 1261. sakAiyaapajjattae NaM 0 pucchA ? goyamA ! jahaNeNa vi ukkoseNa vi aMtomahattaM / [1291 pra.] bhagavan ! sakAyika aparyAptaka kitane kAla taka sakAyika aparyAptaka rUpa meM lagAtAra rahatA hai ? [1291 u.] gautama ! (vaha) jaghanya bhI antarmuhUrta taka aura utkRSTa bhI antarmuhUrta taka (sakAyika aparyAptaka rUpa meM lagAtAra rahatA hai|) 1292. evaM jAva tskaaiynpjjtte| [1292] isI prakAra (apkAyika aparyAptaka se lekara) yAvat trasakAyika aparyAptaka taka samajhanA caahie| Page #924 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 336] [prajJApanAsUba 1263. sakAiyapajjattae paM. punchA ? goyamA ! jahANeNaM aMtomuhattaM, ukkoseNaM sAgarovamasayapuhattaM sAtiregaM / [1293 pra.] bhagavan ! sakAyika paryAptaka ke viSaya meM (bhI pUrvavat) pRcchA hai, (usakA kyA samAdhAna hai ?) [1263 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta taka aura utkRSTa kucha adhika sau sAgaropamapRthaktva taka (vaha sakAyika paryAptakarUpa meM) rahatA hai| 1264. puDhavikkAiyapajjattae NaM 0 pucchA ? goyamA ! jahaNeNaM aMtomuhuttaM, ukkoseNaM saMkhejjAI vaasshssaaiN| [1294 pra.] bhagavan ! pRthvIkAyika paryAptaka jIva ke viSaya meM (bhI pUrvavat) pRcchA hai ? [1294 u.] gautama ! (vaha) jaghanya antarmuhUrta taka aura utkRSTa saMkhyAta hajAra varSoM taka (pRthvIkAyika paryAptakarUpa meM banA rahatA hai / ) 1265. evaM prAU vi| [1295] isI prakAra apkAyika paryAptaka ke viSaya meM bhI samajhanA caahie| 1296. teukkAiyapajjattae NaM 0 pucchA ? goyamA ! jahaNNeNaM aMtomahattaM, ukkoseNaM saMkhejjAiM raaiNdiyaaii| [1296 pra.] bhagavan ! tejaskAyika paryAptaka kitane kAla taka (lagAtAra) tejaskAyika paryAptaka banA rahatA hai ? [1266 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta aura utkRSTa saMkhyAta rAtri-dina taka (vaha) tejaskAyika-paryAptakarUpa meM banA rahatA hai| 1267. bAukkAiyapajjattae NaM0 pucchA ? goyamA! jahaNNaNaM aMtomuhattaM, ukkoseNaM saMkhejjAI vaasshssaaii| [1267 pra.] bhagavan ! vAyukAyika paryAptaka ke viSaya meM bhI (isI prakAra ko) pRcchA hai ? [1267 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta taka aura utkRSTa saMkhyAta hajAra varSoM taka (vaha vAyukAyika paryAptaparyAya meM rahatA hai|) 1268. vaNapphaikAiyapajjattae paM0 pucchA ? goyamA ! jahaNaNaM aMtomuhutaM, ukkoseNaM saMkhejjAI vaasshssaaii| [1268 pra.] bhagavan ! vanaspatikAyika paryAptaka ke viSaya meM bhI (pUrvavat) prazna hai ? [1298 u.] gautama ! (vaha) jaghanya antarmuharta taka aura utkRSTa saMkhyAta hajAra varSoM taka (vanaspatikAyika paryAptaka paryAya meM banA rahatA hai|) Page #925 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aThArahavAM kAyasthitipada] [337 1266. tasakAiyapajjattae NaM 0 pucchaa| goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhattaM, ukkoseNaM sAgarovamasayapuhattaM / [1266 pra.] bhagavan ! sakAyika-paryAptaka kitane kAla taka sakAyikaparyAya meM banA rahatA hai ? [1266 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta taka aura utkRSTa kucha adhika zatasAgaropama-pRthaktva taka (vaha paryApta trasakAyika rUpa meM rahatA hai / ) 1300. suhame NaM bhaMte ! suhame tti kAlo kevaciraM hoti ? goyamA ! jahaNNaNaM aMtomuttaM, ukkoseNaM asaMkhejja kAlaM asaMkhejjAyo ussappiNIprosappiNImo kAlo, khettano prasaMkhejjA logaa| [1300 pra.] bhagavan ! sUkSma jIva kitane kAla taka sUkSma rUpa meM rahatA hai ? [1300 u.] gautama ! jaghanya antarmuhurta taka aura utkRSTa asaMkhyAtakAla taka, (arthAt ) kAlata: asaMkhyAta utsapiNI avapiNiyoM taka pro meM banA rahatA hai|) 1301. suhumapuDhavikkAie suhumanAukkAie suhumateukkAie suhumavAukkAie suhumavaNapphaikAie suhamaNigode vi jahaNaNaM aMtomuttaM, ukkosaNaM asaMkhejjaM kAlaM, asaMkhejjAyo ussappiNiprosappiNopro kAlo, khettano asaMkhejjA logaa| [1301] isI prakAra sUkSma pRthvIkAyika, sUkSma apkAyika, sUkSma tejaskAyika, sUkSma vAyukAyika, sUkSma vanaspatikAyika evaM sUkSma nigoda bhI jaghanya antarmuhUrta kAla taka aura utkRSTa asaMkhyAtakAla taka-(arthAt-) kAlata:-asaMkhyAta utsarpiNI-avapiNiyoM taka evaM kSetrataH asaMkhyAta loka taka (ye sva-svaparyAya meM bane rahate haiM / 1302. suhame NaM bhaMte ! apajjattae tti * pucchA ? goyamA! jahaNNeNaM aMtomuhuttaM, ukkoseNa vi aMtomuhuttaM / [1302 pra.] bhagavan ! sUkSma aparyAptaka, sUkSma aparyAptaka rUpa meM kitane kAla taka lagAtAra rahatA hai ? [1302 u.] gautama ! (vaha) jaghanya bhI antarmuhUrta taka aura utkRSTa bhI antarmuhUrta taka rahatA hai| 1303. puDhavikkAiya-prAukkAiya-teukkAiya-vAukkAiya-vaNassaikAiyANa ya evaM ceva / [1303] (sUkSma) pRthvIkAyika, apkAyika, tejaskAyika, vAyukAyika aura vanaspatikAyika (aparyAptaka kI kAyasthiti ke viSaya meM bhI isI prakAra samajhanA caahie|) 1304. pajjattayANa vi evaM ceva / _[1304] (ina pUrvokta sUkSma pRthvIkAyikAdi ke) paryAptakoM (ke viSaya meM bhI) aisA ho (samajhanA caahie|) Page #926 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 338] [prajJApanAsUna 1305. bAdare gaM bhaMte ! bAdare tti kAlato kevaciraM hoi ? goyamA ! jahaNaNaM aMtomuttaM, ukkoseNaM asaMkhejjaM kAlaM, asaMkhejjAmro usappiNiprosappiNIyo kAlato, khetamro aMgulassa asNkhejjtibhaag| [1305 pra.] bhagavan ! bAdara jIva, bAdara jIva ke rUpa meM (lagAtAra) kitane kAla taka [1305 u.] gautama ! (vaha) jaghanya antamuhUrta aura utkRSTa asaMkhyAta kAla taka (arthAt) kAlataH asaMkhyAta utsarpiNI-avasarpiNI taka, kSetrataH aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga-pramANa (bAdara jIva ke rUpa meM lagAtAra rahatA hai / ) 1306. bAdarapuDhaviSakAie NaM bhaMte ! bAbarapuDhaviSakAie tti pucchA ? goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhuttaM, ukkoseNaM sttrisaagrovmkoddaakoddono| [1306 pra.] bhagavan ! bAdara pRthvIkAyika, bAdara pRthvIkAyika rUpa meM kitane kAla taka (lagAtAra) rahatA hai ? [1306 u.] gautama ! (vaha) jaghanya antarmuhUrta aura utkRSTa sattara koDAkoDI sAgaropama taka (bAdara pRthvIkAyika rUpa meM lagAtAra rahatA hai / ) 1307. evaM bAdaraprAukkAie vi jAva bAdaravAukkAie vi| [1307] isI prakAra bAdara apkAyika evaM bAdara vAyukAyika (ke viSaya meM bhI samajhanA caahie|) 1308. bAdaravaNassaikAie gaM bhaMte ! bAdaravaNassaikAie tti pucchA? goyamA ! jahaNeNaM aMtomuhattaM, ukkoseNaM prasaMkhejjaM kAlaM jAva khettano aMgulassa asaMkhejjatibhAgaM / [1308 pra.] bhagavan ! bAdara vanaspatikAyika bAdara vanaspatikAyika ke rUpa meM kitane kAla taka rahatA hai ? [1308 u.gautama ! (vaha) jaghanya antarmuhUrta aura utkRSTa asaMkhyAta kAla taka, (arthAta-) kAlata:-asaMkhyAta utsapiNI-avasapiNiyoM taka, kSetrata: aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga-pramANa (bAdara vanaspatikAyika ke rUpa meM rahatA hai / ) 1306. patteyasarIrabAdaravaNaphaikAie NaM bhaMte ! 0 pucchA ? goyamA ! jahaNNaNaM aMtomuhuttaM, ukkoseNaM sttrisaagrovmkoddaakoddiiyo| [1309 pra.] bhagavan ! pratyekazarIra bAdara vanaspatikAyika (ukta svaparyAya meM kitane kAla taka lagAtAra rahatA hai ?) [1309 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta taka aura utkRSTa sattara koTAkoTI sAgaropama taka (vaha pratyekazarIra bAdara vanaspatikAyikarUpa meM banA rahatA hai|) Page #927 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aThArahavAM kAsthitipada ] [ 339 1310. jigoe NaM bhaMte ! Nigoe tti kAlo keciraM hoi ? goyamA ! jahaNaNaM aMtomahattaM, ukkoseNaM praNataM kAla, praNaMtAno ussappiNi-zrosappiNImro kAlo, khettano aDDAijjA poggalapariyaTTA / [1310 pra.] bhagavan ! nigoda, nigoda ke rUpa meM kitane kAla taka (lagAtAra) rahatA hai ? [1310 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta taka, utkRSTa anantakAla taka, kAlataH ananta utsarpiNI-avasarpiNiyoM taka, kSetrata: DhAI pudgalaparivartta taka (vaha nigodaparyAya meM banA rahatA hai / ) 1311. bAdaranigode NaM bhaMte ! bAdara0 pucchA? goyamA ! jahaNNaNaM aMtomuhattaM, ukkoseNaM sttrisaagrovmkoddaakoddiino| [1311 pra.] bhagavan ! bAdara nigoda, bAdara nigoda ke rUpa meM kitane kAla taka rahatA hai ? [1311 u.] gautama ! vaha jaghanya antarmuhUrta aura utkRSTa sattara koTAkoTI sAgaropama taka bAdara nigoda ke rUpa meM banA rahatA hai| 1312. bAdaratasakAie NaM bhaMte ! bAdaratasakAie tti kAlamo kevaciraM hoi? goyamA ! jahaNeNaM aMtomuhatta, ukkoseNaM do sAgarovamasahassAI saMkhejjavAsamabhaiyAI / [1312 pra.] bhagavan ! bAdara trasakAyika bAdara prasakAyika ke rUpa meM kitane kAla taka rahatA hai ? [1312 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta aura utkRSTa saMkhyAtavarSa adhika do hajAra sAgaropama taka (vaha bAdara trasakAyika-paryAya vAlA banA rahatA hai|) 1313. etesi ceva apajjattagA samve vi jahaNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhattaM / _ [1313] ina (pUrvokta) sabhI (bAdara jIvoM) ke aparyAptaka jaghanya bhI aura utkRSTa bhI antamuhUrta kAla taka apane-apane pUrva paryAyoM meM bane rahate haiM / 1314. cAdarapajjattae NaM bhaMte ! bAdarapajjatta0 pucchA ? goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhattaM, ukkoseNaM sAgarovamasatapuhuttaM sAtiremaM / [1314 pra.] bhagavan ! bAdara paryAptaka, bAdara paryAptaka ke rUpa meM kitane kAla taka banA rahatA hai ? [1314 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta aura utkRSTa kucha adhika zatasAgaropamapRthaktva taka (bAdara paryAptaka ke rUpa meM rahatA hai / ) 1315. bAdarapuDhavikkAiyapajjattae NaM bhaMte ! bAdara0 pucchA ? goyamA! jahaNNeNaM aMtomuhattaM, ukkoseNaM saMkhejjAiM vaasshssaaii| [1315 pra.] bhagavan ! bAdara pRthvIkAyika paryAptaka kitane kAla taka bAdara pRthvIkAyika paryAptaka rUpa meM rahatA hai ? Page #928 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 340 ] [ prajJApanAsUna [1315 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta aura utkRSTa saMkhyAta hajAra varSoM taka (vaha bAdarA pRthvIkAyika paryAptakarUpa meM rahatA hai / ) 1316. evaM prAukkAie vi| [1316] isI prakAra (bAdara) apkAyika (ke viSaya meM) bhI (samajhanA cAhie / ) 1317. teukkAiyapajjattae NaM bhaMte ! teukkAiyapajjattae pucchA ? goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhuttaM, ukkoseNaM saMkhejjAI raaiNdiyaaii| [1317 pra. bhagavan ! tejaskAyika paryAptaka, (bAdara) tejaskAyika paryAptaka ke rUpa meM kitane kAla taka rahatA hai ? [1317 u.] gautama ! jaghanya antamuhUrta aura utkRSTa saMkhyAta rAtri-dina taka (vaha tejaskAyika paryAptaka ke rUpa meM rahatA hai|) 1318. vAukkAie vaNaphaikAie patteyasarIrabAyaravaNaSphaikAie ya pucchA ? goyamA! jahaNaNeNaM aMtomuhuttaM, ukkoseNaM saMkhejjAI vaasshssaaii| [1318 pra.] bhagavan ! vAyukAyika, vanaspatikAyika aura pratyekazarIra bAdara vanaspatikAyika (paryAptaka) kitane kAla taka apane-apane paryAya meM rahate haiM ? [1318 u.] gautama ! ye jaghanya antarmuhUrta taka aura utkRSTa saMkhyAta hajAra varSoM taka apaneapane paryAya meM rahate haiN|) 1316. Nigoyapajjattae bAdaraNigoyapajjattae ya pucchA? goyamA ! doNi vi jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhattaM / {1316 pra.] bhagavan ! nigoda paryAptaka aura bAdara nigoda paryAptaka kitane kAla taka nigodaparyAptaka aura bAdara nigodaparyAptaka ke rUpa meM rahate haiM ? [1316 u.] gautama ! ye donoM jaghanya bho aura utkRSTa bhI antarmuhUrta taka (sva-svaparyAya meM bane rahate haiN|) 1320. bAdaratasakAiyapajjattae NaM bhaMte ! bAdaratasakAiyapajjattae ti kAlo keciraM hoi ? goyamA ! jahaNaNaM aMtomahattaM, ukkoseNaM sAgarokmasatahaputtaM sAtiregaM / dAraM 4 // [1320 pra.] bhagavan ! bAdara sakAyika paryAptaka bAdara sakAyika paryAptaka ke rUpa meM kitane kAla taka rahatA hai ? [1320 u.] gautama ! (vaha) jaghanya antarmuhUrta taka aura utkRSTa kucha adhika zatasAgaropamapRthaktva paryanta bAdara trasakAyika paryAptaka ke rUpa meM banA rahatA hai| caturtha dvAra / / 4 / / Page #929 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aThArahavA kAyasthitipada ] [ 341 vivecana--caturtha kAyadvAra-prastuta chattIsa sUtroM (sU. 1285 se 1320 taka) meM SaTkAya ke vibhinna paryAyoM kI apekSA se kAyasthiti (usa rUpa meM lagAtAra kAlAvadhi) kI prarUpaNA kI gaI hai| sakAyika kI vyAkhyA-jo kAyasahita ho, vaha sakAyika kahalAtA hai| yadyapi kAya ke pAMca bheda haiM-audArika, vaikriya, AhAraka, tejasa aura kArmaNa; tathApi yahA~ taijasa aura kArmaNa kAya hI samajhanA cAhie, kyoMki ye donoM saMsAra-paryanta rahate haiM, anyathA vigrahagati meM vartamAna evaM zarIraparyApti se aparyApta jIva ke taijasa aura kArmaNa ke sivAya anya zarIra nahIM hote / aisI sthiti meM vaha jIva akAyika ho jAegA aura mUlasUtrokta saMsArI aura saMsArapAragAmI, ye do bheda nahIM baneMge / mUla meM sakAyika ke do bheda batAe haiM-anAdi-aparyavasita aura anAdi-saparyavasita / jo saMsArapAragAmI nahIM hogA, vaha abhavya anAdi-ananta-sakAyika hai, kyoMki usake kAya kA vyavaccheda kadApi sambhava nahIM / jo mokSagAmI hai, vaha anAdi-sAnta hai, kyoMki vaha mukti avasthA meM sarvAtmanA sarvazarIroM se rahita ho jAtA hai| yoM SaTkAya kI dRSTi se bhI pRthvIkAyika, apkAyika, tejaskAyika, vAyukAyika aura vanaspatikAyika tathA sakAyika, ye chaha bheda haiN|' asaMkhyAtakAla kI vyAkhyA-kAlataH asaMkhyAta utsarpiNI-avasarpiNIkAla jAnanA caahie| kSetrataH asaMkhyAta loka samajhane caahie| abhiprAya yaha hai ki lokAkAza ke asaMkhyAta pradeza hai| aise-aise (kalpita) asaMkhyAta lokAkAzoM ke samasta pradezoM meM se eka-eka samaya meM eka-eka pradeza ke krama se apaharaNa kiyA jAe to jitanI utsarpiNI aura avasarpiNI usa apaharaNa meM vyatIta hoM, utanI hI utsarpiNI aura avasarpiNI yahA~ samajhanA caahie| sArAMza yaha hai ki adhika se adhika itane kAla taka sUkSma jIva nirantara sUkSma paryAya meM banA rahatA hai| yaha prarUpaNA sAMvyavahArika jIvarAzi kI apekSA se samajhanI caahie| avyavahArarAzi ke antargata sUkSmanigodiyA jIva kI anAditA hone se usameM asaMkhyAtakAla kA kathana susaMgata nahIM ho sktaa| kSetra ko apekSA se aMgula ke prasaMkhyAtaveM bhAga kI vyAkhyA---isakA abhiprAya yaha hai ki aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga meM jitane AkAzapradeza hote haiM, unakA eka-eka samaya meM eka-eka ke hisAba se apaharaNa karane para jitanI utsarpiNI-avasarpiNI vyatIta hoM, utanI utsarpiNI-avasarpiNI yahA~ jAnanA caahie| prazna hotA hai-aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga jitane svalpa kSetra ke paramANano kA apaharaNa karane meM asaMkhyAta utsarpiNI evaM avapiNI kAla kisa prakAra vyatIta ho sakatA hai ? isakA samAdhAna yaha hai ki kSetra, kAla kI apekSA bahuta sUkSma hone se aisA ho sakatA hai / kahA bhI hai-kAla sUkSma hotA hai, kintu kSetra usase bhI adhika sUkSma hotA hai / yaha kathana bAdara vanaspatikAya kI apekSA se hai, kyoMki bAdara vanaspatikAya ke atirikta anya kisI bAdara ko itane kAla ko sthiti saMbhava nahIM hai / 3 / paMcama yogadvAra 1321. sajogI NaM bhaMte ! sajogi tti kAlamo kevaciraM hoi ? 1. prajJApanAsUtra, malaya. vRtti, patrAMka 379 2. (ka) bahI, malaya. vRtti, patrAMka 382 (kha) prajJApanA, prameyabodhinI bhA. 4, pR. 374 3. (ka) vahI, malaya. vRtti, patrAMka 382 (kha) prajJApanA. prameyabodhinI. bhA. 4, pR. 377 Page #930 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 342] [ prajJApanAsUtra goyamA ! sajogI duvihe pnnnnte| taM jahA-aNAdIe vA apajjayasie 1 praNAdIe vA sapajjavasie 2 / [1321 pra.] bhagavan ! sayogI jIva kitane kAla taka sayogIparyAya meM rahatA hai ? [1321 u.] gautama ! sayogI jIva do prakAra ke kahe haiN| ve isa prakAra-1. anAdi-aparyavasita aura 2. anAdi-saparyavasita / 1322. maNajogI NaM bhaMte ! maNajogi tti kAlo kevaciraM hoi ? goyamA! jahaNNeNaM ekkaM samaya, ukkoseNaM aMtomuhattaM / [1322 pra.] bhagavan ! manoyogo kitane kAla taka manoyogo avasthA meM rahatA hai ? [1322 u.] gautama ! (vaha) jaghanya eka samaya taka aura utkRSTa antarmuhUrta taka manoyogI avasthA meM rahatA hai| 1323. evaM vayajogI vi| [1323] isI prakAra vacanayogI (kA vacanayogI rUpa meM rahane kA kAla samajhanA cAhie / ) 1324. kAyajogI NaM bhaMte ! kAyajogi ti? goyamA! jahaNNeNaM aMtomuttaM, ukkoseNaM vnnpphikaalo| [1324 pra.] bhagavan ! kAyayogI, kAyayogI ke rUpa meM kitane kAla taka rahatA hai ? [1324 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta taka aura utkRSTa vanaspatikAla taka (vaha kAyayogIparyAya meM rahatA hai|) 1325. ajogI gaM bhaMte ! prajogIti kAlato kevaciraM hoi ? goyamA! sAdIe apajjavasie / vAraM 5 // [1325 pra.] bhagavan ! ayogI, ayogIparyAya meM kitane kAla taka rahatA hai ? [1325 u.] gautama ! (vaha) sAdi-aparyavasita (ananta) hai| paMcamadvAra / / 5 / / vivecana--paMcama yogadvAra-prastuta pA~ca sUtroM (sU. 1321 se 1325 taka) meM sayogI, manovacana-kAyayogI aura ayogI kI sva-svaparyAya meM rahane ko kAlasthiti sambandhI prarUpaNA kI gayI hai| ___ yoga aura sayogI-ayogoM-mana, vacana aura kAya kA vyApAra yoga kahalAtA hai / vaha yoga jisameM vidyamAna ho, vaha sayogI kahalAtA hai| jainasiddhAnta kI dRSTi se sayogo-avasthA terahaveM guNasthAnaparyanta rahatI hai / usake pazcAt caudahaveM guNasthAna meM jIva ayogI ho jAtA hai / siddha-avasthA bho ayogI avasthA hai. jisako Adi to hai, para anta nahIM hai, kyoMki siddhAvasthA prApta hone ke bAda yogoM se sarvathA chuTakArA ho jAtA hai| sayogI jIva ke do bheda-anAdi-ananta aura anAdi-sAnta / jo jova bhaviSya meM kabhI mokSa prApta nahIM karegA, sadaiva kama se kama eka yoga se yukta banA rahegA, aisA abhaya jova anAdi-ananta Page #931 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aThArahavAM kAsthitipada] [ 343 sayogI hai / jo jIva bhaviSya meM kabhI mokSa prApta karegA, vaha anAdi-sAnta sayogI hai / vaha bhavya jIva hai| manoyogI ko manoyogiparyAya meM kAlasthiti-manoyogI jIva jaghanya eka samaya taka aura utkRSTa antarmuhUrta taka lagAtAra manoyogIparyAya se yukta rahatA hai| jaba koI jIva audArikakAyayoga ke dvArA prathama samaya meM manoyogya pudgaloM ko grahaNa karake, dUsare samaya meM unheM mana ke rUpa meM pariNata karake tyAgatA hai aura tRtIya samaya meM uparata ho (ruka) jAtA hai, yA mRtyu ko prApta ho jAtA hai, taba vaha eka samaya taka manoyogI rahatA hai / utkRSTataH antarmuhUrta taka manoyogI rahatA hai| jaba jIva nirantara manoyogya pudgaloM kA grahaNa aura tyAga karatA rahatA hai, taba vaha antarmuhUtaM taka hI aisA karatA hai| usake pazcAt avazya hI jIva usase svabhAvataH uparata ho jAtA hai / tatpazcAt vaha dovArA manoyogya pudagaloM kA grahaNa evaM nisarga karatA hai, kintu kAla kI sUkSmatA ke kAraNa kadAcita use bIca ke vyavadhAna kA saMvedana nahIM hotA / tAtparya yaha hai ki manoyogya pudgaloM ke grahaNa aura tyAga kA yaha silasilA antarmuhUrta taka lagAtAra cAlU rahatA hai| usake bAda avazya hI usa meM vyavadhAna par3a jAtA hai, kyoMki jIva kA svabhAva hI aisA hai| isalie yahA~ manoyoga kA adhika se adhika kAla antarmuhUrta kahA gayA hai|' vacanayogI kI kAlasthiti-vacanayogI kI bhI kAlasthiti manoyogI ke samAna hai / vaha bhI jaghanya eka samaya aura utkRSTa antarmuharta taka rahatA hai| jIva prathama samaya meM kAyayoga ke dvArA bhASAyogya dravyoM ko grahaNa karatA hai, dvitIya samaya meM unhIM ko bhASArUpa meM pariNata karake tyAgatA hai aura tRtIya samaya meM vaha uparata ho jAtA hai, yA mRtyu ko prApta ho jAtA hai| isa prakAra vAgyogI ko eka samaya lagatA hai| isakA utkRSTa kAla antarmuharta hai, kyoMki antarmaharta taka vaha bhASAyogya pudgaloM kA grahaNa-nisarga karatA huA avazya uparata ho jAtA hai / jIva kA svabhAva hI aisA hai| kAyayogI kI kAlasthiti-kAyayogI jaghanya antarmuhUrta taka aura utkRSTa vanaspatikAla taka lagAtAra kAyayogI banA rahatA hai| dvIndriyAdi jIvoM meM vacanayoga bhI pAyA jAtA hai| jaba vacanayoga yA manoyoga bhI hotA hai, usa samaya kAyayoga kI pradhAnatA nahIM hotii| ataH vaha sAdisAnta hone se jaghanya antarmuhUrta taka kAyayoga meM rahatA hai| utkRSTa vanaspatikAla taka kAyayoga rahatA hai / vanaspatikAla kA parimANa pahale batAyA jA cukA hai| vanaspatikAyika jIvoM meM kevala kAyayoga hI pAyA jAtA hai, vacanayoga aura manoyoga nahIM hotaa| isa kAraNa anya yoga kA abhAva hone se unameM taba taka nirantara kAyayoga hI rahatA hai, jaba taka unheM trasaparyAya prApta na ho jaae| chaThA vedadvAra 1326. savedae NaM bhaMte ! savedae ti0 ? goyamA ! savedae tivihe paNNatte / taM jahA-praNAdIe vA apajjavasie 1 agAdIe vA sapajjavasie 2 sAdIe vA sapajjavasie 3 / tattha NaM je se sAdIe sapajjavasie se jahaNeNaM 1. prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 382 2. prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 382-383 Page #932 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 344] [ prajJApanAsUtra aMtomuttaM, ukkoseNaM aNaMtaM kAlaM, aNaMtAo ussappiNi-prosappiNIpro kAlo, khetto avaDDhe poggalapariyaTa desuunnN| [1326 pra.] bhagavan ! saveda jIva kitane kAla taka savedarUpa meM rahatA hai ? . [1326 u.] gautama ! saveda jIva tIna prakAra ke kahe gae haiN| yathA-(1) anAdi-ananta, (2) anAdi-sAnta aura (3) sAdi-sAnta / unameM se jo sAdi-sAnta hai, vaha jaghanyataH antarmuhUrta taka aura utkRSTataH anantakAla taka (nirantara savedakaparyAya se yukta rahatA hai / ) (arthAtutkaSTataH) kAla se ananta utsapiNI-avasapiNiyoM taka tathA kSetra kI apekSA se dezona apArddhapudgalaparAvarta taka (jIva saveda rahatA hai / ) 1327. itthivede NaM bhaMte ! ityivede tti kAlato kevaciraM hoti ? goyamA ! egeNaM prAdeseNaM jahaNNeNaM ekke samayaM ukkoseNaM dasuttaraM paliprovamasataM puvakoDipRhuttamabhahiyaM 1 egeNaM prAdeseNaM jahaNaNaM ega samayaM ukkoseNaM aTThArasa paligrovamAI puvakoDiputtamammaiyAiM 2 egeNaM prAdesaNaM jahaNNeNaM ega samayaM ukkoseNaM coisa palimovamAiM puSyakoDipuhuttamambhaiyAI 3 egeNaM prAdeseNaM jahaNNeNaM ega samayaM ukkoseNaM paligrovamasayaM puvakoDipuhuttamabhaiyaM 4 egeNaM AdeseNaM jahaNNeNaM egaM samayaM ukkoseNaM paligrovamahattaM punyakoDiputtamammaiyaM 5 / [1327 pra.] bhagavan ! strIvedaka jIva strIvedakarUpa meM kitane kAla taka rahatA hai ? [1327 u.] gautama ! 1-eka apekSA (Adeza) se (vaha) jaghanya eka samaya aura utkRSTa pUrvakoTipRthaktva adhika eka sau dasa palyopama taka, 2-eka apekSA se jaghanya eka samaya aura utkRSTa pUrvakoTipRthaktva adhika aThAraha palyopama taka, 3-eka apekSA se jaghanya eka samaya aura utkRSTa pUrvakoTipRthaktva adhika caudaha palyopama taka, 4-eka apekSA se jaghanya eka samaya aura utkRSTa pUrvakoTipRthaktva adhika sau palyopama taka, 5-eka apekSA se jaghanya eka samaya aura utkR koTipRthaktva adhika palyopamapRthaktva taka strIvedI strIvedIparyAya meM lagAtAra rahatA hai| 1328. purisavede NaM bhaMte ! purisavede ti ? goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhuttaM, ukkoseNaM sAgarovamasatapuhuttaM sAtiregaM / [1328 pra.] bhagavan ! puruSavedaka jIva puruSavedakarUpa meM (lagAtAra) kitane kAla taka rahatA hai ? [1328 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta taka aura utkRSTa kucha adhika sAgaropamazatapRthaktva taka (vaha puruSavedakarUpa meM rahatA hai / ) / 1326. napusagavede gaM bhaMte ! Nasagavede ti0 pucchA ? goyamA ! jahaNaNaM ekkaM samaya, ukkoseNaM vnnpphikaalo| [1329 pra.] bhagavan ! napusakavedaka (lagAtAra) kitane kAla taka napuMsakavedakaparyAya se yukta banA rahatA hai ? Page #933 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aThArahavAM kAsthitipada ] [345 [1326 u.] gautama ! jaghanya eka samaya taka aura utkRSTa vanaspatikAlaparyanta vaha lagAtAra napuMsakavedakarUpa meM rahatA hai / 1330. avedae gaM bhaMte ! avedae tti0 pucchA? goyamA ! pravedae duvihe paNNatte / taM jahA-sAdIe vA apajjavasie 1 sAdIe bA sapajjavasie 2 / tattha paMje se sAdIe sapajjavasie se jahaNNeNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM aMtomuhattaM / [1330 pra.] bhagavan ! avedaka, avedakarUpa meM kitane kAla taka rahatA hai ? [1330 u.] gautama ! avedaka do prakAra ke kahe gae haiN| vaha isa prakAra--(1) sAdiananta aura (2) sAdi-sAnta / unameM se jo sAdi-sAnta hai, vaha jaghanya eka samaya taka aura utkRSTa antarmuhUrta taka (nirantara avedakarUpa meM rahatA hai|) chaThA dvAra // 5 // vivecana-chaThA vedadvAra-prastuta pAMca sUtroM (sU.1326 se 1330 taka) meM savedaka, avedaka aura strI-puruSa napusakavedI kI kAlasthiti kA nirUpaNa kiyA gayA hai| trividha savedaka-(1) anAdi-aparyavasita-jo jIva kabhI upazamazreNI athavA kSapakazreNI ko prApta nahIM karegA, vaha anAdi-aparyavasita (ananta) kahalAtA hai, usake veda ke udaya kA kadApi viccheda nahIM hogA / (2) anAdi-saparyavasita-jisakI Adi na ho, para anta ho| jo jIva kabhI na kabhI upazamazreNI athavA kSapakazreNI ko prApta karegA, kintu jisane abhI taka kabhI prApta nahIM kI hai, vaha anAdi-saparyavasita savedaka hai| aise jIva ke upazamazreNI yA kSapakazreNI prApta kara lene para veda kA udaya haTa jAtA hai Adi-saparyavasita--jo jIva upazamazreNI ko prApta ho kara vedAtIta dazA prApta kara cukatA hai, kintu upazamazreNI se gira kara punaH saveda-avasthA prApta kara letA hai, vaha sAdi-saparyavasita savedaka kahalAtA hai|' sAdi-saparyavasita savedaka ko kAlasthiti-aise savedaka kA kAlamAna jaghanya antarmuhurta taka aura utkRSTa anantakAla (mUlapAThokta kAlikaparimANa) taka savedakaparyAya se yukta nirantara banA rahatA hai| tAtparya yaha hai ki jaba koI jIva upazamazreNI para prArUr3ha ho kara tInoM vedoM kA upazama karake avedI bana jAtA hai, kintu upazamazreNI se patita ho kara phira savedaka avasthA ko prApta karake puna: jhaTapaTa upazama zreNI ko, athavA kArmagranthikoM ke matAnusAra kSapakazreNI ko prApta karatA hai aura phira tInoM vedoM kA antarmuhUrta meM ho upazama yA kSaya kara detA hai, taba vaha jIva antarmuhUrta taka hI saveda-avasthA meM rahatA hai| utkRSTataH dezona ardhapudgalaparAvarta taka jIva saveda rahatA hai| kyoMki upazamazreNI se patita ho kara vaha jIva itane kAla taka hI saMsAra meM paribhramaNa karatA hai| isalie sAdi-sAnta savedaka jIva kA pUrvokta utkRSTa kAlamAna siddha ho jAtA hai / strIvedI kI pAMca apekSAoM se kAlasthiti kA spaSTIkaraNa-strIvedI kA jaghanya kAlamAna eka samaya kA hai, vaha isa prakAra hai-koI stro upazamazreNI meM tInoM vedoM kA upazama karake avedaka 1. prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 383 2. bahI, malaya. vRtti, patrAMka 384 Page #934 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [prajJApanAsUtra paryAya prApta karake, tatpazcAt nIce gira kara eka samaya taka strIveda kA anubhava kare, punaH dUsare samaya meM kAla karake devoM meM utpanna ho jaae| vahA~ baha jIva puruSavedI hotA hai, strIvedI nhiiN| isa prakAra strIvedI kA jaghanyakAla eka samaya mAtra siddha ho jAtA hai / (1) prathama prAdezAnusAra-utkRSTata: pRthaktvakoTipUrva adhika eka sau dasa palyopama kAlamAna kA spaSTIkaraNa isa prakAra hai-koI jIva karor3a pUrva kI AyuvAlI striyoM meM yA tiryaMcaniyoM meM pAMca-chaha bhava karake IzAna kalpa meM pacapana palyopama kI Ayu kI utkRSTa sthiti bAlI aparigahItA deviyoM meM devI rUpa meM utpanna ho aura Ayu kA kSaya hone para vahA~ se cyava kara pUnaH koTiparva kI Ayu vAlI striyoM meM athavA tiryaMcaniyoM meM strIrUpa meM utpanna ho, usake pazcAta punaH dUsarI bAra IzAnakalpa meM pacapana palyopama kI utkRSTa sthiti vAlI parigRhItA deviyoM meM devIrUpa meM utpanna ho usake pazcAt to use avazya hI dUsare veda kI prApti hotI hai| isa prakAra utkRSTa pUrvakoTipRthaktva adhika eka sau dasa palyopama taka nirantara strIvedI kA strIvedaparyAya se yukta honA siddha hotA hai| (2) dvitIya prAdezAnusAra-pUrvakoTipathaktva-adhika praThAraha palyopama kA spaSTIkaraNakoI jIva pUrvavat karor3apUrva kI Ayu vAlI nAriyoM yA tiryaMcaniyoM meM pAMca-chaha bhavoM kA anubhava karake pUrvokta prakAra se do bAra IzAnadevaloka meM utkRSTa sthiti vAlI deviyoM meM utpanna ho, vaha bhI parigRhItA deviyoM meM utpanna ho, aparigRhItA deviyoM meM nhiiN| aisI sthiti meM strIvedI kI utkRSTa kAlasthiti lagAtAra pUrvakoTipRthaktva adhika aThAraha palyopama kI siddha hotI hai / (3) tRtIya prAdezAnusAra-utkRSTa pUrvakoTipRthaktva-adhika caudaha palyopama kAlamAna kA -koI jIva saudharmadevaloka meM sAta palyopama kI utkRSTa prAya vAlI parigahItA deviyoM meM do bAra utpanna hotA hai| isa prakAra do bAra devIbhavoM ke caudaha palyopama aura nAriyoM yA tiryaMcaniyoM ke bhavoM ke koTipUrvapRthaktva adhika, strIvedI kA astitva hone se strIvedI kI nirantara kAlAvasthiti koTipUrvapRthaktva adhika caudaha palyopama taka siddha hotI hai| (4) caturtha prAdezAnusAra-pUrvakoTipRthaktva-adhika sau palyopama kAlamAna kA spaSTIkaraNakoI jIva saudharma devaloka meM 50 palyopama ko utkRSTa prAya vAlI aparigahItA deviyoM meM pUrvokta prakAra se do bAra devI rUpa meM utpanna ho, to strIvedI kI utkRSTa kAlAvasthiti lagAtAra pUrvakoTipRthaktva adhika sau palyopama kI siddha ho jAtI hai| (5) paMcama AdezAnusAra-utkRSTa pUrvakoTipRthaktva adhika palyopamapRthaktva kAlamAna kA spaSTIkaraNa-nAnA bhavoM meM bhramaNa karate hue koI bhI jIva adhika pUrvakoTipRthaktva adhika se adhika palyopamapRthaktva taka hI lagAtAra strIvedI raha sakatA hai, isase adhika nahIM, kyoMki pUrvakoTi kI Ayu vAlI nAriyoM meM yA tiryaJcaniyoM meM sAta bhavoM kA anubhava karake AThaveM bhava meM devakuru Adi kSetroM meM tIna palyopama kI sthiti vAlI striyoM meM strIrUpa se utpanna ho, tatpazcAt kAla karake saudharmadevaloka meM jaghanya sthiti vAlI deviyoM meM devIrUpa se utpanna ho to tadanantara avazya hI vaha jIva dUsare veda ko prApta ho jAtA hai / isa dRSTi se strIvedI kI utkRSTa sthiti lagAtAra pUrvakoTipRthaktva adhika palyopamapRthaktva siddha ho jAtI hai|' 1. prajJApanAsUtra malaya. vRtti., patrAMka 384-385 Page #935 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aThArahavA~ kamyasthitipada ] [347 pravedaka jIva kI sthiti-avedaka jIva do prakAra ke haiM-sAdi-aparyavasita aura sAdisaparyavasita / jo jIva kSapakazreNI ko prApta karake abedI ho jAtA hai, vaha sAdi-aparyavasita avedI kahalAtA hai, kyoMki aisA jIva phira kabhI savedI nahIM ho sktaa| jo jIva upazamazreNI ko prApta karake avedaka hotA hai, vaha sAdi-saparyavasita kahalAtA hai, kyoMki usakI aveda-avasthA kI prAdi bhI hai aura gira kara nauveM guNasthAna meM Ane para anta bhI ho jAtA hai / inameM se jo sAdi-saparyavasita avedaka hai, vaha jaghanya eka samaya taka aura utkRSTa antarmuhUrta taka nirantara avedaka rahatA hai, kyoMki jo jIva eka samaya taka avedaka raha kara dUsare hI samaya meM mara kara devagati meM janma letA hai, vaha puruSaveda kA udaya hone se savedaka ho jAtA hai / isa kAraNa yahA~ avedaka kA kAlamAna jaghanya eka samaya kahA hai / utkRSTa antarmuhUrta kahane kA kAraNa yaha hai ki antarmuhUrta ke pazcAt zreNI se patita hone para usake veda kA udaya ho jAtA hai / napuMsakavedI kI utkRSTa kAlAvasthiti-napusakavedI kI utkRSTa kAlAvasthiti vanaspatikAla taka arthAta-anantakAla taka kI batAI hai, usakA kAraNa yaha hai ki vanaspati ke jIva nasakavedI hote haiM, aura unakA kAla ananta hai|' sAtavA~ kaSAyadvAra 1331. sakasAI NaM bhaMte ! sakasAIti kAlamo kevaciraM hoi ? / goyamA ! sakasAI tivihe paNNatte / taM jahA--praNAdIe vA apajjavasie 1 praNAdIe vA sapajjavasie 2 sAdIe vA sapajjavasie 3 jAva (su. 1326) pravaDDhe poggalapariyaTa desUNaM / [1331 pra.] bhagavan ! sakaSAyI jIva kitane kAla taka sakaSAyIrUpa meM rahatA hai ? [1331 u.] gautama ! sakaSAyI jIva tIna prakAra ke kahe haiM / ve isa prakAra--(1) anAdiaparyavasita. (2) anAdi-saparyavasita aura (3) saadi-spryvsit| inameM se josa hai, usakA kathana sU. 1326 meM ukta sAdi-saparyavasita savedaka ke kathanAnusAra yAvat kSetrata: dezona apArddha pudgalaparAvarta taka (karanA caahie|) 1332. kohakasAI NaM bhaMte ! kohakasAI tti pucchA? . goyamA ! jahaNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuttaM / evaM jAva mAyakasAI / [1332 pra.] bhagavan ! krodhakaSAyI krodhakaSAyIparyAya se yukta kitane kAla taka rahatA hai ? [1332 u.] gautama ! (vaha) jaghanyataH bhI aura utkRSTataH bhI antarmuhUrta taka (krodhakaSAyI rUpa meM rahatA hai / ) isI prakAra yAvat (mAnakaSAyI aura) mAyAkaSAyI (kI kAlAvasthiti kahanI caahie| 1333. lobhakasAI NaM bhaMte ! lobha0 pucchA ? goyamA ! jahaNNeNaM ekkaM samayaM, ukkoseNaM aMtomuttaM / 1. (ka) prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 385 (kha) prajJApanA. prameyabodhinI TIkA bhA. 4, pRSTha 399-400 Page #936 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 34] [ prajJApanAsUtra [1333 pra.] bhagavan ! lobhakaSAyI, lobhakaSAyI ke rUpa meM kitane kAla taka (lagAtAra) rahatA hai ? [1333 u.] gautama ! jaghanya eka samaya taka, utkRSTa antarmuhUrta taka (lobhakaSAyI nirantara lobhakaSAyIparyAya se yukta rahatA hai|) 1334. akasAI NaM bhaMte ! akasAI ti kAlato kevaciraM hoi? goyamA ! prakasAI duvihe pnnnntte| taM jahA-sAdIe vA apajjavasie 1 sAdIe vA sapajjavasie 2 / tattha NaM je se sAdIe sapajjavasie se jahaNNaNaM ekkaM samayaM, ukkosaNaM aMtomuhattaM / dAraM 7 // {1334 pra.] bhagavan ! akaSAyI, akaSAyI ke rUpa meM kitane kAla taka rahatA hai ? [1334 u.] gautama ! akaSAyI do prakAra ke kahe gae haiN| ve isa prakAra-(1) sAdiaparyavasita aura (2) saadi-spryvsit| inameM se jo sAdi-saparyavasita hai, vaha jaghanya eka samaya taka aura utkRSTa antarmuhUrta taka (akaSAyIrUpa meM rahatA hai|) saptama dvAra / / 7 / / vivecana--saptama kaSAyadvAra-prastuta cAra sUtroM (sU. 1331 se 1334 taka) meM sakaSAyI, akaSAyI tathA krodhAdikaSAyI ke sva-svaparyAya meM nirantara avasthita rahane kA kAlamAna batAyA gayA hai| trividha sakaSAyI kI vyAkhyA-jo jIva kaSAyasahita hotA hai, vaha sakaSAyI kahalAtA hai / kaSAya jIva kA eka vikArI pariNAma hai| sakaSAyI jIva tIna prakAra ke hote haiM--(1) anAdiananta-jo jIva upazamazreNI yA kSapakazreNI ko kadApi prApta nahIM karegA, vaha anAdi-ananta sakaSAyI hai, kyoMki usake kaSAya kA kabhI viccheda nahIM ho sakatA / (2) anAdi-sAnta-jo jIva kabhI upazamazreNI yA kSayakazreNI ko prApta karegA, vaha anAdi-sAnta sakaSAyo hai, kyoMki upazama pakazreNI prApta karane para gyArahaveM gaNasthAna meM yA bArahaveM guNasthAna meM usake kaSAyodaya kA viccheda ho jAtA hai| (3) sAdi-sAnta--jo jIva upazamazreNI prApta karake aura akaSAyI hokara puna: upazamazreNI se pratipatita hokara sakaSAyI ho jAtA hai, vaha sAdi-sAnta sakaSAyI kahalAtA hai| kyoMki usake kaSAyodaya kI Adi bhI hai aura bhaviSya meM punaH kaSAyodaya kA anta bhI ho jaaegaa| inameM jo sAdi-sAnta sakaSAyI hai, vaha jaghanya antamuharta aura utkRSTa anantakAla taka nirantara sakaSAyI rahatA hai| isa viSaya meM anantakAla kA kAla aura kSetra kI dRSTi se parimANa aura tadviSayaka yukti savedI kI taraha samajhanI caahie| krodha-mAna-mAyAkaSAyI kI kAlAvasthiti-krodha, mAna aura mAyA kaSAya se yukta jIva nirantara krodhAdi kaSAyoM ke rUpa meM antamadata taka hI rahate haiM. kyoMki krodhAdi kisI eka kaSAya kA udaya (viziSTa upayoga) kama se kama aura adhika se adhika antarmuhUrta taka hI raha sakatA hai / jIva kA svabhAva hI aisA hai ki krodhAdi kaSAya kA udaya antarmuharta ke adhika nahIM rahatA / 1. (ka) prajJApanAsUtra, malaya. vRtti, patrAMka 386 (kha) prajJApanA. prameyavodhinI TIkA bhAga 4, pR. 404 Page #937 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aThArahavAM kAyasthitipada [349 lobhakaSAyo jIva kI kAlAvasthiti-jaghanya eka samaya aura utkRSTa antarmuhUrta taka lobhakaSAyI, lobhakaSAyI ke rUpa meM nirantara rahatA hai| jaba koI upazamaka jIva upazamazreNI kA anta hone para (gyArahaveM guNasthAna meM) upazAntarAga hone ke bAda upazamazreNI se giratA hai aura lobha ke aMza ke vedana ke prathama samaya meM hI mRtyu ko prApta hokara devaloka meM utpanna hotA hai tathA krodhakaSAyo, mAnakaSAyI aura mAyAkaSAyo hotA hai, usa samaya eka samaya taka lobhakaSAyI pAyA jAtA hai| prazna kiyA jA sakatA hai ki jo yukti lobhakaSAya ke sambandha meM dI gaI hai, usI yukti ke anusAra krodhAdi kA bhI jaghanya eka samaya taka rahanA kyoM nahIM batalAyA gayA? isakA samAdhAna yaha hai ki yadyapi upazamazreNI se giratA hA jIva krodhakaSAya ke vedana ke prathama samaya meM, mAna ke vedana ke prathama samaya meM athavA mAyA ke vedana ke prathama samaya meM mRtyu pAkara devaloka meM utpanna hotA hai tathApi svabhAvavazAt jisa kaSAya ke udaya ke sAtha jIva ne kAla kiyA hai, vahI kaSAya AgAmI bhava meM bhI antarmuhUrta taka rahatI hai / isI se adhikRta sUtra ke prAmANya se jJAta hotA hai ki krodha, mAna aura mAyA kaSAya aneka samaya taka rahatI haiN| akaSAyI kI kAlAvasthiti-akaSAyI-viSayaka sUtra avedaka-sUtra kI yukti ke anusAra samajha lenA caahie| kSapakazreNI prApta akaSAyI sAdi-ananta hotA hai, kyoMki kSapakazreNI se usakA pratipAta nahIM hotaa| kintu jo upazamazreNI-prArUr3ha hokara akaSAyI hotA hai, vaha sAdi-sAnta hotA hai / ataH jaghanya eka samaya taka akaSAyaparyAya se yukta rahatA hai / eka samaya akaSAyI hokara dUsare samaya meM vaha mara kara tatkAla (usI samaya meM) devaloka meM utpanna hotA hai aura kaSAya ke udaya se sakaSAyI ho jAtA hai / isa kAraNa akaSAyitva kA jaghanyakAla eka samaya kA hai| utkRSTa antarmuhUrta taka vaha akaSAyI rahatA hai, tatpazcAt upazamazreNI se avazya hI patita hokara sakaSAyI ho jAtA hai| pAThavA~ lezyAdvAra 1335. salesse NaM bhaMte ! selese tti * pucchA ? goyamA ! salese duvihe paNNatte / taM jahA-aNAdoe vA prapajjavasie 1 aNAdIe vA sapajjavasie 2 // [1335 pra.] bhagavan ! salezyajIva salezya-avasthA meM kitane kAla taka rahatA hai ? [1335 u.] gautama ! salezya do prakAra ke kahe gae haiN| ve isa prakAra-(1) anAdiaparyavasita aura (2) anAdi-saparyavasita / 1336. kaNhalese NaM bhaMte ! kaNhalese tti kAlao kevaciraM hoi ? goyamA ! jahaNNaNaM aMtomuhattaM, ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAiM aMtomuttabbhaiyAI / [1336 pra.] bhagavan ! kRSNalezyA vAlA jIva kitane kAla taka kRSNalezyA vAlA rahatA hai ? [1336 u.] gautama ! (vaha) jaghanya antarmuhUrta taka aura utkRSTa antarmuhUrta adhika tetIsa sAgaropama taka (lagAtAra kRSNalezyA vAlA rahatA hai)| 1. prajJApanAsUtra malaya, vRtti, patrAMka 386 2. prajJApanA. prameyabodhinI TIkA bhAga 4, pR. 408 Page #938 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 350 [prajJApanAsUtra 1337. NIlalese gaM bhaMte ! NIlalese ti0 pucchA ? goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuttaM, ukkoseNaM dasa sAgarovamAI pligrovmaasNkhejjibhaagnbhiyaaii| {1337 pra.] bhagavan ! nIlalezyA vAlA jIva kitane kAla taka nIlalezyA vAlA rahatA hai ? [1337 u.] gautama ! (vaha) jaghanyataH antarmuhUrta taka aura utkRSTataH palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga adhika dasa sAgaropama taka (lagAtAra nIlalezyA vAlA rahatA hai)| 1338. kAulesse 0 pucchA ? goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhattaM, ukkoseNaM tiNi sAgarovamAI pligrovmaasNkhejjibhaagbhiyaaii| [1338 pra.] bhagavan ! kApotalezyAvAn jIva kitane kAla taka kApotalezyA vAlA rahatA hai ? [1338 u.] gautama ! (vaha) jaghanya antarmuhUrta taka aura utkRSTa palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga adhika tIna sAgaropama taka (kApotalezyA vAlA lagAtAra rahatA hai)| 1336. teulesseNaM0 pucchA ? goyamA ! jahaNeNaM aMtomuttaM, ukkoseNaM do sAgarovamAiM pligrovmaasNkhejjhbhaagbhiyaaii| [1339 pra.] bhagavan ! tejolezyAvAn jIva kitane kAla taka tejolezyA vAlA rahatA hai ? __[1336 u.] gautama ! (vaha) jaghanya antarmuhUrta taka aura utkRSTa palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga adhika do sAgaropama taka (tejolezyAyukta rahatA hai)| 1340. pamhalesse paM0 pucchA ? goyamA ! jahaNNeNaM aMtomahattaM, ukkoseNaM dasa sAgarovamAiM aMtomutta bhiyaaii| [1340 pra.] bhagavan ! padmalezyAvAn jIva kitane kAla taka padmalezyA vAlA rahatA hai ? [1340 u.] gautama ! (vaha) jaghanya antarmuhUrta taka aura utkRSTa antarmuhUrta adhika dasa sAgaropama taka (padmalezyA se yukta rahatA hai)| 1341. suzkalesse gaM bhaMte ! 0 pucchA ? goyamA ! jahaSNeNaM aMtomahattaM, ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAI aMtomuttambhaiyAI / [1341 pra.] bhagavan ! zuklalezyAvAn jIva kitane kAla taka zuklalezyA vAlA rahatA hai ? . 1341 u.] gautama ! (vaha) jaghanya antamuhUrta aura utkRSTa antarmuhUrta adhika tetIsa sAgaropama taka (zuklalezyA vAlA rahatA hai)| Page #939 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aThArahavA~ kAyasthitipada] [351 1342. alese paM0 pucchA? goyamA ! sAdoe apajjavasie / dAraM 8 / / [1342 pra.] bhagavan ! alezyI jIva kitane kAla taka alezyIrUpa meM rahatA hai ? [1342 u.] gautama ! (alezya-avasthA) sAdi-aparyavasita hai / aSTama dvAra / / 8 / / vivecana-aSTama lezyAdvAra-prastuta ATha sUtroM (sU. 1335 se 1342 taka) meM salezya, alezya tathA kRSNAdi SaTlezyA vAle jIvoM kA sva-sva-paryAya meM rahane kA kAlamAna prarUpita kiyA gayA hai| dvividha salezya jIvoM kI kAlAvasthiti-jo lezyA se yukta hoM, ve salezya kahalAte haiM / ve do prakAra ke haiM--(1) anAdi aparyavasita-jo kadApi saMsAra kA anta nahIM kara sakate, (2) anAdisaparyavasita-jo saMsArapAragAmI hoN| lezyAoM kA jaghanya evaM utkRSTa kAla-tiryaJcoM aura manuSyoM ke lezyAdravya antarmuharta taka rahate haiM, usake bAda avazya hI badala jAte haiN| kintu devoM aura nArakoM ke lezyAdravya pUrvabhava sambandhI antima antarmuhUrta se prArambha hokara parabhava ke prathama antarmuhUrta taka sthAyI rahate haiN| isalie lezyAoM kA jaghanyakAla (antarmuhUrta) sarvatra manuSyoM aura tiryaJcoM kI apekSA se tathA utkRSTa kAla devoM aura nArakoM kI apekSA se jAnanA caahie|' yahA~ utkRSTa lezyAkAla vibhinna prakAra kA hai| vaha isa prakAra hai kRSNalezyI kA utkaSTakAla-.-kaSNalezyA kA utkaSTakAla antamahata adhika tetIsa sAgaropama kA kahA hai, vaha sAtavIM narakabhUmi kI apekSA se jAnanA caahie| kyoMki saptama narakapRthvI ke nAraka kRSNalezyA vAle hote haiM aura unakI utkRSTa sthiti tetIsa sAgaropama kI hotI hai tathA pUrvabhava aura uttarabhava sambandhI do antarmuhUrta haiM, ve donoM milakara bhI antarmuhUrta hI hote haiM, kyoMki antarmuhUrta ke bhI asaMkhya bheda haiN| nIlalezyo kA utkRSTakAla-palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga adhika dasa sAgaropama kA hai| yaha lamAna pAMcavIM narakapRthvI ko apekSA se samajhanA caahie| kyoMki pAMcaveM naraka ke prathama pAthar3e (prastaTa) meM nIlalezyA hotI hai| ukta pAthar3e meM uparyukta sthiti hotI hai / pUrvabhava aura uttarabhava sambandhI donoM antamuharta palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga meM hI sammilita ho jAte haiN| ataeva unakI pRthak vivakSA nahIM kI gaI hai| kApotalezyo kA utkRSTa kAla-palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga adhika tIna sAgaropama kahA gayA hai / vaha tIsarI narakapRthvI kI apekSA se samajhanA cAhie, kyoMki tIsarI narakapRthvI ke prathama pAthar3e meM itanI sthiti hai aura usameM kApotalezyA bhI hotI hai| tejolezyI jIva kA utkaSTakAla-palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga adhika do sAgaropama kahA gayA hai| yaha IzAna devaloka kI apekSA se samajhanA caahie| kyoMki IzAna devaloka ke devoM meM tejolezyA hotI hai aura unakI utkRSTa sthiti bhI yahI hai / padmalezyo jIva kA utkRSTakAla-antarmuhUrta adhika dasa sAgaropama kA kahA gayA hai / vaha 1. prajJApanAsUtra malaya. vRtti, pR. 386 Page #940 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 352] [prajJApanAsUtra brahmaloka kalpa kI apekSA se samajhanA cAhie / brahmaloka ke deva padmalezyA vAle hote haiM aura unakI utkRSTa sthiti dasa sAgaropama kI hai / pUrvabhava aura uttarabhava sambandhI donoM antarmuhUrta eka hI antamuhUrta meM samAviSTa ho jAte haiM, isI kAraNa yahA~ antarmuhUrta adhika kahA gayA hai| zuklalezyAvAn kA utkRSTa kAla-antarmuhUrta adhika tetIsa sAgaropama kahA gayA hai| yaha kathana anuttaravimAnavAsI devoM kI apekSA se samajhanA caahie| kyoMki unameM zuklalezyA hotI hai aura unakI utkRSTa sthiti tetIsa sAgaropama kI hai| antarmuhUrta adhika pUrvokta yukti se samajha lenA caahie|' pralezya jIvoM kI kAlAvasthiti-alezya jIva ayogIkevalI aura siddha hote haiM, ve sadAkAla lezyAtIta rahate haiM / isalie alezya avasthA ko sAdi-ananta kahA gayA hai / nauvA~ samyaktvadvAra--- 1343. samma hiTThI NaM bhaMte ! sammaddiDhi0 keciraM hoi ? goyamA ! sammaviTThI duvihe paNNatte / taM jahA-sAdIe vA apajjavasie 1 sAdIe vA sapajjavasie 2 / tattha NaM je se sAdIe sapajjavasie se jahaNaNaM aMtomahattaM, ukkoseNaM chAvaddhi sAgarovamAI saatiregaaii| [1343 pra.] bhagavan ! samyagdRSTi kitane kAla taka samyagdRSTirUpa meM rahatA hai ? [1343 u.] gautama ! samyagdRSTi do prakAra ke kahe gae haiN| ve isa prakAra--(1) sAdiaparyavasita aura (2) saadi-spryvsit| inameM se jo sAdi-saparyavasita hai, vaha jaghanya antarmuhartta taka aura utkRSTa kucha adhika chiyAsaTha sAgaropama taka (sAdi-saparyavasita samyagdRSTi rUpa meM rahatA hai|) 1344. micchaddiTThI NaM bhaMte ! 0 pucchA ? goyamA ! micchaTThiI tivihe paNatte / taM jahA-praNAdoe vA apajjavasie 1 praNAIe vA sapajjavasie 2 sAdIe vA sapajjavasie 3 / tattha gaMje se sAdIe sapajjavasie se jahaNaNaM aMtomahattaM, ukkoseNaM praNataM kAlaM, aNaMtAno ussappiNi-prosappiNopro kAlo, khetto pravaDDhe poggalapariyaTa desuugN| [1344 pra.] bhagavan ! mithyA dRSTi kitane kAla taka mithyAdRSTirUpa meM rahatA hai ? [1344 u.] gautama ! mithyAdRSTi tIna prakAra ke kahe gaye haiN| ve isa prakAra-(1) anAdiaparyavasita, (2) anAdi-saparyavasita aura (3) sAdi-saparyavasita / inameM se jo sAdi-saparyavasita hai, vaha jaghanya antarmuhUrta taka aura utkRSTa anantakAla taka; (arthAt) kAla kI apekSA se ananta 1. (ka) 'paMcamiyAe missaa'| (kha) 'taIyAe miisiyaa|' (ga) prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 387 2. prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 387 Page #941 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aThArahavAM kAyasthitipada 1 [ 353 utsarpiNI-avasapiNiyoM taka aura kSetra kI apekSA se dezona apArddha pudgala-parAvarta taka (mithyAdRSTiparyAya se yukta rahatA hai / ) 1345. sammAmicchaddiTThI paM0 pucchA ? goyamA ! jahaNaNa vi ukkoseNa vi aMtomuhutaM / dAraM // [1345 pra.] bhagavan ! samyamithyAdRSTi kitane kAla taka samyamithyAdRSTi banA rahatA hai ? 1345 u.] gautama ! (vaha) jaghanya bhI aura utkRSTa bhI antarmuhUrta taka samyamithyAdRSTiparyAya meM rahatA hai ! nauvA~ dvAra / / 6 / / vivecana-nauvA~ samyaktvadvAra-prastuta tIna sUtroM (sU. 1343 se 1345 taka) meM samyagdRSTi, mithyAdRSTi aura mizradRSTi ina tInoM ke sva-svaparyAya ko kAlasthiti kA nirUpaNa kiyA gayA hai| samyagdRSTi kI vyAkhyA-jisako dRSTi samyak, yathArtha yA aviparIta ho athavA jinapraNIta vastutattva para jisako zraddhA, pratIti evaM ruci samyak ho, use samyagdRSTi kahate haiM / samyagdRSTi do prakAra ke hote haiM sAdi-ananta-jise kSAyika samyaktva kI prApti ho jAtI hai, vaha sAdi-ananta samyagdRSTi hai, kyoMki eka bAra utpanna hone para kSAyika samyaktva kA vinAza nahIM hotaa| kSAyopazamika aura praupazamika samyaktva kI apekSA se samyagdRSTi sAdi-sAnta hotA hai, kyoMki ye donoM samyaktva ananta nahIM, sAnta haiN| praupazamika samyaktva antamuharta taka aura kSAyopazamika samyaktva chiyAsaTha sAgaropama taka rahatA hai| isI apekSA se kahA gayA hai ki sAdi-sAnta myagdaSTi jaghanya antamuharta taka samyagdaSTiparyAyayukta rahatA hai, usake pazcAta use mithyAtva ko prApti ho jAtI hai| yaha kathana aupazamika samyaktva kI dRSTi se hai / utkRSTa kiMcit adhika 66 sAgaropama taka samyagdRSTi banA rahatA hai| yaha kathana kSAyopazamika samyaktva kI apekSA se hai / yadi koI jIva do bAra vijayAdi vimAnoM meM samyaktva ke sAtha utpanna ho athavA tIna bAra acyutakalpa meM utpanna ho to chiyAsaTha sAgaropama vyatIta ho jAte haiM aura jo kiJcit adhika kAla kahA hai, vaha bIca ke manUSyabhavoM kA samajhanA caahie|' trivimithyAdRSTi-(1) anAdi-ananta--jo anAdikAla se mithyAdRSTi hai aura anantakAla taka banA rahegA, vaha abhavyajIva, (2) pranAdi-sAnta--jo anAdikAla se mithyAdRSTi to hai, kintu bhaviSya meM jise samyaktva kI prApti hogI, (3) sAdi-sAnta mithyAdRSTi-jo samyaktva ko prApta karane ke pazcAt punaHmithyAdRSTi ho gayA hai aura bhaviSya meM punaH samyaktva prApta kregaa| ina tInoM meM se jo sAdi-sAnta mithyAdaSTi hai, vaha jaghanya antamuharta taka mithyAdaSTi rahatA hai / antarmuhUrta taka mithyAdRSTi rahane ke pazcAt use puna: samyaktva kI prApti ho jAtI hai / utkRSTa 1. (ka) prajJApanA. malaya. vRtti, patrAMka 387-388 (kha) prajJApanA, prameyabodhinI TIkA bhA. 4, pra. 420-421 (ga) "do bAre vijayAisu gayassa tignicae ahava tAI / airegaM narabhaviyaM.................................. " Page #942 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 354] [prajJApanAsUtra anantakAla taka vaha mithyAdRSTi banA rahatA hai aura anantakAla vyatIta hone ke pazcAt use samyaktva prApta hotA hai| anantakAla-kAlata: ananta utsapiNI-avapiNiyAM samajhanI cAhie tathA kSetrataH dezona apArddha (kSetra) pudgala parAvartana sarvatra samajhanA caahie|' samyagamithyAdaSTi kI kAlAvasthiti-mizradaSTi antarmuharta ke pazcAt nahIM rhtii| antamuhUrta ke pazcAt mizradRSTi vAlA jIva yA to samyagdRSTi ho jAtA hai, yA mithyAdRSTi ho jAtA hai, isalie samyagamithyAdRSTi kA jaghanya aura utkRSTa kAla antarmuhUrta kA hI samajhanA caahie| dasavA~ jJAnadvAra 1346. gANI NaM bhaMte ! gANIti kAlato kevaciraM hoi ? goyamA ! gANI duvihe paNNatte / taM jahA-sAvIe vA apajjavasie 1 sAdIe vA sapajjabasie 2 / tattha NaM je se sAdIe sapajjavasie se jahaNaNaM aMtomahattaM, ukkoseNaM chADhi sAgarovamAI saairegaaii| [1346 pra.] bhagavan ! jJAnI jIva kitane kAla taka jJAnIparyAya meM nirantara rahatA hai ? [1346 u.] gautama ! jJAnI do prakAra ke kahe gae haiN| ve isa prakAra--(1) sAdi-aparyabasita aura (2) sAdi-saparyavasita / inameM se jo sAdi-saparyavasita hai, vaha jaghanya antarmuhUrta taka aura utkRSTa kucha adhika chiyAsaTha sAgaropama taka (lagAtAra jJAnIrUpa meM banA rahatA hai|) 1347. prAmiNibohiyaNANI NaM bhaMte ! * pucchA? goyamA ! evaM ceva / [1347 pra.] bhagavan ! AbhinibodhikajJAnI prAbhinibodhikajJAnI ke rUpa meM kitane kAla taka rahatA hai ? [1347 u.] gautama ! (sAmAnya jJAnI ke viSaya meM jaisA kahA hai,) isI prakAra (isake viSaya meM samajha lenA caahie|) 1348, evaM suyaNANI vi| [1348] isI prakAra zrutajJAnI (kA bhI kAlamAna samajha lenA cAhie / ) 1346. rohiNANI vi evaM ceva / NavaraM jahaNeNaM ekkaM samayaM / [1349] avadhijJAnI kA kAlamAna bhI isI prakAra hai, vizeSatA yaha hai ki vaha jaghanya eka samaya taka hI (avadhijJAnI ke rUpa meM rahatA hai|) 1350. maNapajjavaNANI gaM bhaMte ! maNapajjavaNANIti kAlamo kevaciraM hoi ? goyamA ! jahaNaNaM ekkaM samayaM, ukkoseNaM desUrNa puvakoDiM / 1. prajJApanAsUtra malaya. vatti, patrAMka 388 2. vahI, malaya. vRtti, patrAMka 388-389 Page #943 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aThArahavAM kAsthitipada | [355 [1350 pra.] bhagavan ! manaHparyavajJAnI kitane kAla taka (nirantara) manaHparyavajJAnI ke rUpa meM rahatA hai ? [1350 u.] gautama ! (vaha) jaghanya eka samaya taka aura utkRSTa dezona pUrvakoTi (karor3apUrva) taka (satata mana:paryavajJAnIparyAya meM rahatA hai / ) 1351, kevalaNANI NaM0 pucchA ? goyamA ! sAdIe apajjavasie / [1351 pra.] bhagavan ! kevalajJAnI, kevalajJAnI ke rUpa meM kitane kAla taka rahatA hai ? [1351 u.] gautama ! (kevalajJAnI-paryAya) sAdi-aparyavasita hotI hai| 1352. aNNANI-maiaNNANI-suyaaNNANI NaM0 pucchA ? goyamA ! aNNANI matiaNNANI suyaaNNANI tibihe pnnnntte| taM jahA--praNAdIe vA apajjavasie 1 praNAdIe vA sapajjavasie 2 sAdIe vA sapajjavasie 3 / tattha NaM je se sAdIe sapajjavasie se jahaNNaNaM aMtomuhattaM, ukkoseNaM aNaMtaM kAlaM, aNaMtAno ussapiNi osappiNIyo kAlayo, khettayo pravaDDhaM poggalapariyaTTa desuunnN| [1352 pra.} bhagavan ! ajJAnI, mati-ajJAnI, zruta-ajJAnI kitane kAla taka (nirantara sva-paryAya meM rahate haiM ?) [1352 u.] gautama ! ajJAnI, mati-ajJAnI aura zruta-ajJAnI tona-tIna prakAra ke kahe gae haiM / ve isa prakAra--(1) anAdi-aparyavasita, (2) anAdi-saparyavasita aura (3) saadi-spryvsit| unameM se jo sAdi-saparyavasita hai, vaha jaghanya antarmuhUrta taka aura utkRSTa anantakAla taka (arthAt) kAla kI apekSA se ananta utsarpiNI-avasapiNiyoM taka evaM kSetra kI apekSA se dezona apArddhapudgala-parAvarta taka (nirantara sva-svaparyAya meM rahate haiM / ) 1353. vibhaMgaNANI zaMbhaMte ! 0 pucchA? goyamA ! jahaNeNaM ekkaM samaya, ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAI desUNAe pubdhakoDIe abbha* iyAI / dAraM 10 // {1353 pra.] bhagavan ! vibhaMgajJAnI kitane kAla taka vibhaMgajJAno ke rUpa meM rahatA hai ? [1353 u ] gautama ! jaghanya eka samaya taka, utkRSTa dezona pUrvakoTi adhika tetIsa sAgaropama taka (vaha vibhaMgajJAnI-paryAya meM lagAtAra banA rahatA hai|) dasavA~ dvAra // 10 // vivecana-dasavA~ jJAnadvAra-prastuta ATha sUtroM (sU. 1346 se 1353 taka) meM sAmAnya jJAnI, Abhinibodhika prAdi jJAnI, ajJAnI, matyAdi ajJAnI, sva-svaparyAya meM kitane kAla taka rahate haiM ? isakA cintana prastuta kiyA gayA hai / jJAnI-prajJAnI ko paribhASA-jisameM samyagdarzanapUrvaka samyagjJAna ho, vaha jJAnI kahalAtA hai; jisameM samyagjJAna na ho, vaha ajJAnI kahalAtA hai / Page #944 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 356 ] [prajJApanAsUtra dvividha jJAnI----(1) sAdi-aparyavasita-jisa jIva ko samyagjJAna utpanna hone ke pazcAt sadaiva banA rahe, vaha kSAyika samyagdRSTi jJAnI yA kevalajJAnI sAdi-aparyavasita jJAnI hai / (2) sAdi. saparyavasita--jisakA samyagjJAna, samyagdarzana kA abhAva hone para naSTa hone vAlA hai, vaha sAdisaparyavasita jJAnI hai| kevalajJAna ke sivAya anya jJAnoM kI apekSA aisA jJAnI sAdi-saparyavasita kahalAtA hai, kyoMki ve jJAna niyatakAlabhAvI haiM, ananta nahIM haiN| ina donoM meM se sAdi-sAnta jJAnIavasthA jaghanya antarmuhUrta taka rahatI hai, usake pazcAt mithyAtva ke udaya se jJAnapariNAma kA vinAza ho jAtA hai| utkRSTakAla jo 66 sAgaropama se kucha adhika kahA gayA hai, usakA spaSTIkaraNa samyagdRSTi ke samAna hI samajha lenA cAhie, kyoMki samyagdRSTi hI jJAnI hotA hai|' avadhijJAnI kA avasthAnakAla---avadhijJAnI kA jaghanya avasthAnakAla eka samaya kA hai, antarmuhUrta kA nahIM, kyoMki vibhaMgajJAnI koI tiryaMcapaMcendriya, manuSya athavA deva jaba samyaktva prApta karatA hai, to samyaktva kI prApti hote hI usakA vibhaMgajJAna avadhijJAna ke rUpa meM pariNata ho jAtA hai| kintu deva ke cyavana ke kAraNa aura anya jIva kI mRtyu hone para yA anya kAraNoM se anantara samaya meM hI jaba vaha avadhijJAna naSTa ho jAtA hai, taba usakA avasthAna eka samaya taka rahatA hai| isakI utkRSTa avasthiti 66 sAgaropama kI hai / vaha isa prakAra se hai-apratipAtIavadhijJAna prApta jIva do bAra vijaya Adi vimAnoM meM jAtA hai, athavA tIna bAra acyutadevaloka meM utpanna hotA hai, taba usakI sthiti chiyAsaTha sAgaropama kI hotI hai| manaHparyavajJAnI kA avasthAnakAla-mana:paryavajJAnI manaHparyavajJAnI-avasthA meM jaghanya eka samaya taka rahatA hai| jaba apramatta avasthA meM vartamAnaH kisI saMyata ko mana:paryavajJAna utpanna hotA hai aura apramattasaMyata-avasthA meM hI usako mRtyu ho jAtI hai, taba vaha manaHparyavajJAnI eka samaya taka hI manaHparyavajJAnI ke rUpa meM rahatA hai| utkRSTa dezonapUrvakoTi taka avasthiti kA kAraNa yaha hai ki isase adhika saMyama rahatA hI nahIM hai aura saMyama ke abhAva meM manaHparyavajJAna bhI raha nahIM sktaa| trividha prajJAnI, matyajJAnI tathA zrutAjJAnI-anAdi-ananta-jisane kabhI samyagjJAna prApta nahIM kiyA hai aura jo bhaviSya meM bhI jJAna prApta nahIM karegA, vaha anAdi-ananta ajJAnI hai| (2) anAdi-sAnta--jisane kabhI jJAna prApta nahIM kiyA hai, kintu kabhI prApta karegA, vaha anAdi-sAnta ajJAnI hai| (3) sAdi-sAnta-jo jIva samyagjJAna prApta karake puna: mithyAtvodaya se ajJAnI ho gayA ho, kintu bhaviSya meM puna: jJAna prApta karegA, vaha sAdi-sAnta ajJAnI hai| sAdi-sAnta ajJAnI lagAtAra jaghanya antamuhUrta taka ajJAnI-paryAya se yukta rahatA hai, tatpazcAt samyaktva prApta karake jJAnI bana jAtA hai, usakI ajJAnI-paryAya naSTa ho jAtI hai| utkRSTa anantakAla taka vaha ajJAnI rahatA hai, isakA kAraNa pahale kahA cukA hai| itane kAla (ananta utsapiNI-avasarpiNIkAla) ke anantara usa jIva ko avazya hI samyaktva kI prApti ho jAtI hai aura usakA ajJAnapariNAma dUra ho jAtA hai| vibhaMgajJAnI kA avasthAnakAla-vaha jaghanya eka samaya, utkRSTa dezona pUrvakoTi adhika --.-..-- - - - - - 1. prajJApanA. malaya. vRtti, patrAMka 389 2. vahI, malaya. vatti, patrAMka 389 3. vahI, malaya. vRtti, patrAMka 389-390 Page #945 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aThArahavAM kAyasthitipada] [ 357 tetIsa sAgaropama taka vibhaMgajJAnI banA rahatA hai| jaba koI paMcendriyatiryaJca, manuSya athavA deva samyagdRSTi hokara avadhijJAnI hotA hai aura phira mithyAtva ko prApta ho jAtA hai, taba mithyAtva kI prApti ke samaya mithyAtva ke prabhAva se usakA avadhijJAna vibhaMgajJAna ke rUpa meM pariNata ho jAtA hai| isa prakAra mithyAtvaprApti ke anantara samaya meM hI jaba usa vibhaMgajJAnI deva, manuSya yA paMcendriyatiryaMca kI mRtyu ho jAtI hai, taba vibhaMgajJAna kA avasthAna eka samaya taka hI rahatA hai| jaba koI mithyAdRSTi paMcendriyatithaMca yA manuSya karor3a pUrva kI Ayu ke katipaya varSa vyatIta ho jAne para vibhaMgajJAna prApta karatA hai aura ukta vibhaMgajJAna ke sAtha hI saptama narakabhUmi meM tetIsa sAgaropama kI sthiti vAle nArakoM meM utpanna hotA hai, usa samaya vibhaMgajJAnI kA avasthAnakAla dezona pUrvakoTi adhika tetIsa sAgaropama kA hotA hai| tadanantara vaha jIva yA to samyaktva ko prApta karake avadhijJAnI bana jAtA hai, athavA usakA vibhaMgajJAna naSTa hI ho jAtA hai|' gyArahavA~ darzanadvAra 1354. cakkhudasaNI NaM bhaMte ! 0 pucchA ? goyamA ! jahaNaNaM aMtomuhuttaM, ukkoseNaM sAgarovamasahassaM sAtiregaM / [1354 pra.] bhagavan ! cakSurdarzanI kitane kAla taka cakSurdarzanIparyAya meM rahatA hai ? {1354 u.] gautama ! (vaha) jaghanya antarmuhUrta taka aura utkRSTa kucha adhika hajAra sAgaropama taka (cakSurdarzanIparyAya meM rahatA hai)| 1355. acakkhudasaNI NaM bhaMte ! acavakhudaMsaNI tti kAlamo kevaciraM hoi ? goyamA ! acakkhudaMsaNI duvihe paNNatte / taM jahA-aNAdIe vA apajjavasie 1 aNAdIe vA sapajjavasie 2 / [1355 pra. bhagavan ! acakSurdarzanI, acakSurdarzanI rUpa meM kitane kAla taka rahatA hai ? [1355 u.] gautama ! acakSurdarzanI do prakAra kA kahA gayA hai / vaha isa prakAra-1. anAdiaparyavasita aura 2. anAdi-saparyavasita / 1356. prohidaMsaNo NaM0 pucchA ? goyamA ! jahaNNeNaM ekkaM samayaM, ukkoseNaM do chAvaTThIno sAgarovamANaM saatiregaano| [1356 pra. bhagavan ! avadhidarzanI, avadhidarzanIrUpa meM kitane kAla taka rahatA hai ? [1356 u.] gautama ! (vaha) jaghanya eka samaya taka aura utkRSTa kucha adhika do chiyAsaTha sAgaropama taka (avadhidarzanIparyAya meM rahatA hai)| 1357. kevaladasaNI NaM0 pucchA ? goyamA ! sAdIe apajjavasie / dAraM 11 // 1. prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 390 Page #946 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 358] [prajJApanAsUna [1357 pra.] bhagavan ! kevaladarzanI kitane kAla taka kevaladarzanIrUpa meM rahatA hai ? [1357 u.] gautama ! kevaladarzanI sAdi-aparyavasita hotA hai / gyArahavA~ dvAra / / 11 / / bArahavA~ saMyatadvAra 1358. saMjae NaM bhaMte ! saMjate ti0 pucchA ? goyamA ! jahaNaNaM eSakaM samayaM, ukkosaNaM desUrNa puvakoDi / [1358 pra.] bhagavan ! saMyata kitane kAla taka saMyatarUpa meM rahatA hai ? [1358 u.] gautama ! (vaha) jaghanya eka samaya taka aura utkRSTa dezona karor3a pUrva taka saMyatarUpa meM rahatA hai| 1356. asaMjae ja bhate ! asaMjae tti0 pucchA ? goyamA ! asaMjae tivihe paNNatte / taM jahA--praNAdIe vA apajjavasie 1 praNAdIe vA sapajjavasie 2 sAdIe vA sapajjavasie 3 / tattha paMje se sAdIe sapajjavasie se jahaNNaNaM aMtomuttaM, uskoseNaM praNataM kAlaM, aNaMtAyo ussappiNi-prosappiNIo kAlato, khetamro avaDDhaM poggalapariya desuurnn| [1359 pra.] bhagavan ! asaMyata kitane kAla taka asaMyatarUpa meM rahatA hai ? [1359 u.] gautama ! asaMyata tIna prakAra kA kahA gayA hai| vaha isa prakAra--1. anAdi di-saparyavasita aura 3. sAdi-saparyavasita / unameM se jo sAdi-saparyavasita hai, vaha jaghanya antarmuhUrta taka aura utkRSTa anantakAla taka, (arthAt) kAla kI apekSA se--ananta utsarpiNI-avasapiNiyoM taka tathA kSetra kI apekSA se---dezona apArddha pudgalaparAvarta taka (vaha asaMyataparyAya meM rahatA hai)| 1360. saMjayAsaMjae jahaNeNaM aMtomutta, ukkoseNaM desUNaM puvakoDi / [1360] saMyatAsaMyata jaghanya antamuhUrta taka aura utkRSTa dezona pUrvakoTi taka (saMyatAsaMyatarUpa meM rahatA hai)| 1361. josaMjae NoprasaMjae josaMjayAsaMjae NaM0 pucchA ? goyamA ! sAdIe prapajjavasie / dAraM 12 / / [1361 pra.] bhagavan ! nosaMyata, noasaMyata, nosaMyatAsaMyata kitane kAla taka nosaMyata, noasaMyata, nosaMyatAsaMyatarUpa meM banA rahatA hai ? {1361 u.] gautama ! vaha sAdi-aparyavasita hai / bArahavA~ dvAra / / 12 / / terahavA~ upayogadvAra 1362. sAgArovautte NaM bhaMte ! 0 pucchA ? goyamA ! jahaNaNa vi ukkoseNa vi aMtomuhutaM / apayavasita. 2. anAdi-sapayavAsata pAra 3. sAdi-sapatha Page #947 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aThArahavAM kAyasthitipada ] [359 [1362 pra.] bhagavan ! sAkAropayogayukta jIva nirantara kitane kAla taka sAkAropayogayuktarUpa meM banA rahatA hai ? [1362 u.] gautama ! (vaha) jaghanyataH aura utkRSTataH bhI antarmuhUrta taka sAkAropayoga se yukta banA rahatA hai| 1363. praNAgArovautte vi evaM ceva / dAraM 13 // [1363] anAkAropayogayukta jIva bhI isI prakAra jaghanya aura utkRSTa antarmuhUrta taka (anAkAropayogayuktarUpa meM banA rahatA hai) / terahavA~ dvAra / / 13 / / vivecana-gyArahavA~, bArahavA~ aura terahavA~ darzana, saMyata aura upayoga dvAra-prastuta dasa sUtroM (sU. 1354 se 1363 taka) meM cakSurdarzanI Adi catuSTaya, saMyata, asaMyata, saMyatAsaMyata aura nosaMyata, noasaMyata, nosaMyatAsaMyata tathA sAkAropayogayukta evaM anAkAropayogayukta jIva kA sva-svaparyAya meM avasthAnakAlamAna pratipAdita kiyA gayA hai| cakSudarzanI kA pravasthAna kAla-cakSudarzanI jaghanya antamuharta taka aura utkRSTa kucha adhika hajAra sAgaropama taka nirantara cakSadarzanI banA rahatA hai| jaba koI trIndriya jIva caturindriyAdi meM utpanna hokara usa paryAya meM antamuhUrta taka sthita raha kara punaH zrIndriya Adi meM utpanna ho jAtA hai, taba cakSudarzanI antarmuhUrta taka cakSurdarzanIparyAya se yukta hotA hai / utkRSTa kucha adhika hajAra sAgaropama jo kahA hai, vaha caturindriya, paMcendriyatiryaJca evaM nAraka Adi bhavoM meM bhramaNa karane ke kAraNa samajhanA caahie| dvividha pracakSadarzanI-1. anAdi-ananta-jo jIva kabhI siddhi prApta nahIM kregaa| 2. anAdi-sAnta-jo kadAcit siddhi prApta kregaa| avadhidarzanI kA avasthAnakAlamAna--jaghanya eka samaya aura utkRSTa kucha adhika do chiyAsaTha sAgaropama hai| vaha isa prakAra-bArahavA~ devaloka 22 sAgaropama kI sthiti vAlA hai| usameM koI bhI jIva yadi vibhaMgajJAna lekara jAe tathA lauTate samaya avadhijJAna lekara lauTe to isa prakAra bAIsa sAgaropama kAla vibhaMgajJAna kA aura bAIsa sAgaropama kAla avadhijJAna kA hmaa| pUrvokta prakAra se hI yadi tIna bAra vibhaMgajJAna lekara jAe tathA avadhijJAna lekara Ae to 66 sAgaropama kAla vibhaMgajJAna kA aura 66 sAgaropama kAla avadhijJAna kA huaa| bIca ke manuSyabhavoM kA kAla kucha adhika jAnanA cAhie / isa prakAra kula kucha adhika do chiyAsaTha sAgaropama kAla hotA hai|' dhyAna meM rahe ki vibhaMgajJAnI kA darzana bhI avadhidarzana hI kahalAtA hai, vibhaMgadarzana nahIM / 1. prajJApanAmUtra. malaya. vRtti, patrAMka 390 2. sutta vibhagassa vi parUviyaM prohidasaNaM bhuso|| kIsa puNo paDisiddha kammapagaDIghagaraNa mi // 1 / / vibhaMge vi darisaNa sAmagNa-visesavisayano sutta / taM ca'visiTThamaNAgArameta to'trahi vibhaMgANaM / / 2 / / kammapagaDImaya puNa sAgAreyarabisesabhAve vi| na vibhaMganANadaMsaNa visesanamaNicchayattagayo / / 3 / / (prajJA. ma. va. patra 391)--vizeSaNavatI (jinabhadragaNikSamAzramaNa) Page #948 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 360] [ prajJApanAsUtra trividha prasaMyata---1. anAdi-praparyavasita-jisane kabhI saMyama pAyA nahIM aura kabhI pAegA bhI nahIM, 2. anAdi-saparyavasita--jisane kabhI saMyama pAyA nahIM, bhaviSya meM pAegA, 3. sAdi-saparyabasita-jo jIva saMyama prApta karake usase bhraSTa ho gayA hai, kintu punaH saMyama prApta karegA / sAdi-sAnta asaMyata jaghanya antamuhUrta taka aura utkRSTa anantakAla taka asaMyataparyAya se yukta rahatA hai| anantakAla (apArdha pudgalaparAvarta) vyatIta hone ke pazcAt use saMyama kI prApti avazya hI hotI hai|" saMyatAsaMyata evaM saMyata kA avasthAnakAla-dezavirati kI pratipatti kA upayoga jaghanya antamuharta kA hotA hai / ataeva yahA~ jaghanyakAla antamuharta pramANa kahA hai| dezavirati meM do karaNa tIna yoga Adi aneka bhaMga hote haiM / ataH use aMgIkAra karane meM antamuharta laga hI jAtA hai / sarvavirati meM sarvasAvadha ke tyAga ke rUpa meM pratijJA aMgIkAra karane kA upayoga eka samaya meM bhI ho sakatA hai, isI kAraNa saMyata kA jaghanya kAla eka samaya kahA gayA hai / nosaMyata-noprasaMyata-nosaMyatAsaMyata-jo saMyata bhI nahIM, asaMyata bhI nahIM aura saMyatAsaMyata bhI nahIM, aisA jIva siddha hI hotA hai aura siddhaparyAya sAdi-ananta hai| sAkAropayoga tathA anAkAropayoga yukta kA pravasthAnakAla-jaghanya aura utkRSTa antarmuhUrta kA hotA hai / chadmastha jIvoM kA upayoga, cAhe vaha sAkAropayoga ho athavA anAkAropayoga, antarmuhUrta kA hI hotA hai / kevaliyoM kA ekasAmayika upayoga yahA~ vivakSita nahIM hai| caudahavA~ AhAradvAra--- 1364. prAhArae NaM bhaMte ! 0 pucchA ? goyamA ! pAhArae duvihe paNNatte / taM jahA-cha umatthAhArae ya kevaligrAhArae ya / [1364 pra.] bhagavan ! aAhAraka jIva (lagAtAra) kitane kAla taka zrAhArakarUpa meM rahatA hai ? [1364 u.] gautama ! AhAraka jIva do prakAra ke kahe haiM / yathA-chadmastha-pAhAraka aura kevalo-AhAraka / 1365. chaumasthAhArae NaM bhaMte ! chaumasthAhArae tti kAlamao kevaciraM hoi? goyamA ! jahaNNeNaM khuDDAgabhavaggahaNaM dusamaUNaM, ukkoseNaM asaMkhejjaM kAlaM, asaMkhejjAmro ussappiNi-prosappiNopro kAlato, khettato aMgulassa saMkhejjahabhAgaM / [1365 pra.] bhagavan ! chadmastha-pAhAraka kitane kAla taka chadmastha-AhAraka ke rUpa meM rahatA hai ? 1. prajJApanAsUtra malaya. vatti, patrAMka 392 2. prajJApanAsUtra malaya. vatti, patrAMka 392 Page #949 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aThArahayAM kAyasthitipada ] [361 [1365 u.] gautama ! jaghanya do samaya kama kSudrabhava grahaNa jitane kAla taka aura utkRSTa asaMkhyAta kAla taka (lagAtAra chadmastha-AhArakarUpa meM rahatA hai)| (arthAt-) kAlataH asaMkhyAta utsarpiNI-avapiNiyoM taka tathA kSetrata: aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAgapramANa (samajhanA caahie)| 1366. kevaliyAhArae NaM bhaMte ! kevaligrAhArae tti kAlato kevaciraM hoi ? goyamA ! jahaNeNaM aMtomuhattaM, ukkoseNaM desUNaM puvakoDi / __[1366 pra.] bhagavan ! kevalI-pAhAraka kitane kAla taka kevalI-grAhAraka ke rUpa meM rahatA hai ? [1366 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta taka, utkRSTa dezona koTipUrva taka (kevalI-pAhAraka nirantara kevalI-pAhArakarUpa meM rahatA hai)| 1367. praNAhArae NaM bhaMte ! praNAhArae ti0 pucchA ? goyamA ! praNAhArae duvihe paNNatte / taM jahA-chaumatthaaNAhArae ya 1 kevalipraNAhArae ya / [1367 pra.) bhagavan ! anAhArakajIva, anAhArakarUpa meM nirantara kitane kAla taka rahatA hai ? ___ [1367 u ] gautama ! anAhAraka do prakAra ke hote haiM, yathA-(1) chadmastha-anAhAraka aura (2) kevalI-anAhAraka / 1368. chaumatthaaNAhArae NaM bhaMte ! 0 pucchA? goyamA ! jahaNaNaM ekkaM samayaM, ukkoseMNaM do smyaa| [1368 pra.] bhagavan ! chadmastha-anAhAraka, chadmastha-anAhAraka ke rUpa meM nirantara kitane kAla taka rahatA hai ? [1368 u.] gautama ! jaghanya eka samaya taka aura utkRSTa do samaya taka (chadmasthaanAhArakarUpa meM rahatA hai|) 1369. kevalipraNAhArae NaM bhaMte ! kevalipraNAhArae tti kAlamo kevaciraM hoi ? goyamA ! kelipraNAhArae duvihe paNNatte / taM jahA-siddhakelipraNAhArae ya 1 bhavatthakelipraNAhArae ya 2 / [1369 pra.] bhagavan ! kevalI-anAhAraka, kevalI-anAhAraka ke rUpa meM nirantara kitane kAla taka rahatA hai? [1369 u.] gautama ! kevalI-anAhAraka do prakAra ke haiM, 1. siddha kevalI-anAhAraka aura 2. bhavasthakevalI-anAhAraka / Page #950 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 362] [ prajJApanAsUtra 1370. siddhakelipraNAhArae gaM0 pucchA ? goyamA ! sAdIe apajjavasie / [1370 pra.] bhagavan ! siddhakevalI-anAhAraka kitane kAla taka siddhakevalI-anAhAraka ke rUpa meM rahatA hai ? [1370 u.] gautama ! (vaha) sAdi-aparyavasita hai| 1371. bhavatthakevalizraNAhArae NaM bhaMte ! 0 pucchA? goyamA! bhavatthakevalipraNAhArae duvihe paNNatte / taM jahA--sajogibhavatthakevalinaNAhArae ya 1 prajogibhavattha kevalipraNAhArae ya 2 / [1371 pra.] bhagavan ! bhavasthakevalI-anAhAraka kitane kAla taka (nirantara) bhavastha. kevalI-anAhArakarUpa meM rahatA hai ? [1371 u.] gautama ! bhavasthakevalI-anAhAraka do prakAra ke haiM-1. sayogi-bhavasthakevalIanAhAraka aura 2. ayogi-bhavasthakevalI-anAhAraka / 1372. sajogibhavatthakevalipraNAhArae NaM bhaMte ! 0 pucchA ? goyamA ! ajahaNNamaNakkoseNaM tiNi smyaa| [1372 pra.] bhagavan ! sayogi-bhavasthakevalI-anAhAraka kitane kAla taka sayogi-bhavasthakevalI-anAhAraka ke rUpa meM rahatA hai ? [1372 u.] gautama ! ajaghanya-anutkRSTa tIna samaya taka (sayogibhavasthakevalI-anAhArakarUpa meM rahatA hai|) 1373. ajogimavatthakevalipraNAhArae paM0 pucchA ? goyamA ! jahaNNaNa vi ukkoseNa vi aMtomuhattaM / dAraM 14 // [1373 pra.] bhagavan ! ayogi-bhavasthakevalI-anAhAraka kitane kAla taka ayogi-bhavasthakevalI-anAhArakarUpa meM rahatA hai ? [1373 u.] gautama ! jaghanya aura utkRSTa bhI antamuharta taka (ayo-gibhavasthakevalI anAhArakarUpa meM rahatA hai|) -caudahavA~ dvAra / / 14 // vivecana-caudahavAM prAhArakadvAra-prastuta dasa sUtroM (sU. 1364 se 1373 taka) meM vividha AhAraka aura anAhAraka ke avasthAnakAlamAna kI prarUpaNA kI gaI hai| chamastha prAhAraka kA kAlamAna-jaghanya do samaya kama kSudrabhava grahaNakAla taka aura utkRSTa asaMkhyAtakAla taka vaha nirantara chadmastha-AhAraka-rUpa meM rahatA hai| kSudrabhava yA kSullaka bhavagrahaNa do sau chappana pAvalikA rUpa jAnanA caahie| jaghanya kAlamAna kA spaSTIkaraNa- yadyapi vigrahagati cAra aura pAMca samaya kI bhI hotI hai, tathApi bahulatA se vaha do yA tIna samaya kI hotI hai, bAra Page #951 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aThArahavAM kAsthitipada] yA pAMca samaya kI nahIM, kyoMki vaha vigrahagati yahA~ vivakSita nahIM hai| ataH jaba tIna samaya kI vigrahagati hotI hai, taba jIva, prArambha ke do samayoM taka anAhAraka rahatA hai| ataeva AhArakatva kI prarUpaNA meM una do samayoM se nyUna kSadrabhavagrahaNa kA kathana kiyA gayA hai| utkRSTa asaMkhyAtakAla taka AhAraka rahatA hai, tatpazcAt niyama se vigrahagati hotI hai aura vigrahagati meM anAhAraka-paryAya ho jAtI hai / isI kAraNa yahA~ anantakAla nahIM kahA hai|' chadamasya-anAhAraka kA kAlamAna-jaghanya eka samaya taka aura utkaSTa do samaya taka chadmastha-anAhAraka jIva chadamastha-anAhArakaparyAya meM rahatA hai| yahA~ tIna samaya vAlI vigrahagati kI apekSA se utkRSTa do samaya kA kathana kiyA gayA hai| cAra aura pAMca samaya vAlI vigrahagati yahA~ vivakSita nahIM hai| sayogibhavasthakevalI-anAhAraka kA avasthAnakAlamAna-(vaha) ajaghanya-anutkRSTa tIna samaya taka anAhArakaparyAya meM rahatA hai| yaha vidhAna kevalIsamudghAta kI apekSA se hai| pATha samaya ke kevalIsamudghAta meM tIsare, cauthe aura pAMcaveM samaya meM kevalo anAhArakadazA meM rahate haiN| isameM jadhanya-utkRSTa kA vikalpa nahIM hai|' pandrahavA~ bhASakadvAra 1374. bhAsae gaM0 pucchA ? goyamA ! jahaNNeNaM ekkaM samaya, ukkoseNaM aMtomuhuttaM / [1374 pra.) bhagavan ! bhASaka jIva kitane kAla taka bhASakarUpa meM rahatA hai ? [1374 u.] gautama ! jaghanya eka samaya taka aura utkRSTa antarmuhUrta taka (bhASakarUpa meM rahatA hai|) 1375. prabhAsae gaM0 pucchA ? goyamA ! abhAsae tivihe pnnnntte| taM jahA-praNAIe vA apajjabasie 1 praNAIe vA (ka) ujjuyA egabaMkA, duhato baMkA gatI viNidiTThA / jujjai ti-caurvakAvi nAma caupaMca samayAyo / / 1 / / (kha) prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 393 prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 393 (ka) daNDe prathame samaye kapATamatha cottare tathA samaye / manthAnamatha tRtIye lokavyApI caturthe tu // 1 // saMharati paMcame tvantarANi manthAnamatha tathA sssstthe| saptamake tu kapATaM saMharati tato'STame daNDam // 2 // audArikaprayoktA prthmaassttmsmyyorsaavissttH| mizrIdArikayoktA saptama-SaSTha-dvitIyeSu / / 3 / / kArmaNazarIrayogI caturthake paMcame tRtIye c| samayatraye'pi tasmin bhavatyanAhArako niyamAt // 4 // ----prajJApanA. malaya. vRtti., patrAMka 393 Page #952 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 364] [prajJApanAsUna sapajjavasie 2 sAdIe vA sapajjavasie 3 / tattha NaM je se sAdIe sapajjavasie se jahaNNeNaM aMtomuhattaM, ukkoseNaM vaNapphaikAlo / dAraM 15 // [1375 pra.] bhagavan ! abhASaka jIva abhASakarUpa meM kitane kAla taka rahatA hai ? [1375 u.] gautama ! abhASaka tIna prakAra ke kahe gaye haiM-(1) anAdi-aparyavasita, (2) anAdi-saparyavasita aura (3) sAdi-saparyavasita / unameM se jo sAdi-saparyavasita haiM, ve jaghanya antarmuhUrta taka aura utkRSTa vanaspatikAlaparyanta (abhASakarUpa meM rahate haiN)| -pandrahavA~ dvAra / / 15 / / vivecana--pandrahavA~ bhASakadvAra-prastuta do sUtroM (sU. 1374-1375) meM bhASaka aura prabhASaka jIva ke svaparyAya meM avasthAna kA kAlamAna pratipAdita kiyA gayA hai / bhASaka kA kAlamAna-- yahA~ bhASaka kA avasthAnakAla nirantara jaghanya eka samaya taka aura utkRSTa antarmuhUrta taka jo batAyA gayA hai, vaha vacanayogI kI apekSA se samajhanA caahie|' prabhASaka kA kAlamAna--sAdi-sAnta bhASaka (jo bhASaka hokara phira prabhASaka ho gayA hai, vaha) jaghanya antarmuhUrta taka prabhASaka paryAya se yukta rahatA hai, phira kucha kAla ruka kara bhASaka bana jAtA hai aura phira abhASaka ho jAtA hai / athavA dvIndriya Adi bhASaka jIva ekendriyAdi abhASakoM meM utpanna hokara vahA~ antamuharta taka jIvita raha kara phira dvIndriyAdi bhASakarUpa meM utpanna hotA hai| usa samaya jaghanya antarmuhUrta taka abhASaka rahatA hai| utkRSTa banaspatikAla-arthAt-pUrvokta anantakAla taka lagAtAra prabhASaka banA rahatA hai / solahavA~ parItadvAra 1376. paritte NaM bhaMte ! 0 pucchA ? goyamA ! paritte duvihe paNNatte / taM jahA-kAyaparitte ya 1 saMsAraparitte ya 2 / [1376 pra.] bhagavan ! parIta jIva kitane kAla taka nirantara parItaparyAya meM rahatA hai ? [1376 u.] gautama ! parIta do prakAra ke haiM / yathA-(1) kAyaparIta aura (2) saMsAraparIta / 1377. kAyaparitte gaM0 pucchA ? goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhattaM, ukkoseNaM puDhavikAlo asaMkhejjApro ussappiNi-prosappiNIno / [1377 pra.] bhagavan ! kAyaparIta kitane kAla taka kAyaparIta-paryAya meM rahatA hai ? [1377 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta taka aura utkRSTa pRthvIkAla taka, (arthAt-.) asaMkhyAta utsarpiNI-avasapiNiyoM taka (kAyaparIta-paryAya meM nirantara banA rahatA hai)| 1. prajJApanAsUtra malaya. vatti, patrAMka 394 2. vahI, malaya. vRtti, patrAMka 394 Page #953 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aThArahavA kAyasthilipa 1378. saMsAraparitte gaM0 pucchA ? goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhattaM, ukkoseNaM aNataM kAlaM jAva avaDDhaM poggalapariyaTa desUrNa / [1378 pra.] bhagavan ! saMsAraparIta jIva kitane kAla taka saMsAraparIta-paryAya meM rahatA hai ? [1378 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta taka aura utkRSTa anantakAla taka, yAvat dezona apArddha pudgala-parAvarta taka (saMsAraparIta-paryAya meM rahatA hai)| 1376. aparitte NaM0 pucchA ? goyamA ! aparite duvihe paNNatte / taM jahA-kAyaaparitte ya 1 saMsAraaparitte ya 2 / [1379 pra.] bhagavan ! aparIta jIva kitane kAla taka aparIta-paryAya meM rahatA hai ? [1376 u.] gautama ! aparIta do prakAra ke haiM / vaha isa prakAra-(1) kAya-aparIta aura (2) sNsaar-apriit| 1380. kAya aparitte gaM0 pucchA ? goyamA ! jahaNaNaM aMtomahattaM, ukkoseNaM vnnpphikaalo| [1380 pra.] bhagavan ! kAya-aparIta nirantara kitane kAla taka kAya-aparIta-paryAya se yukta rahatA hai ? [1380 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta taka aura utkRSTa vanaspatikAla taka (kAyaaparItaparyAya se yukta rahatA hai)| 1381. saMsAranaparitte paM0 pucchA ? goyamA ! saMsAramaparitte duvihe paNNate / taM jahA-aNAdIe vA apajjavasie 1 aNAdIe vA sapajjavasie 2 / [1381 pra.] bhagavan ! saMsAra-aparIta kitane kAla taka saMsAra-aparIta-paryAya meM rahatA hai ? [1381 u.] gautama ! saMsAra-aparIta do prakAra ke haiM / yathA-(1) anAdi-aparyavasita aura (2) anAdi-saparyavasita / 1382. Noparitte-Noaparitte gaM0 pucchA ? goyamA ! sAdIe apajjavasie / dAraM 16 // [1382 pra.] bhagavan ! noparIta-noaparIta kitane kAla taka (lagAtAra) noparIta-noaparItaparyAya meM rahatA hai ? [1382 u.] gautama ! (vaha) sAdi-aparyavasita hai| solahavA~ dvAra / / 16 // vivecana-solahavA parItadvAra-prastuta sAta sUtroM (sU. 1376 se 1382) meM dvividha parIta va dvividha aparIta aura noparIta-noaparIta jIvoM ke sva-svaparyAya meM avasthAnakAla kI prarUpaNA kI gaI hai| Page #954 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [prajJApanAsUtra kAyaparIta kA svaparyAya meM nirantara avasthAnakAla-pratyekazarIrI jIva kAyaparIta kahalAtA hai / vaha jaghanya antamuharta taka aura utkRSTa pRthvIkAla-arthAt--asaMkhyAtakAla taka kAyaparIta banA rahatA hai| yadi koI jIva nigoda se nikala kara pratyeka-zarIrarUpa meM utpanna hotA hai, usa samaya vaha antarmuhUrta taka jIvita raha kara phira nigoda meM utpanna ho jAtA hai / usa samaya vaha antamuhUttaM taka hI kAyaparIta rahatA hai| ataeva yahA~ kAyaparIta kA jaghanya avasthAnakAla antarmuhUrta kA kahA hai| utkRSTa rUpa se kAyaparIta asaMkhyAtakAla taka kAyaparIta-paryAya meM nirantara rahatA hai / yahA~ asaMkhyAtakAla pRthvIkAya kI kAlasthiti ke jitanA samajhanA cAhie / asaMkhyAta utsarpiNI-avapiNI jitanA pRthvIkAla yahA~ asaMkhyAtakAla vivakSita hai| kSetrata:-asaMkhyAta lokapramANa hai| saMsAraparIta kA lakSaNa-jisane samyaktva prApta karake apane bhavabhramaNa ko parimita kara liyA ho, vaha saMsAraparIta kahalAtA hai| utkRSTataH anantakAla vyatIta hone para saMsAraparIta jIva avazya hI mukti prApta kara letA hai / ___ kAya-aparIta aura saMsAra-aparIta-anantakAyika jIva kAya-aparIta kahalAtA hai tathA saMsAra-aparIta vaha hai, jisane samyaktva prApta karake saMsAra ko parimita nahIM kiyA hai| kAya-aparIta jaghanya antamuhUrta taka aura utkRSTa vanaspatikAla (anantakAla) taka nirantara kAya-aparItaparyAyayukta rahatA hai / jaba koI jIva pratyeka zarIra se udvartana karake nigoda meM utpanna hotA hai aura vahA~ antamuharta taka Thahara kara punaH pratyekazarIrI-paryAya meM utpanna ho jAtA hai, usa samaya jaghanya kAla antamuharta hotA hai / utkRSTa vanaspatikAla jitanA anantakAla samajhanA caahie| usake bAda avazya hI udvartanA ho jAtI hai| dviviSa saMsArAparIta-(1) anAdi-sAnta--jisake saMsAra kA anta kabhI na kabhI ho jAegA, vaha anAdi-sAnta saMsArAparIta kahalAtA hai| tathA (2) anAdi-ananta-jisake saMsAra kA kadApi viccheda nahIM hogA, vaha anAdi-ananta saMsAra-aparIta kahalAtA hai| noparIta-noaparIta-aisA jIva siddha hotA hai / yaha paryAya sAdi-ananta hai / ' sattarahavA~ paryAptadvAra 1383. pajjattae gaM0 pucchA ? goyamA ! jahaNNaNaM aMtomuhuttaM, ukkoseNaM sAgarovamasayapuhattaM sAtiregaM / [1383 pra.] bhagavan ! paryApta jIva kitane kAla taka nirantara paryApta-avasthA meM rahatA hai ? [1383 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta taka aura utkRSTa kucha adhika zatasAgaropamapRthaktva taka (nirantara paryApta avasthA meM rahatA hai)| 1384. apajjattae paM0 pucchA ? godhamA ! jahaNNaNa vi ukkoseNa vi aMtomuttaM / [1384 pra.] bhagavan ! aparyApta jIva, aparyApta-avasthA meM nirantara kitane kAla taka rahatA hai ? 1. prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 394 Page #955 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aThArahavAM kAyasthitipada] [ 367 [1384 u.] gautama ! (vaha) jaghanya bhI aura utkRSTa bhI antarmuhUrta taka (aparyApta-avasthA meM rahatA hai)| 1385. Nopajjattae-Noprapajjattae paM0 pucchA ? goyamA ! sAdIe apajjavasie / dAraM 17 // [1385 pra.] bhagavan ! noparyApta-noaparyApta jIva kitane kAla taka noparyApta-noaparyAptaavasthA meM rahatA hai ? [1385 u.] gautama ! (vaha) sAdi-aparyavasita hai| sattarahavA~ dvAra // 17 // vivecana--sattarahavA paryAptadvAra-prastuta tIna sUtroM (sU. 1383 se 1385 taka) meM paryApta, aparyApta aura noparyApta-noaparyApta jIvoM ke sva-svaparyAya meM nirantara avasthAna kA kAla pratipAdita kiyA gayA hai| tInoM ke kAlamAna kA vizleSaNa-(1) paryApta jIva jaghanya antarmuhUrta aura utkRSTa kucha adhika sAgaropamazatapRthaktva taka lagAtAra paryApta-paryAya meM rahatA hai, kyoMki paryAptalabdhi itane samaya taka hI raha sakatI hai| (2) aparyApta jIva jaghanya aura utkRSTa antarmuhUrta taka lagAtAra aparyApta rahatA hai, isake pazcAt avazya hI paryApta ho jAtA hai| (3) noparyApta-noaparyApta jIva siddha hI hotA hai aura siddhatva paryAya sAdi-ananta hai|' aThArahavA~ sUkSmadvAra 1386. suhume gaM bhaMte ! suhume ti0 pucchA ? goyamA ! jahaNaNaM aMtomuhattaM, ukkoseNaM puddhvikaalo| [1386 pra.] bhagavan ! sUkSma jIva kitane kAla taka sUkSma-paryAyavAlA lagAtAra rahatA hai ? [1386 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta taka aura utkRSTa pRthvIkAla taka (vaha sUkSma-paryAya meM rahatA hai)| 1387. bAdare paM0 pucchA ? goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhattaM, ukkoseNaM asaMkhejjaM kAlaM jAva (su. 1365) khettamo aMgulassa prsNkhejjimaarg| [1387 pra.] bhagavan ! bAdara jIva kitane kAla taka (lagAtAra) bAdara-paryAya meM rahatA hai ? [1387 u.] gautama ! vaha jaghanya antarmuhUrta taka aura utkRSTa asaMkhyAtakAla taka yAvat (sU. 1365 meM ukta kAlata: asaMkhyAta utsapiNI-avasarpiNIkAla tathA) kSetrataH aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga-pramANa hai| 1388. NosuhamaNobAdare NaM bhaMte ! 0 pucchA ? goyamA ! sAdIe apajjavasie / dAraM 18 // 1. prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 395 Page #956 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 368] [prajJApanAsUtra [1388 pra.] bhagavan ! nosUkSma-nobAdara kitane kAla taka pUrvokta paryAya se yukta rahatA hai ? [1388 u.] gautama ! yaha paryAya sAdi-aparyavasita hai| aThArahavA~ dvAra / / 18 / / vivecana-aThArahavA~ sUkSmadvAra-prastuta tIna sUtroM (sU. 1386 se 1388 taka) meM sUkSma, bAdara, nosUkSma-nobAdara ke jaghanya aura utkRSTa avasthAnakAla kA nirUpaNa kiyA gayA hai| sUkSma jIva kA pravasthAnakAla--sUkSma-jIva jaghanya antarmuhurta aura utkRSTa asaMkhyAtakAla taka sUkSmaparyAyayukta rahatA hai| vaha asaMkhyAtakAla pRthvIkAyika jIva kI kAyasthiti ke kAla jitanA samajhanA caahie| nosUkSma-nobAdara jIva--siddha haiM aura siddhaparyAya sadAkAla rahatI hai|' unnIsavA~ saMjIdvAra-- 1386. sagNI NaM bhaMte ! 0 pucchA ? goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhattaM, ukkoseNaM sAgarovamasatapuhattaM sAtiregaM / [1389 pra.] bhagavan ! saMjJI jIva kitane kAla taka saMjJIparyAya meM lagAtAra rahatA hai ? [1389 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta taka aura utkRSTa kucha adhika zatasAgaropamapRthaktvakAla taka (nirantara saMjIparyAya meM rahatA hai)| 1360. prasaNNI NaM bhaMte ! * pucchA ? goyamA ! jahaNeNaM aMtomuhattaM, ukkosaNaM vnnpphhkaalo| [1390 pra.] bhagavan ! asaMjJI jIva asaMjJI paryAya meM kitane kAla taka rahatA hai ? [1390 u.] gautama ! vaha jaghanya antarmuhUrta taka aura utkRSTa vanaspatikAla taka (asaMjJIparyAya meM nirantara rahatA hai)| 1361. NosaNNINoasaNNI paM0 pucchA ? goyamA ! sAdIe prapajjavasie / dAraM 19 // [1391 pra.] bhagavan ! nosaMjJI-noprasaMjJI jIva kitane kAla taka nosaMjJI-noprasaMjJI rahatA hai ? [1391 u.] gautama ! (vaha) sAdi-aparyavasita hai| unnIsavA~ dvAra / / 16 / / vivecana-unnIsavA~ saMjIdvAra-prastuta tIna sUtroM (sU. 1389 se 1391 taka) meM saMjJI, asaMjJI aura nosaMjJI-noasaMjJI jIvoM ke sva-svaparyAya meM nirantara avasthAna kA kAlamAna batAyA gayA hai| saMjI-paryAya kI kAlAvasthiti-jaghanya antarmuharta arthAt jaba koI jIva asaMjJIparyAya se nikalakara saMjJIparyAya meM utpanna hotA hai aura usa paryAya meM antarmuhUrta taka jIvita raha kara punaH asaMjJI-paryAya meM utpanna ho jAtA hai, taba vaha antarmuhurta taka hI saMjJI-avasthA meM rahatA hai aura utkRSTa kucha adhika zatasAgaropamapRthaktva kAla taka saMjJIjIva niraMtara saMjJI rahatA hai| 1. prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 395 Page #957 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aThArahavA kAyasthitipada] prasaMjJIparyAya kI kAlAvasthiti-jaghanya antamuharta taka aura utkRSTa vanaspatikAla taka asaMjJIjIva nirantara asaMjJIparyAyayukta rahatA hai| jaba koI jIva saMjJiyoM meM se nikala kara asaMjJIparyAya meM janma letA hai, vahA~ antarmuhUrta rahakara punaH saMjJIparyAya meM utpanna ho jAtA hai| usa samaya vaha antamuhUrta taka hI asaMjJIparyAya se yukta rahatA hai / nosaMjJI-no prasaMjJI kA avasthAnakAla-nosaMjI-noasaMjJI jIva kevalI hai aura kevalI kA kAla sAdi-aparyavasita hai|' bIsavA~ bhavasiddhidvAra 1362. bhavasiddhie NaM bhaMte ! * pucchaa| goyamA ! aNAdIe sapajjavasie / [1392 pra.] bhagavan ! bhavasiddhika (bhavya) jIva nirantara kitane kAla taka bhavasiddhikaparyAyayukta rahatA hai ? [1362 u.] gautama ! (vaha) anAdi-saparyavasita hai / 1393. prabhavasiddhie NaM bhaMte 0 pucchaa| goyamA ! aNAdIe apjjvsie| [1363 pra.] bhagavan ! abhavasiddhika (abhavya) jIva lagAtAra kitane kAla taka abhavasiddhikaparyAya se yukta rahatA hai ? [1363 u.] gautama ! (vaha) anAdi-aparyavasita hai / 1394. gobhavasiddhiyaNoprabhavasiddhie gaM0 pucchaa| goMyamA ! sAdIe apajjavasie / dAraM 20 // [1394 pra] bhagavan ! nobhavasiddhika-noprabhavasiddhika jIva kitane kAla taka lagAtAra nobhavasiddhika-noprabhavasiddhi-avasthA meM rahatA hai ? [1394 u.] gautama ! (vaha) sAdi-aparyavasita hotA hai| bIsavA~ dvAra // 20 // vivecana-bImA bhavasiddhikadvAra-prastuta tIna sUtroM (sU. 1392 se 1394 taka) meM bhavasiddhika, abhavasiddhika aura nobhavasiddhika-noabhavasiddhika jIvoM ke avasthAna kA kAlamAna prarUpita kiyA gayA hai| bhavasiddhika kA kAlamAna-bhavasiddhika (bhavya) anAdi-saparyavasita (sAnta) hai| bhavyatva bhAva pAriNAmika hai, isalie vaha anAdi hai, kintu mukti prApta hone para usakA sadbhAva nahIM rahatA, isalie saparyavasita hai| prabhavasiddhika kA kAlamAna-yaha bhI pAriNAmika bhAva hone se anAdi hai, aura usakA (abhavyatva kA) kabhI anta nahIM hotaa| isalie ananta hai| 1. prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 395 Page #958 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 370] [prajJApanAsUtra nomavasiddhika-noprabhavasiddhika kA kAlamAna-aisA jIva siddha hI hotA hai, isalie sAdiaparyavasita hotA hai|' ikkIsavA~ astikAyadvAra 1365. dhammatthikAe gaM0 pucchaa| goyamA ! smvddh| [1395 pra.] bhagavan ! dharmAstikAya kitane kAla taka lagAtAra dharmAstikAyarUpa meM rahatA hai ? [1365 u.] gautama ! vaha sarvakAla rahatA hai / 1366. evaM jAva praddhAsamae / dAraM 21 // [1396] isI prakAra yAvat (adharmAstikAya, prAkAzAstikAya, jIvAstikAya, pudgalAstikAya aura) addhAsamaya (kAladravya) (ke avasthAnakAla ke viSaya meM bhI samajhanA caahie|) --ikkIsavA~ dvAra / / 21 / / vivecana-ikkIsavA~ prastikAyadvAra-prastuta do sUtroM (1395-1396) meM dharmAstikAyAdi 6 dravyoM ke sva-svarUpa meM avasthAnakAla kI carcA kI gaI hai| dharmAstikAyAdi SaT dravyoM kA avasthAnakAla-dharmAstikAya Adi chahoM dravya anAdi-ananta haiM / ye sadaiva apane svarUpa meM avasthita rahate haiN| bAIsavA~ caramadvAra 1397. carime paM0 pucchaa| goyamA ! praNAvIe sapajjavasie / [1397 pra.] bhagavan ! caramajIva kitane kAla taka caramaparyAya vAlA rahatA hai ? [1367 u.] gautama ! (vaha) anAdi-saparyavasita hotA hai / 1368. pracarime NaM0 pucchaa| goyamA ! pracarime duvihe paNNatte / taM jahA-praNAdIe vA apajjavasie 1 sAdIe vA apajjavasie 2 / dAraM 22 // // paNNavaNAe bhagavatIe aTThArasamaM kATiipayaM samattaM / / [1398 pra.) bhagavan ! acaramajIva kitane kAla taka acaramaparyAya-yukta rahatA hai ? [1398 u.] gautama ! acarama do prakAra kA kahA gayA hai / vaha isa prakAra-(1) anAdiaparyavasita aura (2) sAdi-aparyavasita / -bAIsavA~ dvAra / / 22 / / 1. prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 395 2. prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 395 Page #959 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aThArahavAM kAyasthitipada] [ 371 vivecana bAIsavA~ carama-acarama dvAra-prastuta do sUtroM (1397-1398) meM caramajIva ke sva-svaparyAya meM nirantara avasthAna kA kAlamAna prarUpita kiyA gayA hai / carama-pracarama ko paribhASA-jisakA bhava carama arthAt antima hogA, vaha 'carama' kahalAtA hai / carama kA sarala artha hai-bhavyajIva / jo carama se bhinna ho, vaha 'acarama' kahalAtA hai / abhavya jIva acarama kahalAtA hai, kyoMki usakA kadApi carama bhava nahIM hogaa| vaha sadAkAla janmamaraNa karatA hI rahegA / eka dRSTi se siddha jIva bhI acarama haiM, kyoMki unameM bhI caramatva nahIM hotaa| isI kAraNa acarama ke do prakAra batAye gae haiM-(1) anAdi-ananta aura (2) sAdi-ananta / inameM se anAdi-ananta (saparyavasita) jIva abhavya haiM aura sAdi-aparyavasita jIva siddha haiN|' // prajJApanAsUtra : aThArahavA~ kAyasthitipada samApta / 1. prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 395 Page #960 -------------------------------------------------------------------------- ________________ egaNavIsaimaM sammattapayaM unnIsavA~ samyaktvapada prAthamika * prajJApanAsUtra kA yaha unnIsavA~ 'samyaktvapada' hai| * mokSamArga aura saMsAramArga, ye do mArga haiM, jIva ko unnati aura avanati ke lie / jaba jIva samyagdRSTi ho jAtA hai to vaha mokSamArga kI samyak ArAdhanA karake mokSa prApta kara letA hai| jaba taka vaha mithyA dRSTi rahatA hai taba taka usakI pravRtti saMsAramArga kI ora hI hotI hai / usakI jitanI bhI dhArmika kriyA, vratAcaraNa, tapazcaryA, niyama, tyAga-pratyAkhyAna Adi kriyAe~ hotI haiM ve azuddha hotI haiM, usakA parAkrama azuddha hotA hai, usase saMsAravRddhi hI hotI hai| karmakSaya karake mokSa upalabdhi vaha nahIM kara sktaa| isI Azaya se zAstrakAra prastuta pada meM tInoM dRSTiyoM kI carcA karate haiM / ' * jinendra-prajJapta jIvAdi samagra tattvoM ke viSaya meM jisakI dRSTi aviparIta-samyaka ho, vaha samyagdRSTi, jina-prajJapta tattvoM ke viSaya meM jise jarA-sI bhI vipratipatti (anyathAbhAva yA azraddhA) ho, vaha mithyAdRSTi kahalAtA hai tathA jise usa viSaya meM samyak zraddhA bhI na ho, aura vipratipatti bhI na ho, vaha samyagamithyAdaSTi hotA hai| jaise cAvala Adi ke viSaya meM anajAna manuSya ko unameM ruci yA aruci, donoM meM se eka bhI nahIM hotI, vaise hI samyagamithyA dRSTi ko jina-prajJapta tattvoM (padArthoM) ke viSaya meM ruci bhI nahIM hotI, aruci bhI nahIM hotii| * isa pada meM jIvasAmAnya, siddhajIba aura caubIsadaNDakavartI jIvoM meM samyagdRSTi, mithyAdRSTi aura samyamithyAdRSTi kI vicAraNA kI gaI hai| * isameM batAyA gayA hai ki samyagamithyAdaSTi kevala paMcendriya hI hote haiN| ekendriya mithyASTi hI hote haiM / siddha jIva ekAnta samyagdRSTi hote haiN| dvIndriya se caturindriya taka ke jIva samyamithyAdaSTi nahIM hote / SaTkhaNDAgama meM saMjJI aura asaMjJI, aise do bhedoM meM paMcendriya ko vibhakta karake asaMjJIpaMcendriya ko mithyAdRSTi hI kahA hai| samyagdRSTi aura mithyAdRSTi dvIndriya se paMcendriya taka hote haiM / * SaTkhaNDAgama meM batAyA gayA hai ki jIva kina-kina kAraNoM se samyaktva prApta karatA hai, tathA antima samaya meM samyaktvI kI mana:sthiti kaisI hotI hai? 00 (ka) nAdasaNissa nANaM-uttarA. a. gA- (kha) asuddhatesi parakkataM, aphalA hoi madhyaso |---suutr kR. prajJApanA. malaya. vRtti. patrAMka 388 (ka) paNNavaNAsuttaM bhA 1, pR. 318 (kha) paNNavaNasuttaM bhA. 2, prastAvanA pR. 101 (ga) SaTkhaNDAgama. pu. 1, pR. 258, 261, pustaka 6, pR. 418-437 Page #961 -------------------------------------------------------------------------- ________________ egUNavIsaimaM sammattapayaM unnIsavA~ samyaktvapada samuccaya jIvoM ke viSaya meM dRSTi kI prarUpaNA 1366. jIvA NaM bhaMte ! kiM sammaTTiI micchaTThiI sammAmicchadiTThI ? goyamA ! jIvA sammaddiTThI vi micchaTThiI vi sammAmicchaTThiI vi / [1396 pra. bhagavan ! jIva samyagdRSTi haiM, mithyATuSTi haiM, athavA samyamithyAdRSTi haiM ? [1366 u.] gautama ! jIva samyagdRSTi bhI haiM, mithyAdRSTi bhI haiM aura samyamithyAdRSTi bhI haiN| vivecana--samuccaya jIvoM ke viSaya meM dRSTi ko prarUpaNA--prastuta sUtra meM mamuccaya jovoM meM samyagdRSTi, mithyAdRSTi pora samyamithyAdRSTi, ye tInoM hI dRSTiyA~ pAI jAtI haiN| cauvIsa daNDakavartI jIvoM aura siddhoM meM samyaktvaprarUpaNA 1400. evaM raiyA vi| [1400 ] isI prakAra nai rayika jIvoM meM bhI tInoM dRSTiyA~ hotI haiM / 1401. asurakumArA vi evaM ceva jAva thaNiyakumArA / [1401] asurakumAroM se lekara yAvat stanitakumAroM taka (ke bhavanavAsI deva) bho iso prakAra (samyagdRSTi bhI hote haiM, mithyAdRSTi bhI aura samyamithyAdRSTi bhI hote haiN)| 1402. puDhavikkAiyANaM pucchA / ___ goyamA ! puDhavikkAiyA No sammaviTThI, micchaTThiI, No sammAmicchaddiTThI / evaM jAva vnnkikaaiyaa| [1402 pra.] bhagavan ! pRthvIkAyika jIva samyagdRSTi hote haiM, mithyAdRSTi hote haiM yA samyagamithyAdRSTi hote haiM ? [1402 u.] gautama ! pRthvIkAyika jIva samyagdRSTi nahIM hote, ve mithyAdRSTi hote haiM, sabhyagamithyAdRSTi nahIM hote / isI prakAra yAvat vanaspatikAyikoM (apkAyika, tejaskAyika, vAyukAyika evaM vanaspati kAyikoM) ke samyaktva kI prarUpaNA samajha lenI caahie| 1403. beiMdiyANaM pucchaa| goyamA! beiMdiyA sammaddiTThI vi micchaddiTTo vi, No smmaamicchtttthiii| evaM jAva cureNdiyaa| Page #962 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 374] [prajJApanAsUtra [1403 pra.] bhagavan ! dvIndriya jIva samyagdRSTi hote haiM, mithyAdRSTi hote haiM, athavA samyamithyA dRSTi hote haiM ? [1403 u.] gautama ! dvIndriya jIva samyagdRSTi bhI hote haiM, mithyAdRSTi bhI hote haiM, kintu samyamithyAdRSTi nahIM hote / isI prakAra yAvat caturindriya jIvoM taka (prarUpaNA karanA caahie)| 1404. paMceMdiyatirikkhajoNiya-maNussA vANamaMtara-jotisiya-vemANiyA ya sammaTThiI vi micchaddiTThI vi sammAmicchaddiTThI vi| [1404] paJcendriyatiryaJcayonika, manuSya, vANavyantara, jyotiSka aura vaimAnika deva samyagdRSTi bhI hote haiM, mithyAdRSTi bhI hote haiM aura mizra (samyagamithyA) dRSTi bhI hote haiN| 1405. siddhANaM pucchaa| goyamA ! siddhA NaM sammaddiTThI, No micchaddiTThI ko smmaamicchdditttthii| ||pnnnnvnnaae bhagavatIe egaNavIsaimaM sammattapayaM samattaM / / [1405 pra.) bhagavan ! siddha (mukta) jIva samyagdRSTi hote haiM, mithyAdRSTi hote haiM yA samyagamithyAdRSTi hote haiM ? [1405 u.] gautama ! siddha jIva samyagdRSTi hI hote haiM, ve na to mithyAdRSTi hote haiM aura na samyamithyAdRSTi hote haiN| vivecana-cauvIsa daNDakavartI jIvoM aura siddhoM meM samyaktva kI prarUpaNA-prastuta chaha sUtroM meM nairayikoM se lekara vaimAnika deva taka tathA siddhajIva samyagdRSTi hote haiM, mithyAdRSTi hote haiM yA mizradaSTi ? isakA vicAra kiyA gayA hai| niSkarSa-samuccayajIva nairayika, bhavanavAsI deva, tiryaJcapaMcendriya, manuSya, vANavyantara, jyotiSka aura vaimAnika devoM meM tInoM hI dRSTiyA~ pAI jAtI haiN| vikalendriya samyagamithyAdRSTi nahIM hote, siddhajIva samyagdRSTi hI hote haiM / pRthvIkAyAdi ekendriya jIva mithyAdRSTi hI hote haiN| ___ eka hI jIva meM eka sAtha tInoM dRSTiyA~ nahIM hotI-jina jIvoM meM tInoM dRSTiyA~ batAI haiM, ve eka jIva meM eka sAtha eka samaya meM nahIM hotI, paraspara virodhI hone ke kAraNa eka jIva meM, eka samaya meM, eka hI dRSTi ho sakatI hai| abhiprAya yaha hai ki jaise-koI jIva samyagdaSTi hotA hai, koI mithyAdRSTi aura koI samyagamithyAdRSTi hotA hai, usI prakAra koI nAraka, deva, manuSya yA paMcendriya. tiryaJca samyagdRSTi hotA hai, to koI mithyAdRSTi hotA hai, tathaiva koI samyagamithyAdRSTi hotA hai| eka samaya meM eka jIva meM eka hI dRSTi hotI hai, tInoM dRSTiyA~ nahIM / ' // prajJApanAsUtra : unnIsavA~ samyaktvapada samApta / 00 1. prajJApanAsUtra malaya. vRtti, patrAMka 393 Page #963 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vIsaimaM : aMtakiriyApayaM vIsavA~ : antakriyApada prAthamika * yaha prajJApanAsUtra kA vIsavA~ antakriyApada hai| * isa pada meM vividha pahalugoM se antakriyA aura usase hone vAlI viziSTa upalabdhiyoM ke viSaya meM gUr3ha vicAraNA kI gaI hai| * bhArata kA pratyeka prAstika dharma aura darzana yA mata-paMtha punarjanma evaM mokSa meM mAnatA hai aura agalA janma acchA mile yA janma-maraNa se sarvathA chuTakArA mile, isake lie vividha sAdhanAe~. tapa, saMyama, tyAga, pratyAkhyAna, vrata, niyama Adi kA nirdeza karatA hai| prANI kA janma lenA jitanA mahattvapUrNa hai, utanA ho, balki usase bhI adhika usake jIvana kA anta mahattvapUrNa mAnA jAtA hai| antakriyApada meM isI kA vicAra kiyA gayA hai, tAki pratyeka mumukSu sAdhaka yaha jAna sake ki kisakI antakriyA acchI aura burI hotI hai, aura kyoM ? * antakriyA kA artha hai-bhava (janma) kA anta karane vAlI kriyA / isa kriyA se do pariNAma Ate haiM--yA to nayA bhava (janma) milatA hai, athavA manuSyabhava kA sarvathA anta karake janma-maraNa se sarvathA mukta ho jAtA hai / ataH antakriyA zabda yahA~ donoM arthoM meM prayukta huA hai'-(1) mokSa, (2) isa bhava ke zarIrAdi se chuTakArA---maraNa / * isa antakriyA kA vicAra prastuta pada meM cauvIsa daNDakavartI jIvoM meM dasa dvAroM dvArA kiyA gayA hai-(1) antakriyAdvAra, (2) anantaradvAra, (3) eka samayadvAra, (4) udvattadvAra, (5) tIrthaMkaradvAra, (6) cakrIdvAra, (7) baladevadvAra, (8) vAsudevadvAra, (6) mANDalikadvAra aura (10) rtndvaar| prastutapada ke upasaMhAra meM batAyA gayA hai, kauna-sA ArAdhaka yA virAdhaka mara kara kauna-kauna se devoM meM utpanna hotA hai ? anta meM antakriyA se sambandhita apaMjJo (akAmanirjarA yukta jIva) ke AyuSyabandha kI aura usake alpabahutva kI carcA hai / * prathama antakriyAdvAra-meM yaha vicAraNA kI gaI hai ki kauna jIva antakriyA (mokSaprApti) kara letA hai, kauna nahIM ? ekamAtra manuSya hI isa prakAra kI antakriyA kA adhikArI hai / jIva ke nAraka Adi aneka paryAya hote haiN| ataH nArakaparyAya meM rahA huaA jIva manuSyabhava meM jAkara 1. prajJApanA. malaya. vRtti, patra 397 Page #964 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 376] [prajJApanAsUtra tathAvidhayogyatA prApta karake antakriyA (mokSaprApti) kara sakatA hai, isalie kahA jAtA hai ki koI nAraka mukta ho sakatA hai, koI nhiiN|' dvitIya anantaradvAra-meM yaha vicAraNA kI gaI hai ki nArakAdi jIva anantarAgata antakriyA karate haiM yA paramparAgata antakriyA karate haiM ? arthAt-koI jIva nArakAdi bhava meM se mara kara vyavadhAna vinA hI manuSyabhava meM Akara mokSa prApta kara letA hai, athavA nArakAdi bhava ke pazcAt eka yA aneka bhava karake phira manuSyabhava meM prAkara mukti prApta karatA hai ? isakA uttara yaha hai ki prArambha ke cAra narakoM meM se Ane vAlA nAraka anantarAgata aura paramparAgata donoM prakAra se antakriyA kara sakatA hai| parantu bAda ke tIna narakoM meM se Ane vAlA nAraka paramparA se hI antakriyA kara pAtA hai, arthAt-naraka ke bAda eka yA aneka bhava karake phira manuSyabhava meM Akara tathAvidha sAdhanA karake mokSa prApta kara sakatA hai| bhavanapati evaM pRthvIap-vanaspatikAya meM se Ane vAle jIva donoM prakAra se antakriyA kara sakate haiM / tejaskAyikavAyukAyika evaM vikalendriya jIva paramparAgata hI antakriyA kara sakate haiN| tRtIya ekasamayadvAra-meM anantarAgata antakriyA kara sakane vAle nArakAdi eka samaya meM jaghanya aura utkRSTa kitanI saMkhyA meM antakriyA karate haiM ? isakI prarUpaNA kI gaI hai / caturtha udavattadvAra-meM yaha batAyA gayA hai ki nairayika Adi cauvIsa daNDakavartI jIva mara kara sIdhA (vinA vyavadhAna ke) cauvIsa daNDakoM meM se kahA~ utpanna ho sakatA hai ? yadyapi yahA~ udvRtta zabda samasta gatiyoM meM hone vAle maraNa ke lie prayukta hai, parantu SaTkhaNDAgama meM usake badale udvatta, kAlagata aura cyuta zabdoM kA prayoga kiyA gayA hai| sAmAnyatayA jainAgamoM meM vaimAnika tathA jyotiSka devoM ke anyatra jAne ke lie cyuta, manuSyoM ke lie kAlagata aura nAraka, bhavanavAsI aura vANavyantara ke lie uddhRtta zabda-prayoga dikhAI detA hai| isake sAtha hI isa dvAra meM mara kara usa-usa sthAna meM jAne ke bAda jIva kramaza: dharmazravaNa, bodha, zraddhA, matizrutajJAna, vratagrahaNa, avadhijJAna, anagAratva, manaHparyAyajJAna, kevalajJAna aura antakriyA (siddhi), ina meM se kyA-kyA prApta ho sakate haiM ? isakI carcA hai / * paMcama tIrthaMkaradvAra meM yaha nirdeza kiyA hai ki nArakAdi mara kara sIdhe manuSyabhava meM prAkara tIrthakarapada prApta kara sakatA hai, yA nahIM ? sAtha hI yaha bhI batAyA gayA hai ki agara tIrthaMkarapada nahIM prApta kara sakatA hai to vikAsa krama meM--antakriyA, virati, viratAvirati, samyaktva, mokSa, dharmazravaNa, manaHparyAyajJAna, inameM se kyA prApta kara sakatA hai ? * chaThe se dasaveM dvAra taka meM kramaza: cakravartIpada, baladevapada, vAsudevapada, mANDalikapada evaM 1. prajJApanA. malaya, vRtti, patra 397 2. vahI, patra 397 3. SaTkhaNDAgama pustaka 6, pR. 477 Page #965 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vIsavA~ antakriyApada] [377 cakravartI ke 14 ratnoM meM se koI bhI eka ratna, nArakI Adi sIdhe kauna prApta kara sakatA hai ? yaha batAyA gayA hai|' * anta meM asaMyama bhavyadravyadeva, saMyama-avirAdhaka, saMyama-virAdhaka, saMyamAsaMyama-avirAdhaka, saMyamA saMyama-virAdhaka, asaMjJI (akAmanirjarAyukta) tApasa, kAndapika, caraka-parivrAjaka, kilviSika, tairazcika, prAjIvaka, Abhiyogika, svaliMgI evaM darzanabhraSTa, inameM se kisakI kina devoM meM utpatti hotI hai, yaha batAyA gayA hai|' 1. paNNavaNNAmRtaM bhA. 1. pR. 327 2. paNNavaNNAsuttaM bhA. 2, pR. 165-166 Page #966 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vIsaimaM : aMtakiriyApayaM vIsavA~ : antakriyApada arthAdhikAra 1406. raiya aMtakiriyA 1 aNaMtaraM 2 egasamaya 3 udhvaTTA 4 / titthagara 5 cakki 6 bala 7 vAsudeva 8 maMDaliya 9 rayaNA ya 10 / / 213 / / dAragAhA / / dvAragAthArtha--antakriyAsambandhI 10 dvAra-(1) nairayikoM ko antakriyA, (2) anantarAgata jIva-antakriyA, (3) eka samaya meM antakriyA, (4) udvatta jIvoM kI utpatti, (5) tIrthakaradvAra, (6) cakravartIdvAra, (7) baladevadvAra, (8) vAsudevadvAra, (6) mANDalikadvAra praura (10) (cakravartI ke senApati Adi) ratnadvAra / yaha dvAra-gAthA hai // 213 // vivecana---vIsaveM pada meM antakriyA Adi se sambandhita dasa dvAroM kA nirUpaNa kiyA gayA hai| ve isa prakAra haiM (1) antakriyAdvAra-isameM nAraka Adi cauvIsa daNDakoM ko antakriyA-sambandhI prarUpaNA hai| (2) anantaradvAra-isameM anantarAgata evaM paramparAgata jIva kI antakriyA se sambandhita nirUpaNa hai| (3) ekasamayadvAra-isameM eka samaya meM jIvoM kI antakriyA se sambandhita praznottara haiN| (4) udavattadvAra---isameM nairayikoM se udvatta hokara nairayika Adi meM utpanna hone tathA paMcendriya tiryaJcoM ke dharmazravaNa, kevalajJAnAdi tathA zIla, vrata, guNavata, pratyAkhyAna evaM pauSadhopavAsa Adi ke sambandha meM praznottara haiN| (5) tIrthaMkaradvAra-isameM nairayikoM se lekara sarvArthasiddha devoM se uddhRtta jIvoM ko tIrthakaratva prApta hone ke sambandha meM praznottara haiN| (6) canidvAra- isameM cauvIsa daNDakoM se udvRtta jIvoM ko cakravattitva-prApti hone ke sambandha meM carcA hai| (7) baladevadvAra--isameM baladevatvaprApti sambandhI carcA hai / (8) vAsudevadvAra--isameM vAsudevatvaprApti sambandhI carcA hai / (6) mANDalikadvAra-isameM mANDalikatvaprApti sambandhI carcA hai / Page #967 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vIsavAM antakriyApada] [379 (10) ratnadvAra-imameM senApati ratna grAdi cakravartI ke ratnoM kI prApti se sambandhita nirUpaNa hai|' antakriyA : do arthoM meM prastuta pada meM antakriyA zabda do arthoM meM prayukta huyA hai-- (1) karmoM yA bhava ke anta (kSaya) karane kI kriyA aura (2) anta arthAt-avasAna (maraNa) kI kriyA / vaise to jainAgamoM meM antakriyA samasta karmoM (yA bhava) ke anta karane ke artha meM rUr3ha hai, tathApi bhava kA anta karane kI kriyA se do pariNAma Ate hai-yA to mokSa prApta hotA hai, yA maraNa hotA hai-- bhava ke zarIra se chuTakArA milatA hai| isalie yahA~ antakriyA zabda ina donoM (mokSa aura maraNa) arthoM meM prayukta huA hai / prastuta pada meM isI antakriyA kA vicAra cauvIsa daNDakavartI jIvoM meM dasa dvAroM ke mAdhyama se kiyA gayA hai / ina dasa dvAroM ke AdhAra para kahA jA sakatA hai ki prathama ke tIna dvAroM meM antakriyAarthAt-mokSa kI carcA hai aura bAda ke dvAroM kA sambandha bhI antakriyA ke sAtha hai, kintu vahA~ antakriyA kA artha mRtyu kareM, tabhI saMgati baiTha sakatI hai| isake atirikta ina dvAroM meM antakriyA kA artha--mokSa bhI ghaTita ho sakatA hai, kyoMki una dvAroM meM una-una yoniyoM meM udvartanA Adi karane vAle ko mokSa saMbhava hai yA nahIM ? aisA prazna bhI prastuta kiyA gayA hai / prathama : antakriyAdvAra 1407. [1] jIve NaM bhaMte ! aMtakiriyaM karejjA ? goyamA ! atthegaie karejjA, prasthegaie No krejjaa| [1407-1 pra.] bhagavan ! kyA jIva antakriyA karatA hai ? [u.] hA~, gautama ! koI jIva (antakriyA) karatA hai, (aura) koI jIva nahIM karatA / [2] evaM raie jAva vemaannie| [1407-2] isI prakAra nairayika se lekara yAvat vaimAnika taka kI antakriyA ke sambandha meM samajha lenA caahie| vivecana--prastuta sUtra ke prathama aMza meM samuccayajIvoM kI antakriyA ke sambandha meM carcA kI gaI hai, jabaki dvitIya aMza meM nairayika se vaimAnika taka cauvIsa daNDakavartI jIvoM kI antakriyA ke viSaya meM carcA hai| antakriyA-prApti-aprApti kA rahasya-jo jIva tathAvidha bhavyatva ke paripAkavaza manuSyatva prAdi samagra sAmagrI prApta karake usa sAmagrI ke vala se prakaTa hone vAle atiprabala vIrya ke ullAsa se kSapakazreNI para ArUDha hokara, kevalajJAna prApta karake kevala ghAtikarmoM kA hI nahIM, aghAtikarmoM 1. prajJApanAsUtra, malaya. vatti patra 396397 2. (ka) antakriyAmiti---antaH-avasAnaM, tacca prastAvAdiha karmaNAmavasAtavyam, tasya kriyA--karaNamanta kriyA-karmAntakaraNaM mokSa iti bhAvArtha / -prajJApanA. mannaya. vRtti, patra 397 (kha) paNNavaNNAsutaM (pariziSTa-prastAvanAtmaka) bhA. 2, pR. 112 Page #968 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 380] [prajJApanAsUtra kA bhI kSaya kara detA hai, vahI anta kriyA karatA hai, arthAt samasta karmoM kA kSaya karake mokSa prApta karatA hai / isase viparIta prakAra kA jIva antakriyA (mokSa) prApta nahIM kara pAtA / isI rahasya ke anumAra samasta jIvoM ko antakriyA kI prApti-aprApti samajha lenI caahie|' 1408. [1] raie NaM bhaMte ! raiesu aMtakiriyaM karejjA ? goyamA ! No iNa? sm?| [1408-1 pra.] bhagavan ! kyA nAraka, nArakoM (narakagati) meM rahatA huA antakriyA karatA hai ? | u.] gautama ! yaha artha (bAta) samartha (zakya) nahIM hai| [2] gairaie NaM bhaMte ! asurakumAresu aMtakiriyaM karejjA ? goyamA ! No iNa? sama? / [1408-2 pra.] bhagavan ! kyA nAraka, asurakumAroM meM antakriyA karatA hai ? [u.] gautama ! yaha artha samartha nahIM hai| [3] evaM jAva vemANiesu / NavaraM maNUsesu aMtakiriyaM karejja tti pucchaa| goyamA ! atthegaie karejjA, atthegaie No krejjaa| {1408-3] isI prakAra nAraka kI, yAvat vaimAnikoM taka meM (antakriyA kI asamarthatA samajha lenI caahie| [pra.] vizeSa prazna (yaha hai ki) nAraka kyA manuSyoM meM (Akara) antakriyA karatA hai ? [u.] gautama ! koI nAraka (antakriyA) karatA hai aura koI nahIM krtaa| 1409. evaM asurakumAre jAva vemANie / evamete cauvIsaM cauvosadaMDagA 576 bhavaMti / dAraM 1 // [1406] isI prakAra asurakumAra se lekara yAvat vaimAnika taka ke viSaya meM bhI samajha lenA caahie| isI taraha cauvIsa daNDakoM (meM se pratyeka) kA cauvIsa daNDakoM meM (antakriyA kA nirUpaNa karanA cAhie / ) (ye saba milA kara 244 24 = ) 576 (praznottara) ho jAte haiN| -prathama dvAra // 1 // vivecana-nAraka kI nArakAdi meM antakriyA ko asamarthatA kA kAraNa---nAraka jIva, nAraka paryAya meM rahate hue antakriyA isalie nahIM kara sakate ki samasta karmoM kA kSaya (mokSa) tabhI hotA hai, jaba samyagdarzana-jJAna-cAritra, ye tInoM milakara prakarSa ko prApta hoM / nairayika-paryAya meM samyagdarzana kA prakarSa kadAcita kSAyika-samyagdRSTi jIva meM ho bhI jAe, kintu samyagjJAna ke prakarSa kI yogyatA aura samyak cAritra ke pariNAma nArakaparyAya meM utpanna ho nahIM sakate, kyoMki nArakabhava kA aisA ho svabhAva hai| 1. prajJApanA, malaya. vRtti, patra 397 Page #969 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vIsavA~ antakriyApada] [381 isI prakAra nArakajIva, asurakumAroM se lekara stanitakumAroM meM, pRthvI kAyika grAdi ekendriyoM meM, vikalendriyoM meM, paJcendriya tiryaJcoM meM, vANavyantara, jyotiSka evaM vaimAnika devoM meM rahatA huaA antakriyA nahIM kara sakatA / isakA bhI kAraNa vahI bhavasvabhAva hai|' ___ manuSyoM meM nArakAdi ke jIvoM ko antakriyA--manuSya paryAya meM pAyA hayA koI nAraka, jisa manuSyatva prAdi ko paripUrNa sAmagrI prApta ho gaI ho, vaha pUrvokta prakAra se kramazaH samasta karma kSaya karake antakriyA karatA hai aura koI nAraka, jise paripUrNa sAmagrI prApta nahIM hotI, vaha antakriyA nahIM kara paataa| isI prakAra manuSyoM meM AyA huA koI-koI asurakumAra Adi (asurakumAra se lekara vaimAnika deva taka) kA jIva, jise paripUrNa sAmagrI prApta ho jAtI hai vaha antakriyA kara letA hai aura jise paripUrNa sAmagrI nahIM milatI, vaha antakriyA nahIM kara pAtA / pratyeka daNDakavartI jIva ko cauvIsa daNDakavartI jovoM meM antakriyA-nAraka Adi pratyeka daNDaka kA jIva, nAraka Adi cauvIsa daNDakoM meM se pratyeka daNDaka meM rahate hue antakriyA kara sakatA hai yA nahIM ? isa prakAra ke kula 244 24 - 576 praznottara vikalpa ho jAte haiN|' dvitoya : anantaradvAra 1410. [1] geraiyA NaM bhaMte ! ki aNaMtarAgatA aMtakiriyaM kareMti paraMparAgayA aMtakiriyaM kareMti ? goyamA ! aNaMtarAgayA vi aMtakiriyaM kareMti, paraMparAgatA vi aMtakiriyaM kareMti / [1410-1 pra.] bhagavan ! nAraka (jIva) kyA anantarAgata antakriyA karate haiM, athavA paramparAgata antakriyA karate haiM ? u.] gautama ! (ve) anantarAgata bhI antakriyA karate haiM aura paramparAgata bho antakriyA karate haiN| [2] evaM rayaNappabhApuDhaviNeraiyA vi jAva pNkppbhaapuddhvinneriyaa| / 1410-2 pra.] isI prakAra ratnaprabhA narakabhUmi ke nArakoM se lekara paMkaprabhA narakabhUmi ke nArakoM taka kI antakriyA ke viSaya meM samajha lenA caahie| [3] dhUmappabhApuDhaviNeraiyA NaM bhaMte ! pucchaa| goyamA ! No aNaMtarAgayA aMtakiriyaM kareMti, paraMparAgayA aMtakiriyaM kareMti / evaM jAva ahesttmaapuddhvinneriyaa| [1410-3 pra.] (aba) prazna hai--dhUmaprabhApRthvI ke nAraka anantarAgata antakriyA karate haiM yA paramparAgata antakriyA ? 1. prajJApanA : malaya. vRtti, patra 397 2. vahI, patra 397 3. kahI, patra 397 Page #970 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 382] [prajJApanAsUtra [u.] he gautama ! (ve) anantarAgata antakriyA nahIM karate, (kintu) paramparAgata antakriyA karate haiN| isI prakAra yAvat adhaHsaptamapRthvI (tamastamAbhUmi taka) ke nairayikoM (kI antakriyA ke viSaya meM jAna lenA caahie)| 1411. asurakumArA jAva thaNiyakumArA puDhavi-Au-vaNassaikAiyA ya aNaMtarAgayA vi aMtakiriyaM kareMti, paraMparAgayA vi aMtakiriyaM kareMti / [1411] asurakumAra se (lekara) yAvat stanitakumAra (taka ke bhavanapati deva) tathA pRthvI kAyika, apkAyika aura vanaspatikAyika (ekendriya jIva) anantarAgata antakriyA bhI karate haiM aura paramparAgata bhI antakriyA karate haiN| 1412. teu-bAu-beiMdiya-teiMdiya-caridiyA No aNaMtarAgayA aMtakiriyaM pakareMti, paraMparAgayA aMtakiriyaM pakareMti / [1412] tejaskAyika, vAyukAyika (evaM) dvIndriya, trIndriya (aura) caturindriya (vikalendriya sa jIva) anantarAgata antakriyA nahIM karate, kintu paramparAgata antakriyA karate hai| 1413. sesA aNaMtarAgayA vi aMtakiriyaM pakareMti, paraMparAgayA vi aMtakiriyaM pakareMti / dAraM 2 // 1413] zepa (sabhI jIva) anantarAgata antakriyA bhI karate haiM aura paramparAgata antakriyA bhI karate haiN| -dvitIya dvAra / / 2 / / vivecana-antakriyA : anantarAgata yA paramparAgata ? - antakriyA (mukti) kevala manuSyabhava meM hI ho sakatI hai, isalie dvitIya dvAra meM nAraka se lekara vaimAnika taka ke sabhI jIvoM ke viSaya meM prazna hai ki ve nAraka Adi ke jIva jo antakriyA karate haiM, ve nArakAdibhava meM se mara kara vyavadhAnarahita sIdhe manuSyabhava meM Akara (anantarAgata) antakriyA (mokSaprApti) karate haiM, yA nArakAdibhava ke bAda eka yA aneka bhava karake phira manuSyabhava meM Akara (paramparAgata) antakriyA karate haiM ? yaha ina sabhI praznoM kA Azaya hai|' jIvoM kI anantarAgata aura paramparAgata antakriyA kA nirNaya-samuccayarUpa se nAraka jIva donoM prakAra se antakriyA karate haiN| arthAt naraka se sIdhe manuSyabhava meM pA kara bhI antakriyA karate haiM aura naraka se nikala kara tiryaJca Adi ke bhava karake phira manuSyabhava meM pA kara bhI antakriyA karate haiN| kintu vizeSarUpa se ratnaprabhA, zarkarAprabhA, vAlukAprabhA aura paMkaprabhA, ina cArA narakabhUmiyoM ke nAraka anantarAgata antakriyA karate haiM aura paramparAgata bhii| kintu zeSa tIna (dhUmaprabhA, tamaHprabhA aura tamastama:prabhA) narakabhUmiyoM ke nAraka kevala paramparAgata antakriyA karate haiM / isakA kAraNa pUrvokta hI samajhanA cAhie / grasarakamAra se lekara stanitakamAra taka 10 prakAra ke bhavanapati deva tathA pathvIkAyika, apkAyika aura vanaspatikAyika, ye tIna prakAra ke ekendriya jIva anantarAgata aura paramparAgata donoM ----- --- - 1. (ka) prajJApanA. malaya. vRtti, patra 393 (kha) prajJApanA. prameyavodhinI. bhA. 4, pR. 492 Page #971 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bIsavA~ antakriyApada] [383 prakAra se antakriyA karate hai| tejaskAyika, vAyukAyika jIva mara kara manuSya hote hI nahIM, isa kAraNa aura tIna vikalendriya jIva bhavasvabhAva ke kAraNa paramparAgata antakriyA hI karate haiM / ye jIva sIdhe manuSyabhava meM Akara antakriyA nahIM kara sakate, ye apane-apane bhava se nikala kara tiryaJcAdibhava karake phira manuSyabhava meM pA kara antakriyA kara sakate haiN| inake atirikta paMcendriya tiryaJca, manuSya, vANavyantara, jyotiSka prora vaimAnikoM meM se jinako yogyatA hotI hai, ve anantarAgata antakriyA karate haiM aura jinakI yogyatA nahIM hotI, ve paramparAgata antakriyA karate haiM / isa sambandha meM pUrvokta yukti hI samajhanI caahie|' tRtIya : ekasamayadvAra 1414. [1] aNaMtarAgayA NaM bhaMte ! NeraiyA egasamaeNaM kevatiyA aMtakiriyaM pakareMti ? goyamA ! jahaNNeNaM ekko vA do vA tiNNi vA, ukkoseNaM dasa / [1414-1 pra.] bhagavan ! anantarAgata kitane nAraka eka samaya meM antakriyA karate haiM ? [u.] gautama ! (ve eka samaya meM) javanya eka, do yA tIna aura utkRSTa dasa (antakriyA karate haiM / ) [2] rayaNappamApuDhaviNeraiyA vi evaM ceva jAva vAluyappabhApuDhaviNeraiyA / [1414-2 (anantarAgata) ratnaprabhApRthvI ke nAraka bhI isI prakAra (antakriyA karate haiM) yAvat vAlukAprabhApRthvI ke nAraka bhI (isI prakAra antakriyA karate haiM / ) [3] aNaMtarAgatA NaM bhaMte ! paMkappabhApuDhaviNeraiyA egasamaeNaM kevatiyA aMtakiriyaM pakareMti ? goyamA ! jahaNNeNaM ekko vA do vA tiNNi vA, ukkoseNaM cattAri / [1414-3 pra.] bhagavan ! paMkaprabhApRthvo ke anantarAgata kitane nAraka eka samaya meM antakriyA karate haiM ? [u.] gautama ! (ve eka samaya meM) jaghanya eka, do yA tIna aura utkRSTa cAra (antakriyA karate haiN|) 1415. [1] aNaMtarAgayA NaM bhaMte ! asurakumArA egasamaeNaM kevaiyA aMtakiriyaM pakareMti ? goyamA ! jahaNNeNaM ekako vA do vA tiNNi vA, ukkoseNaM dasa / [1815-1 pra.] bhagavan ! anantarAgata kitane asurakumAra eka samaya meM antakriyA karate haiM ? | 3.] gautama ! (ve eka samaya meM) jaghanya eka, do yA tIna (aura) utkRSTa dasa (antakriyA karate haiN| [2] aNaMtarAgayAno NaM bhaMte ! asurakumAromo egasamaeNaM kevatiyAno aMtakiriyaM pakareMti ? goyamA ! jahaNNeNaM ekkA vA do vA tiNi vA, ukkoseNaM paMca / 1. (ka) prajApanA. ma. vRtti, patra 397 (kha) paNNavaNNAsuttaM (pariziSTa) bhA. 2, pR. 112 Page #972 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 384] [prajJApanAsUtra [1415-2 pra.] bhagavan ! anantarAgatA kitanI asurakumAriyA~ eka samaya meM antakriyA karatI haiM ? / [u.] gautama ! (ve eka samaya meM) jaghanya eka, do yA tIna (aura) utkRSTa pAMca (antakriyA karatI haiN|) [3] evaM jahA asurakumArA sadevIyA tahA jAva thnniykumaaraa| [1415-3] isI prakAra jaise anantarAgata asurakumAroM tathA unakI deviyoM kI (saMkhyA eka samaya meM antakriyA karane kI batAI hai,) vaise hI yAvat stanitakumAra (tathA unakI deviyoM) taka kI (antakriyA ke sambandha meM samajha lenA caahie|) 1416. [1] aNaMtarAgayA jaM bhaMte ! puDhavikkAiyA egasamaeNaM kevatiyA aMtakiriyaM pakareMti ? goyamA ! jahaNNeNaM ekko vA do vA tiNNi vA, ukkoseNaM cattAri / [1416-1 pra.] bhagavan ! anantarAgata pRthvIkAyika eka samaya meM kitane antakriyA karate [u.] gautama ! (ve eka samaya meM) jaghanya eka, do yA tIna aura utkRSTa cAra (antakriyA karate haiN|) [2] evaM prAukkAiyA vi cattAri / kNapphaikAiyA cha / paMceMdiyatirikkhajoNiyA dasa / tirikkhajoNiNIo ds| maNUsA ds| maNasIo viisN| vANamaMtarA dasa / vANamaMtarIo paMca / joisiyA dasa / joisiNIyo vIsaM / vemANiyA aTThasataM / vemANiNIo vIsaM / dAraM 3 // 1416-2] isI prakAra (apkAyika Adi jaghanya to eka samaya meM eka do yA tIna aura utkRSTata:) apkAyika bhI cAra (antakriyA karate haiM;) vanaspatikAyika chaha, paJcendriya tiryaJca dasa, (paMcendriya) tiryaJca striyA~ dasa, manuSya dasa, manuSyaniyA~ bIsa, vANavyantara deva dasa, vANavyantara deviyA~ pAMca, jyotiSka deva dasa, jyotiSka deviyA~ bIsa, vaimAnika deva eka sau ATha, vaimAnika deviyA~ vIsa (antakriyA karatI haiN|) --tRtIya dvAra // 3 // vivecana-prastuta dvAra meM kevala anantarAgata antakriyA kara sakane vAle jIvoM ke sambandha meM prazna hai ki ve eka samaya meM kitanI saMkhyA meM antakriyA kara sakate haiM ? anantarAgata antakriyA kara sakane vAle jIvoM kI saMkhyA-sUcaka tAlikA isa prakAra haianantarAgata jIva jaghanya saMkhyA utkRSTa saMkhyA nAraka (samuccaya) 1, 2, 3 prathama, dvitIya, tRtIya nAraka caturtha pRthvI ke nAraka 1, 2, 3 samasta bhavanapati deva 1, 2,3 Page #973 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vIsavA~ antakriyApada] [385 MONYM 20. anantarAgata jIva jaghanya saMkhyA utkRSTa saMkhyA samasta bhavanapati deviyA~ 1,2,3 pRthvIkAya, apkAya vanaspatikAyika paMcendriya tiryaJca 1,2,3 paMcendriya tiryaJcI (strI) 1, 23 manuSya (nara) 1, 2, 3 manuSya (nArI) 1, 2, 3 vANavyantara deva 1, 2, 3 vANavyantara deviyA~ jyotiSka deva 1, 2,3 jyotiSka deviyA~ 1, 2, 3 vaimAnika deva 108 vaimAnika deviyA~ 1, 2, 3 anantarAgata jIva : pUrvabhava-paryAya kI apekSA se--- yadyapi nAraka Adi jIva naraka Adi se nikala kara sIdhe manuSyabhava meM A jAne ke bAda nAraka Adi nahIM rahate, ve saba manuSya ho jAte haiM, phira bhI unheM zAstrakAra ne jo anantarAgata prAdi kahA hai, vaha kathana pUrvabhava-paryAya kI apekSA se samajhanA cAhie / vastutaH anantarAgata nAraka Adi se tAtparya una jIvoM se hai, jo pUrvabhava meM nAraka Adi the aura vahA~ se nikala kara sIdhe manuSyabhava meM prAkara manuSya bane haiM / caturtha : udvattadvAra 1417. Neraie NaM bhaMte ! jeraiehito aNaMtaraM umvaTTittA Neraiesu uvavajjejjA ? goyamA ! No iNa? sm?| [1417 pra.] bhagavan! nAraka jIva, nArakoM meM se udvartana (nikala) kara kyA (sIdhA) nArakoM meM utpanna hotA hai ? [u.] gautama! yaha artha (bAta) samartha (zakya) nahIM hai / 1418. Neraie NaM bhaMte ! Neraiehito aNaMtaraM uvvaTTittA asurakumAresu uvavajjejjA ? goyamA ! No iNa8 smtttth| [1418 pra.] bhagavan ! nAraka jIva nArakoM meM se nikala kara kyA (mIdhA) asurakumAroM meM utpanna ho sakatA hai ? [u.] gautama ! yaha artha samartha nahIM hai / 1419. evaM niraMtaraM jAva caridiesu pucchaa| goyamA ! No iNa? sm?| 1. paNNavaNAsuttaM (pariziSTa) bhA. 2, pR. 113 2. (ka) prajJApanA. malaya. vRtti, patra 398 (kha) prajJApanA. prameyabodhinI. bhA. 4, pR. 498 Page #974 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 386] [prajJApanAsatra [1416 pra.] isI taraha (narayika naiyikoM meM se nikala kara) nirantara (vyavadhAnarahitasIdhA) (nAgakumAroM se le kara) yAvat caturindriya jIvoM taka meM (utpanna ho sakatA hai ?) aisI pRcchA karanI caahie| [u.] gautama! yaha arthaM samartha nhiiN| 1420. [1] gairaie NaM bhaMte ! Neraiehito aNaMtaraM udhvaTTittA paMceMdiyatirikkhajogiesu uvavajjejjA ? goyamA ! atthegaie uvavajjejjA, pratyegaie No uvavajjejjA / [1420-1 pra.| bhagavan ! nAraka jIva nArakoM meM se udvartana kara antara (vyavadhAna) rahita (sIdhA) paMcendriya tiryaJca meM utpanna ho sakatA hai ? [u. | gautama ! (inameM se) koI utpanna ho sakatA hai (aura) koI utpanna nahIM ho sakatA / [2] je NaM bhaMte ! raiehito agaMtaraM unvaTTittA paMceMdiyatirikkhajogiesu uvavajjejjA se NaM kevalipaNNattaM dhamma labhejjA savaNayAe ? goyamA ! atthegaie labhejjA, atthegaie No labhejjA / 61420-2 pra. bhagavan ! jo nAraka nArakoM meM se nikala kara sIdhA tiryaJcapaMcendriya jIvoM meM utpanna hotA hai, kyA vaha kevaliprarUpita dharmazravaNa prApta kara sakatA hai ? [u.] gautama ! (unameM se) koI dharmazravaNa ko prApta kara sakatA hai aura koI nahIM kara sakatA / [3] je NaM bhaMte ! kevalipaNNataM dhammaM labhejjA savaNayAe se NaM kevalaM bohi bujhejjaa| goyamA ! atthegaie bujjhajjA, atthegaie No bujjhjjaa| [1420-3 pra.] bhagavan ! jo (paMcendriyatiryaJcoM meM utpanna jIva) kevali-prarUpita dharmazravaNa prApta kara sakatA hai, kyA vaha kevala (zuddha) bodhi ko samajha sakatA hai ? u,] gautama ! (inameM se) koI (kevalabodhi) ko samajha sakatA hai (aura) koI nahIM samajha paataa| [4] je NaM bhaMte ! kevalaM bohiM bujjhajjA se NaM saddahejjA pattiejjA roejjA? goyamA ! saddahejjA pattiejjA roejjaa| [1420-4 pra.| bhagavan ! jo (nai rayikoM se tiryaJcapaMcendriya meM anantarAgata jIva) kevalabodhi ko samajha sakatA hai, kyA vaha (usa para) zraddhA karatA hai, pratIti karatA hai (tathA) ruci karatA hai ? [u.] (hA~) gautama ! (vaha) zraddhA karatA hai, pratIti karatA hai (tathA) ruci karatA hai / [5] je NaM bhaMte ! saddahejjA pattiejjA roejjA se NaM AbhiNibohiyaNANa-suyaNANAI upapADejjA ? hatA! goyamA ! uppaaddejjaa| Page #975 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bIsavA~ antakriyApada] [387 |1420-5 pra. bhagavan ! jo (usa para) zraddhA, pratIti aura ruci karatA hai (kyA) vaha prAbhinibodhikajJAna (aura) zrutajJAna upAjita (prApta) kara letA hai ? [u.| hA~ gautama ! vaha (ina jJAnoM ko) prApta kara sakatA hai| [6] je NaM bhaMte ! AbhiNibohiyaNANa-sUyaNANAI uppADejjA se NaM saMcAejjA solaM vA vayaM vA guNaM vA veramaNaM vA paccakkhANaM vA posahovavAsaM thA paDivajjittae ? goyamA ! atthegaie saMcAejjA, atyaMgaie No saMcAejjA / [1420-6 pra. bhagavan ! jo (anantarAgata tiryaJcapaMcendriya) aAbhinivodhikajJAna evaM zrutajJAna ko prApta kara letA hai, (kyA) vaha zIla, vrata, guNa, viramaNa, pratyAkhyAna athavA pauSadhopavAsa aMgIkAra karane meM samartha hotA hai ? [u. | gautama ! koI (tathAkathita tiryaJcapaMcendriya) (zIla yAvat pauSadhopavAsa ko aMgIkAra) kara sakatA hai aura koI nahIM kara sakatA / [7] je NaM bhaMte ! saMcAejjA sIlaM vA jAva posahovavAsaM vA paDivajjittae se NaM ohiNANaM uppADejjA? goyamA ! atthegaie uppADejjA, atthegaie No uppADejjA / [1420-7 pra.] bhagavan ! jo (tathAkathita tiryaJcapaMcendriya) zIla yAvat pauSadhopavAsa aMgIkAra kara sakatA hai (kyA) vaha avadhijJAna ko upAjita (prApta) kara sakatA hai ? [u.] gautama ! (unameM se) koI (avadhijJAna) prApta kara sakatA hai (aura) koI nahIM prApta kara sktaa| [8] je NaM bhaMte prohiNANaM uppADejjA se NaM saMcAejjA muMDe bhavittA AgArAo aNagAriyaM pavvaittae? goyamA ! jo iNa8 sm8| [1420-8 pra. bhagavan ! jo (tathAkathita tiryaJcapaMcendriya) avadhijJAna upAjita kara letA hai, (kyA) vaha muNDita ho kara agAratva se anagAratva (anagAradharma) meM pravajita hone meM samartha hai ? [u.] gautama ! yaha artha samartha nahIM hai / 1421. [1] jeraie NaM bhaMte ! jeraiehito aNaMtaraM ubaTTittA maNUsesu ubabajjejjA ? goyamA ! atthegaie uvavajjejjA, atthegaie No uvvjjejjaa| [1421-1 pra.] bhagavan ! nAraka jIva, nArakoM meM se udvarttana (nikala) kara kyA sIdhA manuSyoM meM utpanna ho jAtA hai? [u.] gautama ! (unameM se) koI (manuSyoM meM ) utpanna hotA hai aura koI utpanna nahIM hotaa| Page #976 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 388] [prajJApanAsUtra [2] je NaM bhaMte ! uvayajjejjA se NaM kevalipaNNattaM dhammaM labhejjA savaNayAe ? goyamA ! jahA paMceMdiyatirikkhajoNiesu (su. 1420 [2-7]) jAva je NaM bhaMte ! ohiNANaM uppADejjA se NaM saMcAejjA muMDe bhavitA agArApro aNagAriyaM padhvaittae ? goyamA ! atthegaie saMcAejjA, asthegaie No sNcaaejjaa| [1421-2 pra.] bhagavan ! jo (nArakoM meM se anantarAgata jIva manuSyoM meM) utpanna hotA hai, (kyA) vaha keli-prajJapta dharmazravaNa prApta kara letA hai ? u.] gautama ! jaise paMcendriyatiryaJcayonikoM meM (Akara utpanna jIva) ke viSaya meM dharmazravaNa se (lekara) yAvat jo avadhijJAna prApta kara letA hai, yahA~ taka kahA hai, vaise hI yahAM kahanA caahie| (vizeSa prazna yaha hai ~) bhagavan ! jo (manuSya) avadhijJAna prApta kara letA hai, (kyA) vaha muNDita hokara agAratva se anagAradharma meM pravajita ho sakatA hai ? [u.] gautama ! (unameM se) koI prabajita ho sakatA hai aura koI prajita nahIM ho sakatA / [3] je NaM bhaMte ! saMcAejjA muMDe bhavittA agArAo aNagAriyaM pabvaittae se gaM maNapajja. vaNANaM uppADejjA ? goyamA ! atthegaie uppADejjA, pratthegaie No uppaaddejjaa| [1421-3 pra.] bhagavan ! jo (tathAkathita manuSya) muNDita hokara agAritva se anagAradharma meM pravajita hone meM samartha hai, (kyA) vaha manaHparyavajJAna ko upAjita kara sakatA hai ? [u.] gautama ! (unameM se) koI (manaHparyavajJAna ko) upAjita kara sakatA hai (aura) koI upAjita nahIM kara sktaa| [4] je NaM bhaMte ! maNapajjavaNANaM uppADejjA se NaM kevalaNANaM uppADejjA ? goyamA ! atthegaie uppADejjA, atthegaie No uppaaddejaa| 1421-4 pra.] bhagavan ! jo (tathAkathita manuSya) manaHparyavajJAna ko upAjita kara letA hai, (kyA) vaha kevala jJAna ko upArjita kara sakatA hai ? u. gautama ! (unameM se) koI kevalajJAna ko upAjita kara sakatA hai (aura) koI upAjita nahIM kara sktaa| [5] je NaM bhaMte ! kevalaNANaM uppADejjA se gaM sijhajjA bujhejjA muccejjA savvadukkhANaM aMtaM karejjA? goyamA ! sijjhejjA jAva samvadukkhANaM aMtaM karejjA / [1421-5 pra.) bhagavan ! jo (tathAkathita manuSya) kevalajJAna ko upArjita kara letA hai, (kyA) vaha siddha ho sakatA hai, buddha ho sakatA hai, mukta ho sakatA hai, yAvat saba duHkhoM kA anta kara sakatA hai ? [u.] (hA~) gautama ! vaha (avazya ho) siddha, buddha aura mukta ho jAtA hai, yAvat samasta duHkhoM kA anta kara detA hai| Page #977 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bIsavA~ antakriyApada] [389 1422. gairaie NaM bhaMte ! Neraiehito aNaMtaraM udhvaTTittA vANamaMtara-joisiya-vemANiesu uvavajjejjA? goyamA! go iNa? sm?| [1422 pra.] bhagavan ! nAraka jIva, nArakoM meM se nikala kara (kyA sIdhA) vAnavyantara, jyotiSka yA vaimAnikoM meM utpanna hotA hai ? {u.] gautama ! yaha artha (bAta) samartha (zakya) nahIM hai / vivecana--nArakoM meM se nArakAdi meM utpatti-dharmazravaNAdi-viSayaka carcA-prastuta dvAra ke prathama 6 sUtroM (sU. 1417 se 1422 taka) meM nArakoM meM se mara kara sIdhe nArakoM, bhavanapatiyoM, vikalendriyoM, tiryaJcapaMcendriyoM, manuSyoM, vAnavyantaroM, jyotiSkoM aura vaimAnikoM meM utpatti ko carcA hai / phira tiryaJcapaMcendriyoM aura manuSyoM meM utpanna hone vAle jIva kevaliprajJapta dharmazravaNa, zuddha bodhi, zraddhA, pratIti, ruci, mati-zrutajJAna, zIla-vrata-guNa-viramaNa-pratyAkhyAna-pauSadhopavAsagrahaNa, avadhi-manaHparyava-kevala jJAna evaM siddhi (mukti), inameM se kyA-kyA prApta kara sakate haiM ? isakI carcA kI gaI hai| udvartana : vizeSArtha meM-prastuta zAstra meM 'udvata' zabda samasta gatiyoM meM hone vAle 'maraNa' ke lie prayukta kiyA gayA hai, jabaki 'SaTkhaNDAgama' meM maraNa ke lie tIna zabda prayukta kiye gae haiMnaraka, bhavanavAsI, vANavyantara evaM jyotiSka gati meM se mara kara jAne vAloM ke lie 'udvatta', tiryaJca aura manuSyagati meM se mara kara jAne vAloM ke lie 'kAlagata' aura vaimAnika devoM meM se mara kara jAne vAloM ke lie 'cyuta' zabda / nArakoM kA udvartana tiryaJcapaMcendriyoM aura manuSyoM meM isa pATha se spaSTa hai ki nArakajIva nArakoM meM se nikala kara sIdhA nArakoM, bhavanapatiyoM aura vikalendriyoM meM utpanna nahIM ho sakatA hai, usakA kAraNa pUrvokta hI hai| vaha nArakoM meM se nikala kara sIdhA tiryaJcapaMcendriya jIvoM aura manuSyoM meM utpanna ho sakatA hai| tiryaJcapaMcendriya aura manuSya meM utpanna hone vAle bhUtapUrva nArakoM meM se koI-koI kevaliprajJapta dharmazravaNa, kevalabodhi, zraddhA-pratIti-ruci, AbhinibodhikajJAna, zrutajJAna, zIla-vrata-guNa-viramaNa-pratyAkhyAna-poSadhopavAsa-grahaNa, avadhijJAna taka prApta kara sakate hai, kintu manuSyoM meM utpanna hone vAle bhUtapUrva nArakoM meM se koI-koI isase Age bar3hakara anagAratva, manaHparyAyajJAna, kevalajJAna aura siddhatva ko prApta kara sakate haiM / viziSTa zabdoM ke artha-kevalipannattaM dhamma-kevalI dvArA prarUpita-upadiSTa zruta-cAritrarUpa dharma ko / labhenja savaNayAe-zravaNa prApta karatA hai / kevalaM bohiM:do artha (1)kevala-vizaddha bodhi--dharmaprApti (dharmadezanA), (2) kevalI dvArA sAkSAt yA paramparA se upadiSTa (kaivalika) bodhi / 1. paNNavaNAsutaM (pariziSTa) bhA. 2, pR. 113 2. (ka) bahI, pR. 113 3. prajJApanA. prameyabodhinITIkA, bhA. 4, pR. 509 (kha) SaTkhaNDAgama pR. 6, pR. 477 meM se vizeSArtha Page #978 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 390] [prajJApanAsUtra prazna kA Azaya---kevaliprajJaptadharma kA zrotA kyA uparyukta kaivalika bodhi ko yathoktarUpa se jAnatAsamajhatA hai ? zIla Adi zabdoM ke viziSTa artha-zIlabrahmacarya, vrata-vividha dravyAdiviSayaka niyama, guNa, bhAvanA Adi, athavA uttaraguNa, viramaNa-atIta sthUla prANAtipAta Adi se virati, pratyAkhyAna--anAgatakAlIna sthala prANAtipAta prAdi kA tyAga, poSadhopavAsa--poSadha---dharma kA poSaNa karane vAle aSTamI Adi poM meM upavAsa poSadhopavAsa / ' __ avadhijJAna kinako?-tiryaJcapaMcendriyoM aura manuSyoM ko bhavapratyaya avadhijJAna nahIM hotA, guNapratyaya hotA hai / zIlavata Adi viSayaka guNoM ke dhArakoM meM jinake utkRSTa pariNAma hote haiM, unako avadhijJAnAvaraNakarma kA kSayopazama ho jAtA hai aura unheM (tiryaJcapaMcendriya jIvoM aura manuSyoM ko, avadhijJAna prApta hotA hai, sabhI ko nahIM / / manaHparyAyajJAna kinako?-manaHparyAyajJAna anagAra ko hI prApta prApta hotA hai, vaha bhI usI saMyamI ko hotA hai, jo samasta pramAdoM se rahita ho, vividha RddhiyoM se sampanna ho| isalie tiryaJcoM ko anagAratva bhI prApta nahIM hotA, taba manaHparyAya jJAna aura kevalajJAna kahA~ se prApta hogA! manuSyoM meM bhI usI ko manaHparyAyajJAna prApta hotA hai, jo anagAra ho, apramatta tathA nirmala cAritrI evaM RddhimAn ho|' muMDe bhavitA : bhAvArtha-muNDa do prakAra kA hotA hai-dravyamuNDa aura bhAvamuNDa / kezAdi kaTAne se dravyamuNDa hotA hai , sarvasaMga-parityAga se bhAvamuNDa kA grahaNa kiyA gayA hai / arthAta--bhAva se muNDita hokara / sijhajjA bujjhejjA muccejjA : prAsaMgika vizeSArtha--sijjhajjA-sarva kArya siddha kara letA hai, kRtakRtya ho jAtA hai, bujjhajjA-samasta lokAloka ke svarUpa ko jAnatA-dekhatA hai, muccejjA-~bhavopanAhI karmoM se bhI mukta ho jAtA hai / asurakumArAdi ko utpatti ko prarUpaNA--- 1423. asurakumAre NaM bhaMte ! asurakumArahito aNaMtaraM uvyaTTittA raiesu uvavajjejjA ? goyamA! No iNa? sama? / {1423 pra.] bhagavan ! asurakumAra, asurakumAroM meM se nikala kara (sIdhA) nairapikoM meM utpanna hotA hai ? [u.] gautama ! yaha artha (bAta) samartha (zakya) nahIM hai| 1. prajJApanA. malaya. vatti, patra 399 2. vahI, patra 399 3. vahI, patra 400 4. muNDo dvidhA--dravyato bhAvatazca / dravyataH kezAdyapanayanena, bhAvataH srvsNgprityaagen| tatreha dravya muNDatvA saMbhavAt bhAvamuNDaH prigRhyte| vahIM, patra 400 Page #979 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bIsavA~ antakriyApada] [391 1424. asurakumAre NaM bhaMte ! asurakumArehito aNaMtaraM uvvaTTittA asurakumAresu uvavajjijjA? goyamA ! No iNa? sama? / evaM jAva thaNiyakumAresu / [1424 pra.] bhagavan ! asurakumAra, asurakumAroM meM se nikala (udvartana) kara (sIdhA) asurakumAroM meM utpanna hotA hai ? [u.] gautama ! yaha artha samartha nahIM hai| isI prakAra yAvat stanitakumAroM meM bhI (asurakumAra. asurakumAroM meM se udvartana karake sodhe utpanna nahIM hote, yaha samajha lenA caahie)| 1425. [1] asuraku mAre NaM bhaMte ! asurakumArehito aNaMtaraM udhvaTTittA puDhavikkAiesu uvabajjejjA? hatA! goyamA ! atthegaie uvavajjejjA, pratthegaie no uvvjjejjaa| [1425-1 pra.] bhagavan ! (kyA) asurakumAra, asurakumAroM meM se nikala kara sIdhA pRthvIkAyikoM meM utpanna hotA hai ? [u.] gautama ! (usameM se) koI (pRthvIkAyika meM) utpanna hotA hai (aura) koI utpanna nahIM hotaa| [2] je NaM bhaMte ! uvavajjejjA se NaM kevalipaNNattaM dhammaM labhejjA savaNayAe ? goyamA ! no iNa? sama? / [1425-2 pra.] bhagavan ! jo (asurakumAra pRthvIkAyikoM meM) utpanna hotA hai, (kyA) vaha keliprajJapta dharmazravaNa prApta kara sakatA hai ? [u.] gautama ! yaha artha samartha nahIM hai / [3] evaM Au-vaNapphaIsu vi| [1425-3 pra.] isI prakAra apkAyika aura vanaspatikAyika jIvoM ke (utpanna hone tathA dharmazravaNa ke) viSaya meM samajha lenA caahie| 1426. [1] asurakumAre NaM bhaMte ! asurakumArehito aNaMtaraM ubaTTittA teu-vAu- beiMdiyateiMdiya-caridiesu uvavajjejjA ? goyamA ! No iNa? sama8 / avasesesu paMcasu paMceMdiyatirikkhajoNiyAdisu asurakumAre jahA raie (su. 1420-22) / [1426-1 pra.] bhagavan ! asurakumAra, asurakumAroM meM se nikala kara (kyA) sIdhA (anantara) tejaskAyika, vAyukAyika (tathA) dvIndriya, trIndriya, caturindriya jIvoM meM utpanna hotA hai ? [u.] gautama yaha artha samartha nahIM hai| avaziSTa paMcendriya tiryaJcayonika Adi (manuSya, vANavyantara, jyotiSka evaM vaimAnika) ina pAMcoM meM asurakumAra kI utpatti Adi kI vaktavyatA [sU. 1420-22 meM ukta nairayika (kI utpatti Adi kI vaktavyatA ke anusAra samajhanI caahie|) Page #980 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [prajJApanAsUna [2] evaM jAva thaNiyakumAre / [1426-2] isI prakAra stanitakumAra paryanta jAnanA cAhiye / 1427. [1] puDhavikAie NaM bhaMte / puDhavikkAiehito aNaMtaraM uvvaTTittA gairaiesu uvavajjejjA? goyamA ! No i8 sama? / [1427-1 pra.] bhagavan ! pRthvIkAyika jIva, pRthvIkAyikoM meM se udvartana kara (kyA) sIdhA nairayikoM meM utpanna hotA hai ? [u.] gautama ! yaha artha samartha nahIM hai| [2] evaM asurakumAresu vi jAva thaNiyakumArasu vi / _[1427-2] isa prakAra (kI vaktavyatA) asurakumAroM yAvat stanitakumAroM (kI utpatti ke viSaya meM samajha lenA cAhie / ) 1428. [1] puDhavikkAie NaM bhaMte ! puDhavikkAiehito aNaMtaraM uvvaTTittA puDhavikkAiesu uvavajjejjA? ___ goyamA ! atthegaie uvavajjejjA, atthegaie No uvvjjejjaa| [1428-1 pra.] bhagavan ! pRthvIkAyika jIva, pRthvIkAyikoM meM se nikala kara (kyA) sIdhA pRthvIkAyikoM meM utpanna hotA hai ? _ [u.] gautama ! (unameM se) koI (pRthvIkAyikoM meM) utpanna hotA hai (aura) koI utpanna nahIM hotaa| [2] jeNaM bhaMte ! uvavajjejjA se NaM kevalipaNNattaM dhamma labhejjA savaNayAe ? goyamA ! No iNa8 sm8| [1428-2 pra.] bhagavan ! (unameM se) jo (pRthvIkAyikoM meM) utpanna hotA hai, (kyA) vaha kevaliprajJapta dharmazravaNa prApta kara sakatA hai ? [u.] gautama ! yaha artha samartha nahIM hai / [3] evaM AukkAiyAdisu piraMtaraM bhANiyavvaM jAva caridiesu / [1428-3] isI prakAra kI vaktavyatA apkAyika Adi (prakAyika, vanaspatikAyika, dvIndriya, trIndriya) se lekara yAvat caturindriya jovoM taka meM nirantara (utpatti ke viSaya meM) kahanA caahie| [4] paMceMdiyatirikkhajoNiya-maNUsesu jahA Neraie (su 1420-21) / [1428.4] (pRthvIkAyika kI pRthvIkAyikoM meM se nikala kara sodha) paMcendriyatiryaJca Page #981 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vIsA antakriyApada] yonikoM aura manuSyoM meM (utpatti ke viSaya meM) [sU. 1420-21 meM ukta nairayika (kI vaktavyatA) ke samAna (kahanA caahie| [5] vANamaMtara-joisiya-vemANiesu paDiseho / _[1428-5 | vAnavyantara, jyotiSka aura vaimAnikoM meM (pRthvIkAyika kI utpatti kA) niSedha (samajhanA caahie|) 1429. evaM jahA puDhavikkAino bhaNigro taheva pAukkAio vi vaNapphaikAio vi bhaanniymvo| [1426] jaise pRthvIkAyika (kI cauvIsa daNDakoM meM utpatti ke viSaya meM) kahA gayA hai, usI prakAra apkAyika evaM vanaspatikAyika ke viSaya meM bhI kahanA cAhie / 1430. [1] teukkAie NaM bhaMte ! teukkAiehito praNataraM uvvaTTittA raiesu uvavajjejjA? goyamA ! No iNa? sm?| [1430-1 pra.] bhagavan ! tejaskAyika jIva, tejaskAyikoM meM se udvRtta hokara kyA sIdhA nArakoM meM utpanna hotA hai ? [u.] gautama ! yaha artha samartha nahIM hai| [2] evaM asurakumAresu vi jAva thaNiyakumAresu vi| [1430-2] isI prakAra (tejaskAyika jIva kI) asurakumAroM se lekara yAvat stanitakumAroM (taka) meM (bhI utpatti kA niSedha samajhanA cAhie / ) 1431. [1] puDhavikkAiya-Au-teu-vAu-vaNassai-beiMdiya-teiMdiya-caridiesu atthegaie uvavajjejjA, pratyegaie No uvavajjejjA / [1431-1] pRthvIkAyika, apkAyika, tejaskAyika, vAyukAyika evaM vanaspatikAyikoM meM tathA dvIndriya-trIndriya-caturindriyoM meM koI (tejaskAyika) utpanna hotA hai aura koI utpanna nahIM hotaa| [2] je gaM bhaMte ! uvavajjejjA se NaM kevalipaNNattaM dhamma labhejjA savaNatAe ? goyamA ! no iNa? sama? / [1431-2 pra.] bhagavan ! jo tejaskAyika (inameM) utpanna hotA hai, (kyA) baha kevaliprajJapta dharmazravaNa prApta kara sakatA hai ? [u.] gautama ! yaha artha samartha nahIM hai| 1432. [1] teukkAie NaM bhaMte ! teukAiehito aNaMtaraM udhvaTTittA paMceMdiyatirikkhajoNiesu uvavajjejjA? Page #982 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [prajJApanAsUtra goyamA ! pratyegaie uvavajjejjA, atthegaie No uvavajjejjA / [1432-1 pra. bhagavan ! tejaskAyika jIva, tejaskAyikoM meM se nikala kara kyA sIdhA paMcendriyatiryagyonikoM meM utpanna hotA hai ? [u. gautama ! (inameM se) koI utpanna hotA hai aura koI utpanna nahIM hotaa| [2] je NaM bhaMte ! uvavajjejjA se NaM kevalipaNNattaM dhammaM labhejjA savaNayAe ? goyamA ! atthegaie labhejjA, atthegaie No lbhejjaa| [1432-2 pra.] bhagavan ! jo (tejaskAyika, paMcendriyatiryaJcoM meM) utpanna hotA hai, (kyA) vaha kevaliprajJapta dharmazravaNa prApta kara sakatA hai ? [u.] gautama ! (unameM se) koI (dharmazravaNa) prApta karatA hai (aura) koI prApta nahIM krtaa| [3] je zaM bhaMte ! kevalipaNNattaM dhammaM labhejjA savaNayAe se NaM kevalaM bohi bujjhajjA ? goyamA ! No iNa? smtttth| [1432-3 pra.] bhagavan ! jo (tejaskAyika) kevaliprazasta dharmazravaNa prApta karatA hai, (kyA) vaha kevala (kevaliprajJapta) bodhi (dharma) ko samajha pAtA hai ? [u.] gautama ! yaha artha samartha nahIM hai / 1433. maNUsa-vANamaMtara-joisiya-mANiesu pucchA / goyamA ! No iNa8 sm8| {1433 pra.] (aba prazna yaha hai ki tejaskAyika jIva, inhIM meM se nikala kara sodhA) manuSya tathA vAnavyantara-jyotiSka-vaimAnikoM meM (utpanna hotA hai ?) [u.] gautama ! yaha artha samartha nahIM hai / 1434. evaM jaheva teukkAie NiraMtaraM evaM vAukkAie vi / 61434] isI prakAra jaise tejaskAyika jIva kI anantara utpatti Adi ke viSaya meM kahA gayA hai, usI prakAra vAyukAyika ke viSaya meM bhI samajha lenA cAhie / 1435. beiMdie NaM bhaMte ! beiMdiehito aNaMtaraM udhvaTTittA raiesu uvavajjejjA ? goyamA ! jahA puDhavikkAie (su. 1427-28) / NavaraM maNUsesu jAva maNapajjavaNANaM uppaaddejjaa| [1435 pra.] bhagavan ! (kyA) dvIndriya jIva, dvIndriya jIvoM meM se nikala kara sodhA nArakoM meM utpanna hotA hai ? [u.] gautama ! jaise pRthvIkAyika jIvoM ke viSaya meM [sU. 1427-28 meM kahA hai, vaisA hI dvIndriya jIvoM ke viSaya meM samajhanA caahie| (pRthvIkAyikoM se) vizeSa (antara) yaha hai ki Page #983 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bIsavA~ antakriyApada] (pRthvIkAyika jIvoM ke samAna dvIndriya jIva manuSyoM meM utpanna hokara antakriyA nahIM kara sakate; kintu) ve yAvat manaHparyAyajJAna taka prApta kara sakate haiM / 1436. [1] evaM teiMdiya-caridiyA vi jAva maNapajjayanANaM uppaaddejjaa| [1436-1] isI prakAra trIndriya-caturindriya jIva bhI yAvat manaHparyAyajJAna (taka) prApta kara sakate haiN| [2] je NaM bhaMte ! maNapajjavanANaM uppADejjA se NaM kevalaNANaM uppADejjA ? goyamA ! No iNa? smddh'| [1436-2 pra.] jo (vikalendriya manuSyoM meM utpanna ho kara) manaHparyAyajJAna prApta karatA hai, (kyA) vaha kevalajJAna prApta kara sakatA hai ? [u.] gautama ! yaha artha samartha nahIM hai / 1437. [1] paMceMdiyatirikkhajoNie NaM bhaMte ! paMcidiyatirikkhajoNiehito aNaMtaraM uttiA raiesu uvavajjejjA ? goyamA ! atthegaie uvavajjejjA, atthegaie No uvvjjejjaa| [1437-1 pra.] bhagavan ! (kyA) paMcendriyatiyaMJca paMcendriyatiryaJcoM meM se uddhRtta hokara sIdhA nArakoM meM utpanna hotA hai ? [u.] gautama ! (unameM se) koI (paMcendriyatiryaJca jIva) utpanna hotA hai aura koI utpanna nahIM hotaa| [2] je NaM bhaMte ! uvavajjejjA se NaM kevalipaNNattaM dhamma labhejjA savaNayAe ? goyamA ! atthegaie labhejjA, atthegaie No lbhejjaa| [1437-2 pra.] bhagavan ! jo (paMcendriyatiryaJca nArakoM meM) utpanna hotA hai, kyA vaha kevaliprajJapta dharmazravaNa prApta karatA hai ? [u.gautama ! (unameM se) koI prApta karatA hai aura koI prApta nahIM karatA / [3] je NaM kevalipaNNattaM dhammaM labhejjA savaNayAe se NaM kevalaM bohi bujhejjA ? goyamA ! atthegaie bujhejjA, atthegaie no bujjhajjA / - [1437-3 pra.] bhagavan ! jo kevaliprajJapta dharmazravaNa prApta karatA hai, (kyA) vaha kevalabodhi (kevaliprajapta dharma) ko samajha pAtA hai ? [u.] gautama ! (unameM se) koI kevalabodhi (kA artha) samajhatA hai (aura) koI nahIM smjhtaa| [4] je NaM bhaMte ! kevalaM bohiM bujjhajjA se NaM saddahejjA pattiejjA roejjA ? haMtA goyamA ! jAva' roejjA / 1. yahA~ 'jAva' zabda 'saddahejjA pattiejjA' kA sUcaka hai / Page #984 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [prajJApanAsUtra [1437-4 pra.] bhagavan ! jo kevalabodhi (kA artha) samajhatA hai, (kyA) vaha (usa para) zraddhA karatA hai ? pratIti karatA hai ? (aura) ruci karatA hai ? [u.] hA~ gautama ! (vaha) zraddhA, pratIti aura ruci karatA hai| [5] je NaM bhaMte ! saddahejjA 3' se NaM AmiNibohiyaNANa-suyaNANa-prohiNANANi uppADejjA ? haMtA goyamA ! uppaaddejjaa| [1437-5 pra.] bhagavana jo zraddhA-pratIti-ruci karatA hai, (kyA) vaha prAbhinibodhikajJAna, zrutajJAna aura avadhijJAna upArjita (prApta kara sakatA hai ? / [u.J hA~, gautama ! (vaha Abhinibodhika-zruta-avadhi jJAna) prApta kara sakatA hai / [6] je NaM bhaMte ! AmiNibohiyaNANa-suyaNANa-ohiNANAI uppADejjA se NaM saMcAejjA sIlaM vA jAva' paDijjittae? goyamA ! No iNa? sama? / [1437-6 pra.] bhagavan ! jo AbhinibodhikajJAna, zrutajJAna aura avadhijJAna prApta karatA hai, (kyA) vaha zIla, (Adi) se lekara yAvat poSadhopavAsa taka aMgIkAra kara sakatA hai ? [u.] gautama ! yaha artha samartha nahIM hai| 1438. evaM prasurakumAresu vi jAva thaNiyakumAresu / [1438] isI prakAra (paMcendriyatiryaJca ko, paMcendriyatiryaJcoM meM se udvRtta ho kara sodhA) asurakumAroM meM yAvat stanitakumAroM meM utpatti ke viSaya meM (paMcendriyatiryaJca se nirantara udvatta hokara utpanna hue nAraka kI vaktavyatA ke samAna samajhanA cAhie / ) 1439. egidiya-vilidiesu jahA puDhavikkAie (su. 1428[1-3]) / [1436] ekendriya aura vikalendriya jIvoM meM (paMcendriya tiryaJcayonikoM ko) utpatti kI vaktavyatA (sU. 1428-[1-3] meM ukta) pRthvIkAyika jIvoM kI utpatti ke samAna samajha lenI caahie| 1440. paMcidiyatirikkhajoNiesu maNUsesu ya jahA gairaie (su. 1420-21) / [1440] paMcendriya tiryaJcayonika jIvoM aura manuSyoM meM (sU. 1420-21meM) jaise nairayika ke (utpAda kI prarUpaNA kI gaI) vaise hI paMcendriyatiryaJca ko prarUpaNA karanI caahie| 1441. vANamaMtara-jotisiya-vemANiesu jahA Neraiesu uvavajjejjatti pucchA bhaNiyA (su. 1437) / [1441] vANavyantara, jyotiSka aura vaimAnika devoM meM paMcendriyatiryaJca ke utpanna hone 2. 3' kA aMka pratIti aura ruci zabda kA dyotaka hai| 3. yahA~ 'jAva' zabda (1420-6 meM ukta) 'sIlaM vA, vayaM vA, guNaM vA, veramaNa vA, pancakkhANaM vA posahovavAsaM vA' kA sUcaka hai| Page #985 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vIsavAM antakriyApada] [397 (Adi) kI pRcchA kA kathana usI prakAra kiyA gayA hai, jaise (sU. 1437 meM) nairayikoM meM utpanna hone kA (kathana kiyA gayA) hai / 1442. evaM maNUse vi| [1442] isI prakAra (arthAt-paMcendriyatiryaJca ke samAna ho) manuSya kA (utpAda) bhI (cauvIsa daNDakoM meM yathAyogya kahanA cAhie / ) 1443. vANamaMtara-jotisiya-vemANie jahA asurakumAre (su. 1423-26) / dAraM 4 / [1443] vANavyantara, jyotiSka aura vaimAnika kA utpAda isa prakAra hai-jaisA (cauvIsa daNDakA meM (sU. 1423-26 meM) asurakumAra (ke utpAda) kA (kathana) hai| caturtha dvAra / / vivecana-asurakumAra se lekara vaimAnika taka cauvIsa vaNDakoM meM utpatti Adi sambandhI carcA-prastuta 21 sUtroM (1423 se 1443 taka) meM asurakumAra se lekara avaziSTa nau prakAra ke bhavanapati deva, pRthvIkAyAdi paMca sthAvara, tIna vikalendriya, tiryaJcapaMcendriya, manuSya, vANavyantara, jyotiSka evaM vaimAnika devoM kI nAraka se yAvat vaimAnika taka meM anantara udvRtta hokara utpanna hone kI carcA kI gii| uddhRttadvAra kA sAra isa prakAra hai / jIva mara kara sIdhA kahA~ utpanna ho mara kara naye janma meM sakatA hai ? dharmazravaNAdi kI saMbhAvanA nAraka paJcendriyatiryaJca yA manuSya meM dezavirati ke zIlAdi aura avadhijJAna evaM mokSa (manuSyabhava meM) dasa bhavanapati pRthvI, ap, vanaspati meM tiryaJcapaMcendriya yA manuSya meM nArakoM ke samAna pRthvI, ap, vanaspati pRthvI, apa, teja aura vAyu meM tathA vikalendriyoM meM manuSyoM meM tathA paMcendriyatiryaJcoM meM nArakoM ke samAna teja, vAyu pRthvIkAyikoM se lekara, caturindriyoM taka meM paMcendriyatiryaJcoM meM dharmazravaNa dvi-tri-caturindriya pRthvI kAyikoM se lekara paMcendriyatiryaJcoM meM pRthvIkAyika ke samAna kaI manuSyoM meM manaHparyavajJAna paMcendriya tiryaJca bhavanapatiyoM meM avadhijJAna ekendriya se lekara yAvat caturindriyoM meM pRthvIkAyika ke samAna 1. paNNavaNAsuttaM (mUlapATha TippaNayukta) bhA. 1, pR. 322 se 324 taka 2. paNNavaNAmuttaM (pariziSTa-prastAvanA sahita) bhA. 2, pR. 114 Page #986 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 39.] [prajJApanAsana paMcendriya tiryaJcoM meM yA manuSyoM ke nAraka ke samAna vANavyantara, jyotiSka evaM vaimAnikoM meM nAraka ke samAna manuSya uparyukta jIvoM meM nAraka ke samAna vANavyantara, jyotiSka evaM vaimAnika bhavanapati devoM ke samAna utpatti nAraka ke samAna tiryacapaMcendriyoM aura manuSyoM kI upalabdhi meM antara-yoM to tiryaJcapaMcendriyoM ke samAna prAya: manuSya se sambandhita sArI vaktavyatA hai, kintu manuSyoM kI sarvabhAvoM kI saMbhAvanA hone se unako manaHparyavajJAna aura kevalajJAna upalabdha ho sakatA hai, anagA ratva bhI prApta ho sakatA hai|' sijjhajjA Adi padoM kA artha pahale likhA jA cukA hai| nairayikoM kI sIdhI utpatti nahIM-nairayikoM ke bhavasvabhAva ke kAraNa ve nairayikoM meM se mara kara sIdhe nairayikoM meM, bhavanapati, vAnavyantara jyotiSka evaM vaimAnika devoM meM utpanna nahIM hote, kyoMki nairrAyakoM kA naiyikabhava yA devabhava kA AyuSyabandha honA asambhava hai / 2 / / pRthvIkAyikoM kI utpatti prAdi-pRthvIkAyika jIva nArakoM aura devoM meM sIdhe utpanna nahIM hote, kyoMki unameM viziSTa manodravya sambhava nahIM hotA, isa kAraNa tIvra saMkleza evaM vizuddha adhyavasAya nahIM ho sakatA / manuSyoM meM utpanna hone para ye antakriyA bhI kara sakate haiM / 3 bhavanapati devoM kI utpatti Adi-asurakumArAdi 10 prakAra ke bhavanapati deva pRthvI-vAyuvanaspati meM utpanna hote haiN| udhara IzAna (dvitIya) devaloka taka unakI utpatti hotI hai| ina devoM meM utpanna hone para ve kevaliprajJapta dharmazravaNa nahIM kara skte| zeSa saba bAteM nairayikoM ke samAna samajha lenI caahie| tejaskAyika, vAyukAyika kA manuSyoM meM utpattiniSedha-ye donoM sIdhe manuSyoM meM utpanna nahIM ho sakate, kyoMki inake pariNAma kliSTa hone se inake manuSyagati, manuSyAnupUrvI aura manuSyAyu kA bandha honA asambhava hotA hai| ye tiryaJcapaMcendriyoM meM utpanna hokara zravaNendriya prApta hone se kevaliprajJapta dharmazravaNa prApta kara sakate haiM, kintu saMkliSTa pariNAma hone se kaivalikovodhi (dharma) kA bodha" prApta nahIM kara skte| vikalendriyoM kI utpatti prarUpaNA--dvi-tri-caturindriya jIva, pRthvIkAyikoM ke samAna devoM aura nArakoM ko chor3a kara zeSa samasta sthAnoM meM utpanna ho sakate haiN| ye tathAvidha bhavasvabhAva ke kAraNa antakriyA nahIM kara pAte, kintu manuSyoM meM utpanna hone para anagAra bana kara manaHparyavajJAna taka bhI prApta kara sakate haiM / 1. prajJApanA. malaya. vRtti, patra 400 2. vahI, patra 400 3. vahI, patra 401 4. vahI, patra 400 5. vahI. patra 401 6. vahI, patra 402 Page #987 -------------------------------------------------------------------------- ________________ yIsavA~ antakriyApada] [399 paMcama : torthakaradvAra 1444. rayaNappabhApuDhaviNeraie NaM bhaMte ! rayaNappamApuDhaviNeraiehito aNaMtaraM ubvaTTitA titthagarataM labhejjA? goyamA ! atthegaie labhejjA, atthegaie No lbhejjaa| se keNa?NaM bhaMte ! evaM vuccati atthegaie labhejjA, atthegaie No labhejjA ? goyamA ! jassa NaM rayaNappabhApuDhaviNeraiyassa titthagaraNAma-goyAI kammAiM baddhAiM puTThAI nidhattAI kaDAI paTaviyAI NiviTThAI abhiniviTThAI abhisamaNNAgayAI udiNNAI No uvasaMtAI bhavaMti se NaM rayaNappabhApuDhaviNeraie rayaNappabhApuDhaviNeraiehito aNaMtaraM uvvaTTittA titthagarataM labhejjA, jassa NaM rayaNappabhApuDhaviNeraiyassa titthagaraNAma-goyAI No baddhAiM jAva No udiNNAI uvasaMtAI bhavaMti se NaM rayaNappabhApuDhaviNeraiehito aNaMtaraM uvvaTTittA titthagarattaM No lbhejjaa| ___ se teNa?NaM goyamA ! evaM vuccai atthegaie labhejjA atthegaie No lbhejjaa| [1444 pra.] bhagavan ! (kyA) ratnaprabhApRthvI kA nAraka ratnaprabhA-pRthvI ke nairayikoM se nikala kara sIdhA tIrthakaratva prApta karatA hai ? [u.] gautama ! unameM se koI tIrthakaratva prApta karatA hai aura koI nahIM prApta kara paataa| [pra.] bhagavan ! kisa kAraNa se aisA kahate haiM ki (ratnaprabhApRthvI kA nAraka) sIdhA (manuSya bhava meM utpanna hokara) koI tIrthakaratva prApta kara letA hai aura koI nahIM kara pAtA? u.] gautama ! jisa ratnaprabhApRthvI ke nAraka ne (pahale kabhI) tIrthakara nAma-gotra karma baddha kiyA hai, spRSTa kiyA hai, nidhatta kiyA hai, prasthApita, niviSTa aura abhiniviSTa kiyA hai, abhisamanvAgata (sammukha prAgata) hai, udIrNa (udaya meM pAyA) hai kintu (vaha) upazAnta nahIM huyA hai, vaha ratnaprabhApRthvI kA nairayika ratnaprabhApRthvI ke nairayikoM meM se udavRtta hokara sIdhA (manuSyabhava meM utpanna hokara) tIrthakaratva prApta kara letA hai, kintu jisa ratnaprabhApRthvI ke nAraka ke tIrthakara nAmagotra karma baddha nahIM hotA yAvat udIrNa nahIM hotA, apitu upazAnta hotA hai, vaha ratnaprabhApRthvI kA nAraka ratnaprabhApRthvI se nikala kara sIdhA tIrthakaratva prApta nahIM kara sktaa| isalie he gautama ! aisA kahA jAtA hai ki koI nairayika tIrthakaratva prApta karatA hai aura koI prApta nahIM kara pAtA / 1445. evaM jAva vAluyappabhApuDhaviNeraiehito titthagarattaM lbhejjaa| [1445] isI prakAra yAvat vAlukAprabhApRthvI ke nairayikoM meM se (nikala kara koI nAraka manuSyabhava prApta karake) sIdhA tIrthakaratva prApta kara letA hai aura (koI nAraka nahIM prApta karatA / ) 1446. paMkappabhApuDhaviNeraie NaM bhaMte ! paMkappamApuDhaviNeraiehito aNaMtaraM ughaTTittA titthagarattaM labhejjA? Page #988 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 400] [prajJApanAsUna goyamA ! No iNa? sama?, aMtakiriyaM puNa krejjaa| [1446 pra.] bhagavan ! paMkaprabhApRthvI kA nAraka paMkaprabhApRthvI ke nairayikoM meM se nikala kara kyA sIdhA tIrthakaratva prApta kara letA hai ? [u.] gautama ! yaha artha samartha nahIM hai, kintu vaha antakriyA kara sakatA hai / 1447. dhUmappamApuDhaviNeraie NaM 0 pucchaa| goyamA ! No iNa? samaTTha, viratiM puNa labhejjA / [1447 pra.] dhUmaprabhApRthvI ke nairayika ke sambandha meM prazna hai (ki kyA vaha dhUmaprabhApRthvI ke nArakoM meM se nikala kara sIdhA tIrthakaratva prApta kara sakatA hai ?) [u.] gautama ! yaha artha samartha nahIM hai| kintu vaha virati prApta kara sakatA hai / 1448. tamApuDhaviNeraie NaM 0 pucchaa| goyamA ! No iNa? sama?, virayAviraiM puNa labhejjA / [1448 pra.] (isI prakAra kA) prazna tamaHpRthvI ke nAraka ke sambandha meM hai / [u.] gautama ! yaha artha samartha nahIM hai, kintu vaha (tamaHpRthvI kA nAraka) viratAvirati ko prApta kara sakatA hai| 1449. ahesattamAe 0 pucchaa| goyamA ! No iNa8 sama8, sammattaM puNa labhejjA / [1446 pra.] (aba) adhaHsaptamapRthvI ke (nairayika ke viSaya meM) pRcchA hai (ki kyA vaha tIrthakaratva prApta kara sakatA hai ?) [u.] gautama ! yaha artha samartha nahIM hai, kintu vaha samyaktva prApta kara sakatA hai| 1450. asurakumAre 0 pucchaa| goyamA ! No iNaTTha sama8, aMtakiriyaM puNa krejjaa| [1450 pra.] isI prakAra kI pRcchA asurakumAra ke viSaya meM hai (ki kyA vaha asurakumAroM meM se nikala kara sIdhA tIrthakaratva prApta kara sakatA hai ?) [u.] gautama ! yaha artha samartha nahIM hai, kintu vaha antakriyA (mokSaprApti) kara sakatA hai / 1451. evaM niraMtaraM jAva praaukkaaie| [1451 | isI prakAra (asura kumAra kI bhA~ti) lagAtAra apkAyika taka (apane-apane bhava se udvartana kara sIdhe tIrthakaratva prApta nahIM kara sakate, kintu antakriyA kara sakate haiM / ) 1452. teukkAie NaM bhaMte ! teukkAiehito aNaMtaraM uvvaTTittA uvavajjejjA (ttA) titthagarattaM labhejjA? goyamA ! No iNa8 sama?, kevalipaNNattaM dhamma labhejjA savaNayAe / Page #989 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bIsavA~ antakriyApada] [401 1452 pra.] bhagavan ! tejaskAyika jova tejaskAyikoM meM se udvatta hokara vinA antara ke (manuSya bhava meM) utpanna ho kara kyA tIrthakaratva prApta kara sakatA hai ? [u.] gautama ! yaha artha samartha nahIM hai, kintu vaha) kevaliprarUpita dharma kA zravaNa prApta kara sakatA hai| 1453. evaM vAukkAie vi / [1453] isI prakAra vAyukAyika ke viSaya meM bhI samajha lenA cAhie / 1454. vaNapphaikAie NaM 0 pucchaa| goyamA! jo iNa? sama8, aMtakiriyaM puNa krejjaa| [1454 pra.] vanaspatikAyika jIva ke viSaya meM pRcchA hai (ki kyA vaha vanaspatikAyikoM meM se nikala kara tIrthaMkaratva prApta kara sakatA hai ? ) [u.] gautama ! yaha artha samartha nahIM hai, kintu vaha antakriyA kara sakatA hai / 1455. beiMdiya-teiMdiya-caridie NaM * pucchaa| goyamA ! No iNa? sama?, maNapajjavaNANaM puNa uppaaddejjaa| [1455 pra.] dvIndriya-trIndriya-caturindriya ke viSaya meM prazna hai (ki kyA ye apane-apane bhavoM meM se udvRtta ho kara sIdhe tIrthakaratva prApta kara sakate haiM ?) [u.] gautama ! yaha artha samartha nahIM hai, (kintu ye) manaHparyavajJAna kA upArjana kara sakate haiM / 1456. paMceMdiyatirikkhajoNiya-maNUsa-vANamaMtara-joisie NaM 0 pucchaa| goyamA ! No iNa8 sama8, aMtakiriyaM puNa krejjaa| [1456 pra.] aba pRcchA hai (ki kyA) pacendriyatiryaJcayonika, manuSya, vANavyantara evaM jyotiSkadeva apane-apane bhavoM se udvartana karake sIdhe tIrthaMkaratva prApta kara sakate haiM ? [u.] gautama ! yaha artha samartha nahIM hai, kintu ye antakriyA (mokSa prApta kara sakate haiM / 1457. sohammagadeve NaM bhaMte ! aNaMtaraM cayaM caittA titthagarattaM labhejjA? goyamA! atthegaie labhejjA, pratthegaie No labhejjA, evaM jahA rayaNappabhApuDhaviNeraie (su. 1444) / [1457 pra.] bhagavan ! saudharmakalpa kA deva, apane bhava se cyavana karake sIdhA tIrthakaratva prApta kara sakatA hai ? [u.] gautama ! (unameM se) koI (saudharmakalpaka deva tIrthakaratva) prApta karatA hai aura koI prApta nahIM karatA, ityAdi (anya sabhI) bAteM ratnaprabhApRthvI ke nAraka ke (viSaya meM sU. 1444 meM ukta kathana ke) samAna jAnanI caahie| Page #990 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 402] [prajJApanAsUtra __ 1458. evaM jAva sabvaTThasiddhagadeve / dAraM 5 // {1458] isI prakAra (IzAnakalpa ke deva se lekara) yAvat sarvArthasiddha vimAna ke deva taka (sabhI vaimAnika devoM taka samajhanA cAhie / ) paMcama dvAra / / 5 / / vivecana-tIrthakarapada-prApti kI vicAraNA---prastuta paMcama dvAra meM nAraka prAdi mara kara antara ke vinA sIdhe manuSya meM janma lekara tIrthakarapada prApta kara sakate haiM yA nahIM ? isakI vicAraNA kI gaI hai / sAtha hI yaha bhI batAyA gayA hai ki yadi vaha jIva tIrthaMkarapada nahIM prApta kara makatA, to vikAsakrama meM kyA prApta kara sakatA hai ?' sAra-isa samasta pada kA niSkarSa yaha hai ki kevala nArakoM aura vaimAnika devoM meM se mara kara sIdhA manuSya hone vAlA jIva hI tIrthakarapada prApta kara sakatA hai, anya nahIM / 'baddhAI' Adi padoM ke vizeSArtha--'baddhAI-sUiyoM ke Dhera ko sUta ke dhAge se bAMdhane kI taraha aAtmA ke sAtha (tIrthakara nAma-gotra Adi) karmoM kA sAdhAraNa saMyoga honA 'baddha' hai / 'puDhAI'jaise una suiyoM ke Dhera ko agni se tapA kara eka bAra ghana se kaTa diyA jAtA hai, taba unameM paraspara jo saghanatA utpanna ho jAtI hai, usI prakAra prAtmapradezoM aura karmoM meM paraspara saghanatA utpanna honA 'spRSTa' honA hai / 'nidhattAI'-udvartanAkaraNa aura apavartanAkaraNa ke sivAya zeSa karaNa jisameM lAgata ho sakeM, isa prakAra se karmoM ko vyavasthApita karanA 'nidhata' kahalAtA hai| kaDAI'arthAt-kRta / kRta kA abhiprAya hai karmoM ko nikAcita kara lenA, arthAt--samasta karaNoM ke lAgU hone ke yogya na ho, isa prakAra se karmoM ko vyavasthApita karanA / 'paTTaviyAI'.-..-manuSyagati, paMcendriyajAti,trasa, bAdara, payopta, subhaga, prAdeya evaM yaza:kIti nAmakarma ke udaya ke sAtha vyavasthApita zonA prasthApita hai| 'nividAI-baddha karmoM kA tIna anabhAva-janaka ke rUpa meM sthita honA niviSTa kA artha hai / 'abhiniviTThAI' vahI karma jaba viziSTa, viziSTatara, vilakSaNa adhyavasAyabhAva ke kAraNa ati tIvra anubhAvajanaka ke rUpa meM vyavasthita hotA hai, taba abhiniviSTa kahalAtA hai| 'abhisamannAgayAiM'-karma kA udaya ke abhimukha honA 'abhisamanvAgata' kahalAtA hai / 'udiNNAI'-.--karmoM kA udaya meM AnA, udayaprApta honA udIrNa kahalAtA hai| arthAt-karma jaba apanA phala dene lagatA hai, taba udayaprApta yA udIrNa kahalAtA hai| 'no uvasaMtAI'-karma kA upazAnta na honA / upazAnta na hone ke yahA~ do artha haiM--(1) karmabandha kA sarvathA abhAva ko prApta na honA, (2) athavA karmabandha (baddha) ho cukane para bhI nikAcita yA udayAdi avasthA ke udreka se rahita na honA / ye sabhI zabda karmasiddhAnta ke pAribhASika zabda haiN|' Azaya-prastuta prasaMga meM inase Azaya yahI hai ki ratnaprabhAdi tIna narakapRthvI ke jisa nAraka ne pUrvakAla meM tIrthaMkara nAmakarma kA bandha kiyA hai aura bAMdhA huA vaha karma udaya meM AyA hai, 1. paNNavaNAsuttaM (mUlapATha-ThippaNa) bhA. 1, pR. 325-326 2. paNNAvaNAsuttaM (prastAvanA Adi) bhA. 2, pR. 114 3. prajJApanAsUtra, malaya, vRtti, patra 402-403 Page #991 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vIsavA~ antakriyApada] [403 vahI nAraka tIrthakarapada prApta karatA hai| jisane pUrvakAla meM tIrthaMkara nAmakarma kA baMdha hI nahIM kiyA, athavA baMdha karane para bhI jisake usakA udaya nahIM hugrA, vaha tIrthaMkarapada prApta nahIM krtaa|' antima cAra narakazviyoM ke nArakoM ko upalabdhi-paMka, dhUma, tamaH aura tamastamaH pRthvI ke nAraka apane-apane bhava se nikala kara tIrthakarapada prApta nahIM kara sakate, ve kramaza: antakriyA, sarvavirati, deza virati cAritra tathA samyaktva ko prApta kara sakate haiN| asurakUmArAdi se vanaspatikAyika taka--ye jIva apane-apane bhavoM se udavartana karake sIdhe tIrthaMkarapada prApta nahIM kara sakate, kintu antakriyA (mokSaprApti) kara sakate haiM / vasudevacarita meM nAgakumAroM meM se udvatta ho kara sIdhe airavata kSetra meM isI avapiNo kAla meM cauvIsaveM tIrthakara hone kA kathana hai / isa viSaya meM kyA rahasya hai, yaha kevalI hI jAnate hai / nIce isa dvAra kI tAlikA dI jAtI hai, jisase jIva kA vikAsakrama jAnA jA ske| manuSya kA anantara pUrvabhava manuSyoM meM sambhavita upalabdhi ratnaprabhA se vAlukAprabhA taka ke nAraka tIrthakarapada paMkaprabhA ke nAraka mokSa dhamaprabhA ke nAraka sarvavirati tamaHprabhA ke nAraka dezavirati tamastamaHprabhA ke nAraka samyaktva samasta bhavanapati deva mokSa pRthvIkAyika-apkAyika jIva mokSa tejaskAyika jIva (manuSyabhava nahIM) tiryaJcabhava meM dharmazravaNa vanaspatikAyika jIva mokSa dvi-tri-caturindriya jIva manaHparyAyajJAna paMcendriyatiryaJca / mokSa manuSya mokSa vANavyantara deva mokSa jyotiSka deva mokSa samasta vaimAnika deva tIrthakarapada chaThA cakkidvAra 1459. rayaNappabhApuDhaviNeraie NaM bhaMte ! aNaMtaraM ucaTTittA cakkavaTTittaM labhejjA? goyamA ! atthegaie labhejjA, atthegaie No labhejjA / 1. prajJApanAsUtra, prameyavodhinI TIkA bhA. 4, 5. 555 2. prajJApanAsutra malaya. vRtti, patra 403 3. paNNavaNAsutaM (prastAvanA Adi) bhA. 2, pR. 115 Page #992 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 404] [prajJApanAsUtra se keNa?NaM bhaMte ! evaM vuccati ? goyamA ! jahA rayaNappabhApuDhaviNeraiyassa titthagaratte (su. 1444) / [1456 pra.] bhagavan ! ratnaprabhApRthvI kA nairayika (apane bhava se) udvartana karake kyA cakravartIpada prApta kara sakatA hai ? [u.] gautama ! (inameM se koI (nAraka) cakravartIpada prApta karatA hai, koI nahIM krtaa| [pra.] bhagavan ! kisa kAraNa se aisA kahA jAtA hai ki koI (ratnaprabhApRthvI kA nAraka) cakravattitva prApta karatA hai aura koI nahIM prApta karatA? u.] gautama ! jaise (sU. 1444 meM) ratnaprabhApRthvI ke nAraka ko tIrthakaratva (prApta hone, na hone ke kAraNoM kA kathana kiyA hai, usI prakAra usake cakravartIpada prApta hone, na hone kA kathana samajhanA caahie|) 1460. sakkarappabhApuDhaviNeraie aNaMtaraM uvvaTTittA cakkaTTittaM labhejjA ? goyamA ! No iNa8 sama? / [1460 pra.] (bhagavan ! ) zarkarAprabhApRthvI kA nAraka (apane bhava se) udvartana karake sIdhA cakravartIpada pA sakatA hai ? [u.] gautama ! yaha artha (bAta) samartha (zakya) nahIM hai / 1461. evaM jAva ahesttmaapuddhvinnerie| [1461] isI prakAra (vAlukAprabhApRthvI ke nAraka se le kara) yAvat adhaHsaptamapRthvI ke nAraka taka (ke viSaya meM samajha lenA cAhie / ) 1462. tiriya-maNuehito pucchaa| goyamA ! jo iNa? sama? / [1462 pra.] (tiryaJcayonika aura manuSyoM ke viSaya meM) pRcchA hai (ki ye) tiryaJcayonikoM aura manuSyoM se (nikala kara sIdhe kyA cakravartIpada prApta kara sakate haiM ?) [u.] gautama ! yaha artha samartha nahIM hai| 1463. bhavaNavai-vANamaMtara-joisiya-vemANiehito pucchaa| goyamA ! pratthegaie labhejjA, atthegaie no labhejjA / dAraM 6 // [1463 pra.] (isI prakAra) bhavanapati, vANavyantara, jyotiSka aura vaimAnika deva ke sambandha meM prazna hai ki (kyA ve apane-apane bhavoM se cyavana kara sIdhe cakravartIpada pA sakate haiM ?) [u.] gautama ! (inameM se) koI cakravartI-pada prApta kara sakatA hai (aura) koI nahIM prApta kara sktaa| -chaThA dvAra // 6 // vivecana-cakravartIpada-prApti kI vicAraNA- prastuta saptama dvAra meM cakravartIpada kisako prApta hotA hai, kisako nahIM ? isa viSaya meM vicAraNA kI gaI hai| Page #993 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vIsavA~ antakriyApada] [405 niSkarSa-cakravartIpada ke yogya jIva prathama naraka ke nAraka aura cAroM prakAra ke devoM meM se anantara manuSyabhava meM janma lene vAle haiM / zeSa jIva (dvitIya se saptama naraka taka tathA tiryaJcoM evaM manuSyoM meM se utpanna hone vAle) nhiiN| tIrthaka ratva-prApti kI yogyatA ke viSaya meM jo kAraNa prastuta kiye gae the, ve hI kAraNa cakravatitvaprApti kI yogyatA ke haiN|' saptama : baladevatvadvAra 1464. evaM baladevattaM pi / NavaraM sakkarappabhApuDhaviNeraie vi labhejjA / dAraM 7 // {1464| isI prakAra baladevatva ke viSaya meM bhI samajha lenA caahie| vizeSa yaha hai ki zarkarAprabhApRthvI kA nAraka bhI baladevatva prApta kara sakatA hai / -saptama dvAra / / 7 / / vivecana baladevatva-prApti kI vicAraNA-cakravatipada-prApti ke samAna baladevapada-prApti kA kathana samajhanA caahie| arthAt ratnaprabhA pRthvI ke nAraka tathA cAroM prakAra ke deva apane-apane bhavoM se udvarttana karake sIdhe koI (amuka yogyatA se sampanna) baladevapada prApta kara sakate haiM, koI (amuka yogyatA se rahita) nhiiN| kintu yahA~ vizeSatA yaha hai ki zarkarAprabhApRthvI kA nAraka bhI anantara udvartana karake baladevapada prApta kara sakatA hai / aSTama : vAsudevatvadvAra 1465. evaM vAsudevattaM dohito puDhavohito vemANihito ya aguttarovavAtiyavajjehito, sesesu No iNa? sama8 / dAraM 8 // 1465] isa prakAra do pRthviyoM (ratnaprabhA, zarkarAprabhA pRthvI) se. tathA anuttaraupapAtika devoM ko chor3a kara zeSa vaimAnikoM se vAsudevatva prApta ho sakatA hai, zeSa jIvoM meM yaha artha samartha nahIM, arthAt aisI yogyatA nahIM hotii| -aSTama dvAra / / 8 / / vivecana-vAsudevapadaprApti kI vicAraNA-prastuta dvAra meM vAsudevatvaprApti ke sambandha meM vicAraNA kI gaI hai| vAsudevapada kevala ratnaprabhA evaM zarkarAprabhA pRthvI ke nArakoM se tathA pAMca anuttaravimAna ke devoM ko chor3a kara zeSa vaimAnika devoM se anantara udvartana karake manuSya bhava meM utpanna hone vAle jIvoM ko prApta ho sakatA hai, zeSa bhavoM se Ae hue jIva vAsudeva nahIM ho sakate / navama : mANDalikatvadvAra 1466. maMDaliyattaM ahesttmaateu-vaaubjjehito| dAraM 9 // |1466] mANDalikapada, adhaHsaptamapRthvI ke nArakoM tathA tejaskAyika, vAyukAyika bhavoM ko chor3a kara (zeSa sabhI bhavoM se anantara udvartana karake manuSyabhava meM Ae hue jIva prApta kara sakate haiN|) -navama dvAra / 1. (ka) prajJApanA. malaya. vatti, patra 403 (kha) paNNavaNAsuttaM (prastAvanAdi) bhA. 2. pR. 115 2. prajJApanA. prameyabodhinI TIkA bhA. 4, pR. 567-568 3. prajJApanA. prameyabodhinI TIkA bhA. 4, pR. 568 Page #994 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 406] [prajJApanAsUtra vivecana--mANDalikapada-prApti kA niSedha-kevala saptama naraka tathA tejaskAya evaM vAyukAya meM se nikala kara janma lene vAle manuSya mANDalikapada prApta nahIM kara sakate haiN|' dazama : ratnadvAra 1467. seNAvairayaNattaM gAhAvairayaNattaM vaDDairayaNataM purohiyarayaNataM itthirayaNataM ca evaM ceva, NavaraM annuttrovvaaiyvjjehito| [1467, senApati ratnapada, gAthApatiratnapada, vardhakiratnapada, purohita ratnapada aura strIratnapada kI prApti ke sambandha meM isI prakAra (arthAta-mANDalikatvaprApti ke kathana ke samAna samajhanA caahie|) vizeSatA yaha hai ki anuttaraupapAtika devoM ko chor3a kara (senApatiratna prAdi ho sakate haiN|) 1468. prAsarayaNattaM hasthirayaNattaM ca rayaNappabhAo NiraMtaraM jAva sahassAro atthegaie labhejjA, atthegaie No lbhejjaa| 1468] azvaratna evaM hastiratnapada, ratnaprabhApRthvI se lekara nirantara (lagAtAra) yAvat sahasrAra (devaloka ke deva taka se) koI (jIva) prApta kara sakatA hai, koI prApta nahIM kara sktaa| 1469. cakkarayaNattaM chattarayaNataM cammarayaNattaM daMDarayaNataM asirayaNataM maNirayaNattaM kAgiNirayaNataM etesi NaM asurakumArehito prAraddha niraMtaraM jAva IsANehito uvavAto, sesehito No iNa? sama? / dAraM 10 // (1469] cakraratna, chatraratna, carmaratna, daNDa ratna, asiratna, maNiratna evaM kAkiNI ratna paryAya meM utpatti, asurakumAroM se lekara nirantara (lagAtAra) yAvat IzAnakalpa ke devoM se ho sakatI hai, zeSa bhavoM se (Ae hue jIvoM meM) yaha yogyatA nahIM hai / -dazama dvAra / / 10 / / vivecana--cakravartI ke vividharatnapada kI prApti kI vicAraNA prastuta ratnadvAra meM cakravartI ke 14 ratnoM meM se kauna-sA ratna kina-kina ko prApta ho sakatA hai ? isa sambandha meM vicAraNA kI ratnadvAra kA sAra yaha hai ki cakravartI ke 14 ratnoM meM se senApatiratna, gAthApatiratna, vardhakiratna, purohita ratna aura strIratna pada ke lie mANDalikatva ke samAna saptama naraka, tejaskAya, vAyukAya aura anuttara vimAna meM se binA vyavadhAna ke Ane vAle ayogya haiM / azvaratna aura hastiratna pada ke lie prathama naraka se lekara lagAtAra sahasrArakalpa taka ke deva yogya haiM tathA cakraratna, carmaratna, chatraratna, daNDaratna, asiratna, maNiratna aura kAkiNIratna ke lie asurakumAra se lekara IzAnakalpa se Ane vAle yogya haiN| 1. paSNavaNAsuna (prastAvanAdi) bhA. 2, pR. 115 2. paNNavaNAmusa (prastAvanAdi) bhA. 4, pR. 569 Page #995 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vIsavAM antakriyApada] [407 bhavya-dravyadeva-upapAta-prarUpaNA 1470. aha bhaMte ! asaMjayabhaviyadavvadevANaM avirAhiyasaMjamANaM virAhiyasaMjamANaM avirAhiyasaMjamAsaMjamANaM virAhiyasaMjamAjamANa asaNNoNaM tAvasANaM kaMdappiyANaM caraga-parivvAyagANaM kibisiyANaM tiricchiyANaM AjIviyANaM AbhiprogiyANaM saligoNaM daMsaNavAvaNNagANaM devalogesu uvavajjamANANaM kassa kahi uvavAo paNNatto? goyamA ! assaMjayabhaviyadavvadevANaM jahaNNaNaM bhavaNavAsIsu ukkoseNaM uvarimagevejjagesu, avirAhiyasaMjamANaM jahaNNeNaM sohamme kappe ukkoseNaM savadasiddha, virAhiyasaMjamANaM jahaNNaNaM bhavaNavAsIsu ukkoseNaM sohamme kappe, avirAhiyasaMjamAsaMjamANaM jahaNaNaM sohamme kappe ukkoseNaM accue kappe, virAhiyasaMjamAsaMjamANaM jahaNNaNaM bhavaNavAsIsu ukkoseNaM joisiesu, asaNNoNaM jahaNaNaM bhavaNavAsIsu ukkoseNaM vANamaMtaresu, tAvasANaM jahaNNeNaM bhavaNavAsosu ukkoseNaM joisiesu, kaMdappiyANaM jahANeNaM bhavaNavAsIsu ukkoseNaM sohamme kappe, caraga-parivAyagANaM jahaNaNaM bhavaNavAsIsu ukkoseNaM baMbhaloe kappe, kibbisiyANaM jahaNNaNaM sohamme kappe ukkoseNaM laMtae kappe, tericchiyANaM jahaNNeNaM bhavaNavAsIsu ukkoseNaM sahassAre kappe, prAjIviyANaM jahaNNeNaM bhavaNavAsIsu ukkoseNaM accue kappe, evaM AbhiogANa vi, saligoNaM daMsaNavAvaNNagANaM jahaNaNaM bhavaNavAsIsu ukkoseNaM uvrimgevejjesu| 1470 pra.] bhagavan ! asaMyata bhavya-dravyadeva (arthAt-jo asaMyamI Age jA kara deva hone vAle haiM) jinhoMne saMyama kI virAdhanA nahIM kI hai, jinhoMne saMyama kI virAdhanA kI hai, jinhoMne saMyamA-saMyama kI vidhinA nahIM kI hai, (tathA) jinhoMne saMyamAsaMyama kI virAdhanA kI hai, jo asaMjJI haiM, tApasa haiM, kAndapika haiM, caraka-parivrAjaka haiM, kilviSika haiM, tiryaJca gAya Adi pAla kara pAjIvikA karane vAle haiM athavA AjIvikamatAnayAyI haiM. jo pAbhiyogika (vidyA. maMtra. taMtra Adi abhiyoga karate) haiM, jo svaliMgI (samAna veSa vAle) sAdhu haiM tathA jo samyagdarzana kA vamana karane vAle (samyagdarzanavyA panna) haiM, ye jo devalokoM meM utpanna hoM to (inameM se) kisakA kahA~ upapAta kahA gayA hai| [u.| asaMyata bhavya-dravyadevoM kA upapAda jaghanya bhavanavAsI devoM meM aura utkRSTa uparima greveyaka devoM meM ho sakatA hai| jinhoMne saMyama kI virAdhanA nahIM kI hai, unakA upapAda jaghanya saudharmakalpa meM aura utkRSTa sarvArthasiddha meM ho sakatA hai| jinhoMne saMyama ko virA upapAta jaghanya bhavanapatiyoM meM, aura utkRSTa saudharmakalpa meM hotA hai| jinhoMne saMyamAsaMyama kI virAdhanA nahIM kI hai, unakA upapAta jaghanya saudharmakalpa meM aura utkRSTa acyutakalpa meM hotA hai| jinhoMne saMyamAsaMyama kI virAdhanA kI hai, unakA upapAda jaghanya bhavanapatiyoM meM aura utkRSTa jyotiSkadevoM meM hotA hai / asaMjJo sAdhakoM kA upapAta jaghanya bhavanavAsiyoM meM aura utkRSTa vANavyantaradevoM meM hotA hai| tApasoM kA upapAda jaghanya bhavanavAsIdevoM meM aura utkRSTa jyotiSkadevoM meM, kAndarpikoM kA upapAta jaghanya bhavanapatiyoM meM, utkRSTa saudharmakalpa meM, caraka-parivrAjakoM kA upapAta jaghanya bhavanapatiyoM meM aura utkRSTa brahmalokakalpa meM tathA kilbiSikoM kA upapAta jaghanya saudharmakalpa meM aura utkRSTa Page #996 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 408] [prajJApanAsUna lAntakakalpa meM hotA hai| tairazcikoM kA upapAta jaghanya bhavanavAsiyoM meM aura utkRSTa sahasrArakalpa meM, AjIvikoM kA upapAta jaghanya bhavanapatiyoM meM, aura utkRSTa acyutakalpa meM hotA hai, isI prakAra Abhiyogika sAdhakoM kA upapAda bhI jAna lenA caahie| svaliMgI (samAna veSa vAle) sAdhunoM kA tathA darzana-vyApanna vyaktiyoM kA upapAta jaghanya bhavanavAsIdevoM meM aura utkRSTa uparima-greveyakadevoM meM hotA hai| vivecana-mara kara devalokoM meM utpanna hone vAloM kI carcA-prastuta sUtra (1470) meM bhaviSya meM devagati meM jAne vAle vividha sAdhakoM ke viSaya meM carcA kI gaI hai ki ve marakara kahA~, kisa jAti ke devoM meM utpanna ho sakate haiM ? vastuta: isa carcA vicAraNA kA paramparA se antakriyA se sambandha hai / viziSTa pAribhASika zabdoM ke vizeSArtha---asaMyata bhavyadravyadeva : do artha-(1) cAritra ke pariNAmoM se zUnya (bhavya devatvayogya athavA mithyAdRSTi abhavya yA bhavya zramaNaguNadhAraka akhila sAmAcArI ke anuSThAna se yukta dravyaliMgadhArI (malayagiri ke mata se) tathA (2) anya AcAryoM ke matAnusAra-devoM meM utpanna hone yogya asaMyatasamyagdRSTi jIva / avirAdhitasaMyama--pravrajyAkAla se lekara jinake cAritrapariNAma akhaNDita rahe haiM, kintu saMjvalana kaSAya ke sAmarthya se athavA pramattaguNasthAnakavaza svalpa mAyAdi doSa kI saMbhAvanA hone para bhI jinhoMne sarvathA prAcAra kA upadhAta nahIM kiyA hai, ve avirAdhitasayama haiN| virAdhitasaMyama-jinhoMne saMyama ko sarvAtmanA khaNDita-virAdhita kara diyA hai, prAyazcitta lekara bhI pana: khaNDita saMyama ko sAMdhA (joDA) nahIM hai, ve virAdhitasaMyama haiM / avirAdhitasaMyamAsaMyama-ve zrAvaka, jinhoMne dezaviratisaMyama ko svIkAra karane ke samaya se dezavirati ke pariNAmoM ko akhaNData rakhA hai| virAdhitasaMyamAsaMyamave zrAvaka, jinhoMne dezaviratisaMyama ko sarvathA khaNDita kara diyA aura saMyamAsaMyama ke khaNDana kA prAyazcitta lekara punarnavIkaraNa nahIM kiyA hai; ve / asaMjJI-manolabdhi se rahita akAmanirjarA karane vAle sAdhaka / tApasa---bAlatapasvI, jo sUkhe yA vRkSa se jhar3e hue pattoM Adi kA upabhoga karate haiN| kAndapika-vyavahAra se cAritrapAlana karane vAle, kintu jo kandarpa evaM kutsita ceSTA karate haiM, ha~so-majAka karate haiM, logoM ko apanI vANI aura ceSTA se ha~sAte haiN| hAtha kI saphAI, jAdU Adi bAhya camatkAra batAkara logoM ko vismaya meM DAla dete haiN| caraka-parivrAjaka-kapilamatAnuyAyI tridaNDo, jo dhATo ke sAtha bhikSAcaryA karate haiM athavA caraka-kacchoTaka grAdi sAdhaka evaM parivrAjaka / kilviSika-vyavahAra se cAritravAn kintu jo jJAna, (darzana, cAritra) kevalI, dharmAcArya evaM sarvasAdhuoM kA avarNavAda karane kA pApa karate haiM, athavA ina ke sAtha mAyA (kapaTa) karate haiN| dUsare ke guNoM aura apane doSoM ko jo chipAte haiM, jo para-chidrAnveSI haiM, cora kI taraha sarvatra zaMkAzIla, gUDhAcArI, asatyabhASI, kSaNe ruSTA kSaNe tuSTA (tunukamijAjI) evaM nihnava haiM, ve kilviSika kahalAte haiN| tairazcika-jo sAdhaka gAya Adi pazugroM kA pAlana karake jIte haiM, yA dezavirata haiM / AjIvika-jo avivekapUrvaka lAbha pUjA, sammAna, prasiddhi, Adi ke lie cAritra kA pAlana karate hue AjIvikA karate haiM, athavA prAjIvikamata (gozAlakamata) ke anuyAyI pAkhaNDivizeSa / Abhiyogika-- jo sAdhaka apane gaurava ke lie cUrNa yoga vidyA, maMtra, tatra Adi se dUsaroM kA vazIkaraNa, sammohana, AkarSaNa Adi (abhiyoga) karate haiM / ve kevala vyavahAra se cAritrapAlana karate haiM,kintu mantrAdiprayoga karate haiN| svaliMgI-darzanavyApana-jo sAdhu rajoharaNa Adi sAdhuveSa se svaliMgI Page #997 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bIsavA~ : antakriyApada]] [409 hoM, kintu samyagdarzana se bhraSTa hoM, aise nihnava / ' inameM se koI deva ho to kisa devaloka taka jAtA hai ? isake lie tAlikA dekhiyekrama sAdhaka kA prakAra devaloka meM kahA~ se kahA~ taka jAtA hai ? 1. asaMyata bhavyadravyadeva bhavanavAsI se nau naiveyaka devoM taka 2. saMyama kA avirAdhaka saudharmakalpa se sarvArthasiddhavimAna taka 3. saMyama kA virAdhaka bhavanapati devoM se lekara saudharmakalpa taka 4. saMyamAsaMyama (dezavirati) kA avirAdhaka saudharmakalpa se acyutakalpa taka 5, saMyamAsaMyama kA virAdhaka bhavanavAsI se jyotiSka devoM taka 6. akAmanirjarAzIla asaMjJI bhavanavAsI se vANavyantara devoM taka 7. tApasa bhavanavAsI se jyotiSka devoM taka 8. kAndarSika bhavanavAsI se saudharmakalpa taka 6. caraka-parivrAjaka bhavanapati devoM se brahmaloka taka 10. kilviSika saudharmakalpa se lAntaka taka 11. tairazcika (athavA deza virata tiryaJca) bhavanavAsI se sahasrArakalpa taka 12. grAjIvika yA AjIvaka bhavanavAsI se acyutakalpa taka 13. prAbhiyogika bhavanavAsI se acyutakalpa taka 14. svaliMgI, kintu darzanabhraSTa (nihnava) bhavanavAsI se gre veyaka deva taka' phalitArtha--isa samagracarcA ke AdhAra meM nimnokta mantavya phalita hotA hai... (1) Antarika yogyatA ke vinA bhI bAhya pAcaraNa zuddha ho, to jIva aveyaka devaloka taka jAtA hai / (2) isase antatogatvA jai laga dhAraNa karane vAle kA bhI mahattva hai, yaha naM. 1 aura naM. 14 ke sAdhaka ke lie diye gae nirNaya se phalita hotA hai| (3) Antarika yogyatApUrvaka saMyama kA yathArtha pAlana kare to sarvocca sarvArthasiddha devaloka taka meM jAtA hai| asaMjJi-AyuSyaprarUpaNa 1471. kativihe gaM bhaMte ! asaNNiAue paNNatte ? goyamA ! cauvihe asaNNiAue paNNatte / taM jahA--NeraiyaasaNigrAue jAva devasnnnniaaue| [1471 pra.] bhagavan ! asaMjJI kA prAyuSya kitane prakAra kA kahA gayA hai ? 1. (ka) prajJApanA. malaya. vRtti, patra 804 meM 406 taka (kha) vRhatkalpamApya 1298-1301, 1306-1307 tathA 1308 me 1918 gA. (ga) prajJApanA. prameyabodhinI TIkA bhA. 8.1.574 577 taka 3. paNNavaNAsutaM (prastAvanAdi) bhA. 2, pR. 115-116 3. vahIM, bhA. 2, pa. 116 Page #998 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 410] [prajJApanAsUtra u.] gautama ! asaMjJi-prAyuSya cAra prakAra kA kahA gayA hai| vaha isa prakAra--narayikaasaMjJi-pAyuSya (se lekara) yAvat deva-asaMjJi-prAyupya (tk)| 1472. asaNNI NaM bhaMte ! jove ki raiyAuyaM pakareti jAva devAuyaM pakareti ? goyamA ! NeraiyAuyaM pakareti jAva devAuyaM pakareti, NeraiyAuyaM pakaremANe jahaNNaNaM dasa vAsasahassAiM ukkoseNaM paliovamassa asaMkhejjaibhAgaM pakareti, tirikkhajoNiyAuyaM pakaremANe jahaNNeNaM aMtomuttaM ukkoseNaM paliovamassa asaMkhejjaibhAgaM pakareti, evaM maNuyAuyaM pi, devAuyaM jahA paraiyAuyaM / [1472 pra.] bhagavan ! kyA asaMjJI nairayika kI Ayu kA upArjana karatA hai athavA yAvat devAyu kA upArjana karatA hai ? / [u.] gautama ! vaha nai rayika-grAyu kA upArjana bhI karatA hai, yAvat devAyu kA bhI upArjana karatA hai / nArakAyu kA upArjana karatA huA asaMjJI jaghanya dasa hajAra varSa kI aura utkRSTa palyopama saMkhyAtaveM bhAga kI prAyu kA upArjana (bandha) kara letA hai| tiryaJcayonika-pAyUSya kA upArjana (bandha) karatA huA vaha jaghanya antamuhUrta kA aura utkRSTataH palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kA upArjana karatA hai / isI prakAra manuSyAyu evaM devAyu kA upArjana (bandha) bhI nArakAyu ke samAna kahanA caahie| 1473. eyassa NaM bhaMte ! raiyaasaNNiAuyassa jAva devaasaNNiAuyassa ya katare katarehito appA vA 4 ? goyamA ! samvatthove devaasaNNiAue, maNuyaprasaNNiAue asaMkhejjaguNe, tirikkhajoNiyaasaNNiAue asaMkhejjaguNe, neraiyaasanniAue asaMkhijjaguNe / ||pnnnnvnnaae bhagavatIe vIsaimaM aMtakiriyApayaM samattaM // |1473 pra.] bhagavan ! isa nai rayika-asaMjJI-pAyu yAvat deva-prasajJI-pAyu meM se kauna kisase alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika hai? (u.| he gautama ! sabase alpa deva-prasaMjJo-pAyu hai, manuSya-asaMjJI-prAyu (usase) asaMkhyAtaguNI (adhika) hai, (usase) tiryaJcayonika asaMjJo-Ayu asaMkhyAtaguNo (adhika) hai, (aura usase bhI) nairayika-prasaMjJI-prAyu asaMkhyAtaguNI (adhika) hai| vivecana--asaMjJI kI Ayu : prakAra, sthiti aura alpabahutva-prastuta tIna sUtroM (1471 se 1473) meM asaMjJI-avasthA meM narakAdi Ayu kA jo bandha hotA hai, usakI tathA usake bAMdhane vAle ke alpabahutva kI carcA kI gaI hai| asaMjJi-pAyu kA vivakSita artha asaMjJI hote hue jIva parabhava ke yogya jisa Ayu kA bandha karatA hai, vaha asaMjJi-Ayu kahalAtI hai| nairayika ke yogya asaMjJI kI Ayu nai rayika-asaMjJo-pAyu kahalAtI hai / isI prakAra tiryagyonika-asaMjJI-pAyu, manuSya-asaMjJI-prAyu tathA devAsaMjJI-pAyu bhI samajha Page #999 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vIsavA~ antakriyApada [411 lenI caahie| yadyapi yAsaMjJI-avasthA meM bhogI jAne vAlI prAyu bhI asaMjI-Ayu kahalAtI hai, kintu yahA~ usako vivekSA nahIM hai|' cAroM prakAra kI asaMjJI-Ayu kI sthiti-(1) jaghanya narakAyu kA bandha 10 hajAra varSa kA kahA hai, vaha prathama naraka ke prathama prastaTa (pAthaDe) kI apekSA se samajhanA cAhi narakAyubandha palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kA upArjita karatA hai, yaha kathana ratnaprabhApRthvI ke cauthe pratara ke madhyama sthiti vAle nAraka kI apekSA se samajhanA caahie| kyoMki ratnaprabhApRthvI ke prathama prastaTa meM jaghanya 10 hajAra varSa kI sthiti hai, jabaki utkRSTa sthiti 60 hajAra varSa kI hai| dUsare prastaTa meM jaghanya 10 lAkha varSa kI aura utkRSTa sthiti 60 lAkha varSa kI hai| isI ke tRtIya prastaTa meM jaghanya sthiti 10 lAkha varSa kI aura utkRSTa sthiti eka koTi pUrva kI hai / caturthaprastaTa meM jaghanya eka koTipUrva kI hai aura utkRSTa sthiti sAgaropama ke dazaveM bhAga kI hai| ataH yahA~ palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kI sthiti madhyama hai| tiryaJcayonika asaMjJI-pAyu utkRSTataH palyApama ke asaMkhyAtaveM bhAga kI kahI hai, vaha yugaliyA tiryaJca kI apekSA se samajhanA caahie| isI prakAra asaMjJI-manuSyAyu bhI jo utkRSTa palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kI kahI hai, vaha bhI yaugalika naroM kI apekSA se samajhanA caahie| asaMjI-AyuSyoM kA alpabahutva-bhI ina cAroM ke hrasva aura dIrgha ko apekSA se samajhanA caahie| // prajJApanA bhagavatI kA vIsavA~ antakriyApada samApta / / 1. prajJApanA. malaya. vRtti, patra 407 2. vahI, malaya. vRtti, patra 403 3. vahI, malaya. vRtti, patra 407 Page #1000 -------------------------------------------------------------------------- ________________ egavIsaimaM : ogAharaNasaMThAraNapayaM ikkIsavA~ : avagAhanA-saMsthAna-pada prAthamika * yaha prajJApanAsUtra kA ikkIsavA~ avagAhanA-saMsthAna-pada hai / * isa pada meM zarIra ke sambandha meM vividha pahaluoM se vicAraNA kI gaI hai| pUrvapadoM se isa pada meM antara-bArahaveM zarIrapada' meM tathA solahaveM 'prayogapada' meM bhI zarIrasambandhI carcA kI gaI hai, parantu zarIrapada meM nArakAdi cauvIsa daNDakoM meM pAMca zarIroM meM se kauna-kauna-sA zarIra kisake hotA hai ? tathA baddha aura mukta zarIroM kI dravya, kSetra aura kAla kI apekSA se kitanI saMkhyA hai ? ityAdi vicAraNA kI gaI hai aura solahaveM prayogapada meM mana, . vacana aura kAya ke AdhAra se prAtmA ke dvArA hone vAle vyApAra evaM gatiyoM kA varNana hai / prastuta avagAhanA-saMsthAna-pada meM zarIra ke prakAra, AkAra, pramANa, pudagalacayopacaya, eka sAtha eka jIva meM pAye jAne vAle zarIroM kI saMkhyA, zarIragata dravya evaM pradezoM kA alpabahutva evaM avagAhanA ke alpabahutva kI sAta dvAroM meM vistRta carcA kI gaI hai|' zarIra AtmA kA sabase nikaTavartI aura dharmasAdhanA meM sahAyaka hai| AtmavikAsa, japa, tapa, dhyAna, sevA Adi saba svastha evaM sazakta zarIra se hI ho sakate haiN| inameM prAhArakazarIra itanA camatkArI, halakA aura divya, bhavya evaM sphaTika-sA ujjvala hotA hai ki kisI prakAra kI zaMkA upasthita hone para caturdazapUrvadhArI muni ukta zarIra ko tIrthakara ke pAsa bhejatA hai / vaha usake mAdhyama se samAdhAna pA letA hai| usake pazcAt zIghra hI vaha zarIra punaH audArika zarIra meM samA jAtA hai / / * prastuta pada meM sAta dvAra haiM--(1) vidhidvAra, (2) saMsthAnadvAra, (3) pramANadvAra, (4) pudgala cayanadvAra, (5) zarIrasaMyogadvAra, (6) dravya-pradezAlpa-bahutvadvAra aura (7) zarIrAvagAhanAlpabahutvadvAra / prathama vidhidvAra meM zarIra ke mukhya 5 bheda tathA ekendriya se paMcendriya taka ke zarIra ke prabhedoM kA varNana hai / zarIra ke mukhya 5 prakAra haiM-audArika, vaikriya, AhAraka, tejasa aura kArmaNa / upaniSadoM meM grAtmA ke 5 koSoM kI carcA hai| unameM se sirpha annamayakoSa ke sAtha audArika 1. pANavaNAmuttaM bhA. 2, pR. 80 tathA 101-102, 2. vahI, pR. 1 Page #1001 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ikkIsavA~ : avagAhanA-saMsthAna-pada] [413 zarIra kI tulanA ho sakatI hai| sAMkhya prAdi darzanoM meM avyakta, sUkSma yA liMga zarIra batAyA gayA hai, jisakI tulanA jainasammata kArmaNazarIra se ho sakatI hai|' sarvaprathama audArika zarIra ke bheda, saMsthAna aura pramANa, ina tIna dvAroM ko kramazaH eka sAtha liyA gayA hai / audArika zarIra ke bhedoM kI gaNanA meM ekendriya se lekara paMcendriya-manuSya naka ke jitane jIva-bheda-prabheda haiM, utane hI bheda audArika zarIra ke ginAe haiN| audArika garIra kA saMsthAna-grAkRti kA bhI itane hI jIvabhedoM ke krama se vicAra kiyA gayA hai| pRthvIkAya kA masUra kI dAla jaisA, apakAya kA sthira jalabindu jaisA, tejaskAya kA suiyoM ke Dhera-sA, vAyukAya kA patAkA jaisA aura vanaspatikAya kA nAnA prakAra kA prAkAra hai| dvIndriya se caturindriya evaM sammUcchimapaMcendriya kA huMDakasaMsthAna hai| sammUcchima ke sivAya ke bAkI ke audArika zarIrI jIvoM ke chahoM prakAra ke saMsthAna hote haiN| audArikAdi zarIra ke pramANoM arthAt-U~cAI kA vicAra bhI ekendriyAdi jIvoM kI apekSA se kiyA gayA hai| vaikriya zarIra kA bhI jIvoM ke bhedoM ke anusAra vicAra kiyA gayA hai| unameM bAdara-paryApta vAyU aura paMcendriyatiryacoM meM saMkhyAta varSAyUSka paryApta garbhajoM ko ukta zarIra hotA hai aura paryApta manuSyoM meM se karmabhUmi ke bhanuSya ke hI hotA hai| sabhI devoM evaM nArakoM ke vaikriya zarIra hotA hai, yaha batA kara usakI prAkRti kA varNana kiyA hai| bhavadhAraNIya aura uttaravaikriya, ina donoM ko lakSya meM rakhA gayA hai| * AhAraka zarIra eka hI prakAra hai| vaha karmabhUmi ke Rddhisampanna pramattasaMyata manuSya ko hI hotA hai / usakA saMsthAna samacaturasra hotA hai| utkRSTa U~cAI pUrNa hAtha jitanI hotI hai / * tejasa aura kArmaNa zarIra ekendriya se lekara paMcendriya taka ke sabhI jIvoM ke hotA hai / isalie jIva ke bhedoM jitane hI usake bheda hote haiN| taijasa aura kArmaNa zarIra kI avagAhanA kA vicAra mAraNAntika-samudaghAta ko lakSya meM rakha kara kiyA gayA hai| mRtyu ke samaya jIva ko mara kara jahA~ jAnA hotA hai, vahA~ taka kI avagAhanA yahA~ kahI gaI hai| * zarIra ke nirmANa ke lie pudgaloM kA caya-upacaya evaM apacaya kitanI dizAoM se hotA hai isakA ullekha bhI cauthe dvAra meM kiyA gayA hai| * pA~cave dvAra meM -eka jIva meM eka sAtha kitane zarIra raha sakate haiM ? usakA ullekha hai / * chaThe dvAra meM zarIragata dravyoM aura pradezoM ke alpa-bahutva kI carcA kI gaI hai| * mAtaveM dvAra meM avagAhanA kA alpabahutva jaghanya, madhyama aura utkRSTa ko apekSA se pratipAdita hai / mUlapATha meM hI ukta sabhI viSaya spaSTa haiN| 1. (ka) 'bhagavatI 171 mU. 592 (kha) taittirIyopaniSad bhRguvallI (velavalakara) (ga) mArayakArikA (velavalakara aura ganahe) 2. paNNavaNAsuna bhA. 2, pR. 117 3. bahI, bhA. 2, pR. 118 4. vahI, bhA. 2, pR. 119 Page #1002 -------------------------------------------------------------------------- ________________ egavIsaimaM : ogAhaNasaMThANapayaM ikkIsavA~ : avagAhanA-saMsthAna-pada arthAdhikAra-prarUparaNA 1474. vihi 1 saMThANa 2 pamANaM 3 poggalaciNaNA 4 sarIrasaMjogo 5 / davva-paesappabahuM 6 sarIraogAhaNappabahuM 7 // 214 // [1474 gAthArtha] (isa ikkIsaveM pada meM 7 dvAra haiM-) (1) vidhi, (2) saMsthAna, (3) pramANa, (4) pudagalacayana, (5) zarIrasaMyoga, (6) dravya-pradezoM kA alpabahatva, evaM (7) zarIrAvagAhanA-alpabahatva / vivecana--- zarIrasambandhI sAta dvAra--prastuta padoM meM zarIra se sambandhita sAta dvAroM kA varNana hai,-jina ke nAma mUla gAthA meM diye gae haiN| sAta dvAroM meM vizeSa nirUpaNa--(1) vidhidvAra-isameM zarIra ke prakAra aura unake bhedaprabhedoM kA varNana hai, (2) saMsthAnadvAra--paMcavidhazarIroM ke saMsthAnoM-grAkAroM kA nirUpaNa hai, (3) pramANadvAra--audArika Adi zarIroM kI lambAI-caur3AI (avagAhanA) ke pramANa kA varNana hai, (4) pudgalacayanadvAra---praudArika Adi zarIra ke pudgaloM kA caya-upacaya kitanI dizAnoM se hotA hai ? isakA nirUpaNa hai, (5) zarIrasaMyogadvAra-kisa zarIra ke sAtha kisa zarIra kA saMyoga avazyambhAvI hai, kisake sAtha vaikalpika hai ? isakA varNana hai, (6) dravyapradezAlpabahutvadvAra-dravyoM aura pradezoM kI apekSA se zarIroM ke alpabahutva kA varNana hai aura (7) zarIrAvagAhanA'lpabahutvadvAra-pAMcoM zarIroM kI avagAhanA ke alpabahutva kA nirUpaNa hai|' 1-2-3. vidhi-saMsthAna-pramAraNadvAra 1475. kati NaM bhaMte ! sarIrayA paNNattA ? goyamA ! paMca sarIrayA paNNatA / taM jahA-orAlie 1 veuccie 2 AhArae 3 teyae 4 kammae 5 / 1475 pra. bhagavan ! kitane zarIra kahe gae haiM ? u.] gautama ! pAMca zarIra kahe gae haiN| ve isa prakAra--(1) graudArika, (2) vaikriyaka, (3) prAhAraka, (4) taijasa aura (5) kArmaNa / vivecana- zarIra ke mukhya pAMca prakAra---prastuta sUtra meM zarIra ke mukhya 5 prakAroM kA nirUpaNa hai / pratikSaNa zIrNa-kSINa hote haiM, isalie ye zarIra kahalAte haiM / 1. prajApanA. prameyavAdhinI TokA bhA. 4, pR. 584 Page #1003 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ikkIsavAM avagAhanA-saMsthAna-pada] [415 pAMcoM zarIroM ke lakSaNa -(1) audArikazarIra-jo udAra arthAt pradhAna ho, use audArika garIra kahate haiN| prIdArika zarIra kI pradhAnatA tIrthakara, gaNadhara Adi ke audArika zarIra hone kI apekSA meM hai / athavA udAra kA artha vizAla yAnI bRhatparimANa vAlA hai| kyoMki praudArika zarIra eka hajAra yojana se bhI adhika lambA ho sakatA hai, isalie anya zarIroM kI apekSA yaha vizAla parimANa vAlA hai / audArika zarIra kI yaha vizAlatA bhavadhAraNIya zarIra kI apekSA se samajhanI cAhie, anyathA uttara vaikriya zarIra to eka lAkha yojana kA bhI ho sakatA hai|' (2) vaikriyazarIra--jisa zarIra ke dvArA vividha, viziSTa yA vilakSaNa kriyAe~ ho, vaha vakriya zarIra kahalAtA hai / jo zarIra eka hotA hayA, aneka bana jAtA hai, aneka hotA hazrA, eka ho jAtA hai, choTe se bar3A aura bar3e se choTA, khecara se bhUcara aura bhUcara se khecara ho jAtA hai tathA dRzya hotA humA adRzya aura adRzya hotA huaA dRzya bana jAtA hai, ityAdi vilakSaNa lakSaNa vAlA zarIra vaikriya haiN| vaha do prakAra kA hotA hai-aupapAtika (janmajAta) aura lobdha-pratyaya / propapAtika kriya zarIra upapAta-janma vAle devoM aura nArakoM kA hotA hai aura labdhi-pratyaya vaikriya zarIra labdhinimittaka hotA hai, jo tiryaJcoM aura manuSyoM meM se kisI-kisI meM pAyA jAtA hai / (3) AhArakazarIra-caturdazapUrvadhArI muni tIrthakaroM kA atizaya dekhane Adi ke prayojanavaza viziSTa prAhArakalabdhi se jisa zarIra kA nirmANa karate haiM, vaha AhAraka zarIra kahalAtA hai| "zrutakevalo dvArA prANidayA, tIrthaMkarAdi kI Rddhi ke darzana, sUkSmapadArthAvagAhana ke hetu se tathA kisI saMzaya ke nivAraNArtha jinendra bhagavAn ke caraNoM meM jAne kA kArya hone para apanI viziSTa labdhi se zarIra nirmita kiye jAne ke kAraNa isako AhAraka zarIra kahA gayA hai|" yaha zarIra vaikriya zarIra kI apekSA atyanta zubha aura svaccha sphaTika zilA ke sadRza zubha pudgalasamUha se racita hotA hai / (4) tejasazarIra taijasapudgaloM se jo zarIra banatA hai, vaha taijasa zarIra kahalAtA hai / yaha zarIra uSmArUpa aura bhukta AhAra ke pariNamana (pAcana) kA kAraNa hotA hai| tejasa zarIra ke nimitta se hI viziSTa tapojanita labdhi vAle puruSa ke zarIra se tejolezyA kA nirgama hotA hai| yaha taijasa zarIra sabhI saMsArI jIvoM ko hotA hai, zarIra kI uSmA (uSNatA) se isakI pratIti hoto hai, jo AhAra ko pacA kara use rasAdirUpa meM pariNata karatA hai, athavA tejolandhi ke nimitta se hotA hai / isI kAraNa ise taijasa zarIra samajhanA cAhie / - 1. prajApanA, malaya. vRtti, patra 401 2. nahI. patra 801 3. (ka) prajJApanA. malaya. vRtti, patra 409 (kha) kajjami mamupapaNe suyake valiNA visiTThala ddhIe / ja pantha Aharijjai, bhaNitaM pAhAragaM taM tu||1|| pANidayariddhi-dasaNamUhamapayatthAvagahaNaheu bA / saMmayavoccheyatthaM gamaNaM jiNapAya mUlami / / 2 / / 8. (ka) prajJApanaH . malaya. vatti, patra409 (kha) "mabassa umhasiddha ramAi AhArapAkajaNagaM ca / nayagaladdhinimittaM ca teyaga hoi nAyavyaM / / " Page #1004 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 416] [prajJApanAsUtra (5) kArmaNazarIra-jo zarIra karmaja (karma se utpanna) ho, athavA jo karma kA vikAra ho. vaha kArmaNazarIra hai| Azaya yaha hai, ki karma paramANu hI AtmapradezoM ke sAtha dUdha-pAnI kI bhAMti ekameka ho kara paraspara milakara zarIra ke rUpa meM pariNata ho jAte haiM, taba ve kArmaNa (karmaja) zarIra kahalAte haiM / kahA bhI hai-kArmaNazarIra karmoM kA vikAra (kArya) hai, vaha aSTavidha vicitra karmoM se niSpanna hotA hai| isa zarIra ko samasta zarIroM kA kAraNa samajhanA cAhie / ataH yaudArika grAdi samasta zarIroM kA bIjarUpa (kAraNarUpa) kArmaNazarIra hI hai| jaba taka bhavaprapaJca rUpI aMkura ke bIjabhUta kArmaNazarIra kA uccheda nahIM ho jAtA, taba taka zeSa zarIroM kA prAdurbhAva ruka nahIM sakatA / yaha karmaja zarIra hI jIva ko (marane ke bAda) dUsarI gati meM saMkramaNa karAne meM kAraNa hai / taijasasahita karmaNazarIra ke yukta ho kara jIva jaba mara kara anya gati meM jAtA hai athavA dUsarI gati se manuSya gati meM AtA hai, taba una pudgaloM kI atisakSamatA ke kAraNa jIva carmacakSuoM se nahIM dikhAI detA / anyatIthikoM ne bhI kahA hai-"yaha bhavadeha bIca meM (janma aura mara meM) bhI rahatA hai, kintu atisUkSma hone ke kAraNa zarIra se nikalatA athavA praveza karatA huA dikhAI nahIM detaa|" taijasa aura kArmaNazarIra ke badale anya dharmoM meM mUkSma aura kAraNa zarIra mAnA gayA hai|' audArika zarIra meM vidhidvAra 1476. porAliyasarIre NaM bhaMte ! kativihe paNNatte ? goyamA ! paMcavihe paNNateM / taM jahA---egidiyaorAliyasarIre jAva paMceMdiyanorAliyasarIre / [1476 pra.] bhagavan ! audArika zarIra kitane prakAra kA kahA gayA hai ? [u.] gautama ! vaha pAMca prakAra kA kahA gayA hai| vaha isa prakAra- ekendriya-graudArika . zarIra yAvat pacendriya-audArika zarIra / 1477. egidiyaorAliyasarIre NaM bhaMte ! kativihe paNNatte ? goyamA ! paMcavihe paNNatte / taM jahA-puDhavikkAiyagidiyaorAliyasarIre jAva vnnpphikaaiyegidiyoraaliysriire| [1477 pra.] bhagavan ! ekendriya-praudArika zarIra kitane prakAra kA kahA gayA hai ? [u.] gautama ! vaha (ekendriya-audArika zarIra) pAMca prakAra kA kahA gayA hai| vaha isa prakAra--pRthvIkAyika ekendriya-praudAri kazarIra yAvat vanaspati kAyikaekendriya-graudArika garIra / 1. (ka) prajJApanA. malaya. vRtti, patra 410 (kha) "kammavigAro kammaNamaTThaviha vicittakammaniSpanna / magi marIgaNaM kAraNabhUtaM muNayaba / (ga) "antaga bhavadeho'pi. sukSmatvAnnopalabhyate / / nikAmana pravizana vApi, nAbhAvo'nIkSaNAdapi / / " Page #1005 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ikkIsavAM avagAhanA-saMsthAna-pada] / 417 1478. [1] puDhavikkAiyaegidiyaorAliyasarIre NaM bhaMte ! kativihe paNNate ? goyamA ! duvihe pnnnnte| taM jahA-suhamapuDhavikkAiyaegidiyaorAliyasarIre ya bAdarapuDhavikkAiyaegidiyaorAliyasarIre ya / [1478-1 pra. bhagavan ! pRthvIkAyika ekendriya-praudArika zarIra kitane prakAra kA kahA gayA hai ? [u.] gautama ! (vaha) do prakAra kA kahA gayA hai| yathA-sUkSmapRthvIkAyika ekendriya-praudArika zarIra aura bAdarapRthvIkAyika ekendriya-praudArika zarIra / [2] suhamapuDhavikkAiyaegidiyaorAliyasarIre NaM bhaMte ! kativihe paNNate ? goyamA ! duvihe pnnnnte| taM jahA-pajjattagasuhamapuDhavikkAiyaegidiyaorAliyasarIre ya apajjattagasuhamapuDhavikkAiyaegidiyaorAliyasarIre ya / [1478-2 pra.] bhagavan ! sUkSmapRthvIkAyika ekendriya-praudArika zarIra kitane prakAra kA kahA hai ? [u.] gautama ! (vaha bhI) do prakAra kA kahA gayA hai / vaha isa prakAra-paryAptasUkSma pRthvIkAyika ekendriya-praudArika zarIra aura aparyAptaka sUkSma pRthvIkAyika ekendriya-graudArika zarIra / [3] bAdarapuDhavikkAiyA vi evaM ceva / {1478-3] isI prakAra bAdarapRthvIkAyika (ekendriya praudArika zarIra ke bhI paryAptaka aura aparyAptaka, ye do bheda samajha lene cAhie !) 1479. evaM jAva vaNassaikAiyaegidiyaorAliya tti / [1476] isI prakAra (akAyika se lekara) yAvat vanaspatikAyika ekendriya audArikazarIra (taka ke bhI sUkSma, bAdara, paryAptaka aura aparyApnaka ke bheda se do-do prakAra samajha lene caahie|) 1480. beiMdiyaorAliyasarIre NaM bhaMte ! kativihe paNNate ? goyamA ! duvihe paNNatte / taM jahA-pajjattabeiMdiyaorAliyasarIre ya apajjattabeiMdiyorAliyasarIre y| [1480 pra.] bhagavan ! dvIndriya-graudArika zarIra kitane prakAra kA kahA gayA hai ? u.] gautama ! (vaha) do prakAra kA kahA gayA hai / vaha isa prakAra-paryAptadvIndriya-audArika zarIra aura aparyAptadvIndriya-praudArika zarIra / 1481. evaM teiMdiya-caridiyA vi / [1481] isI prakAra trIndriya aura caturindriya (praudArika zarIra ke bhI paryAptaka aura aparyAptaka, ye do-do prakAra jAna lene caahie|) Page #1006 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 418] prajJApanAsUtra 1482. paMceMdiyaorAliyasarIre NaM bhaMte ! kaivihe paNate ? goyamA ! duvihe paNNatte / taM jahA-tirikkhapaMceMdiyaorAliyasarIre ya maNussapaMceMdiyaorAliyasarIre y| [1482 pra.] bhagavan ! paMcendriya-audArika zarIra kitane prakAra kA kahA gayA hai ? u.] gautama ! (vaha) do prakAra kA kahA gayA hai| vaha isa prakAra-tiryaJca-paMcendriyaaudArika zarIra aura manuSya-paMcendriya-graudArika zarIra / 1483. tirikkhajoNiyapaMceMdiyaorAliyasarIre NaM bhaMte ! kativihe paNNate ? goyamA ! tivihe paNNatte / taM jahA-jalayaratirikkhajoNiyapaMceMdiyorAliyasarIre ya 1 thalayaratirikkhajoNiyapaMceMdiyaorAliyasarIre ya 2 khayaratirikkhajoNiyapaMceMdiyanorAliyasarIre ya 3 / 1483 pra.] bhagavan ! tiryaJcayonika-paMcendriya-praudArika zarIra kitane prakAra kA kahA u.] gautama ! (vaha) tIna prakAra kA kahA gayA hai| yathA-(1) jalacara-tiryaJcayonikapaMcendriya-graudArika zarIra, (2) sthalacara-tiryaJcayonika-paMcendriya-praudArika zarIra aura (3) khecaratiryaJca yonika-paMcendriya-audArika zarIra / 1484. [1] jalayaratirikkhajoNiyapaMceMdiyaorAliyasarIre NaM bhaMte ! kativihe paNNatte ? goyamA! duvihe paNNatte / taM jahA---sammucchimajalayaratirikkhajoNiyapaMceMdiyaorAliyasarIre ya gambhavakkaMtiyajalayaratirikkhajoNiyapaMceMdiyaorAliyasarIre ya / [1484-1 pra.] bhagavan ! jalacara-tiryaJcayonika-paMcendriya-graudArika zarIra kitane prakAra kA kahA gayA hai ? _ [u.gautama ! (vaha) do prakAra kA kahA gayA hai| yathA-sammUcchima-jalacara-tiryaJcayonika-paMcendriya-audArika zarIra aura garbhaja (garbhavyutkrAntika)-jalacara-tiryaJcapaMcendriya-audArika shriir| [2] sammucchimajalayaratirikkhajoNiyapaMceMdiyaorAliyasarIre NaM bhaMte ! kativihe paNNate ? goyamA ! duvihe paNNatte / taM jahA-pajjattagasammucchimatirikkhajoNiyapaMceMdiyaorAliyasarIre ya apajjattagasammucchimatirikkhajoNiyapaMceMdiyaorAliyasarIre ya / [1484-2 pra.] bhagavan ! sammUcchima-jalacara-tiryaMcayonika-paMcendriya audArika zarIra kitane prakAra kA kahA gayA hai ? [u.] gautama ! (vaha) do prakAra kA kahA gayA hai| vaha isa prakAra-paryAptaka-sammUcchimatiryaJcayonika-paJcendriya audArika zarIra aura aparyAptaka-sammUcchima-tiryaJcayonika-paMcendriyaaudArika shriir| Page #1007 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ikkIsavA~ avagAhanA-saMsthAna-pada] [419 [3] evaM gabbhavakkaMtie vi / [1484-3] isI prakAra garbhaja (jalacara-tiryaJcayonika-paMcendriya audArika zarIra) ke bhI (paryAptaka aura aparyAptaka, ye do bheda samajha lene caahie)| 1485. [1] thalayaratirikkhajoNiyapaMceMdiyaorAliyasarIre NaM bhaMte ! kativihe paNNate ? goyamA ! duvihe paNNatte / taM jahA-cauppayathalayaratirikkhajoNiyapaMceMdiyaorAliyasarIre ya parisappathalayaratirikkhajoNiyapaMceMdiyaorAliyasarIre ya / [1485-1 pra.) bhagavan ! sthalacara-tiryaJcayonika-paMcendriya audArika zarIra kitane prakAra kA kahA gayA hai ? [u.] gautama ! (vaha) do prakAra kA kahA gayA hai / yathA--- catuSpada-sthalacara-tiryaJcayonikapaMcendriya audArika zarIra aura parisarpa-sthalacara-tiryaJcayonika-paMcendriya audArika zarIra / [2] caupayathalayaratirikkhajoNiyapaMceMdiyaorAliyasarIre NaM bhaMte ! kativihe paNate ? goyamA ! duvihe pnnnntte| taM jahA sammacchimacaumpayathalayaratirikkhajoNiyapaMceMdiyaorAliyasarIre ya gambhavakkaMtiyacauppayathalayaratirikkhajoNiyapaMceMdiyorAliyasarIre ya / [1485-2 pra.] bhagavan ! catuSpada-sthalacara-tiryaJcayonika-paMcendriya-audArika zarIra kitane prakAra kA kahA gayA hai ? [u.] gautama ! (vaha) do prakAra kA kahA gayA hai| vaha isa prakAra sammUcchima catuSpada-sthalacara-tiryaJcayonika-paMcendriya audArika zarIra aura garbhaja catuSpada-sthalacara-tiryaJcayonika-paMcendriya audArika zarIra / [3] sammucchimacauppayathalayaratirikkhajoNiyapaMceMdiyaorAliyasarIre NaM bhaMte ! kaivihe paNNate ? goyamA ! duvihe paNNatte / taM jahA-pajjattasammacchimacauppayathalayaratirikkhajoNiyapaMceMdiyamorAliyasarIre ya apajjattasammacchimacauppayathalayaratirikkhajoNiyapaMceMdiyorAliyasarIre ya / [1485-3 pra.] bhagavan ! sammUcchima catuSpada-sthala carati-ryaJcayonika-paMcendriya audArika zarIra kitane prakAra kA kahA gayA hai ? [u.] gautama ! (vaha) do prakAra kA kahA gayA hai / jaise ki-paryAptaka sammUcchima catuppadasthalacara-tiryaJcayonika-paMcendriya audArika zarIra aura aparyAptaka sammUcchima catuSpada sthalacaratiryaJcayonika-paMcendriya audArika zarIra / [4] evaM gambhavakkatie vi| [1485-4] isI prakAra garbhaja (---catuSpada sthalacara tiryaJcayonika-paMcendriya audArika zarIra) ke bhI (paryAptaka aura aparyAptaka, ye do prakAra samajha lene cAhie / ) Page #1008 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 420] [prajJApanAsUtra [5] parisappathalayaratirikkhajoNiyapaMceMdiyaorAliyasarIre NaM bhaMte ! kativihe paNNate ? goyamA ! duvihe paNNatte / taM jahA-uraparisappathalayaratirikkhajoNiyapaMceMdiyaorAliyasarIre ya bhuyaparisappathalayaratirikkhajoNiyapaMceMdiyaorAliyasarIre ya / 1485-5 pra. bhagavana ! parisarpa sthalacara-niryaJcayonika-paMcendriya audArika zarIra kitane prakAra kA kahA gayA hai ? [u. | gautama ! (vaha) do prakAra kA kahA gayA hai / vaha isa prakAra-uraHparisarpa sthalacaratiryaJcayotika-paMcendriya praudArika zarIra aura bhujaparisarpa sthalacara-tiryaJcayonika-paMcendriya praudArika zarIra / [6] uraparisappathalayaratirikkhajoNiyapaMceMdiyorAliyasarIre gaM bhaMte ! kativihe paNNate? goyamA! duvihe pnnnntte| taM jahA-sammucchimauraparisappathalayaratirikkhajoNiyapaMceMdiyaorAliyasarIre ya gambhavakkaMtiyauraparisappathalayaratirikkhajoNiyapaMceMdiyaorAliyasarIre ya / [1485-6 pra. bhagavan ! ura:parisarpa sthalacara-tiryaJcayonika-paMcendriya praudArika zarIra kitane prakAra kA kahA gayA hai ? u.] gautama ! (vaha) do prakAra kA kahA gayA hai / jaise ki sammUcchima ura:parisarpa sthalacaratiryaJcayonika-paMcendriya audArika zarIra aura garbhaja uraHparisarpa sthalacara-tiryaJcayonika-paMcendriya audArika zarIra / [7] sammucchime duvihe pnnnnte| taM jahA-apajjattasammucchimauraparisappathalayaratirikkhajoNiyapaMceMdiyaorAliyasarIre ya pajjattasammacchimauraparisappathalayaratirikkhajoNiyapaMceMdiyaorAliyasarIre y| [1485-71 sammUcchima (-uraHparisarpa sthalacara-tiryaJcayonika-paMcendriya audArika zarIra) do prakAra kA kahA gayA hai / vaha isa prakAra--aparyAptaka sammUcchima ura parisarpa sthalacara-tiyaMJcayonika paMcendriya audArikazarora aura paryAptaka sammUcchima ura:parimarpa-sthalacara-tirthaJcayonikapaMcendriya audArika zarIra / [8] evaM gambhavakkaMtiya uraparisappacaukkao bhedo| [1485-8] isI prakAra garbhaja uraHparisarpa (sthalacara-tiryaJcayonika-paMcendriya-graudArika zarIra) ke bhI (paryApta aura aparyApta ye do prakAra milA kara sammUcchima aura garbhaja donoM ke kula) cAra bheda samajha lene caahie| [9] evaM bhuyaparisappA vi smmucchim-gmbhvkkNtiy-pjjtt-apjjttaa| [1485-6 | isI prakAra bhujaparisarpa (sthalacara-tiryaJcayonika-paMcendriya audArika zarora) ke bhI sammUcchima evaM garbhaja (tathA donoM ke) paryAptaka aura aparyAptaka (ye cAra bheda samajhane caahie)| Page #1009 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ikkIsavAM avagAhanA-saMsthAna-pada] [421 1486. [1] khayarA duvihA paNNattA / taM jahA-sammucchimA ya gambhavakkaMtiyA y| 11886-1] khecara tiryaJcayonika-paMcendriya-audArika zarIra bhI do prakAra kA kahA gayA hai / yathA-sammUcchima aura garbhaja / [2] sammucchimA duvihA paNNattA / taM jahA-pajjattA ya apajjattA ya / 1886-2] sammUcchima ( khecara ti0 paM0 prodArika zarora) do prakAra kA kahA gayA hai / yathA ---paryAptaka kA aura aparyAptaka kA / [3] gambhavakkaMtiyA vi pajjatA ya apajjattA ya / [1486-3] garbhaja (-khecara tiryaJca yonika-paMcendriya audArika zarIra) bhI paryApta aura aparyApta (ke bheda me do prakAra kA kahA gayA hai)| 1487. [1] maNUsapaMceMdiyaArAliyasarIre NaM bhaMte ! kativihe paNNate ? goyamA ! duvihe paNNatte / taM jahA-sammucchimamaNUsapaMceMdiyaorAliyasarore ya gambhavakkaMtiyamaNUsapaMrcediyorAliyasarIre ya / (1487-1 pra.! bhagavan ! manuSya-paMcendriya-praudArika zarIra kitane prakAra kA kahA gayA hai ? [u.) gautama ! (vaha) do prakAra kA kahA gayA hai| vaha isa prakAra sammUcchima manuSyapaMcendriya-praudArika zarIra aura garbhaja manuSya-paMcendriya-audArika zarIra : [2] gambhavakkaMtiyamaNUsapaMceMdiyorAliyasarIre gaM bhaMte ! kativihe paNNatte ? goyamA! duvihe paNNatte / taM jahA-pajjattagagambhavatiyamaNUsapaMceMdiyaorAliyasarIre ya apajjattagagambhavakkaMtiyamaNUsapaMceMdiyorAliyasarIre ya / / 1487-2 pra.] bhagavan ! garbhaja manuSya-paMcendriya-praudArika zarIra kitane prakAra kA kahA gayA hai: 3.] gautama ! (vaha) do prakAra kA kahA gayA hai| yathA-paryAptaka garbhaja manuSya-paMcendriyaaudArika zarIra aura aparyAptaka garbhaja manuSya-paMcendriya praudArika shriir|| vivecana - audArika zarIra ke bheda-prabheda-prastuta 12 sUtroM (1476 se 1487 taka) meM vidhidvAra ke sandarbha meM prodArika zarIra ke bheda-prabhedoM kA nirUpaNa kiyA gayA hai| audArika zarIradhArI jIva-nArakoM ora devoM ko chor3a kara ekendriya se paMcendriya tiryacoM aura manuSyoM ke jitane bhI jIva haiM aura una jIvoM ke jitane bho bheda-prabheda haiM, utanI hI audArika zarIra ke bheda-prabhedoM kI saMkhyA hai|' odArika zarIra ke bhedoM kI gaNanA-pAMca prakAra ke ekendriyoM ke praudArika zarIroM ke pratyeka ke sUkSma, bAdara, paryApta aura aparyApta, ye cAra-cAra bheda hone se kula 20 bheda hue / tIna vikalendriyoM 1. pAgavaNNAmuttaM (prastAvanAdi) bhA. 2, pR. 117 Page #1010 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 422] [prajJApanAsUtra : ke paryApta aura aparyApta ke bheda se 6 bheda hue| tatpazcAt audArika zarIrI paMcendriya ke mukhya do bheda--tiryaJcapaMcendriya aura manuSyapaMcendriya / tiryaJcapaMcendriya prauDhArika zarIra ke mukhya tIna bhedajalacara, sthalacara aura khecara sambandhI / phira jalacara zarIra ke do bheda-sambhUcchima evaM garbhaja / sammUcchima aura garbhaja donoM ke paryAptaka aura aparyAptaka, ye do-do bheda / sthala cara zarIra ke mukhya do bheda-catuSpada aura parisarpa / catuSpada sthalacara zarIra ke do bheda-sammUcchima aura garbhaja, phira ina donoM ke paryApta aura aparyApta, ye do-do prkaar| parisarpa sthalacara zarIra ke mukhya do bhedaura:parisarpa aura bhajaparisarpa / ura:parisarpa aura bhajaparisarpa, ina donoM ke zarIra ke sammacchima aura garbhaja tathA unake paryAptaka aura aparyAptaka prabheda hote haiM / khecara zarIra ke bhI sammUcchima. garbhaja tathA unake paryApta, aparyApta bheda / manuSya zarIra ke mukhya do bheda-sammUcchima aura garbhaja / phira garbhaja manuSya zarIra ke do bheda-paryAptaka aura aparyAptaka / isa prakAra praudArika zarIra ke kula 50 bhedaprabhedoM kI gaNanA kara lenI caahie|' audArika zarIra meM saMsthAnadvAra 1488. orAliyasarIre NaM bhaMte ! kiMsaMThie paNNate ? goyamA! NANAsaMThANasaMThie paNNatte / (1488 pra. bhagavan ! audArika zarIra kA saMsthAna kisa prakAra kA kahA gayA hai? [u.] gautama ! (vaha) nAnA saMsthAna bAlA kahA gayA hai / 1489. egidiyaorAliyasarIre NaM bhaMte ! kisaMThie paNNatte ? goyamA ! jANAsaMThANasaMThie paNNatte / [1486 pra.] bhagavan ! ekendriya-audArika zarIra kaise saMsthAna (AkAra ) kA kahA gayA hai ? [u.] gautama ! (vaha) nAnA saMsthAna vAlA kahA gayA hai / 1490. [1] puDhavikkAiyaegidiyaorAliyasarIre NaM bhaMte ! kisaMThANasaMThie paNate ? goyamA ! masUracaMdasaMThANasaMThie pnnnntte| [1460-1 pra.] bhagavan ! pRthvIkAyika-ekendriya-audArika zarIra kisa prakAra ke saMsthAna vAlA kahA gayA hai ? [u.] gautama ! (vaha) masUra-candra (masUra kI dAla) jaise saMsthAna vAlA kahA gayA hai| [2] evaM suhumapuDhavikkAiyANa vi / | 1460-2] isI prakAra sUkSma pRthvIkAyikoM kA (audArika zarIra saMsthAna) bhI (masUra ko dAla ke samAna hai|) [3] bAyarANa vi evaM ceva / 1. prajJApanA. malaya. vRtti, patra 410 Page #1011 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ikkIsavAM avagAhanA-saMsthAna-pada [423 1460-3] vAdara pRthvIkAyikoM kA (praudArika zarIra-saMsthAna) bhI isI ke samAna (samajhanA caahie| [4] pajjattApajjattANa vi evaM ceva / / 1460-4] paryAptaka aura aparyAptaka (pRthvIkAyikoM kA audArika zarIra-saMsthAna bhI isI prakAra kA (jAnanA caahie|) 1491. [1] AukkAiyaeMgidiyorAliyasarIre NaM bhaMte ! kisaMThANasaMThie paNNatte ? goyamA ! thiburgAbadusaMThANasaMThie pnnnntte| {1461-1 pra.] bhagavan ! apkAyika-ekendriya-audArika zarIra kA saMsthAna kaisA kahA gayA hai [u. | gautama ! (akAyikoM ke zarIra kA saMsthAna) stibukabindu (sthira jalabindu) jaisA kahA gayA hai| [2] evaM suhama-bAyara-pajjattApajjattANa vi / [1491-2J isI prakAra kA saMsthAna apkAyikoM ke sUkSma, bAdara, paryAptaka aura aparyAptaka zarIra kA samajhanA caahie| 1492. [1] teukkAiyaegidiyaorAliyasarIre gaM bhaMte ! lisaMThANasaMThie paNNatte ? goyamA ! sUIkalAvasaMThANasaMThie paNNatte / [1462-1 pra.] bhagavan ! tejaskAyika ekendriya audArika zarIra kA saMsthAna kisa prakAra kA kahA gayA hai| u.] gautama ! tejaskAyikoM ke zarIra kA saMsthAna sUiyoM ke Dhera (sUcIkalApa) ke jaisA kahA gayA hai| [2] evaM suhuma-bAdara-pajjattApajjattANa vi| [1462-2] isI prakAra (kA saMsthAna tejaskAyikoM ke) sUkSma, bAdara paryApta aura aparyApta (zarIroM) kA (samajhanA cAhie / ) 1493. [1] bAukkAiyANaM par3AgAsaMThANasaMThie paNNatte / [1493-1] vAyukAyika jIvoM (ke audArika zarIra) kA saMsthAna patAkA ke samAna hai / [2] evaM suhuma-bAyara-pajjattApajjattANa vi| 1463-2] isI prakAra kA saMsthAna (vAyukAyikoM ke) sUkSma, bAdara, paryAptaka aura aparyAptaka (zarIroM kA) bhI samajhanA cAhie / 1494. [1] vaNapphaikAiyANaM NANAsaMThANasaMThie paNNatte / {1494-1] vanaspatikAyikoM ke zarIra kA saMsthAna nAnA prakAra kA kahA gayA hai| Page #1012 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 424] [prajJApanAsUtra [2] evaM suhuma-bAyara-pajjattApajjattANa vi| [1464-2] (vanaspatikAyoM ke) sUkSma, bAdara, paryAptaka aura aparyApta (zarIroM) kA (saMsthAna) bhI (nAnA prakAra kA hai|) 1495. [1] beiMdiyaorAliyasarIre NaM bhaMte ! kisaMThANasaMThie paNNatte ? goyamA ! huMDasaMThANasaMThie paNNatte / [1465-1 pra.] bhagavan ! dvIndriya audArika zarIra kA saMsthAna kisa prakAra kA kahA gayA hai [u.] gautama ! (vaha) huMDaka saMsthAna vAlA kahA gayA hai / [2] evaM pajjattApajjattANa vi| [1465-2] isI prakAra paryAptaka aura aparyAptaka (dvIndriya praudArika zarIro kA saMsthAna bhI huMDaka kahA gayA hai|) 1496. evaM teiMdiya-caridiyANa vi / [1496] isI prakAra trIndriya aura caturindriya (ke paryAptaka, aparyAptaka zarIroM) kA saMsthAna bhI (huNDaka samajhanA cAhie / ) 1497. [1] tirikkhajoNiyapaMceMdiyaorAliyasarIre NaM bhaMte ! kisaMThANasaMThie paNNate? goyamA ! chavihasaMThANasaMThie paNNatte / taM jahA-samacauraMsasaMThANasaMThie jAva' huMDasaMThANasaMThie vi / evaM pajjattA'pajjattANa vi3| [1467-1 pra.] bhagavan ! tiryaJcayonika-paMcendriya audArika zarIra kisa saMsthAna vAlA kahA gayA hai ? u.] gautama ! (vaha) chahoM prakAra ke saMsthAna vAlA kahA gayA hai| yathA-samacaturasrasaMsthAna se lekara huDaka saMsthAna kA bhI hai| isI prakAra paryAptaka, aparyAptaka (tiryaJca-paMcendriya praudArika zarIra ke saMsthAna) ke viSaya meM bhI (samajha lenA caahie|) [2] sammucchimatirikkhajoNiyapaMceMdiyaorAliyasarIre NaM bhaMte ! kisaMThANasaMThie paNNatte ? goyamA ! huMDasaMThANasaMThie paNNatte / evaM pajjattApajjattANa vi 3 / [1467-2 pra. bhagavan ! sammUcchima tiryaJcayonika-paMcendriya audArika zarIra kisa saMsthAna vAlA kahA gayA hai ? [u.] gautama ! (vaha) hu~Daka saMsthAna bAlA kahA gayA hai / isI prakAra paryAptaka, aparyAptaka (sammUcchima tiryaJca paMcendriya praudArika zarIra) kA (saMsthAna) bhI (haNDaka hI samajhanA cAhie / ) 1. 'jAba' zabda 'namgohaparimaMDalarsaThANasaMThie, sAisaM0, vAmaNasaM0, khujjasaThANasaMThie, haMDasaMThANasaMThie, zabdoM kA sUcaka hai| Page #1013 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ikkIsavAM avagAhanA-saMsthAna-pada] [425 [3] gamavakkaMtiyatirikkhajoNiyapaMceMdiyaorAliyasarIre NaM bhaMte ! kisaMThANasaMThie paNate? goyamA ! chavvihasaMThANasaMThie pnnnntte| taM jahA-samacauraMse jAva huNddsNtthaannsNtthie| evaM pajjatApajjattANa vi3 / evamete tirikkhajoNiyANaM ohiyANaM Nava aalaavgaa| [1467-3 pra.] bhagavan ! garbhaja tiryaJcayonika-paMcendriya audArika zarIra kisa saMsthAna vAlA kahA gayA hai ? [u.] gautama ! (vaha) chahoM prakAra ke saMsthAna vAlA kahA gayA hai. arthAn samacaturasrasaMsthAna se lekara yAvat huDakasaMsthAna vAlA bhI hai| isI prakAra paryAptaka, aparyAptaka (garbhaja tiryaJcapacaMndriya praudArika zarIroM ke bhI (ye chaha saMsthAna samajhane caahie|) __isa prakAra audhika (sAmAnya) tiryaJcayonikoM (tiryaJcapaMcendriya-praudArika zarIroM ke saMsthAnoM) ke ye (pUrvokta) nau pAlApaka samajhane caahie| 1498. [1] jalayaratirikkhajoNiyapaMceMdiyaorAliyasarIre NaM bhaMte ! kisaMThANasaMThie paNatte ? goyamA ! chavvihasaMThANasaMThie paNNatte / taM jahA-samacaurase jAva huMDe / [1468-1 pra.] bhagavan ! jalacara tiryaJcayonika-paMcendriya audArika zarIra kisa saMsthAna vAlA kahA gayA hai? [u.] gautama ! (vaha) chahoM prakAra ke saMsthAna vAlA kahA gayA hai| jaise ki---samacaturasra (me lekara) yAvat huNDaka saMsthAna vAlA / [2] evaM pajjattApajjattANa vi / [1468-2] isI prakAra paryApta, aparyAptaka (jalacara tiryaJcayonika paMcendriya praudArika zarIroM) ke bhI saMsthAna (chahoM prakAra ke samajhane cAhie / ) [3] sammucchimajalayarA huMDasaMThANasaMThiyA / etesi ceva pajjattApajjattagA vi evaM ceva / [1498-3] sammUcchima jalacaroM (tiryaJcapaMcendriya) ke audArika zarIra huNDakasaMsthAna vAle haiM / unake paryAptaka, aparyAptakoM ke (audArika zarIra) bhI isI prakAra (huNDakasaMsthAna) ke (hote haiN|) [4] gambhavakkaMtiyajalayarA chavihasaMThANasaMThiyA / evaM pajjattApajjattagA vi / [1498-4] garbhaja jalacara (tiryaJcapaMcendriyoM ke audArika zarIra) chahoM prakAra ke saMsthAna vAle haiN| isI prakAra paryAptaka, aparyAptaka (garbhaja jalacara-tiryaJca paMcendriyoM ke audArika zarIra) bhI (chahoM saMsthAna vAle samajhane caahie|) 1499. [1] evaM thalayarANa vi Nava suttANi / [1466-1] isI prakAra sthalacara (tiryaJca paMcendriya-praudArika zarIra-saMsthAnoM) ke nau sUtra (bhI pUrvokta prakAra se samajha lene caahie|) Page #1014 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 426] [prajJApanAsUtra [2] evaM cappayathAyarANa vi uraparisappathalayarANa vi bhuyaparisappathalayarANa vi / [1466-2] isI prakAra catuSpada sthalacaroM, uraHparisarpa sthalacaroM evaM bhujaparisarpa-sthalacaroM ke audArika zarIra saMsthAnoM ke (nau-nau sUtra) bhI (pUrvokta prakAra se samajha lene caahie|) 1500. evaM khayarANa vi Nava suttANi / NavaraM samvattha sammucchimA huMDasaMThANasaMThiyA bhANiyadA, iyare chasu vi| 1500 / isI prakAra khecaroM ke (audArika zarIra saMsthAnoM ke) bhI nau sUtra (pUrvokta prakAra se samajhane cAhie / ) vizeSatA yaha hai ki sammUcchima (tiryaJcapaMcendriyoM ke praudArika zarIra) sarvatra huNDakasaMsthAna vAle kahane caahie| zeSa sAmAnya, garbhaja Adi ke zarIra to chahoM saMsthAnoM vAle hote 1501. [1] maNUsapaMceMdiyaorAliyasarIre NaM bhaMte ! kisaMThANasaMThie paNNatte ? goyamA ! chavihasaMThANasaMThie paNNatte / taM jahA-samacauraMse jAva huMDe / [1501-1 pra.| bhagavan ! manuSya-paMcendriya-audArika-zarIra kisa saMsthAna vAlA kahA gayA ? [u.] gautama ! (vaha) chahoM prakAra ke saMsthAna vAlA kahA gayA hai| jaise ki-samacaturasra se lekara yAvat huNDaka sNsthaanvaalaa| [2] pajjattApajjattANa vi evaM ceva ! [1501-2] paryAptaka aura aparyAptaka (-manuSyapaMcendriya-audArika zarIra) bhI isI prakAra (chahoM saMsthAna vAle hote haiM / ) [3] gambhavakkaMtiyANa vi evaM ceva / pajjattA'pajjattagANa vi evaM ceva / [1501-3] garbhaja (-manuSya-paMcendriya-audArika zarIra) bhI isI prakAra (chahoM saMsthAnoM (vAle hote haiN|) paryAptaka-aparyAptaka (garbhaja manuSyoM) ke (praudArika zarIra bhI chaha saMsthAna vAle samajhane caahie|) [4] sammucchimANaM pucchA / goyamA ! huMDasaMThANasaMThiyA pnnnnttaa| [1501-4 pra. sammUcchima manuSyoM, (cAhe paryAptaka ho, yA aparyAptaka) ke (praudArika zarIra kisa saMsthAna vAle hote haiM ?) u.] gautama ! ve (sabhI sammUcchima manuSyoM ke audArika zarIra) huNDaka saMsthAna vAle hote vivecana-sarvavidha audArika zarIroM kI saMsthAna sambandhI prarUpaNA--prastuta 14 sUtroM (sU. 1488 se 1501) meM ekendriya se paMcendriya-manuSya taka ke vividha audArika zarIroM ke saMsthAnoM Page #1015 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ikkIsavAM avagAhanasaMsmAnapara] [ 427 kI prarUpaNA kI gaI hai / saMsthAnoM kI prarUpaNA kA krama audArika zarIra ke bhedoM ke krama ke anusAra rakhA gayA hai|' audArika zarIroM ko saMsthAna-sambandhI tAlikA-isa prakAra hai krama praudArika zarIra kA prakAra saMsthAna 1. pRthvIkAyika sUkSma-bAdara, paryApta-aparyApta audArika zarIra masUra kI dAla ke samAna 2. apkAyika sUkSma-bAdara paryApta-aparyApta audArika zarIra sthira jalavindu ke samAna 3. tejaskAyika sUkSma-bAdara paryApta-aparyApta audArika zarIra saiyoM ke Dhera ke samAna 4. vAyakAyika sakSama-bAdara, paryApta-aparyApta praudArika zarIra patAkA ke prAkAra ke samAna 5. banaspatikAyika sukSma-bAdara, paryApta-aparyApta audArika zarIra nAnA prakAra ke saMsthAna vAlA 6. dvi-tri-caturindriya paryApta-aparyAptaka audArika zarIra huMDaka saMsthAna vAle 7. tiryaJcapaMcendriya audArika zarIra chahI prakAra ke saMsthAna vAlA 8. sammUcchima ti. paM. audArika zarIra paryApta-aparyApta haMDaka saMsthAna vAlA 6. garbhaja ti. paM. audArika zarIra paryApta-aparyApta Savidha saMsthAna vAlA 10. jalacara ti. paM. audArika zarIra paryApta-aparyApta, garbhaja SaDavidha saMsthAna vAlA 11. sammUcchima jalacara ti. paM. audArika zarIra paryApta-aparyApta huMDaka saMsthAna sammUcchima sthalacara, khecara ti. paM. audArika zarIra paryApta-aparyApta huMDaka saMsthAna 12. sthalacara catuSpada, ura:parisarpa, bhujaparisarpa, paryApta-aparyApta chahoM prakAra ke saMsthAna 13. khecara ti. paM. paryApta-aparyApta praudArika zarIra chahoM prakAra ke saMsthAna 14. manuSya paMcendriya, garbhaja, paryApta-aparyApta audArika zarIra chahoM prakAra ke saMsthAna 15. sammUcchima manuSya paM. praudArika zarIra, paryApta-aparyApta huMDaka saMsthAna masUracaMda Adi zabdoM ke vizeSArtha-masUracaMda saMThANa-masUra eka prakAra kA dhAnya hotA hai, jisakI dAla banatI hai / masUra kA candra arthAt candrAkAra ardhadala (dAla) masUracandra ; usake samAna AkAra / thibugabindu-saMThANa--stibukabindu-pAnI ke budabuda jaisA hotA hai, jo bUMda vAyu Adi ke dvArA idhara-udhara bikhare yA phaile nahIM, jamA huA to, vaha stibukabindu kahalAtA hai, usake jaisA AkAra / nAnA saMThANasaMThiyA-deza, jAti aura kAla prAdi ke bheda se unake AkAra meM bhinnatA hone se vividha prakAra ke AkAra vaale|3|| saMsthAna : prakAra aura svarUpa-zarIra kI AkRti yA racanA-vizeSa ko saMsthAna kahate haiN| usake 6 prakAra haiM--(1) samacaturasra, (2) nyagrodha-parimaNDala, (3) sAdi (svAti), (4) vAmana, (5) kubjaka aura (6) huNDakasaMsthAna / chahoM kA svarUpa isa prakAra hai-(1) samacaturastra---jisa zarIra ke cAroM ora ke cAroM prasrakoNa yA vibhAga sAmudrika zAstra meM kathita lakSaNoM ke anusAra sama 1. paNNavaNAmuttaM, (prastavanA pariziSTAdi) bhA. 2, pR. 117 2. paNNavaNAsuttaM (mUlapATha,-TippaNayukta) bhA. 1, pR. 331 se 333 taka 3. prajJApanA. malayavRti, patra '411 Page #1016 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 428] [prajJApanAsUna hoM, vaha samacaturasrasaMsthAna hai, (2) nyagrodha-parimaNDala-nyagrodha kA artha hai-vaTa yA bdd'| jaise vaTavRkSa kA UparI bhAga vistIrNa yA pUrNapramANopeta hotA hai aura nIce kA bhAga hona yA saMkSipta hotA hai, vaise hI jisa zarIra ke nAbhi ke Upara kA bhAga pUrNa pramANopeta ho, kintu nIce kA bhAga (nicale avayava) hIna yA saMkSipta hoM, vaha nyagrodhaparimaNDalasaMsthAna hai| (3) sAdisaMsthAna-sAdi zabda meM jo 'pAdi' zabda hai, vaha nAbhi ke nIce ke bhAga kA vAcaka hai / nAbhi ke adhastana bhAgarUpa prAdi sahita, jo saMsthAna ho, vaha 'sAdi' kahalAtA hai| Azaya yaha hai ki jo saMsthAna nAbhi ke nIce pramANopeta ho, kintu jisameM nAbhi ke UparI bhAga hona hoM, vaha sAdisaMsthAna hai| kaI prAcArya ise sAcIsaMsthAna kahate haiN| sAcI kahate haiM----zAlmalI (semara) vRkSa ko| zAlmalI vRkSa kA skandha (noce kA bhAga) atipuSTa hotA hai, kintu Upara kA bhAga tadanurUpa vizAla yA pRSTa nahIM hotA, usI taraha jisa zarIra kA adhobhAga paripuSTa va paripUrNa ho, aura Upara kA bhAga hIna ho, vaha sAcIsaMsthAna hai| (4) kubjaka saMsthAna--jisa zarIra ke sira, gardana hAtha paira Adi avayava AkAra meM pramANopeta hoM, kintu vakSasthala, udara Adi Ter3hamer3he-beDaula yA kubar3e hoM, vaha kubjakasaMsthAna hai / (5) vAmanasaMsthAmajisa zarIra ke chAtI peTa Adi avayava pramANopeta hoM, kintu hAtha-paira prAdi avayava hona hoM, jo zarIra baunA ho, vaha vAmanasaMsthAna hai| (6) huNDakasaMsthAna--jisa zarIra ke sabhI aMgopAMga veDaula hoM, pramANa aura lakSaNa se hIna hoM, vaha huNDakasaMsthAna kahalAtA hai|' __audhika tiryacayonikoM ke nau AlApaka--ye nau pAlApaka isa prakAra haiM--samuccaya paMcendriyatiryaJcayonikoM kA eka, inake paryAptakoM kA eka aura aparyAptakoM kA eka, yoM tIna AlApaka ; sammUcchimapaMcendriya tiryaJcayonika kA eka, inake paryAptaka-aparyAptakoM ke do, yo kula tIna AlApaka, tathA garbhajapaMcendriya-tiryaJcayonika kA eka, unake paryAptaka aparyAptaka kA eka-eka, yoM kula tIna AlApaka / ye saba milAkara 9 pAlApaka hue| sthalacara-paMcendriyatiryaJcoM ke audArikazarIra sambandhI nau sUtra-samuccaya sthalacaroM kA, unake paryAptoM kA. aparyAptoM kA: sammacchima sthalacaroM kA, unake paryAptoM kA, aparyAptoM kA; tathA garbhaja sthalacaroM kA, unake paryAptakoM kA, evaM aparyAptakoM kA eka-eka sUtra hone se kula nau sUtra hone haiN| audArika zarIra meM pramANadvAra 1502. orAliyasarIrassa NaM bhaMte ! kemahAliyA sarIrogAhaNA paNNatA? goyamA ! jahaNeNaM aMgulassa asaMkhejjaibhAga, ukkoseNaM sAtiregaM joyaNasahassaM / [1502 pra.] bhagavan ! audArika zarIra kI avagAhanA kitanI kahI gaI hai ? [u.] gautama ! (praudArika zarIrAvagAhanA) jaghanyataH aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga kI (aura) utkRSTata: kucha adhika hajAra yojana kI hai| 1. prajJApanA, malayavRtti, patra 812 / 5. (ka) vahI, malayavRtti, patra 412, (kha) prajJApanA prameyabodhinITIkA bhA. 4, pR. 632 3. (ka) vahI, malayavRtti patra 412, (kha) prajJApanA prameyabodhinITIkA bhA. 4, pR. 633 Page #1017 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ikkIsavA~ avagAhanasaMsthAnapada] [429 1503. egidiyorAliyassa vi evaM ceva jahA ohiyassa (su. 1502) / [1503] ekendriya ke praudArika zarIra kI avagAhanA bhI jaise (sU. 1502 meM) praudhika (sAmAnya audArika zarIra) kI (kahI hai usI prakAra samajhanI caahie|) 1504. [1] puDhavikkAiyaegidiyaorAliyasarIrassa NaM bhaMte ! kemahAliyA pucchaa| goyamA ! jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMgulassa asNkhejjibhaarg| [1504-1 pra. bhagavan ! pRthvI kAyika-ekendriya-audArika zarIra kI avagAhanA kitanI [u.] gautama ! (usakI avagAhanA) jaghanya aura utkRSTa aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga kI hai| [2] evaM apajjattayANa vi pajjattayANa vi / [1504-2] isI prakAra aparyAptaka evaM paryAptaka (-pRthvIkAyika ekendriya audArika zarIroM) kI bhI (avagAhanA itanI hI samajhanI caahie|) [3] evaM suhamANa vi pajjattApajjattANaM / [1504-3] isI prakAra sUkSma paryAptaka evaM aparyAptaka (-pRthvIkAyika ekendriya audArika zarIroM) kI (avagAhanA) bhI samajhanI caahie| [4] bAdarANaM pajjattApajjattANa vi evaM / eso Navao bhedo| [1504-4] bAdara paryAptaka evaM aparyAptaka (pR. e. audArika zarIroM) kI (avagAhanA kI vaktavyatA) bhI isI prakAra (samajhanI caahie|) (isa prakAra pRthvIkAyikoM ke zarIgavagAhanAsambandhI) ye nau bheda (AlApaka) hue| 1505. jahA puDhavikkAiyANaM tahA AukkAiyANa vi teukAiyANa vi vAubakAiyANa vi| [1505] jisa prakAra pRthvIkAyikoM ke (audArika zarIrAvagAhanA-sambandhI 6 pAlApaka--- bheda hue,) usI prakAra prakAyika, tejaskAyika aura vAyukAyika jIvoM ke bhI (graudArika zarIrAvagAhanA-sambandhI 6 grAlApaka kahane cAhie / ) 1506. [1] vaNassaikAiyaorAliyasarIrassa NaM bhaMte ! kemahAliyA sarIrogAhaNA paNNattA? goyamA ! jahaNaNaM aMgulassa asaMkhejjaibhAga, ukkoseNaM sAtiregaM joyaNasahassaM / [1506-1 pra. bhagavan ! vanaspatikAyikoM ke praudArika zarIra kI avagAhanA kitanI hai ? [u.] gautama ! (usakI avagAhanA) jaghanya aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga kI aura utkRSTa kucha adhika hajAra yojana kI hai| Page #1018 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 430] [prajJApanAsUna [2] apajjattagANaM jahaNNaNa vi ukkoseNa vi aMgulassa asaMkhejjaibhAgaM / [1506-2 (vanaspatikAyika) aparyAptakoM (ke audArika zarIra) kI jaghanya aura utkRSTa (avagAhanA) bhI aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga kI hai / [3] pajjattagANaM jahaNNaNaM aMgulassa asaMkhejjaibhAga, ukkoseNaM sAtiregaM joyaNasahassaM / [1506-3] (vanaspatikAyika) paryAptakoM (ke audArika zarIra) kI (avagAhanA) jaghanya aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga ko (aura) utkRSTa kucha adhika hajAra yojana kI hai| [4] bAdarANaM jahaSNeNaM aMgulassa asaMkhejjaibhAga, ukkoseNaM sAtiregaM joyaNasahassaM / pajjatANa vi evaM ceva / apajjattANaM jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMgulassa asaMkhejjaibhAgaM / [1506-4] bAdara (vanaspatikAyikoM ke audArika zarIra) ko (avagAhanA) jaghanya aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga kI (aura) utkRSTa kucha adhika hajAra yojana kI hai / (inake) paryAptakoM kI (audArika zarIrAvagAhanA) bhI isI prakAra se samajhanI cAhie / ) (inake) aparyAptakoM kI (yaudArika zarIrAvagAhanA) jaghanya aura utkRSTa (donoM prakAra se) aMgUla ke asaMkhyAtaveM bhAga kI (samajhanI cAhie / ) [5] suhamANaM pajjattApajjattANa ya tiNha vi jahaNNeNa vi ukkoseNa bi aMgulassa asNkhejjibhaagN| 1506-5] (vanaspatikAyikoM ke) sUkSma, paryAptaka aura aparyAptaka, ina tInoM kI (audArika zarIrAvagAhanA)jaghanya aura utkRSTa (donoM rUpa se) aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga kI hai / 1507. [1] beiMdiyorAliyasarIrassa NaM bhaMte ! kemahAliyA sarIrogAhaNA paNNattA ? goyamA ! jahaNNaNaM aMgulassa asaMkhejjaibhAgaM, ukkoseNaM bArasa joyaNAI / [1507-1] bhagavan ! zrIndriyoM ke audArika zarIra kI avagAhanA kitanI kahI gaI hai ? (u. gautama ! (inakI zarIrAvagAhanA) jaghanya aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga kI aura utkRSTa bAraha yojana kI hai| [2] evaM sabvattha vi apajjattayANaM aMgulassa asaMkhejjaibhAgaM jahaNNaNa vi ukkoseNa vi / {1507-2] isI prakAra sarvatra (dvIndriya-trIndriya-caturindriyoM meM) aparyApta jIvoM kI audArika zarIrAvagAhanA bhI jaghanya aura utkRSTa (donoM prakAra se) aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga kI kahanI caahie| [3]. pajjattayANaM jaheva orAliyassa ohiyassa (su. 1507-1) / | 1507-3) paryApta dvIndriyoM ke prodArika zarIra kI avagAhanA bhI usI prakAra hai, jisa prakAra [1507-1 sU. meM] (dvIndriyoM ke) audhika (audArikazarIra) kI (kahI hai / ) arthAt jaghanya aMgula ke asaMkhyAtave bhAga kI aura utkRSTa bAraha yojana kI hotI hai|) Page #1019 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kosavAM avagAhanAsaMsthAnapada] [431 1508. evaM teiMdiyANaM tiSNi gAuyAI / cari diyANaM cattAri gaauyaaii| [1508 | isI prakAra (audhika aura paryAptaka) trIndriyoM (ke audArika zarIra) kI (utkRSTa avagAhanA) tIna gavyUti (gAU) kI hai tathA (audhika aura paryAptaka) caturindriyoM (ke audArika zarIra) kI (utkRSTa avagAhanA) cAra gavyUti (gAu) kI hai| 1509. paMcidiyatirikkhajoNiyANaM ukkoseNaM joyaNasahassaM 3, evaM sammucchimANaM 3, gambhavakkaMtiyANa vi 3 / evaM ceva Navao bhedo bhaanniynvo| 1506 | paMcendriya-tiryaJcoM ke (1) praudhika audArika zarIra kI, unake (2) paryAptoM ke maudArika zarIra kI tathA unake (3) aparyApnoM ke audArika zarIra) kI utkRSTa a yojana kI hai / ) tathA sammUcchima (paMcendriya -tiryaJcoM ke praughika aura paryAptaka) audArika zarIra kI utkRSTa avagAhanA isI prakAra (eka hajAra yojana) kI (samajhanI cAhie kintu sammUcchima aparyAptaka tiryaJca pacendriya ke audArika zarIra kI avagAhanA jaghanya aura utkRSTa aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga kI hotI hai|) garbhaja paMcendriya-tiryaJcoM tathA unake paryAptakoM ke audArika zarIra kI utkRSTa avagAhanA bhI isI prakAra samajhanI cAhie, kintu inake aparyAptakoM kI pUrvavat avagAhanA hotI hai| isa prakAra paMcendriya tiryaJcoM kI audArika zarIrAvagAhanA sambandhI kula : bheda (pAlApaka) hote haiN| 1510. evaM jalayarANa vi joyaNasahassaM, Navao bhedo| [1510] isI prakAra praughika aura paryAptaka jalacaroM ke audArika zarIra kI utkRSTa avagAhanA eka hajAra yojana kI (paM. ti. kI au. zarIrAvagAhanA ke samAna) hotI hai / (aparyApta jalacaroM kI au. zarIrAvagAhanA jaghanya aura utkRSTa pUrvavat jAnanI cAhie / ) isI prakAra pUrvavat isakI audArika zarIrAvagAhanA ke 6 bheda (vikalpa) hote haiN| 1511. [1] thalayarANa vi Navao bhedo ukkoseNaM chaggAuyAI, pajjattANa di evaM ceva 3 / sammacchimANaM pajjattANa ya ukkoseNaM gAuyapuhattaM / gabbhavatiyANaM ukkoseNaM chaggAuyAI pajjattANa ya 2 / ohiyacauppayapajjattaya-gambhavakkaMtiyapajjattayANa ya ukkoseNaM chggaauyaaii| sammucchimANaM pajjattANa ya gAuyapuhattaM ukkosennN| |1511-1] sthalacara paMcendriya-tiryaJcoM ko audArika zarIrAvagAhanA-sambandhI pUrvavat / vikalpa hote haiM / (samuccaya) sthalacara paM. ti. kI praudArika zarIrAvagAhanA utkRSTata: chaha mavyuti kI hotI hai / sammUcchima sthalacara pa. tiryaJcoM ke evaM unake paryAptakoM ke audArika zarIra kI utkRSTa avagAhanA ganyUti-pRthaktva (do gAU se nau gAU taka) kI hotI hai| unake aparyAptoM kI jaghanya aura utkRSTa zarIrAvagAhanA aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga kI hotI hai / garbhaja tiryaJca paMcendriyoM ke audArika zarIra kI avagAhanA utkRSTa chaha gavyUti kI aura (unake) paryAptakoM (ke praudArika zarIra) kI (utkRSTa avagAhanA) bhI (itanI hI hotI hai / ) audhika catuSpadoM ke, inake paryAptakoM ke tathA garbhajacatuSpadoM ke tathA inake paryAptakoM ke audArika zarIra kI avagAhanA utkRSTataH chaha gavyUti kI hotI hai / (inake aparyAptakoM kI avagAhanA pUrvavat hotI hai / ) sammUcchima Page #1020 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 432] [prajJApanAsUtra catuSpada (sthalacara paMcendriya tiryaJcoM) ke tathA (unake) paryAptakoM (ke audArika zarIra) ko (avagAhanA) utkRSTa rUpa se gavyUtipRthaktva kI (hotI hai / ) [2] evaM uraparisappANa vi ohiya-gajabhavakkatiyapajjattayANaM joyaNasahassaM / sammucchimANaM joyaNapuhattaM / [1511-2] isI prakAra ura:parisarpa (-sthalacarapaMcendriya-tiryacoM ke audhika, garbhaja tathA (unake) paryAptakoM (ke audArika zarIra) kI (utkRSTa avagAhanA) eka hajAra yojana kI hotI hai / sammacchima (ura:parisarpa sthalacara-paMcendriya-tiryaJcoM ke tathA) unake paryAptakoM (ke audArika zarIra) kI (utkRSTa avagAhanA) yojanapRthaktva kI (hotI hai|) inake aparyAptakoM kI pUrvavat hotI hai|) [3] bhuya parisappANaM ohiyagambhavakkaMtiyANa ya ukkoseNaM gAuyapuhattaM / sammucchimANaM dhaNupuhattaM / [1511-3 | bhujaparisarpa sthalacarapaMcendriyatiryaJcoM ke praughika, garbhaja tathA unake paryAptakoM ke audArika zarIra ko avagAhanA utkRSTataH gavyUti-pRthaktva kI hotI hai| sammUcchima (-bhujaparisarpa sthalacara-paMcendriyatiryaJcoM ke tathA unake paryAptakoM ke audArika zarIra) kI utkRSTa avagAhanA dhanaSa-pRthaktva kI hotI hai| (inake aparyAptakoM ke audArika zarIra kI avagAhanA pUrvavat smjhe|) 1512. khahayarANaM ohiya-gambhavatiyANaM sammucchimANa ya tiSha vi ukkoseNaM dhaNupuhattaM / imAo saMgahaNigAhAno--- joyaNasahassa chaggAuyAI tatto ya joyaNasahassaM / ' gAuyapuhatta bhuyae dhaNUpuhattaM ca pakkhIsu // 21 // joyaNasahassa gAuyapuhatta tatto ya joyaNapuhattaM / doNhaM tu dhaNupuhattaM sammucchime hoti uccatta // 216 / / [1512] khecara (-paMcendriya-tiyaMJcoM ke praudhikoM garbhajoM evaM sammUcchimoM, ina tInoM ke audArika zarIroM kI utkRSTa avagAhanA dhanuSapRthaktva kI hotI hai| [gAthArtha ] - (garbhaja jalacaroM ko utkRSTa avagAhanA) eka hajAra yojana kI, catuSpadasthalacaroM kI utkRSTa avagAhanA) chaha gabyUti kI, tatpazcAt (ura:parisarpa (sthalacaroM kI (avagAhanA) eka hajAra yojana kI (hotI hai / ) bhujaparisapa (sthalacaroM) kI gavyUtipRthaktva kI aura khecara pakSiyoM kI dhanuSa-pRthaktva kI (audArikazarorAvagAhanA hotI hai / / 215 / / sammUcchima (sthalacaroM) kI (praudArikazarIrAvagAhanA utkRSTataH) eka hajAra yojana kI, catuSpada sthala caroM kI avagAhanA gavyUti-pRthaktva kI ura :parisoM kI yojanapRthaktva kI, bhujapariso kI tathA (yaudhika aura paryAptaka) ina donoM evaM sammUcchima khecarapakSiyoM kI dhanuSapRthaktva kI utkRSTa praudArika zarIrAvagAhanA (U~cAI) samajhanI cAhie / / 216 / / Page #1021 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ikkIsavA~ avagAhanAsaMsthAnapada] 1513. [1] maNassorAliyasarIrassa gaM bhaMte ! kemahAliyA sarIrogAhaNA paNNatA? goyamA ! jahaNNeNaM aMgulassa asaMkhejjaibhAga, ukkoseNaM tiSNi gaauyaaiN| [1513-1pra. bhagavan ! manuSyoM ke praudArika zarIra kI avagAhanA kitanI kahI gaI hai ? [u.] gautama ! (vaha) jaghanya aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga kI aura utkRSTa tIna gavyUti kI hotI hai| [2] apajjattANaM jahaNNaNa vi ukkoseNa vi aMgulassa asaMkhejjaibhAgaM / [1513-2] aparyAptaka (manuSyoM ke audArika zarIra) kI (avagAhanA) jaghanya aura utkRSTa aMgula ke asaMkhyAta bhAga kI (hotI hai / ) [3] sammucchimANaM jahaNNaNa vi ukkoseNa vi aMgulassa asaMkhejjaibhAgaM / [1513-3]sammUcchima (manuSyoM ke audArika zarIra) kI jaghanyataH aura utkRSTata: (avagAhanA) aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga kI (hotI hai|) [4] gambhavakkaMtiyANaM pajjattANa ya jahaNaNaM aMgulassa asaMkhejjaibhAga, ukkoseNaM tiNNi gaauyaaii| [1513-4] garbhaja manuSyoM ke tathA inake paryAptakoM ke audArika zarIra kI avagAhanA jaghanyata: aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga kI aura utkRSTataH tIna gavyUti kI hotI hai| vivecana-sarvavidha audArika zarIroM kI avagAhanA-sambandhI prarUpaNA-prastuta 12 sUtroM (sU. 1502 se 1513 taka) meM ekendriya se lekara paMcendriya-manuSyoM taka ke sabhI prakAra ke audArika zarIroM kI jaghanya aura utkRSTa avagAhanA kI prarUpaNA kI gaI hai / ise sugamatA se samajhane ke lie tAlikA dI jA rahI haikrama praudArikazarIradhArI jIvoM ke nAma jaghanya avagAhanA utkRSTa avagAhanA 1. samuccaya audArika zarIra kI aMgula kA kucha adhika eka hajAra yojana asaMkhyAtavA~ bhAga 2. ekendriya ke audArika zarIra kI 3. pRthvIkAyikoM, paryAptaka-aparyAptakoM ke audArika zarIra kI aMgula kA asaMkhyAtavAM bhAga pRthvI kAyikoM ke sUkSma, bAdara ke audArika zarIra kI 4. apkAyika, tejaskAyika, vAyukAyikoM ke audArika zarIra kI 5. vanaspatikAyikoM ke audArika zarIra kI kucha adhika hajAra yojana vanaspati aparyAptakoM ke praudArika zarIra aMgula kA asaMkhyAtavA~ bhAga vanaspati paryAptakoM ke audArika zarIra kI kucha adhika hajAra yojana 1. paNNavaNAsuttaM (mUlapATha-TippaNa) bhA-1 pR. 333 se 335 taka Page #1022 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [prajJApanAsUtra kucha adhika hajAra yojana aMgula kA asaMkhyAtavA~ bhAga bAraha yojana aMgula kA asaMkhyAtavA~ bhAga tIna gavyuti (6 kosa) cAra gavyUti (8 kosa) eka hajAra yojana aparyApta kA aMgula kA a. bhAga eka hajAra yojana, apa. kI aM.a.bhA. chaha gavyUti vanaspati vAdara, paryAptakoM ke pau. za. kI vanaspati bAdara aparyAptakoM ke pro. za. ko vanaspati sUkSma, paryAptaka, aparyAptakoM ke yaudArika zarIra ko 6. dvIndriyoM ke audArika zarIra kI dvIndriyoM ke paryAptakoM ke au. zarIra kI dvIndriyoM ke aparyAptakoM ke pro. zarIra kI 7. trIndriyoM ke aparyAptakoM ke pro. zarIra kI vIndriyoM ke yaudhika evaM paryAptakoM ke pro. zarIra kI 8. caturindriyoM ke praughika evaM paryAptakoM ke audArika zarIra kI 6. pacendriyatiyaMJcoM ke praudArika zarIra kI 3. praudhika paryApta aparyApta ke au. za. kI 3. sammUcchi paryApta aparyApta ke pro.za. kI 3. garbhaja paryApta aparyApta ke au. za. kI 10. jalacara pa. ti. ke audArika zarIra kI jalacara 3. audhika paryAptaka aparyAptaka ke audArika zarIra kii| jalacara 3, sammUcchima paryAptaka aparyAptaka ke audArika zarIra kI jalacara 3. garbhaja paryAptaka aparyAptaka ke audArika zarIra ko 11. sthalacara pa. ti. ke prodhika ke grau. za. kI sthalacara catuSpada pa.ti. ke, paryAptaka, garbhaja, paryAptaka ke audArika zarIra kI / sthalacara catuSpada sammUcchima pa. ti. ke, paryApta ke praudArika zarIra kI sthalacara uraHparisarpa pa. ti. ke audhika, garbhaja, paryAptaka ke audArika zarIra kI bhujaparisarpa pa. ti. ke audhika, garbhaja, sammUcchima ke audArika zarIra kI 12. khecara pa. ti. ke audhika, garbhaja, sammUcchima ke audArika zarIra kI 13. manuSyoM ke prodhika, paryAptaka ke au. za. kI manuSyoM ke aparyAptakoM va sammUcchimoM ke audArika zarIra kI chaha gavyUti aparyAptaka kI pUrvavat gavyUti pRthaktva, aparyAptaka kI pUrvavat chaha gavyuti gavyUti pRthaktva yojana pRthaktva dhanuSya pRthaktva , tIna ganyUti aMgula kA asaMkhyAtavA~ bhAga Page #1023 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ikkIsavA~ avagAhanAsaMsthAnapada] [435 manuSyoM ke garbhajoM tathA paryAptakoM ke audArika zarIra kI , tIna gavyUti' samuccaya audArika zarIra kI utkRSTa avagAhanA--kucha adhika hajAra yojana kI kahI gaI hai, vaha samudra gotIrtha Adi meM padmanAla Adi kI apekSA se samajhanA cAhie / yahA~ ke sivAya anyatra itanI avagAhanA vAlA praudArika zarIra sambhava nahIM hai / nau-nau sUtroM kA samUha-- pRthvokAyikAdi ekendriyoM ke pratyeka ke nau-nau sUtra isa prakAra haiM(1-3) audhika sUtra, audhika aparyAptasUtra, praudhika paryAptasUtra; (4-6) sUkSmasUtra, sUkSmaaparyAptaka sUtra aura sUkSma paryAptaka sUtra; tathA (7-6) bAdara sUtra, vAdara-aparyAptakasUtra aura vAdara paryAptakasUtra; ye tInoM ke trika milA kara pRthvIkAyika se lekara vanaspatikAyikoM ke prakAra ke 8-6 sUtra hue| isI taraha dvi-tri-caturindrayoM ke pratyeka ke audhika sUtra, paryAptasUtra, aura aparyApta sUtra; yoM tIna-tIna sUtra hote haiM / jalacaroM se audhika, usakA paryAptaka aura aparyAptaka ye tIna sUtra, garbhaja, usake paryAptaka aura paryAptaka ye tIna sUtra, isa prakAra tInoM trika milA kara jalacaroM ke 6 sUtra hote haiN| isI prakAra sthalacara, catuSpada, uraHparisarpa, bhujaparisarpa, khecarapaMcendriya tiyaMJcoM ke pratyeka ke audhikatrika, garbhajatrika evaM sammacchimatrika ke hisAba se 6-6 sUtra hote haiN| manuSyoM ke audArika zarIra ko utkRSTa avagAhanA-tIna gavyUti (6 kosa) kI kahI gaI haiM, vaha devakuru aAdi ke manuSyoM kI apekSA se itanI utkRSTa avagAhanA samajhanI caahie| vaikriya zarIra meM vidhidvAra 1514. veuvviyasarIre NaM bhaMte ! kativihe paNNate ? goyamA ! duvihe paNNatte / taM jahA-egidiyaveubviyasarIre ya paMceMdiyaveubviyasarIre ya / [1514 pra] bhagavan ! vaikriya zarIra kitane prakAra kA kahA gayA hai ? [u.] gautama ! (vaha) do prakAra kA kahA gayA hai| vaha isa prakAra ekendriya vaikriyazarIra aura paMcendriya vaikriyazarIra / 1515. [1] jadi egidiyaveuvviyasarIre ki vAukkAiyaegidiyaveubviyasarIre avAukkAiyaegidiyaveubviyasarIre ? goyamA ! vAukkAiyaegidiyaveubviyasarIre, No avAukkAiyaegidiyaveubviyasarIre / [1515-1 pra.] (bhagavan ! ) yadi ekendriya jIvoM ke vaikriya zarIra hotA hai, to kyA vAyukAyika-ekendriyoM ke vaikriya zarIra hotA hai yA avAyukAyika-ekendriyoM ke vaikriya zarIra hotA hai ? [u.] gautama ! vAyukAyika ekendriyoM ke vaikriya zarIra hotA hai, avAyukAyika-ekendriyoM ke vaikriya zarIra nahIM hotaa| _[2] javi vAupakAiyaegidiyaveubdhiyasarIre kiM suhumavAukkAiyaegidiyaveubviyasarIre bAdarabAukkAiyagidiyaveubbiyasarIre ? 1. paNNavaNAzetaM (mUlapATha-TippaNa) bhAga-1 pR. 333 se 335 taka 2. prajJApanA., malayavRti, patra 413 3. prajJApanA., malayavRtti, patra 413-814 4. vahI, malayavRtti, patra 414 Page #1024 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [prajJApanAsUtra goyamA ! No suhumavAukkAiyagidiyaveubdhiyasarIre, baayrvaaukkaaiyegidiyveunviysrore| [1515-2 pra.] (bhagavan ! ) yadi vAyukAyika-ekendriyoM ke vaikriya zarIra hotA hai, to kyA sUkSmavAyukAyika ekendriya ke hotA hai, athavA bAdara-vAyukAyika-ekendriya ke hotA hai ? {u.] gautama ! sUkSma vAyukAyika ekendriya ke vaikriya zarIra nahIM hotA; (kintu) bAdaravAyukAyika ekendriya ke vaikriyazarIra hotA hai / [3] jadi bAdaravAukkAiyaegidiyaveubviyasarIre ki pajjattabAyaravAukkAiyaegidiyaveubviyasarIre apajjattabAyaravAukkAiyaegidiyaveubviyasarIre ? goyamA ! pajjattabAdaravAukkAiyaegidiyaveubdhiyasarIre No apjjttbaadrvaaukkaaiyegidiyveubviysriire| [1515-3 pra.] (bhagavan ! ) yadi bAdara vAyukAyika ekendriya ke vaikriya zarIra hotA hai to kyA paryApta-bAdara-bAyakAyika-ekendriya ke vaikriyazarIra hotA hai, athavA aparyApta-bAdara-vAyUkAyika-ekendriya ke hotA hai ? [u.] gautama ! paryApta-bAdara-vAyukAyika-ekendriyoM ke vaikriya zarIra hotA hai, aparyAptabAdara-vAyukAyika ekendriyoM ke vaikriyazarIra nahIM hotaa| 1516. jadi paMceMdiyaveubviyasarIre ki raiyapaMceMdiyaveubviyasarIre jAva ki devapaMceMdiyaveubviyasarIre? goyamA ! jeraiyapaMceMdiyaveubviyasarIre vi jAva devapaMceMdiyaveudivayasarIre vi / [1516-1 pra.] (bhagavan! ) yadi paMcendriyoM ke baiMkriyazarIra hotA hai, to kyA nAraka paMcendriya ke vaikriyazarIra hotA hai athavA yAvat deva paMcendriya ke vaikriyazarIra hotA hai ? [u.| gautama ! nAraka-paMcendriyoM ke bhI kriyazarIra hotA hai aura yAvat devapaMcendriyoM ke bhI vaikriya rIra hotA hai / 1517. [1] jadi raiyapaMceMdiyaveubviyasarIre ki rayaNappabhApuDhaviNeraiyapaMceMdiyave ubviyasarIre jAva ki ahesattamApuDhaviNeraiyapaMceMdiyaveubviyasarIre ? goyamA ! rayaNappabhApuDhaviNeraiyapaMceMdiyaveubviyasarIre vi jAva ahesattamApuDhaviNeraiyapaMceMdiyaveunviyasarIre vi| [1517-1 pra.] (bhagavan ! ) yadi nAraka-paMcendriyoM ke vaikrayazarIra hotA hai, to kyA ratnaprabhA-pRthvI ke nAraka-paMcendriyoM ke vaikriyazarIra hotA hai athavA yAvat adhaHsaptama pRthvI ke nArakapaMcendriyoM ke vaikriyazarora hotA hai ? [u.| gautama ! ratnaprabhA-pRthvI ke nAraka-paMcendriyoM ke bhI vaikriyazarIra hotA hai aura yAvat adhaHsaptamapRthvI ke nairayika-paMcendriyoM ke bhI vaikriyazarIra hotA hai / Page #1025 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ikkIsavA~ avagAhanAsaMsthAnapada] [437 [2] jadi rayaNappabhApuDhaviNeraiyapaMceMdiyaveubviyasarIre ki pajjatagarayaNappabhApuDhaviNeraiyapaMceMdiyaveubviyasarIre apajjattagarayaNappabhApuDhaviNeraiyapaMceMdiyave umbiyasarIre ? goyamA ! pajjattagarayaNappabhApuDhaviNeraiyapaMceMdiyaveubdhiyasarIre vi apajjatagarayaNappabhApuDhaviNeraiyapaMceMdiyaveubviyasarIre vi| / [1517-2 pra. (bhagavan ! ) yadi ratnaprabhApRthvI ke nairayika-paMcendriyoM ke vaikriyazarIra hotA hai to kyA paryAptaka-ratnaprabhApRthvI ke nairayika-paMcendriyoM ke vaikriyazarIra hotA hai athavA aparyAptaka-ratnaprabhApRthvI ke nairayika paMcendriyoM ke vaikriyazarIra hotA hai ? [u.] gautama ! paryAptaka-ratnaprabhA-pRthvI ke nairayikapaMcendriyoM ke bhI vaikriyazarIra hotA haiM aura aparyAptakaratnaprabhA-pRthvI ke nai rayika paMcendriyoM ke bhI vaikriyazarIra hotA hai| [3] evaM jAva ahesattamAe dugato bhedo bhANiyavyo / [1517-3] isI prakAra zarkarAprabhApRthvI ke nairayika paMcendriyoM se lekara yAvat adhaHsaptamapRthvI ke nairayika-paMcendriyoM ke paryAptaka aura aparyAptaka donoM bhedoM meM vaikriyazarIra hone kA kathana karanA caahie| 1518. [1] jadi tirikkhajoNiyapaMceMdiyave ubdhiyasarIre ki sammucchimatirikkhajoNiyapaMceMdiyaveubviyasarore gambhavakkaMtiyatirikkhajoNiyapaMceviyaveubviyasarIre ? goyamA ! No sammucchimatirikkhajoNiyapaMceMdiyaveubviyasarIre, gmbhvkkNtiytirikkhjonniypNceNdiyveubviysriire| [1518-1 pra.] (bhagavan ! ) yadi tiryaJcayonika paJcendriyoM ke vaikriyazarIra hotA hai, to kyA sammUcchima-tiryaJcayonikapaMcendriyoM ke vaikriyazarIra hotA hai athavA garbhajatiryaJcayonika paMcendriyoM ke vaikriyazarIra hotA hai ? __ [u.] gautama ! sammUcchima-tiryaJcayonika-paJcendriyoM ke vaikriyazarIra nahIM hotA, (kintu) garbhaja-tiryaJcayonika-paMcendriyoM ke vaikriyazarIra hotA hai / [2] jadi gambhavakkaMtiyatirikkhajoNiyapaMceMdiyaveudhviyasarIre kiM saMkhejjavAsAuyagambhavakkaMtiyatirikkhajoNiyapaMceMdiyaveubdhiyasarore asaMkhejjavAsAuyagambhavakkaMtiyatirikkhajoNiyaparcediyaveubviyasarIre? goyamA ! saMkhejjavAsAuyaganbhavatiyatirikkhajoNiyapaceMdiyaveubviyasarIre, No asNkhejjvaasaauygmbhvkkNtiytirikkhjonniypNceNdiyveubviysriire| [1518-2 pra. (bhagavan ! ) yadi garbhaja-tiryaJcayonika-paMcendriyoM ke vaikriyazarIra hotA hai to kyA saMkhyAta varSa kI Ayu vAle garbhaja-tiryaJcayonika-paMcendriyoM ke vaikipazarora hotA hai athavA asaMkhyAta varSa kI Ayu vAle garbhaja-tiryaJcayonika paMcendriyoM ke vaikriyazarIra hotA hai ? [u.] gautama ! saMkhyAta varSa kI Ayu vAle garbhaja-tiryaJcayonika-paMcendriyoM ke vaikipazarora hotA hai, (kintu) asaMkhyAta varSa ko prAyu vAle garbhaja-tiryaJcayonika-paMcendriyoM ke vaikriyazarIra nahIM hotaa| Page #1026 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [prajJApanAsUtra [3] jadi saMkhejjavAsAuyagambhavatiyatiriSakhajoNiyapaMceMdiyaveubviyasarIre kiM pajjattagasaMkhejjavAsAuyagambhavapakaMtiyatirivakhajoNiyapaMceMdiyadeusviyasarIre apajjattagasaMkhejjavAsAuyagabhavapatiyatirikkhajoNiyapaMceMdiyaveubviyasarIre? goyamA ! pajjattagasaMkhejjavAsAuyaganbhavatiyatirikkhajoNiyapaMceMdiyaveudhviyasarIre, No apajjattagasaMkhejja vAsAuyaganbhavatiyatirivakhajoNiyapaMceMdiyaveusviyasarIre / [1518-3 pra. (bhagavan ! ) yadi saMkhyAta varSa kI Ayu vAle garbhaja-tiyaJca-yonika paMcendriyoM ke vainiyazarIra hotA hai, to kyA paryAptaka-saMkhyAta-varSAyuSka-garbhaja-tiryaJcapaMcendriyoM ke vaikriyazarIra hotA hai athavA aparyAptaka-saMkhyAtavarSAyuSka garbhaja-tiryaJca-paMcendriyoM ke vaikriyazarIra hotA hai ? [u.] gautama ! paryAptaka-saMkhyAtavarSAyuSka-garbhaja-tiryaJca-paMcendriyoM ke vaikriyazarIra hotA hai, kintu aparyAptaka-saMkhyAtavarSAyuSka-garbhaja-tiryaJca-paJcendriyoM ke vaikriyazarIra nahIM hotaa| [4] jadi saMkhejjavAsAuyagambhavatiyatirikkhajoNiyapaMceMdiyaveubviyasarIre ki jalayarasaMkhejjavAsAuyagabbhavatiyatirikkhajoNiyapaMceMdiyaveuvviyasarIre thalayarasaMkhejjavAsAuyagambhavatiyatirikkhajoNiyapaMceMdiyaveubviyasarIre khayarasaMkhejjavAsAuyagabbhavatiyatirikkhajoNiyapaMce diyaveuvviyasarIra ? goyamA! jalayarasaMkhejjavAsAuyagambhavakkaMtiyatirikkhajoNiyapaMceMdiyaveudhviyasarIre vi, thalayarasaMkhejjavAsAuyagambhavavatiyatirikkhajoNiyapaMceMdiyaveubviyasarIre vi, khayarasaMkhejjavAsAuyamambhavakkatiyatirikkhajoNiyapaMceMdiyaveuvviyasarIre vi / [1518-4 pra. (bhagavan ! ) yadi saMkhyAtavarSAyuSka-garbhaja-tiryaJcayonika-paMcendriyoM ke vaikriyazarIra hotA hai to kyA jalacara-saMkhyAtavarSAyaka-garbhaja-tiryaJcayonikapacendriyoM ke vaitriyazarIra hotA hai, sthalacara-saMkhyAtavarSAyuSka-garbhaja-tiryaJcayonika-paMcendriyoM ke vaikriyazarIra hotA hai athavA khecara-saMkhyAtavarSAyuSka-garbhaja-tiryaJcayonikapaMcendriyoM ke vaikriyazarIra hotA hai ? u.] gautama ! jalacara-saMkhyAtavarSAyuSka-garbhaja-tiryaJca-paMcendriyoM ke bhI vakriyazarora hotA thalacara-saMkhyAtavarSAyUSka-garbhaja-tiryaJcayonika-paMcendriyoM ke bhI vaikriyazarIra hotA hai tathA khecarasaMkhyAta-varSA yaSka-garbhaja-tiryaJcayonika-paMcendriyoM ke bhI vaikriyazarIra hotA hai| [5] jadi jalayarasaMkhejjavAsAuyaganbhavatiyatirikkhajoNiyapaMceMdiyaveubviyasarIre ki pajjattagajalayarakhejjavAsAuyaganbhavatiyatirikkhajoNiyapaMceMdiyaveuvviyasarIre apajjattagajalayArasaMkhejjavAsAuyaganbhavatiyatirikkha jonniypNceNdiyveubdhiysriire| goyamA ! pajjattagajalayarasaMkhejjavAsAuyagabbhavakkaMtiyatirikkhajoNiyapaMceMdiyaveubviyasarIre No apjjttgjlyrsNkhejjvaasaauygmbhvkkNtiytirikkhjonniypNceNdiyveubviysriire| [1518-5 pra.] (bhagavan ! ) yadi jalacara-saMkhyAtavarSAyuSka-garbhaja-liyaJcayonikapacendriyoM ke vaikriyazarIra hotA hai to kyA paryAptaka-jalacara-saMkhyAta varSAyuSka garbhaja-tiryaJcayonika-paMcendriyoM ke vaikriya zarIra hotA hai athavA aparyAptaka-jalacara-saMkhyAtavarSAyuSka-garbhaja-tiryaJcayonika paMcendriyoM ke vaikriyazarIra hotA hai ? Page #1027 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ikkIsavA~ avagAhanAsaMsthAnapada] [439 [u.] gautama ! paryAptaka-jalacara-saMkhyAta-varSAyuSka-garbhaja-tiryaJcayonikapaMcendriyoM ke kriya zarora hotA hai, (kintu) aparyAptaka-jalacara-saMkhyAtavarSAyuSka-garbhaja-tiryaJcayonikapaMcendriyoM ke vaikriyazarIra nahIM hotaa| [6] jadi thalayarasaMkhejjavAsAuyagambhavatiyatirikkhajoNiyapaMceMdiya jAva sarIre ki cauppaya jAva sarIre parisappa jAva sarIre ? goyamA ! cauppaya jAva sarIre vi parisappa jAva sarIre vi / 1518.6 pra.] (bhagavan !) yadi sthalacara-saMkhyAta-varSAyuSka-garbhaja-tiryaJcayonikapaMcendriyoM ke vaikriya zarIra hotA hai ? to kyA paryAptakasthalacara yA aparyAptakasthalacara... tiryaJcapaMcendriyoM ke. hotA hai ? athavA cataSpadasthalacara..... tiryaJcapacendriyoM ke hotA hai yA phira ura.. parisarpa paryAptaka athavA bhujaparisarpa-paryAptakasthalacara....... / yAvat tiryaJcayonika paMcendriyoM ke bhI vaikriya zarIra hotA hai ? u.| gautama ! (paryAptaka) catuSpada-(sthalacara"...."tiryaJcayonika paMcendriyoM) ke bhI (vaikriya)zarIra (hotA hai, yAvat parisarpa(uraHparisarpa evaM bhujaparisarpa ....."tiryaJcayonika paMcendriyoM) ke bhI (baiMkriya) zarIra (hotA hai / ) [7] evaM sanvesi NeyaM jAva khahayarANaM pajjatANaM, jo apajjattANaM / {1518/7] isI prakAra khecara-saMkhyAtavarSAyuSka-garbhaja-tiryavayonika-paMcendriyoM ke bhI vaikriyazarIra jAna lenA cAhie, (vizeSa yaha hai ki) khecara paryAptakoM ke (vaikriyazarIra hotA hai,) aparyAptakoM ke nhiiN| 1519. [1] jadi maNUsapaMceMdiyayeubviyasarIre ki sammucchimamaNUsapaMceMdiyaveubdhiyasarIre gabbhavakkaMtiyamaNUsapaMceMdiyaveuvviyasarIre? goyamA ! No sammucchimamaNUsapaMceMdiyaveubviyasarore, gmvkkNtiymnnuuspNceNdiyveuvviysriire| [1516/1 pra.] (bhagavan ! ) yadi manuSya-paMcendriyoM ke vaikriya zarIra hotA hai, to kyA sammUcchimamanuSya-paMcendriyoM ke vaikriya zarIra hotA hai, athavA garbhaja-manuSya-paMcendriyoM ke vaikriya zarIra hotA hai ? [u.] gautama ! sammUcchima-manuSya-paMcendriyoM ke vaikriya zarora nahIM hotA, (kintu) garbhajamanuSya-paMcendriyoM ke vaikriya zarIra hotA hai / _[2] jadi gambhavakkaMtiyamaNUsapaMceMdiyaveubviyasarIre ki kammabhUmagagambhavakkaMtiyamaNUsapaMcediyaveuvviyasarIre akammabhUmagagambhavakkaMtiyamabhUsapaMceMdiyaveubviyasarIre aMtaradIvayagambhavakkaMtiyamaNUsapaMceMdiyaveuvviyasarIre ? ___ goyamA ! kammabhUmagagabbhavakkaMtiyamaNUsapaMceMdiyaveubviyasarIre, No akammabhUmagagambhavakkaMtiyamaNUsapaMceMdiyaveubviyasarore no aMtaradokyaganbhavatiyamaNUsapaMceMdiyaveubviyasarIre ya / Page #1028 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 440] [prajJApanAsUtra [1516/2 pra.] (bhagavan ! ) yadi garbhaja-manuSya-paMcendriyoM ke vaikriya zarIra hotA hai to kyA karmabhUmika-garbhajamanuSya-paMcendriyoM ke vaikriya zarIra hotA hai, akarmabhUmika-garbhajamanuSya-paMcendriyoM ke vaikriya zarIra hotA hai, athavA antaradvIpaja-garbhaja-manuSya-paMcendriyoM ke vaikriya zarIra hotA hai ? [u.] gautama ! karmabhUmika-garbhaja-manuSya-paMcendriyoM ke vaikriya zarIra hotA hai, (kintu) na to akarmabhUmika-garbhajamanuSya-paMcendriyoM ke vaikriyazarIra hotA hai, aura na hI antaradvIpaja-garbhajamanuSya-paMcendriyoM ke vaikriya zarIra hotA hai / [3] jadi kammabhUmagagabbhavatiyamaNasapaMceMdiyaveudhviyasarIre ki saMkhejjavAsAuyakammabhUmagagabhavavatiyamaNUsapaMceMdiyaveDabviyasarIre asaMkhejjavAsAuyakammabhUmagagambhavatiyamaNUsapaMceMdiyaveuvviyasarIre ? goyamA ! saMkhejjavAsAuyakammabhUmagagambhavakkatiyamaNUsapaMceMdiyaveubviyasarIre, No asaMkhejja. vaasaauykmmbhuumggbbhvkkNtiymnnuuspNceNdiyveubviysriire| [15.19/3 pra. (bhagavan !) yadi karmabhUmika-garbhaja-manuSya-paMcendriyoM ke vaikriya zarIra hotA hai, to kyA saMkhyeya-varSAyuSka-karmabhUmika-garbhaja-manuSya-paMcendriyoM ke vaikriya zarIra hotA hai, athavA asaMkhyeyavarSAyuSka-karmabhUmika-garbhaja-manuSya-paMcendriyoM ke vaikriya zarIra hotA hai ? [u.] gautama ! saMkhyeyavarSAyuSka-karmabhUmika-garbhaja-manuSya-paMcendriyoM ke vaikriyazarIra hotA hai, kintu asaMkhyeya-varSAyuSka-karmabhUmika-garbhaja-manuSya-paMcendriyoM ke vaikriyazarIra nahIM hotaa| [4] jadi saMkhejjavAsAuyakammabhUmagagambhavakkaMtiyamaNUsapaMceMdiyaveumviyasarIre ki pajjattagasaMkhejjavAsAuyakammabhUmagagambhavakkaMtiyamaNUsapaMceMdiyaveubviyasarIre apajjattagasaMkhejjavAsAuya kammabhUmagagabbhavakkaMtiyamaNasapaMceMdiyaveuvviyasarIre ? goyamA ! pajjattagasaMkhejjavAsAuyakammabhUmagagambhavakkatiyamaNUsapaMceMdiyaveubdhiyasarIre, No apjjttgsNkhejjvaasaauykmmbhuumggmbhvkkNtiymnnuuspNceNdiybeushviysriire| [1519/4 pra. (bhagavan ! ) yadi saMkhyeyavarSAyuSka-karmabhUmika-garbhajamanuSya-paMcendriyoM ke vaikriya zarIra hotA hai, to kyA paryAptaka-saMkhyeyavarSAyuSka-karmabhUmika-garbhajamanuSya-paMcendriyoM ke vaikriyazarIra hotA hai, (athavA) aparyAptaka-saMkhyeyavarSAyuSka-karmabhUmika-garbhaja-manuSya-paMcendriyoM ke vaikriyazarIra hotA hai ? [u.] gautama ! paryAptaka-saMkhyeyavarSAyuSka-karmabhUmika-garbhajamanuSya-paMcendriyoM ke vaikriyazarIra hotA hai, (kintu) aparyAptaka-saMkhyeyavarSAyuSka-karmabhUmika-garbhajamanuSya-paMcendriyoM ke vaikriyazarIra nahIM hotaa| 1520. [1] jadi devapaMceMdiyaveubviyasarIre kiM bhavaNavAsidevapaMceMdiyaveubviyasarIre jAva vemANiyadevapaMceMdiyaveubviyasarIre ? goyamA! bhavaNavAsidevapaMceMdiyaveuviyasarIre vijAva vemANiyadevapaMceMdiyaveubviyasarIre vi| Page #1029 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ikkIsavA~ avagAhanAsaMsthAnapada] [441 [1520/1 pra.] (bhagavana) yadi deva paMcendriyoM ke vaikriyazarIra hotA hai, to kyA bhavanavAsI deva-paMcendriyoM ke vaikriyazarIra hotA hai, (athavA) yAvat vaimAnika deva-paMcendriyoM (taka) ke (bhI) vaikriyazarIra hotA hai ? [u.] gautama ! bhavanavAsI-deva-paMcendriyoM ke bhI vaikriyazarIra hotA hai aura yAvat vaimAnika deva-paMcendriyoM ke bhI vaikriyazarIra hotA hai / [2] jadi bhavaNavAsidevapaMceMdiyaveuvviyasarIre kiM asurakumArabhavaNavAsidevapaMceMdiyaveubviyasarIre jAva thaNiyakumArabhavaNavAsidevapaMceMdiyaveudivayasarIre ? goyamA ! asurakumAra0 jAva thaNiyakumArabhavaNavAsidevapaMceMdiyaveubviyasarIre vi| [1520/2 pra. (bhagavan !) yadi bhavanavAsI-deva-paMcendriyoM ke vaikriyazarIra hotA hai, to kyA asurakumAra-bhavanavAsIdevapaMcendriyoM ke vaikriyazarIra hotA hai, (athavA) yAvat stanitakumArabhavanavAsI-devapaMcendriyoM (taka) ke (bhI) vaikriyazarIra hotA hai ? u] gautama ! asurakumAra-bhavanavAsI deva-paMcendriyoM ke bhI vaikriya zarIra hotA hai (aura) yAvat stanitakumAra bhavanavAsI deva-paMcendriyoM (taka) ke bhI vaikriya zarIra hotA hai / [3] jadi asurakumArabhavaNavAsidevapaMceMdiyaveubviyasarIre ki pajjattagaasurakumArabhavaNa. vAsidevapaMceMdiyaveubviyasarIre apajjattagaasurakumArabhavaNavAsidevapaMceMdiyaveubviyasarIre ? goyamA ! pajjattagaasurakumArabhavaNavAsidevapaMceMdiyaveubviyasarIre vi apajjattagaasurakumArabhavaNavAsidevapaMceMdiyabeubviyasarIre vi| evaM jAva thaNiyakumAre vi NaM dugao bhedo / [1520-3 pra.) (bhagavan ! ) yadi asurakumAra-bhavanavAsI-deva-paMcendriyoM ke vaikriya zarIra hotA hai, to kyA paryAptaka-asurakumAra-bhavanavAsI deva-paMcandriyoM ke vaikriyazarIra hotA hai, (athavA) aparyAptaka-asurakumAra-bhavanavAsI deva-paMcendriyoM ke vaikriya zarIra hotA hai ? [u.] gautama ! paryAptaka-asurakumAra-bhavanavAsI-deva-paMcendriyoM ke bhI vaikriyazarIra hotA hai aura aparyAptaka-asurakumAra-bhavanavAsI deva-paMcendriyoM ke bhI vaikriya zarIra hotA hai| isI prakAra yAvat stanitakumAra (bhavanavAsI-deva-paMcendriyoM taka) ke donoM (paryAptakaaparyAptaka) bhedoM ke (vaikriyazarIra jAnanA cAhie / ) [4] evaM vANamaMtarANaM aDhavihANaM, joisiyANaM paMcavihANaM / [1520-4] isI taraha ATha prakAra ke vAnavyantara-devoM ke (tathA) pAMca prakAra ke jyotiSka-devoM ke (vaikriya zarIra hotA hai / ) [5] vemANiyA duvihA-kappovagA kappAtotA ya / kapyovagA bArasavihA, tesi pi evaM ceva dugato bhedo / kappAtItA duvihA-gevejjagA ya aNuttarA ya / gevejjagA NavavihA, aNuttarovavAiyA paMcavihA, etesi pajjattApajjattAbhilAvaNaM dugato bhedo| [1520-5] vaimAnika deva do prakAra ke hote haiM-kalpopapanna aura kalpAtIta / kalpopapanna Page #1030 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 442] [prajJApanAsUtra bAraha prakAra ke haiM / unake bhI (paryAptaka aura aparyAptaka, yoM) do-do bheda hote haiN| una sabhI ke vaikriya zarIra hotA hai / ) kalpAtIta vaimAnika deva do prakAra ke hote haiM-- veyakavAsI aura anuttarau pAtika / veyaka deva nau prakAra ke hote haiM, aura anuttaraupapAtika pAMca prakAra ke / ina sabake paryAptaka aura aparyAptaka ke abhilApa se do-do bheda (kahane caahie)| ina sabake vaikriya zarIra hotA hai / ) vivecana-vaikriyazarIra ke bheda-prabheda-prastuta sAta sUtroM (1514 se 1520 taka) meM vaikriya zarIra ke vidhidvAra ke sandarbha meM usake ekendriyagata aura paMcendriyagata sabhI bheda-prabhedoM kA nirUpaNa kiyA gayA hai| phalitArtha-vakriyazarIra ke sabhI bheda-prabhedoM kI prarUpaNA kA phalitArtha yaha hai ki ekendriyoM meM kevala paryAptaka bAdara vAyukAyika jIvoM ke vaikriyazarIra hotA hai| paMcendriyoM meM paMcendriya tiryaJcoM meM-saMkhyAtavarSAyuSka garbhajaparyAptakoM ke vaikriya zarIra hotA hai; jabaki manuSyoM meM-paMcendriya garbhaja karmabhUmika saMkhyAtavarSAyuSka, paryAptaka manuSyoM ke vaikriya zarIra hotA hai / devoM meM sabhI prakAra ke paryAptakoM-aparyAptakoM bhavana patiyoM, vAnavyantaroM, jyotiSkoM aura vaimAnikoM ke vaikriya zarIra hotA hai| nArakoM meM-sAtoM hI narakapRthviyoM ke paryAptaka-aparyAptaka sabhI nArakoM ke vaikriya zarIra hotA hai|' niSkarSa yaha hai, vAyukAyikoM meM, paryAptaka-aparyAptaka-sUkSma aura aparyAptaka bAdara vAyukAyikoM meM vaikriyalabdhi nahIM hotii| paMcendriyoM meM jalacara, sthalacara catuSpada, ura:parisarpa, bhajaparisarpa aura khecara tiryaJcapaMcendriyoM ko, tathA manuSyoM meM garbhaja, paryAptaka, saMkhyeyavarSAyuSka manuSyoM ko chor3akara zeSa manuSyoM meM vaikriyalabdhi sambhava nahIM hai / vANamaMtarANaM avihANaM-vAnavyantara deva 8 prakAra ke haiM-(1) yakSa, (2) rAkSasa, (3) kinnara, (4) kimpuruSa, (5) bhUta, (6) pizAca, (7) gandharva aura (8) mahoraga / joisiyANaM paMcavihANaM-jyotiSka deva 5 prakAra ke haiM-(1) candra, (2) sUrya, (3) graha, (4) nakSatra aura (5) tArA / gevejjagA gavavihA-veyaka deva nau prakAra ke haiN| yathA--(uparitanatrika ke, (4) madhyamatrika ke aura (3) adhastanatrika ke / aNuttarovavAiyA paMcavihA-anuttaraupapAtika deva 5 prakAra ke haiM-(1) vijaya, (2) vaijayanta, (3) jayanta, (4) aparAjita aura (5) sarvArtha siddha vimaanvaasii| kappovagA bArasavihA-kalpopapanna vaimAnika deva bAraha prakAra ke haiN| yathA ---saudharma, IzAna, sanatkumAra, mAhendra, brahmaloka, lAntaka, mahAzukra, sahasrAra, prAnata, prANata, pAraNa aura acyuta devalokoM ke / 1. paNNavaNAsuttaM (prastAvanAdi) bhA. 2, pR. 118 2. prajJApanA. malayavRtti, patra 416 3. (ka) prajJApanA-prameyabodhinITIkA, bhA. 4, pR. 389-390 (kha) tattvArthasUtra a. 4, sU. 11, 12, 13, 20 Page #1031 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ikkIsavA~ avagAhanAsaMsthAnapada] [443 vaikriyazarIra meM saMsthAna-dvAra 1521. veuvviyasarIre NaM bhaMte ! kisaMThie paNNatte ? goyamA ! jANAsaMThANasaMThie paNNatte / / [1521 pra.] bhagavan ! vaikriyazarIra kisa saMsthAna vAlA kahA gayA hai ? [u.] gautama ! (vaha) nAnA saMsthAna vAlA kahA gayA hai| 1522. vAukkAiyaegidiyaveubviyasarIre NaM bhaMte ! kiMsaMThie paNNatte ? goyamA ! paDAgAsaMThANasaMThie paNNatte / [1522 pra.] bhagavan ! vAyukAyika-ekendriyoM kA vaikriyazarIra kisa prakAra ke saMsthAna vAlA kahA gayA hai ? [u.] gautama ! (vaha) patAkA ke AkAra kA kahA gayA hai| 1523. [1] raiyapaMceMdiyaveubviyasarIre NaM bhaMte ! kiMsaMThie paNNatte ? goyamA! raiyapaMceMdiyaveuvviyarIre duvihe paNNatte / taM jahA-bhavadhAraNijje ya uttaraveuvyie ya / tattha NaM je se bhavadhAraNijje se haMDasaMThANasaMThie paNNatte / tattha NaM je se uttarabeubvie se vi huMDasaMThANasaMThie paNNatte / [1523-1 pra.] bhagavan ! nairayika-paMcendriyoM kA vaikriyazarIra kisa saMsthAna kA kahA gayA hai ? [u.] gautama ! nairayika-paMcendriya-vaikriya zarIra do prakAra kA kahA gayA hai| vaha isa prakAra--bhavadhAraNIya aura uttaravaikriya / unameM se jo bhavadhAraNIya vaikriya zarIra hai, usakA saMsthAna huMDaka hai, tathA jo uttaravaikriyasaMsthAna hai, vaha bhI huMDaka saMsthAna vAlA hotA hai| [2] rayaNappabhApuDhaviNeraiyapaMceMdiyaveuviyarIre NaM bhaMte ! kisaMThANasaMThie paNNatte ? goyamA ! rayaNappabhApuDhaviNeraiyANaM duvihe sarIre paNNatte / taM jahA-bhavadhAraNijje ya uttaraveuvie y| tattha NaM je se bhavadhAraNijje se vi huMDe, je vi uttaraveuvivae se vi huMDe / evaM jAva ahesttmaapuddhvinneriyveuvviysriire| [1523-2 pra.] bhagavan ! ratnaprabhA-pRthvI ke nAraka-paMcendriyoM kA vaikriya zarIra kisa saMsthAna kA kahA gayA hai ? [u.] gautama ! ratnaprabhA-pRthvI ke nairayikapaMcendriyoM kA (vaikriya) zarIra do prakAra kA kahA gayA hai-bhavadhAraNIya aura uttaravaikriya / unameM se jo bhavadhAraNIya vaikriya zarIra hai, vaha huMDaka saMsthAna vAlA hai aura uttaravaikriya bhI huMDaka saMsthAna vAlA hotA hai| isI prakAra (zarkarAprabhA pRthvI se lekara) yAvat adhaHsaptama pRthvI ke nArakoM (taka ke ye donoM prakAra ke vaikriyazarIra huMDaka saMsthAna vAle hote haiM / ) rikkhajoNiyapaMceMdiyaveubviyasarIreNaM bhaMte ! kisaMThANasaMThie paNNatte? goyamA ! NANAsaMThANasaMThie pnnnntte| Page #1032 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 444] [prajJApanAsUtra (1524-1 pra.] bhagavan ! tiryaJcayonika paMcendriyoM kA vaikriya zarIra kisa saMsthAna kA kahA gayA hai ? [u.] gautama ! (vaha) aneka saMsthAnoM vAlA kahA gayA hai / [2] evaM jalayara-thalayara-khahayarANa vi| thalayarANa cauppaya-parisappANa vi| parisappANa uraparisappa-bhuyaparisappANa vi| [1524-2] isI prakAra (samuccaya tiryaJca paMcendriyoM kI taraha) jalacara, sthalacara aura khecaroM (ke vaikriya zarIroM) kA saMsthAna bhI (nAnA prakAra kA kahA gayA hai / ) tathA sthalacaroM meM catuSpada aura parisaoNM kA aura parimoM meM ura:parisarpa aura bhujaparisarpo ke (vaikriyazarIra) kA (saMsthAna bhI nAnA prakAra kA samajhanA caahie|) 1525. evaM maNasapaMceMdiyaveubviyasarIre vi| [1525] isI (tiyaMJcapaMcendriyoM kI) taraha manuSya paMcendriyoM kA (vaikriyazarIra) bhI (nAnA saMsthAnoM vAlA kahA gayA hai|) 1526. [1] asurakumArabhavaNavAsidevapaMceMdiyaveubviyasarIre NaM bhaMte ! kisaMThie paNNatte ? goyamA ! asurakumArANaM devANaM duvihe sarIre pnnnnte| taM jahA-bhavadhAraNijje ya uttarakeuvie ya / tattha NaM je se bhavadhAraNijje se NaM samacauraMsasaMThANasaMThie paNNatte / tattha NaM je se uttaraveundhie se NaM NANAsaMThANasaMThie pnnnntte| [1526-1 pra.] bhagavan ! asurakumAra-bhavanavAsI deva-paMcendriyoM kA vaikriyazarIra kisa saMsthAna kA kahA gayA hai ? [u.] gautama ! asurakumAra devoM kA (vaikriya) zarIra do prakAra kA kahA gayA hai ? -bhavadhAraNIya aura uttrvaikriy| unameM se jo bhavadhAraNIya zarIra hai, vaha samacaturasra-saMsthAna vAlA hotA hai, tathA jo uttara vaikriyazarIra hai, vaha aneka prakAra ke saMsthAna vAlA hotA hai| [2] evaM jAva thaNiyakumAradevapaMceMdiyaveubviyasarIre / [1526-2] isI prakAra (asurakumAra devoM kI bhAMti) nAgakumAra se lekara yAvat stanitakumAra-paryanta ke bhI vaikriya zarIroM kA saMsthAna samajha lenA caahie| [3] evaM vANamaMtarANa vi / gavaraM ohiyA vANamaMtarA pucchijjati / [1526-3] isI prakAra vAnavyantara devoM ke vaikriya zarIra kA saMsthAna bhI asurakumArAdi ko bhAMti bhavadhAraNIya aura uttaravaikriya kI apekSA se kramazaH samacaturasra tathA nAnA saMsthAna vAlA kahanA caahie| vizeSatA yaha hai ki yahA~ prazna (inake bheda-prabhedoM ke viSaya meM na hokara) audhika(sammucca) vAnavyantaradevoM (ke vaikriyazarIra ke saMsthAna ke sambandha meM honA caahie| [4] evaM joisiyANa vi ohiyANaM / [1526-4] isI prakAra (vAnavyantaroM kI taraha) praudhika (samuccaya) jyotiSka devoM ke vaikriyazarora (bhavadhAraNIya aura uttaravaikriya) ke saMsthAna ke sambandha meM samajhanA cAhie / Page #1033 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ikkIsavA~ avagAhanAsaMsthAnapada] [445 [5] evaM sohamma jAva accuydevsriire| 11526-5] isI prakAra saudharma se lekara yAvat acyuta kalpa ke (kalpopapanna vaimAnikoM ke bhavadhAraNIya aura uttara vaikriyazarIra ke saMsthAnoM kA kathana karanA caahie|) [6] gevejjagakappAtIyavemANiyadevapaMceMdiyaveubviyasarore NaM bhaMte ! kisaMThie paNNate ? goyamA ! gevejjagadevANaM ege bhavadhAraNijje sarorae, se NaM samaca uraMsasaMThANasaMThie paNNate / [1526-6 pra.] bhagavan ! graiveyakakalpAtIta vaimAnikadeva paMcendriyoM kA vaikriyazarIra kisa saMsthAna kA kahA gayA hai ? u.] gautama ! greveyaka devoM ke ekamAtra bhavadhAraNIya (vaikriya) zarIra hI hotA hai aura vaha samacaturasra saMsthAna vAlA hotA hai| [7] evaM aNuttarovavAtiyANa vi| [1526-7] isI prakAra pAMca anuttaraupapAtika vaimAnika devoM ke bho (bhavadhAraNoya vaikriyazarIra hI hotA hai aura vaha samacaturastrasaMsthAna vAlA hotA / ) vivecana-vaikriyazarIroM ke saMsthAna kA nirUpaNa-prastuta 6 sUtroM (sU. 1521 se 1526 taka) meM samasta prakAra ke vaikriyazarIra-dhAro jIvoM ko lakSya meM lekara tadanusAra unake saMsthAnoM kA nirUpaNa kiyA gayA hai|' vaikriyazarIra ke prakAra evaM tatsambandhI saMsthAna-vicAra-samuccaya vaikriyazarIra, vAyukAyika vaikriyazarIra tathA samasta tiryaJcapaJcendriyoM aura manuSyoM ke vaikriyazarIra ke sivAya samasta nArakoM aura samasta devoM ke vaikriyazarIra ke saMsthAna kI carcA karate samaya bhavadhAraNIya aura uttaravaikriya zarIroM ko lakSya meM lekara unake saMsthAnoM kA vicAra kiyA gayA hai| bhavadhAraNIya vaikriyazarIra vaha hai, jo janma se hI prApta hotA hai aura uttaravaikriyazarIra svecchAnusAra nAnA prAkRti kA nirmita kiyA jAtA hai / naiyikoM ke atyanta kliSTa karmodayavaza, bhavadhAraNIya aura uttaravaikriya, donoM zarIra huNDakasaMsthAna vAle hI hote haiN| unakA bhavadhAraNIya zarIra bhavasvabhAva se ho, aise pakSo ke samAna bIbhatsa huNDakasaMsthAna vAlA hotA hai, jisake sAre paMkha tathA gardana Adi ke roma ukhAr3a diye gae hoN| yadyapi nArakoM ko nAnA zubha-prAkRti banAne ke lie uttaravaikriyazarIra milatA hai tathApi atyanta azubhatara nAmakarma ke udaya se usakA bhI prAkAra huNDakasaMsthAna jaisA hotA hai| ataeva ve zubha AkAra banAne kA vicAra karate haiM, kintu atyanta azubhanAmakarmodayavaza ho jAtA hai--atyanta azabhatara / tiryaJcapaMcendriyoM aura manaSyoM ko janma se vaikriyazarIra nahIM milatA, tapasyA grAdi janita labdhi ke prabhAva se milatA hai| vaha nAnAsaMsthAnoM vAlA hotA hai / daza prakAra ke bhavanapati, vAnavyantara, jyotiSka aura kalpopapannavaimAnika devoM kA pratyeka kA bhavadhAraNIya zarIra bhavasvabhAva se tathAvidha zubhanAmakarmodayavaza samacaturasrasaMsthAna vAlA hotA hai| icchAnusAra pravRtti karane ke 1. paNNavaNAsuttaM (pariziSTa-prastAvanAdi) bhA. 2, pR. 118 2. vahI, bhA. 2, pR. 118 Page #1034 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 446] [prajJApanAmUtra kAraNa inakA uttaravaikriyazarIra nAnA saMsthAna vAlA hotA hai| usakA koI eka niyata prAkAra nahIM hotaa| nau praiveyaka ke devoM tathA pAMca anuttara vimAnavAsI devoM ko uttaravaikriyazarIra kA koI prayojana na hone se ve uttaravaikriyazarIra kA nirmANa hI nahIM karate, kyoMki unameM paricAraNA yA gamanAgamana Adi nahIM hote| ata: una kalpAtIta vaimAnika devoM meM kevala bhavadhAraNIya zarIra hI pAyA jAtA hai aura usakA saMsthAna samacaturasra hI hotA hai / ' vaikriyazarIra meM pramANadvAra 1527. veubdhiyasarIrassa NaM bhaMte ! kemahAliyA sarIrogAhaNA paNNattA ? goyamA ! jahaNaNaM aMgulassa asaMkhejjaibhAgaM, ukkoseNaM sAtiregaM joyaNasatasahassaM / [1527 pra.] bhagavan ! vaikriyazarIra kI avagAhanA kitanI hai ? [u.] gautama ! (vaha) jaghanyataH aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga kI aura utkRSTata: kucha adhika (sAtireka) eka lAkha yojana kI kahI gaI hai / 1528. vAukkAiyaegidiyaveubviyasarIrassaNaM bhaMte ! kemahAliyA sarIrogAhaNA paNNatA? goyamA ! jahaNNaNa aMgulassa asaMkhejjaibhAga, ukkoseNa vi aMgulassa asaMkhejjaibhAgaM / [1528 pra.] bhagavan ! vAyukAyika-ekendriyoM ke vaikriyazarIra ko avagAhanA kitanI kahI gaI hai ? [u.] gautama ! (vaha) jaghanya aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga kI aura utkRSTa bhI aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga kI (kahI gaI hai|) 1529. [1] jeraiyapaMceMdiyaveubviyasarIrassa NaM bhaMte ! kemahAliyA sarIrogAhaNA paNNatA? goyamA ! duvihA paNNattA / ! taM jahA-bhavadhAraNijjA ya uttaraveuvviyA ya / tattha NaM jA sA bhavadhAraNijjA sA jahaNaNaM aMgulassa asaMkhejjaibhAga, ukkoseNaM pNcdhnnusyaaii| tattha NaM jA sA uttaraveubviyA sA jahaNNaNaM aMgulassa saMkhejjaibhAga, ukkoseNaM dhaNusahassaM / [1526-1 pra.] bhagavan ! nai rayika-paMcendriyoM ke vaikriyazarIra kI avagAhanA kitanI kahI gaI hai ? [u.] gautama ! (vaha) do prakAra kI kahI gaI hai| yathA--bhavadhAraNIyA aura uttrvaikriy| avagAhanA / unameM se jo unakI bhavadhAraNIyA avagAhanA hai, vaha jaghanyataH aMgula ke asaMkhyAta bhAga kI hai, aura utkRSTata: pA~ca-sau dhanuSa kI hai| (tathA) uttaravaikriyA avagAhanA jaghanyata: aMgula ke saMkhyAtaveM bhAga kI aura utkRSTataH eka hajAra dhanuSa kI hai| [2] rayaNappabhApuDhaviNeraiyANaM bhaMte ! kemahAliyA sarIrogAhaNA paNNatA? goyamA ! duvihA paNNattA / taM jahA-bhavadhAraNijjA ya uttaravegviyA ya / 1. (ka) prajJApanA, malayavRtti, patra 416-417 (kha) prajJApanA, prameyavodhinITIkA bhA. 4, pR. 697, 703 Page #1035 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ikkIsavAM avagAhanAsaMsthAnapada] [447 tattha NaM jA sA bhavadhAraNijjA sA jahaNaNaM aMgulassa asaMkhejjahabhAgaM, ukkoseNaM satta dhaNUI tiNNi rayaNIo chacca aMgulAI / tattha NaM jA sA uttaraveubviyA sA jahaNaNaM aMgulassa saMkhejjaibhAga, ukkoseNaM paNNarasa dhaNUI aDDAijjAo rynniio| 1526-2 pra.] bhagavan ! ratnaprabhA-pRthvI ke nArakoM kI zarIrAvagAhanA kitanI kahI [u.] gautama ! (vaha avagAhanA) do prakAra kI kahI gaI hai, yathA-bhavadhAraNIyA aura uttrvaikriyaa| unameM se bhavadhAraNIyA zarIrAvagAhanA jaghanyataH aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga hai, aura utkRSTataH sAta dhanuSa, tIna ratni (muMDa hAtha) aura chaha aMgula kI hai| unakI uttaravaikriyA avagAhanA jaghanyataH aMgula ke saMkhyAtaveM bhAga aura utkRSTata: pandraha dhanuSa, DhAI ratni (muMDa hAtha) ko hai| [3] sakkarappabhAe pucchaa| goyamA ! jAva tattha NaM jA sA bhavadhAraNijjA sA jahaNNaNaM aMgulassa asaMkhejjaibhAga, ukkoseNaM paNNarasa dhaNUI aDDAijjApro rynniio| tattha NaM jA sA uttaraveubbiyA sA jahaNNaNaM aMgulassa saMkhejjaibhAga, ukkoseNaM ekkatIsaM dhaNUI ekkA ya rynnii| [1526-3 pra.] isI prakAra kI pRcchA zarkarAprabhA ke nArakoM ko zarIrAvagAhanA ke viSaya meM karanI caahie| [u.] gautama ! yAvat (do prakAra kI avagAhanA kahI hai, unameM se) bhavadhAraNoyA (avagAhanA) jaghanyata: aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga aura utkRSTataH pandraha dhanuSa, DhAI ratni kI hai| (tathA) uttara vaikriyA (avagAhanA) jaghanyataH aMgula ke saMkhyAtaveM bhAga hai, (aura) utkRSTataH ikatIsa dhanuSa eka ratli kI hai| [4] vAluyappabhAe bhavadhAraNijjA ekkatosaM dhaNUI ekkA ya rayaNI, utaraveu viyA bAvaTTi dhaNUiM doNNi ya rynniiyo| [1529-4 pra.] bAlukAprabhA (pRthvI ke nArakoM) ko bhavadhAraNIyA (avagAhanA) ikatosa dhanuSa eka ratni kI hai, (aura) uttaravaikriyA (avagAhanA) bAsaTha dhanuSa do hAtha, kI hai| [5] paMkappabhAe bhavadhAraNijjA bAvaTTi dhaNUI doNi ya rayaNoo, uttaraveubviyA paNuvIsa dhnnustN| [1526-5] paMkaprabhA (-pRthvI ke nArakoM) ko bhavadhAraNoyA (avagAhanA) bAsaTha dhanuSa do hAtha kI hai, (aura) uttarakriyA (avagAhanA) eka sau paccIsa dhanuSa ko hai| [6] dhUmappabhAe bhavadhAraNijjA paNuvIsaM dhaNusataM, uttaraveunviyA aDDAijjAI dhnnustaaii| [1526-6] dhUmaprabhA (-pRthvI ke nArakoM) kI bhavadhAraNIyA (avagAhanA) eka-sau paccIsa dhanuSa kI hai (aura) uttaravaikriyA (avagAhanA) ar3hAI-sau dhanuSa kI hai| [7] tamAe bhavadhAraNijjA aDDAijjAI dhaNusatAI, uttaraveuvyiyA paMca dhnnustaaii| [1526-7] tamaH (prabhApRthvI ke nArakoM) kI bhavadhAraNoyA (avagAhanA) aDhAI sau dhanuSa kI hai, (aura) uttaravaikriyA (avagAhanA) pAMca sau dhanuSa kI hai| Page #1036 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 48] [prajJApanAsUtra [8] ahesattamAe bhavadhAraNijjA paMca dhaNusatAI, uttaraveubviyA dhaNusahassaM / evaM ukkoseNaM / [1526-8] adhaHsaptama (-pRthvI ke nArakoM) kI bhavadhAraNIyA (avagAhanA) pAMca-sau dhanuSa kI (aura) uttaravaitriyA (avagAhanA) eka hajAra dhanuSa kI hai / yaha (samasta naraka pRthviyoM ke nArakoM ke bhavadhAraNIya aura uttaravaikriya zarIra kI) utkRSTa (avagAhanA kahI gaI hai| _ [9] jahaNNaNaM bhavadhAraNijjA agulassa asaMkhejjaibhAga, uttaraveubviyA aMgulassa saMkhejjaimAgaM / [1526-6] (ina sabakI) jaghanyata: bhavadhAraNIyA (avagAhanA) aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga . hai (aura) uttaravaikriyA (avagAhanA) aMgula ke saMkhyAtaveM bhAga hai / 1530. tirikkhajoNiyapaMceMdiyaveubviyasarIssa NaM bhaMte ! kemahAliyA sarIrogANA paNNattA? goyamA ! jahaNNeNaM aMgulassa saMkhejjaibhAga, ukkoseNaM joyaNasatapuhattaM / [1530 pra.] bhagavan ! tiryaJcayonika-paMcendriyoM ke vaikriyazarIra kI avagAhanA kitanI kahI gaI hai ? {u.] gautama ! jaghanyataH aMgula ke saMkhyAtaveM bhAga hai (aura) utkRSTataH zatayojana-pRthaktva kI hotI hai| 1531. maNasapaMceMdiyaveubviyasarIrassa NaM bhaMte ! kemahAliyA sarIrogAhaNA paNNatA? goyamA ! jahaNNaNaM aMgulassa saMkhejjaibhAga, ukkoseNaM sAtiregaM joyaNasatasahassaM / [1531 pra.] bhagavan ! manuSya-pacendriyoM ke vaikriyazarIra kI avagAhanA kitanI hai ? [u. gautama ! (vaha) jaghanyata: aMgula ke saMkhyAtaveM bhAga (aura) utkRSTataH kucha adhika eka lAkha yojana kI hai| 1532. [1] asurakumArabhavaNavAsidevapaM. diyaveubdhiyasarIrassa NaM bhaMte ! kemahAliyA sarIrogAhaNA paNNatA? ___ goyamA ! asurakumArANaM devANaM duvihA sarorogAhaNA pnnnnttaa| taM jahA-bhavadhAraNijjA ya uttaraveubviyA y| tattha NaM jA sA bhavadhAraNijjA sA jahaNaNaM aMgulassa asaMkhejjaibhAga, ukkoseNaM satta rynniio| tattha NaM jA sA uttaraveunviyA sA jahaNNeNaM aMgulassa saMkhejjaibhAga, ukkoseNaM joyaNasatasahassaM / [1532-1 pra.] bhagavan ! asurakumAra-bhavanavAsI-devapaMcendriyoM ke vaikriyazarIra kI avagAhanA kitanI hai ? [u.] gautama ! asurakumAradevoM kI do prakAra kI zarIrAvagAhanA kahI gaI hai / yathAbhavadhAraNIyA aura uttrvaikriyaa| unameM se bhavadhAraNIyA (zarIrAvagAhanA jaghanyata: aMgula ke Page #1037 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ikkIsavA~ avagAhanAsaMsthAnapada]] [449 asaMkhyAtaveM bhAga (pramANa) hai, (aura) utkRSTataH sAta hAtha kI hai / (tathA) (unakI) uttaravaM kriyA avagAhanA jaghanyataH aMgula ke saMkhyAtaveM bhAga-(pramANa) hai (aura) utkRSTataH eka lAkha yojana kI hai / [2] evaM jAva thaNiyakumArANaM / [1532-2] isI prakAra (asurakumAroM kI zarIrAvagAhanA ke samAna) (nAgakumAra devoM se lekara) yAvat stanita-kumAra devoM (taka) kI (bhavadhAraNIyA aura uttaravaikriyA zarIrAvagAhanA jaghanyataH aura utkRSTataH) (samajha lenI caahie|) [3] evaM ohiyANaM vANamaMtarANaM / [1532-3] isI prakAra (pUrvavat) audhika (samuccaya) vAnavyantara devoM kI (ubhayarUpA jaghanya-utkRSTa zarIrAvagAhanA samajha lenI cAhie / ) [4[ evaM joisiyANa vi| |1532-4] isI taraha jyotiSka davoM kI (ubhayarUpA jaghanya-utkRSTa zarIrAvagAhanA) bho (jAna lenI caahie|) [5] sohammosANagadevANaM evaM ceva uttaraveubdhiyA jAva accuo kappo / NavaraM saNaMkumAre bhavadhAraNijjA jahaNNaNaM aMgulassa asaMkhejjaibhAgaM ukkoseNaM cha rayaNoo, evaM mAhide vi, baMbhaloyalaMtagesu paMca rayaNIyo, mahAsukka-sahassAresu cattAri rayaNIo, ANaya-pANaya-AraNa-accuesu tipiNa rynniio| [1532-5] saudharma aura IzAnakalpa ke devoM kI yAvat acyutakalpa ke devoM taka kI bhavadhAraNIyA zarIrAvagAhanA bhI inhIM ke samAna samajhanI cAhie, uttaravaikriyA zarIrAvagAhanA bhI pUrvavat samajhanI cAhie / vizeSatA yaha hai ki sanatkumAra kalpa ke devoM kI bhavadhAraNIyA zarIrAvagAhanA jaghanya aMgala ke asaMkhyAtaveM bhAga (-pramANa) hai aura utkRSTa chaha hAtha kI hai. itanI hI mAhendra kalpa ke devoM kI zarIrAvagAhanA hotI hai| brahmaloka aura lAntaka kalpa ke devoM kI zarIrAvagAhanA pAMca hAtha kI (tathA) mahAzukra aura sahasrAra kalpa ke devoM kI zarIravagAhanA cAra hAtha kI, (eva) grAnta, prANata, pAraNa aura acyutakalpa ke devoM kI zarIrAvagAhanA tIna hAtha kI hotI hai| [6] gevejjagakappAtItavemANiyadevapaMceMdiyaveubviyasarIrassa NaM bhaMte ! kemahAliyA sarIrogAhaNA paNNattA? goyamA ! gevejjagadevANaM egA bhavadhAraNijjA sarIrogAhaNA paNNattA, sA jahaNNaNaM aMgulassa asaMkhejjaibhAgaM ukkoseNaM do rynniio| [1532-6 pra.] bhaMte ! veyaka-kalpAtIta-vaimAnikadeva-paMcendriyoM ke vaikriyazarIra kI avagAhanA kitanI kahI gaI hai ? [u.] gautama ! | veyaka devoM kI eka mAtra bhavadhAraNIyA zarIrAvagAhanA hotI hai / vaha jaghanyata: aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga (-pramANa) aura utkRSTataH do hAtha kI hai| Page #1038 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 450] [prajJApanAsUtra [7] evaM aNuttarovavAiyadevANa vi / NavaraM ekkA rynnii| [1532-7] isI prakAra anuttaraupapAtika devoM kI bhI (bhavadhAraNIyA zarIrAvagAhanA jaghanyataH itanI hI samajhanI cAhie) vizeSa yaha hai ki (inakI) utkRSTa: (zarIrAvagAhanA) eka hAtha kI hotI hai| vivecana-vaikriyazarIrI jIvoM kI zarIrAvagAhanA-prastuta chaha sUtroM (sU. 1521 se 1526 taka) meM vaikrizarIra ke pramANadvAra ke prasaMga meM vaikriyazarIrI jIvoM ke bhavadhAraNIya aura uttaravaikriyazarIroM ko lakSya meM rakha kara unakI jaghanya-utkRSTa zarIrAvagAhanA kI prarUpaNA kI gaI hai| vividha vaikriyazarIrI jIvoM kI zarIrAvagAhanA ko sugamatA se samajhane ke lie tAlikA dI jA rahI haikrama vaikriyazarIra ke prakAra bhavadhAraNIyA zarIravagAhanA ja. u. uttaravaikriyA zarIrAvagA hanA ja.u. 1. praudhika vaikriya zarIra jaghanya-aMgula ke asaMkhyAta bhAga, utkRSTa--kucha adhika eka lAkha yojana 2. vAyukAyika e. vai. jaghanya aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga, utkRSTa aMgula ke asaMkhyAtava zarIra bhaag| bhava. jaghanya--aMgula ke asaMkhyAtavaM bhAga, u. saMkhyAtaveM bhAga zarIra 500 dhanu. u. 1000 yojn| 4. ratnaprabhA ke nA. ke vai. bhava. jaghanya aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga, u. ja. aMgula ke asaMkhyAtaveM zarIra 7 dha. 3 hAtha 6 aM. bhAga, 15 dhanu. 2||haath / pa. zarkarAprabhA ke nA. ke ja. jaghanya aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga, u. ja. agUla ke saMkhyAtaveM bhAga vai. zarIra 15 dha. 2 / / hAtha u. 31 dhanu. 1 hAtha 3. bAlakAprabhA ke nA. ke ja. jaghanya aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga, u. ja. aMgula ke saMkhyAtavaM bhAga vai. zarIra 31. dhanu. 1 hAtha bhAga u. 62 dhanu. 2 hAtha 7. paMkaprabhA ke nA. ke vai. ja. aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga, u. 62 dhanu. __ ja. aMgula ke saMkhyAtaveM bhAga zarIra 2 hAtha u. 125 dhanuSa 8. dhamaprabhA ke nA. ke vai. ja. aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga, u. 125 dhanuSa ja. aMgula ke saMkhyAtaveM bhAga zarIra u. 250 dhanuSa hai. tamaHprabhA ke nA. ke vai. ja. aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga, u. 250 dhanuSa ja. aMgula ke saMkhyAtaveM bhAga zarIra u. 500 dhanuSa 10. adhaHsaptama ke nA. ke ja. aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga, u. 500 dhanuSa ja. aMgula ke saMkhyAtaveM bhAga vai zarIra u. 1000 dhanuSa 11. tiryaJca paM. ke vaikriya jaghanya aMgula ke saMkhyAtaveM bhAga-pramANa utkRSTa yojanazata-pRthaktva zarIra 12. manuSya paM. ke vaikriya , , , , , , u. kucha adhika eka lAkha zarIra yojana kI kI Page #1039 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ikkI savA~ avagAhanAsaMsthAnapada] [451 13. samasta bhavanapati devoM ja. aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga, u. 7 kI ja. aMgula ke saMkhyAtaveM bhAga ke vai. zarIra u. 1 lAkha yojana 14. samasta vAnavyantaroM ke ja. aMgula ke saMkhyAtaveM bhAga vai. zarIra u. 1 lAkha yojana 15. samasta jyotiSkoM ke vai. zarIra 16. saudharma se acyutakalpa ja. aMgula ke asaMkhyAtave bhAga, u. 7 hAtha kI , , , , , , taka ke devoM ke vai. za. kI sanatkumAra devoM ke vai. ja. aMgRla ke asaMkhyAtaveM bhAga u. 6 hAtha kI , , , , , , za. kI mAhendra kalpa ke devoM ke. ja aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga, u. 6 hAtha kI , , vai. za. kI brahmaloka lAntaka de. ja. aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga, u. 5 hAtha kii| ke vai. za. mahAzukra sahasrAra de. ke ja. aMgala ke asaMkhyAtaveM bhAga, u. 4 hAtha kI , , , vai. za. prAnata- prANata- pAraNa ja. aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga, u. 3 hAtha kI , , , , acyUta kalpa ke de. ke vai. zarIra kI 17. navagre veyakoM ke vai. za. ja. aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga, u. 2 hAtha kI kI 18. paMca anuttaropapAtika ja. aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga, u. 1 hAtha kI de. ke vai. zarIra kI nArakoM ko avagAhanA ke sambandha meM spaSTIkaraNa-ratnaprabhA pRthvI ke nArakoM kI-jo bhavadhAraNIya zarIrAvagAhanA jaghanya agula ke asaMkhyAtaveM bhAga kI kahI hai, vaha utpatti ke prathama samaya meM hotI hai,tathA jo utkRSTa avagAhanA 7 dhanuSa, 3 hAtha 6 aMgula kI batAI hai, vaha paryApta avasthA kI apekSA se terahaveM prastaTa (pAthar3e) meM jAnanI caahie| isase pUrva ke prastaToM meM kramazaH thor3I-thor3I avagAhanA uttarottara bar3hatI jAtI hai / vaha isa prakAra--ratnaprabhA pRthvI ke prathama prastaTa meM utkRSTa avagAhanA tIna hAtha kI, dUsare prastaTa meM 1 dhanuSa 1 hAtha, 8 // aMgula kI, tIsare prastaTa meM 1 dhanuSa 3 hAtha 17 aMgula kI, cauthe prastaTa meM 2 dhanuSa 2 hAtha, 1 // aMgula kI, pAMcaveM prastaTa meM 3 dhanuSa 10 aMgula ko, chaThe prastaTa meM 3 dhanuSa, 2 hAtha, 1 / / aMgula kI, sAtaveM prastaTa meM 4 dhanuSa, 1 hAtha 3 agula kI, AThaveM prastaTa meM 4 dhanuSa, 3 hAtha 1 / / aMgula kI, nauveM prastaTa meM 5 dhanuSa 1 hAtha, 20 agula kI, dasaveM prastaTa meM 6 dhanuSa, 4 / / aMgula kI, gyArahaveM prastaTa meM 6 dhanuSa, 2 hAtha, 13 aMgula kI, bArahaveM prastaTa meM 7 dhanuSa, 21 // aMgula kI, aura 13veM prastaTa meM pUrvokta avagAhanA hotI hai| 1. paNNavaNNAseta (mUlapATha-TippaNI) bhA. 1 pR. 247-341 Page #1040 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 452] [prajJApanAsUtra zarkarAprabhApRthvI ke nArakoM kI jo bhavadhAraNIya utkRSTa zarIrAvagAhanA 15 dhanuSa, 21 // hAtha kI batAI hai, vaha gyArahaveM prastaTa kI apekSA se samajhanI caahie| kramaza: anya prastaToM kI avagAhanA isa prakAra hai---prathama prastaTa meM 7 dhanuSa, 3 hAtha, 6 aMgula kI ; dUsare prastaTa meM 8 dhanuSa, 2 hAtha, 6 aMgula kI; tIsare prastaTa meM 6 dhanuSa, 1 hAtha, 12 aMgula kI; cauthe meM 10 dhanuSa, 15 aMgula kI; pAMcaveM prastaTa meM 10 dhanuSa, 3 hAtha, 18 aMgula kI ; chaThe prastaTa meM 11 dhanuSa, 2 hAtha, 21 aMgula kI; sAtava meM 12 dhanuSa, 2 hAtha kI; AThaveM prastaTa meM 13 dhanuSa, 1 hAtha, 3 aMgula kI; nauveM prastaTa meM 14 dhanuSa, 6 aMgula kI; dasaveM prastaTa meM 14 dhanupa, 3 hAtha aura 6 aMgula ko tathA gyArahaveM prastaTa meM pUrvokta zarIrAvagAhanA samajhanI caahie| bAlukAprabhApRthvI ke nArakoM kI jo bhavadhAraNIya utkRSTa zarIrAvagAhanA 31 dhanuSa, 1 hAtha batAI hai, vaha nauve prastaTa kI apekSA se samajhanI caahie| anya prastaToM meM avagAhanA isa prakAra hai--prathama prastaTa meM 15 dhanuSa, 2 hAtha, 12 aMgula kI, dUsare prastaTa meM 17 dhanuSa, 2 hAtha, 7 // aMgula kI; tIsare prastaTa meM 14 dhanuSa, 2 hAtha,3 aMgala ko cauthe prastaTa meM 21 dhanaSa, 1 hAtha 22 // aMgula kI; pAMcaveM prastaTa meM 23 dhanuSa, 1 hAtha, 18 aMgula ko; chaThe prastaTa meM 25 dhanuSa, 1 hAtha, 133 aMgula kI; sAtaveM prastaTa meM 27 dhanuSa, 1 hAtha, aMgUla kI; pAThaveM prastaTa meM 26 dhanuSa, 1 hAtha, 4 // aMgula kI; aura nauveM prastaTa meM pUrvokta zarIrAvagAhanA samajhanI cAhie / paMkaprabhA pRthvo meM utkRSTa bhavadhAraNIya zarIrAvagAhanA 62 dhanuSa 2 hAtha kI batAI gaI hai, vaha sAtava prastaTa meM jAnanI caahie| anya prastaToM meM avagAhanA isa prakAra hai-prathama prastaTa meM 31 dhanuSa, 1 hAtha kI; dUsare prastaTa meM chattIsa dhanuSa 1 hAtha, 20 aMgula kI ; tIsare prastaTa meM 41 dhanuSa, 2 hAtha, 16 aMgula kI; cauthe prastaTa meM 46 dhanuSa, 3 hAtha, 12 aMgula kI; pAMcaveM prastaTa meM 52 dhanuSa, 8 aMgula kI : chaThe prastaTa meM 57 dhanuSa, 1 hAtha, 4 aMgula kI; aura sAtaveM prastaTa meM pUrvokta avagAhanA hotI hai / dhUmaprabhApRthvI meM utkRSTa bhavadhAraNIya zarIrAvagAhanA 125 dhanuSa ko batAI hai, vaha paMcama prastaTa kI apekSA se samajhanI caahie| isake prathama prastaTa meM 62 dhanuSa 2 hAtha kI, dUsare meM 78 dhanuSa, 1 bitasti (bItA), tIsare meM 63 dhanuSa, 3 hAtha, cauthe prastaTa (pAthar3e) meM 106 dhanuSa, 1 hAtha aura binasti, aura pAMcaveM prastaTa meM pUrvokta avagAhanA samajhanI caahie| tamaHprabhApRthvI ke nArakoM kI utkRSTa bhavadhAraNIya avagAhanA 250 dhanuSa ko hai, vaha tRtIya pAthar3e kI apekSA se hai| anya pAthar3oM kA parimANa isa prakAra hai-prathama pAthar3e meM 125 dhanuSa kI, dUsare pAthar3e meM 187 / / dhanuSa kI, aura tIsare pAthar3e kI avagAhanA pUrvokta parimANa vAlI hai| tamastamApRthvI ke nArakoM kI utkRSTa bhavadhAraNIya zarIrAvagAhanA 500 dhanuSa kI kahI gaI hai| ratnaprabhApRthvI ko uttaravaikriya-zarIrAvagahanA utkRSTataH 15 dhanuSa 18 hAtha kI hotI hai, yaha avagAhanA 13 veM pAthar3e meM pAI jAtI hai| anya pAthar3oM meM pUrvokta bhavadharaNIya zarIrAvagAhanA ke parimANa se dugunI samajhanI caahie| zarkarAprabhApRthvI kI uttaravaikriyazarIrAvagAhanA utkRSTa 31 dhanuSa 1 hAtha kI hotI hai, Page #1041 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ikkIsavA~ avagAhanAsaMsthAnapada] [453 jo 11 veM pAthar3e meM pAI jAtI hai| anya pAthar3oM meM apane-apane bhavadhAraNoya zarIra kI avagAhanA se uttara vaikriyazarIra ko avagAhanA dugunI-dugunI hotI hai| bAlukAprabhA kI uttara vaikriya zarIrAvagAhanA utkRSTa 62 dhanuSa 2 hAtha kI hotI hai, jo usake nauva pAthaDe kI apekSA se hai| anya pAthaDoM meM apane-apane bhavadhAraNIya avagAhanA-pramANa se dugunI-dugunI avagAhanA hotI hai| paMkaprabhA ko utkRSTa uttara vaikriyazarIrAvagAhanA 125 dhanuSa kI hai, jo usake sAtaveM pAthar3e meM pAI jAtI hai| anya pAthar3oM meM apanI-apanI bhavadhAraNIya zarIrAvagAhanA se dugunI-dugunI avagAhanA samajha lenI caahie| dhUmaprabhApRthvI kI utkRSTa uttarakriyazarIrAvagAhanA 250 dhanuSa kI hai, jo usake pAMcaveM pAthar3e kI apekSA se hai| bAkI ke pAthar3oM kI uttaravaikriyAvagAhanA, apanI-apanI bhavadhAraNIyaavagAhanA se dugunI-dugunI hai / tamaHprabhApRthvI kI utkRSTa uttaravaikriya zarIrAvagAhanA 500 dhanuSa kI hai, jo usake tIsare pAthar3e kI apekSA se hai / prathama aura dvitIya prastaTa kI uttaravaikriyAvagAhanA apanI-apanI bhavadhAraNIya zarorAvagAhanA se dugunI-dugunI hotI hai / sAtavIM pRthvI ke nArakoM kI utkRSTa uttaravaikriyazarIrAvagAhanA 1000 dhanuSa ko hotI sthiti ke anusAra vaimAnika devoM kI bhavadhAraNIya utkRSTa avagAhanA-sanatkumAra aura mAhendra kalpa meM jina devoM kI sthiti do sAgaropama kI hai, unakI bhavadhAraNIya avagAhanA pUre sAta hAtha ko hotI hai, jinakI sthiti 3 sAgaropama kI hai, unakI avagAhanA 6 hAtha tathA eka hAtha ke 11. bhAga kI hai / jinakI sthiti 4 sAgaropama kI hai, unakI avagAhanA 6 hAtha aura eka hAtha ke 3. bhAga kI hai, jinakI sthiti 5 sAgaropama kI hai, unakI avagAhanA 6 hAtha aura eka hAtha ke 2 bhAga kI hai, jinako sthiti 6 sAgaropama ko hai, unakI avagAhanA 6 hAtha aura , bhAga kI hai / jinakI sthiti pUre 7 sAgaropama kI hai, unakI avagAhanA pUre 6 hAtha kI hai / brahmaloka aura lAntakakalpa-jina devoM kI sthiti brahmaloka kalpa meM 7 sAgaropama kI hai, unakI bhavadhAraNIya utkRSTa avagAhanA pUre 6 hAtha kI hai, jinakI sthiti 8 sAgaropama kI hai, unakI bhavadhAraNIya zarIrAvagAhanA 5 hAtha evaM 6 hAtha kI hotI hai, jinakI sthiti nau sAgaropama kI hai, unakI avagAhanA 5 hAtha aura hAtha kI hotI hai / jinakI sthiti 10 sAgaropama kI he, unakI avagAhanA 5 hAtha aura hAtha kI hotI hai / lAntakakalpa meM jinakI sthiti 10 sAgaropama kI hai, unakI utkRSTa avagAhanA 5 hAtha aura hAtha kI hotI hai, jinakI sthiti 11 sAgaropama kI hai, unakI avagAhanA 5 hAtha aura3 hAtha kI hotI hai| jinakI sthiti 13 sAgaropama kI hai, unakI avagAhanA 5 hAtha aura hAtha kI hotI hai| tathA jinakI sthiti 14 sAgaropama ko hai, unakI avagAhanA pUre 5 hAtha kI hotI hai / 1. prajJApanA, malayavRtti, patra 418 se 420 taka Page #1042 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [prajJApanAsUtra mahAzukra aura sahasrAra meM jina devoM kI sthiti mahAzukrakalpa meM 14 sAgaropama kI hai unakI utkRSTa bhavadhAraNIya zarIrAvagAhanA pUre 5 hAtha kI hotI hai| jinakI sthiti 15 sAgaropama ko hai, unakI u. bha. zarIrAvagAhanA 4 hAtha aura 3 hAtha kI hotI hai| jinakI sthiti 16 sAgaropama ko hai, unako avagAhanA 4 hAtha aura 2, hAtha kI hotI hai| jinakI sthiti 17 sAgaropama kI hai, unako avagAhanA 4 hAtha aura hAtha kI hotI hai| sahasrArakalpa meM bhI 17 sAgaropama vAle devoM kI utkRSTa bha. avagAhanA itanI hI hotI hai| jinakI sthiti pUre 18 sAgaropama kI hai, unakI avagAhanA pUre 4 hAtha kI hotI hai / prAnata, prANata, AraNa aura acyutakalpa ke devoM ko avagAhanA-pAnatakalpa meM jinakI sthiti pUre 18 sAgaropama kI hai, unakI bha. u. zarIrAvagAhanA pUre 4 hAtha kI hotI hai| jinakI sthiti 16 sAgaropama kI hai. unakI avagAhanA 3 hAtha aura 3 hAtha kI hotI hai| prAgata kalpa meM jinakI sthiti 20 sAgaropama kI hai, unakI avagAhanA 3 hAtha aura 2 hAtha kI hotI hai / AraNakalpa meM jina devoM kI sthiti 20 sAgaropama kI hai unakI avagAhanA 3 hAtha aura 2 bhAga kI hotI hai| jinakI sthiti 21 sAgaropama kI hai, unakI 3 hAtha aura hAtha kI hotI hai / acyutakalpa meM jinakI sthiti 21 sAgaropama kI hai, unakI bhI bha. zarIrAvagAhanA 3 hAtha hAtha kI hotI hai / jina devoM kI acyutakalpa meM 22 sAgaropama kI sthiti hai, unakI utkRSTa zarIrAvagAhanA 3 hAtha kI hotI hai| prathama grevaiyaka meM jinakI sthiti utkRSTa 23 sAgaropama kI hai, unake avagAhanA 3 hAtha kI hotI hai / jina devoM kI sthiti 2 hAtha aura 5 hAtha ko hai| dvitIya graMveyaka meM jinakI sthiti 23 sAgaropama kI hai, unakI u. avagAhanA 2 hAtha aura 8, hAtha kI hotI hai| dvitIya veyaka meM jinakI sthiti 24 sAgaropama kI hai, unako u. avagAhanA 2 hAtha hAtha kI hotI hai| tRtIya greveyaka meM jinakI sthiti 24 sAgaropama kI hai, unakI utkRSTa zarIrAvagAhanA 2 hAtha aura 17, hAtha kI hotI hai| tRtIya graiveyaka meM 25 sAgaropama kI sthiti vAle devoM kI u. zarIrAvagAhanA 2 hAtha 6 hAtha kI hotI hai| cauthe aveyaka meM jina devoM kI sthiti - 5 sAgaropama kI hai, unakI bhI bha. zarIrAvagAhanA pUrvavat hotI hai| cauthe graiveyaka meM 26 sAgaropama kI sthiti vAle devoM kI bha. zarIrAvagAhanA 2 hAtha va hAtha kI hotI hai| pAMcaveM aveyaka meM jina devoM kI sthiti 26 sAgaropama kI hai, unakI bhI u. zarIrAgAhanA pUrvavat hI hai| pAMcaveM graiveyaka meM jina sthiti 27 sAgaropama kI hai, unakI u. bha. zarIrAvagAhanA 2 hAtha aura 2 hAtha kI hotI hai| chaThe veyaka meM jina devoM kI sthiti 27 sAgaropama kI hotI hai, u. bhava. zarIrAvagAhanA bhI pUrvavat hotI hai| chaThe graiveyaka meM jina devoM kI sthiti 28 sAgaropama kI hai, unakI u. bhava. zarorAvagAhanA 2 hAtha aura 3, hAtha kI hotI hai| sAtaveM veyaka meM jina devoM kI sthiti 28 sAgaropama kI hai, unakI bhI zarIrAvagAhanA pUrvavat hotI hai / sAtaveM aveyaka meM bhI jinakI sthiti 26 sAgaropama hotI hai, unakI u. zarIrAvagAhanA 2 hAtha aura 2, hAtha kI hotI hai / AThaveM aveyaka meM bhI jinakI sthiti 26 sAgaropama kI hai, unakI bha. u. zarIrAvagAhanA pUrvavat hotI hai / pAThaveM greveyaka meM jinakI sthiti 30 sAgaropama kI hai, unakI bha. u. zarIrAvagAhanA 2 hAtha va hAtha kI hotI hai / nauveM greveyaka meM jina devoM kI sthiti 30 sAgaropama kI hotI hai, unakI bha. u. zarIrAvagAhanA bhI pUrvavat hotI hai| nauveM aveyaka meM jina devoM kI sthiti 31 sAgaropama kI hai, unakI bhavadhAraNIya zarIrAvagAhanA pUre 2 hAtha kI hotI hai| Page #1043 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ikkIsavAM avagAhanAsaMsthAnapada] [455 vijayAdi cAra anuttaravimAnavAsI jina devoM kI sthiti 31 sAgaropama kI hai, unakI bha. . u. avagAhanA 2 hAya ko hoto hai| vijayAdi cAra anuttaravimAnavAsI jina devoM kI madhyama sthiti 32 sAgaropama kI hotI hai unakI bha. u. avagAhanA 1 hAtha aura ', hAtha kI hotI hai / tathA sarvArthasiddha vimAna meM devoM kI sthiti 33 sAgaropama kI hotI hai, unakI avagAhanA 1 hAtha ko hotI hai|' 1533. [1] AhAragasarIre NaM bhaMte ! kativihe paNNatte? goyamA ! egAgAre paNNatte / [1533-1 pra.] bhante ! AhArakazarIra kitane prakAra kA kahA gayA hai ? [u.] gautama ! vaha eka hI prakAra kA kahA gayA hai / [2] jadi egAgAre paNNatte ki maNUsaAhArayasarore amaNUsaAhAragasarore ? goyamA ! maNUsaAhAragasarIre, No amnnuusaahaargsriire| [1533-2 pra.] (bhagavan ! ) yadi pAhAraka zarIra eka hI prakAra kA kahA gayA hai to vaha AhArakazarIra manuSya ke hotA hai (athavA) amanuSya ke hotA hai ? [u.] gautama ! manuSya ke prAhArakazarIra hotA hai, kintu (manuSyetara) ke AhAraka zarIra nahIM hotaa| [3] jadi maNUsaAhAragasarore ki sammucchimamaNUsAhAragasarore gamavakkaMtiyamaNUsa. AhAragasarIre ? goyamA ! No sammucchimamaNUsAhAragasarIre, gabhavakkaMtiyamaNUsAhAragasarIre / [1533-3 pra.] (bhagavan ! ) yadi manuSya ke prAhAraka zarIra hotA hai to kyA sammUcchimanuSya ke hotA hai, yA garbhajamanuSya ke hotA hai ? [u.] gautama ! sammUcchima-manuSya ke AhAraka zarIra nahIM hotA, (apitu) garbhaja manuSya ke grAhAraka zarIra hotA hai| [4] jadi gabbhavakkaMtiyamaNUsaAhAragasarIre ki kammabhUmAgabhavAtiyamaNUsAhAragasarIre akammabhUmagagambhavakkaMtiyamaNUsaAhAragasarore aMtaradIvagagabhavakkaMtiyamaNUsaAhAragasarIre ? goyamA! kammabhUmagagabhavatiyamagUsAhAragasarore, No ammabhUmaga gambhavakkaMtiyamaNUsaAhAragasarIre No aMtaradovagagabbhavakkaMtiyamaNUsaAhAragasarIre / [1533-4 pra.] (bhagavan ! ) yadi garbhaja manuSya ke prAhAraka zarIra hotA hai to kyA karmabhUmika-garbhaja-manuSya ke prAhAraka zarIra hotA hai, akarma-bhUmika garbhaja manuSya ke hotA hai, athavA antara-dvIpaja manuSya ke hotA hai ? [1533.4 u.] gautama ! karma bhUmika-garbhaja-manuSya ke AhAraka zarIra hotA hai, kintu na to akarma-bhUmika-garbhaja manuSya ke hotA hai aura na antaradvIpa-garbhaja manuSya ke hotA hai| . 1. prajJApanA, malaya-vRtti, patra 421 se 423 taka Page #1044 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 456] [prajJApanAsUtra [5] jadi kammabhUmagamabhavavatiyamaNUsaAhAragasarIre ki saMkhejjavAsAuyakammabhUmagagambhavakaMtiyamaNUsaAhAragasarIre asaMkhejjavAsAuyakammabhUmagagambhavakkaMtiyamaNUsaAhAragasarIre? goyamA ! saMkhejjavAsAuyakammabhUmagagambhavakkaMtiyamaNUsaAhAragasarIre, No asaMkhejjavAsAuyakammabhUmagagabhavatiyamaNUsa AhAragasarIre / [1533-5 pra. (bhagavan ! ) yadi karmabhUmika garbhaja manuSya ke prAhAraka zarIra hotA hai, to kyA saMkhyAtavarSAyuSkakarmabhUmika garbhaja manuSya ke hotA hai yA asaMkhyAta-varSAyuSka-karma bhUmika-garbhaja manuSya ke hotA hai ? [u.] gautama ! saMkhyAtavarSAyuSka karmabhUmikagarbhajamanuSya ke prAhAraka zarIra hotA hai, kintu bhasaMkhyAtavarSAyuSka karmabhUmika-garbhaja-manuSya ke nahIM hotaa| [6] jadi saMkhejjavAsAuyakammabhUmagagambhavakkaMtiyamaNasaAhAragasarIre ki pajjattagasaMkhejjavAsAuyakammabhUmagagabbhavakkaMtiyamaNUsapAhAragasarore apajjattagasaMkhejjavAsAuyakammabhUmagagambhavakkaMtiyamaNUsaAhAragasarIre? goyamA ! pajjattagasaMkhejjavAsAuyakammabhUmagagabhavakkaMtiyamaNasamAhAragasarIre, No apajjatagasaMkhejjavAsAuyakammabhUmagagambhavakkaMtiyamaNUsaAhAragasarIre / [1533-6 pra.] (bhagavan ! ) yadi saMkhyAtavarSAyuSka-karmabhUmika-garbhaja-manuSyoM ke prAhAraka zarIra hotA hai, (to) kyA praryAptaka-saMkhyAtavarSAyuSka-karmabhUmika-garbhaja-manuSyoM ke hotA hai, (athavA) aparyAptaka-saMkhyAta-varSAyuSka-karmabhUmika-garbhaja-manuSya ke hotA hai| [u.] gautama ! paryAptaka-saMkhyAtavarSAyuSka-karmabhUmika-garbhaja-manuSyoM ke prAhAraka zarIra hotA hai, kintu aparyAptaka-saMkhyAtavarSAyuSka-karmabhUmika-garbhaja-manuSyoM ke nahIM hotaa| [7] jadi pajjattagasaMkhejjavAsAuyakammabhUmagagambhavakkaMtiyamaNUsaAhAragasarIre kiM sammadiTThipajjattagasaMkhejjavAsAuyakammabhUmagaganbhavatiyamaNUsaAhAragasarIre micchaddiTThipajjattagasaMkhejjavAsAuyakammabhUmagagabbhavakkaMtiyamaNUsaAhAragasarIre sammAmicchaddiTThipajjattagasaMkhejjavAsAuyakammabhUmagagambhavakkaMtiyamaNUsaAhAragasarIre ? goyamA ! sammaddiTThipajjattagasaMkhejjavAsAuyakammabhUmagagambhavakkaMtiyamaNasamAhAragasarIre, No micchaddiTThipajjattagasaMkhejjavAsAuyakammabhUmagagambhavakkaMtiyamaNasaAhAragasarIre No smmaamicchdditttthipjjttgsNkhejjbaasaauykmmbhuumggmvkkNtiymnnuusaahaargsriire| [1533-7] (bhagavan !) yadi paryAptaka-saMkhyAtavarSAyuSka-karmabhUmika-garbhaja manaSyoM ke pAhAraka zarIra hotA hai, to kyA samyagdRSTi-paryAptaka-saMkhyAtavarSAyuSka-karmabhUmika-garbhaja manuSyoM ke prAhAraka zarIra hotA hai, mithyAdRSTi-paryAptaka-saMkhyAtavarSAyuSka-karmabhUmika-garbhaja-manuSyoM ke hotA hai, athavA samyaga-mithyAdRSTi-paryAptaka-saMkhyAtavarSAyuSka-karmabhUmika-garbhaja manuSyoM ke hotA hai ? [u.] gautama ! samyagdRSTi paryAptaka-saMkhyAtavarSAyuSka-karmabhUmika-garbhaja manuSyoM ke AhAraka Page #1045 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ikkIsavAM : avagAhanA-saMsthAna-pada] [457 zarIra hotA hai, (kintu) na to mithyAdaSTi-paryAptaka-saMkhyAtavarSAyuSka-garbhaja-karmabhUmika-garbhaja manuSyoM ke hotA hai aura na hI samyag-mithyAdRSTi-paryAptaka-saMkhyAtavarSAyuSka-karma-bhUmika-garbhaja-manuSyoM ke hotA hai| [8] jadi sammahiTThipajjattagasaMkhejjavAsAuyakammabhUmagagaThabhavakkaMtiyamaNUsaAhAragasarIre ki saMjayasammaddiTThipajjattagasaMkhejjavAsAuyakammabhUmagagambhavakkaMtiyamaNUsaAhAragasarIre asaMjayasammaddiTTipajjattagasaMkhejjavAsAuyakammabhUmagagambhavakkaMtiyamaNUsamAhAragasarIre saMjatAsaMjatasammaddiTThipajjattagasaMkhejjavAsAuyakammabhUmagagambhavakkaMtiyamaNUsaAhAragasarIre ? goyamA ! saMjayasammaddiTThipajjattagasaMkhejjavAsAuyakammabhUmagagambhavakkaMtiyamaNasaAhAragasarIre, No asaMjayasammaddiTThipajjattagasaMkhejjavAsAuyakammabhUmagagambhavakkaMtiyamaNUsamAhAragasarIre No sNjyaasNjysmmdditttthipjjttgsNkhejjvaasaauykmmbhuumggbbhvkkaitiymnnuusaahaargsriire| __ [1533-8 pra.] (bhagavan ! ) yadi samyagdRSTi-paryAptaka-saMkhyAtavarSAyuSka-karmabhUmika-garbhajamanuSyoM ke grAhAraka zarIra hotA hai, to kyA saMyata-samyagdRSTi-paryAptaka-saMkhyAtavarSAyuSka-karmabhUmikagarbhaja-manuSyoM ke hotA hai, yA asaMyata-samyagdRSTi-paryAptaka-saMkhyAtavarSAyuSka-karmabhUmika-garbhajamanuSyoM ke hotA hai, athavA saMyatAsaMyata-samyagdRSTi-paryAptaka-saMkhyAtavarSAyuSka-karmabhUmika-garbhaja-manuSyoM ke hotA hai ? _ [u.] gautama ! saMyata-samyagdRSTi-paryAptaka-saMkhyAtavarSAyuSka-karmabhUmika-garbhaja-manuSyoM ke AhAraka zarIra hotA hai, (kintu) na (to) asaMyata-samyagdaSTi-paryAptaka-saMkhyAtavarSAyuSka-karmabhUmikagarbhaja-manuSyoM ke hotA hai, (aura) na hI saMyatAsaMyata-samyagdRSTi-paryAptaka-saMkhyAtavarSAyuSka-karmabhUmikagarbhaja manuSyoM ke hotA hai / _ [9] jadi saMjatasammaddiSTuipajjattagasaMkhejjavAsAuyakammabhUmagagambhavakkaMtiyamaNUsaAhAragasarIre kiM pamattasaMjayasammaddiTThipajjattagasaMkhejjavAsAuyakammabhUmagagambhavakkaMtiyamaNUsaAhAragasarIre apamattasaMjayasammaddiTThipajjattagasaMkhejjavAsAuyakammabhUmagagambhavakkaMtiyamaNUsaAhAragasarIre ? goyamA ! pamattasaMjayasammaddiTipajjattagasaMkhejjavAsAuyakammabhUmagagambhavakkaMtiyamaNUsAhAragasarore, No apamattasaMjatasammaddiTThipajjattagasaMkhejjavAsAuyakammabhUmagagambhavakkaMtiyamaNUsaAhAragasarIre / _ [1533-6 pra.] ( bhagavan! ) yadi saMyata-samyagdRSTi-paryAptaka-saMkhyAtavarSAyuSka-karmabhUmika-garbhaja manuSyoM ke prAhAraka zarIra hotA hai to kyA pramattasaMyata-samyagdRSTi-paryAptaka-saMkhyAtavarSAyuSka karmabhUmika-garbhaja manuSyoM ke hotA hai, athavA apramattasaMyata-samyagdRSTi-paryAptaka-saMkhyAtavarSAyuSka-karma-bhUmika-garbhaja manuSyoM ke hotA hai ? [u.] gautama! pramatta-saMyata-samyagdRSTi-paryAptaka-saMkhyAtavarSAyuSka-karmabhUmika-garbhaja manuSyoM ke grAhAraka zarIra hotA hai apramatta-saMyata-samyagdRSTi-paryAptaka-saMkhyAtavarSAyuSka-karmabhUmika-garbhaja manupyoM ke nahIM hotaa| _ [10] jadi pamattasaMjayasammadiTThipajjattagasaMkhejjavAsAuyakammabhUmagagabbhavakkaMtiyamaNUsapAhAragasarore kiM iDpittapamattasaMjayasammaddiTThipajjattagasaMkhejjavAsAuyakammabhUmagagamavakkaMtiyamaNUsa Page #1046 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 458] [prajJApanAsUtra AhAragasarIre aNipittapamattasaMjayasammaddiTThipajjattagasaMkhejjavAsAuyakammabhUmagagambhavakkaMtiyamaNUsaAhAragasarIre ? goyamA! iDipattapamattasaMjayasammaddiTipajjattagasaMkhejjavAsAuyakammabhamagagambhavakkaMtiyamaNUsaAhAragasarIre, No anniddipttpmttsNjysmmddissttuipjjttsNkhejjvaasaauykmmbhmggmbhvkkNtiymnnuusaahaargsriire| [1533-10 pra.] (bhagavan! ) yadi pramattasaMyata-samyagdRSTi-paryAptaka, saMkhyAtavarSAyuSka-karmabhUmika garbhaja manuSyoM ke AhArakazarIra hotA hai to kyA RddhiprApta-pramatta-saMyata-samyagdRSTi-paryAptakasaMkhyAta-varSAyuSka-karmabhUmika-garbhajamanuSyoM ke hotA hai, athavA anuddhiprApta-pramattasaMyatta-samyagdRSTiparyAptaka-saMkhyAtavarSAyuSka-karmabhUmika-garbhaja manuSyoM ke hotA hai ? [u.] gautama! Rddhi-prApta-pramattasaMyata-samyag dRSTi-paryAptaka-saMkhyAtavarSAyuSka-karmabhUmika-garbhaja-manuSyoM ke AhArakazarIra hotA hai (kintu) addhiprApta-pramattasaMyata-samyagdRSTi-paryAptakagarbhaja manuSyoM ke nahIM hotA / vivecana --prAhArakazarIra kA adhikArI prastuta sUtra (sU. 1533) ke dasa bhAgoM meM ekavidha AhArakazarIra kisako prApta hotA hai, kisako nahIM ? isakI carcA kI gaI hai| niSkarSa-grAhAraka zarIra eka hI prakAra kA hotA hai, aura vaha karmabhUmi ke garbhaja samyagdRSTi RddhiprApta, pramattasaMyamI manuSya ko hotA hai / ' saMjata Adi zabdoM ke vizeSArtha--pramatta--jo pramAda karate haiM, mohanIyAdi karmodayavaza tathA saMjvalana kaSAya-nidrAdi meM se kisI bhI pramAda ke yoga se saMyama pravRttiyoM (yogoM) meM kaSTa pAte haiM / ve prAyaH gacchavAsI (sthavira-kalpI) hote haiM, kyoMki ve kahIM-kahIM upayogazUnya hote haiM / apamatta- inase viparIta jo pramAdarahita hoM, ve prAyaH jinakalpI, parihAravizuddhika, yathAlandakalpika evaM pratimApratipanna sAdhu hote haiN| ve sadA upayogayukta rahate haiM / / eka spaSTIkaraNa-jainasiddhAntAnusAra jinakalpI Adi labdhi-upajIvI nahIM hote| kyoMki unakA vaisA hI kalpa hai / jo gacchavAsI AhArakazarIra kA nirmANa karate haiM, ve usa samaya labdhyupajIvI evaM utsukatA ke kAraNa pramatta hote haiN| prAhArakazarIra ko chor3ane meM bhI be pramatta hote haiN| praudArika zarIra meM prAtmapradezoM kA sarvAtmanA (cAroM ora se) upasaMharaNa karane se vyAkulatA pAtI hai| AhAraka zarIra meM vaha antarmuhUrta taka rahate haiN| ataH yadyapi usake bIca ke kAla meM thor3I dera ke lie jarA-sA vizuddhibhAva prAjAtA hai| karmagranthakAra isa sthiti ko apramattatA kahate haiM kintu vAstava meM dekhA jAe to labdhupajIvitA ke kAraNa ve pramatta haiN| ipitta-RddhiprApta-grAmapauSadhi ityAdi RddhiyA~-labdhiyA~ jinheM prApta hoN|" 1. paNNavaNAsuttaM, (mUlapATha) 342-343 2. prajJApanA; malaya, vatti, patra 424-425 3. vahI, patra 424-425 4. vahI, patra 424-425 Page #1047 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ikkIsavAM avagAhanA-saMsthAna-pada pAhAraka zarIra meM saMsthAnadvAra 1534. AhAragasarIre NaM bhaMte ! kiMsaMThie paNNate ? goyamA ! samacauraMsasaMThANasaMThie paNNatte / [1534 pra.] bhagavan ! aAhArakazarIra kisa saMsthAna (AkAra) kA kahA gayA hai ? [u.] gautama ! (vaha) samacaturasrasaMsthAna vAlA kahA gayA hai / vivecana--AhArakazarIra kA AkAra-pAhArakazarIra eka hI prakAra kA hotA hai aura usakA saMsthAna eka hI prakAra kA-'samacaturasra' kahA gayA hai / pAhAraka zarIra meM pramANadvAra 1535. AhAragasarIrassa NaM bhaMte ! kemahAliyA sarIrogAhaNA paNNatA? goyamA ! jahaNNaNaM desUNA rayaNI, ukkoseNaM paDipuSNA rynnii| [1535 pra.bhagavan ! pAhArazarIra kI avagAhanA kitanI kahI gaI hai ? [u.] gautama ! (usako avagAhanA) jaghanya dezona (kucha kama) eka hAtha kI, utkRSTa pUrNa eka hAtha kI hotI hai| vivecana-AhArakazarIra kI avagAhanA-prastuta sUtra meM AhArakazarIra kI U~cAI kA pramANa (avagAhanA) batAyA gayA hai / prAhArakazarIra kA pramANa-usakI kama se kama avagAhanA, kucha kama eka ratli pramANa (eka hAtha) batAyI gayI hai| prArambha samaya meM usakI itanI hI avagAhanA hotI hai, usakA kAraNa tathAvidha prayatna hai / AhArakazarIra ko utkRSTa avagAhanA pUrNa ratni pramANa batAI gaI hai|' tejasa zarIra meM vidhidvAra 1536. teyagasarIre gaM bhaMte ! kativihe paNNatte ? goyamA ! paMcavihe paNNatte / taM jahA--egidiyateyagasarIre jAva paMceMdiyateyagasarIre / (1536 pra.] bhagavan ! taijasazarIra kitane prakAra kA kahA gayA hai ? [u.] gautama ! (vaha) pAMca prakAra kA kahA gayA hai / vaha isa prakAra -ekendriya taijasazarIra yAvat paMcendriya tejasazarIra / 1537. egidiyateyagasarIre NaM bhaMte ! kativihe paNate ? goyamA ! paMcavihe paNNatte / taM jahA-puDhavikkAiya jAva vaNapphaikAiyaegidiyateyagasarIre / [1537 pra.] bhagavan ! ekendriya taijasazarIra kitane prakAra kA kahA gayA hai ? [u.] gautama ! (vaha) pAMca prakAra kA kahA gayA hai| yathA-pRthvIkAyika-taijasazarIra yAvat vanaspatikAyika-taijasazarIra / 1. prajJApanA, malayavRtti, patra 425-426 Page #1048 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [prajApanAsUtra 1538. evaM jahA orAliyasarIrassa bhedo bhaNiyo (su. 1477-81) tahA teyagasta vi jAva cridiyaannN| [1538 pra.) isa prakAra jaise audArika zarIra ke bheda (sUtra 1477 se 1481 taka meM) kahe haiM, usI prakAra taijasazarIra ke bhI (bheda) yAvat caturindriya (taka) ke (kahane cAhie / ) 1539. [1] paMceMdiyateyagasarIre NaM bhaMte ! kativihe paNNatte ? goyamA ! cauvihe paNNatte / taM jahA-NeraiyateyagasarIre jAva devateyagasarIre / [1536-1 pra.] bhagavan ! paMcendriyataijasazarIra kitane prakAra kA kahA gayA hai ? [u.] gautama ! (vaha) cAra prakAra kA kahA gayA hai| yathA--nairayikataijasazarIra yAvat devataijasazarIra / [2] raiyANaM dugato bhedo bhANiyabbo jahA veubviyasarIre (su. 1517-2) / [1536-2] jaise nArakoM ke vaikriyazarIra ke (sU. 1517-2) meM paryAptaka aura aparyAptaka, ye do bheda kahe gaye haiM, usI prakAra yahA~ nArakoM ke taijasazarIra ke bhI bheda (kahane cAhie / ) [3] paMceMdiyatirikkhajoNiyANaM maNUsANa ya jahA orAliyasarIre bhedo bhaNito (su. 148287) tahA bhaanniyvvo| [1536-3] jaise (sU. 1482 se 1487 taka meM) paMcendriyatiryaJcoM aura manuSyoM ke praudArikazarIra ke bhedoM kA kathana kiyA gayA hai, usI prakAra (yahA~ bhI paMcendriyatiryaJcoM aura manuSyoM ke tejasazarIra ke bhedoM kA) kathana karanA cAhie / [4] devANaM jahA veubviyasarIre bheo bhaNito (su. 1520) tahA bhANiyavvo jAva savvaTThasiddhadeve ti| [1536-4, jaise-(cAroM prakAra ke) devoM ke (sU. 1520 meM) vaikriyazarIra ke bheda kahe gae haiM, vaise hI (yahA~ bhI) yAvat sarvArthasiddha devoM (taka) ke (taijasazarIra ke bhedoM) kA kathana karanA caahie| vivecana-tejasazarIra ke bheda-prabhedoM kA nirUpaNa-prastuta 4 sUtroM (1536 se 1536 taka) meM samasta saMsArI jIvoM ke tejasazarIra ke bheda-prabhedoM kA nirUpaNa kiyA gayA hai| phalitArtha-taijasazarIra ekendriya se lekara paMcendriya taka ke samasta jIvoM ke avazyameva hotA hai / isalie jIvoM ke jitane bhada haiM, utane hI taijasazarIra ke bheda haiM / yathA-eka-dvi-tri-caturindriyagata audArika-zarIra taka ke jitane bheda kahe gae haiM, utane hI bheda inake taijasazarIra ke kahane caahie| paMcendriya tejasazarIra ke nAraka aAdi cAra bheda batAe haiN| unameM se nArakoM ke vaikriyazarIra ke paryAptaka-aparyAptaka ye do bheda kahe gae haiM, vaise hI inake taijasazarIra ke bhI do bheda kahane caahie| tiryaJcapaMcendriyoM aura manuSyoM ke praudArikazarIra ke jitane bheda kahe haiM, utane hI unake taijasazarIra ke bheda kahane caahie| cAroM prakAra ke devoM ke (sarvArthasiddha taka ke) vaikriyazarIra ke jitane bheda kahe Page #1049 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ikkIsavA~ avagAhanA-saMsthAna-pada] haiM, utane hI inake taijasazarIragata bheda kahane caahie|' tejasazarIra meM saMsthAnadvAra 1540. teyagasarIre NaM bhaMte ! kisaMThie paNNatte ? goyamA ! NANAsaMThANasaMThie paNNatte / [1540 pra.] bhagavan ! taijasazarIra kA saMsthAna kisa prakAra kA kahA gayA hai ? [u.] gautama ! (vaha) nAnA saMsthAna vAlA kahA gayA hai / 1541. egidiyateyagasarIre NaM bhaMte ! kiMsaMThie paNNatte ? goyamA ! NANAsaMThANasaMThie pnnnntte| [1541 pra.] bhagavan ! ekendriya-taijasazarIra kisa saMsthAna kA hotA hai ? [u. gautama ! (vaha) nAnA prakAra ke saMsthAna vAlA hotA hai / 1542. puDhavikkAiyaegidiyateyagasarIre gaM bhaMte ! kisaMThie paNNate ? goyamA ! masUracaMdasaMThANasaMThie pnnnntte| [1542 pra.] bhagavan ! pRthvIkAyika-ekendriya taijasazarIra kisa saMsthAna vAlA kahA gayA hai ? [u.} gautama ! (vaha) masUracandra (masUra kI dAla) ke AkAra kA kahA gayA hai / 1543. evaM orAliyasaMThANANusAreNaM bhANiyanvaM (su. 1490-96) jAva caridiyANaM ti / [1543] isI prakAra (anya ekendriyoM se lekara) yAvat caturindriyoM (taka) ke (tejasazarIrasaMsthAna kA kathana) (sU. 1460 se 1466 taka meM ukta) inake audArika zarIra-saMsthAnoM ke anusAra karanA caahie| 1544. [1] jeraiyANaM bhaMte ! teyagasarIre kisaMThie paNNatte ? goyamA ! jahA veubviyasarIre (su. 1523) / [1544-1 pra.] bhagavan ! nairayikoM kA tejasazarIra kisa saMsthAna kA kahA gayA hai ? [u.] gautama ! jaise (sU. 1523 meM) (inake) vaikriyazarIra (ke saMsthAna) kA (kathana kiyA gayA hai; (usI prakAra inake taijasazarora ke saMsthAna kA kathana karanA caahie|) [2] paMceMdiyatirikkhajoNiyANaM maNasANa ya jahA etesi ceva orAliya tti (su. 1524. 25) / [1544-2J paMcendriyatiryadhvayonikoM aura manuSyoM ke (taijasazarIra ke saMsthAna kA kathana usI prakAra karanA caahie|) jisa prakAra (sU. 1524-1525 meM) inake audArikazarIragata saMsthAnoM kA kathana kiyA gayA hai| 1. (ka) paNNavaNAsutaM, (prastAvanAdi) bhA. 2, pR. 118 (kha) prajJApanA. malayavRtti, patra 427 Page #1050 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 462] [prajJApanAsUtra [3] devANaM bhaMte ! teyagasarIre kisaMThie paNNatte ? goyamA! jahA veubviyassa (su. 1526) jAva aNuttarovavAiya tti| [1544-3 pra.] bhagavan ! devoM ke taijasazarIra kA saMsthAna kisa prakAra kA kahA gayA hai ? [u.] gautama ! jaise (sU. 1526 meM asurakumAra se lekara) yAvat anuttarogapAtika devoM (taka) ke vaikriyazarIra ke (saMsthAna kA kathana kiyA gayA hai, usI prakAra inake taijasazaraura ke saMsthAna kA kathana karanA caahie| vivecana-ekendriya se paMcendriya taka ke taijasazarIra kA saMsthAna- ekendriya se lekara paMcendriya taka ke taijasazarIroM ke saMsthAna kI carcA prastuta 5 sUtroM (1540 se 1544 taka) meM kI gaI hai| tejasazarIra kA saMsthAna audArika-vaikriyazarIrAnusArI kyoM ?-taijasazarIra jIva ke pradezoM ke anusAra hotA hai| ataeva jisa bhava meM jisa jIva ke praudArika athavA vaikriyazarIra ke anusAra AtmapradezoM kA jaisA prAkAra hotA hai, vaisA hI una jIvoM ke taijasazarIra kA AkAra hotA hai|' tejasazarIra meM pramANadvAra 1545. jovassa NaM bhaMte ! mAraNaMtiyasamugdhAeNaM samohayassa teyAsarIrassa kemahAliyA sarIrogANA paNNattA ? goyamA ! sarIrapamANamettA vikkhaMbha-bAhalleNaM; AyAmeNaM jahaNNeNaM aMgulassa asaMkhejjaibhAgo, ukkoseNaM logaMtAno logNto| [1545 pra.] bhagavan ! mAraNAntika samudghAta se samavahata (samudghAta kiye hue) jIva ke taijasazarIra kI avagAhanA kitanI hotI hai ? [u.] gautama ! viSkambha, arthAt -udara prAdi ke vistAra aura bAhalya, arthAt-chAtI aura pRSTha kI moTAI ke anusAra zarIrapramANamAtra hI avagAhanA hotI hai| lambAI kI a kI avagAhanA jaghanya aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga kI hotI hai aura utkRSTa avagAhanA lokAnta se lokAnta taka hotI hai| 1546. egidiyassa NaM bhaMte ! mAraNaMtiyasamugdhAeNaM samohayassa teyAsarIrassa kemahAliyA sarIrogAhaNA paNNattA ? goyamA ! evaM ceva, jAva puDhavi-Au-teu-vAu-vaNapphaikAiyassa / [1546 pra.] bhagavan ! mAraNAntika samudghAta se samavahata ekendriya ke taijasazarIra kI avagAhanA kitanI kahI gaI hai ? [u.] gautama! isI prakAra (samuccaya jIva ke samAna mAraNAntika samudghAta se samavahata ekendriya ke taijasazarIra kI avagAhanA bhI) viSkambha aura bAhalya kI apekSA se zarIrapramANa aura 1. prajJApanA. malayavatti, patra 427 Page #1051 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ikkIsavA avagAhanA-saMsthAna-pada] lambAI kI apekSA jaghanya aura utkRSTa avagAhanA) yAvata pRthvI-ap-tejo-vAyu-vanaspatikAyika taka pUrvavat samajhanI caahie| 1547. [1] beiMdiyassa gaM bhaMte ! mAraNaMtiyasamugdhAeNaM samohayassa teyAsarIrassa kemahAliyA sarIrogAhaNA paNNatA? goyamA ! sarIrapamANamettA vikkhaMbha-bAhalleNaM; AyAmeNaM jahaNNeNaM aMgulassa asaMkhejjaibhAga, ukkoseNaM tiriyalogAo logNto| [1547-1 pra.] bhagavan ! mAraNAntika samuddhAta se samavahata dvIndriya ke taijasazarIra kI avagAhanA kitanI bar3I kahI gaI hai ? [u.] gautama ! viSkambha arthAt-udara Adi vistAra, evaM bAhalya, arthAt-vakSasthala evaM pRSTha (pITha) ko moTAI kI apekSA se zarIrapramANamAtra hotI hai| (tathA) lambAI kI apekSA se jaghanya aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga kI aura utkRSTa tiryak (madhya) loka se (UrdhvalokAnta yA adho-) lokAnta taka avagAhanA samajhanI caahie| [2] evaM jAva cariMdiyassa / [1547-2] isI prakAra yAvat caturindriya taka ke (jIvoM ke tejasazarIra kI avagAhanA samajha lenA caahie|) 1548. raiyassa gaM bhaMte ! mAraNaMtiyasamugghAeNaM samohayassa teyAsarIrassa kemahAliyA sarIrogAhaNA paNNattA? goyamA ! sarIrapamANamettA vikkhaMbha-bAhalleNaM; AyAmeNaM jahaNaNaM sAtiregaM joyaNasahassaM, ukkoseNaM ahe jAva ahesattamA puDhavI, tiriyaM jAva sayaMbhuramaNe samudde, uDDhaM jAva paMDagavaNe pukkhrinniio| [1548 pra] bhagavan ! mAraNAntika samuddhAta se samavahata nAraka ke taijasazarIra kI avagAhanA kitanI kahI gaI hai ? [u.] gautama ! viSkambha aura bAhalya kI apekSA se zarIrapramANamAtra, (tathA) AyAma (lambAI) kI apekSA se jaghanya sAtireka (kucha adhika) eka hajAra yojana kI, (aura) utkRSTa nIce kI aora yAvat adhaHsaptama narakapRthvI taka, tirachI yAvat svayambhUramaNa samudra taka aura Upara yAvat paNDakavana meM (sthita) puSkariNI taka (kI avagAhanA hotI hai|) 1549. paMceMdiyatirikkhajoNiyassa NaM bhaMte ! mAraNaMtiyasamugghAeNaM samohayassa teyAsarIrassa kemahAliyA sarIrogAhaNA paNNatA? goyamA ! jahA beiMdiyasarIrassa (su. 1547 [1]) / [1546 pra. bhagavan ! mAraNAntika samudghAta se samavahata paJcendriya-tiryaJca ke tejasa zarIra ko avagAhanA kitanI kahI gaI hai ? Page #1052 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [prajJApanAsUtra [u.] gautama! jaise (sU. 1547-1 meM) dvIndriya (ke taijasa zarIra ) kI (avagAhanA kahI gaI hai, usI prakAra paMcendriya tiryaJcayonika kI avagAhanA samajhanI cAhie / ) 1550. maNasassa gaM bhaMte ! mAraNaMtiyasamugghAeNaM samohayassa teyAsarIrassa kemahAliyA sarIrogAhaNA paNNatA? goyamA! samayakhettAo logto| [1550 pra.] bhagavan ! mAraNAntika samudghAta se samavahata manuSya ke taijasazarIra kI avagAhanA kitanI bar3I kahI gaI hai ? [u.] gautama! (manuSya ke tejasazarIra kI utkRSTa avagAhanA) samayakSetra (manuSyakSetra) se lokAnta (Urdhvaloka yA adholoka ke anta) taka (kI hotI hai !) 1551. [1] asurakumArassa NaM bhaMte ! mAraNaMtiyasamugghAeNaM samohayassa teyAsarIrassa kemahAliyA sarIrogAhaNA paNNattA ? ___ goyamA ! sarIrapamANamettA vikkhaMbha-bAhalleNaM, AyAmeNaM jahaNNaNaM aMgulassa asaMkhejjaibhAga, ukkoseNaM ahe jAva taccAe puDhavIe heSTuille carimaMte, tiriyaM jAva sayaMbhuramaNasamudassa bAhirille veiyaMte, uDDhe jAva isIpaubhArA puddhvii| [1551-1 pra.] bhagavan! mAraNAntika samudghAta se samavahata asurakumAra ke taijasazarIra ko avagAhanA kitanI kahI gaI hai ? [u.] gautama! viSkambha aura bAhalya kI apekSA se zarIrapramANamAtra (zarIra ke barAbara), (tathA) aAyAma kI apekSA se jaghanya aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga kI (aura) utkRSTa nIce kI ora tIsarI (naraka)pRthvI ke adhastana caramAnta taka, tirachI svayambhUramaNa samudra taka, evaM Upara ISatprA-gbhArapRthvI taka (asurakumAra ke taijasazarIra kI avagAhanA hotI hai / ) [2] evaM jAva thnniykumaarteygsrorss| [1551-2 | isI (asura kumAra ke taijasazarIra kI avagAhanA) ke samAna (nAgakumAra se lekara) yAvat stanitakumAra (taka) kI (taijasazarIrIya avagAhanA samajha lenI cAhie / ) [3] vANamaMtara-joisiyA sohammIsANagA ya evaM ceva / [1551-3] vAnavyantara, jyotiSka evaM saudharma IzAna (kalpa ke devoM ko taijasazarIrIya avagAhanA bhI isI prakAra (asurakumAra ke samAna samajhanI cAhie / ) [4] saNakumAradevassa NaM bhaMte ! mAraNaMtiyasamugghAeNaM samohayassa teyAsarIrassa kemahAliyA sarIrogAhaNA paNNattA? goyamA! sarIrapamANamettA vikkhaMbha-bAhalleNaM; AyAmeNaM jahaNNaNaM aMgulassa asaMkhejjaimArga, ukkoseNaM ahe jAva mahApAtAlANaM docce tibhAge, tiriyaM jAva sayaMbhuramaNasamudde, uDDejAva accubho kappo / Page #1053 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ikkIsavA~ avagAhanA-saMsthAna-pada] [1551-4 pra.] bhagavan ! mAraNAntika samudghAta se samavahata sanatkumAra deva ke taijasazarIra ko avagAhanA kitanI bar3I kahI gaI hai ? [u.] gautama! viSkambha evaM bAhalya kI apekSA se zarIra-pramANamAtra (hotI hai) (aura) aAyAma kI apekSA se jaghanya aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga kI (nathA) utkRSTa nIce mahApAtAla(kalaza) ke dvitIya vibhAga taka kI, tirachI svayambhUramaNasamudra taka kI (aura) Upara acyutakalpa taka kI (isakI taijasazarIrAvagAhanA hotI hai / ) [5] evaM jAva sahassAradevassa / [1551-5] isI prakAra (sanatkumAradeva ko taijasazarIrIya avagAhanA ke samAna) (mAhendrakalpa se lekara) sahasrArakalpa ke devoM taka kI (taijasazarIrAvagAhanA samajha lenA cAhie / ) [6] ANayadevassa NaM bhaMte ! mAraNaMtiyasamugdhAeNaM samohayassa teyAsarorassa kemahAliyA sarIrogAhaNA paNNatA? goyamA ! sarIrapamANamettA vikkhaMbha-bAhalleNaM; AyAmeNaM jahaNNeNaM aMgulassa asaMkhejjaibhArga, ukkoseNaM ahe jAva aheloiyagAmA, tiriyaM jAva maNUsakhette, uDDejAva accuo kmpo| [1551-6 pra.] bhagavan! mAraNAntika samudghAta se samavahata pAnata (kalpa ke) deva ke taijasa zarIra kI avagAhanA kitanI bar3I kahI gaI hai ? [u.] gautama! (isakI taijasazarIrAvagAhanA) viSkambha aura bAhalya kI apekSA se zarIra ke pramANa ke barAbara hotI hai aura pAyAma kI apekSA se jaghanya aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga kI, utkRSTa-nIce kI ora-adholaukikagrAma taka kI, tirachI manuSyakSetra taka kI (aura) Upara acyutakalpa taka kI (hotI hai|) [7] evaM jAva pAraNadevassa / [1551-7] isI prakAra (mAnatadeva ko taijasazarIrAvagAhanA ke samAna) yAvat prANata aura pAraNa taka kI (taijasazarIrAvagAhanA samajha lenI caahie|) [8] accuyadevassa vi evaM ceva / gavaraM uDDejAva sagAI vimaannaaii| [1551-8] acyutadeva kI (taijasazarIrAvagAhanA) bhI inhIM ke samAna hotI hai| vizeSa itanA hI hai ki Upara (utkRSTa taijasazarIrAvagAhanA) apane-apane vimAnoM taka ko hotI hai| [9] gevejjagadevassa NaM bhaMte ! mAraNaMtiyasamugdhAeNaM samohayassa teyAsarIrassa kemahAliyA sarIrogAhaNA paNNattA! goyamA ! sarIrapamANamettA vikkhaMbha-bAhalleNaM; pAyAmeNaM jahaNNaNaM vijjAharaseDhIo, ukkoseNaM jAva aheloiyagAmA, tiriyaM jAva maNUsakhette, uDDa jAna sagAI bimaannaaii| [1551-6 pra.] bhagavan ! mAraNAntika samudghAta se samavahata greveyakadeva ke tejasazarIra kI avagAhanA kitanI kahI gaI hai ? [u.] gautama ! viSkambha aura bAhalya kI apekSA se zarIrapramANamAtra hotI hai; (tathA) Page #1054 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [prajJApanAsUtra AyAma kI apekSA se jaghanya vidyAdharazreNiyoM taka kI (aura) utkRSTa nIce kI ora adholaukikagrAma taka kI, tirachI manuSyakSetra taka kI, aura Upara apane vimAnoM taka kI (hotI hai / ) [10] aNuttarokvAiyassa vi evaM ceva / [1551-10] anuttaraupapAtika deva kI taijasazarIrAvagAhanA bhI isI prakAra (gaveyakadeva kI taijasazarIrAvagAhanA ke samAna samajhanI cAhie / ) vivecana-sabhI jIvoM kI taijasazarIrAvagAhanA-prastuta 7 sUtroM (sU. 1545 se 1551 taka) meM vibhinna sAMsArika jIvoM ke taijasazarIra ko avagAhanA jaba vaha mAraNAntika samudghAta kiyA huA ho, usa samaya kI apekSA se pratipAdita kI gaI hai| mAraNAntika samudghAta se samavahata jIva kI taijasazarIrAvagAhanA kI tAlikA isa prakAra hai viSkambha-bAhatya tejasazarIrI jIva ke nAma kI apekSA se AyAma kI apekSA se jaghanya-utkRSTa ja. ja. 1. samuccaya jIvoM kI tai. za. a. zarIrapramANamAtra ja, aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga kI, u. lokAnta se lokAntaka taka 2. ekendriyoM kI tai. za. a. 3. vikalendriya kI tai. za. a. " u. tiryaklokAnta taka 4. nArakoM kI , , , ja. sAtireka sahasrayojana kI u. adhaH-saptamanaraka taka, tiryak-svayamabhUramaNa samudra taka aura Upara paMDaka bana kI puSkariNI taka kI 5. tiryacapaMcendriyoM kI ja. aMgula ke asaM. bhAga, u. tiryak lokAnta taka 6. manuSyoM kI tai. za. a. , u. manuSyakSetra taka 7. bhavanapati, vAnavyantara u. nIce-tIsarI jyotiSka aura saudharma IzAna naraka ke adhastana caramAnta taka, tirachI svamambhU ramaNa taka Upara ISatprAgAbhArA pRthivI taka / 8. sanatkumAra se sahasrAra deva taka ja. aMgula ke asaM. bhAga, u. nIce-adholaukigrAma taka tirachI--svayambhUramaNa taka, Upara-acyu takalpa tk| 6. Anata-prANata-pAraNa deva kI ja. aMgula ke asaM. bhAga, u. nIce-adholaukikagrAma taka, tirachI-manuSyakSetra taka, Upara--acyutakalpa taka 10. acyutadeva kI UparasvakIyavimAna taka 11. graiveyaka evaM anuttara vimAna ja. vidyAdharazreNI taka, utkRSTa -nIce adholaukika deva kI grAma taka, tirachI-manuSyakSetra taka, Upara--svavi mAna taka' 1. paNNavaNAsutaM (mUlapATha-TippaNa) bhA. 1 pR. 345-346 deva Page #1055 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ikkIsavA~ avagAhanA-saMsthAna-pada] [467 logaMtApro logaMto-lokAnta se lokAnta taka, arthAt-adholoka ke caramAnta se Urvaloka ke caramAnta taka, athavA Urvaloka ke caramAnta se adholoka ke caramAnta taka / yaha taijasazarIrIya utkRSTa avagAhanA sUkSma yA bAdara ekendriya ke taijasazarIra kI apekSA se samajhanA caahie| kyoMki sUkSma aura bAdara ekendriya hI yathAyogya samasta loka meM rahate haiN| anya jIva nahIM / isalie ekendriya ke sivAya anya kisI jIva kI itanI avagAhanA nahIM ho sktii| prastuta meM taijasazarIrIya avagAhanA mRtyu ke samaya jIva ko marakara jisa gati yA yoni meM jAnA hotA hai, vahA~ taka kI lakSya meM rakha kara batAI gaI hai / ataeva jaba koI ekendriya jIva (sUkSma yA bAdara) mRtyu ke samaya adholoka ke antima chora meM sthita ho aura Urvaloka ke antima chora meM utpanna hone vAlA ho, athavA vaha maraNasamaya meM avaloka ke antima chora meM sthita ho aura adholoka ke antima chora meM utpanna hone vAlA ho, aura jaba vaha mAraNAntika samudghAta karatA hai, taba usakI utkRSTa avagAhanA lokAnta se lokAnta taka hotI hai| tiriyalogAo logato-tiryakloka se lokAnta taka arthAt-tiryagloka se adholokAnta taka athavA Urdhva-lokAnta taka / prAzaya yaha hai ki jaba tiryagloka meM sthita koI dvIndriya jIva Urdhva lokAnta yA adholokAnta meM ekendriya ke rUpa meM utpanna hone vAlA ho, aura mAraNAntika samudghAta kare, usa samaya taijasazarIra kI pUrvokta avagAhanA hotI hai| uDDhaM jAva paMDagavaNe pukkhariNopro.-kAra-u. avagAhanA paNDakavana meM sthita puSkariNI taka kI hotI hai| isakA Azaya yaha hai ki sAtavIM narakapRthvI se lekara tirachA svayambhUramaNa samudra-paryanta aura Upara paNDakavana puSkariNI taka kI avagAhanA tabhI pAI jAtI hai jaba sAtavIM naraka kA nAraka svayambhUramaNa samudra ke paryanta-bhAga meM matsyarUpa meM yA paNDakavana kI puSkaraNiyoM meM utpanna hotA hai| taba usa saptamapRthvI ke nAraka kI taijasazarIrIya avagAhanA itanI hotI hai| jahaNNeNaM aMgulassa asaMkhejjaibhAga-dvIndriya ke tejasazarIra kI avagAhanA pAyAma kI apekSA se jaghanyataH aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga ko batAI gaI hai / itanI avagAhanA dvIndriya kI tabhI hotI hai, jaba aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga vAlA aparyApta praudArika zarIrI dvIndriya apane nikaTavartI pradeza meM ekendriya rUpa meM utpanna hotA hai / athavA jisa zarIra meM sthita hokara mAraNAntika samudghAta karatA hai, usa zarIra se mAraNAntika samudghAtavaza bAhara nikale hae taijasazarIra ke AyAma-viSkambha evaM vistAra kI apekSA se avagAhanA kA vicAra kiyA jAtA hai, usa zarIrasahita kA nahIM, anyathA bhavanapati Adi kA jaghanyataH pAyAma aMgula kA asaMkhyAtaveM bhAga kA kahA gayA hai| usase virodha pAegA kyoMki bhavanapati Adi kA zarIra sAta prAdi hastapramANa hai| ataH yahI ucita tathya hai ki mahAkAya dvondriya jIva bhI jaba apane nikaTavartI pradeza meM ekendriya rUpa meM utpanna hotA hai, taba bhI aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAgapramANa usakI taijasazarIrAvagAhanA hogI, aisA samajhanA caahie| sAtiregaM joyaNasahassaM--nAraka ke taijasazarIra ko avagAhanA pAyAma kI dRSTi se jaghanya sAtireka sahasrayojana kI kahI gaI hai| vaha isa prakAra samajhanI cAhie-valayAmukha Adi cAra pAtAlakalaza lAkha yojana ke avagAha vAle haiN| unakI ThokarI eka hajAra yojana moTI hai| una pAtAlakalazoM ke nIce kA vibhAga vAyu se paripUrNa hai, Upara kA tribhAga jala se paripUrNa hai tathA madhya kA tribhAga vAyu tathA jala ke anusaraNa aura niHssaraNa kA mArga hai| jaba koI sImantaka Adi Page #1056 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 468] [prajJApanAsUtra narakendrakoM meM vidyamAna pAtAlakalaza kA nikaTavartI nAraka apanI Ayu kA kSaya hone se mara kara pAtAlakalaza kI eka hajAra yojana moTI dIvAra kA bhedana karake pAtAlakalaza ke bhItara dUsare yA tIsare vibhAga meM matsyarUpa meM utpanna hotA hai, taba mAraNAntikasamudghAta se samavahata usa nAraka kI jaghanya taijasazarIrAvagAhanA eka hajAra yojana se kucha adhika hotI hai / samayakhettAo logaMto--manuSya ke taijasazarIra kI avagAhanA utkRSTataH samayakSetra se lokAnta taka kI kahI hai, arthAt-- manuSya kI taijasazarIrAvagAhanA manuSya kSetra se adholoka ke caramAnta taka yA Urdhvaloka ke caramAnta taka samajhanI cAhie, kyoMki manuSya kA bhI ekendriya meM utpanna honA saMbhava hai / tAtparya yaha hai ki manuSya kA janma yA saMharaNa samayakSetra se anyatra sambhava nahIM hai| ataH isase adhika usakI taijasazarIrAvagAhanA nahIM ho sktii| ise samayakSetra isalie kahate haiM ki yaha DhAIdvIpapramANakSetra hI aisA hai, jahA~ sUrya Adi ke saMcAra ke kAraNa samaya (kAla) kA vyakta vyavahAra hone se samayapradhAna kSetra hai|' vAnavyantara se saudharma IzAna taka ke devoM kI taijasazarIrAvagAhanA lambAI kI apekSA se jaghanya aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga kI aura utkRSTa nIce tRtIya narakapRthvI ke adhastanacaramAnta taka kI, tirachI, svayambhUramaNa samudra ke bAhya vedikAnta taka kI aura Upara ISatprAgbhAra pRthvI taka kI kahI gaI hai / isakA tAtparya yaha hai ki asurakumAra Adi sabhI bhavanapati, vyantara, jyotiSka tathA saudharma-IzAnadeva ekendriyoM meM bhI utpanna hote haiN| jaba ve cyavana ke samaya apane keyUra Adi AbhUSaNoM meM, kuNDala Adi meM yA padmarAga grAdi maNiyoM meM lubdha-mUcchita hokara usI ke adhyavasAya meM magna hokara apane zarIra ke unhIM nikaTavartI AbhUSaNoM meM pRthvIkAyika ke rUpa meM utpanna hote haiM, taba una devoM ke taijasazarIra kI avagAhanA aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga kI hotI hai| jaba koI bhavanapati Adi deva prayojanavaza tRtIya narakapRthvI ke adhastana (nIcale) caramAnta (antima chora) pradeza meM jAtA hai aura Ayu kA kSaya hone se vahIM mara jAtA hai, taba tirache svayambhUramaNa samudra ke bAhya vedikAnta meM athavA ISatprAmbhArA pRthvI ke paryanta bhAga meM pRthvIkAyika rUpa meM utpanna hotA hai / usa samaya usako tejasazarIrAvagAhanA nIce -tRtIya narakapRthvI ke caramAnta taka, madhya meM svayambhUramaNa ke bAhya vedikAnta taka aura Upara ISatprArabhArA pRthvI ke paryanta bhAga taka kI hotI hai| sanatkumArAdi devoM kI taijasazarIrAvagAhanA-sanatkumAra grAdi deva apane bhavasvabhAvavaza ekendriyoM meM yA vikalendriyoM meM nahIM utpanna hote / ve paMcendritiryaJcoM athavA manuSyoM meM hI utpanna hote haiM / ataeva mandara parvata kI puSkariNI Adi meM jalAvagAhana karate samaya Ayu kA kSaya hone para usI sthAna meM nikaTavartI pradeza meM matsyarUpa meM utpanna ho jAte haiM, taba unake taijasa zarIra kI avagAhanA jaghanya aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga kI hotI hai / yadi koI sanatkumArAdi deva dUsare deva ke nizrAya se acyutakalpa meM calA jAe, aura vahIM usakI apanI prAyu kA kSaya ho jAe to vaha kAla karake tirache--svayambhUramaNa samudra ke paryantabhAga meM athavA nIce pAtAlakalaza ke dUsare tribhAga meM, 1. prajJApanA. malayavRtti, patra 427 se 429 taka 2. vahI, patra 429 Page #1057 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ikkIsavA~ avagAhanA-saMsthAna-pada] matsya prAdi ke rUpa meM janma le letA hai, taba usakI Upara nIce aura tirache, pUrvokta tejasazarIrAvagAhanA hotI hai, aisA samajhanA caahie|' acyuta devoM kI Urdhva tejasazarIrAvagAhanA--acyudeva Upara meM acyuta vimAna taka hI rahatA hai / isalie usakI taijasazarIrAvAgAhanA kI prarUpaNA karate samaya Upara meM acyutakalpa taka nahIM kahanA caahie| yaha deva acyutakalpa meM rahatA avazya hai, kintu kadAcit apane vimAna kI U~cAI taka jAtA hai, aura vahIM AyuSyakSaya ho jAtA hai to cyava kara acyuta vimAna ke paryanta meM utpanna hotA hai / taba usakI itanI tejasazarIrAvagAhanA hotI hai / kArmaraNazarIra meM vidhi-saMsthAna-pramANadvAra 1552. kammagasarIre NaM bhaMte ! kativihe paNNatta ? ___ goyamA ! paMcavihe paNNatte / taM jahA-egidiyakammagasarore jAva paMceMdiya0 / evaM jaheva teyagasarIrassa bhedo saMThANaM ogAhaNA ya bhaNiyA (su. 1536-51) taheva NiraksesaM bhANiyanvaM jAva aNuttarovavAiya tti / __ [1552pra-] "bhagavan! kArmaNazarIra kitane prakAra kA kahA gayA hai ?" [u.] "gautama! (vaha) pA~ca prakAra kA kahA gayA hai| vaha isa prakAra hai-ekendriya kArmaNa zarIra (se lekara) yAvat paMcendriya kArmaNa-zarIra / isa prakAra jaise tejazarIra ke bheda, saMsthAna aura avagAhanA kA nirUpaNa (sU. 1536 se 1551 taka meM) kiyA gayA hai, usI prakAra se sampUrNa kathana (ekendriya kArmaNazarIra se lekara) yAvat anuttaropapAtika (-devapaMcendriya kArmaNazarIra taka karanA caahie|) vivecana- kArmaNazarIra : tejasazarIra kA sahacara-jahA~ taijasazarIra hogA, vahA~ kArmaNazarIra avazya hogA aura jahA~ kArmaNazarIra hogA, vahA~ tejasazarIra avazya hogaa| donoM kA avinAbhAvI sambandha hai| taijasa-kArmaNa donoM kI avagAhanA kA vicAra vizeSataH mAraNAntika samudghAta ko lakSya meM lekara kiyA gayA hai| kArmaNazarIra bhI taijasazarIra kI taraha jIva pradezoM ke anusAra saMsthAnavAlA hai / isalie jaise taijasazarIra ke prakAra saMsthAna aura avagAhanA ke viSaya meM kahA gayA vaise kAmaNa zarIra ke prakAra saMsthAna evaM avagAhanA ke viSaya meM kathana kA nirdeza kiyA gayA hai| pudgala-cayana-dvAra 1553. orAliyasarIrassa NaM bhaMte ! katidisi poggalA cijjati ? goyamA ! mikvAdhAeNaM chaddisi, vAghAtaM paDDacca siya tidisi siya caudisi siya paMcadisi / 1. prajJApanA. malayavatti, patra 430 2. vahI, patra 430 3. (ka) prajJApanA. malayavRtti, patra 130 (kha) paNNavaNAsuttaM (prastAvanAdi) bhA. pR. 118 Page #1058 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 470 [prajJApanAsUtra [1553 pra.] bhagavan ! audArika zarIra ke lie kitanI dizAoM se (pAkara) pudgaloM kA caya hotA hai ? [u. gautama! niyAghAta kI apekSA se chaha dizAoM se, vyAghAta kI apekSA se kadAcit tIna dizAoM se kadAcit cAra dizAoM se aura kadAcit pAMca dizAoM se (pudgaloM kA caya hotA hai|) 1554. beubdhiyasarIrassa NaM bhaMte ! kativisi poggalA cijjati ? goyamA ! NiyamA chahisi / [1554 pra.] bhagavan! vaikriyazarIra ke lie kitanI (dizAoM se pudgaloM kA caya hotA hai ? [u.] gautama! niyama se chaha dizAoM se (pudgaloM kA caya hotA hai / ) 1555. evaM AhAragasarIrassa vi / [1555] isI prakAra (vaikriyazarIra ke samAna) AhArakazarIra ke pudgaloM kA caya bhI niyama se chaha dizAoM se hotA hai / ) 1556. teyA-kammagANaM jahA porAliyasarIrassa (su. 1553) / (1556] taijasa aura kArmaNa (zarIra ke pudgaloM kA caya) [sU.1553 meM ukta] praudArika zarIra ke (pudgaloM ke caya ke) samAna (samajhanA cAhie / ) 1557. orAliyasarIrassa NaM bhaMte ! katidisi poggalA uvacijjati ? goyamA ! evaM ceka, jAva kammagasarIrassa / [1557 pra0] bhagavan! audArika zarIra ke pudgaloM kA upacaya kitanI dizAoM se hotA hai ? [u.] gautama! (jaise caya ke viSaya meM kahA thA, ) isI prakAra (upacaya ke viSaya meM bhI audArikazarIra se lekara) yAvat kArmaNazarIra (taka kahanA cAhie / ) 1558. evaM uvacijjati (?) avacijjati / [1558] (praudArika Adi pAMcoM zarIroM ke pudgaloM kA jisa prakAra ) upacaya hotA hai, usI prakAra (unakA) apacaya bhI hotA hai / vivecana-pAMcoM zarIroM ke pudgaloM ke caya, upacaya-apacaya-sambandhI vicAraNA-prastuta caturtha dvAra meM 6 sUtroM (1553 se 1558 taka ) meM audArika Adi pAMcoM zarIroM ke pudgaloM ke caya, upacaya evaM apacaya se sambandhita vicAraNA kI gaI hai / caya upacaya aura apacaya kI paribhASA-caya kA artha hai-pudgaloM kA saMcita honA-samudita yA ekatrita honA / upacaya kA artha hai-prabhUtarUpa se caya honA, bar3hanA, vRddhiMgata honA / apacaya kA artha hai-pudgaloM kA hrAsa honA, ghaTa jAnA yA haTa jaanaa| Page #1059 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ikkIsavA~ avagAhanAsaMsthAnapada] [471 praudArika, tejasa aura kArmaNa zarIroM ke nirmANa, vRddhi aura hrAsa ke lie pudgaloM kA svayaM caya, aura upacaya kisI prakAra kA vyAghAta (rukAvaTa yA bAdhA) na ho to chahoM dizAnoM (pUrva, pazcima, uttara, dakSiNa, Urdhva aura adhodizA) se Akara hotA hai, aura budgala svayaM apacita hote haiM / Azaya yaha hai ki sanADI ke andara yA bAhara sthita audArika, tejasa evaM kArmaNazarIra ke dhAraka jIva jaba eka bhI dizA aloka, se vyAhata (rukI huI) nahIM hotI taba niyama se chahoM dizAtroM se pudgaloM kA Agamana yA nirgamana hotA hai| vaikriya zarIra aura AhAraka zarIra trasanADI meM hI sambhava hote haiM, anyatra nahIM / vahA~ kisI prakAra kA aloka kA vyAghAta nahIM hotA, isa kAraNa unake lie pudgaloM kA caya-upacaya niyama se chahoM dizAnoM se hotA hai|' kintu audArika, taijasa aura kArmaNazarIra ke pudgaloM ke prAgamana meM vyAghAta ho, arthAt aloka yA jAne se pratiskhalana yA rukAvaTa ho to kadAcit tIna, kadAcit cAra aura kadAcit pAMca dizAoM se unake pudgaloM kA caya, upacaya hotA hai| tAtparya yaha hai ki yadi eka dizA meM aloka pA jAe to pAMca dizAoM se, do dizAoM meM aloka A jAe to cAra dizAoM se aura yadi tIna dizAoM meM aloka pA jAe to tIna dizAoM se pudgaloM kA caya-upacaya hotA hai / udAharaNArtha-koI audArika zarIradhArI sUkSmajIva ho aura vaha loka ke sarvocca (sarvorva) pratara meM prAgneyakoNarUpa lokAnta meM sthita ho, jisake Upara (lokAkAza na ho, pUrva tathA dakSiNa dizA meM bhI loka na ho, vaha jIva adhodizA, pazcima aura uttara dizA, ina tIna dizAoM se hI pudgaloM kA caya, upacaya karegA kyoMki zeSa tIna dizAeM aloka se vyApta hotI haiM / jaba vahI audArika zarIrI sUkSma jIva pazcima dizA meM rahA huA ho, taba usake lie pUrva dizA adhika ho jAtI hai, isa kAraNa cAra dizAoM se pudgaloM kA Agamana hogA / jaba vaha jIva adhodizA meM dvitIya Adi kisI pratara meM rahA hA ho, aura pazcima dizA kA avalambana lekara sthita ho, taba vahA~ UrdhvadizA bhI adhika labdha ho to kevala dakSiNa dizA hI aloka se vyAhata (rukI huI) hotI hai, isa kAraNa pAMcoM dizAnoM se vahAM pudgaloM kA Agamana (caya) hotA hai / / taijasa kArmaNa zarIra to samasta saMsArI jIvoM ke hote haiM, isalie audArika zarIra kI taraha unakA bhI caya-upacaya samajhanA caahie| __jisa prakAra caya kA kathana kiyA hai, usI prakAra upacaya aura apacaya kA kathana karanA cAhie / 5-zarIrasaMyogadvAra 1559. jassaNaM bhaMte! orAliyasarIraM tassa NaM veubviyasarIraM? jassa veubviyasarIraM tassa porAliyasarIraM? __ goyamA! jassa orAliyasarIraM tassa veubviyasarIraM siya asthi siya Natthi, jassa veugviyasarIraM tassa orAliyasarIraM siya asthi siya Nasthi / 1. (ka) prajJApanA, malayavRtti, patra 432 (kha) prajJApanA. prameyabodhinI TokA bhA. 4, pR. 809 2. (ka) prajJApanA, malayavRtti, patra 432 (kha) paNNavaNA sutta, (prastAvanAdi) bhA-2, 5. 118 (ga) prajJApanA. prameyabodhinI TIkA bhA-4, 5.805-806 Page #1060 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 472] [prazApanAsUtra [1559 pra.] bhagavan ! jisa jIva ke audArika zarIra hotA hai, kyA usake vaikriya zarIra (bhI) hotA hai ? (aura) jisake vaikriya zarIra hotA hai, kyA usake praudArika zarIra (bhI) hotA hai ? [u.] gautama ! jisake audArika zarIra hotA hai, usake vaikriya zarIra kadAcit hotA hai, kadAcit nahIM hotA, (aura) jisake vaikriya zarIra hotA hai, usake audArika zarIra kadAcit hotA hai, (tathA) kadAcit nahIM hotaa| 1560. jassa NaM bhaMte ! porAliyasarIraM tassa prAhAragasarIraM ? jassa prAhAragasarIraM tassa orAliyasarIraM? goyamA! jassa orAliyasarIraM tassa AhAragasarIraM siya asthi siya Natthi, jassa puNa pAhAragasarIraM tassa porAliyasarIraM NiyamA asthi / [1560 pra.] bhagavana ! jisake praudArika zarIra hotA hai, kyA usake AhAraka zarIra hotA hai ? tathA jisake AhAraka zarIra hotA hai usake audArika zarIra hotA hai ? [u.] gautama ! jisake audArika zarIra hotA hai, usake AhAraka zarIra kadAcit hotA hai, kadAcit nahIM bhI hotA / kintu jisa jIva ke AhAraka zarIra hotA hai usake niyama se audArika zarIra hotA hai| 1561. jassa gaM bhaMte orAliyasarIraM tassa teyagasarIraM ? jassa teyagasarIraM tassa orAliyasarIraM? goyamA ! jassa orAliyasarIraM tassa teyagasarIraM NiyamA asthi, jassa puNa teyagasarIraM tassa orAliyasarIraM siya asthi siya Nasthi / [1561 pra.] bhagavan ! jisake audArika zarIra hotA hai, kyA usake taijasa zarIra hotA hai ? tathA jisake taijasa zarIra hotA hai, kyA usake audArika zarIra hotA hai ? [u.] gautama ! jisake audArika zarIra hotA hai, usake niyama se taijasa zarIra hotA hai, aura jisake taijasa zarIra hotA hai, usake audArika zarIra kadAcit hotA hai, kadAcit nahIM (bhI) hotaa| 1562. evaM kammagasarIraM pi: [1562] (audArika zarIra ke sAtha taijasa zarIra ke saMyoga ke samAna, audArika zarIra ke sAtha) kArmaNa zarIra kA saMyoga bhI samajha lenA cAhie / 1563. [1] jassa gaM bhaMte ! veubviyasarIraM tassa AhAragasarIraM? jassa AhAragasarIraM tassa orAliyasarIraM? goyamA ! jassa veubviyasarIraM tassAhAragasarIraM Nasthi, jassa vi ya AhAragasarIraM tassa vi veuvviyasarIraM Nasthi / _[1663-1 pra.] bhagavan ! jisake vaikriya zarIra hotA hai, kyA usake AhAraka zarIra hotA hai ? tathA jisake prAhAraka zarIra hotA hai, usake vaikriya zarIra bhI hotA hai ? Page #1061 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ikkIsavAM avagAhanAsaMsthAnapada] [473 [u.] gautama ! jisa jIva ke vaikriya zarIra hotA hai, usake AhAraka zarIra nahIM hotA, tathA jisake prAhAraka zarIra hotA hai, usake vaikriya zarIra nahIM hotaa| [2] teyA-kammAI jahA orAlieNa samaM (su. 1561-62) taheva AhAragasarIreNa vi samaM teyA-kammAiM caareygvaanni| [1563-2] jaise (sU. 1561-1562 meM) audArika ke sAtha taijasa evaM kArmaNa (zarIra ke saMyoga) kA kathana kiyA gayA hai, usI prakAra AhAraka zarIra ke sAtha bhI tejasa-kArmaNa zarIra (ke saMyoga) kA kathana karanA caahie| 1564. jassa NaM bhaMte ! teyagasarIraM tassa kammagasarIraM ? jassa kammagasarIraM tassa teyaga sarIraM? goyamA ! jassa teyagasarIraM tassa kammagasarIraM niyamA asthi, jassa vi kammagasarIraM tassa vi teyagasarIraM NiyamA asthi / [1564 pra.] bhagavan ! jisake taijasa zarIra hotA hai, kyA usake kArmaNa zarIra hotA hai ? (tathA) jisake kArmaNa zarIra hotA hai, kyA usake taijasa zarIra bhI hotA hai ? [u.] gautama ! jisake taijasa zarIra hotA hai, usake kArmaNa zarIra avazya hI (niyama se) hotA hai, aura jisake kArmaNa zarIra hotA hai, usake taijasa zarIra avazya hotA hai / vivecana-zarIroM ke paraspara saMyoga kI vicAraNA-saMyogadvAra ke prastuta 6 sUtroM (1556 se 1564 taka) meM eka jIva meM graudArika Adi pAMca zarIroM meM se kitane zarIra eka sAtha saMbhava hai ! isakA vicAra kiyA gayA hai| phalitArtha-- ina saba sUtroM kA phalitArtha isa prakAra hai1. praudArika ke sAtha vaikriya, AhAraka, tejasa, kArmaNa sambhava haiN| 2. vaikriya ke sAtha-audArika, taijasa, kArmaNa zarIra sambhava haiM / 3. zrAhAraka ke sAtha-praudArika, tejasa, kArmaNa zarIra sambhava haiM / 4. tejasa ke sAtha-audArika, vaikriya, AhAraka, kArmaNazarIra sambhava haiN|' 5. kArmaNa ke sAtha-praudArika, vaikriya, AhAraka, taijasa zarIra sambhava haiN|' spaSTIkaraNa-(1) jisake audArika zarIra hotA hai, usake vaikriya zarIra vikalpa se hotA hai| kyoMki vaikriyalabdhi sampanna koI audArika zarIrI jIva yadi vaikriya zarIra banAtA hai, to usake vaikriya zarIra hotA hai / jo jIva vaikriyala bdhisampanna nahIM hai, athavA vaikriyalabdhiyukta hokara bhI vaikriya zarIra nahIM banAtA, usake vaikriya zarIra nahIM hotaa| deva aura nAraka vaikriya zarIradhArI hote haiM, unake audArika zarIra nahIM hotA, kintu jo tiryaJca yA manuSya vaikriya zarIra vAle hote haiM, unake audArika zarIra hotA hai / (2) jisake audArika zarIra hotA hai, usake AhAraka zarIra hotA bhI hai, nahIM bhI hotaa| jo caturdaza pUrvadhArI AhArakalabdhisampanna muni haiM, unake grAhAraka zarIra 1. paNNavaNAsuttaM (prastAvanAdi) bhA. 2, pR. 118 Page #1062 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 474] [prajJApanAsUtra jisa hotA hai, zeSa praudArika zarIradhArI manuSyoM ko nahIM hotaa| isI prakAra jisake pAhAraka zarIra hotA hai, usake audArika zarIra avazya hotA hai, kyoMki audArika zarIra ke binA AhArakalabdhi nahIM hotii| vaikriya zarIra ke sAtha prAhAraka zarIra yA pAhArakazarIra ke sAtha vaikriyazarIra kadApi saMbhava nahIM hai / (3) jisake audArika hotA hai, usake taijasa kArmaNa zarIroM kA honA avazyambhAvI hai, kintu jisake taijasa-kAmaNa zarIra hote haiM, usake audArika zarIra hotA bhI hai, nahIM bhI hotA, kyoMki devoM aura nArakoM ke taijasa-kArmaNa zarIra hote hue bhI audArika zarIra nahIM hotaa| isI prakAra jisa jIva ke vaikriya zarIra hotA hai, usake taijasa kArmaNa zarIra avazya hote haiM, kintu jisa jIva ke taijasa kArmaNa zarIra hote haiM usake vaikriya zarIra hotA bhI hai, nahIM bhI hotA, kyoMki deva-nArakoM ke taijasa-kArmaNa zarIra hote haiM aura vaikriya zarIra bhI pratyeka deva kA hotA hai kintu tiryaJcoM aura manuSyoM ke kriya zarIra janma se nahIM hotA, magara taijasa-kArmaNa zarIra to avazya ho zarIra jisake hotA hai, usake audArika hotA bhI hai, nahIM bhI hotA, kyoMki manuSya-tiryaJca ke audArika zarIra hotA hai, taijasa zarIra bhI, jabaki vaikriya zarIrI devoM-nArakoM ke tejasa zarIra to hotA hI hai, kintu audArika nahIM hotaa| iso prakAra jisake praudArika zarIra hotA hai, usake taijasakArmaNa zarIra avazyambhAvI hote haiM, kyoMki tejasa kArmaNa zarIra ke binA audArika zarIra asambhava hai| isI prakAra taijasa aura kArmaNa donoM paraspara avinAbhAvI haiN| jisake taijasa zarIra hogA, usake kArmaNa zarIra avazya hogaa| jisake kArmaNazarIra hogA, usake taijasa avazya hogA / 44 6. dravya-pradeza-alpabahutvadvAra 1565. etesi NaM bhaMte ! orAliya-veubviya-AhAraga-teyA-kammagasarIrANaM danvaTThayAe paesaTTayAe davaTThapaesaTThayAe katare katarehito appA vA 4 ? porAliyasarIrA davaTThayAe asaMkhejjaguNA, teyA-kammagasarIrA do vi tullA davaTTayAe aNaMtaguNA; paesaTTayAe-savvatthovA AhAragasarorA paesaTTayAe, veubviyasarIrA padesaTTayAe asaMkhejjaguNA, orAliyasarIrA padesaTThayAe prasaMkhejjaguNA, teyagasarIrA padesaTTayAe aNaMtaguNA, kammagasarorA padesaTTayAe praNataguNA; davaTupadesaTTayAe-samvatthovA AhAragasarorA davaTThayAe, veubviyasarIrA davaTThayAe asaMkhejjaguNA, orAliyasarIrA davaTTayAe asaMkhejjaguNA, orAliyasarIrehito davaTThayAe AhAragasarIrA paesaTTayAe aNaMtaguNA, veubviyasarIrA padesaTTayAe asaMkhejjaguNA, porAliyasarIrA padesaTuyAe asaMkhejjaguNA, teyA-kammagasarIrA do vi tullA davaTThayAe aNaMtaguNA, teyagasarorA padesaTTayAe aNaMtaguNA, kammagasarorA padesaTTayAe annNtgunnaa| [1565 pra. bhagavan ! audArika, vaikriya, AhAraka, taijasa aura kArmaNa, ina pAMca zarIroM meM se, dravya kI apekSA se, pradezoM kI apekSA se tathA dravya aura pradezoM kI apekSA se, kauna, kisase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika hai ? 44. (ka) prajJApanA. malayavRtti, patra 432 (kha) prajJApanA. prameyabodhinITIkA bhA-4 pR.812-813 Page #1063 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ikkIsavAM avagAhanAsaMsthAnapada] [u.] gautama ! dravya kI apekSA se sabase alpa AhAraka zarIra hai| (unase) vai kriya zarIra, dravya kI apekSA se asaMkhyAtaguNA haiM / (unase) audArika zarIra dravya kI apekSA se, asaMkhyAtaguNA haiM / taijasa aura kArmaNa zarIra donoM tulya (barAbara) haiM,(kintu audArika zarIra se) dravya kI apekSA se anantaguNA haiM / pradezoM kI apekSA se sabase kama pradezoM kI apekSA se pAhAraka zarIra haiN| (unase) pradezoM kI apekSA se vaikriya zarIra asaMkhyAtaguNA haiN| (unase) pradezoM kI apekSA se audArika zarIra asaMkhyAtaguNA haiM / (unase) taijasa zarIra pradezoM kI apekSA se anantaguNA haiM, (unase) kArmaNa zarIra pradezoM kI apekSA se anantaguNA haiN| dravya evaM pradezoM kI apekSA se---dravya kI apekSA se, sabase alpa haiM-AhAraka zarIra / (unase) vaikriya zarIra dravyoM kI apekSA se asaMkhyAtaguNe haiN| (unase) audArika zarIra, dravya kI apekSA se asaMkhyAtaguNe haiN| praudArika zarIroM se dravya kI dRSTi se AhAraka zarIra, pradezoM kI apekSA se anantaguNA haiM : (unase) vaikriya zarIra, pradezoM ko apekSA se asaMkhyAtaguNA haiN| (unase) audArika zarIra, pradezoM kI apekSA se, asaMkhyAtaguNA haiN| taijasa aura kArmaNa, donoM zarIra, dravya kI apekSA se tulya (barAbara-barAbara) haiM; tathA dravya kI apekSA se anantaguNe haiN| (unase) taijasa zarIra pradezoM kI apekSA se anantaguNA haiM / (unase) kArmaNa zarIra pradezoM se anantaguNA haiM / vivecana-zarIroM ko alpabahatvavicAraNA : dravya, pradeza tathA dravya aura pradeza ko daSTi se prastuta sUtra (1565) meM pUrvokta pAMcoM zarIroM ke, alpabahutva kI vicAraNA ko gaI hai / spaSTIkaraNa-dravyApekSayA arthAt zarIramAtra dravya kI saMkhyA kI dRSTi se sabase alpa pAhAraka zarIra isalie haiM ki AhAraka zarIra utkRSTa saMkhyAta hoM to bhI sahasra pRthaktva (do hajAra se nau hajAra taka) hI hote haiM / samasta AhAraka zarIroM kI apekSA vaikriya zarIra, dravyadRSTi se asaMkhyAtaguNA adhika hote haiM, kyoMki sabhI nArakoM, sabhI devoM, katipaya tiryaJcapaMcendriyoM, katipaya manuSyoM evaM bAdara vAyukAyikoM ke vaikriyazarIra hote haiN| samasta vaikriya zarIroM kI apekSA audArika zarIra dravyadRSTi se (zarIroM kI saMkhyA kI dRSTi se) asaMkhyAtaguNA adhika hote haiM, kyoMki praudArika zarIra samasta paMca sthAvaroM, tIna vikalendriyoM, paMcendriya tiryaJcoM aura manuSyoM ke hote haiN| aura phira pRthvIap-teja-vAyu-vanaspatikAyikoM meM se pratyeka asaMkhyAta lokAkAza-pramANa haiM / taijasa aura kArmaga donoM zarIra saMkhyA meM samAna haiM, phira bhI ve zrIdArika zarIroM kI apekSA saMkhyA meM anantaguNe haiM, kyoMki audArika zarIradhAriyoM ke uparAnta vaikriya zarIradhAriyoM ke bho taijasa-kArmaNa zarIra hote haiN| tathA sUkSma evaM bAdara nigoda jova anAntAnanta haiM, unake praudArika zarIra eka hotA hai kintu taijasa-kArmaNa zarIra pRthak-pRthaka hote haiN|' pradezoM (zarIra ke pradezoM-paramANuoM) kI dRSTi se vicAra kiyA jAe to sabase kama AhAraka zarIra haiM, kyoMki sahasra pRthaktva saMkhyA vAle AhAraka zarIroM ke pradeza anya sabhI zarIroM ke pradezoM kI apekSA kama hI hote haiN| yadyapi vaikriyavargaNAoM kI apekSA AhArakavargaNA paramANuoM 1. (ka) prajJApanA, malayavatti, patra 433-434 / (kha) prajJApanA, prameyabodhinI TIkA, bhA. 4, pR 822-823 Page #1064 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [prajJApanAsUtra kI apekSA se anantaguNI hotI hai, tathApi AhAraka zarIroM se vaikriya zarIroM ke pradeza asaMkhyAtaguNA isalie kahe gae haiM ki eka to pAhAraka zarIra kevala eka hAtha kA hI hotA hai, jabaki bahuta vargaNAoM se nirmita vaikriya zarIra utkRSTataH eka lAkha yojana se bhI adhika pramANa kA ho sakatA hai / dUsare, AhAraka zarIra saMkhyA meM bhI kama, sirpha sahasrapRthaktva hote haiM, jabaki baiMkriyazarIra asaMkhyAtazreNigata AkAza pradezoM ke barAbara hote haiN| isa kAraNa pAhAraka zarIroM kI apekSA vaikriya zarIra pradezoM kI dRSTi se asaMkhyAtaguNe kahe gae haiN| unase audArika zarIra pradezoM kI apekSA se asaMkhyAtaguNe isalie kahe gae haiM ki ve asaMkhyAta lokAkAzoM ke pradezoM ke barAbara pAe jAte haiM, isa kAraNa unake pradeza ati pracura hote haiM / unase tejasa zarIra pradezoM kI dRSTi se anantaguNA adhika hote haiM, kyoMki ve dravya dRSTi se audArika zarIroM se anantaguNA haiN| taijasa zarIroM kI apekSA kArmaNa zarIra pradezoM kI dRSTi se anantaguNA haiM, kyoMki kArmaNavargaNAe~ taijasavargaNAoM kI apekSA paramANuoM kI dRSTi se anantaguNI hotI hai|' dravya aura pradeza-donoM kI dRSTi se vicAra karane para bhI dravyApekSayA sabase kama pAhAraka zarIra haiM, vaikriya zarIra dravyApekSayA asaMkhyAtaguNA adhika haiM, unase bhI audArika zarIra dravyataH asaMkhyAtaguNe haiM, yahAM bhI vahI pUrvokta yukti hai| dravyata: audArika zarIroM kI apekSA pradezata: AhAraka zarIra anantaguNe haiM, kyoMki audArika zarIra saba mila kara bhI asaMkhyAta lokAkAza pradezoM ke barAbara hai, jabaki pratyeka AhAraka zarIrayogya vargaNA meM abhavyoM se anantaguNA paramANu hote haiM / unakI apekSA bhI vaikriya zarIra pradezoM kI apekSA se asaMkhyAtaguNaM haiN| unase bhI audArika zarIra pradezataH asaMkhyAtaguNe haiM, isa viSaya meM yukti pUrvavat hai| unase bhI taijasa kArmaNa zarIra dravyApekSayA anantaguNe haiM, kyoMki ve atipracura ananta saMkhyA se yukta haiN| unase bhI taijasa zarIra pradezataH anantaguNe adhika haiM, kyoMki ananta-paramANvAtmaka anantavargaNAoM se pratyeka taijasa zarIra niSpanna hotA hai| unase bhI kArmaNa zarIra pradezataH anantaguNe haiM / isa viSaya meM yukti pUrvavat samajha lenI cAhie / 7. zarIrA'vagAhanA-alpabahutva-dvAra 1566. etesi NaM bhaMte ! orAliya-veudhviya-AhAraga-teyA-kammagasarIrANaM jahaNiyAe ogAhaNAe ukkosiyAe ogAhaNAe jahaSNukkosiyAe ogAhaNAe katare katarehito appA vA 4 ? goyamA! savvatthovA orAliyasarIrassa jahaNiyA ogAhaNA, teyA-kammagANaM doNha vi tullA jahaNiyA ogAhaNA visesAhiyA, veuvivayasarIrassa jahaNiyA progAhaNA asaMkhejjaguNA, AhAragasarIrassa jahaNiyA ogAhaNA asaMkhejjaguNA; ukkosiyAe progAhaNAe-savvatthovA pAhAragasarIrassa ukkosiyA ogAhaNA, orAliyasarIrassa ukkosiyA ogAhaNA saMkhejjaguNA, veuvviyasarIrassa ukkosiyA ogAhaNA asaMkhejjaguNA, teyA-kammagANaM doNha vi tullA ukkosiyA ogAhaNA asaMkhejjaguNA; jahaSNukkosiyAe ogAhaNAe-savvatthovA orAliyasarIrassa jahaNiyA ogAhaNA, 1. prajJApanA. malayavRtti, patra 434 2. vahI, patra 434 Page #1065 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ikkIsavA~ avagAhanAsaMsthAnapada] 477 teyA-kammagANaM doNha vi tullA jahaNiyA ogAhaNA visesAhiyA, veubdhiyasarIrassa jahaNiyA ogAhaNA asaMkhejjaguNA, AhAragasarIrassa jahaNiyA progAhaNA asaMkhejjaguNA, AhAragasarIrassa jahaNNiyAhito ogAhaNAhito tassa ceva ukkosiyA ogAhaNA visesAhiyA, orAliyasarIrassa ukkosiyA ogAhaNA saMkhejjaguNA, veuvviyasarIrassa NaM ukkosiyA ogAhaNA saMkhejjaguNA, teyA-kammagANaM doNha vi tullA ukkosiyA ogAhaNA asaMkhejjaguNA / // paNNavaNAe bhagavatIe egavIsaimaM ogAhaNasaMThANapayaM samattaM / / [1566 pra.] bhagavan ! praudArika, vaikriya, AhAraka, taijasa aura kArmaNa, ina pAMca zarIroM meM se, jaghanya-avagAhanA, utkRSTa-avagAhanA evaM jaghanyotkRSTa avagAhanA kI dRSTi se, kauna kisase 'alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? [u.] gautama ! sabase kama audArika zarIra kI jaghanya-avagAhanA hai / taijasa aura kArmaNa, donoM zarIroM ko avagAhanA paraspara tulya hai, (kintu audArika zarIra kI) jaghanya avagAhanA se vizeSAdhika hai| (usase) vaikriya zarIra kI jaghanya avagAhanA asaMkhyAtaguNI hai| (usase) AhAraka zarIra kI jaghanya avagAhanA asaMkhyAtaguNI hai| utkRSTa avagAhanA kI dRSTi se--sabase kama AhAraka zarIra kI utkRSTa avagAhanA hotI hai| (usase) audArika zarIra kI utkRSTa avagAhanA saMkhyAtaguNI hai| usakI apekSA vaikriya zarIra kI utkRSTa avagAhanA asaMkhyAtaguNI hai| taijasa aura kArmaNa, donoM kI utkRSTa avagAhanA paraspara tulya hai, (kintu vaikriya zarIra kI) utkRSTa avagAhanA se asaMkhyAtaguNI hai / jadhanyotkRSTa avagAhanA kI daSTi se sabase kama audArika zarIra kI jaghanya avagAhanA hai / taijasa aura kArmaNa, donoM zarIroM ko jaghanya avagAhanA eka samAna hai, kintu audArika zarIra kI jaghanya avagAhanA kI apekSA vizeSAdhika hai / (usase) vaikriya zarIra kI jaghanya avagAhanA asaMkhyAtaguNI hai / (usase) yAhAraka zarIra kI jaghanya avagAhanA asaMkhyAtaguNI hai| yAhAraka zarIra kI jaghanya avagAhanA se usI kI utkRSTa avagAhanA vizeSAdhika hai| (usase) audArika zarIra kI ukRSTa avagAhanA saMkhyAta guNI hai / (usase) va kriya zarIra kI utkRSTa avagAhanA saMkhyAtaguNI hai / taijasa aura kArmaNa donoM zarIroM kI utkRSTa avagAhanA samAna hai, parantu vaha va kriya zarIra kI utkRSTa avagAhanA se asaMkhyAtaguNI hai / vivecana--pAMcoM zarIroM kI avagAhanAoM kA alpabahutva--prastuta sUtra (1566) meM saptama dvAra ke sandarbha meM pAMcoM zarIroM kI jaghanya-utkRSTa avagAhanAtroM ke alpabahutva kI vicAraNA kI gaI hai| __ avagAhanAoM ke alpabahatva kA Azaya--audArika zarIra kI jaghanya avagAhanA sabase kama hai kyoMki vaha aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAgamAtrapramANa hotI hai / taijasa aura kArmaNa kI jaghanyAvagAhanA paraspara tulya hote hue bhI praudArika jaghanyAvagAhanA se vizeSAdhika isalie hai ki mAraNAntikasamud Page #1066 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 478] [prajJApanAsUtra dhAta se samavahata jIva jaba pUrvazarIra se bAhara nikale hue taijasazarIra kI avagAhanA kI AyAma(U~cAI), bAhalya (moTAI) aura vistAra (caur3AI) se vicAraNA kI jAtI hai, aisI sthiti meM jisa pradeza meM ve jIva utpanna hoMge vaha pradeza, audArikazarIra ko avagAhanA se pramita agula ke asaMkhyAtaveM bhAgapramANa, vyApta hotA hai aura atIva alpa bIca kA pradeza bhI vyApta hotA hai / isalie praudArika kI jaghanya avagAhanA se taijasa-kArmaNa zarIra kI jaghanya avagAhanA vizeSAdhika huii| AhAraka zarIra kI jaghanya avagAhanA dezona hastapramANa aura utkRSTa avagAhanA bhI eka hAtha kI hai / usase audA. zarIra kI utkRSTAvagAhanA saMkhyAtaguNI hai, kyoMki vaha sAtireka sahasrayojana pramANa hai| vaikriyazarIra kI utkRSTa avagAhanA sAtireka lakSayojana hone se vaha isase saMkhyAtaguNI adhika hai / taijasakArmaNa zarIra kI u. avagAhanA samAna hone para bhI vaikriya zarIra kI utkRSTa avagAhanA se asaMkhyAtaguNI adhika hai, kyoMki vaha 14 rajjUpramANa hai / zeSa spaSTa hai / ' // prajJApanA bhagavatI kA ikkIsavA~ avagahanAsaMsthAnapada sampUrNa // 48. prajJApanA. malayavatti, patra 434-435 Page #1067 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bAvIsaimaM : kiriyApayaM bAIsavA~ kriyApada prAthamika * yaha prajJApanAsUtra kA bAIsavA~ kriyApada hai| isameM vividha daSTiyA se kriyAoM ke sambandha meM gambhIra cintana prastuta kiyA gayA hai / * kriyA sambandhI vicAra bhArata ke prAcIna dArzanikoM meM hotA AyA hai| kriyAvicArakoM meM aise bhI loga the, jo kriyA se pRthak kisI karmarUpa prAvaraNa ko mAnate hI nahIM the|' unake jJAna ko vibhaMgajJAna kahA gayA hai| * bhAratavarSa meM prAcInakAla se 'karma' arthAt-vAsanA yA saMskAra ko mAnA jAtA thA, jisake kAraNa punarjanma hotA hai / prAtmA ke janma-janmAntara kI athavA saMsAracakra-parivartana kI kalpanA ke sAtha karma kI vicAraNA anivArya thii| kintu prAcIna upaniSadoM meM yaha vicAraNA kvacit hI pAI jAtI hai, jaba ki jaina aura bauddha sAhitya meM, vizeSataH jaina-AgamoM meM 'karma' kI vicAraNA vistRta rUpa se pAI jAtI hai / * prastuta prajJApanAsUtra kA kriyAvicAra kriyA ke sambandha meM aneka pahaluoM se huI vicAraNA kA saMgraha hai| yahA~ kriyAvicAra kA krama isa prakAra hai* sarvaprathama kriyA ke kAyiko Adi pAMca bheda aura prabheda, sirpha hiMsA-ahiMsA ke vicAra ko lakSya meM rakha kara batAe gae haiN|' * usake pazcAt kriyA ko karmabandha kA kAraNa parilakSita karake jIvoM kI sakriyatA-akriyatA ke sambandha meM prazna kiyA gayA hai| akriya arthAt kriyAoM se sarvathA rahita ko hI karmoM se sarvathA mukta siddha aura sarvazreSTha mAnA gayA hai|' * usake bAda aThAraha pApasthAnoM se hone vAlI kriyAnoM (prakArAntara se karmo) tathA unake viSayoM kA nirUpaNa kiyA gayA hai| isIlie prANAtipAta Adi ke adhyavasAya se sAta yA pATha karmoM ke bandha kA ullekha kiyA gayA hai| * phira jIva ke jJAnAvaraNIyAdi karmabandha karate samaya kitanI kriyAe~ hotI haiM ? isakA vicAra prastuta kiyA gayA hai| yahA~ 18 pApasthAna kI kriyAoM ko dhyAna meM na lekara sirpha pUrvokta 5 1. dekhiye sthAnAMgasUtra 542 2. paNNavaNAsutaM (mUlapATha TippaNa) bhA. 1, pR. 350 3. vahI, pR. 350 Page #1068 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 480] [prajJApanAsUtra kriyAe~ hI dhyAna meM rakhI haiM / parantu vRttikAra ne spaSTIkaraNa kiyA hai ki ina praznoM kA prAzaya yaha hai ki jIva jaba prANAtipAta dvArA karma bA~dhatA ho, taba usa prANAtipAta kI samApti kitanI kriyAnoM se hotI hai| vRttikAra ne yaha bhI spaSTa kiyA hai ki kAyikI Adi krama se tIna, cAra yA pAMca kriyAe~ samajhanI caahie|' tatpazcAt eka jIva, eka yA aneka jIvoM kI apekSA se tathA aneka jIva, eka yA aneka jIvoM kI apekSA se kAyiko Adi kriyAoM meM se kitanI kriyAoM vAlA hotA hai ? dUsare jIva ko apekSA se kAyikI Adi kriyAe~ kaise laga jAtI haiM. isakA spaSTIkaraNa vRttikAra yoM karate haiM ki kevala vartamAna janma meM hone vAlI kAyikI prAdi kriyAe~ yahA~ abhipreta nahIM haiM, kintu atIta janma ke zarIrAdi se anya jIvoM dvArA hone vAlI kriyA bhI yahA~ vivakSita hai, kyoMki jisa jIva ne bhUtakAlIna kAyA aAdi kI virati nahIM svIkArI, athavA zarIrAdi kA pratyAkhyAna (vyutsarga yA mamatvatyAga) nahIM kiyA, usa zarIrAdi se jo kucha nirmANa hogA yA usake dvArA anya jIva jo kucha kriyA kareMge, usake lie vaha jimmevAra hogA, kyoMki usane zarIrAdi kA mamatva tyAga nahIM kiyA / * isake bAda caubIsadaNDakavartI jIvoM meM pAMcoM kriyAoM kI prApti batAI hai| isake pazcAta 24 daNDakoM meM kAyikI Adi pAMcoM kriyAnoM ke sahabhAva kI carcA kI gaI hai| sAtha hI kAyikI Adi pAMcoM kriyAoM ko prAyojikA (saMsAracakra meM jor3ane vAlI) ke rUpa meM batAkara inake sahabhAva kI carcA kI gaI hai| * isake pazcAt eka jIva meM eka jIva kI apekSA se pAMcoM kriyAoM meM se spRSTa-aspRSTa rahane kI carcA kI gaI hai| * isake anantara kriyAnoM ke prakArAntara se prArambhikI Adi 5 bheda batAkara kisa jIva meM kauna-sI kriyA pAI jAtI hai ? isakA ullekha kiyA hai| isake pazcAt cauvIsadaNDakoM meM inhIM kriyAnoM kI prarUpaNA kI gaI hai| phira jIvoM meM inhIM pAMca kriyAoM ke sahabhAva kI carcA kI gaI hai / anta meM samaya, deza-pradeza ko lekara bhI inake sahabhAva kI carcA kI gaI hai| * isake pazcAt prANAtipAta se lekara mithyAdarzanazalya taka 18 pApasthAnoM se kauna-sA jIva virata ho sakatA hai ? tathA pANAtipAtAdi se viramaNa kisa viSaya meM hotA hai ? ityAdi vicAraNA kI gaI hai| 1. paNNavaNAmuttaM mUlapAThaTippaNa, pR. 351-352 2. vahI, pR. 353-354 3. vahI, pR. 355-356 4, vahI, pR. 356-357 5. vahI, pR. 357, 358, 359 6. vahI, pR. 359 Page #1069 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ikkIsavA~ avagAhanAsaMsthAnapara] [481 * isake bAda yaha vicAraNA ekavacana aura bahuvacana ke rUpa meM kI gaI hai ki prANAtipAta Adi 18 pApasthAnoM se virata jIva kitanI-kitanI karmaprakRtiyoM kA baMdha kara sakatA hai ? isameM baMdha ke aneka bhaMga (vikalpa) batAe haiM / ' * tatpazcAta yaha carcA prastuta kI gaI hai ki prANAtipAta Adi pApasthAnoM se virata sAmAnya jIva meM yA caubIsadaNDaka ke kisa jIva meM 5 kriyAoM meM se kauna-kauna-sI kriyAe~ hotI haiM? * aura anta meM, ArambhikI Adi pA~coM kriyAoM ke alpabahutva kI prarUpaNA kI gaI hai / isa alpabahutva kA AdhAra yaha hai ki kauna-sI kriyA kama athavA adhika prANiyoM ke haiM ? mithyAdRSTi ke to prathama mithyAdarzana pratyayA kriyA hotI hai jabaki apratyAkhyAnakriyA avirata samyagdaSTi evaM mithyAdRSTi donoM ke hotI hai| isI dRSTi se Age kI kriyAe~ uttarottara adhika batAI gaI haiM / isa samasta kriyAvivaraNa se itanA spaSTa hai ki kAyikI Adi pAMca, 18 pApasthAnoM se niSpanna kriyAe~, tathA prArambhikI Adi pAMca kriyAe~ pratyeka jIva ke AtmavikAsa meM avarodharUpa haiM, inakA tyAga prAtmA ko mukta evaM svatantra karane ke lie Avazyaka hai| bhagavatIsUtra meM spaSTa batAyA gayA hai, zramaNa ko bhI jaba taka pramAda aura yoga hai, taba taka kriyA lagatI hai| jahA~ taka kriyA hai, vahA~ taka mukti nahIM hai|' * parantu isa samagra kriyAvivaraNa meM IryApathika aura sAmparAyika ye jo kriyA ke do bheda bAda meM pracalita hue haiM, unheM sthAna nahIM milA / yaha kriyAvicAra ko prAcInatA sUcita karatA hai| isake atirikta sthAnAMgasUtra meM sUcita 25 kriyAe~ athavA sUtrakRtAMga meM varNita 13 kriyAsthAnoM kA prajJApanA ke kriyApada meM ukta prANAtipAta Adi 18 pApasthAnajanya kriyAoM meM samAveza ho jAtA hai / kucha kA samAveza kAyikI Adi 5 meM tathA prArambhikI Adi 5 meM ho jAtA hai / / D 1. vahI, pR. 360 2. vahI, pR. 361-362 3. dekho, bhagavatI 3 / 3 sU. 151, 152, 153 4. (ka) sthAnAMga sthAna 5, sU. 419 (kha) sUtrakRtAMga 2 / 2 Page #1070 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bAvIsaimaM : kiriyApayaM bAIsavA~ : kriyApada kriyA-bheda-prabhedaprarUpaNA 1567. kati NaM bhaMte ! kiriyAo paNNattAo? goyamA ! paMca kiriyApro pnnnnttaao| taM jahA-kAiyA 1 AhigaraNiyA 2 pAdosiyA 3 pAriyAvaNiyA 4 pANAivAtakiriyA 5 / [1567 pra.] bhagavan ! kriyAe~ kitanI kahI gaI haiM ? [u.] gautama ! kriyAe~ pAMca kahI gaI haiM / yathA-(1) kAyikI, (2) AdhikaraNikI, (3) prAdveSikI, (4) pAritApanikI, aura (5) praannaatipaatkriyaa| 1568. kAiyA NaM bhaMte ! kiriyA kativihA paNNatA ? goyamA ! duvihA paNNattA / taM jahA-aNuvarayakAiyA ya duppauttakAiyA ya / [1568 pra.] bhagavan ! kAyikI kriyA kitane prakAra kI kahI gaI hai ? [u.] gautama ! (vaha) do prakAra kI kahI gaI hai| yathA-anuparatakAyikI aura dusspryuktkaayikii| 1569. AhigaraNiyA NaM bhaMte ! kiriyA kativihA paNNatA ? goyamA ! dubihA paNNattA / taM jahA-saMjoyaNAhikaraNiyA ya nivvattaNAhikaraNiyA ya / [1566 pra.] bhagavan ! prAdhikaraNikI kriyA kitane prakAra kI kahI gaI hai ? [u.] gautama ! (vaha) do prakAra kI kahI gaI hai| vaha isa prakAra-saMyojanAdhikaraNikI aura nirvartanAdhikaraNikI / 1570. pAdosiyA NaM bhaMte ! kiriyA kativihA paNNatA? goyamA ! tivihA paNNattA / taM jahA-jeNaM appaNo vA parassa vA tadubhayassa vA asubhaM maNaM pahAreti / se taM pAdosiyA kiriyA / [1570 pra.] bhagavan ! prAdveSikI kriyA kitane prakAra kI kahI gaI hai ? [u.] gautama ! (vaha) tIna prakAra kI kahI gaI hai| vaha isa prakAra-jisase sva kA, para kA athavA sva-para donoM kA mana azubha kara diyA jAtA hai, vaha hai (trividha) prAdveSikI kriyaa| 6571. pAriyAvaNiyA NaM bhaMte ! kiriyA kativihA paNattA ? Page #1071 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bAIsA kriyApara] [483 goyamA ! tidhihA paNNattA / taM jahA-jeNaM apaNo vA parassa vA tadubhayassa vA asAyaM vedaNaM udIreti / se taM pAriyAvaNiyA kiriyA / {1571 pra.] bhagavan ! pAritApanikI kriyA kitane prakAra kI kahI gaI hai ? [u.] mautama ! (vaha) tIna prakAra kI kahI gaI hai / jaise ki-jisa prakAra se sva ke lie, para ke lie yA sva-para donoM ke lie asAtA (duHkharUpa) vedanA utpanna kI jAtI hai, vaha hai-(vividha) pAritApanikI kriyA / 1572. pANAtivAtakiriyA NaM bhaMte ! kativihA paNNatA ? goyamA ! tivihA paNNattA / taM nahA-jeNaM appANaM vA paraM vA tadubhayaM vA jIviyAno vavarovei / se taM paannaaivaaykiriyaa| [1572 pra.] bhagavan ! prANAtipAta-kriyA kitane prakAra kI kahI gaI hai ? _[u.] gautama! (vaha) tIna prakAra kI kahI gaI hai| yathA-(aisI kriyA) jisase svayaM ko, dusare ko, athavA sva-para donoM ko jIvana se rahita kara diyA jAtA hai, vaha (trividha) prANAtipAtakriyA hai| vivecana-hiMsA kI vRSTi se kriyAoM ke bheda-prabheda --prastuta 6 sUtroM (1567 se 1572 taka) meM kriyAoM ke mUla 5 bheda aura unake uttarabhedoM kA nirUpaNa hiMsA-ahiMsA kI dRSTi se kiyA gayA hai| kriyAoM kA vizeSArtha-kriyA : do artha-(1) karanA, (2) karmabandhakI kAraNabhUta ceSTA / kAyikI-kAyA se niSpanna hone vaalii| mAdhikaraNiko-jisase prAtmA narakAdi durgatiyoM meM adhikRta--sthApita kI jAe, vaha adhikaraNa---eka prakAra kA dUSita anuSThAnavizeSa / athavA talavAra cakra prAdi bAhya hiMsaka upakaraNa / adhikaraNa se niSpanna hone vAlI kriyA prAdhikaraNikI / prASiko-pradveSa -yAnI matsara, karmabandha kA kAraNa jIva kA akuzala pariNAma-vizeSa / pradveSa se hone vAlI prAdveSikI / pAritApanikI-paritApanA arthAt-pIr3A denA / paritApanA se yA paritApanA meM hone vAlI kriyA / prANAtipAtikI-indriyAdi 10 prANoM meM se kisI prANa kA atipAta-vinAzaprANAtipAta / prANAtipAta-viSayaka kriyaa| anaparatakAyikI-dezataH yA sarvataH virata ho vaha uparata / jo uparata-virata na ho, vaha anuparata / arthAt kAyA se prANAtipAtAdi se dezataH yA sarvataH virata-nivRtta na honA anuprtkaayikii| yaha kriyA avirata ko lagatI hai / duSprayuktakAyikIkAyA Adi kA duSTa prayoga karanA / yaha kriyA pramatta saMyata ko lagatI hai, kyoMki pramatta hone para kAyA kA duSprayoga sambhava hai / saMyojanAdhikaraNikI-pUrva niSpAdita hala, mUsala, zastra, viSa prAdi hiMsA ke kAraNabhUta upakaraNoM kA saMyoga milAnA saMyojanA hai| vahI saMsAra kI kAraNabhUta hone se saMyojanAdhikaraNikI hai| yaha kriyA pUrva nirmita halAdi hiMsopakaraNoM ke saMyoga milAne vAle ko lagatI hai| nivartanAdhikaraNiko-khaGga, bhAlA Adi hiMsaka zastroM kA mUla se nirmANa karanA nirvartanA hai| yaha saMsAra kI vRddhirUpa hone se nirvartanAdhikaraNikI kahalAtI hai / Page #1072 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 484] [prajApanAsUtra prANAtipAtakriyA-kisI prakAra se AtmahatyA karanA, athavA pradveSAdivaza dUsaroM ko yA donoM ko prANa se rahita karanA, yaha trividha prANAtipAta kriyA hai|' ___ pAritApanikI kriyA : zaMkA samAdhAna-jo tapa yA anya anuSThAna azakya ho, jisa tapa ke karane se mana meM durdhyAna paidA hotA ho, indriyoM kI hAni ho, manavacanakAyA ke yoga utpatha para caleM yA ekadama kSINa ho jAe~, vaha tapazcaraNa yA kAyakaSTa pAritApanikI kriyA meM hai| parantu jisase duAna na ho, jisakA pariNAma aAtmahitakara ho, karmakSaya karane kI umaMga ho, unnata bhAvanA ho, vahA~ pAritApanikI kriyA nahIM hotii| jIvoM ke sakriyatva prakriyatva kI prarUpaNA 1573. jIvA NaM bhaMte ! ki sakiriyA akiriyA? goyamA! jIvA sakiriyA vi akiriyA vi| se keNa?NaM bhaMte ! evaM vuccati jIvA sakiriyA vi akiriyA vi? goyamA! jIvA duvihA paNNattA / taM jahA-saMsArasamAvaSNagA ya asNsaarsmaavnnnngaay| tastha NaM je te asaMsArasamAvaNNagA te NaM siddhA, siddhA akiriyaa| tatya NaM je te saMsArasamAvaNNagA te duvihA paNNattA, taM jahA-selesipaDivaNNagA ya aselesipaDivaNNagA ya / tattha je je te selesipaDivaNNagA te NaM akiriyaa| tattha NaM je te aselesipaDivaNNagA te NaM sakiriyA / se eteNaDhaNaM goyamA ! evaM vuccati jIvA sakiriyA vi aphiriyA vi| [1573 pra.] bhagavan ! jIva sakriya hote haiM athavA akriya (kriyArahita) ? [u.] gautama ! jIva sakriya (kriyA-yukta) bhI hote haiM aura akriya (kriyArahita) bhii| [pra.] bhagavan ! kisa kAraNa se aisA kahA jAtA hai ki jIva sakriya bhI hote haiM aura prakriya bhI hote haiM ? [u.] gautama ! jIva do prakAra ke kahe gae haiN| yathA-saMsArasamApanaka aura prsNsaarsmaapnnk| unameM se jo asaMsArasamApannaka haiM, ve siddha jIva haiN| siddha (mukta) akriya (kriyArahita) hote haiM / aura unameM se jo saMsAramamApanaka haiM, ve bhI do prakAra ke haiM-zailezIpratipannaka aura prshaileshiiprtipnnk| unameM se jo zailezI-pratipannaka hote haiM, ve akriya haiM aura jo prazailezI-pratipannaka hote haiM, ve sakriya hote haiN| he gautama ! isI kAraNa se aisA kahA jAtA hai ki jIva sakriya bhI haiM aura akriya bhii| 1. prajJApanA. malayavRtti, patra 436, 2. vahI, patra 436 . Page #1073 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mAIsavA~ kriyApada] [485 vivecana-jIvoM ko sakriyatA-akriyatA kA nirdhAraNa-prastuta sUtra (1573) meM jIvoM ko sakriya aura akriya donoM prakAra kA batAkara unakA vizleSaNapUrvaka nirdhAraNa kiyA gayA hai / pAribhASika zabdoM ke artha---sakriya-pUrvokta kriyAnoM se yukta, yA kriyAnoM meM rata / prakriya-samasta kriyAoM se rahita / ___ saMsArasamApannaka-caturgati bhramaNarUpa saMsAra ko praapt-yukt| asaMsArasamApatraka-usase viparIta-mukta / siddhoM kI akriyatA-siddha deha evaM manovRtti Adi se rahita hone se pUrvokta kriyA se rahita haiM, isalie ve akriya haiN| zailezI-pratipannaka-ayogI avasthA ko prApta / zailezopratipatrakoM ke sUkSma-bAdara kAya, vacana aura mana ke yogoM kA nirodha ho jAtA hai, isa kAraNa ve akriya haiM / azailezIpratipannaka-zailezI-avasthA se rahita samasta saMsArI prANIgaNa, jinake mana, vacana, kAyA ke yogoM kA nirodha nahIM huA hai / ve sakriya haiN|' jIvoM ko prANAtipAtAdikiyA tathA viSaya kI prarUpaNA 1574. asthi NaM bhaMte ! jIvANaM pANAivAeNaM kiriyA kajjati ? haMtA goyamA ! asthi / kamhi NaM bhaMte ! jIvANaM pANAivAeNaM kiriyA kajjai ? goyamA ! chasu jIvaNikAesu / [1574 pra.] bhagavan ! kyA jIvoM ko prANAtipAta (ke adhyavasAya) se (prANAtipAta)kriyA lagatI hai ? [u.] hA~, gautama ! (prANAtipAtakriyA saMlagna) hotI hai / [pra.] bhagavan ! kisa (viSaya) meM jIvoM ko prANAtipAta (ke adhyavasAya) se (prANAtipAta)kriyA lagatI hai ? [u.] gautama ! chaha jIvanikAyoM (ke viSaya) meM (lagatI hai|) 1575. [1] asthi NaM bhaMte ! raiyANaM pANAivAeNaM kiriyA kajjati ? goyamA! evaM cev| [1575-1 pra.] bhagavan ! kyA nArakoM ko prANAtipAta (ke adhyavasAya) se (prANAtipAta)kriyA lagatI hai ? [u.] (hA~) gautama ! aisA (pUrvavat) hI hai| [2] evaM jAva niraMtaraM vemANiyANaM / [1575-2] isI prakAra (nArakoM ke pAlApa ke samAna) (nArakoM se lekara) yAvat nirantara vaimAnikoM taka kA (pAlApa kahanA caahie|) 1. prajJApanA. malayavRtti, patra 437 Page #1074 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 486] [prajJApanAsUna 1576. [1] asthi NaM bhaMte ! jIvANaM musAvAeNaM kiriyA kajjati ? haMtA! asthi / kamhi NaM bhaMte ! jIvANaM musAvAeNaM kiriyA kajjati ? goyamA ! sambadamvesu / [1576-1 pra.] bhagavan ! kyA jIvoM ko mRtrAvAda (ke adhyavasAya) se (mRSAvAda-) kriyA lagatI hai ? [u.] hA~, gautama ! mRSAvAda-kriyA saMlagna) hotI hai| [pra.) bhagavan ! kisa viSaya meM (mRSAvAda ke adhyavasAya se mRSAvAda-kriyA lagatI hai ? [u.] gautama ! sarvadravyoM ke (viSaya) meM (mRSA0 kriyA lagatI hai|) [2] evaM NiraMtaraM raiyANaM jAca vemANiyANaM / [1576-2] isI prakAra (pUrvokta kathana ke samAna) nai rayikoM se lekara lagAtAra yAvat vaimAnikoM (taka) kA (kathana karanA caahie|) 1577. [1] asthi NaM bhaMte ! jIvANaM adiNNAdANeNaM kiriyA kajjati ? haMtA asthi / kamhi NaM bhaMte ! jIvANaM adiNNAdANeNaM kiriyA kajjai ? goyamA / gahaNa-dhAraNijjesu damvesu / [1577-1 pra.] bhagavan ! kyA jIvoM ko adattAdAna (ke adhyavasAya) se pradattAdAna(kriyA) lagatI hai ? [u.] hA~, gautama ! (adattAdAna-kriyA saMlagna ) hotI hai / [pra.] bhagavan ! kisa (viSaya) meM jIvoM ko adattAdAna (ke adhyavasAya) se (pradattAdAna-) kriyA lagatI hai ? [u.] gautama ! grahaNa karane aura dhAraNa karane yogya dravyoM (ke viSaya) meM (yaha kriyA hotI hai|) [2] evaM rahayANaM NiraMtaraM jAva bemANiyANaM / [1577-2] isI prakAra (samuccaya jIvoM ke AlApaka ke samAna) narayikoM se lekara lagAtAra vaimAnikoM taka kI (adattAdAna kriyA kA kathana karanA cAhie 1) 1578. [1] asthi NaM bhaMte ! jIvANaM mehuNeNaM kiriyA kajjai ? haMtA! asthi / kamhi NaM bhaMte ! jIvANaM mehuNeNaM kiriyA kajjati ? goyamA! rUbesu vA svasahagatesu vA damvesu / [1578-1 pra.] bhagavan ! kyA jIvoM ko maithuna (ke adhyavasAya) se (maithuna-) kriyA lagatI hai ? Page #1075 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bAIsavA~ kriyApada] [487 [u.] hA~, (gautama ! ) (maithunakriyA saMlagna) hotI hai| [pra.] "bhagavan ! kisa (viSaya) meM jIvoM ke maithuna (ke adhyavasAya) se (maithuna-) kriyA lagatI hai|.] 'bhagavan ! ki [u.] gautama ! rUpoM athavA rUpasahagata (strI Adi) dravyoM (ke viSaya) meM (yaha kriyA lagatI hai / ) [2] evaM raiyANaM girataraM jAva vemANiyANaM / [1578-2] isI prakAra (samuccaya jIvoM ke maithuna kriyAviSayaka pAlApakoM ke samAna) nai rayikoM se le kara nirantara (lagAtAra) vaimAnikoM taka kI (maithunakriyA ke pAlApaka kahane cAhie / ) 1579. [1] asthi NaM bhaMte ! jIvANaM pariggaheNaM kiriyA kajjai ? haMtA! asthi / kamhi NaM bhaMte ! jIvANaM pariggaheNaM kiriyA kajjati ? goyamA ! svvdnvesu| [1579-1 pra.] bhagavan ! kyA jIvoM ke parigraha (ke adhyavasAya) se (parigraha-) kriyA lagatI) hai ? [u-] hA~, gautama ! (parigraha kriyA lagatI) hai / [pra.] bhagavan ! kisa (viSaya) meM jIvoM ke parigraha (ke adhyavasAya) se (parigraha-) kriyA lagatI hai ? [u.] gautama ! samasta dravyoM (ke viSaya) meM (yaha kriyA lagatI hai|) [2] evaM gairaiyANaM jAva vemANiyANaM / [1579-2] isI taraha (samuccaya jIvoM ke parigraha-kriyAviSayaka pAlApakoM ke samAna) nairayikoM se le kara vaimAnikoM taka (parigraha-kriyA-viSayaka pAlApaka kahane cAhie / ) 1580. evaM koheNaM mANeNaM mAyAe lobheNaM pejjeNaM doseNaM kalaheNaM abhakkhANeNaM pesuNNaNaM paraparivAeNaM aratiratIe mAyAmoseNaM micchAdasaNasalleNaM samvesu jIva-Neraiyabhedesu bhANiyantra NiraMtaraM jAva vemANiyANaM ti / evaM aTThArasa ete daMDagA 18 / 1580 | isI prakAra krodha se, mAna se, mAyA se, lobha se, rAga (preya) se, dveSa se, kalaha se, abhyAkhyAna se, paizunya se, paraparivAda se, arati-rati se, mAyAmRSA se evaM mithyAdarzanazalya (ke adhyavasAya) se (lagane vAlI krodhAdi kriyAoM ke viSaya meM pUrvavat) samasta (samuccaya) jIvoM tathA nArako ke bhedoM se (le kara) lagAtAra vaimAnikoM taka ke (krodhAdikriyAviSayaka pAlApaka) kahane cAhie / isa prakAra ye (aThAraha pApasthAnoM ke adhyavasAya se lagane vAlI kriyAoM ke) aThAraha daNDaka (pAlApaka) hue| vivecana-aThAraha pApasthAnoM se jIvoM ko lagane vAlI kriyAoM ko prarUpaNA-prastuta sAta Page #1076 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 488] [prajJApanAsUtra sUtroM (1574 se 1580 taka) meM prANAtipAta se le kara mithyAdarzanazalya taka ke adhyavasAya se samuccaya jIvoM tathA cauvIsa daNDakavI jIvoM ko lagane vAlI ina kriyAoM tathA ina kriyAoM ke pRthaka pRthaka viSayoM kI prarUpaNA kI gaI hai| prANAtipAtakriyA : kAraNa aura viSaya-sUtra 1574 gata prazna kA Azaya yaha hai-jIvoM ke, prANAtipAta se, arthAt prANAtipAta ke adhyavasAya se prANAtipAta kriyA kI jAtI hai, arthAthotI hai / isakA phalitArtha yaha hai ki prANAtipAta (hisA) kI pariNati (adhyavasAya--pariNAma) ke kAla meM hI prANAtipAta kriyA ho jAtI hai yaha kathana RjusUtranaya ko dRSTi se kiyA gayA hai / pratyeka kriyA adhyavasAya ke anusAra hI hotI hai| kyoMki pUNya aura pApakarma kA upAdAna-anupAdAna adhyavasAya para hI nirbhara hai| isIlie bhagavAn ne bhI ina saba praznoM kA uttara RjusUtranaya kI dRSTi se diyA hai ki prANAtipAta ke adhyavasAya se prANAtipAtakriyA hotI hai| isI prakAra kA Agamavacana hai--"pariNAmiyaM pamANaM nicchayamavalaMbamANANaM" isI vacana ke AdhAra para AvazyakasUtra meM bhI kahA gayA hai-AyA ceva ahiMsA, prAyA hiMsatti nicchao esa' (AtmA hI ahiMsA hai AtmA hI hiMsA hai, isa prakAra kA yaha nizcaya naya kA kathana hai|) niSkarSa yaha hai ki praNAtipAta kriyA prANAtipAta ke adhyavasAya se hotI hai| isI prakAra zeSa 17 pApasthAnakoM ke adhyavasAya se mRSAvAdAdi kriyAe~ hotI haiM, yaha samajha lenA cAhie / prastuta sUtra ke antargata dUsarA prazna hai--vaha prANAtipAtakriyA kisa viSaya meM hotI hai ? arthAt--prANAtipAta kriyA kA kAraNabhUta adhyavasAya kisake viSaya meM hotA hai ? uttara meM prANAtipAta kriyA ke kAraNabhUta adhyaksAya kA viSaya SaTjIvanikAya batAyA gayA hai / kyoMki mArane kA adhyavasAya jIvaviSayaka hotA hai, ajIvaviSayaka nhiiN| rassI Adi meM sAdi kI buddhi se jo mArane kA adhyavasAya hotA hai, vaha bhI 'yaha sAMpa hai' isa buddhi se pravRtti hone se jIvaviSayaka hI hai| isIlie kahA gayA ki prANAtipAtakriyA SaTjIvanikAyoM meM hotI hai / isI prakAra mRSAvAda Adi zeSa 17 pApasthAnoM ke adhyavasAya se hone vAlI mRSAvAdAdi kriyA vibhinna viSayoM ko le kara hotI hai, yaha mUla pATha se hI samajha lenA caahie|' maSAvAda : svarUpa aura viSaya-sat kA apalApa aura asat kA prarUpaNa karanA mRSAvAda hai| mRSAvAda kA adhyavasAya lokagata aura alokagata samasta-vastu-viSayaka honA sambhava hai / isalie kahA gayA hai.---'sabvadanvesu sarvadravyoM ke viSaya meM mRSAvAda kriyA kA kAraNabhUta adhyavasAya hotA hai| dravya grahaNa ke upalakSaNa se 'sarvaparyAyoM ke viSaya meM bhI samajha lenA caahie| adattAdAna Adi kriyA ke viSaya--adattAdAna usI vastu kA ho sakatA hai, jo vastu grahaNa yA dhAraNa kI jA sakatI hai| isalie adattAdAnakriyA anya vastuviSayaka nahIM hotI, ataH kahA gayA haigahaNadhAraNijjesu dvvesu|' maithunakriyA kA kAraNabhUta maithunAdhyavasAya bhI citra, kASTha,bhitti, mUrti,putalA Adi ke rUpoM yA rUpasahagata strI Adi viSayoM meM hotA hai / parigraha kA artha hai-svatva yA svAmitva bhAva se mUrchA / vaha prANiyoM ke antara meM sthita lobhavaza samastavastuviSayaka ho sakatI hai / isIlie kahA gayA hai--savvadamvesu / ' abhyAkhyAnAdi ke artha evaM viSaya-abhyAkhyAna-asad doSAropaNa; 1. prajJApanA. malapravRtti, patra 437-438 2. vahI, malayavRtti, patra 438 3. vahIM, malayavatti, patra 438 Page #1077 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bAIsavA~ kriyApada] [499 yathA--pracaura ko tU cora hai' kahanA / paizunya-kisI ke parokSa meM jhUThe yA sacce doSa prakaTa karanA, cugalI khAnA / paraparivAda-aneka logoM ke samakSa dUsare ke doSoM kA kathana karanA / mAyA-maSA--- mAyAsahita jhaTha bolnaa| yaha mahAkarmabandha kA heta hai| mithyAdarzanazalya-mithyAtvarUpa tIkSNa kaaNttaa| aThAraha pApasthAnakoM meM 5 mahAvratoM ke avirati rUpa pAMca pApasthAnaka haiM / zeSa pApasthAnoM kA inhIM pAMcoM meM samAveza ho jAtA hai|' prahArasa ee daMDagA-ye (pUrvokta padoM meM ullikhita) daNDaka (pAlApaka) aThAraha haiM / 'prANAtipAtAdi pApasthAna 18 hone se aThAraha pApasthAnoM ko le kara jovoM ko kriyA aura usake viSayoM kA yahA~ nirdeza kiyA gayA hai| kriyAhetuka karmaprakRtibandha ko prarUpaNA 1581. [1] jIve NaM bhaMte ! pANAidAeNaM kati kammapagaDomo baMdhati ? goyamA ! sattavihabaMdhae vA pravihabaMdhae vA / [1581-1 pra.] bhagavan ! (eka) jIva (prANAtipAtakriyA ke kAraNabhUta) prANAtipAta (ke adhyavasAya) se kitanI karmaprakRtiyA~ bA~dhatA hai ? [u.] gautama ! sAta athavA pATha karmaprakRtiyA~ bA~dhatA hai| [2] evaM gairaie jAva NiraMtaraM vemANie / [1581-2] isI prakAra (sAmAnya jIva ke prANAtipAta se baMdhane vAlo karmaprakRtiyoM ke paNa ke samAna) eka nairayika se le kara lagAtAra eka vaimAnika deva taka ke (prANAtipAta ke adhyavasAya se hone vAlI karma-prakRtiyoM ke bandha kA kathana karanA caahie|) 1582. jIvA NaM bhaMte ! pANAivAeNaM kati kammapagaDIo baMdhati ? goyamA! sattavihabaMdhagA vi aTThavihabaMdhagA vi / [1882 pra.) bhagavan ! (aneka) jIva prANAtipAta se kitanI karmaprakRtiyA~ bAMdhate haiM ? [u.] gautama ! ve saptavidha (karmaprakRtiyA~) bAMdhate haiM yA aSTavidha (karmaprakRtiyA~) vAMdhate haiN| 1583. [1] raiyA NaM bhaMte ! pANAivAeNaM kati kammapagaDIo baMdhaMti ? goyamA ! samve vi tAva hojjA sattavihabaMdhagA, ahavA sattavihabaMdhagA ya pravihabaMdhage ya, ahavA sattavihabaMdhagA ya aTTavihabaMdhagA ya / {1583-1 pra. bhagavan ! (aneka) nAraka prANAtipAta se kitanI karmaprakRtiyA~ bAMdhate haiM ? [u.] gautama ! ve saba nAraka saptavidha (karmaprakRtiyA~) bAMdhate haiM athavA (aneka nAraka) saptavidha (karmaprakRtiyoM ke) bandhaka hote haiM aura (eka nAraka) aSTavidha (karma-) bandhaka hotA hai, athavA (aneka nAraka) saptavidha karmabandhaka hote haiM aura (aneka) aSTavidha karmabandhaka bhI ! 1. prajApanA. malayavRtti, patra 838 2. vahI malayavRtti, patra 838 Page #1078 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 490] [prajJApanAsUtra [2] evaM asurakumArA vi jAva thnniykumaaraa| [1583-2 ] isI prakAra (pUrvokta sUtra ke kathana ke anusAra) asurakumAroM se lekara stanitakumAra taka (ke prANAtipAta ke adhyavasAya se hone vAle karma-prakRtibandha ke tIna-tIna bhaMga samajhane caahiye|) [3] puDhavi-Au-teu-vAu-vaNaphaikAiyA ya, ete savve vi jahA ohiyA jIvA (su. 1582) / [1583-3] pRthvI-ap-tejo-vAyu-vanaspatikAyika jIvoM ke (prANAtipAta se hone vAle karmaprakRtibandha) ke viSaya meM (sU. 1582 meM ukta) audhika (sAmAnya-aneka) jIvoM ke (karmaprakRtibandha ke) samAna (kahanA caahie|) [4] avasesA jahA gairaiyA / [1583-4] avaziSTa samasta jIvoM (vaimAnikoM taka ke, prANAtipAta se hone vAle karmaprakRtibandha ke viSaya meM) nairayikoM ke samAna (kahanA caahie|) 1584. [1] evaM ete jovegidiyavajjA tiNNi tiNi bhaMgA samvattha bhANiyabva ti jAva micchaadsnnsllennN| [1584-1] isa prakAra samuccaya jIvoM aura ekendriyoM ko chor3a kara (zeSa daNDakoM ke jIvoM ke pratyeka ke) tIna-tIna bhaMga sarvatra kahane cAhie / tathA (mRSAvAda se lekara) mithyAdarzanazalya taka (ke adhyavasAyoM) se (hone vAle karmabandha kA bhI kathana karanA cAhie / ) [2] evaM egatta-pohattiyA chattIsa daMDagA hoti / [1584-2] isa prakAra ekatva aura pRthaktva ko lekara chattIsa daNDaka hote haiN| vivecana-prANAtipAtAdi se hone vAle karmabandha kI prarUpaNA-prastuta cAra sUtroM (1581 se 1584 taka) meM prANAtipAtAdi kriyAoM ke kAraNabhUta prANAtipAtAdi ke adhyavasAya se hone vAle karmaprakRtibandha kI prarUpaNA kI gaI hai| saptavidha bandha aura aSTavidha bandha kaba aura kyoM ?--eka jIva saptavidha bandha karatA hai yA aSTavidha karmabandha karatA hai| isakA kAraNa yaha hai ki jaba prAyuSya karma-bandha nahIM hotA taba sAta karmaprakRtiyoM kA aura AyuSyakarmabandhakAla meM ATha karma prakRtiyoM kA bandha hotA hai| yaha ekatva kI dRSTi se vicAra kiyA gayA hai| pRthaktva kI dRSTi se vicAra karane para sAmAnya bahuta-se jIva yA to saptavidhabandhaka pAe jAte haiM yA aSTavidhabandhaka / ye donoM jagaha sadeva adhika saMkhyA meM milate haiM / nairayikasUtra meM saptavidha bandhaka haiM hI; kyoMki hiMsAdi pariNAmoM se yukta nAraka sadaiva bahuta saMkhyA meM upalabdha hote haiN| isalie unake saptavidha bandhakatva meM koI sandeha nahIM hai| jaba eka bhI AyuSya bandhaka nahIM hotA, taba sabhI saptavidhabandhaka hote haiN| jaba eka prAyuSkabandhaka hotA hai, taba zeSa saba saptavidhabandhaka hote haiM / jaba aSTavidhabandhaka bahuta-se milate haiM, taba donoM meM ubhayagata bahuvacana kA rUpa hotA hai| arthAt aneka saptavidhabandhaka aura aneka aSTavidhabandhaka / isa prakAra tIna bhaMgoM se Page #1079 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bAIsavA~ kriyApaka [491 asurakumAra Adi dasa prakAra ke bhavanapati taka kA kathana karanA caahie| pRthvIkAyikAdi pAMca sthAvara prAyaH hiMsA ke pariNAmoM meM pariNata hote haiM, isalie sadaiva aneka pAe jAte haiM tathA ve saptavidhabandhaka yA aSTavidhabandhaka hote haiN| zeSa dvi-tri-caturindriya, tiryaJcapaJcendriya, manuSya, vAnavyantara, jyotiSka evaM vaimAniyakoM kA kathana bhaMgatrika ke sAtha nairayikoM kI taraha karanA caahie|' egattapohattiyA chattIsa daMDagA--prANAtipAta se mithyAdarzana zalya taka 18 pApasthAnakoM ke ekatva aura pRthaktva ke bheda se pratyeka ke do-do daNDaka hone se 18 hI pApasthAnakoM ke kula 36 daNDaka hote haiN| jIvAdi ke karmabandha ko lekara kriyAprarUpaNA 1585. [1] jove gaM bhaMte ! gANAvaraNijjaM kammaM baMdhamANe katikirie ? goyamA ! siya tikirie siya caukirie siya pNckirie| [1585-1 pra.] bhagavan ! (eka jIva jJAnAvaraNIya karma ko bAMdhatA huA (kAyikI Adi pAMca kriyAnoM meM se) kitanI kriyAoM vAlA hotA hai ? [u.] gautama ! (vaha) kadAcit tIna kriyAoM vAlA, kadAcit cAra kriyAoM vAlA aura kadAcit pAMca kriyAoM vAlA hotA hai| [2] evaM paraie jAva vemANie / [1585-2] isI prakAra eka nai rayika se lekara yAvat (eka) vaimAnika (taka ke pAlApaka kahane cAhie !) 1486. [1] jIvANaM bhaMte ! pANAvaraNijja kammaM baMdhamANA katikiriyA ? goyamA ! tikiriyA vi caukiriyA vi paMcakiriyA vi| [1586-1 pra.] bhagavan ! (aneka) jIva jJAnAvaraNIya karma ko bAMdhate hue, kitanI kriyAoM vAle hote haiM ? [u.] gautama ! (ve) kadAcit tIna kriyAoM vAle, kadAcit cAra kriyAnoM vAle aura kadAcit pAMca kriyAoM vAle bhI hote haiM / [2] evaM raiyA niraMtaraM jAva vemaanniyaa| [1586-2] isa prakAra (sAmAnya aneka jIvoM ke AlApaka ke samAna) nairayikoM se (lekara) lagAtAra vaimAnikoM taka (ke AlApaka kahane cAhie / ) 1587. [1] evaM darisaNAvaraNijja beyaNijja mohaNijja AuyaM NAma goyaM aMtarAiyaM ca aTThabihakammapagaDIyo bhaanniyvaao| 1. prajJApanA malayavRtti patra 440 2. bahI, patra 440 Page #1080 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 492] [prajJApanAsUna [1587-1] isa prakAra (jAnAvaraNIya karma ke samAna) darzanAvaraNIya, vedanIya, mohanIya, prAyuSya, nAma, gotra aura antarAyika, ina AThoM prakAra kI karmaprakRtiyoM ko (bAMdhatA huA eka jIya yA eka nairayika se yAvat vaimAnika, athavA bAMdhate hue aneka jIvoM yA aneka nairayikoM se yAvat vaimAnikoM ko lagane vAlI kriyAoM ke pAlApaka kahane caahie|) [2] egatta-pohattiyA solasa dNddgaa| [1587-2] ekatva aura pRthaktva ke (prAzrayI kula) solaha daNDaka hote haiM / vivecana--aSTavidha karmabandhAzrita kriyAprarUpaNA-prastuta trisUtrI (sU. 1585 se 1587 taka ) meM jIvoM ke dvArA prANAtipAtAdi ke kAraNa jJAnAvaraNIyAdi karma bAMdhate hue kriyAoM ke lagane kI saMkhyA kI prarUpaNA kI gaI hai| prastuta prazna kA Azaya-isI pada meM pahale kahA gayA thA ki jIva prANAtipAta Adi pApa ke adhyavasAya se sAta yA ATha karmoM ko bAMdhatA hai| prastuta meM yaha batAyA gayA hai ki vaha jJAnAvaraNIyAdi karma bAMdhatA huA kAyikI Adi kitanI kriyAnoM se prANAtipAta ko samApta karatA hai ? tathA yahA~ jJAnAvaraNIya nAmaka karmarUpa kArya se prANAtipAta nAmaka kAraNa kA nivRttibheda bhI batAyA gayA hai| usa bheda se bandhavizeSa bhI prakaTa kiyA gayA hai / ' kahA bhI hai-"tIna, cAra yA pAMca kriyAnoM se kramazaH hisA samApta (pUrNa) kI jAtI hai, kintu yadi yoga aura pradveSa kA sAmya ho to isakA viziSTa bandha hotA hai / uttara kA Azaya---usI prANAtipAta kA nivRttibheda batAte hue uttara meM kahA gayA haikadAcit vaha tIna kriyAoM vAlA hotA hai, ityaadi| jaba tIna kriyAoM vAlA hotA hai, taba kAyikI prAdhikaraNikI aura prAdveSikI kriyAoM se prANAtipAta ko samApta karatA hai| kAyikI se hAtha paira Adi kA prayoga (pravRtti yA vyApAra) karatA hai, prAdhikaraNikI se talavAra Adi ko juTAtA hai yA teja yA ThIka karatA hai, tathA prAdveSikI se 'use mArU' isa prakAra kA mana meM azubha sampradhAraNa (vicAra) karatA hai / jaba vaha cAra kriyAoM se yukta hotA hai, taba kAyikI, grAdhikaraNikI, prAdveSikI kriyAoM ke uparAnta cauthI 'pAritApanikI' kriyA se yukta bhI ho jAtA hai, arthAt-khaGga Adi ke prahAra (dhAta) se pIDA pahu~cA kara pAritApanikI kriyA se bhI yukta ho jAtA hai| jaba vaha pAMca kriyAoM se yukta hotA hai, taba pUrvokta cAra kriyAoM ke atirikta pAMcavIM prANAtipAtikI kriyA se bhI yukta ho jAtA hai| arthAt use jIvana se rahita karake prANAtipAtakriyA vAlA bhI ho jAtA hai|' 'tikirie' Adi padoM kA Azaya-jIva jJAnAvaraNIya karma ko bAMdhate hue sadeva bahuta-se hote haiM, isa kAraNa tIna kriyAoM vAle bhI hote haiM, cAra kriyAoM vAle bhI aura pAMca kriyAoM vAle bhI hote haiN| isa prakAra eka jIva, eka nairayikAdi, tathA aneka jIva yA aneka nairayikAdi cauvIsa daNDakavartI jIvoM ko lekara kriyAoM kI carcA kI gaI hai| 1. prajApanA. malayavRtti, patra 440 2. tisRbhizcatasRbhiraya paJcabhizca (kriyAbhiH) hiMsA samAdhyate kramazaH / bandho'sya viziSTaH syAda, yoga prataSasAmyaM cet ||-prjnyaapnaa. malayavatti, 5.440 3. prajJApanA. malayavRtti patra 440 4. vahI, malayavRtti, patra 441 Page #1081 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bAIsavAM kriyApada] [493 solaha daNDaka-jJAnAvaraNIya Adi pATha karmo (karmaprakRtiyoM) ke bandha ko lekara pratyeka karma ke AzrayI ekatva aura pRthaktva ke bheda se do-do daNDaka kahane caahie| isa prakAra saba daNDakoM kI saMkhyA 16 hotI haiN|' jIvAdi meM ekatva aura pRthaktva se kriyAprarUparaNA 1588. jIve NaM bhaMte ! jIvAto katikirie ? goyamA ! siya tikirie siya caukirie siya paMcakirie siya akirie| [1588 pra.] bhagavan ! (eka) jIva, (eka) jIva kI apekSA se kitanI kriyAoM vAlA hotA hai [u.] gautama ! (vaha) kadAcit tIna kriyAoM vAlA, kadAcit cAra kriyAoM vAlA, kadAcit pAMca kriyAoM vAlA aura kadAcit akriya (kriyArahita) hotA hai / 1589. [1] jIve NaM bhaMte ! raiyAo katikirie ? goyamA ! siya tikirie siya catukirie siya prakirie / [1589-1 pra.] bhagavan ! (eka) jIva, (eka) nAraka kI apekSA se kitanI kriyAoM vAlA hotA hai ? [u.] gautama ! (vaha) kadAcit tIna kriyAoM vAlA, kadAcit cAra kriyAnoM vAlA aura kadAcit akriya hotA hai| [2] evaM jAva thnniykumaaraao| [1586-2] isa prakAra (pUrvokta eka jIva kI eka nAraka kI apekSA se kriyA sambandhI AlApaka ke samAna) (eka jIva kI, eka asurakumAra se le kara) yAvat (eka) stanitakumAra ko kI apekSA se (kriyA sambandhI pAlApaka kahane cAhie / ) [3] puDhavikkAiya-AukkAiya-teukkAiya-vAukkAiya-vaNaphaikAiya-beiMdiya-teiMdiya-ca uridiya-paMcidiyatirikkhajoNiya-maNUsAto jahA jIvAto (su. 1588) / [1589-3] (eka jIva kA) (eka) pRthvIkAyika, apkAyika tejaskAyika, vAyukAyika, vanaspatikAyika, dvIndriya, trIndriya, caturindriya, paMcendriyatiryaJcayonika evaM eka manuSya kI apekSA se (kriyAsambandhI pAlApaka) (sU. 1588 meM ukta) eka jIva ko apekSA se (kriyAsambandhI prAlApaka) ke samAna (kahane caahie|) [4] vANamaMtara-joisiya-vemANiyAo jahA peraiyAyo (su. 1589) [1589-4] (isI taraha eka jIva kA) (eka) vAnavyantara, jyotiSka aura vaimAnika kI apekSA se, kriyAsambandho pAlApaka) (sU. 1589-1 meM ukta) (eka) nairapika kI apekSA se kriyAsambandhI AlApaka) ke samAna kahane caahie| 1. prajJApanA. malayavRtti patra 441 Page #1082 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [prajJApanAsUna 1590. jIve NaM bhaMte ! jovehito katikirie ? goyamA ! siya tikirie siya caukirie siya paMcakirie siya akirie / [1560 pra.] bhagavan ! (eka) jIva, (aneka) jIvoM kI apekSA se kitanI kriyAoM vAlA hotA hai ? [u.] gautama ! (vaha) kadAcit tIna kriyAoM vAlA, kadAcit cAra kriyAoM vAlA, kadAcit pAMca kriyAoM vAlA aura kadAcit akriya hotA hai / 1591. jIve NaM bhaMte ! gairaiehito katikirie ? goyamA ! siya tikirie siya caukirie siya akirie| evaM jaheva paDhamo daMDao tahA eso vi vitio bhaanniynyo| [1591 pra.] bhagavan ! (eka) jIva, (aneka) nairayikoM kI apekSA se kitanI kriyAoM vAlA hotA hai ? ___ [u.] gautama ! kadAcit tIna kriyAoM vAlA, kadAcit cAra kriyAoM vAlA aura kadAcit akriya hotA hai / 1592. jIvA gaM bhaMte ! jIvAo katikiriyA ? goyamA ! siya tikiriyA vi siya caukiriyA visiya paMcakiriyA vi siya akiriyA vi| [1592 pra.] bhagavan ! (aneka) jIva, (eka) jIva kI apekSA se kitanI kriyAoM vAle hote haiM ? [u.] gautama ! kadAcit tIna kriyAoM vAle, kadAcit cAra kriyAoM vAle, kadAcit pAMca kriyAoM vAle bhI aura kadAcit akriya hote haiM / 1593. jIvANaM bhaMte ! raiyAo katikiriyA ? goyamA ! jaheba AilladaMDo taheva bhANiyabyo jAva vemAgiya tti / [1563 pra.] bhagavan ! (aneka) jIva, (eka) nai rayika kI apekSA se kitanI kriyA proM vAle hote hai ? [u.] gautama ! jisa prakAra prArambhika daNDaka (sU. 1589-1) meM (kahA gayA thA,) usI prakAra se, (yaha daNDaka bhI) yAvat vaimAnika taka kahanA caahie| 1594. jIvA NaM bhaMte ! jIvehito katikiriyA ? goyamA ! tikiriyA vicaukiriyA vi paMcakiriyA vi akiriyA vi| [1594 pra.] bhagavan ! (aneka) jIva, (aneka) jIvoM kI apekSA se kitanI kriyAoM vAle hote haiM ? u.] gautama ! (ve) tIna kiyAoM vAle bhI hote haiM, cAra kriyAnoM vAle bhI, pAMca kriyAoM vAle bhI aura akriya bhI hote haiN| Page #1083 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bAIsA kriyApada] 1595. [1] jIvA NaM bhaMte ! raiehito katikiriyA ? goyamA ! tikiriyA vi caukiriyA vi akiriyA vi / _[1595-1 pra.] bhagavan ! (aneka) jIva, (aneka) nArakoM ko apekSA se kitanI kriyAoM vAle hote haiM ? [u.] gautama ! (ve) tIna kriyAoM vAle bhI hote haiM, cAra kriyAoM vAle bhI aura prakriya bhI hote haiN| [2] asurakumArehito vi evaM ceva jAva vemaanniehito| [NavaraM] orAliyasarIrehito jahA johito (su. 1594) / {1595-2 pra.] isI prakAra (pUrvokta pAlApaka ke samAna) aneka jIvoM ke aneka asurakumAroM se (le kara) yAvat (aneka) vaimAnikoM kI apekSA se (kriyAsambandhI pAlApaka kahane caahie|) vizeSa yaha hai ki (aneka) audArika zarIradhArakoM (pRthvIkAyikAdi pAMca sthAvara, tIna vikalendriya tiryaJcapaMcendriya evaM manuSyoM) kI apekSA se (jaba kriyAsambandhI pAlApaka kahane hoM, taba sU. 1594 meM ukta aneka) jIvoM kI apekSA se kriyAsambandhI AlApaka) ke samAna (kahane cAhie / ) 1566. jeraie NaM bhaMte ! jIvAto katikirie ? goyamA ! siya tikirie siya caukirie siya pNckirie| [1596 pra.] bhagavan ! (eka) nairayika, (eka) jIva kI apekSA se kitanI kriyA vAlA hotA 1596 pra.] bhagavana ! 100 [u.] gautama ! (vaha) kadAcit tIna kriyAoM vAlA, kadAcit cAra kriyAoM vAlA aura aura kadAcit pAMca kriyAoM vAlA hotA hai / 1567. [1] raie NaM bhaMte ! gairaiyAo katikirie ? goyamA ! siya tikirie siya ckirie| [1597-1 pra.] bhagavan ! (eka) nairayika (eka) nai rayika kI apekSA se kitanI kriyAoM vAlA hotA hai ? __ [u.] gotama ! (vaha) kadAcit tIna kriyAoM vAlA aura kadAcit cAra kriyAoM vAlA hotA hai| [2] evaM jAva vemaanniyaao| NavaraM orAliyasarIrAmo jahA jIvAno (su. 1596) / [1597-2] isI prakAra (pUrvokta pAlApaka ke samAna) (eka asurakumAra se lekara) yAvat eka vaimAnika kI apekSA se (kriyAsambandhI prAlApaka kahane caahie|) vizeSa yaha hai ki (eka) audArikazarIradhAraka jIva kI apekSA se (jana kriyAsambandhI AlApaka kahane hoM, taba sU. 1596 meM kathita eka) jIva kI apekSA se (kriyAsambandhI aAlApaka) ke samAna (kahane cAhie / ) Page #1084 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 496] [prajJApanAsUtra 1598. raie NaM bhaMte ! jIvehito kaikirie ? goyamA! siya tikirie siya caukirie siya pNckirie| |1568 pra.] bhagavan ! (eka) nAraka, (aneka) jovoM kI apekSA se kitanI kriyAoM vAlA hotA hai ? | u.] gautama ! (vaha) kadAcit tIna kriyAoM vAlA, kadAcit cAra kriyAoM vAlA aura kadAcit pAMca kriyAoM vAlA hotA hai| 1599. [1] Neraie NaM bhaMte ! bheraiehito kaikirie ? goyamA ! siya tikirie siya cukirie| evaM jaheva paDhabho daMDao tahA eso vi bitimro bhaanniynyo| [1599-1 pra.] bhagavan ! eka nairayika, aneka nairayikoM kI apekSA se kitanI kriyAoM vAlA hotA hai ? [u.] gautama ! (vaha) kadAcit tIna kriyAoM vAlA aura kadAcit cAra kriyAoM vAlA hotA hai / isa prakAra jaise prathama daNDaka kahA thA, usI prakAra yaha dvitIya daNDaka bhI kahanA caahie| [2] evaM jAva vemaanniehito| NavaraM raiyassa raiehito devehito ya paMcamA kiriyA Nasthi / |1599-2] isI prakAra (pUrvokta pAlApaka ke samAna) yAvat aneka vaimAnikoM kI apekSA se (kriyAsambandhI prAlApaka kahane cAhie / ) vizeSa yaha hai ki (eka) nairayika ke (aneka) narayikoM ko apekSA se (kriyA samvandhI AlApaka meM) paMcama kriyA nahIM hotii| 1600. raiyA NaM bhaMte ! jIvAo katikiriyA ? goyamA ! siya tikiriyA siya caukiriyA siya paMcakiriyA / [1600 pra.] bhagavan ! (aneka) nairayika, (eka) jIva ko apekSA se, kitanI kriyAoM vAle hote haiM ? u.] gautama ! kadAcit tIna kriyAnoM vAle, kadAcit cAra kriyAoM vAle aura kadAcit pAMca kriyAoM vAle hote haiN| 1601. evaM jAva vemaanniyaao| NavaraM raiyAno devAo ya paMcamA kiriyA patthi / {1601] isI prakAra (pUrvokta pAlApaka ke samAna) (eka asurakumAra se le kara) yAvat eka vaimAnika kI apekSA se (kriyAsambandhI AlApaka kahane cAhie / ) vizeSa yaha hai ki (eka) nairayika yA (eka) deva kI apekSA se (kriyAsambandhI pAlApaka meM) paMcama kriyA nahIM hotii| 1602. raiyA NaM bhaMte ! jIhito katikiriyA ? goyamA ! tikiriyA vi caukiriyA vi paMcakiriyA vi| [1602 pra.] bhagavan ! (aneka) nAraka, (aneka) jIvoM kI apekSA se kitanI kriyAoM vAle hote haiM ? Page #1085 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bAIsA kriyApada] [497 [u.] gautama ! (ve) tIna kriyAoM vAle bhI hote haiM, cAra kriyAoM vAle bhI aura pAMca kriyAoM vAle bhI hote haiM ? 1603. [1] raiyA NaM bhaMte ! Nerairahito katikiriyA ? goyamA ! tikiriyA vi caukiriyA vi| [1603-1 pra.] bhagavan ! (aneka) nairayika, (aneka) nairayikoM kI apekSA se kitanI kriyAoM vAle hote haiM ? [u.] gautama ! (ve) tIna kriyAoM vAle bhI hote haiM aura cAra kriyAoM vAle bhI hote haiM / [2] evaM jAva vemaanniehito| gavaraM orAliyasarIrehito jahA jovehito (su. 1602) / |1603.2] isI prakAra (uparyukta aAlApaka ke samAna) (aneka asurakumAroM se le kara) yAvat (aneka) vaimAnikoM kI apekSA se kriyAsambandho pAlApaka kahane caahie| vizeSa yaha hai ki aneka audArikazarIradhArI jIvoM ko apekSA se, (kriyAsambandhI prAlApaka) (sU. 1602 meM kathita aneka) jIvoM kI apekSA se (kriyAsambandhI pAlApaka) ke samAna (kahane cAhie / ) 1604. [1] asurakumAre NaM bhaMte ! jIvAto katikirie ? goyamA ! jaheva raieNaM cattAri daMDagA (su. 1596-99) taheva asurakumAreNa vi cattAri daMDagA bhANiyanvA / evaM uvaujjiUNa bhAveyanvaM ti-jIve maNUse ya akirie vuccati, sesA akiriyA Na vuccaMti, samve jIvA porAliyasarIrehito paMcakiriyA, Neraiya-devehito ya paMcakiriyA Na vuccaMti / [1604-1 pra.] bhagavan ! (eka) asurakumAra, eka jIva kI apekSA se, kitanI kriyAoM vAlA hotA hai ? u.] gautama ! jaise (sU. 1596 se 1596 taka meM) (eka) nAraka kI apekSA se (kriyAsambandhI) cAra daNDaka (kahe gae) the, vaise hI (eka) asurakumAra ko prokSA se bhI (kriyAsambandhI) cAra daNDaka kahane cAhie / isa prakAra kA upayoga lagAkara vicAra kara lenA cAhie ki--eka jIva aura eka manuSya ho akriya kahA jAtA hai, zeSa sabhI jIva akriya nahIM kahe jAte / sarva jIva, audArika zarIradhArI aneka jIvoM kI apekSA se--pAMca kriyA vAle hote haiM / nArakoM aura devoM kI apekSA se pAMca kriyAoM vAle nahIM kahe jaate| [2] evaM ekkekkajIvapae cattAri cattAri daMDagA bhaanniybbaa| evaM eyaM daMDAsayaM / save vi ya jIvAdIyA dNddgaa| [1604-2] isa prakAra eka-eka jIva ke pada meM cAra-cAra daNDaka kahane cAhie / yoM kula milA kara sau daNDaka hote haiM / ye saba eka jIva Adi se sambandhita daNDaka haiM / vivecana jIvoM ko dUsare jIvoM kI apekSA se lagane vAlI kriyAoM ko prarUpaNA---prastuta 17 sUtroM (1588 se 1604) meM jIvoM ke, dUsare jIvoM kI apekSA se lagane vAlI kriyAoM kI prarUpaNA kI gaI hai| Page #1086 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 498] [prajJApanAsUtra prastuta sUtrAvalI meM pUrvokta kAyikI prAdi pAMca kriyAoM kA hI vicAra kiyA gayA hai| vRttikAra ke anusAra yahA~ kevala vartamAna bhava meM hone vAlI kAyikI Adi kriyAe~ abhipreta nahIM, kintu atItajanma ke kAya-zarIrAdi se anya jIvoM dvArA hone vAlI kriyAe~ bhI yahA~ abhipreta haiM; kyoMki atIta janma ke zarIrAdi kA usake svAmI ne pratyAkhya i) nahIM kiyaa| isalie una zarIrAdi meM se jo kucha bhI nirmANa ho athavA usase zastrAdi banAkara kisI ko paritApanA dI gaI yA kisI kI hiMsA kI gaI ho to arthAt-ukta bhUtakAla ke zarIrAdi se anyajIva jo kucha bhI kriyA kare, una saba ke lie usa zarIrAdi kA bhUtapUrva svAmI jimmedAra hai, kyoMki usa jIva ne apane svAmitva ke zarIrAdi kA vyutsarga (parityAga) nahIM kiyA; usake prati, jo mamatva thA, usakA visarjana (tyAga) nahIM kiyaa| jaba taka usa bhUtapUrva zarIrAdi kA vyutsarga jIva nahIM karatA, taba taka usase sambandhita kriyAe~ lagatI rahatI haiN| hA~, agara pUrvajanma ke zarIra kA mamatva visarjana kara detA hai, to usase koI kriyA nahIM lagatI, kyoMki vaha usase sarvathA nivRtta ho cukA hai|' vyAkhyA-eka jIva kI apekSA se eka jIva ko jo kriyAe~ (3, 4 yA 5) lagatI haiM, ve varta. mAna janma ko le kara lagatI haiM / atItabhava ko lekara kAyikI Adi tIna, cAra yA pAMca kriyAe~ eka jIva ko isa prakAra lagatI haiM- kAyikI taba lagatI hai, jaba usake pUrvajanma se sambandhita avijita zarIra yA zarIra ke eka deza kA prayoga kiyA jAtA hai / prAdhikaraNikI taba lagatI hai, jaba usake pUrva janma ke zarIra se saMyojita hala, mUsala, khaDga Adi adhikaraNoM kA dUsaroM ke ghAta ke lie upayoga kiyA jAtA hai| prAdveSikI taba lagatI hai, jaba pUrvajanmagata zarIrAdi kA mamatva visarjana (pratyAkhyAna) na kiyA ho, aura tadviSayaka bure pariNAma meM koI pravRtta ho rahA ho / pAritApanikI taba hotI hai, jaba avyutsRSTa kAyA se yA kAyA ke ekadeza se koI vyakti dUsaroM ko paritApa (saMtApa) de rahA ho| aura prANAtipAtakriyA taba hotI hai, jaba usa avyutsRSTa kAya se dUsare kA ghAta kara diyA jaae| akriya taba hotA hai, jaba koI vyakti pUrvajanma ke zarIra yA zarIra se sambaddha sAdhana kA tIna karaNa tIna yoga se vyutsarga kara detA hai| taba usa janmabhAvI zarIra se kacha bhI kriyA nahIM karatA yA kI jaatii| yaha akriyatA manuSya kI apekSA se samajhanA cAhie, kyoMki manuSya hI sarvavirata ho sakatA hai| devoM aura nArakoM ke jIvana kA ghAta asambhava hai, kyoMki deva aura nAraka anapavartya (nirupakrama) AyuvAle hote haiM / unakI akAla mRtyu kadApi nahIM hotI / ataeva unake viSaya meM pacama kriyA nahIM ho sakatI 2 dvIndriyAdi kI apekSA se nAraka ko kAyikI Adi kriyAe~-jisa nAraka ne pUrva bhava ke zarora kA jaba taka visarjana nahIM kiyA, usa nAraka kA za rora taba taka pUrvabhAva prajJApanA se, rikta ghI ke ghar3e kI taraha 'usakA' kahalAtA hai| usa zarIra ke haDDI Adi eka deza se bhI koI dUsarA kisI kA prANAtipAta (ghAta) karatA hai to pUrva janmagata usa zarIra kA svAmI jIva bhI kAyikI Adi kriyAoM se saMlagna ho jAtA hai, kyoMki usane usa zarIra kA vyutsarga nahIM kiyA thaa| jaba usI jIva ke zarIra ke ekadeza ko abhighAta (prahAra) Adi meM samartha jAna kara koI vyakti (kha) paNNavaNAsuttaM (prastAvanAdi) bhA. 2 pR. 123 1. (ka) prajJApanAAM malayavRtti, patra 442 2. prajJApanA. malayavRtti, patra 442 Page #1087 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bAIsavA~ kriyApada] prANAtipAta ke lie udyata ho, use dekha kara dvIndriyAdi ghAtya jIva para krodhAdi utpanna hone se mArane ke lie yaha zastra zaktizAlI hai, aisA cintana karatA huA atyanta krodha Adi kA pariNAma karatA hai, pIr3A pahu~cAtA hai, prANanAza karatA hai, to prAdveSikI Adi tInoM kriyAe~ hotI haiN|' sau daNDaka-sAmAnyatayA jIvapada meM eka daNDaka aura nairayika Adi ke 24 daNDaka, ye donoM milAkara 25 daNDaka hue| phira eka-eka pada ke cAra-cAra--eka jIva, aneka jIva, eka nAraka aneka nAraka) daNDaka hue| isa prakAra 254 4 = 100 daNDaka hue| cauvIsa daNDakoM meM kriyAprarUpaNA 1605. kati gaM bhaMte! kiriyAo paNNattAno ? goyamA ! paMca kiriyAo pnnnntaao| taM jahA-kAiyA jAva pANAivAyakiriyA / [1605 pra.] bhagavan ! kriyAe~ kitanI kahI gaI haiM ? [u.] gautama ! kriyAe~ pAMca kahI gaI haiN| ve isa prakAra-kAyiko yAvat praannaatipaatkriyaa| 1606. [1] gairaiyANaM bhaMte ! kati kiriyAo paNNattAo? goyamA! paMca kiriyAo pnnnnttaao| taM jahA-kAiyA jAva paannaaivaaykiriyaa| [1606-1 pra.] bhagavan ! nArakoM ke kitanI kriyAe~ kahI gaI haiM ? [u.] gautama ! (unake) pAMca kriyAe~ kahI gaI haiM / yathA-kAyikI yAvat praannaatipaatkriyaa| [2] evaM jAva vemANiyANaM / [1606-2] isI prakAra (kA kriyAsambandhI kathana asurakumAra se lekara) yAvat vaimAnikoM ke (sambandha meM karanA cAhie / ) vivecana-kriyA : prakAra aura cauvIsa daNDakavyApti--prastuta do sutroM (1605-1606) meM kriyA ke pUrvokta pAMca prakAra batAkara unako cauvosa daNDakavartI jIvoM meM vyApti kI prarUpaNA kI jIvAdi meM kriyAyoM ke sahabhAva kI prarUpaNA 1607. jassa NaM bhaMte ! jIvassa kAiyA kiriyA kajjai tassa AhigaraNiyA kiriyA kajjati ? jassa AhiMgaraNiyA kiriyA kajjati tassa kAiyara kiriyA kajjati ? goyamA ! jassa NaM jIvassa kAiyA kiriyA kajjati tassa prAhigaraNI NiyamA kajjati, jassa mAhigaraNI kiriyA kajjati tassa vi kAiyA kiriyA NiyamA kajjati / [1607 pra.] bhagavan ! jisa jIva ke kAyikI kriyA hotI hai, kyA usake AdhikaraNikI kriyA hotI hai ? (tathA) jisa jIva ke prAdhikaraNikI kriyA hotI hai, kyA usake kAyikI kriyA hotI hai ? 1. prajJApanA. malayavRtti, patra 443 2. vahI, patra 443 Page #1088 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 500] [prajJApanAsUtra [u.] gautama ! jisa jIva ke kAyikI kriyA hAtI hai, usake niyama se prAdhikaraNikI kriyA hotI hai, aura jisake AdhikaraNikI kriyA hotI hai, usake bhI niyama se kAyikI kriyA hotI hai| 1608. jassa NaM bhaMte ! jIvassa kAiyA kiriyA kajjati tassa pAsosiyA kiriyA kajjati ? jassa pAosiyA kiriyA kajjati tassa kAiyA kiriyA phajjati ? goyamA ! evaM cev| [1608 pra.] bhagavan ! jisa jIva ke kAyikI kriyA hotI hai kyA usake prAdveSiko kriyA hotI hai ? aura jisake prAdveSikI kriyA hotI hai, kyA usake kAyikI kriyA hotI hai ? [u.] gautama ! isI prakAra (pUrvavat donoM paraspara niyama se samajhanA cAhie / ) 1609. jassa NaM bhaMte ! jIvassa kAiyA kiriyA kajjai tassa pAriyAvaNiyA kiriyA kajjai, jassa pAriyAvaNiyA kiriyA kajjai tassa kAiyA kiriyA kajjati ? goyamA ! jassa NaM jIvassa kAiyA kiriyA kajjai tassa pAriyAvaNiyA kiriyA siya kajjati siya No kajjati, jassa puNa pAriyAvaNiyA kiriyA kajjati tassa kAiyA niyamA kajjati / [160 6 pra.] bhagavan ! jisa jIva ke kAyikI kriyA hotI hai, kyA usake pAritApanikI kriyA hotI hai ? tathA jisake pAritApanikI kriyA hotI hai, kyA usake kAyikI kriyA hotI hai ? [u.] gautama ! jisa jIva ke kAyikI kriyA hotI hai, usake pAritApanikI kriyA kadAcit hotI hai, aura kadAcit nahIM hotI, kintu jisake pAritApanikI kriyA hotI hai, usake kAyiko kriyA niyama se hotI hai| 1610. evaM pANAivAyakiriyA vi / [1610] isI prakAra (pAritApanikI aura kAyikI kriyA ke paraspara sahabhAva-kathana ke samAna) prANAtipAta kriyA (aura kAyikI kriyA) kA (paraspara sahabhAva-kathana bhI karanA caahie|) 1611. evaM AdillAo paropparaM niyamA timNi kajjati / jassa AdillAno tiSNi kajjati tassa uvarillAo doNi siya kajjati siya No kajjati / jassa urillAo doNi kanjaMti tassa AirulAo tiSNi NiyamA kajjaMti / [1611] isa prakAra prArambha kI tIna kriyAoM kA paraspara sahabhAva niyama se hotA hai / jisake prArambha kI tIna kriyAe~ hotI haiM, usake Age kI do kriyAe~ (pAritApanikI aura prANAtipAtakriyA) kadAcit hotI haiM, kadAcit nahIM hotI; (parantu) jisake Age kI do kriyAe~ hotI haiM, usake prArambha kI tIna kriyAe~ (kAyikI, prAdhikarazikI aura prAdveSikI) niyama se hotI haiM / 1612. jassa NaM bhaMte ! jIvassa pAriyAvaNiyA kiriyA kajjai tassa pANAivAyakiriyA ka.jati ? jarasa pANAvAyAkariyA kajjati tassa pAriyAvaNiyA kiriyA kajjati ? goyamA ! jassa jaM jIvassa pAriyAvaNiyA kiriyA kajjati tassa pANAivAyakiriyA siya Page #1089 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bAIsavA~ kriyApada] [501 kajjati siya No kajjati, jassa puNa pANAivAyakiriyA kajjati tassa pAriyAvaNiyA kiriyA niyamA kajjati / [1612 pra.] bhagavan ! jisake pAritApanikI kriyA hotI hai kyA usake prANAtipAta-kriyA hotI hai ? (tathA) jisake prANAtipAta-kriyA hotI hai, kyA usake pAritApaniko kriyA hotI hai ? [u.] gautama! jisa jIva ke pAritApaniko kriyA hotI hai, usake prANAtipAta kriyA kadAcita hotI hai. kadAcita nahIM bhI hotI; kintu jisa jIva ke prANAtipAta-kriyA hotI hai. usake pAritApanikI kriyA niyama se hotI hai / 1613. [1] jassa NaM bhaMte ! geraiyassa kAiyA kiriyA kajjati tassa AhigaraNiyA kiriyA kajjati ? goyamA ! jaheva jIvassa (su. 1607.--12) taheva Neraiyassa vi / [1613-1 pra.] bhagavan ! jisa nairayika ke kAyikI kriyA hotI hai kyA usake prAdhikaraNikI kriyA hotI hai ? [. gautama ! jima prakAra (sU. 1607 se 1612 taka meM) jIva (sAmAnya) meM (kAyikI Adi kriyAoM ke paraspara sahabhAva kI carcA kI gaI hai) usI prakAra narayika ke sambandha meM bhI (samajha lenI caahie|) niraMtaraM jAva vemANiyassa / [1613-2] isI prakAra (nAraka ke samAna) yAvat vaimAnika taka (kriyAnoM ke paraspara sahabhAva kA kathana karanA cAhie / ) 1614. jaM samayaM NaM bhaMte ! jIvassa kAiyA kiriyA kajjati taM samayaM prAhigaraNiyA kiriyA kajjati ? jaM samayaM AhigaraNiyA kiriyA kajjati taM samayaM kAiyA kiriyA kajjati ? evaM jaheva pAillao daMDao bhaNio (su. 1607-13) taheva bhANiyanvo jAva vemANiyassa / [1614 pra] bhagavan ! jisa samaya jIva ke kAyikI kriyA hotI hai, kyA usa samaya usake prAdhikaraNikI kriyA hotI hai ? (tathA) jisa samaya usake prAdhikaraNikI kriyA hotI hai, kyA usa samaya kAyikI kriyA hotI hai ? [u.] (gautama ! ) jisa prakAra (sU. 1607 se 1613 taka meM) kriyAoM ke paraspara sahabhAva ke sambandha meM prArambhika daNDaka kahA hai, usI prakAra yahA~ bhI yAvat vaimAnika taka kahanA caahie| 1615. jaM desaM NaM bhaMte ! jIvassa kAiyA kiriyA kajjati taM desaM NaM pAhigaraNiyA kiriyA kajjati? taheva jAva vemANiyassa / Page #1090 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 502] [prajJApanAsUtra [1615 pra.] (bhagavan ! ) jisa deza meM jIva ke kAyikI kriyA hotI hai, kyA usa deza meM prAdhikaraNikI kriyA hotI hai ? [u.] (yahA~ bhI) usI (pUkti mUtroM kI) taraha yAvat vaimAnika taka (kahanA cAhie / ) 1616. [1] jaMpaesaM NaM bhaMte ! jIvassa kAiyA kiriyA kajjati taM paesa prAhigaraNiyA kiriyA kajjati ? evaM taheva jAva vemaanniyss| [1616-1 pra. (bhagavan ! ) jisa pradeza meM jIva ke kAyikI kriyA hotI hai, kyA usa pradeza meM prAdhikaraNikI kriyA hotI hai ? [u.] (gautama ! ) (yahA~ bhI) usI (pUrvokta sUtroM kI taraha yAvat vaimAnika taka (kahanA caahie|) [2] evaM ete jassa 1, jaM samayaM 2, jaM desaM 3, jaM paesaM NaM 4 cattAri daMgA hoMti / [1616-2] isa prakAra (1) jisa jIva ke (2) jima samaya meM (3) jisa deza meM aura (4) jisa pradeza meM ye cAra daNDaka hote haiN| vivecana--kriyAoM ke paraspara sahabhAva kI vicAraNA-prastuta 10 sUtroM (su. 1607 se 1616 taka) meM pUrvokta pAMca kriyAoM ke, jIva, samaya, deza aura pradeza kI dRSTi se, paraspara sahabhAva kI vicAraNA kI gaI hai| niSkarSa prArambha kI tIna kriyAe~ jIva meM niyama se, paraspara sahabhAva ke rUpa meM rahatI haiM, kintu ina prArambhika tIna kriyAoM ke sAtha Age kI do kriyAe~ kadAcit rahatI haiM, kadAcit nahIM rahatIM / magara jisa jIva meM Age kI do kriyAe~ hotI haiM, usameM prArambha kI tIna kriyAe~ avazya hotI haiM / prANAtipAta aura pAritApanikI kriyA eka jIva meM kadAcit eka sAtha hotI haiM, kadAcita nahIM bhI hotI / sAmAnya jIva kI taraha cauvIsa daNDakavartI jIvoM meM ina kriyAoM ke sahabhAva ke ye hI niyama haiM / jIva meM kriyA-sahabhAvasambandhI grAlApaka ke samAna deza aura pradeza meM kriyA-sahabhAva sambandhI pAlAyaka kahane caahie|' kAyikI Adi kA paraspara sahabhAva : niyasa se yA vikalpa se ? --kAya eka prakAra kA adhikaraNa bhI ho jAtA hai, isalie kAyiko kriyA hone para prAdhikaraNiko avazyameva hotI hai aura prAdhikaraNikI hone para kAyikI bhI avazya hotI hai| aura vaha viziSTa kAyikI kriyA pradveSa ke vinA nahIM hotI, isalie prAdveSikI kriyA ke sAtha bhI kAyikI kA avinAbhAvasambandha hai / vaisI kriyA ke samaya zarIra para pradeSa ke cihna (vakratA, rUkSatA, kaThoratA Adi) spaSTa dRSTigocara hote haiM / isalie kAyikI ke sAtha prAdveSikI pratyakSataH upalabdha hotI hai / 2 prArambha kI tIna kriyAoM kA sahabhAva hone para bho paritApana aura prANAtipAta ina donoM ke sahabhAva kA koI niyama nahIM hotA; kyoMki jaba koI ghAtaka badhya mRgAdi ko dhanuSa khIMca kara vANAdi 1. pANavaNAsutta (mUlapATha-TippaNayukta) bhA. 1, pR. 355-356 2. prajJApanA. malayavatti, patra 444-445 Page #1091 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mAIsavA~ kriyApada] se bIMdha detA hai, usake pazcAt usakA paritApana yA maraNa hotA hai. anyathA nhiiN| ataH ina donoM kA sahabhAva niyama se nahIM hotA / arthAt-pAritApanikI kriyA ke hone para bhI prANAtipAtakriyA kadAcit hotI hai, kadAcit nahIM hotii| jaba bANa prAdi ke prahAra se jIva ko prANarahita kara diyA jAtA hai taba prANAtipAtakriyA hotI hai. zeSa samaya meM nahIM hotii| kintu jisake prANAtipAtakriyA hotI hai, usake niyama se pAritApanikI kriyA hotI hai, kyoMki paritApanA ke binA prANaghAta asambhava hai|' jIva prAdi meM prAyojitA kriyA kI prarUpaNA-- 1617. kati NaM bhaMte ! AjojitAo kiriyAo paNNattAno ? goyamA ! paMca AjojitAo kiriyApro pnnttaao| taM jahA-kAiyA jAva paannaaivaaykiriyaa| [1617 pra.] bhagavan ! prAyojitA (jIva ko saMsAra meM Ayojita karane--jor3ane vAlI) kriyAe~ kitanI kahI gaI haiM ? [u.] gautama ! AyojitA kriyAe~ pAMca kahI gaI haiN| yathA--kAyikI yAvat praannaatipaatkriyaa| 1618. evaM raiyANaM jAva vemANiyANaM / {1618 | nai rayikoM se lekara vaimAnikoM taka (ina pAMcoM prAyojitA kriyAoM kA) isI prakAra (kathana karanA caahie|) 1619. jassa gaM bhaMte ! jIvassa kAiyA prAojiyA kiriyA asthi tassa AhikaraNiyA AojiyA kiriyA asthi ? jassa AhigaraNiyA AojiyA kiriyA asthi tassa kAiyA AojiyA kiriyA asthi ? evaM eteNaM abhilAveNaM te ceva cattAri daMDagA bhANiyanvA jassa 1 jaM samayaM 2 je desaM 3 jaM padesaM 4 jAva vemANiyANaM / [1616 pra.] bhagavan ! jisa jIva ke kAyikI prAyojitA kriyA hotI hai, kyA usake AdhikaraNiko prAyojitA kriyA hotI hai ? (aura) jisake prAdhikaraNiko AyojitA kriyA hotI hai, kyA usake kAyikI prAyojitA kriyA hotI hai ? [u.] isa prakAra (sU. 1607 se 1616 meM ukta pAlApakoM ke samAna yahA~ bhI) isa (tathA anya) abhilApa ke sAtha (1) jisa jIva meM, (2) jisa samaya meM. (3) jisa deza meM aura (4) jisa pradeza meM-ye cAroM daNDaka yAvata vaimAnikoM taka kahane caahie| vivecana-AyojitA kriyAe~ aura unakA sahabhAva--prastuta trisUtrI (1617 se 1616 taka) meM pAMca prAyojitA kriyAoM kA tathA jIva, samaya, deza, pradeza meM usake paraspara sahabhAva kA kathana atidezapUrvaka kiyA gayA hai / 1. prajJApanA. malaya. vRtti, patra 445 Page #1092 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 504] [prajJApanAsUtra prAyojitA kriyA: vizeSArtha jo kriyAe~ jIva ko saMsAra meM prAyojita karane-jor3ane vAlI haiM, arthAt jo saMsAraparibhramaNa kI kAraNa bhUta haiM, ve prAyojita kriyAe~ kahalAtI haiM / yadyapi kriyAeM sAkSAt karmabandhana kI hetu haiM, kintu paramparA se ve saMsAra kI kAraNa bhI hai| kyoMki jJAnAvaraNIyAdi karmabandha saMsAra kA kAraNa hai| isalie uracAra se yA paramparA se ye kriyAe~ bhI saMsAra kI kAraNa kahI gaI haiN|' jIva meM kriyAoM ke spRSTa-aspRSTa kI carcA 1620. jIve NaM bhaMte ! jaM samayaM kAiyAe AhigaraNiyAe pAosiyAe kiriyAe putaM samayaM pAriyAvaNiyAe kiriyAe puDhe ? pANAivAyakiriyAe puTTha ? goyamA ! atthegaie jove egaiyAo jIvAo jaM samayaM kAiyAe AhigaraNiyAe pAosiyAe kiriyAe puDhe taM samayaM pAriyAvaNiyAe kiriyAe puDhe pANAivAyakiriyAe puTTha 1, atthegaie jove egaiyAo jovAo jaM samayaM kAiyAe AhiMgaraNiyAe pAdosiyAe kiriyAe puDhe taM samayaM pAriyAvaNiyAe kiriyAe puDhe pANAivAyakiriyAe apuTTha 2, pratyegaie jove egaiyAo jIvApro jaM samayaM kAiyAe AhigaraNiyAe pAosiyAe kiriyAe puTTha taM samayaM pAriyAvaNiyAe kiriyAe apuDhe pANAivAyakiriyAe apuDhe 3 / pratyegaie jIve egaiyAo jIvAo jaM samayaM kAiyAe AhiMgaraNiyAe pAosiyAe kiriyAe apuDhe taM samayaM pAriyAvaNiyAe kiriyAe apuDhe pANAivAyakiriyAe apu? 4 / 1620] bhagavan ! jisa samaya joba kAyikI, prAdhikaraNikI aura prAdeSikI kriyA se spRSTa hotA hai, kyA usa samaya pAritApanikI kriyA se spRSTa hotA hai, athavA prANAtipAtikI kriyA se spRSTa hotA hai ? u.] gautama ! (2) koI jIva, eka jIva kI apekSA se jisa samaya kAyiko, prAdhikarazikI aura prAdveSikI kriyA se spRSTa hotA hai, usa samaya pAritApanikI kriyA se spRSTa hotA hai aura prANAtipAta kriyA se (bhI) spRSTa hotA hai / (2) koI jIva, eka jIva ko apekSA se jisa samaya kAyikI, prAdhikaraNako aura prAdvepikI kriyA se spRSTa hotA hai, usa samaya pAritApanikI kriyA se spRSTa hotA hai, kintu prANAtipAta kriyA se spRSTa nahIM hotaa| (3) koI jova, eka jIva ko apekSA se jisa samaya kAyikI, prAdhikaraNi ko aura prAdveSikI kriyA se spRSTa hotA hai, usa samaya pAritApanikI kriyA se aspRSTa hotA hai aura prANAtipAta kriyA se (bhI) aspRSTa hotA hai, tathA (4) koI jIva, eka jova ko apekSA se jisa samaya kAyikI, prAdhikAraNiko ora prAdveSikI kriyA se aspRSTa hotA hai, usa samaya pAritApanikI kriyA se bhI aspRSTa hotA hai aura prANAtipAta kriyA se bhI aspRSTa hotA hai| vivecana--kriyAoM se spRSTa-apRSTa kI caturbhago--prastuta meM pAMca kriyAoM meM se eka jIva meM eka hI samaya kitanI spRSTa aura kitanI aspRSTa hotI haiM, isakA vicAra kiyA gayA hai| 1. prajJApanA. malayavatti, patra 445 2. prajApanA. malayavRtti, patra 446 Page #1093 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bAIsA kriyApada] [505 prakArAntara se kriyAnoM ke bheda aura unake svAmitva ko prarUparaNA 1621. kai NaM bhaMte ! kiriyAo paNNattAo? goyamA ! paMca kiriyAo paNNattAno / taM jahA-AraMbhiyA 1 pAriggahiyA 2 mAyAvattiyA 3 apaccakkhANakiriyA 4 micchAdasaNavattiyA 5 / [1621 pra.] bhagavan ! kriyAe~ kitanI kahI gaI haiM ? [u.] gautama ! kriyAe~ pAMca kahI gaI haiM / ve isa prakAra-(1) prArambhikI, (2) pArigrahikI, (3) mAyApratyayA, (4) apratyAkhyAnakriyA aura (5) mithyAdarzana-pratyayA / 1622. prAraMbhiyA NaM bhaMte ! kiriyA kassa kajjati ? goyamA ! aNNayarassAvi pamattasaMjayassa / [1622 pra.] bhagavan ! prArambhikI kriyA kisake hotI hai ? [u.] gautama ! kisI pramattasaMyata ke hotI hai / 1623. pAriggahiyA NaM bhaMte ! kiriyA kassa kajjati ? goyamA! aNNayarassAvi saMjayAsaMjayassa / [1623 pra.] bhagavan ! pArigrahikI kriyA kisake hotI hai ? [u.] gautama ! kisI saMyatAsaMyata ke hotI hai / 1624. mAyAvattiyA NaM bhaMte ! kiriyA kassa kajjati ? goyamA ! aNNayarassAvi apamattasaMjayassa / [1624 pra.] bhagavan ! mAyApratyayA kriyA kisake hotI hai ? [u.] gautama ! kisI apramattasaMyata ke hotI hai / 1625. appaccakkhANakiriyA NaM bhaMte ! kassa kajjati ? goyamA ! aNNayarassAvi apcckkhaanniss| [1625 pra.] bhagavan ! apratyAkhyAnakriyA kisake hotI hai ? [u.] gautama ! kisI apratyAkhyAnI ke hotI hai / 1626. micchAdasaNavattiyA NaM bhaMte ! kiriyA kassa kajjati? goyamA ! aNNayarassAvi micchaadNsnniss| [1626 pra.) bhagavan ! mithyAdarzanapratyayA kriyA kisake hotI hai ? [u.] gautama ! kisI mithyAdarzanI ke hotI hai / vivecana--prakArAntara se paMcavidha kriyAe~ aura unake adhikArI-prastuta 6 sUtroM (sU. 1621 se 1626) meM prakArAntara se 5 prakAra kI kriyAoM kA nAmollekha tathA unake adhikArI kA nirUpaNa kiyA gayA hai| Page #1094 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [prajJApanAsUtra Arambhiko Adi pAMca kriyAoM ko paribhASA-sacitta pRthvI, jala, agni Adi kA upamardana karanA Arambha kahalAtA hai / prArambha se pahale do krama hote haiM---saMrambha aura samArambha kA / saMrambha kahate haiM--saMkalpa ko, samArambha kahate haiM--paritApa kriyA ko / jisakA prayojana yA kAraNa prArambha ho, vaha Arambhiko kriyA kahalAtI hai| pArigrahikI-dharmopakaraNa ko chor3a kara vastuoM ko svIkAra aura una para mUrchA parigraha hai / parigraha se niSpanna pArigrahikI / mAyApratyayA-mAyA-kapaTa-anArjava / mAyA jisakA pratyaya-kAraNa ho, vaha mAyApratyayA / apratyAkhyAna-pratyAkhyAna kahate haiM- tyAga, niyama yA hiMsAdi pAzravoM se virati ko| virati yA tyAga ke pariNAmoM kA abhAva-apratyAkhyAna hai| apratyAkhyAnajanita kriyA-apratyAkhyAnakriyA hai| mithyAdarzanapratyayA-mithyAdarzana-viparIta zraddhAna jisakA kAraNa ho, use mithyAdarzanapratyayA kahate haiN|' ina kriyAoM meM se kisa kriyA kA kauna svAmI yA adhikArI hotA hai, yaha sU. 1622 se 1626 taka meM batAyA gayA hai / prArambhikI kriyA pramattasaMyatoM meM se kisI ko usa samaya hotI hai jaba vaha pramAda hone se kAyaduSprayogavaza pRthvI Adi kA upamardana karatA hai| pArigrahikI kriyA dezavirata ko hotI hai, kyoMki vaha parigraha dhAraNa karake rakhatA hai| apratyAkhyAnI kriyA saba ko nahIM, usa vyakti ko hotI hai, jo kucha bhI pratyAkhyAna nahIM krtaa| mithyAdarzanapratyayA kriyA usa ko hotI hai, jo deva, guru, dharma aura zAstra ke prati azraddhA, abhakti, avinaya karatA hai / caubIsa daNDakoM meM kriyAoM kI prarUpaNA 1627. [1] raiyANaM bhaMte ! kati kiriyApro paNNattAyo ? goyamA ! paMca kiriyApro pnnnnttaao| taM jahA-AraMbhiyA jAva micchaadsnnvttiyaa| [1627-1 pra.] bhagavan ! nairayikoM ko kitanI kriyAe~ kahI gaI haiM ? (u.] gautama ! (unake) pAMca kriyAe~ kahI gaI haiN| ve isa prakAra-prArambhikI yAvat mithyaadrshnprtyyaa| [2] evaM jAva bemANiyANaM / [1627-2] isI prakAra (narayikoM ke samAna) yAvat vaimAnikoM taka (pratyeka meM pAMca kriyAe~ samajhanI cAhie / ) vivecana-samasta saMsArI jIvoM meM pAMca kriyAoM kI prarUpaNA-prastuta sUtra (1627) meM caubIsa daNDakavartI jIvoM meM prArambhikI Adi pAMcoM kriyAoM kI prarUpaNA kI gaI hai| jIvoM meM kriyAoM ke sahabhAva ko prarUpaNA 1628. jassa gaM bhaMte ! jIvassa AraMbhiyA kiriyA kajjati tassa pAriggahiyA kiriyA kajjati ? jassa pAriggahiyA kiriyA kajjai tassa AraMbhiyA kiriyA kajjati ? 1. prajJApanA. malayavRtti, patra 447 2. vahI, ma. vatti, patra 887 Page #1095 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bAIsavA~ kriyApada) [507 goyamA ! jassa NaM jIvassa AraMbhiyA kiriyA kajjati tassa pAriggahiyA kiriyA siya kajjati siya No kajjai, jassa puNa pAriggahiyA kiriyA kajjai tassa prAraMbhiyA kiriyA niyamA kajjati / [1628 pra.] bhagavan ! jisa jIva ke prArambhiko kriyA hotI hai kyA usake pArigrahikI kriyA hotI hai ? ; (tathA) jisake pArigrahikI kriyA hotI hai, kyA usake prArambhikI kriyA hotI hai ? [u.] gautama ! jisa jIva ke ArambhikI kriyA hotI hai, usake pArigrahikI kriyA kadAcit hotI hai, kadAcit nahIM hotI; jisake pArigrahikI kriyA hotI hai, usake prArambhikI kriyA niyama se hotI hai| 1629. jassa NaM bhaMte ! jIvassa AraMbhiyA kiriyA kajjati tassa mAyAvattiyA kiriyA kajjai ? 0 pucchaa| goyamA ! jassa NaM jIvassa prAraMbhiyA kiriyA kajjai tassa mAyAvattiyA kiriyA NiyamA kajjai, jassa puNa mAyAvattiyA kiriyA kajjai tassa AraMbhiyA kiriyA siya kajjai siya No kajjai / [1626 pra.] bhagavan ! jisa jIva ko prArambhikI kriyA hotI hai, kyA usako mAyApratyayA kriyA hotI hai ? (tathA) jisake mAyApratyayA kriyA hotI hai kyA usake prArambhikI kriyA hotI hai ? [u.] gautama ! jisa jIva ke prArambhikI kriyA hotI hai, usake niyama se mAyApratyayA kriyA hotI hai, (aura) jisako mAyApratyayA kriyA hotI hai, usake prArambhikI kriyA kadAcit hotI hai aura kadAcit nahIM hotii| 1630. jassa Na bhaMte ! jIvassa AraMbhiyA kiriyA kajjai tassa appaccakkhANakiriyA kajjai? 0 pucchaa| ___ goyamA ! jassa NaM jIvassa prAraMbhiyA kiriyA kajjai tassa appaccakkhANakiriyA siya kajjai siya No kajjai, jassa puNa appaccakkhANakiriyA kajjati tassa AraMbhiyA kiriyA NiyamA kajjati / 61630 pra.] bhagavan ! jisa jIva ko prArambhikI kriyA hotI hai, kyA usako apratyAkhyAnikI kriyA hotI hai, (tathA) jisako apratyAkhyAnikI kriyA hotI hai, kyA usako prArambhiko kriyA hotI hai ? [u.] gautama ! jisa jIva ko prArambhikI kriyA hotI hai, usako apratyAkhyAnikI kriyA kadAcit hotI hai, kadAcit nahIM hotI, kintu jisa jIva ko apratyAkhyAnikI kriyA hotI hai, usake prArambhikI kriyA niyama se hotI hai / 1631. evaM micchAdasaNavattiyAe vi samaM / [1631] isI prakAra (prArambhikI kriyA ke sAtha apratyAkhyAnI kriyA ke sahabhAva ke kathana ke samAna prArambhikI kriyA ke sAtha) mithyAdarzanapratyayA (ke sahabhAva kA) (kathana karanA caahie|) Page #1096 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 508] [jJApanAsUtre 1632. evaM pAriggahiyA vi tihi uvarillAhi samaM cAreyadhvA / [1632] isI prakAra (prArambhikI kriyA ke sAtha jaise pArigrahiko, mAyApratyayA aura apratyAkhyAnI kriyA ke sahabhAva kA praznottara kiyA gayA hai, usI prakAra) Age kI tIna kriyAoM (mAyApratyayA, apratyAkhyAnI evaM mithyAdarzanapratyayA) ke sAtha sahabhAva-sambandhI praznottara samajha lenA cAhie / 1633. jassa mAyAvattiyA kiriyA kajjati tassa uvarillAo do vi siya kanjaMti siya No kajjati, jassa uvarillAyo do kajjati tassa mAyAvattiyA NiyamA kajjati / [1633 jisake mAyApratyayA kriyA hotI hai, usake Age ko do kriyAe~ (apratyAkhyAnikI aura mithyAdarzanapratyayA kriyA) kadAcit hotI hai, kadAcit nahIM hotI, (kintu) jisake Age ko do kriyAe~ (apratyAkhyAnikI evaM mithyAdarzanapratyayA) hotI hai, usake mAyApratyayA kriyA niyama se hotI hai| 1634. jassa apaccakkhANakiriyA kajjati tassa micchAdasaNavattiyA kiriyA sira kajjai siya No kajjai, jassa puNa micchAdasaNavattiyA kiriyA kajjati tassa apaccakkhANakiriyA NiyamA kjjti| [1634] jisako apratyAkhyAna kriyA hotI hai, usako mithyAdarzana pratyayA kriyA kadAcit hotI hai, kadAcit nahIM hotI, (kintu) jisako mithyAdarzanapratyayA kriyA hotI hai, usake apratyAkhyAna kriyA niyama se hotI hai| 1635. [1] raiyassa AilliyAo cattAri paroparaM NiyamA kajjaMti, jassa etAmo cattAri kajjaMti tassa micchAdasaNavattiyA kiriyA bhaijjati, jassa puNa micchAdasaNavattiyA kiriyA kajjati tassa eyAo cattAri NiyamA kajjati / [1635-1] nAraka ko prArambha kI cAra kriyAe~ (prArambhikI, pArigrahikI, mAyApratyayA aura apratyAkhyAna kriyA) niyama se hotI hai| jisake ye cAra kriyAe~ hotI haiM, usako mithyAdarzanapratyayA kriyA bhajanA (vikalpa) se hotI hai| (kintu) jisake mithyAdarzanapratyayA kriyA hotI hai, usake ye cAroM kriyAe~ niyama se hotI haiM / [2] evaM jAva thaNiyakumArassa / [1635-2] isI prakAra (nairayikoM meM kriyAoM ke paraspara sahabhAva ke kathana ke samAna) (asurakumAra se) yAvat stanitakumAra taka (dasoM bhavanapati devoM) meM (kriyAoM ke sahabhAva kA kathana karanA caahie|) [3] puDhavikkAiyassa jAva caridiyassa paMca vi paropparaM NiyamA phajjaMti / [1635-3] pRthvIkAyika se lekara yAvat caturindriya taka (ke jIvoM ke) pAMcoM hI (kriyAe~) paraspara niyama se hotI haiN| Page #1097 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bAIsavA~ kriyApada] [509 [4] paMceMdiyatirikkhajogiyassa AilliyAno tiNi vi paroparaM NiyamA kanjaMti, jassa eyAo kajjati tassa uvarillAo do bhaijjaMti, jassa uvarillAo doSNi kajjati tassa etAo tiNi vi NiyamA kajjati; jassa apaccakkhANakiriyA tassa micchAdasaNavattiyA siya kajjati siya No kajjati, jassa puNa micchAdasaNavattiyA kiriyA kajjati tassa appaccakkhANakiriyA NiyamA kajjati / [1635-4] paJcendriya tiryaJcayonika ko prArambha kI tIna kriyAe~ paraspara niyama se hotI haiN| jisako ye (tInoM kriyAe~) hotI haiM, usako Age kI do kriyAe~ (apratyAkhyAnikI evaM mithyAdarzanapratyayA) vikalpa (bhajanA) se hotI haiN| jisako, Age kI donoM kriyAe~ hotI haiM, usako ye (prArambha kI) tInoM (kriyAe~) niyama se hotI haiN| jisako apratyAkhyAna kriyA hotI hai, usako mithyAdarzanapratyayA kriyA kadAcit hotI hai, kadAcit nahIM hotii| (kintu) jisako mithyAdarzanapratyayA kriyA hotI hai, usako apratyAkhyAnakriyA avazyameva (niyama se) hotI hai / [5] maNUsassa jahA jiivss| [1635-5] manuSya meM (pUrvokta kriyAoM ke sahabhAva kA kathana) (sAmAnya) jIva meM (kriyAnoM ke sahabhAva ke kathana kI taraha (samajhanA cAhie / ) [6] vANamaMtara-jotisiya-vemANiyassa jahA geraiyassa / [1635-6] vAnavyantara, jyotiSka aura vaimAnika deva meM (kriyAoM ke paraspara sahabhAva kA kathana) nairayika (meM kriyAoM ke sahabhAva-kathana) ke samAna (samajhanA cAhie / ) 1636. jaM samayaM NaM bhaMte ! jIvassa AraMbhiyA kiriyA kajjati taM samayaM pAriggahiyA kiriyA kajjati ? evaM ete jassa 1 jaM samayaM 2 jaM desaM 3 jaM padesaM NaM 4 cattAri daMDagA yayA / jahA raiyANaM tahA savvadevANaM NeyavvaM jAva vemANiyANaM / [1636 pra.] bhagavana ! jisa samaya jIva ke prArambhikI kriyA hotI hai, (kyA) usa samaya pArigrahikI kriyA hotI hai ? [u. isI taraha (kriyAoM ke paraspara sahabhAva ke samAna samajhanA cAhie / ) isa prakAra--(1) jisa jIva ke, (2) jisa samaya meM, (3) jisa deza meM aura (4) jisa pradeza meM, yoM cAra daNDakoM ke pAlApaka kahane caahie| jaise nairayikoM ke viSaya meM ye cAroM daNDaka kahe usI prakAra samasta devoM ke viSaya meM yAvat vaimAnikoM taka kahane cAhie / vivecana-jIva prAdi meM ArambhikI Adi kriyAoM kA sahabhAva-prastuta hai satroM (sU. 1628 se 1636 taka) meM samuccaya jIva meM, tathA nArakAdi cauvIsa daNDakoM meM prArambhikI Adi 5 kriyAoM ke paraspara sahabhAva kI carcA kI gaI hai| kriyAoM kA sahabhAva : kyoM athavA kyoM nahIM? jisake prArambhikI kriyA hotI hai, usake pArigrahikI vikalpa se hotI hai, kyoMki pArigrahikI pramattasaMyata ke nahIM hotI, zeSa ke hotI hai| Page #1098 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 510] [prajJApanAsUtra jisake prArambhikI hotI hai, usake mAyApratyayA niyama se hotI hai, kintu jisake mAyApratyayA hotI hai, usake prArambhikI kadAcit hotI hai, kadAcit nahIM / jo apramattasaMyata hotA hai, usake nahIM hotI, zeSa ke hotI hai / tathA jisake prArambhikI kriyA hotI hai, usake apratyAkhyAnI kriyA vikalpa se hotI hai / pramattasaMyata aura dezavirata ke yaha kriyA nahIM hotI, kintu jo avirata samyagdRSTi Adi haiM, unake hotI hai / jisake apratyAkhyAnakriyA hotI hai, usake prArambhikI kriyA kA honA avazyambhAvI hai| jisake prArambhikI hai, usake mithyAdarzanakriyA, vikalpa se hotI hai / arthAtmithyAdaSTi ko hotI hai, zeSa ke nahIM hotii| jisake mithyAdarzanakriyA hotI hai, usake prArambhikI avazya hotI hai, kyoMki mithyAdaSTi avazya hI avirata hotA hai| pArigrahikI kA Age kI tIna kriyAnoM ke sAtha, mAyApratyayA kA Age kI do kriyAoM ke sAtha, tathA apratyAkhyAnakriyA kA eka mithyAdarzanapratyayA ke sAtha sahabhAva hotA hai| pAMca sthAvara aura tIna vikalendriyoM meM pAMcoM kriyAe~ hotI haiM kyoMki pRthvIkAyikAdi meM mithyAdarzanapratyayA avazya hotI hai| apratyAkhyAnakriyA avirata samyagdRSTi ke, mithyAdarzanapratyayA mithyAdRSTi ke aura prArambha kI cAroM kriyAe~ dezavirata ke hotI hai|' jIva prAdi meM pApasthAnoM se virati kI prarUpaNA 1637. asthi NaM bhaMte jIvANaM pANAivAyaveramaNe kajjati ? haMtA! asthi / kamhi NaM bhaMte ! jIvANaM pANAivAyaveramaNe kajjati ? goyamA ! chasu jIvaNikAesu / [1637 pra.] bhagavan ! kyA jIvoM kA prANAtipAta se viramaNa hotA hai ? [u.] hA~ hotA hai| [pra.] bhagavan ! kisa (viSaya) meM prANAtipAta-viramaNa hotA hai ? [u.gautama ! (vaha) SaD jIvanikAyoM (ke viSaya) meM hotA hai / 1638. [1] asthi NaM bhaMte ! raiyANa pANAivAyaveramaNe kajjati ? goyamA ! jo iNa8 smhuuN| [1638-1 pra.] bhagavan ! kyA nairayikoM kA prANAtipAta se viramaNa hotA hai ? [u.] gautama ! yaha artha samartha nahIM hai / [2] evaM jAva vemANiyANaM / NavaraM maNUsANaM jahA jIvANaM (su. 1637) / [1638-2] isI prakAra kA kathana yAvat vaimAnikoM taka ke prANAtipAta se viramaNa ke viSaya meM samajhanA caahie| vizeSa yaha hai ki manuSyoM kA prANAtipAtaviramaNa (sAmAnya) jIvoM ke samAna (sU. 1637 ke anusAra) (kahanA caahie|) 1669. evaM musAvAeNaM jAva mAyAmoseNaM jIvassa ya maNUsassa ya, sesANaM No iNa8 smtttth| NavaraM adiNNAdANe gahaNa-dhAraNijjesu damvesu, mehuNe rUvesu vA rUvasahagaesu vA dabvesu, sesANaM svvdmvesu| 1. prajJApanA. malayavRtti, patra 448 Page #1099 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bAIsavA~ kriyApada] [511 [1636] isI prakAra mRSAvAda se lekara yAvat mAyAbhUSA (pApasthAna) taka se viramaNa sAmAnya jIvoM kA aura manuSya kA hotA hai, zeSa (nairayika se vaimAnika devoM taka) meM yaha nahIM hotaa| vizeSa yaha hai ki adattAdAna (-viramaNa) grahaNa-dhAraNa karane yogya dravyoM (ke viSaya) meM, maithuna-viramaNa rUpoM meM athavA rUpasahagata (strI Adi) dravyoM (ke viSaya) meM hotA hai| zeSa pApasthAnoM se viramaNa sarvadravyoM (ke viSaya) meM hotA hai| 1640. asthi NaM bhaMte ! jIvANaM micchAdasaNasallaveramaNe kajjati ? haMtA! asthi / kamhi NaM bhaMte ! jIvANaM micchAdasaNasallaveramaNe kajjai ? goyamA ! savvadabvesu / [1640 pra. bhagavan ! kyA jIvoM kA mithyAdarzanazalya se viramaNa hotA hai ? [u.] hA~, hotA hai| [pra.] bhagavan ! kisa (viSaya) meM jIvoM kA mithyAdarzanazalya se viramaNa hotA hai ? [3.] gautama ! (vaha) sarvadravyoM (ke viSaya) meM hotA hai / 1641. evaM raiyANaM jAva vemANiyANaM / NavaraM egidiya-vilidiyANaM No iNa? smtttth| [1641] isI prakAra (jIvoM ke mithyAdarzana-zalya se viramaNa ke kathana ke samAna) nairayikoM se lekara vaimAnikoM taka ke mithyAdarzanazalya se viramaNa kA kathana karanA cAhie / vizeSa yaha hai ki ekendriyoM aura vikalendriyoM meM yaha nahIM hotaa|| vivecana aThAraha pApasthAnoM se viramaNa kI carcA-prastuta paMcamUtrI meM (1637 se 1641 taka meM) kriyAoM ke sandarbha meM sAmAnya jIvoM kI aura caubIsa daNDakavartI jIvoM kI prANAtipAta prAdi 18 pApasthAnoM se virati tathA unake viSayoM kI carcA kI kaI hai / niSkarSa manuSya ke atirikta kisI bhI jIva meM prANAtipAta Adi 17 pApasthAnoM se usake bhavasvabhAva ke kAraNa virati nahIM ho sktii| samuccaya jIvoM meM virati batAI hai, vaha manuSya kI apekSA se batAI hai / tathA mithyAdarzanaviramaNa ekendriya aura vikalendriya meM nahIM ho sakatA, yadyapi kinhIM dvIndriyAdi ko karaNa ko aparyAptAvasthA meM sAsvAdana samyaktva hotA hai, tathApi vaha mithyAtva ke abhimukha dvIndriyAdi kA hI hotA hai / isalie mithyAtva-viramaNa' unameM sambhava nahIM hai / zeSa sarvajovoM meM sambhava hai|' isake atirikta prANAtipAtaviramaNa SaTjIvanikAyoM ke viSaya meM, adattAdAna-viramaNa grahaNa-dhAraNa-yogya dravyoM ke viSaya meM, maithuna-viramaNa rUpoM yA rUpasahagata dravyoM ke viSaya meM hotA hai / zeSa pApasthAnoM se viramaNa sarvadravyoM ke viSaya meM hotA hai / pApasthAnavirata jIvoM ke karmaprakRtibandha kI prarUpaNA 1642. pANAivAyavirae NaM bhaMte ! jIve kati kammapagaDIo baMdhati ? goyamA ! sattavihabaMdhae vA aDhavihabaMdhage vA chavihabaMdhae vA egavihabaMdhage vA prabaMdhae vaa| evaM maNUse vi bhANiyabve / 1. (ka) prajJApanA, malayavRtti, patra 450 (kha) paNNavaNAsutaM, (parizipTa Adi) bhA. 2, pR. 124 2. paNNavaNAsutta (mUlapATha-TipaNa) bhA. 1, pR. 1 pR. 359 Page #1100 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 512 // [prajJApanAsUna [1642 pra.] bhagavan ! prANAtipAta se virata (eka) jIva kitanI karmaprakRtiyoM kA bandha karatA hai ? [3.] gautama ! vaha saptavidha (karma) bandhaka hotA hai, athavA aSTavidha (karma) bandhaka hotA hai, athavA SaTvidhabandhaka, ekavidhabandhaka yA prabandhaka hotA hai| isI, prakAra manuSya ke (dvArA karmaprakRtiyoM ke bandha ke) viSaya meM bhI kathana karanA caahie| 1643. pANAivAyavirayA NaM bhaMte ! jIvA kati kammapagaDIo baMdhati ? goyamA ! savve vi tAva hojjA sattavihabaMdhagA ya egavihabaMdhagA ya 1 / ahavA sattavihabaMdhagA ya egavihabaMdhagA ya aTTavihabaMdhage ya 1 ahavA sattavihabaMdhagA ya egavihabaMdhagA ya avihabaMdhagA ya 2 ahavA sattavihabaMdhagA ya egavihabaMdhagA ya chavihabaMdhage ya 3 ahavA sattavihabaMdhagA ya egavihabaMdhagA ya chavihabaMdhagA ya 4 ahavA sattavihabaMdhagA ya egavihabaMdhagA ya abaMdhage ya 5 ahavA sattavihabaMdhagA ya egavihabaMdhagA ya abaMdhagA ya 6 / ahavA sattavihabaMdhagA ya egavihabaMdhagA ya aTuvihabaMdhage ya chavihabaMdhage ya 1 ahavA sattavihabaMdhagA ya egavihabaMdhagA ya aTThavihabaMdhage ya chavihabaMdhagA ya 2 ahavA sattavihabaMdhagA ya egavihabaMdhagA ya aTTavihabaMdhagA ya chavihabaMdhage ya 3 ahavA sattavihabaMdhagA ya egavihabaMdhagA ya aTTavihabaMdhagA ya chavihabaMdhagA ya 4, ahavA sattavihabaMdhagA ya egavihabaMdhagA ya aTThavihabaMdhage ya abaMdhae ya 1 ahavA sattavihabaMdhagA ya egavihabaMdhagA ya aDhavihabaMdhage ya abaMdhagA ya 2 ahavA sattavihabaMdhagA ya egavihabaMdhagA ya aTThavihabaMdhagA ya prabaMdhage ya 3 ahavA sattavihabaMdhagA ya egavihabaMdhagA ya aTTavihabaMdhagA ya abaMdhagA ya 4, ahavA sattavihabaMdhagA ya egavihabaMdhagA ya chabdhihabaMdhage ya prabaMdhage ya 1 ahavA sattavihabaMdhagA ya egavihabaMdhagA ya chavihabaMdhage ya abaMdhagA ya 2 ahavA sattavihabaMdhagA ya egavihabaMdhagA ya chavihabaMdhagA ya abaMdhae ya 3 ahavA sattavihabaMdhagA ya egavihabaMdhagA ya chavihabaMdhagA ya prabaMdhagA ya 4 / ahavA sattavihabaMdhagA ya egavihabaMdhagA ya aTuvihabaMdhage ya chavihabaMdhage ya abaMdhage ya 1 ahavA sattavihabaMdhagA ya egavihabaMdhagA ya aTThavihabaMdhage ya chasvihabaMdhage ya abaMdhagA ya 2 ahavA sattavihabaMdhagA ya egavihabaMdhagA ya avihabaMdhage ya chavvihabaMdhagA ya abaMdhage ya 3 ahayA sattavihabaMdhagA ya egavihabaMdhagA ya aTThavihabaMdhage ya chanvihabaMdhagA ya abaMdhagA ya 4 ahavA sattavihabaMdhagA ya egavihabaMdhagA ya aTTavihabaMdhagA ya chavihabaMdhage ya abaMdhage ya 5 ahavA sattavihabaMdhagA ya egavihabaMdhagA ya aTThabihabaMdhagA ya chavihabaMdhage ya abaMdhagA ya 6 ahavA sattavihabaMdhagA ya egavihabaMdhagA ya adavihabaMdhagA ya chavihabaMdhagA ya abaMdhage ya 7 ahavA sattavihabaMdhagA ya egavihabaMdhagA ya aTTavihabaMdhagA ya chavihabaMdhagA ya abaMdhagA ya 8 ete aTTha bhaMgA / savve vi miliyA sattAvIsaM bhaMgA bhavaMti / [1643 pra.] bhagavan ! prANAtipAta se virata (aneka) jIva kitanI karmaprakRtiyA~ bAMdhate haiM ? [u.] gautama ! (1) samasta jIva saptavidhabandhaka aura ekavidhabandhaka hote haiN| Page #1101 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bAIsavA~ kriyApada] (1) athavA aneka saptavidha-bandhaka aneka ekavidhavandhaka hote haiM aura eka aSTavidhabandhaka hotA hai| (2) athavA aneka saptavidhabandhaka, aneka ekavidhabandhaka aura aneka aSTavidhabandhaka hote haiM / (3) athavA aneka saptavidhabandhaka aura ekavidha-bandhaka hote haiM aura eka SaDvidha-bandhaka hotA hai / (4) athavA aneka saptavidhabandhaka, ekavidhabandhaka tathA SaDvidhabandhaka aura hote haiN| (5) athavA aneka saptavidhabandhaka aura ekavidhabandhaka hote haiM aura eka prabandhaka hotA hai, (6) athavA aneka saptavidhavandhaka, ekavidhabandhaka aura prabandhaka hote haiN| (1) athavA aneka saptavidhabandhaka aneka ekavidhabandhaka aura eka aSTavidhabandhaka aura eka SaDvidhabandhaka hotA hai / (2) athavA aneka saptavidhabandhaka aura ekavidhabandhaka, tathA eka aSTavidhabandhaka aura aneka SaDvidhabandhaka hote haiM / (3) athavA aneka saptavidhabandhaka, ekavidhabandhaka, aura aSTavidhabandhaka hote haiM aura eka SaDvidhabandhaka hotA hai / (4) athavA aneka saptavidhabandhaka ekavidhabandhaka aSTavidhabandhaka aura SaDvidhabandhaka hote haiM / (1) athavA aneka saptavidhabandhaka aura ekavidha-bandhaka hote haiN| tathA eka aSTavidhabandhaka aura eka prabandhaka hotA hai / (2) athavA aneka saptavidhabandhaka aura ekavidhabandhaka hote haiM, tathA eka aSTavidhabandhaka evaM aneka prabandhaka hote haiM / (3) athavA aneka saptavidhabandhaka, ekavidhabandhaka aura aSTavidhabandhaka hote haiM aura eka abandhaka hotA hai / (4) athavA aneka saptavidhabandhaka, ekavidhabandhaka, aSTavidhabandhaka aura abandhaka hote haiN| (1) athavA aneka saptavidha-bandhaka aura ekavidhabandhaka hote haiM, tathA eka SaD vidhabandhaka evaM prabandhaka hotA hai / (2) athavA aneka saptavidhabandhaka aura ekavidhabandhaka hote haiM, tathA eka SaDvidhabandhaka evaM aneka prabandhaka hote haiM / (3) aneka saptavidhabandhaka, ekavidhabandhaka aura SaDvidhabandhaka hote haiM aura eka prabandhaka hotA hai / (4) athavA aneka saptavidhabandhaka, ekavidhabandhaka, SaDvidhabandhaka aura prabandhaka hote haiN| (1) athavA aneka saptavidhabandhaka aura ekavidhabandhaka hote haiM tathA eka aSTavidhabandhaka, SaDvidhavandhaka aura prabandhaka hotA hai / (2) athavA aneka saptavidhabandhaka aura ekavidhabandhaka hote haiM, tathA eka aSTavidhabandhaka aura SaDvidhabandhaka hotA hai, evaM aneka prabandhaka hote haiM / (3) athavA aneka saptavidhabandhaka, aura ekavidhabandhaka hote haiM / tathA eka aSTavidhabandhaka, aneka SaDvidhabandhaka aura eka abandhaka hotA hai| (4) athavA aneka saptavidhabandhaka evaM ekavidhabandhaka hote haiM, tathA eka aSTavidhabandhaka hotA hai, aura aneka SaDvidhabandhaka evaM prabandhaka hote haiM / (5) athavA aneka saptavidhabandhaka, ekavidhabandhaka aura aSTavidhabandhaka hote haiM, tathA eka SaDvidhabandhaka aura prabandhaka hotA hai| (6) athavA aneka saptavidhabandhaka, ekavidhabandhaka aura aSTavidhabandhaka hote haiM, tathA eka par3Avadhavandhaka evaM aneka prabandhaka hote haiM / (7) athavA aneka saptavidhabandhaka, ekavidhabandhaka, aSTavidhabandhaka aura SaDvidhabandhaka hote haiM, tathA eka prabandhaka hotA hai| (8) athavA aneka sapta vidhavandhaka, ekavidhavandhaka, aSTa vidhabandhaka SaDvidhabandhaka aura avandhaka hote haiM / ye kula pATha bhaMga hue| saba milAkara kula 27 bhaMga hote haiN| 1644. evaM maNUsANa vi ete ceva sattAvIsaM bhaMgA bhANiyanvA / [1644] isI prakAra (uparyukta prakAra se) (prANAtipAtavirata) manuSyoM ke bhI (karmaprakRtibandha-sambandhI) yahI 27 bhaMga kahane caahie| Page #1102 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 514] [prajJApanAsUtra 1645. evaM musAvAyavirayassa jAva mAyAmosavirayassa jIvassa ya maNUsassa ya / [1645] isI prakAra (prANAtipAtavirata eka jIva aura eka manuSya ke samAna) mRSAvAdavirata yAvat mAyAmRSAvirata eka jIva tathA eka manuSya ke bhI karma prakRtibandha kA kathana karanA caahie| 1646. micchAdasaNasallavirae NaM bhaMte ! jIve kati kammapagaDIo baMdhati ? goyamA ! sattavihabaMdhae vA aDhavihabaMdhae vA chavihabaMdhae vA egavihabaMdhae vA abaMdhae vA / [1646 pra] bhagavan ! mithyAdarzanazalya-virata (eka) jIva kitanI karmaprakRtiyA~ bAMdhatA hai ? [u.] gautama ! (vaha) saptavidhabandhaka, aSTavidhabandhaka, SaDvidhabandhaka, ekavidhabandhaka athavA abandhaka hotA hai| 1647. [1] micchAdasaNasallavirae NaM bhaMte ! Neraie kati kammapagaDIo baMdhati ? goyamA ! sattavihabaMdhae vA aTTavihabaMdhae vA, jAva pNcediytirikkhjonnie| [1647-1 pra.] bhagavan ! mithyAdarzanazalya se virata (eka) nairathika kitanI karmaprakRtiyA~ bAMdhatA hai ? [u.] gautama ! (vaha) saptavidhabandhaka athavA aSTaviSdhabandhaka hotA hai; (yaha kathana) yAvat paJcendriya tiryaJcayonika taka (samajhanA cAhie / ) [2] maNUse jahA jIve (su. 1646) / [1647-2] (eka) manuSya ke sambandha meM (karmaprakRtibandha kA pAlApaka) (sU. 1646 meM ukta) (sAmAnya) jIva ke (AlApaka ke) samAna (kahanA caahie|) [3] vANamaMtara-joisiya-vemANie jahA perie| [1647-3] vAnavyantara, jyotiSka aura vaimAnika (ke sambandha meM karmaprakRtibandha kA AlApaka) (eka) nairayika (ke karmapratibandha sambandhI) (sU. 1647-1 meM ukta (AlAyaka) ke samAna kahanA cAhie / ) 1648. micchAdasaNasallavirayA NaM bhaMte ! jIvA kati kammapagaDoo baMdhaMti ? goyamA ! te ceva sattAvIsaM bhaMgA bhANiyavvA (su. 1643) / [1548 pra.] bhagavan ! mithyAdarzanazalya se virata (aneka) jIva kitanI karmaprakRtiyA~ bAMdhate haiM ? [u.] gautama ! (sU. 1643 meM ukta) ve (pUrvokta) hI 27 bhaMga (yahA~) kahane caahie| 1646. [1] micchAdasaNasallavirayA gaM bhaMte ! raiyA kati kammapagaDomo baMdhati ? goyamA! savve vi tAva hojja sattavihabaMdhagA 1 ahavA sattavihabaMdhagA ya advavihabaMdhage ya 2 ahavA sattavihabaMdhagA ya aTThavihabaMdhagA ya 3 / Page #1103 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bAIsavA~ kriyApada] [515 [1646-1 pra.] bhagavan ! mithyAdarzanazalya se virata (aneka) nAraka kitanI karmaprakRtiyA~ bAMdhate haiM ? [u.] gautama ! sabhI (bhaMga isa prakAra) hote haiM-(1) (aneka) saptavidha-bandhaka hote haiM, (2) athavA (aneka) saptavidha-bandhaka hote haiM aura (eka) aSTavidha-bandhaka hotA hai, (3) athavA aneka saptavidhabandhaka aura aSTavidhabandhaka hote haiM / [2] evaM jAva vemANiyA / NavaraM maNUsANaM jahA (su. 1648) / [1646-2] isI prakAra (narayikoM ke karmaprakRtibandha ke pAlApaka ke samAna) yAvat (aneka) vaimAnikoM ke (karmaprakRtibandha ke AlApaka kahane caahie|) vizeSa yaha hai ki (aneka) manuSyoM ke (karmaprakRtisambandhI pAlApaka) (sU. 1648 meM ukta) (samuccaya aneka) jIvoM ke (karmaprakRti sambandhI pAlApaka ke) samAna kahanA caahie| vivecana-aThAraha pApasthAnavirata jIvoM ke karmaprakRtibandha kA vicAra-prastuta 8 sUtroM (sU. 1642 se 1646 taka) meM eka jIva, aneka jIva, eka nairayika Adi aura aneka nairayika Adi kI apekSA se karmaprakRtibandha kA vicAra aneka bhaMgoM dvArA prastuta kiyA gayA hai| aneka jIvoM kI apekSA se 27 bhaMga-karmaprakRtibandha ke eka vacana aura bahuvacana ke kula 27 bhaMga hote haiM, ve isa prakAra haiM--dvikasaMyogI bhaMga-1, trikasaMyogI bhaMga-6, catuHsaMyogI bhaMga--12, aura paMcasaMyogI bhaMga-8 yoM kula milA kara 27 bhaMga hue| ___ manuSyoM ke bhI karmaprakRtibandha ke isI prakAra 27 bhaMga hote haiN| ye sabhI sUtra kriyAoM se sambandhita haiM, kyoMki kriyAoM se hI karmabandha hotA hai|' pApasthAnavirata jIvAdi meM kiyAbhedanirUpaNa 1650. pANAivAyavirayassa NaM bhaMte ! jIvassa ki prAraMbhiyA kiriyA kajjati [jAva micchAdasaNavattiyA kiriyA kajjai] ? goyamA ! pANAivAyavirayassa jIvassa AraMbhiyA kiriyA siya kajjai siya No kjji| [1650 pra.] bhagavan ! prANAtipAta se virata jIva ke kyA prArambhikI kriyA hotI hai ? [yAvat kyA mithyAdarzana-pratyayA kriyA hotI hai ? [u.] gautama ! prANAtipAtavirata jIva ke ArambhikI kriyA kadAcit hotI hai, kadAcita nahIM hotii| 1651. pANAivAyavirayassa NaM bhaMte ! jIvassa pAriggahiyA kiriyA kajjai ? goyamA ! No iNa? sama8 / 1. prajJApanA. malayavatti, patra 451 2. [jAva micchAdasaNavattiyA kiriyA kajjai ?], yaha pATha yahA~ asaMgata hai, kyoMki prAge 1654 sU. meM isake sambandha meM prazna kiyA gayA hai jisakA uttara bhagavAn ne 'No iNaThe samaThe' diyA hai, jabaki yahA~ uttara hai---- 'prA. ki. siya kajjai, siya No kajjai / ' Page #1104 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [prajJApanAsUtra [1651 pra.] bhagavan ! prANAtipAtavirata jIva ke kyA pArigrahikI kriyA hotI hai ? [u.] gautama ! yaha artha samartha nahIM hai| 1652. pANAivAyavirayassa NaM bhaMte ! jIvassa mAyAvattiyA kiriyA kajjai ? goyamA ! siya kajjai siya No kajjati / [1652 pra.] bhaMte ! prANAtipAtavirata jIva ke mAyApratyayA kriyA hotI hai ? [u.] gautama ! kadAcit hotI hai, kadAcit nahIM hotii| 1653. pANAivAyavirayassa NaM bhaMte ! jIvassa appaccakkhANavattiyA kiriyA kajjati ? goyamA ! No iNa8 sm?| [1553 pra.] bhagavan ! prANAtipAtavirata jIva ke kyA apratyAkhyAna-pratyayA kriyA hotI hai ? [u.] gautama ! yaha artha samartha nahIM hai / 1654. micchAdasaNavattiyAe pucchaa| goyamA ! no iNa? sm?| [1654] [isI prakAra kI pRcchA mithyAdarzana-pratyayA ke sambandha meM karanI caahie| [u.] gautama ! yaha artha samartha nahIM hai / 1655. evaM pANAivAyavirayassa maNUsassa vi / [1655] isI prakAra prANAtipAtavirata manuSya kA bhI (AlApaka kahanA cAhie / ) 1656. evaM jAva mAyAmosavirayassa jIvassa maNUsassa ya / [1656] isI prakAra mAyAmRSAvirata jIva aura manuSya ke sambandha meM bhI pUrvavat kahanA caahie| 1657. micchAdasaNasallavirayassa NaM bhaMte ! jIvassa ki prAraMbhiyA kiriyA kajjati jAva micchAdasaNavattiyA kiriyA kajjati ? goyamA ! micchAdasaNasallavirayassa jIvassa AraMbhiyA kiriyA siya kajjati siya no kajjati / evaM jAva appaccakkhANakiriyA / micchAdasaNavattiyA kiriyA no kajjati / [1657 pra. bhagavan ! mithyAdarzana-zalya se virata jIva ke kyA prArambhikI kriyA hotI hai, yAvat mithyAdarzanapratyayA kriyA hotI hai ? [u.] gautama ! mithyAdarzanazalya se virata jIva ke prArambhikI kriyA kadAcit hotI hai, kadAcit nahIM hotii| isI prakAra yAvat apratyAkhyAnakriyA taka (kadAcit hotI hai aura kadAcit nahIM hotii|) (kintu) mithyAdarzana pratyayA kriyA nahIM hotii| Page #1105 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bAIsavA~ kriyApada] [517 1658. micchAdasaNasallavirayassa NaM bhaMte / Neraiyassa ki AraMbhiyA kiriyA kajjati jAva micchAdasaNavattiyA kiriyA kajjaI? goyamA ! AraMbhiyA vi kiriyA kajjati jAva apaccakkhaNakiriyA vi kajjati, micchAdasaNavattiyA kiriyA No kajjai / [1658 pra.] bhagavan ! mithyAdarzanazalyavirata nairayika ke kyA prArambhikI kriyA hotI hai, yAvat mithyAdarzana-pratyayA kriyA hotI hai ? [u.] gautama ! (usake) ArambhikI kriyA bhI hotI hai yAvat apratyAkhyAna-kriyA bhI hotI hai, (kintu) mithyAdarzanapratyayA kriyA nahIM hotii| 1659. evaM jAva thaNiyakumArassa / [1656] isI prakAra (mithyAdarzanavirata nairayika ke kriyA sambandhI pAlApaka ke samAna) (asurakumAra se lekara) yAvat stanitakumAra taka (ke kriyAsambandhI pAlApaka kahane cAhie / ) 1660. micchAdasaNasallavirayassa NaM bhaMte ! paMceMdiyatirikkhajoNiyassa evameva pucchaa| goyamA ! AraMbhiyA kiriyA kajjai jAva mAyAvattiyA kiriyA kajjai, apaccakkhANakiriyA siya kajjai siya No kajjai, micchAdasaNavattiyA kiriyA No kajjati / [1660 pra.] isI prakAra kI pRcchA mithyAdarzana-zalyavirata paMcendriya tiryaJcayonika kI (kriyAsambandhI hai|) [u.] gautama ! (usake) prArambhikI kriyA hotI hai, yAvat mAyApratyayA kriyA hotI hai / apratyAkhyAnakriyA kadAcit hotI hai, kadAcit nahIM hotI, (kintu) mithyAdarzanapratyayA kriyA nahIM hotii| 1661. maNUsassa jahA jIvassa (su. 1657) / [1361] (mithyAdarzanazalyavirata) manuSya kA kriyAsambandhI prarUpaNa (sU. 1657 meM ukta) (sAmAnya) jIva (ke kriyA sambandhI prarUpaNa) ke samAna (samajhanA cAhie / ) . 1662. vANamaMtara-joisiya-vemANiyANaM jahA raiyassa (su. 1658) / {1662] (mithyAdarzanazalyavirata) vAnavyantara, jyotiSka aura vaimAnikoM kA (kriyAsambandhI kathana) (mU. 1658 meM ukta) nairayika (ke kriyAsambandhI kathana) ke samAna (samajhanA caahie|) vivecana-aSTAdazapApasthAna virata jIvAdi meM kriyAsambandhI prarUpaNA--prastuta 13 sUtroM (1650 se 1662 taka) meM prANAtipAta se lekara mithyAdarzanazalya se virata sAmAnya jIva tathA caubIsadaNDakavartI jIvoM ko lagane vAlI prArambhikI Adi kriyAoM kI prarUpaNA kI gaI hai| spaSTIkaraNa-prANAtipAta se lekara mAyAmRSA se virata (audhika) jIva tathA manuSya ke prArambhikI aura mAyApratyayA kriyA vikalpa se lagatI hai, zeSa tIna pArigrahikI, apratyAkhyAnapratyayA Page #1106 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 518] [prajJApanAsUtra evaM mithyAdarzanapratyayA kriyA nahIM lagatI, kyoMki jo jIva yA manuSya prANAtipAta se virata hotA hai, vaha sarvavirata hotA hai, isalie samyaktvapUrvaka hI mahAvrata grahaNa karatA hai, hiMsAdi kA pratyAkhyAna karatA hai tathA aparigrahamahAvrata ko bhI grahaNa karatA hai, isalie mithyAdarzanapratyayA, apratyAkhyAnapratyayA aura pArigrahikI kriyA use nahIM lgtii| prANAtipAtavirata pramattasaMyata ke prArambhikI kriyA hotI hai, zeSa sarvavirata ko nahIM hotii| apramattasaMyata ko mAyApratyayA kriyA kadAcit pravacanamAlinya ke rakSaNArtha (usa avasara para) lagatI hai, zeSa samaya meM nahIM / usI mithyAdarzanazalyavirata jIva ko prArambhikI kriyA lagatI hai, jo pramattasaMyata ho, pArigrahikI kriyA dezavirata taka hotI hai, Age nahIM / mAyApratyayA bhI anivRttabAdarasamparAya taka hotI hai, prAge nahIM hotI / apratyAkhyAna kriyA bhI aviratasamyagdRSTi taka hotI hai, Age nahIM / isalie mithyAdarzanazalyavirata ke lie ina kriyAoM ke sambandha meM vikalpasUcaka prarUpaNA hai| mithyAdarzanapratyayA kriyA mithyAdarzanavirata meM sarvathA asambhava hai| Age cauvIsadaNDaka ko lekara vicAra kiyA gayA hai| mithyAdarzanavirata nairayika se lekara stanitakumAra paryanta cAra kriyAe~ hotI haiM, mithyAdarzana pratyayA nahIM hotii| tiryaJca-paMcendriya meM prArambha kI tIna kriyAe~ niyama se hotI hai, apratyAkhyAnakriyA vikalpa se hotI hai, jo dezavirata hotA hai, usake nahIM hotI, zeSa ke hotI hai / mithyAdarzanapratyayA nahIM hotii| manuSya meM sAmAnya jIva ke samAna tathA vyantarAdi devoM meM nAraka ke samAna kriyAe~ samajhanI caahie|' prArambhikI prAdi kriyAoM kA alpabahutva 1663. eyAsi NaM bhaMte ! AraMbhiyANaM jAva micchAdasaNavattiyANa ya kayare kayarehito appA vAra 4? goyamA ! sambatthovAo micchAdasaNavattiyAno kiriyAo, appaccakkhANakiriyAno visesAhiyAo, pAriggahiyAo visesAhiyAo, AraMbhiyAo kiriyAno visesAhiyAo, mAyAvattiyAo visesaahiyaao| // paNNavaNAe bhagavaIe bAvIsaimaM kiriyApayaM samattaM // [1663 pra.] bhagavan ! ina prArambhikI se lekara mithyAdarzanapratyayA taka kI kriyAoM meM kauna kisase alpa hai, bahuta hai, tulya hai athavA vizeSAdhika hai ? [u.] gautama ! sabase kama mithyAdarzanapratyayA kriyAe~ haiN| (unase) apratyAkhyAnakriyAe~ vizeSAdhika haiN| (inase)pArigrahikI kriyAe~ vizeSAdhika haiM / (unase) prArambhikI kriyAe~ vizeSAdhika haiM, (aura ina sabase) mAyApratyayAkriyAe~ vizeSAdhika haiN| 1. prajJApanA. malayavRtti, patra 452 2. 'appA' ke grAge aMkita 4 kA aMka zeSa "bahU bA tullA vA, visesAhiyA vA" ina tIna padoM kA sUcaka hai| Page #1107 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bAIsavA~ kriyApada] [519 vivecana-kriyAoM kA alpabahutva : kyoM aura kaise ? --sabase kama mithyAdarzana pratyayA kriyAe~ haiM, kyoMki ve mithyAdRSTiyoM ke hI hotI haiN| unase apratyAkhyAnakriyA vizeSAdhika isalie hai ki ve avirata samyagdRSTiyoM evaM mithyAdRSTiyoM ke hotI haiM, unase pArigrahikI kriyAe~ vizeSAdhika haiM, kyoMki ve dezaviratoM tathA unase pUrva zreNI ke prANiyoM ke bhI hotI haiM, prArambhikI kriyAe~ unase vizeSAdhika haiM, kyoMki ve pramattasaMyatoM tathA inase pUrva ke guNasthAnoM meM hotI haiN| unase bhI mAyApratyayA vizeSAdhika haiM, kyoMki anya saba saMsArI jIvoM ke uparAnta apramattasaMyatoM meM bhI pAI jAtI haiN| / / prajJApanA bhagavatI kA bAIsavA~ kriyApada sampUrNa / 1. prajJApanA. malayavRtti, patra 452 Page #1108 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anadhyAyakAla [sva0 prAcAryapravara zrI AtmArAmajI ma0 dvArA sampAdita nandIsUtra se uddhRta] svAdhyAya ke lie AgamoM meM jo samaya batAyA gayA hai, usI samaya zAstroM kA svAdhyAya karanA cAhie / anadhyAyakAla meM svAdhyAya varjita hai / manusmRti Adi smRtiyoM meM bhI anadhyAyakAla kA vistArapUrvaka varNana kiyA gayA hai| vaidika loga bhI veda ke anadhyAyoM kA ullekha karate haiM / isI prakAra anya ArSa granthoM kA bhI anadhyAya mAnA jAtA hai / jainAgama bhI sarvajJokta, devAdhiSThita tathA svaravidyA saMyukta hone ke kAraNa, ina kA bhI AgamoM meM anadhyAyakAla vaNita kiyA gayA hai, jaise ki dasavidhe aMtalikkhite asajjhAe paNNatte, taM jahA-ukkAvAte, disidAghe, gajjite, vijjute, nigghAte, juvate, jakkhAlitte, dhUmitA, mahitA, rayaugghAte / dasavihe orAlite asajjhAtite, taM jahA--aTThI, maMsaM, soNite, asutisAmaMte, susANasAmaMte, caMdovarAte, sUrovarAte, paDane, rAyavuggahe, uvassayassa aMto bhorAlie sriirge| -sthAnAGga sUtra, sthAna 10 no kappati niggaMthANa vA, niggaMthINa vA cauhi mahApADivaehi sajjhAyaM karittae, taM jahA-- prAsADhapADivae, iMdamahApADivae, kattaapADivae, sugimhapADivae / no kappai niggaMthANa vA niggaMthINa vA, cauhiM saMjhAhiM sajjhAyaM karetae, taM jahA-paDimAte, pacchimAte, majjhaNhe, aDDharatte / kappai niggaMthANaM vA niggaMthINa bA, cAukAlaM sajjhAyaM karettae, taM jahA-punvaNhe, avaraNhe, pose, paccUse / -sthAnAGga sUtra, sthAna 4, uddeza 2 uparokta sUtrapATha ke anusAra, dasa AkAza se sambandhita, dasa praudArika zarIra se sambandhita, cAra mahApratipadA, cAra mahApratipadA kI pUrNimA aura cAra sandhyA, isa prakAra battIsa anadhyAya mAne gae haiM, jinakA saMkSepa meM nimna prakAra se varNana hai, jaiseprAkAza sambandhI dasa anadhyAya 1. ulkApAta-tArApatana-yadi mahat tArApatana huA hai to eka prahara paryanta zAstrasvAdhyAya nahIM karanA caahie| 2. digdAha-jaba taka dizA raktavarNa kI ho arthAta aisA mAlUma par3e ki dizA meM Aga sI lagI hai, taba bhI svAdhyAya nahIM karanA caahie| 3. gajita-bAdaloM ke garjana para do prahara paryanta svAdhyAya na kare / 4. vidyut-bijalI camakane para eka prahara paryanta svAdhyAya nahIM karanA caahie| kintu garjana aura vidyut kA asvAdhyAya cAturmAsa meM nahIM mAnanA caahie| kyoMki vaha Page #1109 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anadhyAyakAla ] [ 521 garjana aura vidyut prAyaH Rtu-svabhAva se hI hotA hai| ataH prAI se svAti nakSatra paryanta anadhyAya nahIM mAnA jaataa| 5. nirghAta--binA bAdala ke AkAza meM vyantarAdikRta ghoraM garjanA hone para, yA bAdaloM sahita AkAza meM kar3akane para do pahara taka asvAdhyAya kAla hai / 6. yUpaka- zukla pakSa meM pratipadA, dvitIya, tRtIyA ko sandhyA kI prabhA aura candraprabhA ke milane ko yUpaka kahA jAtA hai| ina dinoM prahara rAtri paryanta svAdhyAya nahIM karanA cAhie / 7. yakSAdIpta-kabhI kisI dizA meM bijalI camakane jaisA, thor3e thor3e samaya pIche jo prakAza hotA hai vaha yakSAdIpta kahalAtA hai| ata: prakAza meM jaba taka yakSAkAra dIkhatA rahe taba taka svAdhyAya nahIM karanA caahie| 8. dhUmikA-kRSNa-kAtika se lekara mAgha taka kA samaya meghoM kA garbhamAsa hotA hai / isameM dhUmra varNa kI sUkSma jalarUpa dhudha par3atI hai / vaha dhUmikA-kRSNa kahalAtI hai / jaba taka yaha dhudha par3atI rahe, taba taka svAdhyAya nahIM karanA cAhie / 9. mihikAzveta-zItakAla meM zveta varNa kA sUkSma jalarUpa dhudha mihikA kahalAtI hai| jaba taka yaha giratI rahe, taba taka asvAdhyAya kAla hai / 10. raja-udghAta-vAyu ke kAraNa AkAza meM cAroM ora dhUli chA jAtI hai / jaba taka yaha dhUli phailI rahatI hai, svAdhyAya nahIM karanA caahie| uparokta dasa kAraNa AkAza sambandhI asvAdhyAya ke haiM / audArika zarIra sambandhI dasa anadhyAya 11.12-13 haDDI, mAMsa aura rudhira-paMcendriya tiryaMca kI haDDI, mAMsa aura rudhira yadi sAmane dikhAI deM, to jaba taka vahA~ se yaha vastue~ uThAI na jAe~ taba taka asvAdhyAya hai| vattikAra prAsa-pAsa ke 60 hAtha taka ina vastuoM ke hone para asvAdhyAya mAnate haiN| isI prakAra manuSya sambandhI asthi, mAMsa aura rudhira kA bhI anadhyAya mAnA jAtA hai| vizeSatA itanI hai ki inakA asvAdhyAya sau hAtha taka tathA eka dina-rAta kA hotA hai / strI ke mAsika dharma kA asvAdhyAya tIna dina taka / bAlaka evaM bAlika ke janma kA asvAdhyAya kramazaH sAta evaM pATha dina paryanta kA mAnA jAtA hai| 14. azuci-mala-mUtra sAmane dikhAI dene taka asvAdhyAya hai / 15. zmazAna- zmazAnabhUmi ke cAroM ora sau-sau hAtha paryanta asvAdhyAya mAnA jAtA hai / 16. candragrahaNa candragrahaNa hone para jaghanya pATha, madhyama bAraha aura utkRSTa solaha prahara paryanta svAdhyAya nahIM karanA caahie| 17. sUryagrahaNa- sUrya grahaNa hone para bhI kramazaH pATha, bAraha aura solaha prahara paryanta prasvAdhyAyakAla mAnA gayA hai / Page #1110 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 522 ] [anadhyAyakAla 18. patana-kisI bar3e mAnya rAjA athavA rASTrapuruSa kA nidhana hone para jaba taka usakA dAhasaMskAra na ho, taba taka svAdhyAya nahIM karanA cAhie / athavA jaba taka dUsarA adhikAro sattArUr3ha na ho, taba taka zanaiH zanaiH svAdhyAya karanA caahie| 16. rAjavyudgraha-samIpastha rAjAroM meM paraspara yuddha hone para jaba taka zAnti na ho jAe, taba taka aura usake pazcAt bho eka dina-rAtri svAdhyAya nahIM kreN| 20. audArika zarIra-upAzraya ke bhAtara paMcendriya jova kA vadha ho jAne para jaba taka kalevara par3A rahe, taba taka tathA 100 hAtha taka yadi nirjIva kalevara paDA ho to svAdhyAya nahIM karanA caahie| asvAdhyAya ke uparokta 10 kAraNa praudArika zarIra sambandhI kahe gaye haiN| 21-28. cAra mahotsava aura cAra mahApratipadA-prASADha pUrNimA, pAzvina-pUrNimA, kArtikapUrNimA aura caitra-pUNimA ye cAra mahotsava haiM / ina pUrNimAprAM ke pazcAt pAne vAlo pratipadA kA mahApratipadA kahate haiN| inameM svAdhyAya karane kA niSedha hai| 29-32. prAtaH, sAyaM, madhyAhna aura ardharAtri-prAtaH sUrya ugane se eka ghar3o pahile tathA eka ghar3o pocha / sUryAsta hone se eka ghar3o pahale tathA eka ghar3o pIche / madhyAhna arthAt dopahara meM eka ghar3I Age aura eka ghar3o poche evaM ardharAtri meM bhI eka ghar3o prAge tathA eka ghar3I pIche svAdhyAya nahIM karanA caahie| 00 Page #1111 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrI prAgama prakAzana samiti, byAvara arthasahayogI sadasyoM kI zubha nAmAvalI mahAstambha saMrakSaka 1. zrI seTha mohanamalajI coraDiyA, madrAsa 1. zrI biradIcaMdajI prakAzacaMdajI talesarA, pAlI 2. zrI gulAbacandajI mAMgIlAlajI surANA, 2. zrI jJAnarAjajI kevalacandajo mUthA, pAlI sikandarAbAda 3. zrI premarAjajI jatanarAjajI mehatA, mer3atA siTI 3. zrI pukharAjajI zizodidA, byAvara 4. zrI zA0 jar3AvamalajI mANakacandajI betAlA, 4. zrI sAyaramalajI jeThamalajI coraDiyA, baiMgalora bAgalakoTa 5. zrI premarAjajI bhaMvaralAlajI zrIzrImAla, durga 5. zrI hIrAlAlajI pannAlAlajI caupar3A, byAvara zrI esa. kizanacandajI coraDiyA, madrAsa 6. zrI mohanalAlajI nemIcaMdajI lalavANI, 7. zrI kaMvaralAlajI baitAlA, gohATI cAMgATolA 8. zrI seTha khIMvarAjajI coraDiyA, madrAsa 7. zrI dIpacaMdajI candanamalajI corar3iyA, madrAsa 6. zrI gumAnamalajI coraDiyA, madrAsa 8. zrI pannAlAlajI bhAgacandajI botharA, cAMgA10. zrI esa. bAdalacandajI coraDiyA, madrAsa TolA 11. zrI je. dulIcandajI coraDiyA, madrAsa 6. zrImatI sirekuvara bAI dharmapatnI sva. zrI sugana12. zrI esa. ratanacandajI coraDiyA, madrAsa ___caMdajI jhAmar3a, madurAntakam 13. zrI je. annarAjajI corar3iyA, madrAsa 10. zrI bastImalajI mohanalAlajI boharA 14. zrI esa. sAyaracandajI coraDiyA, madrAsa (K.G.F.) jAr3ana 15. zrI Ara. zAntilAlajI uttamacandajI cora- 11. zrI thAnacaMdajI mehatA, jodhapura r3iyA, madrAsa 12. zrI bhairudAnajI lAbhacaMdajI surANA, nAgaura 16. zrI siremalajI hIrAcandajI coraDiyA, madrAsa 13. zrI khUbacandajI gAdiyA, byAvara 17. zrI je. hukmIcandajI coraDiyA, madrAsa 14. zrI mizrIlAlajI dhanarAjajI vinAyakiyA, stambha sadasya byAvara 1. zrI agaracandajI phatecandajI pArakha, jodhapura 15. zrI indracaMdajI baida, rAjanAMdagAMva 2. zrI jasarAjajI gaNezamalajI saMcetI, jodhapura 16. zrI rAvatamalajI bhIkamacaMdajI pagAriyA, 3. zrI tilokacaMdajI sAgaramalajI saMcetI, madrAsa bAlAghATa 4. zrI pUsAlAlajI kistUracaMdajI surANA, kaTaMgI 17. zrI gaNezamalajI dharmIcaMdajI kAMkariyA, TaMgalA 5. zrI Ara. prasannacandajI corar3iyA, madrAsa 18. zrI suganacandajI bokar3iyA, indaura 6. zrI dIpacandajI vokar3iyA, madrAsa 16 zrI harakacaMdajI sAgaramalajI betAlA, indaura 7. zrI mUlacandajI coraDiyA, kaTaMgI 20. zrI raghunAthamalajI likhamIcaMdajI lor3hA, cAMgA8. zrI varddhamAna iNDasTrIja, kAnapura TolA 1. zrI mAMgIlAlajI mizrIlAlajI saMcetI, durga 21. zrI siddhakaraNajI zikharacandajI baida, cAMgATolA Page #1112 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 524] [sadasya-nAmAvalI llh llh 22. zrI sAgaramalajI noratamalajI pIMcA, madrAsa 8. zrI phUlacandajI gautamacandajI kAMTheDa, pAlI 23. zrI mohanarAjajI mukanacandajI bAliyA, 6. zrI ke. pukharAjajI bAphaNA, madrAsa ahamadAbAda 10. zrI rUparAjajI jodharAjajI muthA, dillI 24. zrI kezarImalajI jaMvarIlAlajI talesarA, pAlI 11. zrI mohanalAlajI maMgalacaMdajI pagAriyA, rAyapura 25. zrI ratanacaMdajI uttamacaMdajI modI, byAvara 22. zrI nathamalajI mohanalAlajI lUNiyA, caNDAvala 26. zrI dharmIcaMdajI bhAgacaMdajI boharA, jhUThA 13. zrI bhaMvaralAlajI gautamacandajI pagAriyA. 27. zrI chogamalajI hemarAjajI lor3hA, DoMDIlohArA kuzAlapurA 28. zrI guNacaMdajI dalIcaMdajI kaTAriyA, bellArI 14. zrI uttamacaMdajI mAMgIlAlajI, jodhapura 26. zrI mUlacaMdajI sujAnamalajI saMcetI, jodhapUra 15. zrI mUlacandajI pArakha, jodhapura 30. zrI sI. amaracaMdajI botharA. madrAsa 16. zrI sumeramalajI mer3atiyA, jodhapura 31. zrI bhaMvarIlAlajI mUlacaMdajI surANA, madrAsa 17. zrI gaNezamalajI nemIcandajI TATiyA, jodhapura 32. zrI bAdalacaMdajI jugarAjajI mehatA, indaura 18. zrI udayarAjajI pukharAjajI saMcetI, jodhapura 33. zrI lAlacaMdajI mohanalAlajI koThArI, goThana 16. zrI bAdaramalajI pukharAjajI baMTa, kAnapura 34. zrI hIrAlAlajI pannAlAlajI caupaDA. ajamera 20. zrImatI sundara bAI goThI w/o zrI jaMbarI35. zrI mohanalAlajI pArasamalajI pagAriyA, lAlajI goThI, jodhapura baiMgalora 21. zrI rAyacaMdajI mohanalAlajI, jodhapura 36. zrI bhaMvarImalajI coraDiyA, madrAsa 22. zrI ghevaracaMdajI rUparAjajI, jodhapura 37. zrI bhaMvaralAlajI goThI, madrAsa 23. zrI bhaMvaralAlajI mANakacaMdajI surANA, madrAsa 38. zrI jAlamacaMdajI rikhabacaMdajI bAphanA, sAgara 24. zrI jaMvarIlAlajI amaracandajI koThArI, byAvara 36. zrI ghevaracaMdajI pukharAjajI bharaTa, gohATI 25. zrI mANakacandajI kizanalAlajI, mer3atAsiTI 40. zrI jabaracaMdajI gelar3A, madrAsa / 26. zrI mohanalAlajI gulAbacandajI catara, byAvara 41. zrI jar3AvamalajI suganacaMdajI, madrAsa 27. zrI jasarAjajI jaMvarIlAlajI dhArIvAla, jodhapura 42. zrI pukharAjajI vijayarAjajI, madrAsa 28. zrI mohanalAlajI campAlAlajI goThI, jodhapura 43. zrI cenamalajI surANA TrasTa, madrAsa 26. zrI nemIcaMdajI DAkaliyA mehatA, jodhapura 44. zrI lUNakaraNajI rikhabacaMdajI loDhA, madAsa 30. zrI tArAcaMdajI kevalacaMdajI karNAvaTa, jodhapura 45. zrI sUrajamalajI sajjanarAjajI mahetA, koppala 31. zrI prAsUmala enDa kaM0, jodhapura sahayogI sadasya 32. zrI pukharAjajI lor3hA, jodhapura 33. zrImatI suganIbAI W/o zrI mizrIlAlajI 1. zrI devakaraNajI zrIcandajI DosI, mer3atAsiTI sAMDa, jodhapura 2. zrI chaganIbAI vinAyakiyA, byAvara 34. zrI baccharAjajI surANA, jodhapura 3. zrI pUnamacaMdajI nAhaTA, jodhapura 35. zrI harakacandajI mehatA, jodhapura 4. zrI bhaMvaralAlajI vijayarAjajI kAMkariyA, 36. zrI devarAjajI lAbhacaMdajI mer3atiyA, jodhapura villIpuram 37. zrI kanakarAjajI madanarAjajI goliyA, 5. zrI bhaMvaralAlajI caupar3A, byAvara jodhapura 6. zrI vijayarAjajI ratanalAlajI catara, byAvara 38. zrI dhevara candajI pArasamalajI TAMTiyA jodhapura 7. zrI bI. gajarAjajI bokar3iyA, salema 39. zrI mAMgIlAlajI corar3iyA, kucerA Page #1113 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sadasya-nAmAvalI ] [ 525 40. zrI saradAramalajI surANA, bhilAI 66. zrI hIrAlAlajI hastImalajI dezalaharA,bhilAI 41. zrI prokacaMdajI hemarAja jI sonI, durga 70. zrI varddhamAna sthAnakavAsI jaina zrAvakasaMgha, 42. zrI sUrajakaraNajI surANA, madrAsa dallI-rAjaharA 43. zrI dhIsUlAlajI lAlacaMdajI pArakha, durga 71. zrI campAlAlajI buddharAjajI bAphaNA, byAvara 44. zrI pukharAjajI boharA, (jaina TrAnsaporTa kaM.) 72. zrI gaMgArAmajI indracaMdajI boharA, kucerA jodhapura 73. zrI phateharAjajI nemIcaMdajI karNAvaTa, kalakattA 45. zrI campAlAlajI sakalecA, jAlanA 74. zrI bAlacaMdajI thAnacandajI bhuraTa, 46. zrI premarAjajI mIThAlAlajI kAmadAra, kalakattA baiMgalora 75. zrI sampatarAjajI kaTAriyA, jodhapura 47. zrI bhaMvaralAlajI mUthA eNDa sansa, jayapura 76. zrI jaMvarIlAlajI zAMtilAlajI surANA, 48. zrI lAlacaMdajI motIlAlajI gAdiyA, baiMgalora bolArama 46. zrI bhaMvaralAlajI navaralamalajI sAMkhalA, 77. zrIkAnamalajI koThArI, dAdiyA meTUpAliyama 78. zrI pannAlAlajI motIlAlajI surANA, pAlI 50, zrI pukharAjajI challANo, karaNagullI 76. zrI mANakacaMdajI ratanalAlajI muNota, TaMgalA 51. zrI AsakaraNajI jasarAja jI pArakha, durga 80. zrI cimmanasiMhajI mohanasiMhajI lor3hA, byAvara 52. zrI gaNezamalajI hemarAjajI sonI, bhilaaii| 81. zrI riddhakaraNajI rAvatamalajI bhuraTa, gauhATI 53. zrI amRtarAjajI jasavantarAjajI mehatA, 82. zrI pArasamalajI mahAvIracaMdajI bAphanA, goThana mer3atAsiTI 83. zrI phakIracaMdajI kamalacaMdajI zrIzrImAla, 54. zrI ghevaracaMdajI kizoramalajI pArakha, jodhapura 55. zrI mAMgIlAlajI rekhacaMdajI pArakha, jodhapura 84. zrI mAMgIlAlajI madanalAlajI coraDiyA, bhairUMdA 56. zrI munnIlAlajI mUlacaMdajI gulecchA, jodhapura 85. zrI sohanalAlajI lUNakaraNajI surANA, kucerA 57. zrI ratanalAlajI lakhapatarAjajI, jodhapura 86. zrI ghIsUlAlajI, pArasamalajI, javarIlAlajI 58. zrI jIvarAjajI pArasamalajI koThArI, mer3atA koThArI, goThana siTI ___ 87. zrI saradAramalajI eNDa kampanI, jodhapura 56. zrI bhaMvaralAlajI rikhabacaMdajI nAhaTA, nAgaura 88. zrI campAlAlajI hIrAlAlajI bAgarecA, 60. zrI mAMgIlAlajI prakAzacandajI rUNavAla, maisUra jodhapura 61 zrI pukharAjajI boharA, pIpaliyA 86. zrI pukharAjajI kaTAriyA, jodhapura 62. zrI harakacaMdajI jugarAjajI bAphanA, baiMgalora 60. zrI indracandajI mukandacandajI, indaura 63. zrI candanamalajI premacaMdajI modI, bhilAI 61. zrI bhaMvaralAlajI bAphaNA, indaura 64. zrI bhIvarAjajI bAghamAra, kucerA 12. zrI jeThamalajI modI, indaura 65. zrI tilokacaMdajI premaprakAzajI, ajamera 63. zrI bAlacandajI amaracandajI modI, byAvara 66. zrI vijayalAlajI premacaMdajI gulecchA, 64. zrI kundanamalajI pArasamalajI bhaMDArI rAjanAMdagAMva 15. zrI kamalAkaMvara lalavANI dharmapatnI zrI sva. 67. zrI rAvatamalajI chAjer3a, bhilAI pArasamalajI lalavANI, goThana 68. zrI bhaMvaralAlajI DUgaramalajI kAMkariyA, 66. zrI akhecaMdajI lUNakaraNajI bhaNDArI, kalakattA bhilAI 67. zrI suganacandajI saMcetI, rAjanAMdagA~va Page #1114 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 526] [ sadasya-nAmAvalI 18. zrI prakAzacaMdajI jaina, bharatapura 116. zrImatI rAmakuMvarabAI dharmapatnI zrI cAMdamalajI 16. zrI kuzAlacaMdajI rikhabacaMdajI surANA, lor3hA, bambaI bolArama 117. zrI mAMgIlAlajI uttamacaMdajI bAphaNA, baiMgalora 100. zrI lakSmIcaMdajI azokakumArajI zrIzrImAla, 118. zrI sAMcAlAlajI bAphaNA, auraMgAbAda kucerA 116. zrI bhIkamacandajI mANakacandajI khAbiyA, 101. zrI gUdar3amalajI campAlAlajI, goThana (kuDAlora) madrAsa 102. zrI tejarAja jI koThArI, mAMgaliyAvAsa 120. zrImatI anopakubara dharmapatnI zrI campAlAla jI 103. zrI sampatarAjajI coraDiyA, madrAsa saMghavI, kucerA 104. zrI amaracaMdajI chAjer3a, pAdu bar3I 121. zrI sohanalAlajI sojatiyA, thAMvalA 105. zrI jugarAjajI dhanarAjajI baramecA, madrAsa 122. zrI campAlAlajI bhaNDArI, kalakattA 106. zrI pukharAjajI nAharamalajI lalavANI, madrAsa 123. zrI bhokamacaMdajI gaNezamalajI caudharI, 107. zrImatI kaMcanadevI va nirmalAdevI. madrAsa dhUliyA 108. zrI dule rAjajI bhaMvaralAlajI koThArI, 124. zrI pukharAjajI kizanalAlajI tAter3a, kuzAlapurA sikandarAbAda 106. zrI bhaMvaralAlajI mAMgIlAlajI betAlA, Deha 125. zrI mizrIlAlajI sajjanalAlajI kaTAriyA, 110. zrI jIvarAjajI bhavaralAlajI, corar3iyA sikandarAbAda bhairUdA 126. zrI varddhamAna sthAnakavAsI jaina zrAvaka saMgha, 111. zrI mAMgIlAlajI zAMtilAlajI rUNavAla, bagar3Inagara harasolAva 127 zrI pukharAjajI pArasamalajI lalavANI, 112. zrI cAMdamalajI dhanarAjajI modI, ajamera . bilAr3A 113. zrI rAmaprasanna jJAnaprasAra kendra, candrapura 128. zrI TI. pArasamalajI corar3iyA, madrAsa 114. zrI bhUramalajI dullIcaMdajI bokar3iyA, mer3atA 126. zrI motIlAlajI prAsUlAlajI boharA siTI __ eNDa kaM., baiMgalora 115. zrI mohanalAlajI dhArIvAla, pAlI 130. zrI sampatarAjajI surANA, manamAr3a Page #1115 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Page #1116 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sva. pUjya gurudeva zrI jorAvaramala jI mahArAja kI smRti meM Ayojita saMyojaka evaM pradhAna sampAdaka yuvAcArya zrI madhukara muni prajJApanAsUtra (mUla-anuvAda-vivecana-TippaNa-paSTiATiyukta Page #1117 -------------------------------------------------------------------------- ________________ abhimata upapravattaka tapodhana zrI sudarzana muni jaina Agama dharma, darzana evaM AdhyAtmika uccabodha ke apUrva srota to haiM hI sAtha hI bhUgola, khagola, sabhyatA, saMskRti, itihAsa Adi nAnA jJAna vijJAna ke anupama bhaNDAra haiN| vartamAna paristhiti meM badalate parivezAnusAra AgamoM para prAmANika, sAragarbhita, samAlocanAtmaka evaM tulanAtmaka vivecana kI mahatI AvazyakatA thii| isa mahattvapUrNa AvazyakatA kI pUrti kI hai--AgamavidyA ke pAraMgata manISI jaina tattva ke parama niSNAt vidvAn mahAn sAdhaka sva. yuvAcArya zrI madhukara munijI mahArAja ne / unakI isa mahAn dena ke lie samAja sadA unakA RNI rhegaa| yaha kArya unake kIti stambha ke rUpa meM unakI smRti ko sadaiva sthAyI banAye rkhegaa| unake isa mahAn upakAra ke lie unakA hArdika abhinandana karate hue atIva harSAnubhUti ho rahI hai| isa pavitra kArya meM tana, mana, dhana se sahayoga dene vAle mahAnubhAvoM kA sahayoga bhI prazaMsanIya hai| zrI Agama prakAzana samiti dvArA alpa samaya meM prakAzita sundara spaSTa evaM TikAU Agama granthoM ko dekhakara mana bahuta prasanna hai / samiti ke bahutabahuta sAdhuvAda ke sAtha AzA hai ki zeSa Agama zIghra hI par3hane ko mileNge| parama pUjanIya, upapravartaka, tapodhana samrAT zrI sudarzana munijI mahArAja zrI mahAvIra jaina bhavana ambAlA zahara Fol Private & Personal Use Only Page #1118 -------------------------------------------------------------------------- ________________ OM ahaM jinAgama-prathamAlA: anyAmU27 [ paramazraddheya gurudeva pUjya zrIjorAvaramalajI mahArAja kI puNya-smRti meM prAyojita ] zrI zyAmAryavAcakasaMkalita caturtha upAGga prajJApanAsUtra [ tRtIya khaNDa, pada 23-36] [ mUlapATha, hindI anuvAda, vivecana, pariziSTa yukta] preraNA0 upapravartaka zAsanasevI sva0 svAmI zrIbrajalAlajI mahArAja prAdyasaMyojaka-pradhAnasampAdaka - (sva0) yuvAcArya zrI mizrImalajI mahArAja 'madhukara' anuvAdaka-vivecaka--sampAdaka __zrI jJAnamunijI mahArAja [sva. jainadharmadivAkara AcArya zrIvAtmArAmajI ma. ke suziSya] saha sampAdaka 0 zrIcanda surANA 'sarasa' mukhya sampAdaka 0 paM. zobhAcandra bhArilla prakAzaka 0 zrI prAgamaprakAzana-samiti, byAvara (rAjasthAna) Page #1119 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jinAgama-granthamAlA : granthAGka:27 0 nirdezana mahAsatI zrI umarAvakuvarajI 'arcanA' 7 sampAdakamaNDala anuyogapravartaka muni zrI kanhaiyAlAlajI 'kamala' zrI devendramuni zAstrI zrI ratanamuni paNDita zrI zobhAcandrajI bhArilla 1 prabandhasampAdaka zrIcanda surANA 'sarasa' // sampreraka muni zrI vinayakumAra 'bhIma' zrI mahendramuni 'dinakara' 10 prakAzana tithi vIranirvANa saMvat 2512 vi. saM. 2043 I. san 1986 / prakAzaka zrI AgamaprakAzana-samiti jainasthAnaka, pIpaliyA bAjAra, byAvara (rAjasthAna) pina-305901 mudraka satIzacandra zukla vaidika yaMtrAlaya, kesaragaMja, ajamera-305001 D mUlya : paurakhateta mUlya 10 -. - . . - - - - Page #1120 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Published at the Holy Remembrance occasion of Rev. Guru Sri Joravarmalji Maharaj Fourth Upanga PANNAVANA SUTTAM (Original Text, Hindi Version, Notes, Annotations and Appendices etc. Inspiring Soul Up-pravartaka Shasansevi (Late) Swami Sri Brijlalji Maharaj Convener & Founder Editor (Late) Yuvacharya Sri Mishrimalji Maharaj Madhukar' Translator & Annotator Sri Jnan Muni Sub Editor Srichand Surana Saras' Chief Editor Pt. Shobhachandra Bharili Publishers Sri Agam Prakashan Samiti Beawar (Raj) Page #1121 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Jinagam Granthmala Publication No. 27 Direction Sadhwi Umravkunwar 'Archana' Board of Editors Anuyoga-pravartaka Muni Shri Kanhaiyalal 'Kamal' Sri Devendra Muni Shastri Sri Ratan Muni Pt. Shobhachandra Bharill O Managing Editor Srichand Surana 'Saras' O Promotor Munisri Vinayakumar 'Bhima' Sri Mahendramuni 'Dinakar Date of Publication Vir-nirvana Samvat 2512 Vikram Samvat 2043; July, 1986 Publisher Sri Agam Prakashan Samiti, Jain Sthanak, Pipaliya Bazar, Beawar (Raj.) (india Pin 305 901 O Printer Satish Chandra Shukla Vedic Yantralaya Kesarganj, Ajmer . 1 0 Price : R a preferation gra 50 p paridhita mulya 50 Page #1122 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samarpaNa jinhoMne arddhazatAbdI se bhI adhika kAla taka Adarza saMyama ko ArAdhanA kara apanA jovana sArthaka banAyA, jo bhUta kI ArAdhanA meM nirantara nirata rahe aura apano agAdha tatvajijJAsA kI pati ke lie saurASTra se rAjasthAna taka padhAre, jo saurASTra ke jaina-janamAnasa meM adyApi base hue haiM, jinhoMne jinazAsana ko apane uttama AcAra evaM dharmadezanA dvArA bahumUlya sevA ko, paramatapasvI sva. mANakacandrajI svAmI ke kara-kamaloM meM, sodara savinaya samarpita Page #1123 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Page #1124 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prakAzakIya AgamapremI pAThakoM ke kara-kamaloM meM prajJApanAsutra nAmaka cauthe upAMga kA tRtIya khaNDa prastuta kiyA jA rahA hai| isa khaNDa meM 23 se 36 pada haiM aura inhIM ke sAtha isa sUtra kI samApti ho rahI hai| bhagavatIsUtra bhI pUrNa mudrita ho cukA hai| ye donoM pAgama virATkAya haiM aura inake mudraNa ke sAtha eka bar3A bhAra kama ho gayA hai| yaha atIva prasannatA kA viSaya hai| prajJApanA ke isa antima khaNDa meM vistRta prastAvanA aura pariziSTa die jA rahe haiM jo samagra granthasparzI haiN| pAThakoM ke lie ye vizeSa upayogI siddha hoNge| pahale ke do khaNDoM kI bhAMti isake sampAdaka aura anuvAdaka jainabhUSaNa vidvadvara zrI jJAnamunijI ma. haiM aura prastAvanAlekhaka sAhityavAcaspati paMDitapravara zrIdevendramunijI ma. haiM / prastAvanA vistRta hai| usameM samagra grantha kA nicor3a pA gayA hai| ina munirAjoM ke amUlya sahayoga ke lie samiti atyanta AbhArI hai| anuyogadvAra presa meM dene kI taiyArI meM hai| AzA hai vaha bhI yathAsambhava zIdhra pAThakoM ke samakSa prastuta kiyA jA skegaa| granthamAlA ke prakAzana meM jina-jina vidvAnoM aura arthasahAyakoM kA sahayoga prApta huyA hai, jinake bahumUlya sahayoga kI badaulata AgamaprakAzana-kArya agrasara ho rahA hai, una sabake prati kRtajJatA-prakAzana karanA svAbhAvika hai / anta meM nivedana hai ki prAgamapremo aura svAdhyAyarasika mahAnubhAva inake adhikAdhika pracAra-prasAra meM sahayoga pradAna kareM, jisase jinazAsana kI mahimA kI vaddhi ho aura hamArA prayAsa adhika saphala ho| ratanacaMda modI kAryavAhaka adhyakSa jI. sAyaramala coraDiyA cAMdamala vinAyakiyA pradhAnamaMtrI zrI Agama prakAzana samiti, byAvara (rAjasthAna) maMtrI Page #1125 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gohATI byAvara madrAsa upAdhyakSa byAvara upAdhyakSa jodhapura madrAsa durga madrAsa byAvara pAlI vyAvara byAvara zrI prAgama prakAzana samiti, byAvara kAryakAriNI samiti 1. zrImAna seTha kaMvaralAlajI baitAlA adhyakSa 2. zrImAn seTha ratanacandajI modI kAryavAhaka adhyakSa 3. zrImAn seTha khIMvarAjajI coraDiyA upAdhyakSa 4. zrImAn dhanarAjajI vinAyakiyA 5. zrImAn hukmIcandajI pArakha 1. zrImAn pArasamalajI corar3iyA upAdhyakSa 7. zrImAn jasarAjajI pArakha upAdhyakSa 8. zrImAn jI. sAyaramalajI coraDiyA mahAmaMtrI 9. zrImAn cA~damalajI vinAyakiyA mantrI 10. zrImAn jJAnarAjajI mUthA mantrI 11. zrImAn amaracandajI modI sahamaMtrI 12. zrImAn zrImAn jaMvarIlAlajI zIzodiyA koSAdhyakSa 13. zrImAn amaracandajI botharA . koSAdhyakSa 14. zrImAn bAdalacandajI mehatA sadasya 15. zrImAn dulIcandajI corar3iyA sadasya 16. zrImAn esa. bAdalacandajI corar3iyA sadasya 17. zrImAn mohanasiMhajI loDhA sadasya 18. zrImAn mAMgIlAlajI surANA sadasya 19. zrImAn bhaMvaralAlajI zrIzrImAla sadasya 20. zrImAn cAMdamalajI caupar3A sadasya 21. zrImAn gumAnamalajI corar3iyA 22. zrImAn mUlacandajI surANA sadasya 23. zrImAn prAsUlAlajI boharA sadasya 24. zrImAn sumeramalajI mer3atiyA sadasya 25. zrImAna jAlamasiMhajI mer3atavAla parAmarzadAtA 26. zrImAn jatanarAjajI mehatA parAmarzadAtA madrAsa indaura madrAsa madrAsa byAvara sikandarAbAda byAvara sadasya madrAsa nAgaura mahAmandira jodhapura byAvara mer3atAsiTI Page #1126 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastAvanA prajJApanA : eka samIkSAtmaka adhyayana bhAratavarSa adhyAtma kI urvarA bhUmi hai| yahA~ ke pratyeka kaNa-kaNa meM adhyAtma kA surIlA saMgIta hai| pratyeka aNu-aNu meM tattva-darzana kA madhura rasa hai| yahA~ kI pAvana puNya dharA ne aise nara-ratnoM kA prasava kiyA hai jo dharma aura adhyAtma ke mUrta rUpa the| unake hRdaya ko pratyeka dhar3akana adhyAtma kI dhar3akana thii| unake prazasta aura nirmala cintana ne jIva aura jagata ko, prAtmA aura paramAtmA ko, dharma aura darzana ko samajhane kA vimala aura vizuddha dRSTikoNa pradAna kiyaa| cauvIsa tIrthakaroM ne isa adhyAtmapradhAna puNya-bhUmi para janma grahaNa kiyaa| unheM vaidikaparamparA ke avatAroM kI taraha puna:-punaH janma grahaNa kara jana-jana kA utthAna karanA abhISTa nahIM thA, aura na tathAgata buddha kI taraha bodhisatvoM ke mAdhyama se punaH-punaH janma lekara jana-jIvana meM abhinava cetanA kA saMcAra karanA hI mAnya thaa| avatAravAda meM unakA vizvAsa nahIM thA, uttAravAda hI unheM pasanda thA / jainaparamparA meM tIrthakaroM kA sthAna sarvopari hai| namaskAra mahAmaMtra meM siddhoM se pUrva tIrthaMkaroM-arihaMtoM ko namaskAra kiyA gayA hai| tIrthaMkara sUrya kI bhAMti tejasvI hote haiN| 'prAiccesu ahiyaM pyaasyraa|' ve apanI jJAna-razmiyoM se vizva kI prAtmA ko Alokita karate haiN| ve apane yuga ke prabala pratinidhi hote haiN| candra kI taraha ve saumya hote haiN| mAnavatA ke parama prasthApaka hote haiN| tIrthaMkara sAkSAt draSTA, jJAtA tathA prAtmanirbhara hote haiN| ve kevalajJAna evaM kevaladarzana utpanna hone ke pazcAt upadeza dete haiN| unakA upadeza anubhUta satya para AdhRta hotA hai| unake upadeza aura vyavasthA kisI paramparA se Abaddha nahIM hotii| vartamAna avasarpiNo kAla meM isa pAvana dharA para prathama tIrthaMkara RSabhadeva hue| unake bAda bAvIsa tIrthakara hue, phira cauvIsaveM tIrthakara bhagavAna mahAvIra he| sabhI tIrthaMkaroM kI sarvataMtra-svataMtra paramparAe~ thiiN| aura sarvataMtra-svataMtra unakA zAsana thaa| zramaNa bhagavAna mahAvIra ke samaya bhagavAna pArzvanAtha kI paramparA ke hajAroM zramaNa the| jaba ve mahAvIra ke saMgha meM praviSTa hue to unheM bhagavAna pArzvanAtha kI cAturyAma sAdhanA-paddhati kA parityAga karanA par3A aura paMca mahAvrata-sAdhanA-paddhati ko svIkAra karanA pdd'aa| isase yaha spaSTa hai ki pratyeka tIrthaMkara kA virAT vyaktitva aura kRtitva kisI tIrthakara vizeSa kI paramparA ke sAtha prAbaddha nahIM hotA, yadyapi maulika prAcAravyavasthA evaM tatvadarzana sanAtana hai, trikAla meM ekarUpa rahatA hai, kyoMki satya zAzvata hai| 1. "dhammatitthayare jiNe" -samavAyAMga-12 2. nandIsUtra, paTTAvalI-1118-19 3. uttraadhyyn-23|23 Page #1127 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vartamAna jaina zAsana zramaNa bhagavAna mahAvIra se sambandhita hai| bhagavAna mahAvIra ke saMgha kI saMcAlanavidhi suvyavasthita thii| unake saMgha meM gyAraha gaNadhara, nau gaNa tathA sAta vyavasthApada the| saMgha kI zikSA, dIkSA pAdi meM sAtoM padAdhikAriyoM kA apUrva yogadAna thaa| prAcArya saMgha kA saMcAlana karate the| upAdhyAya sUtra kI vAcanA dete the| sthavira zramaNoM ko saMyama-sAdhanA meM sthira krte| pravartaka prAcArya dvArA nirdiSTa pravRttiyoM kA saMgha meM pravartana karate / gaNI laghu zramaNoM ke samUha kA kuzala netRtva krte| gaNadhara zramaNoM kI dinacaryA kA dhyAna rakhate aura gaNAvacchedaka antaraMga vyavasthA krte| isa taraha sabhI zAsana kI zrIvRddhi meM juTe rahate the| bhagavAn mahAvIra ke zAsana meM aneka pratibhAsampanna, tejasvI, varcasvI, manasvI, yazasvI zramaNa the| zramaNa bhagavAna mahAvIra ne bhavya jIvoM ke udabodhanArtha arthAgama pradAna kiyaa| gaNadharoM ne apanI prakRSTa pratibhA se usa arthAgama ko gUMtha kara sUtrAgama kA rUpa diyaa| prAcAryoM ne prANotsarga karake bhI usa zruta-sampadA kA saMrakSaNa kiyaa| gaNadharoM dvArA racita aMgAgama-nidhi kA pAlambana lekara upAMgoM kI racanA hii| upAMgoM meM caturtha upAMga kA nAma "prajJApanA" hai / bauddha sAhitya meM prajJA ke sambandha meM vistAra se carcA hai| vahAM para 'paJa' aura 'paJjA' zabda aneka bAra vyavahRta hue haiN| bauddha pAlI sAhitya meM 'pAtI' nAmaka eka grantha bhI hai jisameM vividha prakAra ke pudgala arthAt puruSa ke aneka prakAra ke bhedoM kA nirUpaNa hai| unameM paJati yAnI prajJapti aura prajJApanA nAma kA tAtparya eka sadRza hai| AcArya pataMjali ne "RtaMbharA prajJA" tathA "tajjayAtprajJAloka: " prabhRti sUtroM meM prajJA kA ullekha kiyA hai / bhagavadgItA meM sthitaprajJa ko carcA karate hue "tasya prajJA pratiSThitA" zabda kA prayoga kiyA hai| jaina Agama sAhitya meM bhI aneka sthaloM para 'prajJA' zabda prayukta huA hai| udAharaNa ke rUpa meM prAcArAMga sUtra ke dUsare adhyayana ke paccIsaveM, chabbIsaveM sUtra meM 'prajJAna' zabda prApta hai aura anya sthaloM para bhI sUtrakRtAMga meM zramaNa bhagavAn mahAvIra kI saMstuti karate hue prajJa, AzuprajJa, bhUtiprajJa10, tathA anya sthaloM para mahAprajJa'' zabda prayukta hue haiN| bhagavAn mahAvIra ko prajJA kA akSaya sAmara kahA hai / ' 2 uttarAdhyayanasUtra meM bhagavAn pArzvanAtha kI paramparA ke kezIkumAra zramaNa gaNadhara gautama se pUchate haiM-- he medhAvin ! hama eka hI uddezya ko lekara pravRtta hue haiM to phira isa (prAcAra) bheda kA kyA kAraNa hai| ina do prakAra ke dharmoM meM Apako vipratyaya nahIM hotA? gautama ne kahA-dharma tattva kA nirNaya prajJA se karanA caahie| 3 kezIkumAra zramaNa ne gaNadhara 4. (ka) bhagavato mahAvIrassa nava gaNA hotthaa| --tthaannN-9|3, sUtra 680 (kha) prAyariteti vA, uvajjhAteti bA, pAvatIti vA, thereti vA, gaNIti vA, gaNadhareti vA, gaNAvacchedeti vA ! -ThANa-313, sUtra 177 5. pAtaMjalayogadarzana, samAdhipAda sUtra 48 6. pAtaMjalayogadarzana, vibhUtipAda, sUtra 5 7. zrImad bhagavadgItA, a. 2-57, 58, 61, 68 8. sUtrakRtAMga, prajJa. 6.4, 15 1178; 1314 / 19; 201666; 206 / 6 9. sUtrakRtAMga, AzuprajJa 67425; 1152, 111414, 22, 2 / 5 / 1, 2 / 6 / 18 10. sUtrakRtAMga 6 / 1 / 18 11. sUtrakRtAMga, mahAprajJa 1111113, 38 ! 12. sUtrakRtAMga za68 13. uttarAdhyayanasUtra, adhyayana 23, gAthA 25 Page #1128 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gautama kI prajJA ko puna: puna: sAdhavAda diyaa|4 prAcAra calA meM yaha spaSTa likhA hai-samAdhistha zramaNa kI prajJA bar3hatI hai| 15 prAcArya yativRSabha ne tiloyapannatti' grantha meM 16 zramaNoM kI labdhiyoM kA varNana karate hue eka labdhi kA nAma 'prajJAzramaNa' diyA hai| prajJAzramaNa labdhi jisa muni ko prApta hotI hai, vaha muni sampUrNa zruta kA talasparzI adhyetA bana jAtA hai| prajJAzramaNa Rddhi ke pautpattikI, pAriNAmikI, vainayikI aura karmajA ye cAra prakAra batAye haiN| maMtrarAja rahasya meM prajJAzramaNa kA varNana hai|17 kalikAlasarvajJa prAcArya hemacandra ne prajJAzramaNa kI vyAkhyA kI hai| AcArya vIrasena ne prajJAzramaNa ko vandana kiyA hai aura sAtha hI unheM jina bhI kahA hai| prAcArya akalaMka ne bhI prajJAzramaNa kA varNana kiyA hai / 20 aba cintanIya yaha hai ki prajJA zabda kA prayoga vibhinna granthoM meM vibhinna sthaloM para hayA hai| vibhinna kozakAroM ne prajJA ko hI buddhi kahA hai| vaha buddhi kA paryAyavAcI mAnA gayA hai aura ekArthaka bhI ! kintu gaharAI se cintana karane para sUrya ke prakAza kI bhA~ti yaha spaSTa hotA hai ki donoM zabdoM kI ekArthatA sthUla dRSTi se hI hai| kozakAra jina zabdoM ko paryAyavAcI kahatA hai, ve zabda vastuta: paryAyavAcI nahIM hote / samabhirUDha naya kI dRSTi se koI bhI zabda paryAyavAcI nahIM hai| pratyeka zabda kA apanA pRthaka artha vAcya hotA hai| prajJA zabda kA bhI apane Apa meM eka viziSTa artha hai| buddhi zabda sthala aura bhautika jagat se sambandhita hai / para prajJA zabda buddhi se bahuta Upara uThA huA hai| bahiraMga jJAna ke artha meM buddhi zabda kA prayoga huA hai to antaraMga jagat kI buddhi prajJA hai / prajJA pratIndriya jagata kA jJAna hai| vaha aAntarika cetanA kA pAloka hai| 'prajJA' kisI grantha ke adhyayana se upalabdha nahIM hotii| vaha to saMyama aura sAdhanA se upalabdha hotI hai| prajJA ko hama do bhAgoM meM vibhakta kara sakate haiN|-(1) indriyasaMbaddha prajJA aura (2) indriyAtIta prajJA / prAcArya vIrasena ne prajJA aura jJAna kA bheda pratipAdita karate hae likhA hai-guru ke upadeza se nirapekSa jJAna kI hetubhUta caitanyazakti prajJA hai aura jJAna usakA kArya hai| isase yaha spaSTa hai ki cetanA kA zAstranirapekSa vikAsa prajJA hai / prajJA zAstrIya jJAna se upalabdha nahIM hotI, apitu Antarika vikAsa se upalabdha hotI hai| prajJA indriyajJAna se prApta pratyayoM kA viveka karane vAlI buddhi se pare kA jJAna hai| pAtaMjalayoga-darzana meM prajJA para vistAra se cintana karate hae usakI maryAdAyeM tathA usake kramika vikAsa kI sImAyeM batAI haiN| prajJA kI sAta bhUmikAeM bhI batAI haiN| jitanA saMyama kA vikAsa hotA hai, utanI hI prajJA nirmala hotI hai| saMkSepa meM sArAMza yaha hai ki viziSTa jJAna prajJA hai| prajJApanA meM jIva aura ajIva kA gaharAI se nirUpaNa hone ke kAraNa isa pAgama kA nAma "prajJApanA" rakhA gayA hai| bhagavatI' Avazyaka malayagirivRtti 22, AvazyakacUNi23 mahAvIracariyaM 24, triSaSTizalAkA 14. uttarAdhyayana sUtra, adhyayana-23 gAthA-28, 34, 39, 44, 49, 54, 59, 64, 69, 74, 79, 85 15. pAyAracUlA, 26 / 5 / 16. dhavalA 9 / 4; 1, 188412 17. maMtrarAjarahasya, zloka 522 18. yogazAstra, svopajJavRtti; sUrimaMtrakalpasamuccaya bhAga 2, pRSTha-365 19. SaTkhaNDAgama, caturtha vedanA khaNDa, dhavalA 9, labdhi svarUpa kA varNana / 20. tattvArtharAjavAtika, sUtra 36 21. bhagavatI 1666 / 570 22. Avazyaka malayagirivatti, pRSTha-270 23. pAvazyakacUNi pRSTha-275 24. mahAvIracariyaM 5 / 155 Page #1129 -------------------------------------------------------------------------- ________________ puruSa caritra5, meM zramaNa bhagavAna mahAvIra ke dvArA chapastha avasthA meM daza mahAsvapna dekhane kA ullekha hai| una svapnoM meM tRtIya svapna yaha thA--eka raMga-biraMgA puskokila unake sAmane samupasthita thaa| usa svapna kA phala thA-ve vividha jJAnamaya dvAdazAMga zruta kI prajJApanA kreNge| isameM 'prajJApayati' aura 'prarUpayati' isa kriyAoM se yaha spaSTa hai ki bhagavAn kA upadeza prajJApanA-prarUpaNA hai| usa upadeza ko mUla AdhAra banAkara prastuta prAmama kI racanA kI gaI, isalie isakA nAma 'prajJApanA' rakhA gyaa| prastuta prAgama ke racayitA zyAmAcArya ne isakA sAmAnya nAma 'adhyayana' diyA hai| aura vizeSa nAma 'prajJApanA' diyA hai| unakA abhimata hai-- bhagavAn mahAvIra ne sarvabhAvoM kI prajJApanA kI hai| usI prakAra maiM bhI yahA~ sarvabhAvoM kI prajJApanA karane vAlA huuN| ataH isa Agama kA vizeSa nAma 'prajJApanA' hai 27 / uttarAdhyayana kI taraha prastuta prAgama kA pUrNa nAma bhI 'prajJApanAdhyayana' yaha ho sakatA hai| prajJApanA sUtra meM eka hI adhyayana hai, jabaki uttarAdhyayana meM chattIsa adhyayana haiN| prajJApanA ke pratyeka para ke anta meM 'panavaNAe bhagavaIe' yaha pATha milatA hai, isIlie yaha spaSTa hai ki aMga sAhitya meM jo sthAna bhagavatI (vyAkhyAprajJapti) kA hai, vahI sthAna upAMgoM meM 'prajJApanA' kA hai| aMgasAhitya meM jahA~-tahA~ 'bhagavAn ne yaha kahA isa prakAra ke vAkya upalabdha hote haiN| yahA~ para 'paNNattaM' zabda kA prayoga huA hai| prastuta Agama meM bhI prajJApanA zabda kA prAdhAnya hai, saMbhavataH isIlie zyAmAcArya ne isakA nAma prajJApanA rakhA ho| bhagavatIsUtra meM prAryaskandhaka kA varNana hai| vahA~ para svayaM bhagavAna mahAvIra ne kahA- "evaM khala mae khandhayA ! caunvihe loe paNNatte" / isI taraha prAcArAMga Adi AgamoM meM aneka sthaloM para bhagavAn ke upadeza ke lie prajJApanA zabda kA prayoga huA hai| prAcArya malayagiri ke abhimatAnusAra prajJApanA meM jo 'pra' upasarga hai, vaha bhagavAn mahAvIra ke upadeza kI vizeSatA ko sUcita karatA hai| bhagavAna mahAvIra ke samaya meM zramaNa paramparA ke anya pA~ca sampradAya vidyamAna the / unameM se kucha aise the jinake anuyAyiyoM kI saMkhyA mahAvIra ke saMgha se bhI adhika thii| una pA~ca sampradAyoM kA netRtva kramazaH pUraNa kAzyapa, maMkhalI gozAlaka, ajitakeza kambala, pakudha kAtyAyana aura saMjaya belaTThIputra kara rahe the| paristhitiyoM ke vAtyAcakra se ve pA~coM sampradAya kAla ke garbha meM vilIna ho gye| vartamAna meM unakA astitva itara sAhitya meM hI upalabdha hotA hai / tathAgata buddha kI dhArA videzoM taka pravAhita haI aura bhArata meM lagabhaga vicchinna ho gaI thii| yadi hama una sabhI dharmAcAryoM ke dArzanika pahaluoM para cintana kareM to spaSTa hogA ki bhagavAna mahAvIra ne jIva, ajIva prabhati tattvoM kA jo sUkSma vizleSaNa kiyA hai, vaisA sakSma vizleSaNa usa yuga ke anya koI bhI dharmAcArya nahIM kara sake / yahA~ taka ki tathAgata buddha to 'avyAkRta' kahakara prAtmA, paramAtmA prAdi praznoM ko TAlane kA hI prayAsa karate rhe| 30 25. triSaSTizalAkApUruSa caritra 1013 / 146 26. "ajjhayaNamiNaM cittaM" ---prajJApanA gA. 3. 27. "uvadaMsiyA bhagavayA paNNavaNA savva bhAvANaM / jaha vaNiyaM bhagavayA ahamavi taha vnnnnismaami| -prajJApanA gA. 2-3 28. bhagavatI sUtra, 2 / 1190, 29. tena khalu samayena rAjagRhe nagare SaT pUrNAdyAH zAstAro'sarvajJAH sarvajJamAninaH prativasatisma / tadyathA-pUraNa kAzsapo, mazkarIgozAliputraH, saMjayI vairaTThIputro'jitaH kezakamvalaH, kakudaH katyAyano, nigraMtho jJAtaputraH / " (divyAvadAna, 12 // 1436144) 30. milinda prshn-2|25 se 33. pRSTha 41 se 52 Page #1130 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanA ke bhASApada meM 'pannavaNI' eka bhASA kA prakAra batAyA hai| usakI vyAkhyA karate hue prAcArya malayagiri ne likhA hai-"jisa prakAra se vastu vyavasthita ho, usI prakAra usakA kathana jisa bhASA ke dvArA kiyA jAya, vaha bhASA 'prajJApanI' hai|31 prajJApanA kA yaha sAmAnya artha hai / tAtparya yaha hai ki jisameM kisI bhI prakAra ke dhArmika vidhi-niSedha kA nahIM apitu sirpha vastu svarUpa kA hI nirUpaNa hotA hai, vaha 'prajJApanI' bhASA hai| " prAcArya malayagiri kA yaha abhimata hai ki prajJApanA samavAya kA upAMga hai 33 / para nizcita rUpa se yaha nahIM kahA jA sakatA ki prajJApanA kA sambandha samavAya ke sAtha kaba jor3A gayA ? prajJApanA ke racayitA prAcArya zyAma kA abhimata hai ki unhoMne prajJApanA ko dRSTivAda se liyA hai 34 / para hamAre sAmane isa samaya dRSTivAda upalabdha nahIM hai, ataH spaSTa rUpa se yaha nahIM kahA jA sakatA ki prajJApanA meM pUrva sAhitya se kauna sI sAmagrI lI hai ? tathApi yaha nizcita hai ki jJAnapravAda, AtmapravAda aura karmapravAda ke sAtha isake vastu nirUpaNa kA mela baiThatA prajJApanA aura digambara paramparA ke grantha SaTkhaNDAgama kA viSaya prAyaH samAna hai| prAcArya bIrasena ne apanI dhavalA TIkA meM SaTkhaNDAgama kA sambandha agrAyaNI pUrva ke sAtha jor3A hai 31 / ataH hama bhI prajJApanA kA sambandha agrAyaNI pUrva ke sAtha jor3a sakate haiN| TIkAkAra prAcArya malayagiri kI daSTi se samavAyAMga meM jo varNana hai, usI kA vistAra prajJApanA meM hamA hai| ataH prajJApanA samavAyAMga kA upAMga hai| para svayaM zAstrakAra ne isakA sambandha dRSTivAda se batAyA hai| prataH yahI mAnanA ucita pratIta hotA hai ki isakA sambandha samavAyAMga kI apekSA dRSTivAda se adhika hai| kintu dRSTivAda meM mukhya rUpa se daSTi (darzana) kA hI varNana thaa| samavAyAMga meM bhI mukhya rUpa se jIva, ajIva prAdi tattvoM kA nirUpaNa hai aura prajJApanA meM bhI yahI nirUpaNa hai, ata: prajJApanA ko samavAyAMga kA upAMga mAnane meM bhI kisI prakAra kI bAdhA nahIM hai| prajJApanA meM chattIsa viSayoM kA nirdeza hai, isalie isake chattIsa prakaraNa haiN| prakaraNa ko isameM 'pada' nAma diyA hai / pratyeka prakaraNa ke anta meM pratipAdya viSaya ke sAtha pada zabda vyavahRta huA hai| AcArya malayagiri pada kI vyAkhyA karate huye likhate haiM-"padaM prakaraNamarthAdhikAraH iti paryAyAH" 3deg, ataH yahA~ pada kA artha prakaraNa aura adhikAra samajhanA caahie| 31. "prajJApanI-prajJApyate'rtho'nayeti prajJApanI" -prajJApanA, patra 249 32. yathAvasthitArthAbhidhAnAdiyaM prajJApanI / / -prajJApanA, patra 249 33. iyaM ca samavAyAkhyasya caturthAGgasyopAMgam taduktArthapratipAdanAt / -prajJApanA TIkA patra 1 34. ajjhayaNamiNaM cittaM suyarayaNaM diTTivAyaNIsaMdaM / jaha vaNiyaM bhagavayA ahamavi tada vaNaissAmi // ||maa0 3 // 35. paNNavaNAsuttaM-prastAvanA muni puNyavijayajI, pR09 36. SaTkhaNDAgama, pu0 1, prastAvanA, pRSTha 72 37. prajJApanA TIkA, patra 6 38. sUtrasamUhaH prakaraNam / -nyAyavArtika, pR0 1. Page #1131 -------------------------------------------------------------------------- ________________ racanA zailI prajJApanA kI racanA praznottara ke rUpa meM huI hai| prathama sUtra se lekara ikyAsIveM sUtra taka praznakartA kauna hai aura uttaradAtA kauna hai ? isa sambandha meM koI bhI sUcana nahIM hai| kevala prazna aura uttara haiN| isake pazcAt bayAsIveM sUtra meM zramaNa bhagavAn mahAvIra aura gaNadhara gautama kA saMvAda hai / teyAsIveM sUtra se lekara barAnave (92) sUtra taka sAmAnya praznottara haiM / terAnave sUtra meM gaNadhara gautama aura mahAvIra ke praznottara, usake pazcAt caurAnaveM sUtra se lekara eka sau saiMtAlIsaveM sUtra taka sAmAnya praznottara haiN| usake pazcAt eka sau ar3atAlIsa se lekara do sau gyAraha taka arthAt sampUrNa dvitIya pada meM; tRtIya pada ke sUtra do sau paccIsa se do sau pacahattara taka aura sUtra tIna sau paccIsa, tIna sau tIsa se tIna sau tetIsa taka bacaturtha pada se lekara zeSa sabhI padoM ke sUtroM meM gautama gaNadhara aura bhagavAna mahAvIra ke praznottara diye haiM / kevala unake prArambha, madhya aura anta meM Ane vAlI gAthA aura eka hajAra chiyAsI meM ve praznottara nahIM haiN| jisa prakAra prArambha meM sampUrNa grantha kI adhikAra-gAthAe~ pAI haiM, usI prakAra kitane hI padoM ke prArambha meM bhI viSaya nirdezaka gAthAe~ haiM / udAharaNa ke rUpa meM-tIsare, aThArahaveM bIsaveM aura teIsaveM padoM ke prArambha aura upasaMhAra meM gAthAe~ haiM / isI prakAra dasaveM pada ke anta meM, grantha ke madhya meM aura jahA~ AvazyakatA huI, vahA~ bhI gAthAe~ dI gaI haiN| sampUrNa pAgama kA zlokapramANa sAta hajAra ATha sau satAsI hai| isameM prakSipta gAthAoM ko chor3akara kula do sau battIsa gAthAe~ haiM aura zeSa gadya bhAga hai / isa pAgama meM jo saMgrahaNI gAthAe~ haiM, unake racayitA kauna hai ? yaha kahanA kaThina hai| prajJApanA ke chattIsa padoM meM se prathama pada meM jIva ke do bhedasaMsArI aura siddha batAye haiN| usake bAda indriyoM ke krama ke anusAra ekendriya se paMcendriya taka meM sabhI saMsArI jIvoM kA samAveza karake nirUpaNa kiyA hai| yahA~ jIva ke bhedoM kA niyAmaka tattva indriyoM kI kramazaH vRddhi batalAyA hai| dUsare pada meM jIvoM kI sthAnabheda se vicAraNA kI gaI hai| isakA krama bhI prathama pada kI bhAMti indriyapradhAna hI hai| jaise-vahA~ ekendriya kahA vaise hI yahA~ pRthvIkAya, apkAya prAdi kAyoM ko lekara bhedoM kA nirUpaNa kiyA gayA hai| tRtIya pada se lekara zeSa padoM meM jIvoM kA vibhAjana gati, indriya, kAya, yoga, kaSAya, leNyA, samyaktva, jJAna, darzana, saMyata, upayoga, AhAra, bhASaka, paritta, paryApta, sUkSma, saMjI, bhava, astikAya, carama, jIva, kSetra, baMdha, ina sabhI dRSTiyoM se kiyA gayA hai| unake alpabahatva kA bhI vicAra kiyA gayA hai| arthAt prajJApanA meM tRtIya pada ke pazcAt ke padoM meM kucha apavAdoM 40 ko chor3akara sarvatra nAraka se lekara cauvIsa daNDakoM meM vibhAjita jIvoM kI vicAraNA kI gaI hai| viSaya-vibhAga prAcArya malayagiri ne prajJApanA sUtra meM pAI haI dUsarI gAthA kI vyAkhyA karate hae viSaya-vibhAga kA sambandha jIva, ajIva prAdi sAta tattvoM ke nirUpaNa ke sAtha isa prakAra saMyojita kiyA hai 1-2. jIva-ajIva pada-1, 3, 5, 10 aura 13 =5 pada 3 prAsrava- pada -16, 22 =2 pada . 39. paNNavaNAsuttaM, dvitIya bhAga (prakAzaka-zrI mahAvIra jaina vidyAlaya) prastAvanA, puSTha 10-11. 40. isa apavAda ke lie dekhie, pada-13, 18, 21 . Page #1132 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 4 bandha pada-23 5-7. saMvara, nirjarA aura mokSa pada 36 =1 pada zeSa padoM meM kvacit kisI tattva kA nirUpaNa hai| jaina daSTi se sabhI tattvoM kA samanvaya dravya, kSetra, kAla aura bhAva meM kiyA gayA hai| ataH prAcArya malayagiri ne dravya kA samAveza prathama pada meM, kSetra kA dvitIya pada meM, kAla kA caturtha pada meM aura bhAva kA zeSa padoM meM samAveza kiyA hai| prajJApanAkA bhagavatI vizeSaNa pAMcaveM aMga kA nAma vyAkhyAprajJapti hai aura usakA vizeSaNa 'bhagavatI' hai| prajJApanA ko bhI 'bhagavatI' 1 hai. jabaki anya kisI bhI pAgama ke sAtha yaha vizeSaNa nahIM lagAyA gayA hai| yaha vizeSaNa prajJApanA kI mahattA--vizeSatA kA pratIka hai| bhagavatI meM prajJApanA sUtra ke eka, do, pA~ca, chaha, gyAraha, pandraha, sattaraha, caubIsa, paccIsa, chabbIsa, sattAIsa padoM ke anusAra viSaya kI pUrti karane kI sUcanA hai| yahA~ para yaha jJAtavya hai ki prajJApanA upAMga hone para bhI bhagavatI Adi kA sUcana usameM nahIM kiyA gayA hai| isake viparIta bhagavatI meM prajJApanA kA sUcana hai| isakA mUla kAraNa yaha hai ki prajJApanA meM jina viSayoM kI carcAe~ kI gaI hai, una viSayoM kA usameM sAMgopAMga varNana hai| mahAyAna bauddhoM meM 'prajJApAramitA' grantha kA atyadhika mahattva hai| ataH aSTa sAhasikA prajJApAramitA kA bhI aparanAma 'bhagavatI' milatA hai| 41 prajJApanA ke racayitA prajJApanA ke mUla meM kahIM para bhI usake racayitA ke nAma kA nirdeza nahIM hai| usake prArambha meM maMgala ke pazcAt do gAthAe~ haiN| unakI vyAkhyA prAcArya haribhadra aura prAcArya malayagiri donoM ne kI hai| kintu ve una gAthAoM ko prakSipta mAnate haiN| una gAthAoM meM spaSTa ullekha hai ---yaha zyAmAcArya kI racanA hai| prAcArya malayagiri ne zyAmAcArya ke lie 'bhagavAna' vizeSaNa kA prayoga kiyaa|42 Arya zyAma vAcaka vaMza ke the| ve pUrvazruta meM niSNAta the| unhoMne prajJApanA kI racanA meM viziSTa kalA prazita kI, jisake kAraNa aMga aura upAMga meM una viSayoM kI carcA ke lie prajJApanA dekhane kA sUcana kiyA hai| nandI-sthavirAvalI meM sudharmA se lekara kramazaH prAcAryoM kI paramparA kA ullekha hai| usameM gyArahavA~ nAma 'vandimo hAriyaM ca sAmajja' hai| hArita gotrIya Arya balissaha ke ziSya prArya svAti the| Arya svAti bhI hArita gotrIya parivAra ke the| prAcArya zyAma prArya svAti ke ziSya the| kintu prajJApanA kI prArambhika prakSipta gAthA meM Arya zyAma ko vAcaka vaMza kA batAyA hai aura mAtha hI tevIsaveM paTTa para bhI batAyA hai| prAcArya malayagiri ne bhI unako tevIsavIM prAcArya paramparA para mAnA hai| kintu 41. zikSA samuccaya, pR. 104-112, 200 42. (ka) bhagavAn AryazyAmo'pi itthameva sUtraM racayati (TIkA, patra 72) (kha) bhagavAn AryazyAma : paThati (TIkA, patra 47) (ga) sarveSAmapi prAvanikasUrINAM matAni bhagavAn AryazyAma upadiSTavAn (TIkA, patra 385) (gha) bhagavadAryazyAmapratipattau (TIkA, patra-385) 43. hAriyagottaM sAI ca, vaMdimo hAriyaM ca sAmaja // 26 (nandI sthavirAvalI) Page #1133 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sudharmA se lekara zyAmAcArya taka unhoMne nAma nahIM diye haiM / paTTAvaliyoM ke adhyayana se yaha bhI parijJAta hotA hai ki kAlakAcArya nAmake tIna prAcArya hae haiN| eka kA vIra nirvANa 376 meM svargavAsa huA thaa|44 dvitIya gardabhilla ko naSTa karane vAle kAlakAcArya hue| unakA samaya vIranirvANa 453 hai|45 tRtIya kAlakAcArya, jinhoMne saMvatsarI mahAparva paMcamI ke sthAna para caturthI ko manAyA thA, unakA samaya vIranirvANa 993 hai|" ina tIna kAlakAcAyoM meM prathama kAlakAcArya 'zyAmAcArya' ke nAma se prasiddha haiN| ye apane yuga ke mahAvaka prAcArya the| unakA janma bIranirvANa 280 (vikrama pUrva 190) hai| saMsAra se virakta hokara vIranirvANa 300 (vikrama pUrva 170) meM unhoMne zramaNa dIkSA svIkAra kii| dIkSA grahaNa ke samaya unakI avasthA bIsa varSa ko thii| apanI mahAn yogyatA ke AdhAra para vIranirvANa 335 (vikramapUrva 135) meM unheM yuga pradhAnAcArya ke pada para vibhUSita kiyA gayA thaa| ina tIna kAlakAcAryoM meM prathama kAlakAcArya ne, jinheM zyAbhAcArya bhI kahate haiM, prajJApanA jaise vizAlakAya sUtra kI racanA kara apane vizada vaiduSya kA paricaya diyA thaa|48 anuyoga kI dRSTi se prajJApanA dravyAnuyoga ke antargata hai| prajJApanA ko samagra zramaNa-saMgha ne pAgama ke rUpa meM svIkAra kiyaa| yaha prAcArya zyAma kI nirmala nIti aura hArdika vizvAsa kA dyotaka hai| unakA nAma zyAma thA para vizuddhatama cAritra kI ArAdhanA se ve matyanta samujjvala paryAya ke dhanI the / paTTAvaliyoM meM unakA tevIsavAM sthAna paTTa-paramparA meM nahIM hai| antima kAlakAcArya prajJApanA ke karttA nahIM haiM, kyoMki nandIsUtra, jo vIranirvANa 993 ke pahale racita hai, usameM prajJApanA ko Agama-sUcI meM sthAna diyA hai / ataH aba cintana karanA hai ki prathama aura dvitIya kAlakAcArya meM se kauna prajJApanA ke racayitA haiM ? DaoN. umAkAnta kA abhimata hai ki yadi donoM kAlakAcAryoM ko eka mAnA jAye to gyArahaveM pATa para jina zyAmAcArya kA ullekha hai, ve aura gardabhilla rAjA ko naSTa karane vAle kAlakAcArya ye donoM eka siddha hote haiN| padAvalI meM jahA~ unheM bhinna-bhinna ginA hai, vahA~ bhI eka kI tithi vIra saMvata 376 hai aura dUsare kI tithi vIra-saMvata 453 hai / vaise dekheM to inameM 77 varSa kA antara hai| isalie cAhe jisane prajJApanA kI racanA kI ho, prathama yA dvitIya athavA donoM eka hI hoM to bhI vikrama ke pUrva hone vAle kAlakAcArya (zyAmAcArya) the itanA to nizcita rUpa se kahA jA sakatA hai / 44. (ka) pAdyAH prajJApanAkRt indrasya agre nigoda-vicAravaktA zyAmAcAryaparanAmA / sa tu vIrAt 376 varSetiH / - (kharataragacchIya paTTAvalI) (kha) dharmasAgarIya paTTAvalI ke anusAra-eka kAlaka jo vIranirvANa 376 meM mRtyu ko prApta hue| 45. 'pannavaNAsutaM'-pUNyavijayajI ma., prastAvanA pRSTha 22 46. (ka) pRthvIcandra sUri viracita kalpasUtra TippaNaka, sUtra 291 ko vyaakhyaa| (kha) kalpasUtra kI vividha ttiikaaeN| 47. sirivIrAno gaesu paNatIsahiesu tisaya (335) varisesu / paDhamo kAlagasUrI, jAo sAmajjanAmutti / / 55 / / (ratnasaMcaya prakaraNa, patrAMka 32) 48. nijjUDhA jeNa tayA pannavaNA svvbhaavpnnvnnaa| tevIsaimo puriso pavaro so jayai sAmajjo // 188 / / Page #1134 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paramparA kI dRSTi se prAcArya zyAma kI adhika prasiddhi nigoda-vyAkhyAtA ke rUpa meM rahI hai| eka bAra bhagavAn sImaMdhara se mahAvideha kSetra meM zakendra ne sUkSmanigoda kI viziSTa vyAkhyA sunii| unhoMne jijJAsA, prastuta kI--kyA bhagavana ! bharatakSetra meM bhI nimoda sambandhI isa prakAra kI vyAkhyA karane vAle koI zramaNa, prAcArya aura upAdhyAya haiM ? bhagavAna somaMdhara ne prAcArya zyAma kA nAma prastuta kiyaa| vRddha brAhmaNa ke rUpa meM zakendra AcArya zyAma ke pAsa aaye| prAcArya ke jJAnabala kA parIkSaNa karane ke lie unhoMne apanA hAtha unake sAmane kiyA / hastarekhA ke AdhAra para prAcArya zyAma ne dekhA-vRddha brAhmaNa kI pAbu palyopama se bhI adhika hai / unako gambhIra dRSTi una para uThI aura kahA- tuma mAnava nahIM, apitu zakendra ho| zakendra ko prAcArya zyAma ke prastuta uttara se saMtoSa prApta huprA / unhoMne nigoda ke sambandha meM apanI jijJAsA rkhii| prAcArya zyAma ne nimoda kA sUkSma vivecana aura vizleSaNa kara zakendra ko AzcaryAbhibhUta kara diyaa| saudharmendra ne kahA-jaisA maiMne bhagavAn sImaMdhara se nigoda kA vivecana sunA, vaisA hI vivecana aApake mukhAravinda se sunakara maiM atyanta prabhAvita humA hU~ / deva kI adbhuta rUpasampadA ko dekhakara koI ziSya nidAna na kara le, isa dRSTi se bhikSAcaryA meM pravRtta munimaNDala ke mAgamana se pahale hI zakrendra zyAmAcArya kI prazaMsA karatA huA jAne ke lie udyata ho gyaa| jJAna ke sAtha ahaM na pAye, yaha asambhava hai| mahAbalI, viziSTa sAdhaka bAhabalI aura kAmavijetA - prArya sthUlabhadra meM bhI ahaMkAra A gayA thA, vaise hI zyAmAcArya bhI ahaMkAra se grasita ho gye| unhoMne kahAtumhAre prAgamana ke bAda mere ziSya binA kisI sAMketika cihna ke kisa prakAra jAna pAyeMge? AcAryadeva ke saMketa se zakendra ne upAzraya kA dvAra pUrvAbhimukha se pazcimAbhimukha kara diyaa| jaba prAcArya zyAma ke ziSya bhikSA lekara lauTe to dvAra ko viparIta dizA meM dekhakara vismita hue| indra ke prAgamana kI prastuta ghaTanA prabhAvakacarita meM kAlakasUri prabandha meM prAcArya kAlaka ke sAtha dI hai| vizeSAvazyakabhASya, AvazyakacUNi prabhRti granthoM meM Arya rakSita ke sAtha yaha ghaTanA dI gaI hai| paramparA kI dRSTi se nigoda kI vyAkhyA karane vAle kAlaka aura zyAma ye donoM eka hI AcArya haiM, kyoMki kAlaka aura zyAma ye donoM zabda ekArthaka haiM / paramparA kI dRSTi se vIranirvANa 335 meM ve yugapradhAna prAcArya hue aura 376 taka jIvita rhe| yadi prajJApanA unhIM kAlakAcArya kI racanA hai to bIranirvANa 335 se 376 ke madhya kI racanA hai| prAdhanika anusaMdhAna se yaha siddha hai ki niyukti ke pazcAt prajJApanA kI racanA huI hai| nandIsUtra meM jo prAgama-sUcI dI gaI hai, usameM prajJApanA kA ullekha hai| nandIsUtra vikrama saMvat 523 ke pUrva kI racanA hai| ata: isake sAtha prajJApanA ke ukta samaya kA virodha nahIM / prajJApanA aura SaTkhaNDAgama :eka tulanA prAgamaprabhAkara puNyavijayajI ma. evaM paM. dalasukha mAlavaNiyA ne 'pannavaNAsuttaM' grantha kI prastAvanA meM prajJApanAsUtra aura SaTkhaNDAgama kI vistRta tulanA dI hai| hama yahAM usI kA saMkSepa meM sArAMza apanI dRSTi se prastuta kara rahe haiN| prajJApanA zvetAmbaraparamparA kA Agama hai to SaTkhaNDAgama digambaraparamparA kA prAgama hai| prajJApanA ke racayitA dazapUrvadhara zyAmAcArya haiM to SaTkhaNDAgama ke racayitA AcArya puSpadanta aura prAcArya bhUtabali haiN| digambara vidvAn SaTkhaNDAmama kI racanA kA kAla vikrama kI prathama zatAbdI mAnate haiN| yaha grantha chaha khaNDoM [17] Page #1135 -------------------------------------------------------------------------- ________________ meM vibhakta hone se 'SaTkhaNDAgama' ke rUpa meM vizruta hai / aitihAsika pramANoM se yaha siddha hai ki puSpadanta paura bhUtabali se pUrva zyAmAcArya hue the / ataH prajJApanA SaTkhaNDAgama se bahuta pahale kI racanA hai| donoM hI prAgamoM kA mUla srota dRSTivAda hai| 46 donoM hI pAgamoM kA viSaya jIva aura karma kA saiddhAntika dRSTi se vizleSaNa karanA hai| donoM meM alpabahutva kA jo varNana hai, usameM atyadhika samAnatA hai, jise mahAdaNDaka kahA gayA hai| donoM meM gati-prAgati prakaraNa meM tIrthaMkara, baladeva evaM vAsudeva ke padoM kI prApti ke ullekha kI samAnatA vastutaH prekSaNIya hai| donoM meM avagAhanA, antara Adi aneka viSayoM kA samAna rUpa se pratipAdana kiyA gayA hai| prajJApanA meM chattIsa pada haiM, unameM se 23, 27veM, 35veM pada meM kramazaH prakRtipada, karmapada, karmabaMdhavedapada, karmavedabaMdhapada, karmavedavedakapada aura bedanApada ye chaha nAma haiN| SaTakhaNDAgama ke TIkAkAra vIrasena ne SaTkhaNDAgama ke jIvasthAna, kSudrakabaMdha, baMdhasvAmitva, vedanA, vargaNA aura mahAbaMdha ye chaha nAma diye haiN| prajJApanA ke uparyukta padoM meM jina tathyoM kI carcAeM kI gaI haiM, unhIM tathyoM kI carcAe~ SaTkhaNDAgama meM bhI kI gaI haiN| donoM hI AgamoM meM gati prAdi mArgaNAsthAnoM kI daSTi se jIvoM ke alpabahatva para cintana kiyA gayA hai| prajJApanA meM alpabahatva kI mArgaNAoM ke chabbIsa dvAra haiM jinameM jIva aura ajIva ina donoM para vicAra kiyA gayA hai / SaTkhaNDAgama meM caudaha guNasthAnoM se sambandhita gati Adi mArgaNAoM ko dRSTi meM rakhate hue jIvoM ke alpabahutva para vicAra kiyA gayA hai| prajJApanA meM alpabahutva ko mArgaNAoM ke chabbIsa dvAra haiM to SaTkhaNDAgama meM caudaha haiN| kintu donoM ke tulanAtmaka adhyayana se spaSTa hai ki SaTakhaNDAgama meM varNita caudaha mArgaNA dvAra prajJApanA meM varNita chabbIsa dvAroM meM caudaha ke sAtha pUrNa rUpa se milate haiN| jaisA ki nimnalikhita tAlikA se spaSTa hai:-- 49. (ka) ajjhayaNamiNacittaM suyarayaNaM diTThIvAyaNIsaMdaM / jaha vaNiyaM bhagavayA, ahamavi taha vaNa issAmi / / -prajJApanAsUtra, pRSTha 1, gA. 3. (kha) amAyaNIyapUrvasthita-paMcamavastugatacaturthamahAkarmaprAbhRtakajJaH sUridharasenanAmA'bhUt // 104 // karmaprakRtiprAmRtamupasaMhAryava SaDbhiriha khaNDaH // 134 // -zrutAvatAra-indranandI kRta (ga) bhUtabali-bhayavadA jiNavAlidapAse divisadisutteNa appAunotti avagayajiNavAlideNa mahAkammapayaDipAhuDassa vocchedo hohadi tti samuppaNNabuddhiNA puNo danvapamANANugamamAdi kAUNa gaMtharayaNA kadA / -SaTkhaNDAgama, jIvaTThANa, bhAga 1, pRSTha 71 50. aha bhaMte ! sabbajIvappabahaM mahAdaMDayaM vaNNa issAmi samvatthovA gabbhavakkatiyA maNussA....sajogI visesAhiyA 96, saMsAratthA visesAhiyA 98, sabvajIvA visesAhiyA 98 / -prajJApanAsUtra-334 tulanA kareM___'etto sandajIvesu mahAdaMDo kAdabvo bhavadi samvatthovA maNussapajjattA gambhovavaskaMtiyA.... NigodajIvA visesaahiyaa| -SaTkhaNDAgama, pustaka 7 prajJApanAsUtra, sU. 1444 se 65. tulanA kareMSaTkhaNDAgama, pustaka 6. sU. 116-220 [18] Page #1136 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paTkhaNDAgama57 1. gati 2. indriya 3. kAya 4. yoga 5. veda 6. kaSAya 10. lezyA 12. samyaktva 7. jJAna 9. darzana 8. saMyama prajJApanA 1. dizA 2. gati 3. indriya 4. kAya 5. yoga 6. veda 7. kaSAya 8. lezyA 9. samyaktva 10. jJAna 11. darzana 12. saMyama 13. upayoga 14. AhAra 15. bhASaka 16. parita 17. paryApta 18. sUkSma 19. saMjI 20. bhava 21. astikAya 22. carima 23. jIva 24. kSetra 25. baMdha 26. pudgala 14. yAhAraka 13. saMjJo 11. bhavya jaise prajJApanAsUtra kI bahuvaktavyatA nAmaka tRtIya pada meM gati, prabhRti mArgaNAsthAnoM kI dRSTi se chabbIsa dvAroM ke alpabahatva para cintana karane ke pazcAt prastuta prakaraNa ke anta meM "aha bhaMte savvajIvappabahuM mahA 52 disi gati iMdiya kAe joge vede kasAyA lessA ya / sammatta jANa daMsaNa saMjama uvayoga pAhAre // bhAsama paritta pajjatta suhama saNNI bhavatthie carime / jIve ya khetta bandhe poggala mahadaMDae ceva // -pannavaNA. 3, bahuvattavapayaM sUtra 212. gA. 180, 151 . 53. SaTakhaNDAgama, pustaka 7, pR. 520 [19] Page #1137 -------------------------------------------------------------------------- ________________ daNDayaM vattaissAmi" kahA hai, vaise hI SaTkhaNDAgama meM bhI caudaha guNasthAnoM meM gati Adi caudaha mArgaNAsthAnoM dvArA jIvoM ke alpabahutva para cintana karane ke pazcAt prastuta prakaraNa ke anta meM mahAdaNDaka kA ullekha kiyA hai| prajJApanA meM jIva ko kendra mAnakara nirUpaNa kiyA gayA hai to SaTkhaNDAgama meM karma ko kendra mAnakara vizleSaNa kiyA gayA hai, kintu khuddAbaMdha (kSudrakabaMdha) nAmaka dvitIya khaNDa meM jIva baMdhana kA vicAra caudaha mArgaNA sthAnoM ke dvArA kiyA gayA hai, jisakI zailI prajJApanA se atyadhika milatI-julatI hai| prajJApanA55 kI aneka gAthAe~ SaTkhaNDAgama meM kucha zabdoM ke heraphera ke sAtha milatI haiN| yahAM taka ki pAvazyakaniyukti aura vizeSAvazyaka kI gAthAnoM se bhI milatI haiN| isI prakAra prajJApanA aura SaTkhaNDAgama ina donoM kA pratipAdya viSaya eka hai, donoM kA mUla srota bhI eka hai| tathApi bhinna-bhinna lekhaka hone se donoM ke nirUpaNa kI zailI pRthaka pRthaka rahI hai| kahIM kahIM para to SaTakhaNDAgama se bhI prajJApanA kA nirUpaNa adhika vyavasthita rUpa se hamA hai| merA yahA~ para yaha tAtparya nahIM hai ki SaTakhaNDAgama ke lekhaka prAcArya puSpadanta aura prAcArya bhUtabali ne prajJApanA ko nakala kI hai, para yaha pUrNa satya-tathya hai ki prajJApanA ko racanA SaTkhaNDAgama se pahale huI tho / mata: usakA prabhAva SakhaNDAgama ke racanAkAra para avazya hI par3A hogaa| jIvAbhigama aura prajJApanA jIvAbhigama tRtIya upAMga hai aura prajJApanA caturtha upAMga hai| ye donoM pAgama aMgabAhya hone se sthavirakRta haiN| jIvAbhigama sthAnAMga aMga kA upAMga hai to prajJApanA, samavAyAMga kaa| jIvAbhigama aura prajJApanA ina donoM hI AgamoM meM jIva aura ajIva ke vividha svarUpoM kA nirUpaNa kiyA gayA hai| ina donoM meM prathama ajIva kA nirUpaNa karane ke pazcAt jIva kA nirUpaNa kiyA gayA hai| donoM hI prAmamoM meM mukhya antara yaha hai ki jIvAbhigama, sthAnAMga kA upAMga hone se usameM eka se lekara daza bhedoM kA nirUpaNa hai / daza taka kA nirUpaNa donoM meM prAya: samAna-sA hai / prajJApanA meM vaha krama mAge bar3hatA hai| prazna yaha hai ki prajJApanA aura jIvAbhimama ina donoM prAgamoM 54. SaTkhaNDAgama, pustaka 7, pR. 745 55. samayaM vaktANaM, samayaM tesi sarIra nivvttii| samayaM prANuggahaNaM, samayaM UsAsa-nIsAse / / ekkassa u jaM gahaNaM, bahUNa sAhAraNANa taM ceva / jaM bahuyANaM gahaNa samAsayo taM pi egassa / / sAhAraNamAhAro, sAhAraNamANupANa gahaNaM ca / 'sAhAraNajIvANaM, sAhAraNalakkhaNaM eyaM / / --prajJApanA, gA. 97-101. tulanA kareMsAhAraNamAhAro, sAhAraNamANapANagahaNaM ca / sAhAraNajIvANaM, sAhAraNalakkhaNaM bhaNidaM / eyassa aNuggahaNaM bahUNasAhAraNANameyassa / eyassa jaM bahUrNa samAsado taM pi hodi eyassa // Avazyakaniyukti-gA. 31 se aura vizeSAvazyakabhASya mA0 604 se tulanA kareMSaTkhaNDAgama-pustaka 13, gAthA sUtra 4 se 9, 12, 13, 15, 16. / ... [20] Page #1138 -------------------------------------------------------------------------- ________________ meM aitihAsika dRSTi se pahale kisakA nirmANa huA? jIvAbhigama meM aneka sthaloM para prajJApanA ke padoM kA ullekha kiyA hai| udAharaNa ke rUpa meM57 sUtra--4, 5, 13, 15, 20, 35, 36, 38, 41, 86, 91, 100, 106, 113,117, 118, 120, 121, 122, inake atirikta rAjapraznIyasUtra kA ullekha bhI sUtra-109, 110 meM huA hai aura praupapAtikasUtra kA ullekha sUtra 111 meM humA hai | ina sUtroM ke ullekha se yaha jijJAsA sahaja rUpa se ho sakatI hai ki ina prAgamoM ke nAma vallabhIvAcanA ke samaya suvidhA kI dRSTi se usameM rakhe gaye haiM yA svayaM prAgamaracayitA sthavira bhagavAna ne rakhe haiM ? yadi lekhaka hI ne rakhe haiM to jIvAbhigama kI racanA prajJApanA ke bAda kI honI caahie| uttara meM nivedana hai ki jIvAjIvAbhigama Agama kI racanAzailI isa prakAra kI hai ki usameM kramazaH jIva doM kA nirUpaNa hai| una bhedoM meM jIva kI sthiti, antara, alpabahutva Adi kA varNana hai| sampUrNa Agama do vibhAgoM meM vibhakta kiyA jA sakatA hai| prathama vibhAga meM ajIva aura saMsArI jIvoM ke bhedoM kA varNana hai, to dUsare vibhAga meM sampUrNa saMsArI aura siddha jIvoM kA nirUpaNa hai| eka bheda se lekara daza bhedoM taka kA usameM nirUpaNa hA hai| kintu prajJApanA meM viSayabheda ke sAtha nirUpaNa karane kI paddhati bhI pRthak hai aura vaha chattIsa padoM meM nirUpita hai| kevala prathama pada meM hI jIva aura ajIva kA bheda kiyA gayA hai| anya zeSa padoM meM jIvoM kA sthAna, alpabahattva, sthiti, Adi kA kramazaH varNana hai| eka hI sthAna para jIvoM kI sthiti Adi kA varNana prApta hai| para jIvAjIvAbhigama meM una sabhI viSayoM kI carcA eka sAtha nahIM hai| jIvAjIvAbhigama se prajJApanA meM vastuvicAra kA prAdhikya bhI rahA hayA hai| isase yaha spaSTa hai ki prajJApanA kI racanA se pUrva jIvAjIvAbhigama kI racanA huI hai| aba rahA prajJApanA ke nAma kA ullekha jIvAjIvAbhigama meM huA hai, usakA samAdhAna yahI hai ki prajJApanA meM una viSayoM kI carcA vistAra se huI hai| isI kAraNa se prajJApanA kA ullekha bhagavatI Adi aMga-sAhitya meM bhI huA hai aura yaha ullekha prAgamalekhana ke yuga kA hai / aAgama prabhAvaka puNyavijayajI ma. kA yaha bhI mantavya hai ki jaise AcArAMga, sUtra kRtAMga prAdi prAcIna AgamoM meM maMgalAcaraNa nahIM hai vaise hI jIvAjIvAbhigama meM bhI maMgalAcaraNa nahIM hai| isalie usakI racanA prajJApanA se pahale kI hai| prajJApanA ke prArambha meM maMgalAcaraNa kiyA gayA hai| isalie vaha jIvAjIvAbhigama se bAda kI racanA hai| bhaMgalAcaraNa : eka cintana maMgalAcaraNa prAgamayuga meM nahIM thaa| AgamakAra apane abhidheya ke sAtha hI prAgama kA prArambha karate the| Agama svayaM maMgalasvarUpa hone ke kAraNa usameM maMgalavAkya anivArya nahIM mAnA gyaa| prAcArya vIrasena aura prAcArya jinasena ne kaSAyapAhuDa kI jayadhavalA TIkA meM likhA hai-pAgama meM maMgalavAkya kA niyama nahIM hai| kyoMki paramAgama meM dhyAna ko kendrita karane se niyama se maMgala kA phala samprApta ho jAtA hai| yahI kAraNa hai ki prAcArya guNadhara ne apane kaSAyapAhuDa grantha meM maMgalAcaraNa nahIM kiyaa| 57. dekhie, sUtra saMkhyA ke lie jIvAbhigama, devacaMda-lAlabhAI dvArA prakAzita I0 san 1919 kI AvRtti ! 60. dekhie, pannavaNAsutaM, bhAga 2., prakA. mahAvIra jaina vidyAlaya bambaI, prastAvanA pRSTha 14-15 61. ettha puNa Niyamo patthi, paramAgamuvajogammiNiyameNa mNglphlovlNbhaado| -kasAyapAhuDa, bhAga 1, gAthA 1, pRSTha 9. 62. edastha atthavisesassa jANAvaNa8 guNaharabhaTTAraeNa gaMthassAdIe Na maMgalaM kayaM / -kasAyapAhuDa, bhAga 1, gAthA 1, pRSTha 9. [21] Page #1139 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvAdazAMgI meM kevala bhagavatIsUtra ko chor3akara anya kisI bhI Agama ke prArambha meM maMgalavAmya nahIM hai| vaise hI upAMga meM prajJApanA ke prArambha meM maMgalagAthAe~ AI haiN| una gAthAnoM meM sarvaprathama siddha ko namaskAra kiyA gayA hai| usake pazcAt zramaNa bhagavAn mahAvIra ko namaskAra kiyA hai / prajJApanA kI prAcInatama jitanI bhI hastalikhita pratiyA~ upalabdha huI haiM, una sabhI pratiyoM meM paMcanamaskAra mahAmaMtra ukita hai / prajJApanA ke TIkAkAra prAcArya haribhadra aura prAcArya malayagiri ne paMcanamaskAra mahAmaMtra kI vyAkhyA nahIM kI hai| isa kAraNa prAgamaprabhAvaka puNyavijayajI ma., paM. dalasukhabhAI mAlavaNiyA Adi kA abhimata hai ki prajJApanA ke nirmANa ke samaya namaskAramahAmaMtra usameM nahIM thaa| kintu lipikartAoM ne prArambha meM use saMsthApita kiyA ho / SaTkhaNDAgama meM bhI prAcArya vIrasena ke abhimatAnusAra paMcanamaskAra mahAmaMtra kA nirdeza hai| prajJApanA meM prathama siddha ko namaskAra kara usake pazcAt arihaMta ko namaskAra kiyA hai, jabaki paMcanamaskara mahAmaMtra meM prathama arihaMta ko namaskAra hai aura usake pazcAt siddha ko| uttarAdhyayana prAdi Agama sAhitya meM yaha spaSTa ullekha hai ki tIrthakara dIkSA grahaNa karate samaya siddhoM ko namaskAra karate haiN| isa dRSTi se janaparamparA meM prathama siddhoM ko namaskAra karane kI paramparA prArambha huii| tIrthakara arthAta arihanta pratyakSa upakArI hone se paMcanamaskAra mahAmaMtra meM unheM prathama sthAna diyA gayA hai| I. pUrva mahArAja khAravela, jo kaliMgAdhipati the, unhoMne jo zilAlekha uTaiMkita karavAye, unameM prathama arihanta ko namaskAra kiyA gayA hai aura usake bAda siddha ko| murdhanya manISiyoM kA yaha abhimata hai ki jaba taka tIrtha kI saMsthApanA nahIM ho jAtI, taba taka siddhoM ko prathama namaskAra kiyA jAtA hai aura jaba tIrtha kI sthApanA ho jAtI hai, taba sannikaTa ke upakArI hone se prathama arihanta ko aura usake pazcAt siddhoM ko namaskAra karane kI prathA prArambha huI hogii| prAcInatama granthoM meM maMgalAcaraNa kI yaha paddhati prApta hotI hai| isakA yaha artha nahIM ki nizcita rUpa se aisA hI krama rahA ho| vandana kA jahA~ taka prazna hai, vaha sAghaka kI bhAvanA para avalambita hai| tIrthaMkaroM ke abhAva meM tIrthakara-paramparA kA prabala pratinidhitva karane vAle prAcArya aura upAdhyAya haiM, ataH ve bhI vandanIya mAne gaye aura prAcArya, upAdhyAya pada ke adhikArI sAdhu haiM, isalie ve bhI pAMcaveM pada meM namaskAra ke rUpa meM svIkRta hue hoN| paMcaparameSThInamaskAra mahAmaMtra kA nirmANa kisane kiyA? yaha prazna sarvaprathama Avazyakaniyukti meM samapasthita kiyA gayA hai| uttara meM niyuktikAra bhadrabAha ne yaha samAdhAna kiyA hai ki paMcaparameSThInamaskAra mahAmaMtra sAmAyika kA hI eka aMga hai| ataH sarvaprathama paMcaparameSThiyoM ko namaskAra kara sAmAyika karanA caahie| 3 namaskAramahAmaMtra utanA hI purAnA hai, jitanA sAmAyikasUtra / sAmAyika ke arthakartA tIrthakara haiM aura sUtrakartA gaNadhara haiM / 4 isalie namaskAramahAmaMtra ke bhI arthakartA tIrthaMkara haiM aura usake sUtrakartA gaNaghara haiN| dvitIya prazna yaha hai ki paMcanamaskAra yaha Avazyaka kA hI eka aMza hai yA yaha aMza dUsare sthAna sthApita kiyA gayA hai ? isa prazna kA uttara bhI jinabhadragaNI kSamAzramaNa ne vizeSAvazyakabhASya meM spaSTa rUpa se diyA hai ki prAcArya devavAcaka ne nandIsUtra meM paMcanamaskAra mahAmaMtra ko pRthaka zrutaskaMdha ke rUpa meM nahIM ginA hai| 63. kayapaMcanamokkAro karei sAmAiyaMti so'bhihito / . sAmAiyaMgameva ya ja so sesaM ato vocchN| -prAvazyakaniyukti, gAthA 1027. 64. (ka) vizeSAvazyakabhASya, gAthA 1544 (kha) prAvazyakaniyukti, gAthA 89,90 [22] Page #1140 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tathApi yaha spaSTa hai ki yaha sUtra hai aura prathama maMgala bhI hai, isIlie namaskAramahAmaMtra kevala pAvazyakasUtra kA hI aMza nahIM, kintu sarvazruta kA AdimaMgala rUpa bhI hai| kisI bhI zruta kA pATha grahaNa karate samaya namaskAra karanA prAvazyaka hai| prAcArya bhadrabAhu ne namaskAramahAmaMtra kI utpatti, anutpatti kI gaharAI se carcA vividha nayoM kI dRSTi se kI hai| prAcArya jinabhadra ne to apane vistRta bhASya meM dArzanika dRSTi se zabda kI nityaanityatA kI carcA kara nayadaSTi se usa para cintana kiyA hai| isa mahAmaMtra ke racayitA ajJAta haiN| eka prAcIna prAcArya ne to spaSTa rUpa se likhA hai "Age caubIsI haI anantI, hosI bAra ananta ! navakAra taNI koI Adi na jAne, yamAkhyo bhagavanta" !! mahAnizItha, jisake uddhAraka prAcArya haribhadra mAne jAte haiM, usameM mahAmaMtra ke uddhAraka Arya vajrasvAmI mAne gaye haiM aura prAcArya haribhadra ke bAda hone vAle dhavalA TIkAkAra vIrasena prAcArya kI dRSTi se namaskAra ke kartA prAcArya puSpadanta haiN| prAcArya puSpadanta kA astitvakAla vIranirvANa kI sAtavIM zatAbdI (I. pahalI zatAbdI) hai| hama pUrva hI batA cuke haiM ki khAravela ke zilAlekha jo I. pUrva 152 haiM, usameM "namo arahatANaM, namo savvasiddhANaM," ye pada prApta hote haiN| isase yaha spaSTa hai ki namaskAramahAmaMtra kA astitva AcArya puSpadanta se bahuta pahale thaa| zvetAmbara-paramparA kI dRSTi se namaskAramahAmaMtra ke racayitA tIrthaMkara aura gaNadhara haiN| jaisA ki prAvazyakaniyukti se spaSTa hai| prastikAya : eka cintana prajJApatA ke prathama pada meM hI jIva aura ajIva ke bheda aura prabheda batAkara phira una bheda aura prabhedoM kI carcAe~ agale padoM meM kI haiN| prathama pada meM ajIva ke sambandha meM vistAra se nirUpaNa hai / ajIba kA nirUpaNa rUpI aura prarUpI ina do bhedoM meM karake rUpI meM pudagala dravya kA nirUpaNa kiyA hai aura prarUpI meM dharmAstikAya, adharmAstikAya, prAdi ke rUpa meM ajIva dravya kA varNana kiyA gayA hai| kintu prastuta AgAma meM ina bhedoM kA varNana karate samaya astikAya zabda kA prayoga kiyA hai, kintu unake sthAna para dravya, tattva aura padArtha zabda kA prayoga nahIM huA hai jo pAgama kI prAcInatA kA pratIka hai| dharmAstikAya, adharmAstikAya aura AkAzAstikAya ina tInoM ko deza aura pradeza ina bhedoM meM vibhakta kiyA hai| kintu astikAya zabda kA artha kahIM para bhI mUla pAgama meM nahIM diyA gayA hai| praddhA-samaya ke sAtha astikAya zabda vyavahRta nahIM hayA hai| isase dharmAstikAya Adi ke sAtha praddhA samaya kA jo antara hai, vaha spaSTa hotA hai| prastuta prAgama meM jIva ke sAtha astikAya zabda kA prayoga nahIM huA hai, parantu isakA tAtparya yaha nahIM ki jIva ke pradeza nahIM hai, kyoMki prajJApanA ke pAMcaveM pada meM jIva ke pradezoM para cintana kiyA gayA hai / prathama pada meM jinako ajIva aura jIva ke maulika bheda kahe haiM, unheM hI pA~caveM pada meM jIvaparyAya aura ajIvaparyAya kahA hai / terahaveM pada meM unhIM ko pariNAma nAma se pratipAdita kiyA hai| ajIva ke arUpI aura rUpI ye do bheda batAkara dharmAstikAya, adharmAstikAya, AkAzAstikAya aura zraddhA samaya ina cAra ko prarUpI ajIva ke antargata liyA gayA hai| dharma, adharma aura AkAza ke skandha, deza meM 65. (ka) Avazyakaniyukti, gAthA 644 se 646 (kha) vizeSAvazyakabhASya, gAthA 3335 se 3338 taka 66. SaTkhaNDAgama, dhavalA TIkA, bhAga 1, pRSTha 41 tathA bhAga 2, prastAvanA pRSTha 33 se 41 [ 23] Page #1141 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pratyeka ke vibhAga kiye gaye haiN| yahAM para deza kA artha dharmAstikAya Adi kA buddhi ke dvArA kalpita do tIna prAdi pradezAtmaka vibhAga hai aura pradeza kA artha dharmAstikAya Adi kA buddhikalpita prakRSTa deza jisakA punaH vibhAga na ho sake, nivibhAga vibhAga pradeza hai / dharmAstikAya Adi ke samagra pradeza kA samUha skaMdha hai| 'zraddhA' kAla ko kahate haiM, addhArUpa samaya addhAsamaya hai| vartamAna kAla kA eka hI samaya 'sata' hotA hai / atIta aura anA to naSTa ho cuke hote haiM yA utpanna nahIM hue hote haiN| ataH kAla meM deza-pradezoM ke saMghAta kI kalpanA nahIM hai| asaMkhyAtasamaya Adi kI samUharUpa prAbalikA kI kalpanA vyAvahArika hai| rUpI ajIva ke antargata pudgala ko liyA gayA hai| usake skandha, skandhadeza, skandhapradeza aura paramANu pudgala ye cAra prakAra haiN| pudgala varNa, gandha, rasa, sparza aura saMsthAnayukta hotA hai| pAMca varNa ke bIsa bheda, do gaMdha ke chiyAlIsa bheda, pAMca rasa ke sau bheda, pATha sparza ke eka sau caurAsI bheda, pAMca saMsthAna ke sau bheda, isa taraha rUpI ajIva ke pAMca sau tIsa bheda aura arUpI ajIva ke tIsa bheda kA nirUpaNa hamA hai| vyutpatti kI dRSTi se prastikAya zabda 'asti' aura 'kAya' ina do zabdoM ke mela se nirmita huA hai| asti kA artha 'sattA' athavA 'astitva' hai aura kAya kA artha yahA~ para zarIrarUpa astivAn ke rUpa meM nahIM huA hai / kyoMki paMcAstikAya meM pudgala ke atirikta zeSa amUrta haiM, ataH yahA~ kAya kA lAkSaNika artha hai-jo avayavI dravya haiM, ve prastikAya haiM aura jo niravayava dravya hai, vaha anastikAya hai| apara zabdoM meM yoM kaha sakate haiM jisameM vibhinna aMza yA hisse haiM, vaha astikAya hai| yahA~ yaha sahaja jijJAsA ho sakatI hai ki prakhaNDa dravyoM meM aMza yA avayava kI kalpanA karanA kahA~ taka tarkasaMgata haiM ? kyoMki dharma, adharma aura AkAza ye tInoM eka eka haiM, pavibhAjya aura akhaNDa haiM / ataH unake avayavI hone kA tAtyayaM kyA hai ? kAyatva kA artha 'sAbayatva' yadi hama mAnate haiM to eka samasyA yaha upasthita hotI hai ki paramANu to avibhAjya, niraMza aura niravayava hai to kyA vaha astikAya nahIM hai ? paramANa pUdagala kA hI eka vibhAga hai aura phira bhI use astikAya mAnA hai / ina sabhI praznoM para jaina manISiyoM ne cintana kiyA hai| unhoMne una sabhI praznoM kA samAdhAna bhI kiyA hai| yaha satya hai ki dharma, adharma aura AkAza avibhAjya aura akhaNDa dravya haiM para kSetra kI dRSTi se ve lokavyApI haiN| isalie kSetra kI apekSA se sAvayavatva kI avadhAraNA yA vibhAga kI kalpanA vaicArika stara para kI gaI hai| paramANu svayaM meM niraMza, avibhAjya aura niravayava hai para paramANu svayaM kAyarUpa nahIM hai, para jaba vaha paramANu skandha kA rUpa dhAraNa karatA hai to vaha kAyatva aura sAvayavatva ko dhAraNa kara letA hai| isalie paramANu meM bhI kAyatva kA sadbhAva mAnA hai| astikAya aura anastikAya isa prakAra ke vargIkaraNa kA eka prAdhAra bahupradezatva bhI mAnA gayA hai| jo bahupradeza dravya haiM, ve astikAya haiM aura eka pradeza dravya anastikAya haiM / yahA~ bhI yaha sahaja jijJAsA ho sakatI hai ki dharma, adharma aura AkAza ye tInoM dravya svadravya kI apekSA se to ekapradezI haiM, ca ki ve akhaNDa haiN| siddhAntacakravartI nemicandra ne isa jijJAsA kA samAdhAna karate hue spaSTa likhA hai--dharma, adharma aura AkAza meM bahupradezatva dravya kI apekSA se nahIM hai apitu kSetra kI apekSA se hai| kSetra kI dRSTi se bhI dharma aura adharma ko asaMkhyapradezI kahA hai aura prAkAza ko anantapradezI kahA hai| isalie upacAra se unameM kAyatva kI avadhAraNA kI gaI hai| pudgala paramANu kI apekSA se nahIM, kintu skandha kI apekSA se bahupradezI hai aura astikAya bhI bahupradezatva kI dRSTi se hai| paramANu svayaM yudgala kA eka aMza hai| yahA~ para kAyatva kA artha vistArayukta honA hai| vistAra kI prastuta avadhAraNA kSetra kI avadhAraNA para avalambita haiN| jo dravya 67. yAvanmAnaM prAkAzaM avibhAgi pudagalAvRSTabdham / __ taM khalu pradezaM jAnIhi sarvANusthAnadAnArham / / --dravyasaMgraha saMskRta chAyA 27. [24] Page #1142 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vistAra rahita hai, ve anastikAya haiM / vistAra se yahA~ para yaha tAtparya hai-jo dravya jitane jitane kSetra kA avagAhana karatA hai, vahI usakA vistAra hai / eka jijJAsA yaha bhI ho sakatI hai ki kAladravya lokavyApI hai, phira use prastikAya kyoM nahIM mAnA gayA? uttara yaha hai ki kAlANu lokAkAza ke pratyeka pradeza para sthita hai| kintu haraeka kAlANu apane-Apa meM svataMtra hai| snigdhatA aura rUkSatAguNa ke abhAva meM unameM baMdha nahIM hotA, ataH ve paraspara nirapekSa rahate haiN| baMdha na hone se unake skandha nahIM banate / skandha ke abhAva meM pradeza-pracayatva kI kalpanA bhI nahIM ho sktii| kAladravya meM svarUpa aura upacAra-ina donoM hI prakAra se pradezapracaya kI kalpanA nahIM ho sktii| AkAzadravya sabhI dravyoM ko avagAhana detA hai| yadi AkAzadravya vistRta nahIM hogA to vaha anya dravyoM ko sthAna nahIM de sakegA / usake abhAva meM anya dravya raha nahIM skeNge| dharmadravya gati kA mAdhyama hai| vaha utane hI kSetra meM vistRta aura vyApta hai, jisameM gati sambhava hai| yadi gati kA mAdhyama svayaM vistRta nahIM hai to usameM gati kisa prakAra sambhava ho sakatI hai ? udAharaNa meM rUpa meM jitane kSetra meM jala hogA, utane hI kSetra meM machalI kI gati sambhava hai| vaise hI dharmadravya kA prasAra jisa kSetra meM hogA, usa kSetra meM pudagala aura jIva kI gati sambhava hogI, isalie dharmadravya ko loka taka vistRta mAnA hai| yahI sthiti adharmadravya kI bhI hai| adharma dravya ke kAraNa hI paramANa skandha ke rUpa meM banate haiN| skandha ke rUpa meM paramANoM ko saMgaThita rakhane kA kArya adharmadravya kA hai| AtmA ke asaMkhyAta pradeza haiN| una asaMkhyAta pradezoM ko zarIra taka sImita rakhane kA kArya adharmadravya kA hai| vizva kI jo vyavasthA paddhati hai, usako suvyavasthita rakhane meM adharma dravya kA mahattvapUrNa hAtha hai, isalie adharmadravya ko bhI lokavyApI mAnA hai| adharmadravya ke abhAva meM saMsAra ke mUla ghaTaka paramANu chitarabitara ho jaayeNge| unakI kisI bhI prakAra kI racanA sambhava nahIM hogii| jahA~-jahA~ para gati kA mAdhyama hai, vahA~-vahA~ para sthiti kA mAdhyama bhI Avazyaka hai, jo gati kA niyaMtraNa karatA hai| vizva kI gati ko aura vizva ko saMtulita banAye rakhane ke lie pradharmadravya ko lokavyApI mAnA hai| isalie use astikAya meM sthAna diyA hai| pudgaladravya meM bhI vistAra hai| vaha paramANu se skandha ke rUpa meM parivartita hotA hai| paramANu meM snigdhatA aura rUkSatA guNa rahe hue haiM, jinake kAraNa vaha skandharacanA karane meM sakSama hai| isIlie upacAra se usameM kAyatva rahA huA hai| pudgaladravya ke kAraNa hI vizva meM bhUrtatA hai / yadi pudgaladravya na ho to mUrta vizva kI sambhAvanA hI naSTa ho jAye / jIvadravya bhI vistAra yukta hai / zarIra ke vistAra kI taraha AtmA kA bhI vistAra hotA hai| kevalisamudghAta ke samaya AtmA ke asaMkhyAta pradeza sampUrNa loka meM vyApta ho jAte haiN| isIlie use astikAya meM sthAna diyA hai / hama yaha pUrva meM batA cuke haiM ki kAla ke aNu snigdhatA aura rUkSatAguNa ke abhAva meM skandha yA saMghAta rUpa nahIM banate / hama anAdi bhUta se lekara ananta bhaviSya taka kA anubhava to karate haiM, kintu unameM kAyatva kA AropaNa nahIM kiyA jA sktaa| kAla kA lakSaNa vartanA kevala vartamAna meM hI hai| vartamAna kevala eka samaya kA hai, jo bahuta hI sUkSma hai| isalie kAla meM pradezapracaya nahIM mAna sakate aura pradezapracaya ke abhAva meM vaha astikAya nahIM hai| yahAM para yaha bhI smaraNa rakhanA hogA ki sabhI dravyoM kA vistArakSetra samAna nahIM hai| AkAzadravya loka aura aloka donoM meM hai| dharma aura adharma dravya kevala loka taka sImita haiN| pudgala aura jIva kA vistArakSetra eka sadRza nahIM hai| pudgalapiNDa kA jitanA AkAra hogA, utanA hI usakA vistAra hogaa| jIva bhI jitanA zarIra vistRta hogA, utanA hI vaha AkAra ko grahaNa kregaa| udAharaNa ke rUpa meM eka cIMTI meM bhI [25] Page #1143 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAtmA ke asaMkhyAta pradeza haiM to eka hAthI meM bhii| usase spaSTa hai ki sabhI astikAyoM kA vistArakSetra samAna nahIM hai| __ bhagavatIsUtra meM 8 pradezadRSTi se alpabahutva ko lekara sundara varNana hai| vahA~ para yaha pratipAdita kiyA gayA hai ki anya dravyoM kI apekSA dharma aura adharma dravya sabase nyUna haiN| ve asaMkhyapradezI haiM aura lokAkAza taka sImita hai / dharma aura adharmadravya kI apekSA jIvadravya ke pradeza anantaguNA adhika haiM, kAraNa yaha hai ki dharma aura adharma dravya eka eka hI haiM, parantu jIvadravya ananta haiM aura hara eka jIvadravya ke asaMkhyAta pradeza haiN| jIvadravya ke pradezoM kI apekSA se pudgaladravya ke pradeza anantaguNA adhika haiM, kyoMki pratyeka jIva ke eka eka prAtmapradeza para anantAnanta karmoM kI vargaNAyeM haiM, jo pudagala haiN| pudgala kI apekSA bhI kAla ke pradeza anantaguNA adhika haiM, kyoMki pratyeka jIva aura pudgala kI vartamAna, bhUta aura bhaviSya kI apekSA ananta paryAyeM haiN| kAladravya kI apekSA bhI AkAzadravya ke pradezoM kI saMkhyA sabase adhika hai| anya sabhI dravya loka taka hI sImita haiM, jabaki AkAzadravya loka aura aloka donoM meM sthita hai| eka prazna yaha ubuddha ho sakatA hai ki lokAkAza asaMkhyAtapradezI hai| usa asaMkhyAtapradezI lokAkAza meM anantAnanta pudgala paramANu kisa prakAra samA sakate haiM ? eka AkAzapradeza meM eka pudgalaparamANu hI raha sakatA hai to prasaMkhyAtapradezI lokAkAza meM asaMkhya pudagalaparamANa hI raha sakate haiN| / AkAza pradeza meM ananta paramANu raheM, usameM kisI bhI prakAra kI bAdhA nahIM hai| kyoMki paramANa aura paramANaskandha meM viziSTa avagAhana zakti rahI huI hai / yahA~ para avagAhana zakti kA artha hai-dUsaroM ko apane meM samAhita karane kI kSamatA / jaise--prAkAza drabya apane avagAhana guNa ke kAraNa anya dravyoM ko sthAna detA hai, vaise hI paramANu aura skandha bhI apanI avagAhanazakti ke kAraNa anya paramANunoM aura skandhoM ko apane meM sthAna dete haiN| udAharaNa ke rUpa meM eka prAvAsa meM vidyuta kA eka balba apanA Aloka prasArita kara rahA hai, usa AvAsa meM anya hajAra balba lagA diye jAyeM to unakA bhI prakAza usa AvAsa meM samAhita ho jAyegA / isI prakAra zabdadhvani ko bhI le sakate haiN| jaina dRSTi se eka prAkAzapradeza meM anantAnanta dhvaniyAM rahI huI haiN| yahA~ yaha bhI smaraNa rakhanA cAhie ki prakAza aura dhvani paudgalika hone para bhI mRttaM haiN| jaba mUrta meM bhI eka hI prAkAzapradeza meM ananta paramANu ke skandha raha sakate haiM to amUrta ke lie to prazna hI nhiiN| cAhe pudgalapiNDa kitanA bhI ghanIbhUta kyoM na ho, usameM dUsare anya ananta paramANu aura pudgalapiNDoM ko apane meM avagAhana dene kI zakti rahI huI hai| bahuta kucha yaha sambhava hai ki paramANu ke utkRSTa prakAra kI dRSTi se yaha batAyA gayA ho ki eka aAkAzapradeza eka paramANu ke AkAra kA hai / gati kI dRSTi se jaghanya gati eka paramANu ke kAla kI hai| dUsare zabdoM meM kahA jAya to eka paramANu jitane kAla meM eka AkAza pradeza se dUsare prakAza pradeza meM pahu~catA hai, vaha eka samaya hai, jo kAla kA sabase choTA vibhAga hai| utkRSTa gati kI dRSTi se eka paramANu eka samaya meM caudaha rAjU loka kI yAtrA kara letA hai| ___ Adhunika yuga meM vijJAna ne atyadhika pragati kI hai / usakI apUrva pragati vijJoM ko camatkRta kara rahI hai / vijJAna ne bhI dik (spes), kAla (Time) aura pudgala (Matter) ina tIna tatvoM ko vizva kA mUla AdhAra mAnA hai| ina tIna tattvoM ke binA vizva kI saMracanA sambhava nhiiN| AinsaTIna ne sApekSavAda ke dvArA 68. bhagavatIsUtra-13158, [ 26] Page #1144 -------------------------------------------------------------------------- ________________ yaha siddha karane kA prayAsa kiyA hai ki dik aura kAla ye gatisApekSa haiM / gatisahAyaka dravya, jise dharmadravya kahA gayA hai, vijJAna ne use 'Ithara' kahA hai| Adhunika anusaMdhAna ke pazcAt Ithara kA svarUpa bhI bahuta kucha parivartita ho cukA hai| aba Ithara bhautika nahIM, abhautika tattva bana gayA hai, jo dharma dravya kI avadhAraNA ke atyadhika sannikaTa hai| pudgala to vizva kA mUla AdhAra hai hI, bhale hI vaijJAnika use svataMtra dravya na mAnate hoM kintu vaijJAnika dhIre dhIre nitya natana anveSaNA kara rahe haiM / sambhava hai, nikaTa bhaviSya meM pUdagala aura jIva kA svataMtra astitva mAnya kreN| siddha : eka cintana prajJApanA ke prathama pada meM ajIvaprajJApanA ke pazcAt jIvaprajJApanA ke sambandha meM cintana kiyA hai| jIva ke saMsArI aura siddha ye do mukhya bheda kiye haiN| jo jIte haiM, prANoM ko dhAraNa karate haiM ve jIva haiN| prANa ke dravyaprANa aura bhAvaprANa ye do prakAra haiN| pAMca indriyA~, tIna manobala, vacanabala aura kAyabala, zvAsocchvAsa aura AyuSya, ye dasa dravyaprANa haiM / jJAna, darzana, sukha aura vIrya ye cAra bhAvaprANa haiN| saMsArI jIva dravya aura bhAva prANa donoM se yukta hotA hai aura siddha jIva kevala bhAvaprANoM se yukta hote haiN| naraka, tiryaca, manuSya aura deva ina cAra gatiyoM meM paribhramaNa karane vAle saMsArasamApanna haiN| ve saMsAravartI jIva haiM / jo saMsAraparibhramaNa se rahita haiM, ve asaMsArasamApanna-siddha jIva haiN| ve janma-maraNa rUpa samasta duHkhoM se mukta hokara siddha avasthA ko prApta ho cuke haiN| siddhoM ke pandraha bheda yahA~ para pratipAdita kiye gaye haiN| ye pandraha bheda samaya, liMga, veza aura paristhiti Adi ko daSTi se kiye gaye haiN| tIrtha kI saMsthApanA ke pazcAt jo jIva siddha hote haiM, ve "tIrtha siddha' haiM / tIrtha ko saMsthApanA ke pUrva yA tIrtha kA viccheda hone ke pazcAta jo jIva siddha hote haiM, ve 'atIrthasiddha haiN| jaise bhagavAna RSabhadeva ke tIrtha kI sthApanA ke pUrva hI mAtA marudevI siddha hii| marudevI mAtA kA siddhi gamana tIrtha kI sthApanA ke pUrva huA thaa| do tIrthakaroM ke antatarAla kAla meM yadi zAsana kA viccheda ho jAya aura aise samaya meM koI jIva jAtismaraNa prAdi viziSTa jJAna se siddha hote haiM to ve 'tIrthavyavaccheda' siddha kahalAte haiN| ye donoM prakAra ke siddha atIrthasiddha kI parigaNanA meM Ate haiN| jo tIrthakara hokara siddha hote haiM, ve 'tIrthaMkarasiddha' kahalAte haiM / sAmAnya kevalI 'pratIrthakarasiddha' kahalAte haiM / saMsAra kI nissAratA ko samajha kara binA upadeza ke jo svayaM hI saMbuddha hokara siddha hote haiM ve 'svayaMbuddhasiddha' haiN| nandINi meM "tIrthakara" aura "tIrthakarabhinna" ye do prakAra ke svayaM buddha batAye haiN| yahA~ para svayaMbuddha se tIrthaMkara bhinna svayaMbuddha grahaNa kiye gae haiM / 70 jo vRSabha, vRkSa, bAdala prabhRti kisI bhI bAhya nimittakAraNa se prabuddha hokara siddha hote haiM ve "pratyekabuddhasiddha" hai| pratyekabuddha samUhabaddha gaccha meM nahIM rahate / ve niyamata: ekAkI hI vicaraNa karate haiN| yahA~ yaha smaraNa rakhanA cAhie ki svayabuddha aura pratyekabuddha donoM ko paropadeza kI AvazyakatA nahIM hotI, tathApi donoM meM mukhya antara yaha hai ki svayaMbuddha meM jAtismaraNa Adi jJAna hotA hai jabaki pratyekabuddha kevala bAhya nimitta se prabuddha hotA hai / jo bodha prApta prAcArya ke dvArA bodhita hokara siddha hote haiM, ve 'buddhabodhitasiddha' haiN| strIliMga meM siddha hone vAlI bhavyAtmAe~ 'strIliMgasiddha' kahalAtI hai| 69. prajJApanAsUtra, malayagiri vRti 70. te duvihA sayaMbuddhA-titthayarA titthayaravairitA ya, iha vairittehiM ahigaaro| -nandI adhyayanacUNi [27] Page #1145 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zvetAmbara sAhitya meM strI kA nirvANa mAnA hai, jabaki digambaraparamparA ke granthoM meM strI ke nirvANa kA niSedha kiyA hai / digambaraparamparA mAnya SaTkhaNDAgama meM manuSya-striyoM ke guNasthAna ke sambandha meM cintana karate hue likhA hai ki "manuSyastriyA~ samayagamithyASTi, asaMyatasamyagadaSTi saMyatAsaMyata aura saMyata guNasthAnoM meM niyama tI haiM / isameM 'saMjata' zabda ko sampAdakoM ne TippaNa meM diyA hai, jisakA sArAMza yaha hai ki manuSya strI ko 'saMyata' guNasthAna ho sakatA hai aura saMyata guNasthAna hone para strI mokSa meM jA sakatI hai| prastuta prazna ko lekara digambara samAja meM prabala virodha kA vAtAvaraNa samutpanna huA, taba grantha ke sampAdaka DaoN0 hIrAlAlajI jaina Adi ne punaH usakA spaSTIkaraNa SaTkhaNDAgama ke tRtIya bhAga kI prastAvanA meM kiyA, kintu jaba vijJoM ne mUDabidrI [karnATaka meM SaTakhaNDAgama kI mUla prati dekhI to usameM bhI 'saMjada' zabda milA hai| vaTTakerasvAmivicita mUlAcAra meM prAyikAnoM ke prAcAra kA vizleSaNa karate hue kahA hai -jo sAdhu athavA AryikA isa prakAra procaraNa karate haiM, ve jagata meM pUjA, yaza va sukha ko pAkara mokSa ko pAte haiM / isameM bhI prArthikAmoM ke mokSa meM jAne kA ullekha hai, yadyapi yaha spaSTa nahIM hai ki ve usI bhava meM mokSa prApta karatI haiM athavA tatpazcAt ke bhava meN| bAda ke digambara AcAryoM ne apane granthoM meM aura prAcIna granthoM kI TIkAnoM meM spaSTa rUpa se strInirvANa kA niSedha kiyA hai| jo puruSa zarIra se siddha hote haiM, ve 'puruSaliMga siddha' haiM / napusaka zarIra se siddha hote haiM, ve 'napusakaliMga siddha' haiM / jo tIrthaMkara pratipAdita zramaNa paryAya meM siddha hote haiM, ve 'svaligasiddha' haiN| parivAjaka Adi ke veSa se siddha hone vAle 'anyaligasiddha hai| jo mahastha ke veSa meM siddha hote haiM, ve 'gahilimasiddha haiN| eka samaya meM akele hI siddha hone vAle 'ekasiddha haiN| eka hI samaya meM eka se adhika sidva hone vAle 'anekasiddha haiN| siddha ke ina pandraha bhedoM ke atirikta anya prakAra se bhI siddhoM ke bheda prastuta kie haiN| siddhoM ke jo pandraha prakAra pratipAdita kiye haiM, ve sabhI tIrthasiddha aura atIrthasiddha ina do prakAroM meM samAviSTa ho jAte haiN| vistAra se nirUpaNa karane kA mUla Azaya siddha banane ke pUrva usa jIva kI kyA sthiti thI, yaha batalAnA hai| prajJApanA ke TIkAkAra ne bhI ise svIkAra kiyA hai| jisa prakAra jaina Agama sAhitya meM siddhoM ke prakAra batAye haiM, vaise hI bauddha Agama meM sthaviravAda kI dRSTi se bodhi ke tIna prakAra batAye haiM --sAvakabodhi [zrAvakabodhi], pacce kabodhi [pratyekabodhi], sammAsaMbodhi [samyaka sNbodhi]| zrAvakabodhi upAsaka ko anya ke upadeza se jo bodhi prApta hotI hai use zrAvakabodhi kahA hai| zrAvakasambuddha bhI anya ko upadeza dene kA adhikArI hai|04 jaina dRSTi se pratyekabodhi ko anya ke upadeza kI AvazyakatA nahIM hotI, vaise hI paccekabodhi ko bhI dUsare ke upadeza kI jarUrata nahIM hotii| usakA jIvana dUsaroM ke lie Adarza hotA hai| 71. sammAmicchAiTThi asaMjadasammAiTThi saMjAdAsaMjada (atra saMjada iti pAThazeSa: pratibhAti)-TANe NiyamA pjjtiyo| -SaTkhaNDAgama bhAga 1 sUtra 93 pR. 332, prakA0 seTha lakSmIcanda zitAbarAya jaina sAhityoddhAraka phaMDa kAryAlaya, amarAvatI (barAra) san 1939 72. te jagapujaM kitti suhaM ca labhU Na sijmati mUlAcAra 4/196 pR. 168 74. vinayapiTaka; mahAvagga 1121 [28] Page #1146 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sammAsaMbodhi svayaM ke prabala prayAsa se bodhi prApta karatA hai aura anya vyaktiyoM ko bhI vaha bodhi pradAna . kara sakatA hai / usakI tulanA tIrthakara se kI jA sakatI hai / 75 prArya aura anArya : eka vizleSaNa siddhoM ke bheda-prabhedoM kI carcA karane ke pazcAta saMsArI jIvoM ke vividha bheda batalAye haiN| ina bheda-prabhedoM kA mUla AdhAra indriyA~ haiN| jIvoM kI sUkSmatA, paryAptaka evaM aparyAptaka dRSTi se bhI jIvoM ke bheda-prabheda pratipAdita haiN| ekendriya se lekara caturindriya taka jitane bhI jIva haiM, ve samUcchima haiN| tiryaJca paMcendriya aura manuSya ye garbhaja aura samUcchima donoM prakAra ke hote haiN| nAraka aura deva kA janma upapAta hai| samUcchima aura naraka ke jIva ekAnta rUpa se napuMsaka hote haiN| devoM meM strI aura puruSa donoM hote haiM, napusaka nahIM hote / garbhaja manuSya aura garbhaja tiryaJca meM tInoM liMga hote haiN| isa taraha liMgabheda kI dRSTi se jIvoM ke bheda kie gae haiN| narakagati, tiryaJcagati, manuSyagati aura devagati, ye bheda gati kI dRSTi se paMcendriya ke kiye gaye haiN| jIva ke prasaMsArasamApana aura saMsArasamApanna ye do vibhAga kie gae haiN| prasaMsArasamApanna jIva siddha haiN| unake vividha bheda batAne ke pazcAta saMsArI jIvoM ke indriyoM kI raSTi se pAMca bheda kie gae haiM, phira ekendriya meM pRthvIkAya, apkAya, tejaskAya, vAyukAya, vanaspatikAya Adi ke vividha bheda-prabhedoM kI prajJApanA kI gaI hai| ekendriya ke pazcAt dvIndriya, zrIndriya, caturindriya aura paMcendriya kA varNana hai| paMcendriya meM bhI nAraka evaM tiryaJca paMcendriyoM kA varNana karane ke pazcAt manuSya kA varNana kiyA hai| manuSya ke saMmUcchima aura garbhaja, ye do bheda kie manuSya praupacArika manuSya haiM; ve garbhaja manuSya ke mala, mUtra, kapha Adi azuci meM hI utpanna hote haiM, isIlie unheM manuSya kahA gayA hai / garbhaja manuSya ke karmabhUmija, akarmabhUmija, antarvIpaja, ye tIna prakAra haiN| pAMca bharata, pAMca airAvata aura pAMca mahAvideha-ye pandraha karmabhUmiyA~ haiM / yahA~ ke mAnava karma karake apanA jIvanayApana karate haiM, etadartha ina bhUmiyoM meM utpanna mAnava karmabhUmija kahalAte haiN| karmabhUmija manuSya ke bhI pArya aura mleccha ye do prakAra haiN| Arya manuSya ke bhI RddhiprApta va anuddhiprApta ye do prakAra haiN| prajJApanA meM RddhiprApta pArya ke arihanta, cakravartI, vAsudeva, baladeva, cAraNa aura vidyAdhara yaha chaH prakAra batAye hai| tattvArthavArtika meM RddhiprApta pArya ke buddhi, kriyA, vikriyA, tapa, bala, auSadha, rasa aura kSetra, ye pATha prakAra batalAye haiN| prajJApanA meM anRddhiprApta Arya ke kSetrArya, jAtyArya, kulArya, karmArtha, zilpArya, bhASArya, jJAnArya, darzanArya aura cAritrArya, ye no prakAra batalAye haiN| 75. (ka) upAsakajanAlaMkAra kI prastAvanA, pRSTha 16 (kha) upAsakajanAlaMkAra lokottarasampatti niddesa, pRSTha 340 (ga) paNNavaNAsuttaM dvitIya bhAga, prastAvanA pRSTha 36 -puNyavijayajI 76. prajJApanA 1 sUtra 100 77. tattvArthavArtika 3 / 36, pRSTha 201 78. prazApanA 11101 [29] Page #1147 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArthavAtika meM anRddhiprApta pAryoM ke kSetrAyaM, jAtyArya, karmAyaM, cAritrAyaM aura darzanArya; ye pAMca prakAra prarUpita kie haiN| tattvArthabhASya meM anRddhiprApta pAryoM ke kSetrArya, jAtyArya, kulArya, zilpArya, karmArya evaM bhASArya, ye chaH prakAra ullikhita haiN|80 prajJApanA kI dRSTi se sAr3he paccIsa dezoM meM rahane vAle manuSya kSetrArya haiN| ina dezoM meM tIrthakara, cakravartI, baladeva, vAsudeva, utpanna hue, isalie inheM Arya janapada kahA hai| pravacanasAroddhAra meM bhI Arya kI yahI paribhASA dI gaI hai| jinadAsagaNI mahattara ne likhA hai ki jina pradezoM meM yaugalika rahate the, jahA~ para hAkAra Adi nItiyoM kA pravartana hA thA; ve pradeza Arya haiM aura zeSa anArya / isa dRSTi se Arya janapadoM kI sImA bar3ha jAtI hai / tattvArthabhASya meM likhA hai ki cakravartI kI vijayoM meM utpanna hone vAle manuSya bhI prArya hote haiN| tattvArthavAtika meM kAzI, kauzala prabhRti janapadoM meM utpanna manuSyoM ko kSetrArya kahA hai| isakA artha yaha hai ki baMgAla, bihAra, uttarapradeza, ur3IsA, madhyapradeza, gujarAta, rAjasthAna aura paMjAba tathA pazcimI paMjAba evaM sindha, ye koI pUrNa tathA koI apUrNa prAnta pAryakSetra meM the aura zeSa prAnta usa sImA meM nahIM the| dakSiNApatha AryakSetra kI sImA meM nahIM thaa| uttara bhArata meM prAryoM kA varcasva thA, saMbhavataH isI dRSTi se sImAnirdhAraNa kiyA gayA ho / prajJApanA meM sAr3he paccIsa dezoM kI jo sUcI dI gaI hai usa meM avantI kA ullekha nahIM hai jabaki avantI zramaNa bhagavAna mahAvIra ke samaya eka prasiddha rAjya thaa| vahA~ kA candrapradyota rAjA thaa| bhagavAna mahAvIra sindhusauvIra jaba padhAre the to avantI se hI padhAre the| sindhusauvIra se avantI assI yojana dUra thaa| dakSiNa meM jainadharma kA pracAra thA phira bhI una kSetroM ko prAryakSetroM kI parigaNanA meM nahIM liyA gayA hai / yaha vijJoM ke lie cintanIya prazna hai| yaha bhI bahuta kucha saMbhava hai, jina dezoM ko Arya nahIM mAnA gayA hai saMbhava hai vahA~ para AryapUrva jAtiyoM kA varcasva rahA hogaa| prajJApanA meM jAti-prArya manuSyoM ke ambaSTha, kalinda, videha, harita, vedaka aura cucuNa ye chaH prakAra batAye gaye haiN| kulArya mAnava ke bhI ugra, bhoga, rAjanya, ikSvAku, jJAta aura kaurava yaha cha: prakAra batalAye gaye haiM / tattvArthavAtika meM jAti-Arya aura kula-Arya ina donoM ko bhinna nahIM mAnA hai / ikSvAku, jJAta aura bhoja prati kuloM meM samutpanna mAnava jAtyArya hote haiN| 80 tattvArthabhASya meM ikSvAkU, videha, hari, ambaSTha, jJAta, kuru, 79. tattvArthavArtika 3136, pRSTha 200 80. tattvArthabhASya 315 11. itthuppatti jiNANaM, cakkINaM rAma knnhaannN| --prajJApanA 11117 82. yatra tIrthakarAdInAmutpattistadArya, zeSamanAryam / -pravacanasAroddhAra, pRSTha 446 83. jesu kesuvi paesesu mihuNagAdi paiTThiesu hakkArAiyA nII parUDhA te AriyA, sesA prnnaariyaa| -yAvazyakarNi 84. bharateSu ardhaSaDviMzatijanapadeSu jAtA: zeSeSu ca ckrvtivijyessu| -tattvArthabhASya 3 / 15 85. kSetrAryAH kAzikozalAdiSu jaataaH| -tattvArthavArtika 3136, pRSTha 200 56. gacchAcAra, pRSTha 122 87. ikSvAkujJAtabhojAdiSu kuleSu jAtA jAtyAryaH / -tattvArthavArtika 3136 pRSTha 200 [30] Page #1148 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bumbu, nAla, ugra, bhoga, rAjanya Adi ko jAtyArya aura kulakara, cakravartI, baladeva, vAsudeva tathA tIsare, pAMcaveM aura sAtaveM kulakara se lekara zeSa kulakaroM se utpanna vizuddha vaMza vAle kula-prArya haiN| prajJApanA meM dUSyaka-vastra ke vyApArI, sUta ke vyApArI, kapAsa yA ruI ke vyApArI, nAI, kumhAra Adi prAryakarma karane vAle mAnavoM ko kArya mAnA hai / zilpArya mAnava ke tuNNAga (rapha karane vAle), tantuvAya (julAhe), pustakAra, lepyakAra, citrakAra Adi aneka prakAra haiN| tattvArthavAtika meM kArya aura zilpArya ko eka hI mAnA hai| unhoMne kArya ke sAvadha kArya, alpa sAvadha kArya, asAvadha kArya yaha tIna bheda kie haiN| asi, maSi, kRSi, vidyA, zilpa aura vaNikakarma karane vAle sAvadya kArya haiN| zrAvakazrAvikAe~ alpa sAvadya kArya haiM; saMyamI zramaNa asAvadya kArya haiN||| tattvArthabhASya meM yajana, yAjana, adhyayana, adhyApana, prayoga, kRSi, lipi, vANijya aura yoni saMpoSaNa se AjIvikA karane vAle bunakara, kumhAra, nAI, darjI aura anya aneka prakAra ke kArIgaroM ko zilpArya mAnA hai| arddhamAgadhI bhASA bolane vAle tathA brAhmI lipi meM likhane vAle ko prajJApanA meM bhASArya kahA hai| tattvArthavArtika meM bhASArya kA varNana nahIM AyA hai| tattvArthabhASya meM sabhya mAnavoM kI bhASA ke niyata varNoM, lokarUDha, spaSTa zabdoM tathA pAMca prakAra ke pAryoM ke saMvyavahAra kA samyaka prakAra se uccAraNa karane vAle ko bhASArya mAnA hai| bhagavAna mahAvIra svayaM ardhamAgadhI bhASA bolate the|'ardhmaagdhii ko devavANI mAnA hai| samyaka jJAnI ko jJAnArya, samyaka dRSTi ko darzanArya aura samyaka cAritrI ko cAritrArya mAnA gayA hai| jJAnArya, darzanArya, cAritrArya ina tInoM kA sambandha dhArmika jagat se hai| jina mAnavoM ko yaha ratnatraya prApta hai, phira ve bhale hI kisI bhI jAti ke yA kula ke kyoM na hoM, Arya haiN| ratnatraya ke abhAva meM ve anArya haiN| pAryoM kA jo vibhAga kiyA gayA hai vaha bhaugolika dRSTi se, AjIvikA kI dRSTi se, jAti aura bhASA kI dRSTi se kiyA gayA hai| sAr3he pajcIsa dezoM ko jo pArya mAnA gayA hai, hamArI dRSTi se usakA kAraNa yahI ho sakatA hai ki vahAM para jainadharma aura jaina saMskRti kA atyadhika pracAra rahA hai| isI dRSTi se unheM Arya janapada kahA gayA ho| vaidika paramparA ke vijJoM ne aMga-baMga Adi janapadoM ke viSaya meM likhA hai "aMga-baMga-kaliGgeSu saurASTramagadheSu c| tIrthayAtrAM vinA gacchan punaH saMskAramahati // " arthAt-aMga (mugera-bhAgalapura), baMga (baMgAla), kaliMga (uDIsA), saurASTra (kAThivAvAr3a) aura magadha paTanA gayA Adi) meM tIrthayAtrA ke sivAya jAne se phira se upanayanAdi saMskAra karake zuddha honA par3atA hai| 58. jotyAryAH ikSvAkavo videhA haryambaSThA jJAtAH kuravo bumbunAlA ugrabhogA rAjanyA ityevamAdayaH / kulAryA: kulakarAzcakravatino baladevA vAsudevAH / ye cAnye prAtRtIyAdApaMcamAdAsaptamAd vA kulakarebhyo vA vizuddhAnvayaprakRtayaH / -tattvArthabhASya 315 89. tattvArthavArtika 3 / 36, pRSTha 201 90. tattvArthabhASya, 3 / 15 91. vahI, 3315 92. addhamAgahAe bhAsAe bhAsai arihA dhmm| -praupapAtika sUtra 56 93. devA NaM addhamAgahAe bhAsAe bhaasNti| -bhagavatI 5441191 [31] Page #1149 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kitane hI cintakoM kA yaha bhI mAnanA hai ki prajJApanA aura jIvAjIvAbhigama meM kSetra prAdi kI dRSTi se jo Arya aura anArya kA bheda pratiyAdita hai vaha vibhAjana Arya aura anArya jAtiyoM ke ghula-mila jAne ke pazcAt kA hai| isameM varNa aura zarIrasaMsthAna ke AdhAra para yaha vibhAga nahIM huA hai / 4 sUtrakRtAMga meM varNa aura zarIra ke saMsthAna kI dRSTi se vibhAga kiyA hai| vahA~ para kahA gayA hai-pUrva, pazcima, uttara, dakSiNa, ina cAroM dizAoM meM manuSya hote haiN| unameM kitane hI prArya hote haiM, to kitane hI anArya hote haiN| kitane hI ucca gotra vAle hote haiM to kitane hI nIca gotra vAle ; kitane hI lambe hote haiM to kitane hI nATe hote haiM; kitane hI zreSTha varNa vAle hote haiM to kitane hI apakRSTa varNa vAle arthAt kAle hote haiM kitane hI surUpa hote haiM, kitane hI kurUpa hote haiM / 5 Rgveda meM bhI Arya aura prAryatara ye do vibhAga milate haiN| anArya jAtiyoM meM bhI aneka saMpanna jAtiyAM thIM; unakI apanI bhASA thI, apanI sabhyatA thI, apanI saMskRti thI, apanI saMpadA aura apanI dhArmika mAnyatAe~ thiiN|6 prajJApanA meM karmabhUmija manuSyoM ke hI prArya aura mleccha ye do bheda kie haiN|67 tattvArthabhASya aura tatvArthavArtika / meM antIpaja manuSyoM ke bhI do bheda kie haiN| mlecchoM kI bhI aneka paribhASAe~ batAyI gaI haiM / pravacanasAroddhAra kI dRSTi se jo heyadharmoM se dUra haiM aura upAdeya dharmoM ke nikaTa haiM ve Arya haiN|00 jo heyadharma ko grahaNa kie hue haiM ve anArya haiN| prAcArya malayagiri ne prajJApanAvRtti meM likhA hai ki jinakA vyavahAra ziSTasammata nahIM hai ve mleccha haiN| 101 pravacanasAroddhAra meM likhA hai-jo pApI haiM, pracaMDa karma karane vAle haiM, pApa ke prati jinake antarmAnasa meM ghRNA nahIM hai, akRtya kAryoM ke prati jinake mana meM pazcAttApa nahIM haiM, 'dharma' yaha zabda jinako svapna meM bhI smaraNa nahIM AtA ve anArya haiM / 102 praznavyAkaraNa meM kahA gayA hai-vividha prakAra ke hiMsAkarma mleccha mAnava karate haiN|103 Arya aura mlecchoM kI jo ye paribhASAe~ haiM ye jAtiparaka aura kSetraparaka na hokara guNa kI dRSTi se haiN| kauTilyaarthazAstra meM Arya zabda svatantra nAgarika aura dAsa parataMtra nAgarika ke artha meM vyavahRta huaa|104 prajJApanA meM karmabhUmija manuSya kA eka vibhAga anArya yAnI mleccha kahA gayA hai| anArya dezoM meM samutpanna loga anArya kahalAte haiN| prajJApanA meM anArya dezoM ke nAma isa prakAra haiM 94. atIta kA anAvaraNa, bhAratIya jJAnapITha, pRSTha 155 95. sUtrakRtAMga 201 96. Rgveda 7 / 6 / 3% 11176 / 3-4; 17011 97. prajJApattA 1, sUtra 98 98. tattvArthabhASya, 3.15 99. tatvArthavArtika, 3136 100. pravacanasAroddhAra, pRSTha 415 101, prajJApanA 1, vRtti 102. pAvA ya caMDakammA, aNAriyA nirighaNA niragutAvI / dhammotti akkharAI, sumiNe bina najjae jANaM / / -pravacanasAroddhAra, gAthA 1596 103. praznavyAkaraNa, pAzrava dvAra 1 104. mUlyena cAryatvaM gacchet / kauTilya arthazAstra 3113 / 22 [32] Page #1150 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1. zaka (pazcima bhArata kA deza) 27. prajmala 2. yavana-yUnAna 28. roma . 3. cilAta (kirAta) 29. pAsa 4. zabara 30. pausa 5. barbara 31. malaya 6. kAya 32. bandhuya (bandhuka) 7. muruNDa 33. sUyali 8. oDa 34. koMkaNaga 9. bhaTaka (bhadraka) (dillI aura mathurA ke 35. meya bIca yamunA ke pazcima meM sthita pradeza) 36. palhava 10. piNNaga (nimnaga) 37. mAlava 11. pakkaNiya (madhya eziyA kA eka pradeza 38. maggara prakaNva yA pharaganA) 39. AbhASika 12. kulakSa 40. aNakka (pranaka) 13. goMDa 41. cINa (cIna) 14, siMhala (laMkA) 42. lhasiya (lhAsA) 15. pArasa (IrAna) 43. khasa 16. godha 44. khAsiya 17. kroMca 45. Nadvara (nehara) 18. ambaSTha (cinAba nadI ke nicale bhAga meM 46. moMr3ha sthita eka gaNarAjya) 47. DoMbilaga 19. damila (dravir3a) 48, losa 20. cillala 49. kakkeya . 21. pulinda 50. posa 22. hArosa 51. akkhAga 23. doba 52. hUNa 24. vokkaNa (aphagAnistAna kA uttarI-pUrvI 53 robhaka choTA pradeza-vakhAna) 54, maru 25. gandhahAraga (kandhAra) 55. maruka 26. pahaliya praznavyAkaraNa'04 adharmadvAra meM bhI kucha parivartana ke sAtha anAryoM ke nAma prApta hote haiN| vahA~ yavana ke bAda cilAya nahIM hai, bhaTaka ke pazcAt NiNNaga nahIM hai para tittIya hai| tulanAtmaka dRSTi se saMkSepa meM antara isa prakAra hai 105. praznavyAkaraNa, adharmadvAra, sUtra 4 Page #1151 -------------------------------------------------------------------------- ________________ .. . . . . . prajJApana .. 23 doba 24 vokkaNa 25 pahaliya 27 ajjhala 29 pAsa 30 pausa 32 bandhuya 33 sUyali 36 palhava praznabhyAkaraNa . 21 DoMba 22 pokkaNa 24 bahalIya 25 jalla 27 mAsa 28 bausa 30 caMcuya 31 culiyA 34 paNhava prajJApanA prAmavyAkaraNa 3 cilAya 8 proDa 7 uda 9 tittiya 10 niNNaga 13 goMDa 12 gauDa 16 godha 16 andha prAndhra 18 prambaDa 20 cillala 18 billala 22 hArosa 20 bharosa bahuta se nAmoM meM bhinnatA hai, ye bhinna zabda nimna haiM prajJApanA 38 magara 45 Naddara 46 moMr3ha 48 losa 49 posa 51 kakkeya 52 akkhAga 54 bharu praznavyAkaraNa 43 Nehara 44 marahaTha 45 muThiya 46 prArabha 49 kekabha 48 kuTTaNa 52 rusa pravacanasAroddhAra'01 meM anAryoM ke dezoM ke nAma isa prakAra haiM1. zaka 21. pulinda 31. kirAta 2. yavana 12. romaka 22. kroMca 32. hayamukha 3. zabara 13. pArasa 23. bhramararuca 33. kharamukha 4. barbara 14. khasa 24. korpaka 34. gajamukha 5. kAya 15. khAsika 25. cIna 35. turaMgamukha 6. muruNDa 16. dumbilaka 26. caMcaka 36. miNDhakamukha 7. aDDa 17. lakuza 27. mAlava 37. hayakarNa 8. gopA (goDa) 18. bokkasa 28. draviDa 38. gajakarNa 9. pakkaNaga 19. bhilla 29. kulArgha 10. arabAga 20. Andhra (mandhra) 30. kekaya mahAbhArata ke upAyana-parva meM bhI kucha nAma isI taraha se prApta hote haiM, jo nimnAnusAra haiM--- 106. pravacanasAroddhAra, gAthA 1583-1585 Page #1152 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1. mleccha 2. yavana 3. barbara 4. Andhra 5. zaka 6. pulinda 7. pauruNika 8. kamboja 9. pAmIra 10. palhava 11. darada 12. kaMka 13. khasa 14, kekaya 15. vigata 16. zibi 17. bhadra 18. haMsa kAyana 19. ambaSTha 20. tAya 21. prahava 22. vasAti 23. mauliya 24, kSudramAlakka 25. zauNDika 26. puNDra 27. zANavatya 28, kAyavya 29. dArca 30. zUra 31. vaiyamaka 32. udumbara 33. vAlhIka 34. kudamAna 35. pauraka aadi| isa prakAra mAnava jAti eka hokara bhI usake vibhinna bheda ho gae haiN| mAnava aura pazu meM jisa prakAra jAtigata bheda hai, vaise hI manuSyajAti meM jAtigata bheda nahIM hai| mAnava sarvAdhika zaktisaMpanna aura bauddhika prANI hai / vaha saMkhyA kI dRSTi se aneka hai para jAti kI dRSTi se eka hai| uparyukta carcA meM jo bheda pratipAdita kiye gaye haiM, ve bhaugolika aura guNoM kI dRSTi se haiN| movoM kA nivAsasthAna saMsArI aura siddha ke bheda aura prabheda kI carcA karane ke pazcAta una jIvoM ke nivAsasthAna ke sambandha meM cintana kiyA gayA hai| isa cintana kA mUla kAraNa yaha hai ki prAtmA ke parimANa ke sambandha meM upaniSadoM meM aneka kalpanAe~ haiM / ina sabhI kalpanAtroM ke anta meM RSiyoM kI vicAradhArA prAtmA ko vyApaka mAnane kI ora vizeSa rahI hai| prAyaH sabhI vaidika darzanoM ne prAtmA ko vyApaka mAnA hai / hA~, AcArya zaMkara aura prAcArya rAmAnuja prAdi brahmasUtra ke bhASyakAra isameM apavAda haiM / unhoMne brahmAtmA ko vyApaka aura jIvAtmA ko praNuparimANa mAnA hai| bRhadAraNyaka upaniSad meM prAtmA ko cAvala yA jau ke dAne ke parimANa mAnA hai|08 kaThopaniSad meM AtmA ko 'aMguSThaparimANa' kA likhA hai 06 to chAndogyopaniSad meM prAtmA ko 'bAlizta' parimANa kA kahA hai|.0 maitrIupaniSad meM prAtmA ko aNu kI taraha sUkSma mAnA hai| kaThopaniSad', chAndogyopaniSad 13 aura zvetAzvetara-upaniSad'4 meM prAtmA ko aNu se aNu aura mahAn se mahAn bhI kahA hai| sAMkhyadarzana meM prAtmA ko kUTastha nitya mAnA hai arthAt prAtmA meM kisI bhI prakAra kA pariNAma yA vikAra nahIM hotA hai / saMsAra aura mokSa prAtmA kA nahIM prakRti kA hai / 14 sukha-duHkha-jJAna, ye AtmA ke nahIM 107. (ka) muNDaka-upaniSad 116 (kha) vaizeSikasUtra 7122 (ga) nyAyamaMjarI, pRSTha 468 (vijaya) (gha) prakaraNapaMjikA, pRSTha 158 108. bRhadAraNyaka-upaniSad, 516.1 109. kaThopaniSad 2 / 2 / 12 110. chAndogyopaniSad 5 / 18 / 1 111. maMtrI-upaniSad 6138 112. kaThopaniSad 1 / 2 / 20 113. chAndogyopaniSad 3 / 14 / 3 114. zvetAzvetara-upaniSad 3 / 20 115. sAMkhyakArikA 62 . [ 35 ] Page #1153 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kintu prakRti ke dharma haiN| isa taraha vaha AtmA ko sarvathA apariNAmI mAnatA hai| kartRtva na hone para bhI bhoga AtmA meM hI mAnA hai|'17 isa bhoga ke AdhAra para AtmA meM pariNAma kI saMbhAvanA hai, isalie kitane hI sAMkhya bhoga ko AtmA kA dharma nahIM maante|'' unhoMne prAtmA ko kaTastha hone ke mantavya kI rakSA kI hai| kaThopaniSad Adi meM bhI prAtmA ko kaTastha mAnA hai|'16 jainadarzana meM prAtmA ko sarvavyApaka mahIM mAnA hai, vaha zarIra-pramANa-vyApI hai| usameM saMkoca aura vikAsa donoM guNa haiN| prAtmA ko kUTastha nitya bhI nahIM mAnA hai kintu pariNAmI nitya mAnA gayA hai / isa virATa vizva meM vaha vividha paryAyoM ke rUpa meM janma grahaNa karatA hai aura niyata sthAna para hI vaha AtmA zarIra dhAraNa karatA hai| kauna sA jIva kisa sthAna meM hai, isa prazna para cintana karanA Avazyaka ho gayA to prajJApanA ke dvitIya pada meM sthAna ke sambandha meM ciMtana kiyA hai| sthAna bhI do prakAra kA hai-eka sthAyI, dUsarA prAsaMgika / janma grahaNa karane ke pazcAt mRtyuparyanta jIva jisa sthAna para rahatA hai, vaha sthAyI sthAna hai, sthAyI sthAna ko pAgamakAra ne sva-sthAna kahA hai| prAsaMgika nivAsa sthAna upapAta aura samudaghAta ke rUpa meM do prakAra kA hai| jainadRSTi se jIva kI Ayu pUrNa hone para vaha naye sthAna para janma grahaNa karatA hai| eka jIva devAyu ko pUrNa kara mAnava banane vAlA hai| vaha jIva devasthAna se calakara mAnavaloka meM AtA hai| bIca kI jo usakI yAtrA hai, vaha yAtrA svasthAna nahIM hai| vaha to prAsaMgika yAtrA hai, usa yAtrA ko upapAtasthAna kahA gayA hai| dUsarA prAsaMgika sthAna samudghAta hai / vedanA, mRtyu, vikriyA prabhati viziSTa prasaMgoM para jIva ke pradezoM kA jo vistAra hotA hai vaha samudghAta hai| samuddhAta ke samaya Atmapradeza zarIrasthAna meM rahate hue bhI kisI na kisI sthAna meM bAhara bhI samudghAta-kAla paryanta rahate haiN| isalie samUdghAta kI dRSTi se jIva ke prAsaMgika nivAsa sthAna para vicAra kiyA gayA hai / isa taraha dvitIya pada meM svasthAna, upapAtasthAna aura samudghAtasthAna-tInoM prakAra ke sthAnoM ke sambandha meM citana kiyA hai| yahA~ yaha bhI smaraNa rakhanA cAhie ki prathama pada meM nirdiSTa jIvabhedoM meM se ekendriya jaise kaI sAmAnya bhedoM ke sthAnoM para ciMtana nahIM hai, kevala mukhya mukhya bheda-prabhedoM ke sthAnoM para hI vicAra kiyA hai| saMsArI jIvoM ke lie upapAta, samudghAta aura svasthAna kI dRSTi se ciMtana kiyA gayA hai, para siddhoM ke lie svasthAna kA hI ciMtana kiyA gayA hai| siddhoM kA upapAta nahIM hotA / anya saMsArI jIva ke nAma, gotra, prAyu Adi karmoM kA udaya hotA hai jisase ve eka gati se dUsarI gati meM jAte haiN| siddha karmoM se mukta hote haiN| karmoM ke bhAva ke kAraNa ve siddha rUpa meM janma nahIM lete| jainadRSTi se jo jIva lokAnta taka jAte haiM ve prAkAzapradezoM ko sparza nahIM karate,.10 isalie siddhoM kA upapAtasthAna nahIM hai| karmayukta jIva hI samudghAta karate haiM, siddha nahIM / isalie prastuta prakaraNa meM siddhoM ke svasthAna para hI cintana kiyA gayA hai| ekendriya jAti ke jIva samagraloka meM vyApta haiN| dvIndriya, trIndriya, caturindriya aura sAmAnya paMcendriya jIva loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM haiN| nAraka evaM tiyaMca paMcendriya, manuSya aura deva ke lie pRthaka-pRthaka sthAnoM kA nirdeza 116. sAMkhyakArikA 11 117. sAMkhyakArikA 17 118. sAMkhyatattvakaumudI 17 119. kaThopaniSad 12 // 1819 120. prajJApanAmalayagirivRtti, patrAMka 108 [36] Page #1154 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kiyA gayA hai aura siddha loka ke agrabhAga meM avasthita haiN| yahA~ para yaha smaraNa rakhanA hogA ki jaba chamastha manuSya samudghAta karatA hai to vaha loka ke asaMkhyAtaveM bhAga ko sparza karatA hai aura jaba kevalI samudghAta karate haiM to vaha sampUrNa loka ko sparza karate haiN| jaba manuSya ke prAtmapradeza sampUrNa loka meM vistRta ho jAte haiM, uma samaya usakI prAtmA lokavyApta ho jAtI hai|" prazna hai ki ajIva ke sthAna ke sambandha meM vicAra kyoM nahIM kiyA gayA? aisA jJAta hotA hai-jaise jIvoM ke prabhedoM meM amuka nizcita sthAna kI kalpanA kara sakate haiM, vaise pudagala ke sambandha meM nahIM / paramANu va skandha samagna lokAkAza meM haiM kintu unakA sthAna nizcita nahIM hai| dharmAstikAya, adharmAstikAya ye donoM samagra lokavyApI haiM, ataH unakI carcA yahA~ nahIM kI gaI hai| saMkhyA kI dRSTi se cintana tIsare pada meM jIva aura ajIva tattvoM kA saMkhyA kI dRSTi se vicAra kiyA gayA hai| bhagavAna mahAvIra ke samaya aura tatpazcAt bhI tattvoM kA saMkhyA-vicAra mahattvapUrNa viSaya rahA hai| eka ora upaniSadoM ke mata se sampUrNa vizva eka hI tattva kA pariNAma hai to dUsarI ora sAMkhya ke mata se jIva aneka haiM kintu ajIva eka hai| bauddhoM kI mAnyatA aneka citta aura aneka rUpa kI hai| isa dRSTi se jainamata kA spaSTIkaraNa Avazyaka thaa| vaha yahA~ para kiyA gayA hai| anya darzanoM meM sirpha saMkhyA kA nirUpaNa hai, jabaki prastuta pada meM saMkhyA kA vicAra aneka dRSTiyoM se kiyA gayA hai| mukhya rUpa se tAratamya kA nirUpaNa arthAt kauna kisase kama yA adhika hai, isakI vicAraNA isa pada meM kI gaI hai| prathama, dizA kI apekSA se kisa dizA meM jIva adhika aura kisa dizA meM kama, isI taraha jIvoM ke bheda-prabheda kI nyUnAdhikatA kA bhI dizA kI apekSA se vicAra kiyA gayA hai| isI prakAra gati, indriya, kAya, yoga Adi se jIvoM ke jo jo prakAra hote haiM, unameM saMkhyA kA vicAra karake anta meM samagra jIvoM ke jo vividha prakAra hote haiM, una samagra jIvoM kI nyUnAdhika saMkhyA kA nirdeza kiyA gayA hai| isameM kevala jIvoM kA hI nahIM kintu dharmAstikAya Adi SaTadravyoM kI bhI paraspara saMkhyA kA tAratamya nirUpaNa kiyA gayA hai| vaha tAratamya dravyadRSTi aura pradezadRSTi se batAyA gayA hai| prArambha meM dizA ko mukhya karake saMkhyA-vicAra hai aura bAda meM Urdhva, adho aura tiryaka loka kI dRSTi se samana jIvoM ke bhedoM kA saMkhyAgata vicAra hai| jIvoM kI taraha pudagaloM kI saMkhyA kA alpabahutva bhI una una dizAoM meM va una una lokoM meM batAyA hai| isake sivAya dravya, pradeza aura dravyapradeza donoM dRSTiyoM se bhI paramANu aura saMkhyA kA vicAra hai| usake bAda pudagaloM kI avagAhanA, kAlasthiti aura unakI paryAyoM kI dRSTi se bhI saMkhyA kA nirUpaNa kiyA gayA hai| isa pada meM jIvoM kA aneka prakAra se vargIkaraNa karake alpabahatva kA vicAra kiyA hai| isakI saMkhyA kI sUcI para se yaha phalita hotA hai ki usa kAla meM bhI prAcAryoM ne jIvoM kI saMkhyA kA tAratamya (alpabahatva) batAne kA isa prakAra jo prayatna kiyA hai, vaha prazasta hai| isameM batAyA gayA hai ki puruSoM se striyoM kI saMkhyA-- cAhe manuSya ho, deva ho yA tiyaMJca ho-adhika mAnI gaI hai| adholoka meM nArakoM meM prathama se sAtavIM naraka meM jIvoM kA krama ghaTatA gayA hai arthAt sabase nIce ke sAtaveM naraka meM sabase kama nAraka jIva haiN| isase viparIta krama 121. dravyasaMgraha TIkA, brahmadevakRta, 10 [37] Page #1155 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Urdhvaloka ke vevoM meM hai, nIce ke devalokoM meM sabase adhika jIva haiM, arthAt saudharma meM sabase adhika aura anuttaraM vimAnoM meM sabase kama haiM / parantu manuSyaloka (tiryakloka) ke nIce bhavanavAsI deva haiN| unakI saMkhyA saudharma se adhika hai aura unase Upara hone para bhI vyantara devoM kI saMkhyA adhika aura unase bhI adhika jyotiSka haiM, jo vyantaroM se bhI Upara haiN| , sabase kama saMkhyA manuSyoM kI hai| isalie yaha bhava durlabha mAnA jAya yaha svAbhAvika hai / indriyA~ jitanI kama utanI jIvoM kI saMkhyA adhika / athavA aisA kaha sakate haiM ki vikasita jIvoM kI apekSA avikasita jIvoM kI saMkhyA adhika hai| anAdikAla se Aja taka jinhoMne pUrNatA prApta kara lI hai, aise siddha jIvoM kI saMkhyA bhI ekendriya jIvoM kI apekSA se kama hI hai| saMsArI jIvoM kI saMkhyA siddhoM se adhika hI rahatI hai| isalie yaha loka saMsArI jIvoM se kabhI zUnya nahIM hogA, kyoMki prastuta pada meM jo saMkhyAeM dI haiM unameM kabhI parivartana nahIM hogA, ye dhra vasaMkhyAe~ haiN| sAtaveM naraka meM anya narakoM kI apekSA sabase kama nAraka jIva haiM to sabase Upara devaloka-anuttara meM bhI anya devalokoM kI apekSA sabase kama jIva haiN| isase yaha pratIta hotA hai ki jaise anyanta puNyazAlI honA duSkara hai, vaise hI anyanta pApI honA bhI duSkara hai jIvoM kA jo Rmika vikAsa mAnA gayA hai usake anusAra to nikRSTa koTi ke jIva ekendriya haiN| ekendriya meM se hI Age bar3hakara jIva kramazaH vikAsa ko prApta hote haiN| ekendriyoM aura siddhoM kI saMkhyA ananta kI gaNanA meM pahu~catI hai| prabhavya bhI ananta haiM aura siddhoM kI apekSA samagra rUpa se saMsArI jIvoM kI saMkhyA bhI adhika hai aura yaha bilkula saMgata hai kyoMki bhaviSya meManAgata kAla meM saMsArI jIvoM meM se hI siddha hone vAle haiN| isalie ve kama hoM to saMsAra khAlI ho jAyegA, aisA mAnanA pdd'egaa| ekendriya se paMcendriya taka Rma se jIvoM kI saMkhyA ghaTatI jAtI hai| yaha krama aparyApta jIvoM meM to barAbara banA rahatA hai kintu paryApta avasthA meM vyutkrama mAlUma par3atA hai| aisA kyoM huA hai, yaha vijJoM ke lie vicAraNIya aura saMzodhana kA viSaya hai| sthiticintana cauthe pada meM jIvoM kI sthiti arthAta prAyU kA vicAra hayA hai| jIvoM kI nArakAdi rUpa meM sthitiavasthiti kitane samaya taka rahatI hai, usakI vicAraNA isameM hone se isa pada kA nAma 'sthiti' pada diyA hai / jIva dravya to nitya hai parantu vaha jo aneka prakAra ke rUpa-paryAya-nAnAvidha janma dhAraNa karatA hai, ve anitya haiN| isalie paryAyeM kabhI to naSTa hotI hI haiM / ataeva unakI sthiti kA vicAra karanA Avazyaka hai| vaha prastuta pada meM kiyA gayA hai| jaghanya Ayu kitanI aura utkRSTa Ayu kitanI-isa taraha do prakAra se usakA vicAra kevala saMsArI jIvoM aura unake bhedoM ko lekara kiyA hai| siddha to 'sAdIyA apajjavasitA' sAdi-ananta hone se unakI Ayu kA vicAra nahIM kiyA gayA hai / ajIva dravya kI paryAyoM kI sthiti kA vicAra bhI isameM nahIM hai / kyoMki unako paryAya jIva kI Ayu kI taraha maryAdita kAla meM rakhI nahIM jA sakatI hai, isalie use chor3a diyA gayA ho yaha svAbhAvika hai| prastuta pada meM prathama jIvoM ke sAmAnya bhedoM ko lekara unakI Ayu kA nirdeza hai| bAda meM usake aparyApta aura paryApta bhedoM kA nirdeza hai / udAharaNArtha--pahale to sAmAnya nAraka kI Ayu aura usake pazcAt nAraka ke [38] Page #1156 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aparyApta aura usake bAda paryApta kI prAya kA varNana hai| isI krama se pratyeka nAraka Adi ko lekara sarva prakAra ke AyuSya kA vicAra kiyA gayA hai| __sthiti kI jo sUcI hai, usake avalokana se jJAta hotA hai ki puruSa se strI kI Ayu kama hai / nArakoM aura devoM kA prAyuSya manuSyoM aura tiryaMcoM se adhika hai| ekendriya jIvoM meM agnikAya kA prAyuSya sabase nyUna hai| yaha pratyakSa meM bhI anabhava meM prAtA hai. kyoMki agni anya jIvoM kI apekSA zIghra bujha ja pRthvIkAya kA AyuSya sabase adhika hai| dvIndriya se trIndriya jIvoM kA AyuSya kama mAnane kA kyA kAraNa hai, yaha vicAraNIya hai| phira caturindriya kA AyuSya adhika hai, parantu dvIndriya se kama hai, yaha bhI eka rahasya hai aura zodha kA viSaya hai| prastuta pada meM ajIva kI sthiti kA vicAra nahIM hai / usakA kAraNa yaha pratIta hotA hai ki dharma, adharma aura AkAza to nitya haiM aura pudagaloM kI sthiti bhI eka samaya se lekara asaMkhyAta samaya kI hai, jisakA varNana pAMcaveM pada meM hai| isalie alaga se isakA nirdeza Avazyaka nahIM thaa| phira, prastuta pada meM to AyukarmakRta sthiti kA vicAra hai aura vaha ajIva meM aprastuta hai|' 22 paryAya : eka cintana pAMcaveM pada kA nAma vizeSapada hai| vizeSa zabda ke do artha haiM (1) prakAra aura (2) paryAya / prathama pada meM jIva aura ajIva ina do dravyoM ke prakAra-bheda-prabhedoM kA varNana kiyA hai, to inameM ina dravyoM kI ananta paryAyoM kA varNana hai| vahA~ yaha spaSTa kiyA gayA hai ki pratyeka dravya kI ananta paryAyeM haiM to samagra kI bhI ananta paryAya hI hoMgI aura dravya kI paryAya pariNAma hote haiM to vaha dravya kUTasthanitya nahIM ho sakatA, kintu use pariNAmonitya mAnanA pdd'egaa| isa sUcana se yaha bhI phalita hotA hai ki vastu kA svarUpa dravya aura paryAya-rUpa hai| isa pada kA 'visesa' nAma diyA hai, parantu isa zabda kA upayoga sUtra meM nahIM kiyA gayA hai / samagra pada meM paryAya zabda kA hI prayoga hunmA hai| jainazAstroM meM isa paryAya zabda kA vizeSa mahattva hai, isalie paryAya yA vizeSa meM koI bheda nahIM hai| yahA~ paryAya zabda prakAra yA bheda aura avasthA yA pariNAma, ina arthoM meM prayukta hA hai| jaina AgamoM meM paryAya zabda pracalita thA parantu vaizeSika darzana meM 'vizeSa' zabda kA prayoga hone se usa zabda kA prayoga paryAya artha meM aura vastu ke dravya ke bheda artha meM bhI ho sakatA hai-yaha batAne ke lie prAcArya ne isa prakaraNa kA "visesa' nAma diyA ho aisA jJAta hotA hai| prastuta pada meM jIva aura ajIva dravyoM meM bhedoM aura paryAyoM kA nirUpaNa hai| bhedoM kA nirUpaNa to prathama pada meM thA parantu pratyeka bheda meM ananta paryAyeM haiM, isa tathya kA sUcana karanA isa pAMcaveM pada kI vizeSatA hai| isameM 24 daMDaka aura 25 veM siddha isa prakAra unakI saMkhyA aura paryAyoM kA vicAra kiyA gayA hai| jIva dravya ke nArakAdi bhedoM kI paryAyoM kA vicAra aneka prakAra-aneka dRSTiyoM se kiyA gayA hai| isameM jainasammata anekAntadRSTi kA prayoga huA hai| jIva ke nArakAdi ke jina bhedoM ko paryAyoM kA nirUpaNa hai usameM dravyArthatA, pradezArthatA, avagAhanArthatA, sthiti, kRSNAdi varNa, gaMdha, rasa, sparza, jJAna aura darzana ina daza dRSTiyoM se vicAraNA kI gaI hai| vicAraNA kA krama isa prakAra hai--prazna kiyA gayA ki nAraka jIvoM kI kitanI paryAya haiM ? uttara meM kahA ki nAraka jIvoM kI ananta paryAyeM haiN| isameM saMkhyAta, asaMkhyAta aura ananta ke bheda 122. pannavaNAsUtra-prastAvanA puNyavijayajI mahArAja, pR. 60 Page #1157 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhinna bhinna dRSTiyoM kI apekSA se haiM / dravyadRSTi se nAraka saMkhyAta haiM, pradezadRSTi se asaMkhyAta pradeza hone se asaMkhyAta haiM aura varNa, gaMdhAdi va jJAna, darzana Adi dRSTiyoM se unakI paryAya ananta haiN| isa prakAra sabhI daMDakoM aura siddhoM kI paryAyoM kA spaSTa nirUpaNa isa pada meM kiyA hai| prAcArya malayagiri ne prastuta daza dRSTiyoM ko saMkSepa meM dravya, kSetra, kAla aura bhAva ina cAra dRSTiyoM meM vibhakta kiyA hai| dravyArthatA aura pradezArthatA ko dravya meM, avagAhanA ko kSetra meM, sthiti ko kAla meM aura varNAdi va jJAnAdi ko bhAva meM samAviSTa kiyA hai| 23 dravya kI dRSTi se vanaspati ke atirikta zeSa 23 daMDaka ke jIva asaMkhya haiM aura vanaspati ke ananta / paryAya ko dRSTi se sabhI 24 daMDaka ke jIva ananta haiM / siddha dravya kI dRSTi se ananta haiM / prathama pada meM ajIva ke jo bheda kie haiM ve prastuta pada meM bhI haiN| antara yaha hai ki vahA~ prajJApanA ke nAma se haiM aura yahAM paryAya ke nAma se / pudgala ke yahA~ para paramANu aura skandha.ye do bheda kiye haiN| skandhadeza aura skandhapradeza ko skandha ke antargata hI le liyA hai| rUpI ajIva kI paryAya ananta haiN| unakA dravya-kSetra-kAla-bhAva kI dRSTi se isameM vicAra kiyA hai| paramANa, dvipradezI skandha yAvat dazapradezI skandha aura saMkhyAtapradezI, asaMkhyAtapradezI aura anantapradezI skandhoM kI paryAya ananta haiM / sthiti kI apekSA paramANu aura skandha donoM eka do samaya kI sthiti se lekara asaMkhyAtakAla taka kI sthiti vAle hote haiM / svataMtra paramANu anaMtakAla kI sthiti vAlA nahIM hotA parantu skandha anantakAla kI sthiti vAlA ho sakatA hai| eka parama se sthiti kI dRSTi se hIna, tulya yA adhika hotA hai| pravagAhanA kI dRSTi se dvipradezI se lekara yAvat anantapradezI skandha AkAza ke eka pradeza se lekara asaMkhyAtapradeza taka kA kSetra roka sakate haiM parantu anantapradeza nahIM, kyoMki pudgala dravya lokAkAza meM hI hai aura lokAkAza ke pradeza asaMkhyAta hI haiN| alokAkAza ananta hai para vahA~ pUdagala yA anya kisI dravya kI avasthiti nahIM hai| paramANavAdI nyAya-vaMzeSika paramANa ko nitya mAnate haiM aura usake pariNAma-paryAya nahIM mAnate / jabaki jaina paramANu ko bhI pariNAmInitya mAnate haiM / paramANu svataMtra hone para bhI usameM pariNAma hote haiM, yaha prastuta pada se spaSTa hotA hai / paramANu skandha rUpa meM aura skandha paramANu rUpa meM pariNata hote haiM, aisI prakriyA jainAbhimata hai| gati aura Agati cintana chaThA vyutkrAMtipada hai| isameM jIvoM kI gati aura prAgati para vicAra kiyA gayA hai / sAmAnyataH cAroM gatiyoM meM jaghanya eka samaya aura utkRSTa bAraha muhUrta upapAta-virahakAla aura udvartanA-virahakAla hai| una gatiyoM ke prabhedoM para cintana karate haiM to upapAta-virahakAla aura udvartanA-virahakAla prathama naraka meM jaghanya eka samaya aura utkRSTa cauvIsa muhUrta kA hai| siddhagati meM upapAta hai, udvartanA nahIM hai| isI prakAra anya gatiyoM meM bhI jAnanA caahie| 124 pAMca sthAvaroM meM nirantara upapAta aura udvartanA hai| isameM sAntara vikalpa nahIM hai| isake pazcAta eka samaya meM naraka se lekara siddha taka kitane jIvoM kA upapAta aura udvartana hai, isa para cintana kiyA gayA hai| sAtha hI nArakAdi ke bheda-prabhedoM meM jIva kisa kisa bhava se pAkara paidA hotA hai aura marakara kahA~-kahA~ jAtA hai, usake pazcAt para-bhava kA AyuSya jIva kaba bA~dhatA hai, isakI carcA hai / jIva ne jisa prakAra 123. prajJApanA TIkA, patra 181 a. 124. prajJApanA TIkA patra 205 [40] Page #1158 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kA prAyuSya bAMdhA hai usI prakAra kA navIna bhava dhAraNa karatA hai| prAya ke sopakrama aura nirupakrama ye do bheda haiN| inameM devoM aura nArakoM meM to nirupakrama prAyu hai, kyoMki unako Akasmika mRtyu nahIM hotI aura prAyu ke chaha mAha zeSa rahane para ve navIna mAgamI bhava kA AyuSya bAMdhate haiN| ekendriya se lekara caturindriya taka ke jIvoM meM donoM prakAra kI prAyu hai| nirupakrama ho to AyuSya kA tIsarA bhAga zeSa rahane para para-bhava kA AyuSya bAMdhate haiM aura sopakrama ho to vibhAga meM athavA vibhAga kA bhI vibhAga karate karate eka prAvalI mAtra Ayu zeSa rahane para para-bhava kA AyuSya bAMdhate haiM / paMcendriya tiryaMca aura manuSya meM asaMkhyAta varSa kI Ayu vAlA ho to niyama se Ayu ke chaha mAha zeSa rahane para aura saMkhyAta varSa kI Ayu vAle yadi nirupakrama prAyu vAle hoM to Ayu kA tIsarA bhAga zeSa rahane para AyuSya bAMdhate haiM / jo sopakrama Ayu vAle hoM to ekendriya ke samAna jAnanA cAhiye / prAyuSyabaMdha ke chaha prakAra haiM-jAtinAma nidhatta-pAyunAma, gatinAma, sthitinAma, avagAhanAnAma, pradezanAma aura anubhAvanAnAma nidhatta / prAyu ina sabhI meM Ayukarma kA prAdhAnya hai aura usake udaya hone se tatsambandhI una una jAti prAdi karma kA udaya hotA hai| sAtaveM pada meM siddha ke atirikta jitane bhI saMsArI jIva haiM unake zvAsocchvAsa ke kAla kI carcA hai| AcArya malayagiri ne likhA hai ki jitanA duHkha adhika utane zvAsocchvAsa adhika hote haiM aura atyanta duHkhI kI to nirantara zvAsocchavAsa kI prakriyA cAla rahatI hai|'55 jyoM-jyoM adhika sukha hotA hai tyoM-tyoM zvAsocchavAsa lambe samaya ke bAda liye jAte haiM, yaha anubhava kI bAta hai|'3 zvAsocchvAsa kI kriyA bhI duHkha hai| devoM meM jinakI jitanI adhika sthiti hai utane hI pakSa ke pazcAta unakI zvAsocchavAsa kI kriyA hotI hai, kA vistAra se nirUpaNa hai| 27 pAThaveM saMjJApada meM jIvoM kI saMjJA ke sambandha meM ciMtana kiyA hai| saMjJA daza prakAra kI hai--pAhAra, bhaya, maithuna, parigraha, krodha, mAna, mAyA, lobha, loka aura ogha / ina saMjJAoM kA 24 daNDakoM kI apekSA se vicAra kiyA hai aura saMjJA-sampanna jIvoM ke alpabahutva kA bhI vicAra kiyA hai / naraka meM bhayasaMjJA kA, tirthaca meM prAhArasaMjJA kA, manuSya meM maithunasaMjJA kA aura devoM meM parigrahasaMjJA kA bAhulya hai| . nave pada kA nAma yonipada hai| eka bhava meM se prAyu pUrNa hone para jIva apane sAtha kArmaNa aura tejasa zarIra lekara gamana karatA hai / janma lene ke sthAna meM naye janma ke yogya audArika Adi zarIra ke yogya pudagaloM . ko grahaNa karatA hai| usa sthAna ko yoni athavA udgamasthAna kahate haiM / prastuta pada meM yoni kA aneka dRSTiyoM se vicAra kiyA gayA hai| zIta, uSNa, zItoSNa, sacitta, acitta, mizra, saMvRta, vivRta aura saMvRtavivRta, isa prakAra jIvoM ke 9 prakAra kI yoni-sthAna arthAt utpattisthAna haiM / ina sabhI kA vistAra se nirUpaNa hai| dasaveM pada meM dravyoM ke carama aura acarama kA vivecana hai / jagat kI racanA meM koI carama ke anta meM hotA hai to koI acarama ke anta meM nahIM kintu madhya meM hotA hai / prastuta pada meM bibhinna dravyoM ke loka-praloka mAzrita carama aura acarama ke sambandha meM vicAraNA kI gaI hai| carama-acarama kI kalpanA kisI anya kI apekSA se hI saMbhava hai / prastuta pada meM chaH prakAra ke prazna pUche gaye haiM-1. carama hai, 2. acarama hai, 3. carama haiM (bahuvacana), 125. atiduHkhitA hi narayikAH duHkhitAnAM ca nirantaraM ucchvAsaniHzvAso, tathA loke darzanAt / -prajJApanA TIkA, patra 220 126. sukhitAnAM ca yathottaraM mhaanucchvaas-niHshvaaskriyaavirhkaalH| --prajJApanA TIkA patra 221 127. yathA-yathA''yuSaH sAgaropamavRddhistathA-tathocchavAsa-ni:zvAsakriyAvirahapramANasyApi pakSavRddhiH / [41] Page #1159 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 4. acarama haiM, 5. daramAnta pradeza haiM, 6. acaramAnta pradeza haiN| ina chaha vikalpoM ko lekara 24 daNDakoM ke jIvanoM kA pratyAdi dRSTi se vicAra kiyA gayA hai| udAharaNArtha, gati kI apekSA se carama use kahate haiM ki jo aba anya kisI gati meM na jAkara manuSya gati meM se sIdhA mokSa meM jAne vAlA hai| kintu manuSya gati meM se sabhI mokSa meM jAne vAle nahIM haiM, isalie jinake bhava zeSa haiM ve sabhI jIva gati kI apekSA se acarama haiN| isI prakAra sthiti prAdi se bhI carama-acarama kA vicAra kiyA gayA hai| bhASA : eka cintana gyArahaveM pada meM bhASA ke sambandha meM ciMtana karate hue batAyA hai ki bhASA kisa prakAra utpanna hotI hai, kahA~ rahatI hai, usakI prAkRti kyA hai ? sAtha hI usake svarUpa-bheda-prabheda, bolane vAlA vyakti prabhAta vividha mahattvapUrNa praznoM para prakAza DAlA gayA hai| jo bolI jAya vaha bhASA hai|125duusre zabdoM meM jo dUsaroM ke avabodha-samajhane meM kAraNa ho vaha bhASA hai / / 26 mAnava jAti ke sAMskRtika vikAsa meM bhASA kA mahattvapUrNa yogadAna hai| bhASA vicAroM ke AdAna-pradAna kA prasAdhAraNa mAdhyama hai| bhASA zabdoM se banatI hai aura zabda varNAtmaka haiN| isalie bhASA ke maulika vicAra ke lie varNavicAra Avazyaka hai, kyoMki bhASA varNa aura zabda se abhinna hai| bhAratIya dArzanikoM ne zabda ke sambandha meM gaMbhIra citana kiyA hai. --zabda kyA hai ? usakA mUla upAdAna kyA hai? vaha kisa prakAra utpanna hotA hai ? abhivyakta hotA? aura kisa prakAra zrotAoM ke karNa-kuharoM meM pahu~catA hai ? . kaNAda prAdi kitane hI dArzanika zabda ko dravya na mAnakara prAkAza kA guNa mAnate haiN| unakA mantavya hai ki zabda podgalika nahIM hai cUMki usake AdhAra meM sparza kA prabhAva hai| zabda AkAza kA guNa hai isalie zabda kA kAza hI mAnA jA sakatA hai| prAkAza sparza se rahita hai isalie usakA guNa zabda bhI sparzarahita hai aura jo sparzarahita hai vaha pudgala nahIM hai| dUsarI bAta pudgala rUpI hotA hai / rUpI hone se vaha sthUla hai, sthUla vastu na to kisI saghana vastu meM praviSTa ho sakatI hai aura na nikala hI sakatI hai| zabda yadi pudgala hotA to vaha sthUla bhI hotA para zabda dIvAla ko bheda kara bAhara nikalatA hai| isalie vaha rUpI nahIM hai aura rUpI nahIM hone se vaha pudgala bhI nahIM hai / tIsarA kAraNa yaha hai paudgalika padArtha utpanna hone ke pUrva bhI dikhAI detA hai aura naSTa hone ke pazcAt bhI / udAharaNa ke rUpa meM ghar3A banane ke pUrva miTTI dikhAI detI hai aura ghar3A naSTa hone para usake Tukar3e bhI dikhAI dete haiM / isa prakAra pratyeka paudagalika padArtha ke pUrvavartI aura uttaravartI rUpa dagagocara hote haiN| para zabda kA na to koI pUrvakAlIna rUpa dikhAI detA hai aura na uttarakAlIna hii| aisI sthiti meM zabda ko pudagala nahIM mAnanA caahie| cauthI bAta yaha hai ki pauda galika padArtha dUsare paugalika padArthoM ko prerita karate haiN| yadi zabda pudgala hotA to yaha bhI anya pudagaloM ko prerita karatA / para vaha anya pudagaloM ko utprerita nahIM karatA hai, isalie zabda ko podgalika nahIM mAna skte| pAMcavA~ kAraNa-zabda AkAza kA guNa hai, AkAza svayaM pudgala nahIM hai, isalie usakA guNa-zabda pudgala nahIM ho sktaa| mImAMsaka' darzana kI prastuta yuktiyoM ke sambandha meM hama jainadRSTi se ciMtana kreNge| mImAMsaka darzana meM zabda ke AdhAra ko sparzarahita mAnA hai kintu vastuta: zabda kA prAdhAra sparzarahita nahIM kintu sparzavAn hai| zabda kA AdhAra bhASAvargaNA hai aura bhaSAvargaNA meM sparza avazya hotA hai / ataH zabda kA AdhAra sparza vAlA hone se zabda bhI sparza vAlA hai aura sparza vAlA hone se pudagala hai| yahAM para yaha sahaja jijJAsA ho sakatI hai ki zabda meM yadi 128. bhASyate iti bhaassaa| -prajJApanA TIkA 246. 129. bhASA avbodhbiijbhuutaa| -prajJApanA TIkA 256. [42] Page #1160 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sparza hotA to hameM sparza kI pratIti honI cAhie, hama zabda sunate haiM kintu zabda sparza nahIM hotA, aisI sthiti meM zabda ko sparzavAna kaise mAnA jAya ? uttara meM nivedana hai ki jisa vastu kA hameM anubhava ho usakA prabhAva ho, aisA niyama nahIM banAyA jA sktaa| aisI aneka vastueM haiM jinakA hameM anubhava nahIM hotA tathApi anumAnAdi pramANoM se unakA astitva svIkAra kiyA jAtA hai| udAharaNArtha paramANu pratyakSa dikhAI nahIM detA tathApi usakA astitva hai| dvitIya jijJAsA yaha ho sakatI hai ki zabda meM sparza hai to usakI pratIti kyoM nahIM hotI? isakA samAdhAna yaha hai zabda meM sparza to hai para vaha avyakta hai| jaise sugandhita padArtha se gandha kI anubhUti to hotI hai para usameM sparza kA anubhava nahIM hotA cUMki vaha avyakta hai| isI taraha zabda kA sparza bhI avyakta hai / punaH jijJAsA ho sakatI hai ki zabda meM sparza hone kA nizcaya kaise kareM? samAdhAna meM kahA jA sakatA hai jaba anukala pavana calatA ho taba dUra taka bhI dhvani sunAI detI hai| pratikula pavana ke calane para sannikaTa meM bhI rahe hue zabda spaSTa rUpa se sunAI nahIM dete| isase spaSTa hai ki anukala pavana zabda ke saMcAra meM sahAyaka hotA hai to pratikUla pavana pratirodha karatA hai / yadi zabda sparzahIna hotA to usa para pavana kA koI bhI prabhAva nahIM par3atA / isalie zabda rUpI hai, sparza vAlA hai aura sparza vAlA hone se vaha paudagalika hai / dUsarA tarka thA ki zabda dIvAla ko ullaMgha kara bAhara A jAtA hai isalie pudgala nahIM hai| uttara yaha hai ki dvAra aura khir3akiyoM meM laghu chidra hote haiM jisake kAraNa una chidroM meM se zabda bAhara AtA hai| yadi bilkula hI chidra na hoM to zabda bAhara nahIM pAtA / dvAra khulA hai to spaSTa sunAI detA hai aura dvAra banda hone para aspaSTa / isalie zabda gandha kI taraha hI sthUla hai aura sthUla hone ke kAraNa vaha paudgalika hai| tIsarI yukti utpatti hone ke pahale aura naSTa hone ke bAda pudgala dikhAI na dene ke tarka kA uttara yaha haijaise vidyat utpanna hone ke pahale dikhalAI nahIM detI aura naSTa hone ke bAda bhI usakA uttarakAlIna rUpa dikhalAI nahIM detA phira bhI vidyuta paulika hI hai to zabda ko paudgalika mAnane meM kyA bAdhA hai ! caturtha yukti yaha dI gaI hai ki zabda yadi pudgala hotA to vaha avazya hI anya pudgaloM ko prerita krtaa| isake uttara meM hama yaha kahanA cAheMge ki sUkSma raja, dhUma, Adi aise aneka padArtha haiM jo paudgalika hone para bhI dUsaroM ko preraNA nahIM karate / isase unake pudagala hone meM koI bAdhA upasthita nahIM hotI, vaisI hI sthiti zabda kI bhI hai| pAMcavIM yukti thI---zabda AkAza kA guNa hai parantu zabda vAstava meM prAkAza kA guNa nahIM hai kintu pudgala dravya kI paryAya hai| yadi zabda AkAza kA guNa hotA to vaha pratyakSa nahIM ho sakatA thA / cUMki AkAza pratyakSa nahIM hai to usakA guNa kaise pratyakSa ho sakatA hai ? zabda zrotra indriya ke dvArA pratyakSa hotA hai, isalie vaha AkAza kA guNa nahIM hai| jo padArtha indriya kA viSaya hotA hai vaha paudgalika hotA hai, jaise ghaTa, paTa, Adi pdaarth| uparyukta vivecana se yaha spaSTa hai ki zabda pudgala hai| isa pudgalarUpa zabda meM eka svAbhAvika zakti hai jisake kAraNa padArthoM kA bodha hotA hai / pratyeka zabda meM saMsAra ke sabhI padArthoM kA bodha karAne kI zakti rahI haI / ghaTa zabda ghar3e kA bodhaka hai kintu vaha paTa Adi kA bhI bodhaka ho sakatA hai / para mAnava ne vibhinna saMketoM kI kalpanA karake usakI virAT vAcakazakti kendrita kara dI hai| ataH jisa deza aura jisa kAla meM jisa padArtha ke lie jo zabda niyata hai vaha usI kA bodha karAtA hai| udAharaNa ke rUpa meM 'gau' zabda ko leM, 'gau' kA artha yadi saMsAra ke sabhI padArthoM ko mAna liyA jAya to vyakti usase koI bhI padArtha samajha legaa| isa gar3abar3I se bacane ke lie zabda kI vyApaka [43 ] Page #1161 -------------------------------------------------------------------------- ________________ yAcakazakti ko kisI eka padArtha taka sImita karanA Avazyaka hai, jisase vaha eka padArtha kA bodha de sake / niyata artha kA hI parijJAna karA sake / bhASA zabdavargaNA ke pudagaloM se nirmita hotI hai| zabdavargaNA ke paramANu samasta lokAkAza meM vyApta haiN| jaba vaktA bolanA cAhatA hai to una pudgaloM ko grahaNa karatA hai, be pudgala zabdarUpa meM pariNata ho jAte haiM aura bolate hue eka samaya meM lokAnta taka pahu~ca jAte haiN| unakI gati kA vega tIvratara hotA hai| prAkAza dravya ke pradezoM kI zreNiyA~ haiN| ve zreNiyA~ pUrva, pazcima, uttara, dakSiNa, Upara, nIce isa prakAra chahoM dizAoM meM vidyamAna haiM / jaba vaktA bhASA kA prayoga karatA hai to zabda una zreNiyoM se prasasti hotA hai| cAra samaya jitane sUkSma kAla meM zabda sampUrNa lokAkAza meM phaila jAtA hai| yadi zrotA bhASA kI samazreNI meM avasthita hotA hai to vaktA dvArA jo bhASA bolI jAtI hai yA bherI Adi vAdya kA jo zabda hotA hai use vaha mizra rUpa meM sunatA hai| yadi zrotA vizreNI meM sthita hai to vAsita zabda sunatA hai| __ zrotA vaktA dvArA bole hue zabda hI nahIM sunatA parantu bole hue zabdadravya tathA una zabdadravyoM se vAsita hue bIca ke zabdadravya mikakara mizrazabda hote haiN| unhIM mizrazabdadravyoM ko samazreNI sthita zrotA zravaNa karatA hai| vizreNI sthita zrotA mizrazabda ko bhI zravaNa nahIM krtaa| vaha kevala uccArita mUla zabdoM dvArA vAsita zabdoM ko hI zravaNa karatA hai| bAsita zabda kA artha hai vaktA dvArA zabda rUpa se tyAge hue dravyoM se athavA bherI prAdi kI dhvani se, madhya meM sthita zabdavargaNA ke pudagala zabda rUpa meM pariNata ho jAte haiN| zabda zreNI ke anusAra hI phailatA hai, vaha vizreNI meM nahIM jaataa| zabdadravya itanA sUkSma hai ki dIvAla prabhRti kA pratighAta bhI use vizreNI meM nahIM le jA sktaa| yahA~ sahaja hI yaha jijJAsA ho sakatI hai ki zabda eka samaya meM zreNI ke anusAra lokAnta taka pahu~ca jAtA hai| dvitIya samaya meM vidizA meM bhI jAtA hai aura cAra samaya meM samasta loka meM phaila jAtA hai| aisI sthiti meM jaba zrotA vidizA meM hotA hai to mizrazabda zravaNa kyoM nahIM karatA ? uttara yaha hai ki lokAnta meM bhASA ko pacane meM kevala eka samaya lagatA hai aura dUsare samaya meM bhASA, bhASA nahIM rhtii| kyoMki kahA gayA hai, jisa samaya meM vaha bhASA bolI jAtI ho usI samaya meM vaha bhASA kahalAtI hai, dUsare samaya meM bhASA abhASA ho jAtI hai| 30 / isalie bidizA meM jo zabda sunAI par3atA hai vaha do, tIna, cAra Adi samayavartI ho jAtA hai jisase vaha zrAvya zakti se zunya ho jAtA hai| vaha mula zabda anya zabdavargaNA ke pudgaloM ko bhASArUpa meM pariNata kara detA hai| isalie vaha vAsita zabda hai aura bAsita zabda vidizA meM sunAI nahIM dete| udAharaNa ke rUpa meM tAlAba meM jahA~ para patthara giratA hai usake cAroM ora eka lahara vyApta ho jAtI hai| vaha lahara anya laharoM ko utpanna karatI huI jalAzaya ke anta taka pahuMca jAtI hai| usI taraha jaba vaktA dvArA prayukta bhASAdravya Age bar3hatA huA AkAza meM avasthita anyAnya bhASA yogya dravyoM ko bhASA rUpa meM pariNata karatA huA loka ke anta taka jAtA hai| loka ke anta taka pahu~ca kara usameM jo zravyazakti hai vaha samApta to jAtI hai| usase anyAnya bhASAvargaNA ke pudgaloM meM zabdarUpa pariNati samutpanna hotI hai aura ve zabda mUla aura bIca ke zabdoM dvArA samprerita hokara gatimAna hote haiN| isa taraha cAra samaya meM sampUrNa lokAkAza una zabdoM se vyApta ho jAtA hai| kAyayoga ke dvArA jIva bhASAvargaNA ke dravyoM ko grahaNa karatA hai aura vacanayoga ke dvArA usakA parityAga karatA hai|'' grahaNa karane kA aura tyAga karane kA krama calatA rahatA hai| kabhI kabhI jIva pratipala pratikSaNa 130. bhASyamANava bhASA, bhASAsamayAnantaraM bhASA'bhASA / 131. (ka) prAvazyakaniyukti, gAthA 7 (kha) vizeSAvazyakabhASya, gAthA 353 [ 44 ] Page #1162 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhASAdravya ko grahaNa karatA hai aura sAtha hI kabhI-kabhI pratipala pratikSaNa bhASAdravya kA tyAga karatA hai / prathama samaya meM grahaNa kie hae bhASA dravyoM ko dvitIya samaya meM tyAga karatA hai aura dvitIya samaya meM grahaNa kie hae dravyoM ko tRtIya samaya meM tyAga karatA hai / audArika, vaikriyaka aura pAhAraka zarIra vAlA jIva hI bhASAdravya ko grahaNa karatA hai| kitane hI cintakoM kA yaha abhimata hai ki brahma zabdAtmaka hai| samasta virAT vizva zabdAtmaka hai, zabda ke atirikta ghaTa-paTa Adi bAhya padArthoM evaM jJAna prabhRti prAntarika padArthoM kI sattA kA abhAva hai| zabda hI vibhinna vastuoM ke rUpa meM pratibhAsita hotA hai| para yaha ciMtana pramANa se bAdhita hai| hama pUrva pRSThoM meM zabda kI paudgalikatA kA samarthana kara cuke haiM / Adhunika vaijJAnika yantroM ke mAdhyama se bhI yaha satya-tathya ujAgara ho cukA hai / yantra svayaM pudgala rUpa hai, isIlie vaha pudgala ko pakar3ane meM samartha hai| paudgalika vastu hI paudgalika vastu ko pakar3a sakatI hai| bhASA ke pudgala jaba bhASA ke rUpa meM bAhara nikalate haiM taba sampUrNa loka meM vyApta hote haiN| loka kA prAkAra vajrAkAra hai isalie bhASA kA AkAra bhI vajrAkAra batalAyA gayA hai| loka ke Age bhASA ke pudgala nahIM jAte, kyoMki gamana kriyA meM sahAyabhUya dharmAstikAya loka meM hI hai| pudgala paramANu se lekara anantapradezI skandha rUpa hote haiN| jo skandha anantapradezI haiM unhIM kA grahaNa bhASA ke lie upayogI hotA hai| kSetra kI dRSTi se asaMkhyAta pradezoM meM sthita skandha, kAla kI dRSTi se eka samaya se lekara asaMkhyAta samaya taka kI sthiti bAle hote haiM / rUpa-rasa-gaMdha aura sparza kI dRSTi se bhASA ke pudgala eka samAna nahIM hote parantu sabhI rUpAdi pariNAma vAle to hote hI haiN| sparza kI dRSTi se cAra sparza vAle pudgaloM kA hI grahaNa kiyA jAtA hai| prAtmA AkAza ke jitane pradezoM kA avagAhana kara rahatA hai, utane hI pradezoM meM rahe hue bhASA ke pudgaloM ko vaha grahaNa karatA hai| prastuta pada meM bhASA ke bhedoM kA aneka dRSTiyoM se varNana kiyA gayA hai| bhASA ke paryApta aura aparyApta ye do bheda haiN| paryApta ke satyabhASA aura mRSAbhASA do bheda haiM tathA satyabhASA ke janapadasatya, sammatasatya, sthApanAsatya, nAmasatya, rUpasatya, pratItyasatya, vyavahArasatya, bhAvasatya, yogasatya, praupamyasatya, ye dasa bheda haiN| asatya bhASA bolane ke aneka kAraNa haiN| asatyabhASA ke dasa bheda haiM-krodhaniHsRta, mAnaniHsRta, mAyAniHsRta, lobhaniHsRta, premaniHsRta, dveSaniHsRta, hAsyaniHsRta, bhayaniHsRta, prAkhyAnikAniHsRta, upaghAtaniHsRta / aparyAptaka bhASA ke satyAmapA aura asatyAmuSA ye do prakAra haiN| unameM satyAmaSA ke dasa aura asatyAmRSA ke bAraha bheda batAye gaye haiN| satyAmRSA bhASA vaha hai jo prarddha satya ho aura asatyAmRSA vaha hai jisameM satya aura mithyA kA vyavahAra nahIM hotaa| anya dRSTi se liMga, saMkhyA, kAla, vacana Adi kI dRSTi se bhASA ke solaha prakAra batAye haiN| zarIra : eka cintana bArahaveM pada meM jIvoM ke zarIra ke sambandha meM cintana kiyA gayA hai| zarIra ke audArika, vaikriya, prAhAraka, tejasa aura kArmANa ye pAMca bheda haiN| 3. upaniSadoM meM AtmA ke pAMca koSoM kI carcA hai| ve haiM-- 132. bhagavatIsUtra 1711 sUtra 592 [45 ] Page #1163 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1. annamayakoSa (sthUla zarIra, jo anna se banatA hai) 2. prANamayakoSa (zarIra ke antargata vAyutattva) 3. manomayakoSa (mana kI saMkalpa-vikalpAsmaka kriyA) 4. vijJAnamayakoSa (buddhi kI vivecanAtmaka kriyA) 5. prAnandamayakoSa (zAnanda kI sthiti) 1933 ina pAMca koSoM meM kevala annamayakoSa ke sAtha praudArika zarIra kI tulanA kI jA sakatI hai| 34 audArika Adi zarIra sthUla haiM to kArmaNazarIra sUkSma zarIra hai| kArmaNazarIra ke kAraNa hI sthala zarIra kI utpatti hotI hai| naiyAyikoM ne kArmaNazarIra ko avyakta zarIra bhI kahA hai| 35 sAMkhya prabhRti darzanoM meM adhyakta sUkSma aura liMga zarIra jinheM mAnA gayA hai unakI tulanA kArmaNazarIra ke sAtha kI jA sa caubIsa daMDakoM meM kitane kitane zarIra haiM, isa para ciMtana kara yaha batAyA gayA ki audArika se baiMkriya aura vaikriya se AhAraka Adi zarIroM ke pradezoM kI saMkhyA adhika hone para bhI ve adhikAdhika sUkSma haiM / saMkSepa meM audArika' zarIra sthUla pudgaloM se niSpanna rasAdi dhAtumaya zarIra hai| yaha zarIra manuSya aura tiryaJcoM meM hI hotA hai / vaikriya zarIra vaha hai jo vividha rUpa karane meM samartha ho, yaha zarIra nairayikoM tathA devoM kA hotA hai| bakriyalabdhi se sampanna manuSyoM aura tiryaJcoM tathA vAyukAya meM bhI hotA hai / yAhAraka zarIra vaha hai jo mAhAraka nAmaka labdhivizeSa se niSpanna ho / tejasa zarIra vaha hai jisase tejolabdhi prApta ho, jisase upaghAta yA anugraha kiyA jA sake, jisase dIpti aura pAcana ho| kArmaNa zarIra vaha hai jo karmasamUha se niSpanna hai, dUsare zabdoM meM karmavikAra ko kArmaNa zarIra kaha sakate haiN| tejasa aura kArmaNa zarIra sabhI sAMsArika jIvoM meM hotA hai| bhAvapariNamana : eka cintana terahaveM pariNAma pada meM pariNAma ke saMbaMdha meM citana hai| bhAratIya darzanoM meM sAMkhya prAdi kucha darzana pariNAmavAdI haiM to nyAya prAdi kucha darzana pariNAmavAda ko svIkAra nahIM krte| jina darzanoM ne dharma aura dharmI kA abheda svIkAra kiyA hai ve pariNAmavAdI haiM aura jina darzanoM ne dharma aura dharmI meM atyanta bheda mAnA hai, ve apariNAbhavAdI haiM / nityatA ke sambandha meM bhAratIya darzanoM meM tIna prakAra ke vicAra haiM-sAMkhya, jaina aura vedAntiyoM meM rAmAnuja / ina tInoM ne pariNAmI-nityatA svIkAra kI hai| para yahA~ smaraNa rakhanA hogA ki sAMkhyadarzana ne prakRti meM pariNAmInityatA mAnI hai, kintu puruSa meM kUTasthanityatA svIkAra kI hai| naiyAyikoM ne sabhI prakAra kI nitya vastayoM meM kaTasthanityatA mAnI hai| dharma aura dharmI meM atyanta bheda svIkAra karane ke kAraNa pariNAmInityatA 133. (ka) paMcadazI 3. 111 (kha) hindudharmakoza-DaoN. rAjabali pANDeya 134. taittirIya-upaniSad, bhRguvallI, belavalakara aura rAnADe, -History of Indian Philosophy, 250. 135. veM zarIrasya prakRtI vyaktA ca avyaktA ca / tatra avyaktAyAH karmasamAkhyAtAyAH prakRterupabhogAta prakSayaH / prakSINe ca karmaNi vidyamAnAni bhUtAni na zarIramutpAdayanti iti uppnno'pvrgH| nyAyavArtika 312168 136. sAMkhyakArikA 39-40,belavalakara aura rAnADe -History of Indian Philosophy. 358, 430 & 370 137. dvayI ceyaM nityatA kaTasthanityatA pariNAminityatA c| tatra kaTasthanityatA puruSasya / pariNAminityatA guNAnAm / -pAtaJjalabhASya 4, 33 [ 46 ] Page #1164 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ke siddhAnta ko unhoMne mAnya nahIM kiyaa| bauddhoM ne kSaNikavAda svIkAra kiyA hai| kSaNikavAda svIkAra karane para bhI unhoMne punarjanma ko svIkAra kiyA hai / unhoMne santati-nityatA ke rUpa meM nityatA kA tRtIya prakAra svIkAra kiyA hai| . prajJApanA ke prastuta pada meM jainadRSTi se jIva aura ajIva donoM ke pariNAma pratipAdita kie haiN| jisase spaSTa hai ki sAMkhyadarzana mAnya puruSakaTasthavAda jainoM ko amAnya hai| pahale jIva ke pariNAmoM ke bheda-prabhedoM ko pratipAdita kara naraka Adi caturvizati daNDakoM meM pariNAmoM kA vicAra kiyA gayA hai| usake pazcAt ajIva ke pariNAmoM kI parigaNanA kI gaI hai| yahA~ para yaha vizeSa rUpa se dhyAna dene kI bAta hai ki ajIva meM kevala pudgala ke pariNAmoM kI hI carcA kI gaI hai| dharmAstikAya, adharmAstikAya Adi arUpI ajIva dravyoM ke pariNAmoM kI carcA nahIM hai| AgamaprabhAvaka puNyavijayajI mahArAja va paMDita dalasukha mAlavaziyA Adi ne prajJApanA kI prastAvanA meM isa sambandha meM vizeSa carcA kI hai, vaha carcA jJAnavarddhaka hai, ataH hama yahA~ para usa carcA kI punarAvRtti na kara vizeSa jijJAsamoM ko usake par3hane kA sUcana karate haiN| yahA~ para pariNAma kA artha paryAya athavA bhAvoM kA pariNamana hai| kaSAya : eka cintana caudahaveM pada kA nAma kaSAya pada hai| kaSAya janadarzana kA pAribhASika zabda hai| jo jAva ke zuddhopayoga meM malInatA utpanna karatA hai, vaha kaSAya hai|38 kapa kA artha hai kuredanA, khodanA aura kRSi krnaa| jisase karmoM kI kRSi lahalahAtI ho vaha kaSAya hai| kaSAya ke pakate hI sukha aura duHkha rUpI phala nikala pAte haiN| kaSAya zabda kaSale rasa kA bhI dyotaka hai| jisa prakAra kaSAya rasapradhAna vastu ke sevana se annaruci nyUna hotI hai vaise hI kaSAyapradhAna jIvoM meM mokSAbhilASA kramazaH kama ho jAtI hai| kaSAya vaha hai jisase samatA, zAnti aura santulana naSTa ho jAtA hai| 36 kaSAya eka prakAra se prakampana hai, uttApa hai aura pAvartta hai, jo caMtanyopayoga meM vikSoma utpanna karatA rahatA hai| krodha-mAna-mAyA-lobha ina cAroM ko eka zabda meM kahA jAya to vaha kaSAya hai| kaSAya mana kI mAdakatA hai| kaSAya ko tulanA Avarta se kI gaI hai para krodha ke prAvarta se mAna kA pAvarta bhinna hai aura mAna ke prAvarta se mAyA kA Avarta bhinna hai| krodha kA Avarta kharAvarta hai / kharAvarta sAgara meM hone vAle tIkSNa yAvarta ke sadRza hai| mAna kA Avarta unnatAvarta hai| isa prAvarta se utprerita manodazA pahAr3a kI coTI ko apane bahAva meM ur3A le jAne vAlI teja pavana ke sadRza hai| abhimAnI dUsaroM ko miTAkara apane-Apake astitva kA anubhava karatA hai| mAyA gUDhAvarta ke sadRza hai| mAyAvI kA mana ghumAvadAra hotA hai| isake vicAra gUDha hote haiM, vaha vicAroM ko chupAe rakhatA hai| lobha abhiSAvAvarta hai, lobhI kA mAnasa kisI eka kendra ko mAnakara usake cAroM ora ghUmatA hai, jaise cIla Adi pakSo mAMsa ke cAroM ora ghUmate haiM, jaba taka vaha padArtha use prApta nahIM hotA taba taka usake mana meM zAnti nahIM hotii| isa prakAra kaSAya cakrAkAra hai jo cetanA ko ghumAtI rahatI hai| prastuta pada meM krodha-mAna-mAyA-lobha ye cAroM kaSAya caubIsa daNDakoM meM batAye gaye haiN| kSetra, vastu, ra aura upadhi ko lekara sampUrNa sAMsArika jIvoM meM kaSAya utpanna hotA hai| kitanI bAra jIva ko kaSAya kA nimitta milatA hai aura kitanI bAra binA nimitta ke bhI kaSAya utpanna ho jAtA hai| 138. prajJApanA pada 14 TIkA 139. anarucistambhanakRt kaSAyaH / -sthAnAMga TIkA [ 47 ] Page #1165 -------------------------------------------------------------------------- ________________ cAroM hI kaSAyoM ke taratamatA kI dRSTi se ananta stara hote haiM, tathApi prAtmavikAsa ke ghAta kI dRSTi se unameM se pratyeka ke cAra-cAra stara haiM--anantAnubaMdhI, apratyAkhyAnAvaraNa, pratyAkhyAnAvaraNa aura saMjvalana / anantAnubaMdhI kaSAya ke udayakAla meM samyagdarzana prApta nahIM hotaa| apratyAkhyAnAvaraNa kaSAya ke udayakAla meM vrata kI yogyatA prApta nahIM hotii| pratyAkhyAnAvaraNa kaSAya ke udayakAla meM mahAvrata kI yogyatA prApta nahIM hotI aura saMjvalana kaSAya ke udayakAla meM vItarAgatA utpanna nahIM hotii| ye cAroM prakAra ke kaSAya uttarottara, maMdamaMdatara hote haiM, sAtha hI prAbhoganirvartita aura anAbhoganirvatita, upazAnta aura anupazAnta, isa prakAra ke bheda bhI kie gae haiN| prAbhoganivartita kaSAya kAraNa upasthita hone para hotA hai tathA jo binA kAraNa hotA hai vaha anAbhoganirvatita kahalAtA hai| karmabaMdhana kA kAraNa mukhya rUpa se kaSAya hai| tInoM kAloM meM pAThoM karmaprakRtiyoM ke cayana ke sthAna aura prakAra, 24 daMDaka ke jIvoM meM kaSAya ko hI mAnA gayA hai| sAtha hI upacaya, baMdha, udIraNA, vedanA aura nirjarA meM cAroM kaSAya hI mukhya rUpa se kAraNa batAye gaye haiN| indriya : eka cintana pandrahaveM pada meM indriyoM ke sambandha meM do uddezakoM meM ciMtana kiyA gayA hai| prANI aura aprANI meM bhedarekhA khIMcane vAlA cihna indriya hai| prAcArya pUjyapAda ne sarvArtha siddhi meM indriya zabda kI paribhASA karate hue likhA hai-param aizvarya ko prApta karane vAle prAtmA ko indra kahate haiM aura usa indra ke liMga yA cihna ko indriya kahate haiM / athavA jo jIva ko artha kI upalabdhi meM nimitta hotA hai vaha indriya hai athavA jo indriyAtIta prAtmA ke sadbhAva kI siddhi kA hetu hai vaha indriya hai| athavA indra arthAta nAmakarma ke dvArA nirmita sparzana Adi ko indriya kahA hai|140 tattvArthabhASya,'' tattvArthavArtika,'42 Avazyakaniyukti143 Adi aneka granthoM meM isase milatI-julatI paribhASAe~ haiM / tAtparya yaha hai ki prAtmA kI svAbhAvika zakti para karma kA prAvaraNa hone ke kAraNa sIdhA prAtmA se jJAna nahIM ho sakatA, isalie kisI mAdhyama kI AvazyakatA hotI hai aura vaha mAdhyama indriya hai / ataeva jisakI sahAyatA se jJAna lAbha ho sake vaha indriya hai| indriyAM pAMca haiM-sparzana, rasana, prANa, cazru aura shrotr| inake viSaya bhI pAMca haiM-sparza, rasa, gaMdha, rUpa aura zabda / isIlie indriya ko pratiniyataarthagrAhI kahA jAtA hai|44 pratyeka indriya, dravyendriya aura bhAvendriya rUpa se do-do prakAra kI hai|' 45 pudgala kI AkRtivizeSa dravyendriya hai aura pAsmA kA pariNAma bhAvendriya hai| dravyendriya ke nivRtti aura upakaraNa ye do bheda haiN|' 140. indatItI indra AtmA, tasya jJasvabhAvasya tadAvaraNakSayopazame sati svayamarthAn gRhItumasamarthasya tadarthopalabdhi nimitta liGga tadindrasya liGgamindriyamityucyate / athavA lInamarthaM gamayatIti liGgam / prAtmanaH sUkSmasyA stitvAdhigame liGgamindriyam / athavA indra iti nAmakarmocyate, tena sRSTamindriyamiti |--srvaarthsiddhi 1-14 141. tattvArthabhASya 2-15 142. tattvArthavArtika 2 / 151-2 143. Avazyakaniyukti, haribhadrIyA vRtti 918, pRSTha 398 144. pramANamImAMsA 112 / 21-23 145. sarvArthasiddhi 2/16/179 146. nivRttyupakaraNe dravyendriyam / -tattvArthasUtra 2/17 [48 ] Page #1166 -------------------------------------------------------------------------- ________________ indriyoM kI vizeSa prAkRtiyA~ ni tti-dravyendriya haiN| nirvatti-dravyendriya kI bAhya aura prAbhyantarika paudgalika zakti hai, jisake abhAva meM prAkRti ke hone para bhI jJAna honA saMbhava nahIM hai; vaha upakaraNa dravyendriya hai / bhAvendriya bhI labdhi aura upayoga rUpa se do prakAra kI hai|47 jJAnAvaraNakarma Adi ke kSayopazama se prApta hone vAlI jo pAtmika zaktivizeSa hai, vaha labdhi hai| labdhi prApta hone para prAtmA eka vizeSa prakAra kA vyApAra karatI hai, vaha vyApAra upayoga hai| prathama uddezaka meM caubIsa dvAra haiM aura dUsare meM bAraha dvAra haiN| indriyoM kI carcA caubIsa daNDakoM meM kI gaI hai| jIvoM meM indriyoM ke dvArA avagrahaNa-pariccheda avAya IhA aura avagraha -artha aura vyaMjana donoM prakAra se caubIsa daNDakoM meM nirUpaNa kiyA gAyA hai| cakSu indriya ko chor3akara zeSa cAra indriyoM se vyaMjanAvagraha hotA hai / arthAvagraha chaH prakAra kA hai| vaha pAMca indriya aura chaThe noindriya mana se bhI hotA hai / isa prakAra indriyoM ke dravyendriya aura bhAvendriya do bheda kie haiN| dravyendriya pudgalajanya hone se jar3a rUpa hai aura bhAvendriya jJAna rUpa hai / isalie vaha cetanA zakti kA paryAya hai| dravyendriya aMgopAMga aura nirmANa nAmakarma ke udaya se prApta hai| indriyoM ke AkAra kA nAma nirvatti hai| vaha nirvatti bhI bAhya aura prAbhyantara rUpa se do prakAra kI hai / indriya ke bAhya AkAra ko bAhyanirvRtti kahate haiM aura Abhyantara prAkRti ko prAbhyantaranitti kahate haiM / bAhya bhAga talavAra ke sadRza hai aura prAbhyantara bhAga talavAra kI teja dhAra ke sadRza hai jo bahuta hI svaccha paramANuoM se nirmita hai / prajJApanA kI TIkA meM prAbhyantara nivRtti kA svarUpa pudgalamaya batAyA hai '48 to AcArAMga-vRtti meM usakA svarUpa cetanAmaya batAyA hai / 146 yahA~ yaha smaraNa rakhanA hogA ki tvacA kI prAkRti vibhinna prakAra kI hotI hai kintu usake bAhya aura prAbhyantara AkAra meM pRthakatA nahIM hai| prANI kI tvacA kA jisa prakAra bAhya AkAra hotA hai vaisA hI prAbhyantara AkAra bhI hotA hai, para anya cAra indriyoM ke sambandha meM aisA nahIM hai| una indriyoM kA bAhya AkAra alaga hai aura prAbhyantara AkAra alaga hai / udAharaNa ke rUpa meM dekhie-kAna kA Abhyantara AkAra kadambapuSpa ke sadRza hotA hai| AMkha kI prAbhyantara AkRti masUra ke dAne ke sadRza hotI hai aura nAka kI Abhyantara AkRti pratimuktaka ke phUla ke sadRza hotI hai tathA jIbha kI AkRti chure ke samAna hotI hai / para bAhyAkAra sabhI meM pRthakpRthak dRggocara hote haiM / jaise manuSya, hAthI, ghor3e, pakSI Adi ke kAna, AMkha, nAka, jIbha Adi ko dekha sakate haiN| Abhyantaranitti kI viSayagrahaNazakti upakaraNendriya hai| tattvArthasUtra, 50 vizeSAvazyakabhASya,'51 lokaprakAza 52prabhUti granthoM meM indriyoM para vizeSa rUpa se vicAra kiyA gayA hai / prajJApanA meM indriyopacaya, indriyanirvartana, indriyalabdhi, indriyopayoga Adi dvAroM se dravyendriya aura bhAvendriya kI caubIsa daNDakoM meM vicAraNA ko gaI hai| 147. labdhyupayogau bhAvendriyam / --tasvArthasUtra 2/18 148 prajJApanAsUtra, indriyapada, TIkA pRSTha 294/1 149. prAcArAMgavRtti, pRSTha 104 150. tattvArthasUtra, adhyAya 2, sUtra 17/18 tathA vibhinna vRttiyA~ 151. vizeSAvazyakabhASya, gAthA 2993-3003 152. lokaprakAza, sarga 3, zloka 464 se Age Page #1167 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prayoga : eka cintana solahavA~ prayogapada hai| mana, vacana, kAyA ke dvArA prAtmA ke vyApAra ko yoga kahA gayA hai tathA usI yoga kA varNana prastuta pada meM prayoga zabda se kiyA gayA hai, yaha AtmavyApAra isalie kahA jAtA hai ki AtmA ke prabhAva meM tInoM kI kriyA nahIM ho sktii| prAcArya akalaMkadeva ne tInoM yogoM ke bAhya aura grAbhyantara kAraNa batAkara usakI vyAkhyA kI hai| saMkSepa meM vaha isa prakAra hai-bAhya aura grAbhyantara kAraNoM se manana ke abhimukha AtmA kA jo pradezaparispandana hai vaha manoyoga kahalAtA hai| manovargaNA kA pAlambana bAhya kAraNa hai| vIryAntarAyakarma kA kSaya, kSayopazama tathA noindriyAvaraNakarma kA kSaya-kSayopazama isakA prAbhyantara kAraNa hai| bAhya aura pAbhyantara kAraNa-janya bhASAbhimukha prAtmA kA pradezaparispanda bacanayoga hai| vacanavargaNA kA pAlambana bAhya kAraNa hai aura vIryAntarAyakarma kA kSaya-kSayopazama tathA matijJAnAvaraNa aura akSarazrutajJAnAvaraNa prAdi karma kA kSayopazama prAbhyantara kAraNa hai| bAhya aura prAbhyantara kAraNa se utpanna gamana Adi viSayaka AtmA kA pradezaparispandana kAyayoga hai| kisI bhI prakAra kA zarIravargaNA kA pAlambana isakA bAhya kAraNa hai| vIryAntarAyakarma kA kSaya-kSayopazama isakA prAbhyantara kAraNa hai| yahA~ yaha smaraNa rakhanA cAhie ki terahaveM aura caudahaveM guNasthAna meM vIryAntarAyakarma kA kSaya, jo prAbhyantara kAraNa hai vaha donoM hI guNasthAnoM meM samAna hai kintu vargaNA kA pAlambanarUpa bAhya kAraNa samAna nahIM hone se terahaveM guNasthAna meM yogavidhi hotI hai kintu caudahaveM meM nahIM / '53 yahA~ eka prazna yaha bhI udbuddha hotA hai ki manoyoga aura vacanayoga meM kisI na kisI prakAra kA kAyayoga kA Alambana hotA hI hai| isalie kevala eka kAyayoga ko mAnanA paryApta hai| uttara meM nivedana hai-manoyoga aura vacanayoga meM kAyayoga kI pradhAnatA hai| jaba kAyayoga manana karane meM sahAyaka banAtA hai, taba manoyoga hai aura jaba kAyayoga bhASA bolane meM sahayogI banAtA hai, taba vaha vacanayoga kahalAtA hai| vyavahAra kI dRSTi se kAyayoga ke hI ye tIna prakAra haiN| jo pudagala mana banane ke yogya haiM, jinheM manovargaNA ke pudgala kahA gayA hai, jaba ve mana ke rUpa meM pariNata ho jAte haiM taba unheM dravya-mana kahate haiN| zvetAmbaraparamparA ke anusAra dravyamana kA zarIra meM koI sthAnavizeSa nahIM hai, vaha sampUrNa zarIra meM vyApta hai / digambaraparamparA kI dRSTi se dravyamana kA sthAna hRdaya hai aura usakA prAkAra kamala ke sadaza hai / bhASAvargaNA ke pudgala jaba vacana rUpa meM pariNata hote haiM to ve vacana kahalAte haiN| audArika aura baiMkriya Adi zarIra vargaNAoM ke pudgaloM se jo yoga pravartamAna hotA hai' 54 / isa prakAra prAlambanabheda se yoga ke tIna prakAra haiN| jainadRSTi se mana, vacana aura kAyA ye tInoM pudagalamaya haiM aura pudagala kI jo svAbhAvika gati hai vaha AtmA ke binA bhI usameM ho sakatI hai para jaba pudgala mana, vacana aura kAyA ke rUpa meM pariNata hoM taba AtmA ke sahayoga se jo viziSTa prakAra kA vyApAra hotA hai vaha apariNata meM asaMbhava hai| pudgala kA mana prAdi rUpa meM pariNamana honA bhI prAtmA ke karmAdhIna hI hai| isalie usake vyApAra ko prAtmavyApAra kahA hai| mana, vacana aura kAyA ke prayoga ke pandraha prakAra batAye haiM jo nimnalikhita haiM 153. tattvArthasUtra rAjabArtika 6/1/10. 154. darzana aura ciMtana (hindI) pRSTha 309-311- paMDita sukhalAlajI Page #1168 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1. satyamanaHprayoga 2. asatyAmanaHprayoga 3. satyamRSAmanaHprayoga 4. asatyAMmRSAmanaHprayoga 5. satyavacanaprayoga 7. satyamaSAvacanaprayoga. asatyAmaSAvacanaprayoga 9. praudArikakAyaprayoga 10. praudArikamizrakAyaprayoga 11. vaikriyakAyaprayoga 12. vaikriyamizrakAyaprayoga 13. pAhArakakAyaprayoga 14. prAhArakamizrakAyaprayoga 15. kArmaNakAyaprayoga / prajApanA kI TIkA meM prAcArya malayagiri ne ina pandraha prayoga ke bhedoM meM taijasakAyayoga kA nirdezana hone se kArmaNa ke sAtha tejasa ko milAkara taijasakArmaNazarIraprayoga kI carcA kI hai| '55 ina pandraha prayogoM kI jIva meM aura vizeSa rUpa se cauvIsa daNDakoM meM yojanA batAI hai| prayoga ke vivecana ke pazcAt isa pada meM gatiprapAta kA bhI nirUpaNa hai| usake pAMca prakAra batAye haiM--prayogagati, tatagati, bandhanachedanagati, upapAtagati aura vihAyogati / inake bhI avAntara aneka bheda-prabheda haiN| lezyA : eka vizleSaNa satrahavA~ lezyApada hai| lezyA eka prakAra kA paudgalika paryAvaraNa hai| jIva se pudgala aura pudgala se jIva prabhAvita hote haiN| jIva ko prabhAyita karane vAle pudagaloM ke aneka samUha haiN| unameM se eka samUha kA nAma lezyA hai| uttarAdhyayana bRhadavRtti meM lezyA kA artha ANavika prAbhA, kAnti, prabhA yA chAyA kiyA hai|'56 digambaraparamparA ke prAcArya zivArya ne lezyA use kahA hai jo jIva kA pariNAma chAyApudgaloM se prabhAvita hotA ho|'57 prAcIna jaina vAGamaya meM zarIra ke varNa, prANavika AbhA aura usase prabhAvita hone vAle vicAra ina tInoM prathoM meM lezyA zabda vyabahata hamA hai| zarIra ke varNa aura prANavika AbhA dravyalezyA hai to vicAra bhAvalezyA haiN| 58 vibhinna granthoM meM lezyA kI vibhinna paribhASAeM prApta hotI haiN| prAcIna paMcasaMgraha, 10 dhavalA,' gommaTasAra Adi meM likhA hai ki jIva jisake dvArA apane ko puNya-pApa se lipta karatA hai vaha lezyA hai| tattvArthavArtika, 113 paMcAstikAya 54 Adi granthoM ke anusAra kaSAya ke udaya se anuraMjita yogoM kI pravRtti lezyA hai| sthAnAMga-abhayadevavRtti, '65 dhyAnazataka, 6 prabhRti granthoM meM likhA hai-jisake dvArA prANI karma 155. prajJApanATIkA patra 319 --prAcArya malayagiri 156. lezayati-zleSayatIvAtmani jananayanAnIti lezyA--pratIva vArAkSepikA snigdhadIptarUpA chaayaa|| -bRhadvRtti, patra 650 157. jaha bAhiralessAyo, kiNhAdIo havaMti purisassa / anbhantaralessAyo, taha kiNhAdIya purisassa / / -mUlArAdhanA, 711907 158. (ka) gommaTasAra, jIvakANDa, mAthA 494 (kha) uttarAdhyayananiyUkti, gAthA 539 159. uttarAdhyayananiyukti, gAthA 540 160. prAcIna paMcasaMgraha 1-142 161. dhavalA, pu. 1, pR. 150 162. gommaTasAra, jIvakANDa 489 163. tattvArthavArtika 2, 6, 8 164, paMcAstikAya jayasenAcArya vRtti 140 165. lizyate prANI karmaNA yayA sA lezyA / -sthAnAMga abhayadevavRtti 51, pRSTha 31. 166. kRSNAdi dravyasAcivyAt pariNAmo ya AtmanaH / sphaTikasyeva tatrAyaM lezyAzabdaH prayujyate // -~-dhyAnazataka haribhadrIyAvRtti 14 [ 51] ' Page #1169 -------------------------------------------------------------------------- ________________ se saMzliSTa hotA hai usakA nAma lezyA hai / kRSNa prAdi dravya kI sahAyatA se jo jIva kA pariNAma hotA hai vaha lezyA hai| yoga pariNAma lezyA hai / upayukta paribhASAnoM ke anusAra lezyA se jIva pAra kama ka pudga 1 ke anusAra lezyA se jIva aura karma ke pudgaloM kA sambandha hotA hai, karma kI sthiti niSpanna hotI hai aura karma kA udaya hotA hai| prAtmA kI zuddhi aura azuddhi ke sAtha lezyA kA sambandha hai| paudgalika lezyA kA mana kI vicAradhArA para prabhAva par3atA hai aura mana kI vicAradhArA kA lezyA para prabhAva par3atA hai / jisa prakAra kI lezyA hogI vaisI hI mAnasika pariNati hogii| kitane hI mUrdhanya manISiyoM kA yaha mantavya hai ki kaSAya kI maMdatA se adhyavasAya meM vizuddhi hotI hai aura madhyavasAya kI vizuddhi se lezyA kI zuddhi hotI hai| jisa paribhASA ke anusAra yogapravRtti lezyA hai, usa dRSTi se terahaveM guNasthAna taka bhAvalezyA kA sadbhAva hai aura jisa paribhASA ke anusAra kaSAyodaya-anuraMjita yogapravRtti lezyA hai, usa dRSTi se dasaveM guNasthAna paryanta hI lezyA hai| ye donoM paribhASAe~ apekSAkRta hone se eka dUsare ke viruddha nahIM haiN| jahA~ yogapravRtti ko lezyA kahA hai, vahA~ para prakRti aura pradezabandha ke nimittabhUta pariNAma lezyA ke rUpa meM vivakSita haiM aura jahA~kaSAyodaya se anuraMjita yoga kI pravRtti ko lezyA kahA hai, vahA~ sthiti, anubhAga prAdi cAroM bandha ke nimittabhUta pariNAma lezyA ke rUpa meM vivakSita haiN| prastuta pada meM cha: uddezaka haiM / prathama uddezaka meM nAraka Adi caubIsa daNDakoM ke sambandha meM AhAra, zarIra, zvAsocchvAsa, karma, varNa, lezyA, vedanA, kriyA, prAyu Adi kA varNana hai| jina nAraka jIvoM ke zarIra kI avagAhanA bar3I hai unameM prAhAra prAdi bhI adhika hai| nArakoM meM uttarottara avagAhanA bar3hatI hai| prathama naraka kI apekSA dvitIya meM aura dvitIya se tRtIya meN| para devoM meM isase ulTA krama hai| vahA~ para uttarottara avagAhanA kama hotI hai aura AhAra kI mAtrA bhii| AhAra kI mAtrA adhika honA duHkha kA hI kAraNa hai| duHkhI vyakti adhiva khAtA hai, sukhI kama / salezya jIvoM kI apekSA nAraka Adi caubIsa daNDakoM meM sama-viSama pAhAra mAdi kI carcA hai| dvitIya uddezaka meM lezyA ke kRSNa, nIla, kApota, teja, padma, zukla, ye chaH bheda batAkara naraka Adi cAra gatiyoM ke jIvoM meM kitanI-kitanI lezyAe~ hotI haiM isakA vistAra se nirUpaNa hai / apekSA raSTi se lezyA ke alpabahatva kA bhI cintana isameM kiyA gayA hai| sAtha hI 24 daNDaka ke jIvoM ko lekara lezyA kI apekSA se Rddhi ke alpa aura bahutvaM ke sambandha meM prakAza DAlA hai| tRtIya uddezaka meM janma aura mRtyu kAla kI lezyA sambandhI carcA hai| amuka-amuka lezyA vAle jIvoM ke avadhijJAna ko viSaya-maryAdA para bhI prakAza DAlA gayA hai| caturtha uddezaka meM eka lezyA kA dUsarI lezyA meM pariNamana hone para usake varNa, rasa, gaMdha, sparza kisa prakAra parivartita hote haiM, isakI vistRta carcA hai| lezyAnoM ke vividha pariNAma, unake pradeza, avagAhanA, kSetra, aura sthAna kI -~-mUlArAdhanA 131911 167. uttarAdhyayana bRhadvatti patra 650 168. (ka) lessAsodhI ajjhavasANavisodhIe hoi janassa / ajjhavasANavisodhI, maMdalesAyassa NAdavvA / / (kha) antarvizuddhito jantoH zuddhiH sampadyate bahiH / bAhyo hi zudhyate doSaH sarvamantaradoSataH // 169. jogapauttI lessA, kasAyaudayANuraMjiyA hoi / tatto doNNaM kajjaM, baMdhacaukkaM samuddiLaM // 489 // --mUlArAdhanA (amitagati), 7 / 1967 -go. jIvakANDa [ 52 ] Page #1170 -------------------------------------------------------------------------- ________________ apekSA se alpabahutva dravya aura pradeza ko lekara kiyA gayA hai| pAMcaveM uddezaka meM eka lezyA kA dUsarI lezyA meM deva-nAraka kI apekSA se pariNamana nahIM hotA, yaha batAyA hai / chaThe uddezaka meM vividha kSetroM meM rahe hue manuSya paura manuSyanI kI apekSA se cintana kiyA gayA hai| yaha smaraNa rakhanA hogA ki jo lezyA mAtA-pitA meM hotI hai vahI lezyA putra aura putrI meM bhI ho, yaha niyama nahIM hai| jIva ko lezyA kI prApti ke pazcAta antama harta vyatIta ho jAne para tathA antarmaharta zeSa raha jAne para jIva paraloka meM janma grahaNa karatA hai, kyoMki mRtyukAla meM AgAmI bhava kI aura utpattikAla meM usI leNyA kA antarmaharta kAla taka honA Avazyaka hai| jIva jisa lezyA meM maratA hai, agale bhava meM usI lezyA meM janma letA hai / 70 uttarAdhyayana meM kisa kisa lezyA vAle jIva ke kisa kisa prakAra ke adhyavasAya hote haiM tathA bhagavatI meM lezyAmoM ke dravya aura bhAva ye bheda kie gae haiM / para prajJApanA kA lezyApada bahuta hI vistRta hone para bhI usameM usakI paribhASA evaM dravya aura bhAva prAdi bAtoM kI kamI hai| isa kamI ke sambandha meM pAgamaprabhAvaka. puNyavijayajI mahArAja kA yaha mAnanA hai ki yaha isa pAgama kI prAcInatA kA pratIka hai| kAyasthiti : eka vivecana aThArahaveM pada kA nAma kAyasthiti hai| isameM jIva aura ajIva donoM apanI apanI paryAya meM kitane kAla taka rahate haiM, isa para cintana kiyA gayA hai| caturtha sthitipada aura isa pada meM antara yaha hai ki sthitipada meM to 24 daNDakoM meM jIvoM kI bhavasthiti arthAt eka bhava kI apekSA se AyuSya kA vicAra hai jabaki isa pada meM eka jIva marakara satata usI paryAya meM janma letA rahe to aise saba bhavoM kI paramparA kI kAla-maryAdA athavA una sabhI bhavoM meM prAyuSya kA kula jAr3a kitanA hogA? sthitipada meM to kevala eka bhava kI Ayu kA hI vicAra hai jaba ki prastuta pada meM dharmAstikAya, adharmAstikAya, pudgalAstikAya Adi ajIva dravya, jo kAya ke rUpa meM jAne jAte haiM, unakA usa rUpa meM rahane ke kAla kA arthAt sthiti kA bhI vicAra kiyA gayA hai| isameM jIva, mati, indriya, kAya, yoga, veda, kaSAya, lezyA, samyaktva, jJAna, darzana, saMyata, upayoga, prAhAra, bhASaka, paritta, paryApta, sUkSma, saMjJI, bhava (siddhi), asti (kAya), carima kI apekSA se kAyasthiti kA varNana hai| vanaspati kI kAyasthiti 'asaMkhejjA poggalapariyaTTA' batAI hai| isakA tAtparya yaha hai ki koI bhI vanaspati kA jIva anAdi kAla se vanaspatirUpa meM nahIM raha sakatA / usa jIva ne vanaspati ke atirikta anya bhava kiye hone caahiye| isase yaha spaSTa hai prajJApanA ke racayitA prAcArya zyAma ke samaya taka vyavahArarAzi-avyavahArarAzi ko kalpanA paidA nahIM huI thI / vyavahArarAzi-avyavahArarAzi kI kalpanA dArzanika yuga kI dena hai| yahI kAraNa hai ki prajJApanA kI TIkA meM vyavahArarAzi aura avyavahArarAzi, ye do bheda vanaspati ke kie gaye haiM aura nigoda ke jIvoM ke svarUpa kA varNana hai| mAtA marudevI kA jIva anAdi kAla se vanaspati meM thA; isakA ullekha TIkA meM kiyA gayA hai|" isa pada meM aneka jJAtavya viSayoM para carcA kI gaI hai| TIkAkAra malayagiri ne mUla sUtra meM prAI huI aneka bAtoM kA spaSTIkaraNa TIkA meM kiyA hai| 170. jallesAI dambAI AyaittA kAla karei, tallesesu uvavajjai / 171. prajJApanA TIkA patra 379 / 385 [ 53 ] Page #1171 -------------------------------------------------------------------------- ________________ unnIsavA~ samyaktvapada haiN| isameM jIvoM ke cauvIsa daNDakoM meM samyagdRSTi, mithyAdRSTi aura mizradRSTi ke sambandha meM vicAra karate hue batAyA hai ki samyaga-mithyAraSTi kevala paMcendriya hotA hai aura ekendriya mithyASTi hI hotA hai| dvIndriya se lekara caturindriya taka samyaga mithyAdRSTi nahIM hote| SaTakhaNDAgama meM asaMjJI paMcendriya ko mithyAraSTi hI kahA hai| samyagdRSTi aura mithyAraSTi dvIndriya se lekara paMcendriya taka hote haiN| samyaktva se tAtparya hai--vyavahAra se jIvAdi kA zraddhAna aura nizcaya se prAtmA kA zraddhAna hai|02jiiv-ajiiv Adi nau padArtha haiN| isa prakAra una paramArthabhUta padArthoM ke sadabhAva kA upadeza se athavA nisarga se hone vAle zraddhAna ko samyaktva jAnanA cAhiye / ' 73 antakriyA : eka cintana bIsaveM pada kA nAma antakriyA hai / mRtyu hone para jIva kA sthUla zarIra yahIM para raha jAtA hai para taijasa aura kArmaNa, jo sUkSma zarIra haiM, usake sAtha rahate haiN| kArmaNazarIra ke dvArA ho phira sthUla zarIra niSpanna hotA hai / ata: sthUla zarIra ke eka bAra chUTa jAne ke bAda bhI sUkSma zarIra rahane ke kAraNa janma-maraNa kI paramparA kA anta nahIM hotaa| jaba sUkSma zarIra naSTa ho jAte haiM to bhavaparamparA kA bhI anta ho jAtA hai| antakriyA kA artha hai janma-maraNa kI paramparA kA anta karanA / bhava kA anta karane vAlI kriyA antakriyA hai| yaha kriyA do arthoM meM vyavahRta huI hai-navIna bhava athavA mokSa, dUsare zabdoM meM yahA~ para mokSa aura maraNa ina donoM arthoM meM antakriyA zabda kA prayoga huA hai / sthAnAMga meM bharata, gajasukumAla, sanatkumAra aura mAtA marudevI kI jo antakriyA batAI gaI hai, vaha janma-maraNa kA anta kara mokSa prApta karane kI kriyA hai| ve prAtmA evaM zarIra prAdi se utpanna kriyAoM kA anta kara akriya bana ge|'74 prastuta pada meM antakriyA kA vicAra jIvoM ke naraka Adi cauvIsa daNDakoM meM kiyA gayA hai| yaha bhI batAyA hai ki sirpha mAnava hI antakriyA yAnI mukti prApta kara sakate haiN| isakA varNana dasa dvAroM ke dvArA kiyA gayA hai| ikkIsavA 'avagAhanAsaMsthAnapada hai| isa pada meM jIvoM ke zarIra ke bheda, saMsthAna-prAkRti, pramANazarIra kA mApa, zarIranirmANa ke lie pudgaloM kA cayana, jIva meM eka sAtha kaunase zarIra hote haiM? zarIroM ke dravyoM aura pradezoM kA alpa-bahutva aura avagAhanA kA alpa-bahutva ina sAta dvAroM se zarIra ke sambandha meM vicAraNA kI gaI hai| gati Adi aneka dvAroM se pUrva meM jIvoM kI vicAraNA haI hai para unameM zarIradvAra nahIM hai / yahA~ para prathama vidhidvAra meM zarIra ke pAMca bhedoM-praudArika, vaikriya, AhAraka, taijasa aura kArmaNa kA varNana karane ke pazcAta praudArika Adi zarIroM ke bhedoM kI carcA hai| praudArikazarIradhArI ekendriya prAdi meM kaunasA saMsthAna hai, unakI avagAhanA kitanI hai ? eka jIva meM eka sAtha kitane-kitane zarIra sambhava haiM ? zarIra ke dravya-pradezoM kA alpabahutva, zarIra kI avagAhanA kA alpabahutva Adi ke sambandha meM vistAra se carcA hai| 172. jIvAdIsaddahaNaM sammattaM jiNavarehiM paNNattaM / vavahArA Nicchayado appANaM havai sammattaM // -darzanaprAbhRta, 20 173. jIvA'jIvA ya baMdho ya, punna-pAvA''savo thaa| saMvaro gijjarA mokkho, saMtee tahiyA nava / / tahiyANaM tu bhAvANaM sabbhAve uvaesaNaM / bhAveNa saddahaMtassa, sammattaM taM viyAhiyaM // --uttarAdhyayana 2014-15 174. sthAnAMga, sthAna 411 [54] Page #1172 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kiyA : eka cintana . bAIsA kriyApada hai / prAcIna yuga meM sukRta-duSkRta, puNya-pApa, kuzala-akuzala karma ke lie kriyA zabda vyavahRta hotA thA aura kriyA karane vAloM ke lie kriyAvAdI zabda kA prayoga kiyA jAtA thaa| Agama va pAlI-piTakoM meM prastuta artha meM kriyA kA prayoga aneka sthaloM para huA hai| prastuta pada meM kriyA-karma kI vicAraNA kI gaI hai| karma arthAt vAsanA yA saMskAra, jinake kAraNa punarjanma hotA hai| jaba hama AtmA ke janma-janmAntara kI kalpanA karate haiM taba usake kAraNa-rUpa karma kI vicAraNA anivArya ho jAtI hai| mahAvIra aura buddha ke samaya kriyAvAda zabda karma ko mAnane vAloM ke lie pracalita thaa| isalie kriyAvAda aura karmavAda donoM zabda eka-dUsare ke paryAyavAcI ho gae the| usake bAda kAlakrama se kriyAvAda zabda ke sthAna para karmavAda hI pracalita ho gyaa| isakA eka kAraNa yaha bhI hai karma-vicAra kI sUkSmatA jyoM-jyoM bar3hatI gaI tyoM-tyoM vaha kriyA-vicAra se dUra bhI hotA gyaa| yaha kriyAvicAra karmavicAra kI pUrvabhUmikA ke rUpa meM hamAre samakSa upasthita hai| prajJApanA meM kriyApada, sUtrakRtAGga meM kriyAsthAna' aura bhagavatI' meM aneka prasaMgoM para kriyA aura kriyAvAda kI carcA kI gaI hai| isase jJAta hotA hai usa samaya kriyA kI carcA kA kitanA mahattva thaa| prastuta pada meM vibhinna dRSTiyoM se kriyA para cintana hai| kriyA kA sAmAnya artha pravRtti hai, para yahA~ vizeSa pravRtti ke artha meM kriyA zabda vyavahRta huA hai| kyoMki vizva meM aisI koI bastu nahIM jisameM kriyAkAritva na ho| vastu vahI hai jisameM artha-kriyA kI kSamatA ho, jisameM artha-kriyA kI kSamatA nahIM vaha avastu hai| isalie hara eka vastu meM pravRtti to hai hI para yahA~ vizeSa pravRtti ko lekara hI kriyA zabda kA prayoga huA hai| kriyA ke kAyikI, prAdhikaraNikI, prAdveSikI, pAritApanikI, prANAtipAtakI, ye pAMca prakAra batAe haiN| kriyA ke jo ye pAMca vibhAga kie gae haiM ve hiMsA aura ahiMsA ko lakSya meM rakhakara kie gae haiN| ina pAMcoM kriyAoM meM aThAraha pApasthAna-prANAtipAta, mRSAvAda, adattAdAna Adi samAviSTa ho jAte haiN| tIsare rUpa meM kriyA ke pAMca prakAra isa prakAra batAe haiM-prAraMbhiyA, pAriggahiyA, mAyAvattiyA, apaccakkhAnakriyA tathA bhicchAdasaNavattiyA / ye pAMca kriyAeM bhI aThAraha pApasthAnoM meM samAviSTa ho jAtI haiN| yahAM para kisake dvArA kaunasI kriyA hotI hai, yaha bhI batAyA hai| udAharaNa ke rUpa meM-prANAtipAta se hone vAlI kriyA SaTjIvanikAya ke sambandha meM hotI hai| naraka prAdi caubIsa daNDakoM ke jIva chaha prakAra kA prANAtipAta karate haiN| mRSAvAda sabhI dravyoM ke sambandha meM kiyA jAtA hai / jo dravya grahaNa kiyA jAtA hai usake sambandha meM adattAdAna hotA hai / rUpa aura rUpa vAle dravyoM ke sambandha meM maithuna hotA hai| parigraha sarva dravyoM ke viSaya meM hotA hai| prANAtipAta prAdi kriyAoM ke dvArA karma kI kitanI prakRtiyoM kA bandha hotA hai, isa saMbandha meM bhI carcA-vicAraNA kI gaI hai| sthAnAMga'76 meM vistAra ke sAtha kriyAoM ke bheda-prabhedoM kI carcAeM haiN| vahA~ jIvakriyA, ajIvakriyA aura phira unake bheda, upabheda-kula bahattara kahe gae haiN| sUtrakRtAGga'60 meM teraha kriyAsthAna batAe haiM to 176. dIghanikAya sAmaJjaphalasutta 177. sUtrakRtAGga 1 / 12 / 1 178. bhagavatI 30.1 179. sthAnAGga, pahalA sthAna, sUtra 4 : dvitIya sthAna, sUtra 2-37 180, sUtrakRtAGga 2 / 2 / 2 [5 ] Page #1173 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArthasUtra meM paccIsa kriyAoM kA nirdeza hai| bhagavatI meM bhI aneka sthaloM meM kriyAmoM kA varNana milatA hai| una sabhI ke sAtha prajJApanA ke prastuta kriyApada kI tulanA sahaja rUpa se kI jA sakatI hai, para vistArabhaya se hama yahA~ tulanA nahIM de rahe haiM / karmasiddhAnta : eka cintana teIsa se lekara sattAIsaveM pada taka ke karmaprakRti, karmabandha, karmabandha-veda, karmaveda-bandha, karmavedavedaka, ina pAMca padoM meM karma sambandhI vicAraNA kI gaI hai| karmasiddhAnta bhAratIya cintakoM ke cintana kA navanIta hai| vastutaH Astika darzanoM kA bhavya-bhavana karmasiddhAnta para hI prAdhata hai| bhale hI karma ke svarUpa-nirNaya ke sambandha meM mataikya na ho, para sabhI cintakoM ne AdhyAtmika utkarSa ke lie karma-mukti Avazyaka mAnI hai| yahI kAraNa hai ki sabhI darzanikoM ne karma ke sambandha meM citana kiyA hai| parantu janadarzana kA karma saMbaMdhI cintana bahuta hI sUkSmatA ko lie hue hai| isa virAT vizva meM vividha prakAra ke prANiyoM meM jo viSamatAe~ dRggocara hotI haiM, unakA mUla karma hai| jainadarzana ne karma ko kevala saMskAramAtra hI nahIM mAnA apitu vaha eka vastubhUta padArtha hai jo rAga-dveSa kI kriyA se AkRSTa hokara jIva ke sAtha ba~dha jAtA hai| ve padArtha jIvapradeza ke kSetra meM sthita, sUkSma, karmaprAyogya anantAnanta paramANoM se bane hote haiN| prAtmA apane sabhI pradezoM-sarvAMga se karmoM ko AkRSTa karatA hai| ve karmaskandha jJAnAvaraNIya, darzanAvaraNIya prabhUti vibhinna prakRtiyoM yA rUpoM meM pariNata hote haiN| pratyeka prAtmapradeza para anantAnanta karmapudgalaskandha cipake rahate haiM / rAga-dveSamaya prAtma-pariNati bhAvakarma hai aura usase AkRSTa-saMzliSTa hone vAle pudgala dravyakarma haiM / kArmaNavargaNA, jo pudgaladravya kA eka prakAra hai, sampUrNa saMsAra meM vyApta hai| vaha kArmaNavargaNA hI jIva ke bhAvoM kA nimitta pAkara karma rUpa meM pariNata hotI hai| yahA~ prazna ho sakatA hai ki AtmA amUrta aura karmadravya mUrta hai to amUrta ke sAtha mUrtta kA bandha kaise saMbhava hai ? samAdhAna isa prakAra hai-jainadarzana ne jIva aura karma ko pravAha kI dRSTi se anAdi mAnA hai| usakA yaha maMtavya nahIM hai ki jIva pahale pUrNa zuddha thA, usake pazcAt karmoM se Abaddha hyaa| jo jIva saMsAra meM avasthita hai, janma-maraNa ke cakra meM par3A huA hai, usake pratipala-pratikSaNa rAga-dveSarUpa pariNAma hote haiN| una pariNAmoM ke phalasvarUpa nirantara-satata karma ba~dhate rahate haiN| una karmoM ke bandha se use vividha gatiyoM meM janma lenA par3atA hai| janma lene para zarIra hotA hai, zarIra meM indriyA~ hotI haiM aura indriyoM se vaha prAtmA viSaya grahaNa karatA hai| viSayoM ko grahaNa karane se rAga-dveSa ke bhAva ubuddha hote haiM / isa prakAra bhAvoM se karma aura karmoM se bhAva samutpanna hote rahate haiN| isase spaSTa hai ki jo jIva mUrta karmoM se baMdhA huA hai arthAt svarUpataH amUrta hone para bhI karmabaddha hone se mUrta banA huA hai, usI ke nUtana karma ba~dhate haiM / isa taraha mUrta kA mUrta ke sAtha saMyoga hotA hai aura mUrta kA mUrta ke sAtha bandha bhI hotA hai / prAtmA meM avasthita purAne karmoM ke kAraNa hI nUtana karma ba~dhate haiN| prAtmA ke sAtha karmabandha kI prakriyA cAra prakAra kI hai--prakRtibandha, sthitibandha, anubhAgabandha, aura pradezabandha / jaba AtmA karmapudgaloM ko grahaNa karatA hai, usa samaya ve pudgala ekarUpI hote haiN| parantu bandhakAla meM ve vibhinna prakRtiyoM-svabhAva vAle ho jAte haiN| yaha prakRtibandha kahalAtA hai| baddha karmoM meM samaya kI maryAdA 181. avratakaSAyendriyakriyAH paJcacatuHpaJcapaJcaviMzatisaMkhyAH pUrvasya bhedaaH| tattvArthasUtra 616 192. bhagavatI zataka 1, uddezaka 2; zataka 8, uddezaka 4; zataka 3, uddezaka 3 [ 56 ] Page #1174 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kA honA sthitibandha hai| AtmapariNAmoM kI tIvratA aura maMdatA ke kAraNa karmaphala meM tIvratA yA maMdatA honA anubhAgabandha hai aura karmaputgaloM kA AtmapradezoM ke sAtha ekameka honA pradezabandha hai| yoga ke kAraNa prakRti aura pradezabandha hotA hai aura kaSAya ke kAraNa sthiti aura anubhAgabandha hotA hai| prastuta padoM meM vibhinna prakRtiyoM ke AdhAra para karma ke mUla pATha bheda kahe gae haiN| karma kI AThoM mUla prakRtiyAM nairayika prAdi sabhI jIvoM meM hotI hai / jJAnAvaraNa Adi karmoM ke bandha kA mUla kAraNa rAga aura dveSa hai| rAga meM mAyA aura lobha kA tathA dveSa meM krodha aura mAna kA samAveza kiyA gayA hai| karmoM ke bedana-- anubhava ke sambandha meM batAte hue kahA hai-vedanIya, prAyu, nAma aura gotra karma to caubIsoM daNDakoM ke jIva bedate hI haiM parantu jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa, mohanIya aura antarAya, ina cAra karmoM ko koI jIva vedate bhI haiM aura nahIM bhI vedte| yahA~ para bedanA ke lie 'anubhAva' zabda kA prayoga kiyA gayA hai| mAhAra : eka cintana prahAIsaveM pada kA nAma AhArapada hai| isameM jIvoM ko prAhAra saMbaMdhI vicAraNA do uddezakoM dvArA kI gaI hai| prathama uddezaka meM gyAraha dvAroM se aura dUsare uddezaka meM teraha dvAroM se AhAra ke sambandha meM vicAra kiyA gayA hai| caubIsa daNDakoM meM jIvoM kA prAhAra sacitta hotA hai, acitta hotA hai yA mizra hotA hai ? isa tara dete hae kahA hai ki kriyazarIradhArI jIvoM kA AhAra acitta hI hotA hai parantu audArikazarIradhArI jIva tInoM prakAra kA AhAra grahaNa karate haiN| nArakAdi caubIsa daNDakoM meM sAta dvAroM se arthAt nAraka Adi jIva AhArArthI haiM yA nahIM ? kitane samaya ke pazcAta ve mAhArArthI hote haiM ? AhAra meM ve kyA lete haiM ? sabhI dizAoM meM se AhAra grahaNa kara kyA sampUrNa AhAra ko pariNata karate haiM ? jo AhAra ke pudgala ve lete haiM, ve sarvabhAva se lete haiM yA amuka bhAga kA hI AhAra lete haiM ? kyA grahaNa kie hue sabhI pudgaloM kA pAhAra karate haiM ? AhAra meM lie hue pudgaloM kA kyA hotA hai ? ina sAta dvAroM se AhAra sambandhI vicAraNA kI gaI hai| jIva jo mAhArArthI AhAra lete haiM vaha Abhoganirvatita-svayaM kI icchA hone para AhAra lenA aura anAbhoganirvatita-vinA icchA ke AhAra lenA, isa taraha do prakAra kA hai| icchA hone para AhAra lene meM jIvoM kI bhinna-bhinna kAlasthiti hai parantu vinA icchA liyA jAne vAlA AhAra niraMtara liyA jAtA hai / varNa-rasa Adi se sampanna ananta pradezI skandha vAlA aura asaMkhyAtapradezI kSetra meM avagADha aura prAtmapradezoM se spaSTa aise pudagala hI prAhAra ke lie upayogI hote haiN| prastuta pada ke dUsare uddezaka meM prAhAra, bhavya, saMjI, lezyA, dRSTi, saMyata, kaSAya, jJAna, yoga, upayoga, veda, zarIra, aura paryApti ina teraha dvAroM ke mAdhyama se jIvoM ke AhAraka aura anAhAraka vikalpoM kI carcA kI gaI hai| prathama uddezaka meM jo AhAra ke bhedoM kI carcA hai, usakI yahA~ para koI carcA nahIM hai| AhAraka aura anAhAraka ina do padoM ke AdhAra se chaha bhaMgoM kI racanA kI hai aura kina-kina jIvoM meM kitane bhaMga (vikalpa) prApta hote haiM, isa sambandha meM ciMtana kiyA gayA hai| prAcArya malayagiri ne tIsare saMjJI dvAra meM yaha prazna utpanna kiyA hai ki saMjJI kA artha samanaska hai| jaba jIva vigrahagati karatA hai usa samaya jIva anAhAraka hotA hai| vigrahagati meM mana nahIM hotaa| phira unheM saMjI kaise kahA ? prAcArya ne isa prazna kA samAdhAna isa prakAra kiyA hai-jaba jIva vigrahagati karatA hai taba vaha saMzI jIva sambandhI Ayukarma kA bedana karatA hai, isa kAraNa use saMjJI kahA hai, bhale hI usa samaya usake [57 ] Page #1175 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mana na ho| dUsarA prazna yaha hai--nAraka, bhavanapati aura vANavyantara ko asaMjJI kyoM kahA? isakA uttara yaha hai ki ina tInoM meM asaMjJo jIva utpanna hotA hai, isa apekSA se unheM asaMjJI kahA hai / upayoga aura pazyattA unatIsave, tIsaveM aura tetIsaveM, ina tIna padoM meM kramaza: upayoga, pazyattA aura avadhi kI carcA hai| prajJApanAsUtra meM jIvoM ke bodha-vyApAra athavA jJAna-vyApAra ke sambandha meM ina padoM meM carcA-vicAraNA kI gaI hai, ataeba hamane yahA~ para tInoM ko eka sAtha liyA hai| jaina dRSTi se AtmA vijJAtA hai,183 usameM na rUpa hai, na rasa hai, na gandha hai| vaha arUpI hai, lokapramANa asaMkhyapradezI hai, nitya hai, upayoga usakA viziSTa guNa hai|184sNkhyaa kI dRSTi se vaha ananta hai| upayogayaha prAtmA kA lakSaNa bhI hai aura guNa bhI, 85 upayoga meM avadhi kA samAveza hone para bhI isake lie alaga pada dene kA kAraNa yaha hai ki usa kAla meM avadhi kA vizeSa vicAra huA thaa| prastuta pada meM upayoga ke aura pazyattA ke do do bheda kiye haiM---sAkAropayoga (jJAna) aura anAkAropayoga (darzana), sAkArapazyattA aura anAkArapazyattA / prAcArya abhayadeva ne pazyattA ko upayoga-vizeSa hI kahA hai| adhika spaSTIkaraNa karate hue yaha bhI batAyA hai ki jisa bodha meM kevala kAlika avabodha hotA ho vaha pazyattA hai parantu jisa bodha meM vartamAnakAlika bodha hotA hai vaha upayoga hai| yahI kAraNa hai ki matijJAna aura mati-ajJAna ko sAkArapazyattA ke bhedoM meM nahIM liyA hai| kyoMki matijJAna aura mati-ajJAna kA viSaya vartamAna kAla meM jo padArtha hai vaha banatA hai| anAkArapazyattA meM acakSudarzana kyoM nahIM liyA gayA hai ? isa prazna kA samAdhAna prAcArya ne isa prakAra kiyA hai ki pazyattA prakRSTa IkSaNa hai aura prekSaNa to kevala cakSudarzana meM hI saMbhava hai, anya indriyoM dvArA hone vAle darzana meM nhiiN| anya indriyoM kI apekSA cakSu kA upayoga svalpakAlIna hotA hai aura jahA~ para svalpakAlIna upayoga hotA hai vahAM bodhakriyA meM atyanta zIghratA hotI hai / yahI isa prakRSTatA kA kAraNa hai|'86 prAcArya malayagiri ne likhA hai ki pazyattA zabda rUDhi ke kAraNa upayoga zabda kI taraha sAkAra aura anAkAra bodha kA pratipAdana karane vAlA hai, tathApi yaha samajhanA Avazyaka hai ki jahA~ para lambe samaya taka upayoga hotA hai vahIM para tInoM kAla kA bodha sambhava hai| matijJAna meM dIrghakAla kA upayoga nahIM hai| isalie usameM kAlika bodha nahIM hotA, jisase use pazyattA meM sthAna nahIM diyA gayA hai| 187 yahI hai upayoga aura pazyattA meM antara / upayoga aura pazyattA ina donoM kI prarUpaNA jIvoM ke caubIsa daNDakoM meM nirdiSTa kI gaI hai / vastutaH inameM vizeSa koI antara nahIM hai| pazyattApada meM kevalajJAnI kA jJAna aura darzana kA upayoga yugapat hai yA kramaza: isa sambandha meM bhI carcA meM karate hue tarka diyA hai ki jJAna sAkAra hai aura darzana anAkAra / isalie eka hI samaya meM donoM upayoga kaise ho sakate haiM ? sAkAra kA artha savikalpa hai aura anAkAra kA artha nirvikalpa / jo 183. AcArAMga 5 / 5 sUtra 165 184. AcArAMga 516 sUtra 170-171 185. guNano uvyoggunne| -bhagavatI 2 / 10 / 118 186, bhagavatI sUtra, abhayadevavRtti pRSTha 714 187. prajJApanA, malayagiri vRtti pRSTha 730 Page #1176 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upayoga vastu ke vizeSa aMza ko grahaNa karatA hai vaha savikalpa hai aura jo upayoga sAmAnya aMza ko grahaNa karato hai vaha nirvikalpa hai|'88 jJAna darzana : eka cintana jJAna aura darzana kI mAnyatA jana-sAhitya meM atyadhika prAcIna hai| jJAna ko prAvata karane vAle karma kA nAma jJAnAbaraNa hai aura darzana ko AcchAdita karane vAlA karma darzanAvaraNa hai| ina karmoM ke kSaya athavA kSayopazama se jJAna aura darzana guNa prakaTa hote haiN| prAgama-sAhitya meM yatra-tatra jJAna ke lie 'jANai' aura darzana ke lie 'pAsai' zabda vyavahRta huA hai| digambara AcAryoM kA yaha abhimata rahA hai ki bahirmukha upayoga jJAna hai aura antarmukha upayoga darzana hai / AcArya vIrasena SaTakhaNDAgama kI dhavalATIkA meM likhate haiM ki sAmAnya-vizeSAtmaka bAhyArtha kA grahaNa jJAna hai aura tadAtmaka AtmA kA grahaNa darzana hai / 18 darzana aura jJAna meM yahI antara hai ki darzana sAmAnyavizeSAtmaka AtmA kA upayoga hai-svarUpa-darzana hai, jabaki jJAna prAtmA se itara prameya kA grahaNa karatA hai| jinakA yaha mantavya hai ki sAmAnya kA grahaNa darzana hai aura vizeSa kA grahaNa jJAna hai, ve prastuta mata ke anusAra darzana aura jJAna ke viSaya se anabhijJa haiM / sAmAnya aura vizeSa ye donoM padArtha ke dharma haiN| eka ke abhAva meM dUsare kA astitva nahIM hai| kevala sAmAnya aura kevala vizeSa kA grahaNa karane vAlA jJAna apramANa hai / isI taraha vizeSa vyatirikta sAmAnya kA grahaNa karane vAlA darzana mithyA hai|90 prastuta mata kA pratipAdana karate hue dravyasaMgraha kI vatti meM brahmadeva ne likhA hai-jJAna aura darzana kA do dRSTiyoM se cintana karanA cAhiye-tarka dRSTi se aura siddhAntaSTi se / darzana ko sAmAnyagrAhI mAnanA tarka dRSTi se ucita hai kintu siddhAntadRSTi se prAtmA kA na hai aura bAhya artha kA grahaNa jJAna 16 vyAvahArika dRSTi se jJAna aura darzana meM bhinnatA hai para naizcayika dRSTi se jJAna aura darzana meM kisI bhI prakAra kI bhinnatA nahIM hai|02 sAmAnya aura vizeSa ke AdhAra se jJAna aura darzana kA jo bheda kiyA gayA hai usakA nirAkaraNa anya prakAra se bhI kiyA gayA hai| yaha anya dArzanikoM ko samajhAne ke lie sAmAnya aura vizeSa kA prayoga kiyA gayA hai kintu jo jaina tattvajJAna ke jJAtA haiM unake lie prAgamika vyAkhyAna hI grAhya hai| zAstrIya paramparA ke anusAra prAtmA aura itara kA bheda hI vastutaH sArapUrNa hai|03 ullikhita vicAradhArA ko mAnane vAle prAcAryoM kI saMkhyA adhika nahIM hai, adhikAMzata: dArzanika prAcAryoM ne sAkAra aura anAkAra ke bheda ko svIkAra kiyA hai| darzana ko sAmAnyagrAhI mAnane kA tAtparya itanA hI hai ki usa upayoga meM sAmAnya dharma prativimbita hotA hai aura jJAnopayoga meM vizeSa dharma jhalakatA hai| vastu meM donoM dharma haiM para upayoga kisI eka dharma ko mukhya rUpa se grahaNa kara pAtA hai| upayoga meM sAmAnya aura vizeSa kA bheda hotA hai kintu vastu meM nhiiN| 188. tattvArthasUtra bhASya 119 189. SaTkhaNDAgama, dhavalA TIkA 11114 190. SaTkhaNDAgama, dhavalA vRtti 1:114 191. dravyasaMgrahavRtti gAthA 44 192. dravyasaMgrahavatti gAthA 44 193. dravyasaMgrahavRtti gAthA 44 [59] Page #1177 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kAla kI dRSTi se darzana aura jJAna kA kyA sambandha hai? isa prazna para bhI cintana karanA prAvazyaka hai| chadmasthoM ke lie sabhI prAcAryoM kA eka mata hai ki chadmasthoM ko darzana aura jJAna kramazaH hotA hai, yugapad nahIM / kevalI meM darzana aura jJAna kA upayoga kisa prakAra hotA hai, isa sambandha meM prAcAryoM ke tIna mata haiN| prathama mata ke anusAra jJAna aura darzana kramazaH hote haiN| dvitIya mAnyatA ke anusAra darzana aura jJAna yugapada hote haiN| tRtIya mAnyatAnusAra jJAna aura darzana meM prabheda hai arthAta donoM eka haiN| Avazyakaniyukti,64 vizeSAvazyakabhASya'65 Adi meM bhI kahA gayA hai ki kevalI ke bhI do upayoga eka sAtha nahIM ho sakate / zvetAmbara paramparA ke Agama isa sambandha meM eka mata haiM, ve kevalI ke darzana aura jJAna ko yugapat nahIM maante|" digambara paramparA ke anusAra kevaladarzana aura kevalajJAna yugapat hote haiN| prAcArya umAsvAti kA bhI yahI abhimata rahA hai| mati-zruta Adi kA upayoga krama se hotA hai, yugapata nhiiN| kevalI meM darzana aura jJAnAtmaka upayoga pratyeka kSaNa meM yugapat hotA hai| niyamasAra meM AcArya kundakunda ne spaSTa likhA hai ki jaise sUrya meM prakAza aura prAtapa eka sAtha rahatA hai usI prakAra kevalI meM darzana aura jJAna eka sAtha rahate haiN| tIsarI paramparA caturtha zatAbdI ke mahAna dArzanika prAcArya siddhasena divAkara kI hai| unhoMne sanmatitarkaprakaraNa grantha meM likhA hai-mana:paryAya taka to jJAna aura darzana kA bheda siddha kara sakate haiM kintu kevalajJAnakebaladarzana meM bheda siddha karanA saMbhava nhiiN| 100 darzanAvaraNa aura jJAnAvaraNa kA kSaya yugapata hotA hai| usa kSaya se hone vAle upayoga meM 'yaha prathama hotA hai, yaha bAda meM hotA hai' isa prakAra kA bheda kisa prakAra se kiyA jA sakatA hai?20' kaivalya kI prApti jisa samaya hotI hai usa samaya sarvaprathama mohanIyakarma kA kSaya hotA hai| usake pazcAt jJAnAvaraNa aura darzanAvaraNa tathA antarAya kA yugapat kSaya hotA hai| jaba darzanAvaraNa aura jJAnAvaraNa donoM ke kSaya meM kAla kA bheda nahIM hai, taba yaha kisa AdhAra para kahA jA sakatA hai ki prathama kevaladarzana hotA hai, bAda meM kevalajJAna / isa samasyA ke samAdhAna ke lie koI yaha mAneM ki donoM kA yugapat sadabhAva hai to yaha bhI ucita nahIM, kyoMki eka sAtha do upayoga nahIM ho skte| isa samasyA kA sabase sarala aura tarkasaMgata samAdhAna yaha hai ki kevalI avasthA meM darzana aura jJAna meM bheda nahIM hotaa| darzana aura jJAna ko pRthak-pRthak mAnane se eka samasyA aura utpanna hotI hai ki yadi kevalI eka hI kSaNa meM sabhI kucha jAna letA hai to use sadA ke lie saba kucha jAnate rahanA caahie| yadi usakA jJAna sadA pUrNa nahIM hai to vaha sarvajJa kaisA? 202 194. pAvazyaka niyukti gAthA 977-979 195. vizeSAvazyakabhASya gAthA 3088-3135 196. bhagavatI sUtra 18/8 tathA bhagavatI, zataka 14, uddezaka 10 197. gommaTasAra, jIvakANDa 730 aura dravyasaMgraha 44 198, tattvArthasUtra bhASya 1/31 199. niyamasAra, gAthA 159 200. sanmati. prakaraNa 2/3 201. sanmati. prakaraNa 2/9 202. sanmati. prakaraNa 2/10 [60 ] Page #1178 -------------------------------------------------------------------------- ________________ yadi usakA jJAna sadA pUrNa hai to krama aura akrama kA prazna hI utpanna nahIM hotaa| vaha sadA ekarUpa hai| vahA~ para darzana aura jJAna meM kisI bhI prakAra kA koI antara nahIM hai| jJAna savikalpa hai aura darzana nirvikalpa hai, isa prakAra kA bheda AvaraNa rUpa karma ke kSaya ke pazcAt nahIM rahatA / 203 jahA~ para upayoga kI apUrNatA hai vahIM para savikalpaka aura nirvikalpaka kA bheda hotA hai| pUrNa upayoga hone para kisI prakAra kA bheda nahIM hotaa| eka samasyA aura hai, aura vaha yaha hai ki jJAna hamezA darzanapUrvaka hotA hai kintu darzana jJAnapUrvaka nahIM hotaa|04 kevalI ko eka bAra jaba sampUrNa jJAna ho jAtA hai taba phira darzana nahIM ho sakatA, kyoMki darzana jJAnapUrvaka nahIM hotaa| etadartha jJAna aura darzana kA kramabhAva nahIM ghaTa sktaa| digambaraparamparA meM kevala yUgapata pakSa hI mAnya rahA hai| zvetAmbaraparamparA meM isakI krama, yugapata aura abheda ye tIna dhArAe~ bniiN| ina tInoM dhArAoM kA vikrama kI satrahavIM zatAbdI ke mahAna tAkika yazovijayajI ne naI dRSTi se samanvaya kiyA hai| 205 RjusUtranaya kI dRSTi se Rmika pakSa saMgata hai| yaha dRSTi vartamAna samaya ko grahaNa karatI hai| prathama samaya kA jJAna kAraNa hai aura dvitIya samaya kA darzana usakA kArya hai| jJAna aura darzana meM kAraNa aura kArya kA krama hai| vyavahAranaya bhedasparzI hai| usakI dRSTi se yugapat pakSa bhI saMgata haiN| saMgrahanaya abhedasparzI hai, usakI dRSTi se abheda pakSa bhI saMgata hai| tarka dRSTi se dekhane para ina tIna dhArAoM meM abheda pakSa adhika yuktisaMgata lagatA hai| dUsarA dRSTikoNa prAgamika hai| usakA pratipAdana svabhAvasparzI hai| prathama samaya meM vastugata bhinnatAmoM ko jAnanA aura dUsare samaya meM bhinnatAgata abhinnatA ko jAnanA svabhAvasiddha hai| jJAna kA svabhAva hI isa prakAra kA hai ki bheda meM abheda aura abheda meM bheda samAyA huA hai, tathApi bhedapradhAna jJAna aura abhedapradhAna darzana kA samaya eka nahIM hotA / 20 prajJApanA meM upayoga aura pazyattA ke sambandha meM anya carcA nahIM hai| avadhipada meM avadhijJAna ke sambandha meM bheda, viSaya, saMsthAna, prAbhyantara aura bAhya avadhi, dezAvadhi, avadhi kI kSaya-vRddhi, pratipAti aura apratipAtiina sAta viSayoM kI vistRta carcA hai| avadhijJAna ke do bheda haiM--eka to janma se prApta hotA hai, dUsarA karma ke kSayopazama se| devoM nArakoM meM janma se hI avadhijJAna hotA hai kintu manuSyoM aura tiyaMca paMcendriyoM kA avadhijJAna kSayopazamika hai| yadyapi donoM prakAra ke jJAna kSayopazamajanya hI haiM tathApi deva-nArakoM ko vaha kSayopazama bhava ke nimitta se hotA hai aura manuSyoM evaM tiryacoM ko taponuSThAna Adi bAhya nimittoM se hotA hai| avadhijJAna kisameM kitanA hotA hai isakI bhI vistRta carcA hai| paramAvadhijJAna kevala manuSya meM hI hotA hai| prajJApanA ke mUla pATha meM pravadhijJAna kA nirUpaNa to hai para paribhASA nahIM dI hai| avadhijJAna kA tAtparya yaha hai----indriya aura mana kI sahAyatA ke binA hI prAtmA se jo rUpI padArtha kA sImita jJAna hotA hai, vaha avadhijJAna hai| 203. sanmati. prakaraNa, 2/11 204. sanmati. prakaraNa, 2/22 205. jJAnabindu, pRSTha 154-164 206. (ka) vizeSa vivaraNa ke lie dekhie dharmasaMgrahaNI gAthA 1336-1359 (kha) tattvArthasUtra, siddhasena gaNI TIkA, adhyAya 1, sU 31, pR. 77/1 (ga) nandIsUtra, malayagiri vRtti pR. 134-138 Page #1179 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saMjJA : eka cintana ikatIsaveM saMjIpada meM siddhoM sahita sampUrNa jIvoM ko saMzI, asaMjJI aura nosaMjI-noasaMjJI ina tIna bhedoM meM vibhakta karake vicAra kiyA gayA hai| siddha na to saMjJI haiM aura na asaMjJI, isalie unako nosaMjJInoprasaMjJo kahA hai| manuSya meM bhI jo kevalI haiM ye bhI siddha samAna haiM aura isI saMjJA vAle haiN| kyoMki mana hone para bhI ve usake vyApAra se jJAna prApta nahIM karate / jIva saMjhI aura asaMjJI donoM prakAra ke haiN| ekendriya se caturindriya taka ke jIva asaMjJI hI hote haiN| nAraka, bhavanapati, vANavyaMtara aura paMcendriya tithaMca saMjJI aura asaMjJI donoM prakAra ke haiM / jyotiSka aura vaimAnika sirpha saMjJI haiN| yahA~ para saMjJA kA kyA artha lenA cAhie? yaha spaSTa nahIM hai, kyoMki manuSyoM, nArakoM, bhavanapatiyoM aura vANavyaMtara devoM ko asaMjJI kahA hai| isalie jisake mana hotA hai vaha saMjJI hai, yaha artha yahA~ para ghaTita nahIM hotaa| ataeva prAcArya malayagiri ne saMjJA zabda ke do artha kie haiM, tathApi pUrA samAdhAna nahIM ho pAtA / nAraka, bhavanapati, bANavyaMtara Adi ko saMjJI aura asaMjJo kahA hai, ve jIva pUrva bhava meM saMjI aura asaMjJI theisa dhaSTi se unako saMjJI aura asaMjJI kahA hai| 207 AgamaprabhAbaka puNyavijaya jI mahArAja 208 kA abhimata hai ki yahA~ para saMjJI-prasaMjJo zabda jo pAyA hai vaha kisa artha kA sahI dyotaka hai ? anveSaNIya hai| saMjJA zabda kA prayoga pAgamasAhitya meM vibhinna arthoM ko lekara hamA hai| prAcArAMga meM saMjJA zabda pUrvabhava ke jAtismaraNa jJAna ke artha meM vyavahuta huA hai| dazAzrutaskandha10 meM dattacitta samAdhi kA ullekha hai, vahA~ bhI jAtismRti ke artha meM hI 'saNNinANaM' zabda kA upayoga huA hai| sthAnAMga" meM prathama sthAna meM eka saMjJA kA ullekha hai to caturtha sthAna meM AhArasaMjJA, bhayasaMjJA, maithunasaMjJA aura parigrahasaMjJA, ina cAra saMjJAnoM kA ullekha hai 12 to dasaveM sthAna'13 meM dasa saMjJAoM kA varNana hai, uparyukta cAra saMjJAnoM ke atirikta krodha, mAna, mAyA, lobha, loka aura prodha ina saMjJAoM kA ullekha hai| isa prakAra saMjJA ke do artha haiM--pratyabhijJAna aura anubhUti / inhI meM matijJAna kA eka nAma saMjJA nidiSTa hai|4 tatvArthasUtra meM umAsvAti ne mati, smRti, saMjJA, cintA aura abhinibodha, inheM ekArthaka mAnA hai / 2.5 malayagiri216 aura abhayadeva' 17 donoM ne saMjJA kA artha vyaMjanAvagraha ke pazcAta hone vAlI eka 207. prajJApanAsUtra bhAga 2, puNyavijaya jI ma. kI prastAvanA pRSTha 142 208. prajJApanA, prastAvanA, pRSTha 142 209. AcArAMga 1-1 210. dazAzrutaskandha, 5 vI dazA 211. sthAnAMga, prathama sthAna, sUtra 30 212. sthAnAMga, caturtha sthAna, sUtra 356 213. sthAnAMga, dasavAM sthAna, sUtra 105 214. IhApohavImaMsA, maggaNA ya gvessnnaa| saNNA saI maI pagNA, savvaM AbhiNivohiyaM / / -naMdIsUtra 54, gA..6 215. matiH smRti: saMjJA cintAbhinibodha ityanAntaram / -tattvArthasUtra 1/13 216. saMjJAnaM saMjJA vyaMjanAvagrahottarakAlabhAvI mativizeSa ityartha / -naMdIvRtti, patra 187 217. saMjJAnaM saMjJA vyaMjanAvagrahottarakAlabhAvI mativizeSaH / -sthAnAMgavRtti, patra 19 [62] Page #1180 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prakAra kI mati kiyA hai| prAcArya abhayadeva ne dUsarA artha saMjJA kA anubhUti bhI kiyA hai|18sNjnyaa ke jo dasa prakAra sthAnAMga meM batAe haiM unameM anubhUti hI ghaTita hotA hai / 21 prAcArya umAsvAti ne saMjJI-asaMjJI kA samAdhAna karate hue likhA hai ki saMjJI vaha hai jo mana vAlA hai230 aura bhASya meM usakA spaSTIkaraNa karate hue likhA hai ki saMjJI zabda se ve hI jIva abhipreta haiM jinameM saMpradhAraNa saMjJA hotI hai 22 / kyoMki saMpradhAraNa saMjJA vAle ko hI mana hotA hai| prAhAra Adi saMjJA ke kAraNa jo saMjJI kahalAte haiM, ve jIva yahA~ abhipreta nahIM haiN| battIsaveM pada kA nAma saMyata hai| isameM saMyata, asaMyata, saMyatAsaMyata aura nosaMyata-noasaMyata-nosaMyatAsaMyata isa prakAra saMyama ke cAra bhedoM ko lekara samasta jIvoM kA vicAra kiyA gayA hai / nAraka, ekendriya se lekara caturindriya jIvoM taka, vANavyantara, jyotiSka aura vaimAnika ye asaMyata hote haiN| paMcendriya tiryaMca asaMyata aura saMyatAsaMyata hote haiN| manuSya meM prathama ke tIna prakAra hote haiM aura siddhoM meM saMyata kA cauthA prakAra nosaMyata-noasaMyatanosaMyatAsaMyata hai / saMyama ke AdhAra se jIvoM ke vicAra karane kI paddhati mahattvapUrNa hai| pravicAraNA : eka cintana cauMtIsaveM pada kA nAma pravicAraNA hai / prastUta pada meM 'paviyAraNa' (pravicAraNa) zabda kA jo prayoga hayA hai usakA mUla 'pravicAra' zabda meM hai| 232 pada ke prArambha meM jahA~ dvAroM kA nirUpaNa hai vahA~ 'pariyAraNA' aura mUla meM pariyAraNayA' aisA pATha hai| krIDA, rati, indriyoM ke kAmabhoga aura maithuna ke lie saMskRta meM pravicAra athavA pravicAraNA aura prAkRta meM pariyAraNA athavA paviyAraNA zabda kA prayoga huA hai| paricAraNA kaba, kisako aura kisa prakAra kI sambhava hai, isa viSaya kI carcA prastuta pada meM 24 daNDakoM ke AdhAra se kI gaI hai| nArakoM ke sambandha meM kahA hai ki ve upapAta kSetra meM Akara turanta hI AhAra ke pudgala grahaNa karanA prArambha kara dete haiN| isase unake zarIra kI niSpatti hotI hai aura pudgala aMgopAMga, indriyAdi rUpa se pariNata hone ke pazcAt ve paricAraNa prArambha karate haiM arthAt zabdAdi sabhI viSayoM kA upabhoga karanA zuru karate haiN| paricAraNa ke bAda vikuvaMNA-aneka prakAra ke rUpa dhAraNa karane kI prakriyA karate haiN| devoM meM isa krama meM yaha antara hai ki unakI vikUrvaNA karane ke bAda paricAraNA hotI hai| ekendriya jIvoM meM paricAraNA nAraka kI taraha hai kintu usameM vikurvaNA nahIM hai, sirpha vAyukAya meM vikurvaNA hai| dvIndriya, zrIndriya, caturindriya meM ekendriya kI taraha, paMcendriya tiryaca aura manuSya meM nAraka kI taraha paricAraNA hai| prastuta pada meM jIvoM ke prAhAragrahaNa ke do bheda-Abhoganirvatita aura anAbhoganirvatita- batAkara bhI carcA kI gii| ekendriya ke atirikta sabhI jIva Abhoganivartita aura anAbhoganirvatita AhAra lete haiM parantu ekendriya meM sirpha anAbhoganirbatita pAhAra hI hotA hai| jIva apanI icchA se upayogapUrvaka AhAra grahaNa karate haiN| vaha prAbhoganirvatita hai aura icchA na hote hue bhI jo lomAhAra prAdi ke dvArA satata AhAra kA grahaNa hotA rahatA hai vaha anAbhoganirvatita hai| 218. AhArabhayAdyupAdhikA vA cetanA sNjnyaa| --sthAnAMga vRtti, patra 47 219. sthAnAMga 10/105 220. saMjJinaH samanaskAH / -tattvArthasUtra 2/25 221. IhApohayuktA guNadoSavicAraNAtmikA sampradhAraNasaMjJA / -tattvArthabhASya 2/25 222. (ka) kAyapravicAro nAma maithunaviSayopasevanam -tattvArthabhASya 4-8 (kha) pravIcAro maithunopasevanam / -sarvArtha siddhi 4-7 163 ] Page #1181 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAcArya malayagiri ne prajJApanA kI TIkA meM likhA hai ki ekendriya meM bhI apaTa mana hai kyoMki manolabdhi sabhI jIvoM meM hai| dvIndriya se lekara caturindriya taka apaTu mana hai to phira ekendriya meM hI pranAbhoganirvartita pAhAra kahA hai aura zeSa meM kyoM nahIM ? isa prazna kA samyak samAdhAna nahIM hai| prAgamaprabhAkka puNyavijaya jI mahArAja kA aisA mantavya hai ki saMbhavataH rasendriya vAle prANI ke mukha hotA hai isalie use khAne kI icchA hotI hai / ataeva usameM prAbhoganirvatita pAhAra mAnA gayA ho aura jisameM rasendriya kA abhAba hai usameM anAbhoganirvatita mAnA ho| isa prakaraNa meM AhAra grahaNa karane vAlA vyakti AhAra ke pudgaloM ko jAnatA hai, dekhatA hai aura jAnatA bhI nahIM, dekhatA bhI nahIM, prAdi vikalpa kara usa para cintana kiyA hai| adhyavasAya ke sambandha meM bhI prAsaMgika carcA kI gaI hai| mukhya rUpa se adhyavasAya do prakAra ke hote haiM-eka prazasta dUsarA aprazasta / taratamatA kI dRSTi se una adhyavasAyoM ke asaMkhyAta bheda hote haiM / caubIsoM daNDakoM ke jIvoM ke adhyavasAyoM kI carcA kI gaI hai| devoM kI paricAraNA ke sambandha meM cAra vikalpa batAe gae haiM1. deva sadevI saparicAra 2. deva sadevI aparicAra 3. deva adevI saparicAra 4, deva adevI aparicAra bhavanapati, bANavyaMtara, jyotiSka, saudharma aura IzAna, inameM deviyAM haiN| isalie prathama vikalpa hai| yahAM para deva aura deviyoM meM kAyika paricAraNA hai| sanatkumAra se lekara acyuta kalpa taka kevala deva hI hote haiM, deviyAM nahIM hotI / tathApi unameM deviyoM ke abhAva meM bhI paricAraNA hai| graiveyaka aura anuttara vimAnoM meM deva haiM, deviyAM nahIM haiM aura paricAraNA bhI nahIM hai| dvitIya vikalpa deva haiM, deviyAM haiM aura aparicAraka haiM yaha vikalpa kahIM saMbhava nahI hai| devI nahIM hai tathApi paricAraNA kisa prakAra saMbhava hai, isakA spaSTIkaraNa karate hue kahA hai (1) sanatkumAra-mAhendrakalpa meM sparzaparicAraNA hai (2) brahmaloka-lAntaka kalpa meM rUpaparicAraNA hai (3) mahAzukra-sahasrAra meM zabdaparicAraNA hai| (4) prAnata-prANata-pAraNa-acyuta kalpa meM manaHparicAraNA hai| kAyaparicAraNA meM manuSya kI taraha deva devI ke sAtha maithuna sevana karatA hai| devoM meM zukra ke pudgala yahA~ batAye haiM aura ve zukrapudgala deviyoM meM jAkara pAMca indriyoM ke rUpa meM pariNata hote haiN| usa zukra se garbhAdhAna nahIM hotA' 23 kyoMki devoM meM vaikriya zarIra hai / yaha zukra vaikriyavargaNAoM se nirmita hotA hai| jahAM para sparza prAdi paricAraNA batAI gaI hai una devalokoM meM deviyAM nahIM hotIM, para jaba una devoM kI icchA hotI hai taba sahasrAra debaloka taka deviyAM vikurvaNA karake vahA~ upasthita hotI haiM aura deva anukrama se unake sparza, rUpa, zabda se saMtuSTa hote haiM / 224 TIkAkAra ne yahA~ spaSTIkaraNa kiyA hai--una devoM meM bhI zukravisarjana hotA hai arthAt deva aura deviyoM meM samparka nahIM hotA tathApi zukra-saMkramaNa hotA hai aura usake pariNamana se unake rUpa-lAvaNya meM vRddhi hotI hai| 223. kevalaM te vaikriyazarIrAntargatA iti na grbhaadhaanhetvH| -prajJApanAvRtti patra 550 224. pudgalasaMkramo divyprbhaavaadvseyH| --prajJApanAvRtti patra 551 [ 64 ] Page #1182 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mAnata-prANata-pAraNa-acyuta kalpa meM jaba devoM kI icchA mana:paricAraNA kI hotI hai taba devI apane sthAna para rahakara hI divya rUpa aura zRMgAra sajAtI hai aura ve deva svasthAna para rahakara hI saMtuSTa hote haiM aura devI bhI apane sthAna para rahakara hI rUpa-lAvaNyavatI bana jAtI hai| yahA~ yaha smaraNa rakhanA hogA ki kAyaparicAraNA kI apekSA sparzaparicAraNA meM adhika sukha hai, usase rUpaparicAraNA meM adhika sukha hai, usase zabdaparicAraNA meM adhika sukha hai, usase manaHparicAraNA meM adhika sukha hai aura aparicAraNA vAle devoM meM usase bhI adhika sukha hai / isase spaSTa hai ki paridhAraNA meM sukha kA prabhAva hai para prANI cAritramohanIya kI prabalatA ke kAraNa usameM sukha kI anubhUti karatA hai| 25 vedanA : eka cintana paitIsavA~ pada vedanApada hai| caubIsa daNDakoM meM jIvoM ko aneka prakAra kI vedanA kA jo anubhava hotA hai, usakI vicAraNA isa pada meM kI gaI hai| vedanA ke aneka prakAra batAye gaye haiM, jaise ki (1) zIta, uSNa, zItoSNa (2) dravya, kSetra, kAla, bhAva (3) zArIrika, mAnasika aura ubhaya (4) sAtA, asAtA, sAtAsAtA (5) duHkhA, sukhA, adu:khA-asukhA (6) AbhyupagamikI, aupakramikI (7) nidA anidA prAdi / saMzo kI vedanA nidA hai aura asaMjJI kI bedanA ko anidA kahA hai| ___ zItoSNa vedanA ke sambandha meM prAcArya malayagiri ne yaha prazna upasthita kiyA hai ki upayoga kramika hai to phira zIta aura uSNa ina donoM kA yugapat anubhava kisa prakAra ho sakatA hai ? prazna kA samAdhAna karate hue likhA hai-upayoga kramika hai parantu zIghra saMcAraNa ke kAraNa anubhava karate samaya krama kA anubhava nahIM hotA, isI kAraNa aAgama meM zItoSNa vedanA kA yugapat anubhava kahA hai| yahI bAta zArIrika-mAnasika sAtAsAtA ke sambandha meM hai| 227 ... prAcArya malayagiri ne aduHkhA-prasukhA vedanA kA artha sukha-duHkhAtmikA kiyA hai arthAt jise sukha saMjJA na dI jA sake, kyoMki usameM duHkha kA bhI anubhava hai| duHkha saMjJA nahIM dI jA sakatI kyoMki usameM sukha kA bhI anubhava hai| sAtA-prasAtA tathA sukha aura duHkha meM kyA bheda hai ? isa prazna kA uttara bhI prAcArya malayagiri ne yaha diyA hai ki vedanIyakarma ke pudgaloM kA krama-prApta udaya hone jo vedanA hotI hai vaha sAtA-asAtA hai para jaba koI dUsarA vyakti koI udIraNA karatA hai usa samaya jo sAtA-asAtA kA anubhava hotA hai vaha sukhaduHkha kahalAtA hai| vedanA ke prAbhyupagamikI aura aupakramikI ye do prakAra haiM / abhyupagama kA artha aMgIkAra hai| hama kitanI hI bAtoM ko svecchA se svIkAra karate haiM / tapasyA kisI karma ke udaya se nahIM hotI, vaha abhyupagama ke kAraNa kI jAtI hai / tapa meM jo vedanA hotI hai vaha AbhyupagamikI vedanA hai| upakrama kA artha karma kI udIraNA 225. prajJApanATIkA, patra 252 226. prajJApanATIkA, patra 555 227. prajJApanATIkA, patra 556 228. prajJApanATIkA, patra 556 229. prajJApanATIkA, patra 556 [ 65 ] Page #1183 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kA hetu hai / zarIra meM jaba roga hotA hai to usase karma kI udIraNA hotI hai isalie vaha karma kI udIraNA kA upakrama hai / upakrama ke nimitta se hone vAlI vedanA praupakramikI vedanA hai / 230 samuddhAta : eka cintana chattIsaveM pada kA nAma samudaghAlapada hai| zarIra se bAhara prAtmapradezoM ke prakSepa ko samudghAta kahate haiN|23' dUsare zabdoM meM yaha bhI kaha sakate haiM ki sambhUta hokara prAtmapradezoM ke zarIra se bAhara jAne kA nAma samuddhAta hai / 232 samudghAta ke sAta prakAra batAye haiM, jo isa prakAra haiM - 9. vedanAsamudghAta, asAtAvedanIya karma ke prAzrita hone vAlA samudghAta / 2. kaSAyasamudghAta, kaSAyamohakarma ke Azrita hone vAlA samuddhAta / 3. mAraNAntikasamudghAta, AyuSya ke antarmuhUrta avaziSTa raha jAne para usake prAzrita hone vAlA samudghAta / 4. vaikriyasamudghAta, kriyanAmakarma ke Azrita hone vAlA samudghAta / 5. tejasasamudghAta, taijasanAmakarma ke prAzrita hone vAlA samudghAta / 6. mAhArakasamudghAta, AhArakanAmakarma ke prAzrita hone vAlA samudghAta / 7. kevalisamuddhAta, bedanIya, nAma gotra aura prAyuSya karma ke Azrita hone vAlA samudghAta / __ ina sAsa samudghAtoM meM se kisa jIva meM kitane samudghAta pAe jA sakate haiM, isa para vicAra karate hue likhA hai-naraka meM prathama cAra samuddhAta haiN| devoM meM aura tiryaJca paMcendriyoM meM prathama pA~ca samudghAta haiN| vAyu ke atirikta zeSa ekendriya, dvIndriya, zrIndriya, caturindriya meM prathama tIna samudghAta haiN| vAyukAya meM prathama cAra samudghAta haiN| manuSya meM sAtoM ho samudghAta ho sakate haiN| jIvoM kI dRSTi se samudghAta kI apekSA se alpabahUtva para ciMtana karate hue batAyA hai ki jaghanya saMkhyA pAhArakasamudghAta karane vAle kI hai aura sabase adhika saMkhyA vedanAsamudghAta karane vAle kI hai| unase adhika jIva aise haiM jo samudadhAta nahIM karate / isI taraha daNDakoM ke sambandha meM bhI alpabahutva kI dRSTi se ciMtana kiyA hai| kaSAyasamudghAta ke cAra prakAra kie gaye haiM aura daNDakoM ke prAdhAra para vicAra kiyA gayA hai| pUrva ke chahoM samudghAta chAnasthika haiN| ina samudghAtoM meM pravagAhanA aura sparza kitane hote haiM tathA kitane kAla taka ye rahate haiM ? samudghAta ke samaya jIva ko kitanI kriyAe~ hotI haiM ? ina sabhI praznoM para vicAra kiyA hai| kevalisamudghAta ke sambandha meM vistAra se carcA hai| kevalisamudaghAta karane ke pUrva eka vizeSa kriyA hotI hai jo zubha yoga rUpa hotI hai| usakI sthiti mantamuhUrta pramANa hai / usakA kArya hai udayAvalikA meM karmadalikoM kA nikSepa krnaa| yaha kriyA prAvarjIkaraNa kahalAtI hai| mokSa kI ora prAtmA prAjita yAnI jhakI huI hone se ise prAvajitakaraNa bhI kahate haiN| kevalajJAniyoM ke dvArA avazya kie jAne ke kAraNa ise prAvazyakakaraNa bhI kahate haiN| vizeSAvazyakabhASya, paMcasaMgraha prAdi meM ye tInoM nAma prApta hote haiM / 23 digambara paramparA ke sAhitya meM kevala pAvajitakaraNa nAma hI milatA hai / 234 230. abhyupagamena -- aGgIkAreNa nirvRttA tatra vA bhavA prAbhyupaga mikI tayA-- zirolocatapazcaraNAdikayA vedanayA-pIDayA upakrameNa-karmodIraNakAraNena nivattA tatra vA bhavA praupakramikI tayAjvarAtIsArAdijanyayA / -sthAnAMga vatti patra 84 231. samudadhananaM samudghAta: zarIrAd bhirjiivprdeshprkssepH| - sthAnAMga abhayadeva vatti 380 232. hantargamikriyAtvAt sambhUyAtmapradezAnAM ca bahirudhananaM samudghAtaH / - tattvArthavAttika 1, 20, 12 233. (ka) vizeSAvazyakabhASya, gAthA 3050-51 (kha) paMcasaMgraha, dvAra 1, gAthA 16 kI TIkA 234. labdhisAra, gA. 617 . Page #1184 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - jaba vedanIya, nAma aura gotra karma kI sthiti aura dalika prAyukarma kI sthiti aura dalikoM se adhika hoM taba una sabhI ko barAbara karane ke liye kevalisamudghAta hotA hai / antarmuhUrta pramANa prAyu avazeSa rahane para yaha samudghAta hotA hai| kevalisa mudghAta kA kAlapramANa pATha samaya kA hai| prathama samaya meM mAtmA ke pradezoM ko zarIra se bAhara nikAlA jAtA hai| usa samaya unakA prAkAra daNDa sahaza hotA hai| prAtmapradezoM kA yaha daNDarUpa U~cAI meM loka ke Upara se nIce taka prarthAta caudaha rajjU lambA hotA hai| usakI moTAI kevala svayaM ke zarIra barAbara hotI haiN| dUsare samaya meM usa daNDa ko pUrva, pazcima yA uttara, dakSiNa meM vistIrNa kara usakA prAkAra kapATa ke sadaza banAyA jAtA hai| tRtIya samaya meM kapATa ke AkAra ke prAtmapradezoM ko maMthAkAra banAyA jAtA hai arthAt pUrva, pazcima, uttara, dakSiNa cAroM tarapha phailAne se usakA AkAra mathanI kA sA bana jAtA hai| caturthasamaya meM vidizAoM ke khAlI bhAgoM ko prAtmapradezoM se pUrNa karake unheM sampUrNa loka meM vyApta kiyA jAtA hai| pAMcaveM samaya meM prAtmA ke lokavyApI prAtmapradezoM ko saMharaNa ke dvArA phira mathAkAra banAyA jAtA hai / chaThe samaya meM mathAkAra se kapATAkAra banA liyA jAtA hai| sAtaveM samaya meM Atmapradeza phira daNDa rUpa meM pariNata hote haiM aura pAThaveM samaya meM puna: ve apanI asalI sthiti meM A jAte haiN| vaidika paramparA 235 ke granthoM meM prAtmA kI vyApakatA ke sambandha meM cintana kiyA gayA hai| usakI tulanA hama kevalisamudghAta ke caturtha samaya meM jaba prAtmA lokavyApI bana jAtA hai, usase kara sakate haiN| vyAkhyAsAhitya isa prakAra prajJApanA ke chattIsa padoM meM vipula dravyAnuyoga sambandhI sAmagrI kA apUrva saMkalana hai / isa prakAra kA saMkalana anyatra durlabha hai / prajJApanA kA viSaya gambhIratA ko lie hae hai| prAgamoM ke gambhIra rahasyoM ko udghATita karane ke lie mUrdhanya manISiyoM ke dvArA vyAkhyA sAhitya kA nirmANa kiyA gyaa| prajJApanA para nirukti aura bhASya nahIM likhe gae / prAcArya haribhadra ne prajJApanA kI pradeza-vyAkhyA meM prajJApanA kI avaNi kA ullekha kiyA hai| 36 isase yaha spaSTa hai prAcArya haribhadra ke pUrva isa para koI na koI avacuNi avazya rahI hogI, kyoMki vyAkhyA meM yatra-tatra 'etadukta bhavati', 'kimaktaM bhavati' 'ayamatra bhAvArtha:,' 'idamatra hRdayam,' 'etesi bhAvaNA' zabda prayukta hue haiM / prAcArya malayagiri 3' ne bhI apanI vRtti meM cUNi kA ullekha kiyA hai| yahA~ yaha sahaja hI jijJAsA ho sakatI hai ki pravacUNi yA cUNi jo prajJApanA para racita thI usakA racayitA kauna thA? munizrI puNyavijaya jI mahArAja kA abhimata hai ki caNi ke racayitA prAcArya haribhadra ke guru hI hone cAhie, kyoMki vyAkhyA meM ye zabda prayukta hae haiM -'evaM tAvata pUjyapAdA pAcakSate,' 'guravastu', 'iha tu pUjyA:', 'atra guravo vyAcakSate' / puNyavijaya jI mahArAja kA yaha bhI mantavya hai ki prajJApanA para prAcArya haribhadra ke guru jinabhaTTa ke atirikta anya prAcAryoM kI gayakhyAe~ bhI honI caahiye| 35 para ve prAja upalabdha nahIM haiM, isalie inakA kyA rUpa thA? yaha spaSTa rUpa se nahIM kahA jA sakatA / 235. (ka) vizvatazcakSuruta vizvato mukho vizvato bAhuruta vizvataHpAt / zvetAzvataropaniSad 3-3, 111-5 (kha) sarvata: pANipAdaM tat, sarvato'kSiziromukham / ___ sarvataH zrutimalloke, sarvamAvRtya tiSThati / / -bhagavad gItA, 13, 13 236. alamatiprasaGgana avaNikAmAtrametaditi / -prajJApanApradezavyAkhyA, pR. 28, 113 237. prajJApanA malayagiri vRtti, patra 269-271 238. prajJApanA prastAvanA, pR. 152 [ 67 ] Page #1185 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanA para vartamAna meM jo TIkAeM upalabdha haiM unameM sarvaprathama prAcArya haribhadra kI pradezavyAkhyA hai / haribhadra jaina bhAgamoM ke prAcIna TIkAkAra haiN| unhoMne prAvazyaka, dazavakAlika, jIvAbhigama, nandI, anuyogadvAra, piNDaniyukti prati para mahattvapUrNa TIkAeM likhI haiM / prajJApanA kI TIkA meM sarvaprathama jainapravacana kI mahimA gAI hai| usake pazcAt maMgala kA vizleSaNa kiyA hai aura sAtha meM yaha bhI sUcita kiyA hai ki maMgala kI vizeSa vyAkhyA mAvazyaka TIkA meM kI gaI hai| bhavya-prabhavya kA vivecana karate hue prAcArya ne vAdimukhya kRta abhavyasvabhAva ke sUcaka zloka ko bhI uddhata kiyA hai|40 prajJApanA para dUsarI vRtti navAMgI TIkAkAra prAcArya abhayadeva kI hai| para yaha vRtti sampUrNa prajJApanA para nahIM hai kevala prajJApanA ke tIsare pada-jIvoM ke alpabahatva-para hai| prAcArya ne 133 gAthAoM ke dvArA isa pada para prakAza DAlA hai| svayaM prAcArya ne use 'saMgraha' kI abhidhA pradAna kI hai| yaha vyAkhyA dharmaratnasaMgrahaNI aura prajJApanodvAra nAma se bhI vizruta hai| isa saMgrahaNI para kulamaNDanagaNI ne saMvat 1441 meM eka avaNi kA nirmANa kiyA hai / prAnmAnanda jaina sabhA bhAvanagara se prajJApanA tRtIya pada saMgrahaNI para eka avaNi prakAzita huI hai| para usa avaNi ke racayitA kA nAma jJAta nahIM hai / yaha avaNi kulamaNDanagaNI viracita avaNi se kucha vistRta hai| puNyavijaya jI mahArAja kA yaha abhimata hai ki kulamaNDanakRta avaNi ko hI adhika spaSTa karane ke liye kisI vijJa ne isakI racanA kI hai| prajJApanA para vistRta vyAkhyA malayagiri kI hai| prAcArya malayagiri suprasiddha TIkAkAra rahe haiN| unakI TIkAnoM meM viSaya kI vizadatA. bhASA kI prAMjalatA. zailI kI prauDhatA eka sAtha dekhI jAtA hai ki unhoMne chabbIsa granthoM para vattiyA~ likhI haiM, unameM se bIsa grantha upalabdha haiM, chaha grantha anupalabdha haiN| malayagiri ne svatantra grantha na likhakara TIkAe~ hI likhI haiM para unakI TIkAnoM meM prakANDa pANDitya mukharita humA hai / ve sarvaprathama mUla sUtra ke zabdArtha kI vyAkhyA karate haiM, artha kA spaSTa nirdeza karate haiM, usake pazcAt vistRta vivecana karate haiN| viSaya se sambandhita prAsaMgika viSayoM ko bhI ve chate cale jAte haiN| viSaya ko prAmANika banAne ke lie prAcIna granthoM ke uddharaNa bhI dete haiN| prajJApanAvRtti unakI mahattvapUrNa vRtti hai| yaha vRtti prAcArya haribhadra kI pradezavyAkhyA se cAra guNI adhika vistRta hai| prajJApanA ke guru gambhIra rahasyoM ko samajhane ke lie yaha vRtti atyanta upayogI hai / vRtti ke prArambha meM prAcArya ne maMgalasUcaka cAra zloka die haiN| prathama zloka meM bhagavAna mahAvIra kI stuti hai| dvitIya meM jinapravacana ko namaskAra kiyA gayA hai to tRtIya zloka meM guru ko namana kiyA gayA hai aura caturtha zloka meM prajJApanA para vatti likhane kI pratijJA kI hai / 4' 239. zagAdivadhyapaTa: suralokaseturAnandadvandubhirasaskRtivaMcitAnAm / / saMsAracArakapalAyanaphAlaghaMTA, jaina vacastadiha ko na bhajeta vidvAn // 1 // -prajJApanA pradezavyAkhyA 240. saddharmabIjavapanAnaghakauzalasya, yallokabAndhava ! tavApi khilAnyabhUvan / tannAdbhataM khagakuleSviha tAmaseSu, sUryAzavo madhukarIcaraNAvadAtAH // 1 // -prajJApanA pradezavyAkhyA 241. jayati namadamaramukUTapratibimbacchadamavihitabahurUpaH / uddhartumiva samastaM vizvaM bhavapaDato vIraH // 1 // jinavacanAmRtajaladhi vande yabindumAtramAdAya / abhavantanaM sattvA janma-jarA-vyAdhipArihInAH / / 2 / / praNamata gurupadapaGkajamadharIkRtakAmadhenukalpalatam / yadupAstibazAnirupamamaznuvate brahma tanubhAjaH // 3 // jaDamatirapi gurucaraNopAstisamudbhUtavipulamativibhavaH / samayAnusArato'haM vidadhe prajJApanAvivatima // 4 // -prajJApanA TIka [6 ] Page #1186 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AcArya malayagiri ne prajJApanA kA zabdArtha karate hue likhA hai ki 'prakarSeNa jJApyante anayeti prajJApanA' arthAt jisake dvArA jIva-ajIva Adi padArthoM kA jJAna kiyA jAya vaha prajJApanA hai| AcArya haribhadra ne apanI vRtti meM prajJApanA ko upAMga ke rUpa meM ullikhita kiyA hai para prAcArya malayagiri ne unase Age bar3hakara samavAyAGga kA upAMga prajJApanA ko batAyA hai| unakA yaha spaSTa abhimata hai ki samavAyAGga meM nirUpita artha kA pratipAdana prajJApanA meM huaA hai, unhoMne yaha bhI likhA hai ki kahA jA sakatA hai ki samavAyAGga nirUpita artha kA prajJApanA meM pratipAdana karanA ucita nahIM, para yaha kathana upayukta nahIM hai, kyoMki prajJApanA meM samavAyAGga pratipAdita artha kA hI vistAra hai aura yaha vistAra maMdamati ziSya ke vizeSa upakAra ke lie kiyA gayA hai| isalie isakI racanA pUrNa sArthaka hai / vijJoM kA yaha mAnanA hai ki amuka aMga kA amuka upAMga hai, isa prakAra kI vyavasthA prAcArya haribhadra ke pazcAt aura prAcArya malayagiri ke pUrva huI hai / hama yaha pUrva hI likha cuke haiM ki malayagiri kI vRtti kA mUlAdhAra AcArya haribhadra ko pradezavyAkhyA rahI hai tathApi prAcArya malayagiri ne anya aneka granthoM kA upayoga kiyA hai| 242 udAharaNa ke rUpa meM prAcArya haribhadra ne strI tIrthaMkara bana sakatI hai yA nahIM? isake lie siddhaprAbhUta kA saMketa kiyA hai jabaki prAcA malayagiri ne strImukta hotI hai yA nahIM? usa sambandha meM pUrva yakSa aura uttarapakSa kI racanA kara visa vizleSaNa kiyA hai| 243 isI prakAra siddha ke svarUpa ke sambandha meM vibhinna dArzanikoM ke mantavya kI carcA karake anta meM jainadarzana kI dRSTi se siddha ke svarUpa kI saMsthApanA kI hai / 144 sAmAnya rUpa se prAcArya malayagiri ne vyAkhyA ke sambandha meM vibhinna cintakoM ke matabheda kA sUcana kiyA hai para kucha sthaloM para unhoMne apanA svatantra mata bhI prakaTa kiyA hai aura jahA~ unheM lagA ki yaha ulajhana bharA hai vahA~ unhoMne apanA mata na dekara kevaligamya kahakara santoSa kiyA hai| yaha kathana unakI bhavabhIrutA kA dyotaka hai| Aja jina viSayoM meM kucha bhI nahIM jAnate usa viSaya meM bhI jo loga adhikAra ke sAtha apanA mata de dete haiM, unheM usa mahAna prAcArya se preraNA lenI caahiye| prAcArya malayagiri ne kitane hI viSayoM kI carcA tarka aura zraddhA donoM hI dRSTi se kI hai| jaiseprajJApanA kI racanA zyAmAcArya ne kI tathApi isameM zramaNa bhagavAna mahAvIra aura gaNadhara gautama kA saMvAda kaise ? bhagavAn mahAvIra aura gautama kA saMvAda hone para bhI isameM aneka matabhedoM kA ullekha kaise ? siddha ke pandraha bhedoM kI vyAkhyA ke sAtha unakI samIkSA bhI kI hai| striyA~ mokSa pA sakatI haiM, ve SaDAvazyaka, kAlika aura utkAlika sUtroM kA adhyayana kara sakatI haiM, nigoda kI carcA, mleccha kI vyAkhyA, asaMkhyAta AkAza pradezoM meM ananta pradezI skandha kA samAveza kisa prakAra hotA hai ? bhASA ke pudgaloM ke grahaNa aura nisarga kI carcA, ananta jIva hone para bhI zarIra asaMkhyAta kaise? Adi vividha viSayoM para kalama calAkara prAcArya ne apanI prakRSTa pratibhA kA jvalanta paricaya diyA hai| aneka viSayoM kI saMgati biThAne hetu prAcArya ne nayaSTi kA avalamba lekara vyAkhyA kI hai aura aneka sthaloM para pUrvAcAryoM kA aura pUrva saMpradAyoM kI mAnyatAoM kA ullekha kiyA hai| prastuta vRtti kA granthamAna 16000 zloka pramANa hai / 242. (ka) pANiniH svaprAkRtavyAkaraNe-patra 5, patrA 365 (kha) uttarAdhya. niyukti mAthA-patra 12 / jIvA bhigamaNi pa. 308 aadi| 243. paNNavaNAsuttaM-prastAvanA bhAga 2, pR. 154-157 244. dekhie-paNNavaNAsuttaM-prastAvanA 2,157 Page #1187 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAsayaM malayagiri kI vyAkhyA ke pazcAta anya cha prAcAryoM ne bhI vyAkhyAe~ likhI haiM. para ve vyAkhyA mama para nahIM hai aura na itanI vistRta hI haiN| muni candrasUri ne prajJApanA ke vanaspati ke viSaya ko lekara vanaspatisaptatikA grantha likhA hai jisameM 71 gAthAeM haiM / isa para eka ajJAta lekhaka kI eka pravari bhI hai / yaha aprakAzita hai aura isakI prati lAlabhAI dalapatabhAI vidyAmandira granthagAAra meM hai| prajJApanAbIjaka -- yaha harSakulagaNI kI racanA hai, aimA vijJoM kA mata hai| kyoMki grantha ke prArambha meM aura anta meM kahIM para bhI koI sUcanA nahIM hai| isameM prajJApanA ke chattIsa padoM kI viSayasUcI saMskRta bhASA meM dI gaI hai| yaha prati bhI aprakAzita hai pora lAlabhAI dalapatabhAI vidyAmandira pranyAgAra ke saMgraha meM hai padmasundara kRta pravacUri-yaha bhI eka aprakAzita racanA hai, jisakA saMketa prAcArya malayagiri ne apanI TIkA meM kiyA hai| isakI prati bhI uparyukta granthAgAra meM upalabdha hai| dhanavimalakRta bAlAvabodha bhI aprakAzita racanA hai| sarvaprathama bhASAnuvAda isameM hanA hai jise TavA kahate haiN| isa Tabe kI racanA saMvat 1767 se pahale kI hai| zrI jIvavijaya kRta dUsarA TabA yAnI bAlAvabodha bhI prApta hotA hai| yaha dabA 1764 saMvat meM racita hai| paramAnanda kRta stavaka arthAta bAlAvabodha prApta hai, jo saMvata 1876 kI racanA hai| yaha TabA rAyadhanapatasiMha bahAdura kI prajJApanA kI pravRtti meM prakAzita hai| zrI nAnakacaMdakRta saMskRtachAyA bhI prApta hai, jo rAyadhanapatasiMha bahAdura ne prakAzita kI hai (prajJApanA ke saath)| paNDita bhagavAnadAsa harakacanda ne prajJApanAsUtra kA anuvAda bhI taiyAra kiyA thA, jo vikrama saMvata 1991 meM prakAzita huyA / prAcArya amolakaRSi jI mahArAja ne bhI hindI anuvAda sahita prajJApanA kA eka saMskaraNa prakAzita kiyA thaa| isa prakAra samaya-samaya para prajJApanA para vividha vyAkhyA sAhitya likhA gayA hai| sarvaprathama san 1884 meM malayagirivihita vivaraNa, rAmacandra kRta saMskRtachAyA va paramAnandarSikRta stavaka ke sAtha prajJApanA kA dhanapatasiMha ne banArasa se saMskaraNa prakAzita kiyaa| usake pazcAt san 1918-1919 meM prAgamodaya samiti bambaI ne malayagiri TokA ke sAtha prajJApanA kA saMskaraNa prakAzita kiyaa| vikrama saMvata 1991 meM bhagavAnadAsa harSacandra jaina sosAyaTI ahamadAbAda se malayagiri TIkA ke anuvAda ke sAtha prajJApanA kA saMskaraNa nikalA / san 1947-1949 meM RSabhadevajI kesarImalajI zvetAmbara saMsthA ratalAma, jaina pustaka pracAra saMsthA, sUrata se haribhadravihita pradezavyAkhyA sahita prajJApanA kA saMskaraNa niklaa| sa mahAvIra jaina vidyAlaya, bambaI se paNNavaNAsuttaM mUla pATha aura vistRta prastAvanA ke sAtha, puNyavijayajI mahArAja dvArA sampAdita eka zAnadAra prakAzana prakAzita huA hai| vikrama samvat 1975 meM zrI amolakaRSijI mahArAja kRta hindI anuvAda sahita haidarAbAda se eka prakAzana nikalA hai / vi. samvat 2011 meM sUtrAgamasamiti guDagAMva chAvanI se zrI pupphabhikkhu dvArA sampAdita prajJApanA kA mUla pATha prakAzita huA hai| isa taraha samaya samaya para aAja taka prajJApanA ke vividha saMskaraNa nikale haiN| prastuta saMskaraNa prajJApanA ke aneka saMskaraNa prakAzita hone para bhI eka aise saMskaraNa kI prAvazyakatA thI jisameM zuddha mUla pATha ho, artha ho aura mukhya sthaloM para vivecana bhI ho, jisase viSaya sahaja rUpa se samajhA jA ske| isI dRSTi se prastuta mAgama kA prakAzana ho rahA hai| zramaNasaMgha ke yuvAcArya mahAmahima madhakara munijI mahArAja ne AgamoM ke abhinava saMskaraNa nikAlane kI yojanA banAI / yaha yojanA yuvAcAryazrI kI dUradarzitA, dar3hasaMkalpa, zakti aura prAgamasAhitya ke prati agAdha bhakti kA pAvana pratIka hai| yuvAcAryazrI ke prabala puruSArtha ke phalasvarUpa hI svalpakAla meM aneka prAmama [70 ] Page #1188 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prakAzita ho cuke haiM aura aneka prAgama zIghra prakAzita hone vAle haiN| aneka manISiyoM ke sahayoga ke kAraNa yaha gurutara kArya sahaja aura sugama ho gayA hai / prastuta prajJApanA ke saMskaraNa kI apanI vizeSatA hai| isameM zuddha mUlapATha, bhAvArtha aura vivecana hai| vivecana na bahuta adhika lambA hai aura na bahuta saMkSipta hI / viSaya ko spaSTa karane ke lie prAcIna TIkAoM kA bhI upayoga kiyA hai / viSaya bahuta hI gambhIra hone para bhI vivecanakAra ne use sahaja, sarala aura sarasa banAne ke lie bharasaka prayAsa kiyA hai / yaha kahA jAya ki vivecana meM gAgara meM sAgara bhara diyA gayA hai to atizayokti nahIM hogii| prajJApanA jaina-tattva-jJAna kA bRhat koSa hai| isameM jainasiddhAnta ke aneka mahattvapUrNa viSayoM kA saMkalana hai| upAMgoM meM yaha sabase adhika vizAla hai| aMgoM meM jo sthAna vyAkhyAprajJapti kA hai vahI sthAna upAMgoM meM prajJApanA kA hai| isakA sampAdanakArya sarala nahIM apitu kaThina aura kaThinatara hai para parama AhlAda hai ki vAga devatA ke varada putra zrI jJAnamunijI ne isa mahAna kArya ko sampanna kiyA hai / munizrI kA prakANDa pANDitya yatra-tatra mukharita huA hai| unhoMne gambhora pora sUkSma viSaya ko apane cintana kI sUkSmatA aura tIkSNatA se sparza kiyA hai| jisase viSaya bidvAnoM ke lie hI nahIM, sAmAnya jijJAsumoM ke lie bhI hastAmalakavata ho gayA hai| unhoMne prajJApanA kA sampAdana aura vivecana kara bhAratI ke bhaMDAra meM eka anamola bheMTa samarpita kI hai| tadartha ve sAdhuvAda ke pAtra haiN| sAtha hI isameM paNDita zobhAcaMdrajI bhArilla kA zrama bhI mukharita ho rahA hai / prajJApanA kI prastAvanA meM bahuta hI vistAra ke sAtha likhanA cAhatA thA, kyoMki prajJApanA meM aise aneka maulika viSaya haiM jina para tulanAtmaka daSTi se ciMtana karanA Avazyaka thA, para asvastha ho jAne ke kAraNa cAhate hue bhI nahIM likha skaa| bahuta samaya pahale prastAvanA prArambha kI aura socA-prathama bhAga meM jA sakegI kintu svAsthya ke sAtha na dene se vaha vicAra sthagita rahA / paramazraddhaya sadguruvarya upAdhyAya zrI puSkaramuni mahArAja kA mArgadarzana bhI mere lie atIva upayogI rahA hai| mujhe prAzA hI nahIM apitu dRDha vizvAsa hai ki prajJApanA kA yaha zAnadAra saMskaraNa prabuddha pAThakoM ke lie pratyanta upayogI siddha hogaa| ve isakA svAdhyAya kara apane jJAna meM abhivaddhi kareMge / anya prAgamoM kI taraha yaha mAgama bhI jana-jana ke mana ko mugdha kregaa| --vevendramuni zAstrI jaina sthAnaka madanagaMja-kizanagar3ha vijayadazamI 16 aktUbara 1983 [ 71 ] Page #1189 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Page #1190 -------------------------------------------------------------------------- ________________ viSayAnukramaNikA teIsavA~ karmaprakRtipada prAthamika prathama uddezaka prathama uddezaka meM pratipAdya viSayoM kI saMgrahaNI gAthA prathamaH katiprakRtidvAra dvitIya: kaha baMdhatidvAra tRtIyaH katisthAnabaMdhadvAra caturthaH katiprakRti vedanadvAra paMcamaH katividha anubhavadvAra dvitIya uddezaka mUla aura uttara prakRtiyoM ke bheda-prabhedoM kI prarUpaNA ekendriya jIvoM meM jJAnAvaraNIyAdi karmoM kI baMdhasthiti kI prarUpaNA dvIndriya jIvoM meM jJAnAvaraNIyAdi karmoM kI baMdhasthiti kI prarUpaNA zrIndriya jIvoM meM jJAnAvaraNIyAdi karmoM kI baMdhasthiti kI prarUpaNA caturindriya jIvoM meM jJAnAvaraNIyAdi karmoM ko baMdhasthiti kI prarUpaNA prasaMjJI paMcendriya jIvoM meM jJAnAvaraNIyAdi karmoM kI baMdhasthiti kI prarUpaNA saMjI paMcendriya jIvoM meM jJAnAvaraNIyAdi karmoM kI baMdhasthiti kI prarUpaNA karmoM ke jaghanya sthitibandhakoM kI prarUpaNA koM kI utkRSTa sthiti ke bandhakoM kI prarUpaNA Kurururur HGAMG , cauvIsavAM karmabandhapada jJAnAvaraNIya karmabaMdha ke samaya anya karmaprakRtiyoM ke baMdha kI prarUpaNA darzanAvaraNIya karmabaMdha ke samaya anya karmaprakRtiyoM ke baMdha kI prarUpaNA vedanIya karma baMdha ke samaya anya karmaprakRtiyoM ke baMdha kI prarUpaNA mohanIya Adi karmabaMdha ke samaya anya karmaprakRtiyoM ke baMdha kI prarUpaNA 1116 MY paccIsavAM karmabandha-vedapada jJAnAvaraNIyAdi karmabaMdha ke samaya karmaprakRtiveda kA nirUpaNa [73 ] Page #1191 -------------------------------------------------------------------------- ________________ chabbIsavAM karmaveda-baMdhapada jJAnAvaraNIyAdi karmoM ke vedana ke samaya anya karmaprakRtiyoM ke bandha kA nirUpaNa vedanIya karma ke vedana ke samaya anya karmaprakRtiyoM ke bandha kI prarUpaNA AyuSyAdi karmavedana ke samaya karmaprakRtiyoM ke bandha kI prarUpaNA sattAIsavAM karmaveda-vedapada jJAnAvaraNIyAdi karmoM ke vedana ke sAtha anya karmaprakRtiyoM ke vedana kA nirUpaNa aTThAIsavAM prAhArapada prAthamika 0 0 0 0 0 122 prathama uddezaka prathama uddezaka meM ullikhita gyAraha dvAra cauvIsa daNDakoM meM prathama sacittAhAra dvAra nairathikoM meM AhArArthI Adi dvitIya se aSTama dvAra paryanta bhavanapatiyoM ke sambandha meM AhArArthI Adi sAta dvAra ekendriyoM meM AhArArthI Adi sAta dvAra vikalendriyoM meM prAhArArthI prAdi sAta dvAra 112 paMcendriya tiryacoM, manuSyoM, jyotiSakoM evaM vANadhyantaroM meM prAhArArthI Adi sAta dvAra 115 vaimAnika devoM meM prAhArAdi sAta dvAroM ko prarUpaNA 116 ekendriyazarIrAdidvAra lomAhAradvAra 123 manobhakSIdvAra 124 dvitIya uddezaka dvitIya uddezaka ke dvAroM kI saMgrahaNI gAthA 126 prathama-prAhAradvAra dvitIya-bhavyadvAra tRtIya-saMjIdvAra caturtha-lezyAdvAra 132 paMcama-dRSTidvAra 134 chaThA-saMyatadvAra sAtavAM-kaSAyadvAra 138 pAThavAM-jJAnadvAra 139 126 128 136 [74 ] Page #1192 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 141 142 novA-yogadvAra dasavAM-upayogadvAra gyArahavAM-vedadvAra bArahavAM-zarIradvAra terahavA-paryAptidvAra 143 144 145 unatIsavAM upayoga pada 148 prAthamika jIva Adi meM upayoga ke bheda-prabhedoM kI prarUpaNA jIva Adi meM sAkAropayuktatA-pranAkAropayuktatA-nirUpaNa 152 155 tIsavAM pazyattApada jIva evaM cauvIsa daNDakoM meM pazyattA ke bheda-prabhedoM kI prarUpaNA jIva evaM cauvIsa daNDakoM meM sAkArapazyattA aura anAkArapazyattA kevalI meM eka samaya meM donoM upayogoM kA niSedha sIw. ikatIsavAM saMkSipada 171 prAthamika jIva evaM cauvIsa daNDakoM meM saMjJI Adi kI prarUpaNA 174 battIsavAM saMyatapada prAthamika jIvoM evaM caubIsa daNDakoM meM saMyata prAdi kI prarUpaNA . 177 178 tetIsavAM avadhipada 181 183 183 prAthamika tetIsaveM pada ke prAdhikAroM kI prarUpaNA avadhi bhedadvAra avadhiviSayadvAra avadhijJAna kA saMsthAna prAbhyantara-bAhya avadhidvAra dezAvadhi-sarvAvadhidvAra avadhikSaya-vRddhi prAdi dvAra 194 [75] Page #1193 -------------------------------------------------------------------------- ________________ cautIsavAM paricAraNApada 197 201 prAthamika cautIsaveM pada kA arthAdhikAra-prarUpaNa anantarAhAradvAra mAhArAbhogatAdvAra pugala jJAnadvAra adhyavasAyadvAra samyaktvAbhigamadvAra paricAraNAdvAra alpabahutvadvAra 207 0 0 WN WWW 0 0 218 paitIsavAM vedanApada prAthamika patIsaveM pada kA arthAdhikAra-prarUpaNa zItAdi vedanAdvAra dravyAdi vedanAdvAra zArIrAdi vedanAdvAra sAtAdi vedanAdvAra duHkhAdi vedanAdvAra AbhyupagamikI aura aupakramikI vedanA nidA-anidA vedanA 221 222 223 227 chattIsavAM samudghAtapada prAthamika samudghAta ke bhedoM kI prarUpaNA 229 samudghAta ke kAla kI prarUpaNA 231 cauvIsa daNDakoM meM samudghAta-saMkhyA cauvIsa daNDakoM meM ekatva rUpa se atItAdi-samudghAtaprarUpaNA caubIsa daNDakoM meM bahutva kI apekSA atIta-anAgata samudghAta caubIsa daNDakoM kI cauvIsa daNDaka-paryAyoM meM ekatva kI apekSA atItAdi samudghAta cauvIsa daNDakoM kI cauvIsa daNDaka-paryAyoM meM bahutva kI apekSA se atItAdi samudaghAta vividha samudrAta-samavahata-asamavahata jIvAdi kA alpabahutva 258 cauvIsa daNDakoM meM chAdmasthika samudghAtaprarUpaNA 270 vedanA evaM kaSAya samudaghAta se samabahata jIvAdi ke kSetra, kAla evaM kriyA kI prarUpaNA 272 or m9. 253 [76] Page #1194 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 275 281 mAraNAntika samudghAta se samavahata jIvAdi ke kSetra, kAla evaM kriyA kI prarUpaNA taijasa samudghAta-samavahata jIvAdi ke kSetra, kAla evaM kriyA kI prarUpaNA AhAraka samudghAta-samavahata jIvAdi ke kSetra, kAla evaM kriyA kI prarUpaNA kevalisamudghAta-samavahata anagAra ke nirjIrNa antima pUdagaloM kI lokavyApitA kevali-samudghAta kA prayojana kevali-samudadhAta ke pazcAta yoganirodha Adi kI prakriyA siddhoM ke svarUpa kA nirUpaNa 294 [77 ] Page #1195 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Page #1196 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sirisAmajjavAyaga-viraiyaM cautthaM uvaMga paNNavaNAsuttaM [taiyakhaMDo] zrImat-zyAmAryavAcaka-viracita caturtha upAGga prajJApanAsUtra [ tRtIya khaNDa] Page #1197 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Page #1198 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * * tevIsaimao sattAvIsaimapajjaMtAI payAI teIsaveM pada se sattAIsaveM pada paryanta prAthamika ye prajJApanAsUtra ke teIsaveM se sattAIsaveM pada taka pAMca pada haiM / inake nAma kramaza: isa prakAra haiM(23) karmaprakRtipada, (24) karmabandhapada, (25) karmabandha-vedapada, (26) karmaveda-bandhapada aura (27) karmaveda-vedakapada / ye pAMcoM pada karmasiddhAnta ke pratipAdaka haiM aura eka-dUsare se paraspara saMlagna haiN| jainadarzana tArkika aura vaijJAnika pRSThabhUmi para AdhArita hai| jainadarzana meM pratyeka prAtmA ko nizcayadaSTi se paramAtmatulya mAnA gayA hai, phira vaha AtmA pRthvI, jala yA vanaspatigata ho yA kITa-pataMga-pazu-pakSI-mAnavAdi rUpa ho, tAttvika dRSTi se samAna hai| prazna ho sakatA hai, jaba tattvataH sabhI jIva (AtmA) samAna haiM, taba unameM paraspara vaiSamya kyoM ? eka dhanI, eka nirdhana, eka choTA, eka vizAlakAya, eka buddhimAn dUsarA maMdabuddhi, eka sukhI, eka duHkhI, ityAdi viSamatAe~ kyoM haiM ? isa prazna ke uttara meM karmasiddhAnta kA janma huaa| karmAdhIna hokara hI jIva vibhinna prakAra ke zarIra, indriya, gati, jAti, aMgopAMga Adi kI nyUnAdhikatA vAle haiM / AtmaguNoM ke vikAsa kI nyUnAdhikatA kA kAraNa bhI karma hI hai / karmasiddhAnta se tIna prayojana mukhya rUpa se phalita hote haiM (1) vaidikadharma kI Izvara-sambandhI mAnyatA ke bhrAnta aMza ko dUra karanA / (2) bauddhadharma ke ekAnta kSaNikavAda ko yuktivihIna btaanaa| (3) prAtmA ko jaDatattva se bhinna svataMtra cetana ke rUpa meM pratiSThApita karanA / bhagavAna mahAvIrakAlIna bhAratavarSa meM jaina, bauddha aura vaidika, ye tIna dharma kI mukhya dhArAe~ thiiN| vedAnugAmI katipaya darzanoM meM Izvara ko sarvazaktimAn sarvajJa mAnate hue bhI use jagat kA kartA-hartA-dhartA mAnA jAtA thaa| karma jaDa hone se Izvara kI preraNA ke binA apanA phala bhugavA nahIM sakate, ataH jIva ko acche-bure karmoM kA phala bhugavAne vAlA Izvara hI hai| jIva cAhe jitanI uccakoTi kA ho, vaha Izvara ho nahIM sktaa| jIva jIva ho rahegA, Izvara nahIM hogaa| jIva kA vikAsa Izvara kI icchA yA anugraha ke binA nahIM ho sktaa| isa prakAra kaI darzana to jIva ko Izvara ke hAtha kI kaThaputalI mAnane lage the| isa prakAra ke bhrAntipUrNa vizvAsa meM cAra bar3I bhUleM thIM--(1) kRtakRtya Izvara kA niSprayojana sRSTi ke prapaMca meM par3anA aura rAgadveSayukta bnnaa| (2) prAtmA kI svataMtratA aura zakti kA daba jaanaa| (3) karma kI zakti kI anabhijJatA aura (4) japa, tapa saMyama Page #1199 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [prajJApanAsUtre vratAdi kI sAdhanA kI vyrthtaa| ina bhUloM kA parimArjana karane aura saMsAra ko vastusthiti se avagata karAne hetu bhagavAn mahAvIra ne vANI se hI nahIM apane karma-kSaya ke kAryoM se karmasiddhAnta kI yathArthatA kA pratipAdana kiyaa| tathAgata buddha karma aura usake vipAka ko mAnate the, kintu unake kSaNikavAda ke siddhAnta se karmavipAka kI upapatti kathamapi nahIM ho sktii| svakRta karma kA svayaM phalabhoga tathA parakRta karma ke phalabhoga kA sva meM prabhAva tabhI ghaTita ho sakatA hai, jabaki prAtmA ko na to ekAntanitya mAnA jAe aura na hI ekAnta kSaNika / kucha nAstika darzanavAdI punarjanma, paraloka ko mAnate hI nahIM the| unake matAnusAra zubha tathA aMzabha karma kA zubha evaM prazabha phala ghaTita hI nahIM hotaa| taba phira adhyAtmasAdhanA kA artha kyA hai ? isa prazna ke yathArtharUpa se samAdhAna ke lie bhagavAn mahAvIra ne karmasiddhAnta kA pratipAdana kiyaa| kyoMki karma na hoM to janma-janmAntara tathA ihaloka-paraloka kA sambandha ghaTa hI nahIM sktaa| jo loga yaha kahate haiM, jIva ajJAnI hai, vaha svakRta karma ke duHkhada phala ko svayaM bhogane meM asamartha ni bAlA iMzvara hai, aisA mAnanA cAhie / ve karma kI viziSTa zakti se anabhijJa haiM / yadi karmaphalaprApti meM dUsare ko sahAyaka mAnA jAegA to svakRta karma nirarthaka ho jAe~ge tathA jIva ke svakRta puruSArtha kI hAni bhI hogI aura usameM satkAryoM meM pravRtti, asatkAryoM se nivRtti ke lie utsAha nahIM jaagegaa| yahI kAraNa hai ki bhagavAna mahAvIra ne prastuta 23 veM karmaprakRtipada meM Izvara yA kisI bhI zakti ko sRSTi kI utpatti, sthiti yA vinAzakartA aura karmaphalapradAtA ke rUpa meM na mAna kara svayaM jIva ko hI karmabandha karane, karmaphala kA vedana karane tathA svakRtakarmoM tathA karmakSaya kA phala bhogane kA adhikArI batAyA hai / jIva anAdikAla se svakRtakarmoM ke vaza hokara vividha gatiyoM, yoniyoM Adi meM bhramaNa kara rahA hai| jIva apane hI zubhAzubha karmoM ke sAtha parabhava meM jAtA hai, svataH sukhaduHkhAdi pAtA hai| ___ kucha dArzanika karmasiddhAnta para eka AkSepa yaha karate haiM ki prastuta 23 veM pada ke anusAra samasta jIvoM ke sAtha karma sadA se lage hue haiM aura karma evaM prAtmA kA anAdi sambandha hai, to phira karma kA sarvathA nAza kadApi nahIM ho skegaa| lekina karmasiddhAnta ke bAre meM aisA ekAnta sArvakAlika niyama nahIM hai / isI kAraNa Age calakara 23 3 pada ke dUsare uddezaka meM spaSTa batAyA gayA hai ki jitane bhI karma haiM, sabakI eka kAlamaryAdA hai| vaha kAla paripUrNa hone para usa karma kA kSaya ho jAtA hai| svarNa aura miTTI kA dUdha aura ghI kA pravAharUpa se anAdi-sambandha hote hue bhI prayatna-vizeSa se ve pRthak-pRthak hote dekhe jAte haiM / usI prakAra prAtmA aura karma kA pravAharUpa se anAdi-sambandha hone para bhI, vyaktizaH anAdi-sambandha nahIM hai| prAtmA aura karma ke anAdi-sambandha kA bhI anta hotA hai / pUrvabaddha karmasthiti pUrNa hone para vaha AtmA se pRthak ho jAtA hai / navIna karmoM kA bandha hotA rahatA hai / isa prakAra pravAharUpa se karma ke anAdi hone para bhI tapa, saMyama, vrata prAdi ke dvArA karmoM kA pravAha eka dina naSTa ho jAtA hai aura AtmA siddha-buddha-mukta ho jAtA hai| Page #1200 -------------------------------------------------------------------------- ________________ yamika] pUrvakathana se spaSTa ho jAtA hai ki AtmA kA astitva anAdikAlIna hai aura karmabandha hotA rahatA hai| aisI sthiti meM sahaja hI eka prazna uThatA hai ki prAtmA pahale hai yA karma ? yadi AtmA pahale hai to karma kA bandha usake sAtha jabase huA tabase use 'sAdi' mAnanA par3egA / jainadarzana kA samAdhAna hai ki karma vyakti kI apekSA se sAdi hai aura pravAha kI apekSA se anAdi hai / parantu karma kA pravAha kaba taka calegA? sarvajJa ke sivAya koI nahIM jAnatA aura na hI batA sakatA hai, kyoMki bhUtakAla ke samAna bhaviSyakAla bhI ananta hai / kucha vyakti zaMkA kara sakate haiM ki sabhI jIva AtmAmaya haiM aura AtmA kA lakSaNa jJAna hai, taba phira sabhI jIvoM ko eka samAna jJAna kyoM nahIM hotA ? isakA uttara yahI hai ki prAtmA vastata:jJAnamaya hai, kinta usa para karmA kA prAvaraNa par3AhanA hai aura usa prAvaraNa ke kAraNa hI AtmArUpI sUrya kA jJAnaguNarUpa prakAza karmarUpI meghoM se DhaMkA huA hai| bAdala haTate hI jaise sUrya kA prakAza prakaTa ho jAtA hai, vaise hI karmoM kA AvaraNa dUra hote hI AtmA ke jJAnAdi guNa adhikAdhika prakaTa hone lagate haiN| isa para se eka prazna phira samudbhUta hotA hai ki karma balavAn hai yA AtmA ? bAhyadRSTi se karma zaktizAlI pratIta hote haiM, kyoMki karma ke vazavartI hokara prAtmA nAnA yoniyoM meM janmamaraNa ke cakkara kATatI rahatI hai, parantu antardRSTi se dekhA jAe to AtmA kI zakti asIma (ananta) hai| vaha jaise apanI pariNati se karmoM kA prAsrava evaM bandha karatI hai, vaise hI karmoM ko kSaya karane kI kSamatA bhI rakhatI hai / karma cAhe jitane zaktizAlI kyoM na pratIta ho, lekina AtmA usase bhI adhika zaktisampanna hai| kaThoratama pASANoM kI cadAnoM ko mulAyama pAnI Tukar3e-Tukar3e kara detA hai / vaise hI prAtmA kI ananta zakti karmoM ko cUra-cUra kara detI hai / isake lie karma aura AtmA kI pRthak-pRthak zaktiyoM ko pahicAnane ke lie donoM ke lakSaNoM ko jAna lenA Avazyaka hai / AtmA apane-Apa meM zuddha (nizcaya) rUpa meM jJAna, darzana, Ananda evaM zaktimaya (vIryamaya) hai| karmoM ke prAvaraNa ke kAraNa usake ye guNa dabe hue haiN| karmoM kA AvaraNa sarvathA haTate hI cetanA pUrNarUpa se prakaTa ho jAtI hai, AtmA paramAtmA bana jAtI hai| karma kA lakSaNa hai-mithyAtva Adi pAMca kAraNoM se jIva ke dvArA jo kiyA jAtA hai| mithyAtva, avirati, pramAda, kaSAya aura yoga, ina pAMcoM meM se kisI ke bhI nimitta se AtmA meM eka prakAra kA acetana dravya AtA hai, jise anya darzanoM meM adRzya, avidyA, mAyA, prakRti, saMskAra Adi vividha nAmoM se pukArA jAtA hai, ataH vaha karma hI hai, jo rAgadveSa kA nimitta pAkara prAtmA ke sAtha baMdha jAtA hai aura samaya pAkara vaha (karma) sukha-duHkharUpa phala dene lagatA hai| * karma ke mukhyatayA do bheda haiM -bhAvakarma aura dravyakarma / jIva ke sAtha rAgadveSarUpa bhAvoM kA nimitta pAkara acetana karmadravya AtmA kI ora AkRSTa hotA hai, una bhAvoM kA nAma bhAvakarma hai tathA vaha acetana karmadravya jaba AtmA ke sAtha kSIra-nIravat eka hokara sambaddha ho jAtA hai, taba vaha dravyakarma kahalAtA hai / yadyapi jainadarzana meM bhAvakarmabandha ke mukhyatayA mithyAtvAdI pAMca kAraNa evaM saMkSepa meM kaSAya aura Page #1201 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [prajJApanAsUtra yoga ke do kAraNa batalAe haiM, tathApi teIsaveM pada ke prathama uddezaka meM rAga aura dvaSa ko hI bhAvakarmabandha kA kAraNa batalAyA hai| cAra kaSAyoM ko inhIM do ke antargata kara diyA gayA hai / koI bhI mAnasika yA vaicArika pravRtti ho, yA to vaha rAga (prAsaktirUpa) yA vaha dveSa (ghRNA yA krodhAdi) rUpa hogii| ataH rAgamUlaka yA dveSamUlaka pravRtti ko hI bhAvakarmabandha kA kAraNa mAnA gayA hai| prANI jAna sake yA nahIM, para usakI rAga-dveSAtmaka vAsanA ke kAraNa avyaktarUpa se bhAvakarma dravyakarmarUpa meM zliSTa hote rahate haiN| karma kI baMdhakatA (karmalepa paidA karane kI zakti) bhI rAgadveSa ke sambandha se hI hai| * rAgadveSajanita mAnasika pravRtti ke anusAra krodhAdikaSAyavaza zArIrika, vAcika kriyA hotI hai, vahI dravyakarmopArjana kA kAraNa banatI hai| jo kriyA kaSAyajanita hotI hai, usase hone vAlA karmabandha vizeSa balavAn hotA hai, kintu kaSAyarahita kriyA se hone vAlA karmabandha nirbala aura alpasthitika hotA hai / vaha thor3e-se prayatna evaM samaya meM naSTa kiyA jA sakatA hai| vastutaH jaba prANI mana-vacana-kAyA se pravRtti karatA hai, taba cAroM ora se tadyogya karmapudgalaparamANuoM kA grahaNa hotA hai / inhIM gRhIta pudgala-paramANu-samUha kA karmarUpa se prAtmA ke sAtha baddha honA dravyakarma kahalAtA hai| vastutaH jisane jaisA karma kiyA hai, usake anusAra vaisI-vaisI usakI mati aura pariNati hotI * rahatI hai / pUrvabaddha karma udaya meM AtA hai to AtmA kI pariNati ko prabhAvita karatA hai aura usI ke anusAra navIna karmabandha hotA rahatA hai| yaha cakra anAdikAla se (pravAharUpa se) calA pA rahA hai| prAtmA nizcayadRSTi se jJAna-darzanamaya zuddha hone para bhI apanI kaSAyAtmaka vaikArika pravRtti yA kriyA dvArA aise saMskAroM (bhAvakarmoM) kA AkarSaNa karatI rahatI hai aura karmapudgaloM ko bhI tadanusAra grahaNa karatI rahatI hai| isa grahaNa karane kI prakriyA meM mana-vacana-kAya kA parispandana sahayogI banatA hai| kaSAya yA rAgadveSa kI tIvratA-mandatA ke anusAra hI jIva ko una-una karmoM kA bandha hotA hai tathA bandhe hae karmoM ke anusAra hI tatkAla yA kAlAntara meM sukha-duHkharUpa zubhAzubha phala prApta hotA rahatA hai| kintu jaba yaha prAtmA apanI viziSTa jJAnAdi zakti se samasta karmoM se rahita hokara pUrNarUpa se-karmamukta ho jAtI hai taba punaH karma AtmA ke sAtha sambaddha nahIM hote aura na apanA phala dete haiN| karmasiddhAntAnusAra eka bAta spaSTa hai ki prAtmA hI apane pUrvakRta karmoM ke anusAra vaise svabhAva aura paristhiti kA nirmANa karatI hai, jisakA prabhAva bAhya sAmagrI para par3atA hai aura tadanusAra pariNamana hotA hai, tadanusAra hI karmaphala svataH prApta hotA hai| karma ke paripAka kA jaba samaya prAtA hai, taba usake udayakAla meM jaisI dravya, kSetra, kAla aura bhAva kI sAmagrI hotI hai, vaisA hI usakA tIvra, manda, madhyama phala prApta hotA hai| isa phalaprApti kA pradAtA koI anya nahIM hai / karmaphala pradAtA dUsare ko mAnA jAe to svayaMkRta karma nirarthaka ho jAe~ge, tathA jIva ke svapuruSArtha kI bhI hAni hogii| phira to satkAryoM meM pravRtti aura asatkAryoM se nivatti ke lie na to utsAha jAgrata hogA, na puruSArtha hii| Page #1202 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAthamika] isa dRSTi se 23 veM se 27 veM pada taka karmasiddhAnta ke sambandha meM udbhUta hone vAle vividha praznoM kA samAdhAna kiyA gayA hai| karmabandha ke cAra prakAroM kI dRSTi se yahA~ yathArtha evaM spaSTa samAdhAna kiyA gayA hai| dravyakarmoM ke bandha ko prakRtibandha, sthitibandha, pradezabandha aura anubhAvabandha, ina cAra prakAroM meM vargIkRta kiyA gayA hai| baddha karmaparamANuoM kA AtmA ke jJAnAdi guNoM ke AvaraNa ke rUpa meM pariNata honA, una karmapudgaloM meM vibhinna prakAra ke svabhAva utpanna honA, prakRtibandha hai| karmavipAka (karmaphala) ke kAla kI avadhi (jadhanya-utkRSTa kAlamaryAdA) utpanna honA sthitibandha hai| gRhIta pudgalaparamANuoM ke samUha kA karmarUpa meM prAtmapradezoM ke sAtha nyUnAdhika rUpa meM baddha honA-pradezabandha hai| isameM bhinna-bhinna svabhAva vAle karmaparamANuoM (karmapradezoM) kI saMkhyA kA nirdhAraNa hotA hai aura karmarUpa meM gRhIta pudgalaparamANuoM ke phala dene kI zakti kI tIvratA-mandatA Adi anubhAga (rasa) bandha hai| karma ke sambandha meM samudbhUta hone vAle kucha praznoM kA prAdurbhAva honA svAbhAvika hai, jinakA samAdhAna ina padoM meM diyA gayA hai| mUlakarma kitane haiM ? unake uttarabheda kitane haiM ? aAtmA kA karmoM ke sAtha bandha kaise aura kina-kina kAraNoM se hotA hai ? karmoM meM phala dene kI zakti kaise paidA ho jAtI hai? kauna-sA karma kama se kama aura adhika se adhika kitane samaya taka prAtmA ke sAtha lagA rahatA hai ? AtmA ke sAtha lagA huA karma kitane samaya taka phala dene meM asamartha rahatA hai ? vipAka kA niyata samaya bhI badalA jA sakatA hai yA nahIM ? yadi hA~, to kaise, kina AtmapariNAmoM se ? eka karma ke bandha ke samaya, dUsare kina karmoM kA bandha yA vedana ho sakatA hai ? kisa karma ke vedana ke samaya anya kina-kina karmoM kA vedana hotA hai ? isa prakAra bandha, udaya, udIraNA aura sattA Adi avasthAoM kI apekSA se utpanna hone vAle nAnA praznoM kA sayuktika vizada varNana kiyA gayA hai| * sarvaprathama teIsaveM 'karma-prakRti-pada' ke prathama uddezaka meM pAMca dvAroM ke mAdhyama se karma-siddhAnta kI carcA kI gaI hai| prathama dvAra meM mUla karma-prakRti kI saMkhyA aura cauvIsa daNDakavartI jIvoM meM unake sadabhAva kI prarUpaNA hai| dUsare dvAra meM batAyA gayA hai ki samaccaya jIva tathA daNDakavartI jIva kisa prakAra ATha karmoM ko bA~dhate haiM ? tIsare dvAra meM batAyA gayA hai ki jJAnAvaraNIyAdi ATha karmoM ko eka yA aneka samuccaya jIva tathA cauvIsa daNDakavartI jIva, rAga aura dveSa (jinake antargata krodhAdi cAra kaSAyoM kA samAveza ho jAtA hai), ina do kAraNoM se bAMdhate haiN| cauthe dvAra meM yaha batAyA gayA hai ki samuccaya jIva yA cauvIsa daNDakavartI jIva ekatva evaM bahutva kI apekSA se, jJAnAvaraNIyAdi pATha karmoM meM kina-kina karmoM kA vedana karatA hai ? isake pazcAt paMcama katividha-anubhAva dvAra meM vistRta rUpa se batAyA gayA hai ki jIva ke dvArA baddha, spRSTa, baddha-spRSTa, saMcita, cita, upacita, ApAka-prApta, vipAka-prApta, phalaprApta, udaya-prApta, kRta, niSpAdita, pariNAmita, svata: yA parataH udIrita, ubhayata: udIraNA kiye jAte hue gati, sthiti aura bhava kI apekSA se jJAnAvaraNIyAdi kisa-kisa karma ke kitanekitane vipAka yA phala haiM ? teIsaveM pada ke dvitIya uddezaka meM sarvaprathama praSTa karmoM kI mUla aura uttara-prakRtiyoM ke bheda-prabhedoM kA nirUpaNa kiyA gayA hai / tadanantara jJAnAvaraNIyAdi AThoM karmoM kI (bheda-prabhedasahita) Page #1203 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [prajJApanAsUtra sthiti kA nirUpaNa kiyA gayA hai| isake pazcAt yaha nirUpaNa kiyA gayA hai ki ekendriya se lekara saMjJI-asaMjJI paMcendriya taka ke jIva jJAnAvaraNIyAdi pATha karmoM meM se kisa karma kA kitane kAla kA bandha karate haiM ? tathA jJAnAvaraNIya Adi pAThoM karmoM kI jaghanya sthiti aura utkRSTa sthiti ko bAMdhane vAle kauna-kauna jIva haiM ? * cauvIsaveM 'karmabandha-pada' meM batAyA gayA hai ki cauvIsa daNDakavartI jIva jJAnAvaraNIya Adi kisI eka karma ko bAMdhatA huaA, anya kina-kina karmoM ko bA~dhatA hai, arthAt kitane anya karmoM ko bAMdhatA hai ? * paccIsaveM karmabandha-vedapada meM batAyA gayA hai ki jIva ATha karmoM meM se kisI eka karma ko bAMdhatA huA, anya kina-kina karmaprakRtiyoM kA vedana karatA hai ? chabbIsaveM karmaveda-bandhapada meM kahA gayA hai ki jIva pATha karmoM meM se kisI eka karma ko vedatA huA, anya kitane karmoM kA bandha karatA hai ? * sattAIsaveM 'karmaveda-vedakapada' meM kahA gayA hai ki jIva kisI eka karma ke vedana ke sAtha kina anya karmaprakRtiyoM kA vedana karatA hai ? * prastuta pAMcoM padoM ke nirUpaNa dvArA zAstrakAra ne spaSTa dhvanita kara diyA hai ki jIva karma karane aura phala bhogane meM, naye karma bAMdhane tathA samabhAvapUrvaka karmaphala bhogane meM svatantra hai tathA karmasiddhAnta ke pratipAdana kA uddezya devagati yA amuka prakAra ke zarIrAdi kI upalabdhi karanA nahIM hai| apita karmoM se sadA-sarvadA ke lie mukti pAnA, janma-maraNa se chaTakArA pAnA hI usakA lakSya hai| isI meM prAtmA ke puruSArtha kI pUrNatA hai tathA yahI prAtmA ke zuddha, siddha-buddhamuktasvarUpa kI upalabdhi hai| isa caturtha puruSArtha-mokSa ke lie puNyarUpa yA pAparUpa donoM prakAra ke karma tyAjya haiM / samyagdarzana, samyagjJAna aura samyakacAritra evaM samyaktapa hI mokSa-puruSArtha ke parama sAdhana haiM jo karmakSaya ke lie nitAnta Avazyaka haiM / prAtmA apane puruSArtha ke dvArA kramazaH karmanirjarA karatA huaA aAtmA kI vizuddhatApUrvaka sarvathA karmakSaya kara sakatA hai| yahI tathya zAstrakAra ke dvArA dhvanita kiyA gayA hai| 00 Page #1204 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tevIsaimaM kammapagaDipayaM teIsavA~ karmaprakRtipada paDhamo uddesao : prathama uddezaka prathama uddezaka meM pratipAdya viSayoM ko saMgraharaNIgAthA 1664. kati pagaDI 1 kaha baMdhati 2 katihi va ThANehi baMdhae jIvo 3 / kati vedei ya payaDI 4 aNubhAvo kativiho kassa 5 // 217 / / {1664 gAthArtha-1 (1) (karma-)prakRtiyA~ kitanI haiM ?, (2) kisa prakAra baMdhatI haiM ?, (3) jIva kitane sthAnoM se (karma) bAMdhatA hai ?, (4) kitanI (karma-)prakRtiyoM kA vedana karatA hai ?, (5) kisa (karma) kA anubhAva (anubhAga) kitane prakAra kA hotA hai ? // 217 / / vivecana --vividha pahaluoM se karmabandhAdi pariNAma-nirUpaka pAMca dvAra-(1) prathamadvArakarmaprakRtiyoM kI saMkhyA kA nirUpaNa karane vAlA, (2) dvitIyadvAra-karmabandha ke prakAra kA nirUpaka, (3) tRtIyadvAra - karma bAMdhane ke sthAnoM kA nirUpaka, (4) caturthadvAra-vedana kI jAnevAlI karmaprakRtiyoM kI gaNanA aura (5) paMcamadvAra-vividha karmoM ke vibhinna anubhAvoM kA nirUpaNa karane vaalaa|' prathama : kati-prakRtidvAra 1665. kati NaM bhaMte ! kammapagaDIno paNNattAo? goyamA ! aTTha kammapagaDIpro pnnnnttaano| taM jahA - NANAvaraNijjaM 1 darisaNAvaraNijjaM 2 vedaNijja 3 mohaNijja 4 AuyaM 5 NAma 6 goyaM 7 aMtarAiyaM / [1665 pra.] bhagavan ! karmaprakRtiyA~ kitanI kahI haiM ? [1665 u.] gautama! karmaprakRtiyA~ ATha kahI haiN| ve isa prakAra haiM--1. jJAnAvaraNIya, 2. darzanAvaraNIya, 3. vedanIya, 4. mohanIya, 5. prAyu, 6. nAma, 7. gotra aura 8. antarAya / 1666. raiyANaM bhaMte ! kati kammapagaDImo paNNattAno ? goyamA ! evaM ceva / evaM jAva vemANiyANaM / [1666 pra.] bhagavan ! narayikoM ke kitanI karmaprakRtiyA~ kahI haiM ? [1666 u.] gautama ! isI prakAra pUrvavat pATha karmaprakRtiyA~ kahI haiN| (nArakoM ke hI samAna) yAvat vaimAnika taka (ATha karmaprakRtiyA~ samajhanI cAhie / ) 1. prajJApanA.prameyabodhinI TIkA, bhA. 5,5. 157-158 Page #1205 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 10] [prajJApanAsUtra vivecana--(1)kati-prakRtidvAra-ATha karmaprakRtiyA~ aura caubIsa daNDakoM meM unakA sadbhAvamUla karmaprakRtiyA~ pATha prasiddha hai / nAraka se lekara vaimAnika taka samasta saMsArI jIvoM ke bhI ATha hI karmaprakRtiyA~ lagI huI haiN| ATha karmaprakRtiyoM kA svarUpa-(1) jJAnAvaraNIya-jo karma AtmA ke jJAna guNa ko AcchAdita kare / sAmAnya-vizeSAtmaka vastu ke vizeSa aMza kA grahaNa karanA jJAna hai / use jo AvRta kare, vaha jJAnAvaraNIya hai| (2) darzanAvaraNIya--padArtha ke vizeSadharma ko grahaNa na karake sAmAnya dharma ko grahaNa karanA 'darzana' hai| jo AtmA ke darzanaguNa ko AcchAdita kare, vaha darzanAvaraNIya hai| (3) vedanIya- jisa karma ke kAraNa prAtmA sukha-duHkha kA anubhava kre| (4) mohanIya----jo karma prAtmA ko mUDha- sat-asat ke viveka se zUnya banAtA hai| prAyukama-jo karma jIva ko kisI na kisI bhava meM sthita rakhatA hai| nAmakarma-jo karma jIva ke gatipariNAma Adi utpanna karatA hai| gotrakarma--jisa karma ke kAraNa jIva ucca athavA nIca kahalAtA hai athavA jima karma ke udaya se jIva pratiSThita kula athavA nIca-apratiSThita kula meM janma letA hai / antarAyakarma-jo karma jIva ke aura dAnAdi ke bIca meM vyavadhAna athavA vighna DAlatA hai athavA jo karma dAnAdi karane ke lie udyata jIva ke liye vighna upasthita karatA hai|' dvitIya : kaha baMdhati (kisa prakAra baMdha karatA hai) dvAra 1667. kahANaM bhaMte ! jIve aTTha kammapagaDozro baMdhai ? goyamA ! NANAvaraNijjassa kammassa udaeNaM darisaNAvaraNijjaM kammaM Niyacchati, darisaNAvaraNijjassa kammassa udaeNaM dasaNamohaNijja kammaM Niyacchati, saNamohaNijjassa kammassa udaeNaM micchattaM Niyacchati, micchatteNaM udiNNeNaM goyamA ! evaM khalu jove aTTha kammapagaDIo bNdhi| [1667 pra.] bhagavan ! jIva ATha karmaprakRtiyoM ko kisa prakAra bAMdhatA hai ? . [1667 u.] gautama ! jJAnAvaraNIya karma ke udaya se (jIva) darzanAvaraNIya karma ko nizcaya hI prApta karatA hai, darzanAvaraNIya karma ke udaya se (jIva) darzanamohanIya karma ko prApta karatA hai / darzanamohanIya karma ke udaya se mithyAtva ko nizcaya hI prApta karatA hai aura he gautama ! isa prakAra mithyAtva ke udaya hone para jIva nizcaya hI ATha karmaprakRtiyoM ko bAMdhatA hai| 1668. kahANaM bhaMte ! raie aTTa kammapagaDozro baMdhati ? goyamA! evaM ceva / evaM jAva vemaannie| [1668 pra.] bhagavan ! nAraka ATha karmaprakRtiyoM ko kisa prakAra bAMdhatA hai ? [1668 u.] gautama ! isI prakAra (pUrvokta kathanavat) jAnanA caahie| isI prakAra (asurakumAra se lekara) yAvat vaimAnikaparyanta (samajhanA cAhie / ) 1666. kahaNNaM bhaMte ! jIvA aTTa kammapagaDImo baMdhaMti ? goyamA ! evaM ceva / evaM jAba vemANiyA / 1. prajJApanA. prameyabodhinI TIkA bhAga 5, pR. 161 Page #1206 -------------------------------------------------------------------------- ________________ teIsavA~ karmaprakRtipada [11 [1666 pra.] bhagavan ! bahuta-se jIva pATha karmaprakRtiyA~ kisa prakAra bAMdhate haiM ? [1666 u. gautama ! pUrvavat jAnanA / isI prakAra yAvat bahuta-se vaimAnikoM taka (samajhanA caahie|) vivecana-samuccaya jIva aura caubIsa daNDaka meM ekatva-bahutva ko vivakSA se aSTakarmabandha ke kAraNa--prastuta dvitIya dvAra meM jova aSTakarmabandha kisa prakAra karatA hai ? isakA spaSTIkaraNa karate hae batAyA gayA hai ki jJAnAvaraNa kA utkRSTa udaya hone para darzanAvaraNIya karma kA Agamana hota hai arthAt jIva darzanAvaraNIyakarma ko udaya se vedatA hai / darzanAvaraNIya ke udaya se darzanamoha kA aura darzanamoha ke udaya se mithyAtva kA aura mithyAtva ke udIrNa hone para AThoM karmoM kA Agamana hotA hai, arthAt jIva mithyAtva ke udaya se pATha karmaprakRtiyoM kA baMdha karatA hai / sabhI jIvoM meM pATha karmoM ke bandha (yA Agamana) yA yahI krama hai| ina cAroM sUtroM kA tAtparya yaha hai ki karma se karma prAtAbaMdhatA hai / ' spaSTIkaraNa-AcArya malayagiri ne isa sUtra meM prayukta 'khalu' zabda kA 'prAyaH' artha karake isa sUtracatuSTaya ko 'prAyika' mAnA hai / isakA Azaya yaha hai ki koI-koI samyagdRSTi bhI ATha karmaprakRtiyoM kA bandha karatA hai / kevala sUkSma-samparAyaguNasthAnavartI saMyata Adi pATha karmoM kA bandha nahIM krte|' jJAtavya-yahA~ jJAnAvaraNIya Adi karmoM ke bandha ke kAraNoM meM kevala mithyAtva ko hI mUla kAraNa batAyA gayA hai, avirati, pramAda, kaSAya aura yoga ko nahIM, kintu pAramparika kAraNoM meM avirati, pramAda aura kaSAya kA bhI samAveza ho jAtA hai| kyoMki jIva jJAnAvaraNAdi karma bAMdhatA hai, usake (sU. 1670 meM) mukhyatayA do kAraNa batAe gae haiM-rAga aura dvaSa / rAga meM mAyA aura lobha kA tathA dveSa meM krodha aura mAna kA samAveza ho jAtA hai| tRtIyadvAra : kati-sthAna-bandhadvAra 1670. jove NaM bhaMte ! gANAvaraNijja kamma katihi ThANehi baMdhati ? goyamA ! dohi ThANehiM / taM jahA-rAgeNa ya doseNa ya / rAge duvihe paNNatte, taM jahA-mAyA ya lobhe ya / dose duvihe paNNatte, taM jahA-kohe ya mANe y| iccetehiM cauhi ThANehi voriprovaggahiehiM evaM khalu jove gANAvaraNijja kammaM baMdhati / [1670 pra.] bhagavan ! jIva kitane sthAnoM-kAraNoM se jJAnAvaraNIyakarma bAMdhatA hai ? 1. (ka) paNNavaNAsuttaM bhAga 2, (23veM pada kA vicAra) pR. 131 (kha) prajJApanA. prameyabodhinI TIkA, bhAga 5, pR. 166 2. (ka) malayagiri vatti, (prajJApanA) patra 454 (kha) prajJApanA. prameyabodhinI TIkA bhA. 5, pR. 164 3. (ka) paNNavaNAsutaM (mUlapATha TippaNayukta) bhA. 1, pR. 362, sU. 1670, pR. 364 tathA pagNavaNAsuttaM bhA. 2 pR. 131 (kha) 'mithyAtva-avirati-pramAda-kaSAya-yogA bndhhetvH| -tatvArthasUtra (ga) rAmo ya boso viya kmmbiiyN| -uttarAdhyayana Page #1207 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12] [prajJApanAsUtra [1670 u.] gautama ! vaha do kAraNoM (sthAnoM) se (jJAnAvaraNIya-karmabandha karatA hai), yathA-rAga se aura dveSa se / rAga do prakAra kA kahA hai, yathA-mAyA aura lobha / dvaSa bhI do prakAra kA kahA hai, yathA-krodha aura mAna / isa prakAra vIrya se upAjita cAra sthAnoM (kAraNoM) se jIva jJAnAvaraNIyakarma bAMdhatA hai| 1671. evaM raie jAva vemANie / [1671] nairayika (se lekara) yAvat vaimAnika paryanta isI prakAra (kahanA cAhie / ) 1672. jIvA NaM bhaMte ! NANAvaraNijjaM kamma katihi ThANehi baMdhati ? goyamA ! dohi ThANehi, evaM ceva / [1672 pra.] bhagavan ! bahuta jIva kitane kAraNoM se jJAnAvaraNIyakarma bAMdhate haiM ? [1672 u.] gautama ! pUrvokta do kAraNoM se (bAMdhate haiM / ) tathA una do ke bhI pUrvavat cAra prakAra samajhane caahie| 1673. evaM raiyA jAva vemANiyA / [1673] isI prakAra bahuta se nairayikoM (se lekara) yAvat vaimAnikoM taka samajhanA cAhie / 1674. [1] evaM dasaNAvaraNijjaM jAva aMtarAiyaM / [1674-1] darzanAvaraNIya (se lekara) yAvat antarAyakarma taka karmabandha ke ye hI kAraNa samajhane caahie| [2] evaM ete egatta-pohattiyA solasa dNddgaa| [1674-2] isa prakAra ekatva (ekavacana) aura bahutva (bahuvacana) kI vivakSA se ye solaha daNDaka hote haiN| vivecana-kitane kAraNoM se karmabandha hotA hai ? dvitIya dvAra meM karmaprakRtiyoM ke bandha kA krama tathA unake bahiraMga kAraNa batAye gae haiM, jabaki isa tRtIya dvAra meM karmabandha ke antaraMga kAraNoM para vicAra kiyA gayA hai|' rAga-dveSa evaM kaSAya kA svarUpa-jo prItirUpa ho, use rAga aura jo aprItirUpa ho, use dveSa kahate haiM / rAga do prakAra kA hai---mAyA aura lobha / cUki ye donoM prItirUpa haiM, isalie rAga meM samAviSTa haiM, jabaki krodha aura mAna ye donoM aprItirUpa haiM, isaliye inakA samAveza dveSa meM ho jAtA hai| krodha to aprItirUpa hai hI, mAna bhI dUsaroM ke guNoM ke prati asahiSNutArUpa hone se aprItirUpa hai|' niSkarSa--(mUlapATha ke anusAra) jIva apane vIrya se upAjita pUrvokta (do aura) cAra kAraNoM se jJAnAvaraNIya tathA zeSa sAta karmoM kA baMdha karatA hai / karate haiM / 1. paNNavaNAsutta bhAga 2 (23ve pada para vicAra) pR. 125 2. prajJApanA. prameyabodhinI TIkA, pR. 169 3. vahI pR. 169 Page #1208 -------------------------------------------------------------------------- ________________ teIsavA~ karmaprakRtipada]] [13 caturthadvAra : kati-prakRtivedana-dvAra 1675. jIve NaM bhaMte ! NANAvaraNijjaM kammaM vedeti ? goyamA ! atthegaie vedeti, atthegaie No vedeti / [1675 pra.] bhagavana ! kyA jIva jJAnAvaraNIyakarma kA vedana karatA hai ? [1675 u.] gautama ! koI jIva (jJAnAvaraNIyakarma kA) vedana karatA hai aura koI nahIM krtaa| 1676. [1] raie NaM bhaMte ! NANAvaraNijjaM kammaM vedeti ? goyamA! NiyamA vedeti / [1676-1 pra.] bhagavan ! kyA nAraka jJAnAvaraNIyakarma kA vedana karatA (bhogatA) hai ? [1676-1 u.] gautama ! vaha niyama se vedana karatA hai / [2] evaM jAva vemANie / gavaraM maNUse jahA jIve (su. 1675) / [1676-2] (asurakumAra se lekara) yAvat vaimAnikaparyanta iso prakAra jAnanA cAhie, kintu manuSya ke viSaya meM (sU. 1675 meM ukta) jova meM samAna vaktavyatA samajhanI caahie| 1677. [1] jIvA NaM bhaMte ! NANAvaraNijja kammaM vedeti ? goyamA ! evaM cev| [1677-1 pra.] bhagavan ! kyA bahuta jIva jJAnAvaraNIyakarma kA vedana (anubhava karate haiM ? [1677-1 u.] gautama ! pUrvavat sabhI kathana jAnanA / [2] evaM jAva vemaanniyaa| [1677-2] isI prakAra (bahuta se nairayikoM se lekara) yAvat vaimAnikoM taka kahanA caahie| 1678. [1] evaM jahA NANAvaraNijjaM tahA daMsaNAvaraNijjaM mohaNijjaM aMtarAiyaM ca / [1678-1] jisa prakAra jJAnAvaraNIya ke sambandha meM kathana kiyA gayA hai, usI prakAra darzanAvaraNIya, mohanIya aura antarAyakarma ke vedana ke viSaya meM samajhanA caahie| [2] vedaNijjA''uya-NAma-goyAiM evaM ceva / NavaraM maNase vi NiyamA vedeti / [1678-2] vedanIya, Ayu, nAma aura gotrakarma ke (jIva dvArA vedana ke viSaya meM bhI isI prakAra jAnanA cAhie, kintu manuSya (ina cAroM karmoM kA) vedana niyama se karatA hai / [3] evaM ete egatta-pohattiyA solasa dNddgaa| [1678-3] isa prakAra ekatva aura bahutva kI vivakSA se ye solaha daNDaka hote haiM / vivecana-samuccayajIva dvArA kina karmoM kA vedana hotA hai, kinakA nahIM?--jisa jIva ke ghAtikarmoM kA kSaya nahIM huA hai, vaha jJAnAvaraNIyAdi cAra ghAtikarmoM kA vedana karatA hai, kintu jisane ghAtikarmoM kA kSaya kara DAlA hai, vaha ina cAroM karmoM kA vedana nahIM karatA hai| manuSya ko Page #1209 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 14] {prajJApanAsUtra chor3akara nairayika se lekara vaimAnika taka koI bhI jIva ghAtikarmoM kA kSaya karane meM samartha nahIM hote, isalie ve jJAnAvaraNIyAdi pATha karmoM kA vedana karate haiM, manuSyoM meM jinake cAra ghAtikarmoM kA kSaya ho cukA hai, ve jJAnAvaraNIyAdi cAra karmoM kA vedana nahIM karate, parantu jinake cAra ghAtikarmoM kA kSaya nahIM huA hai, ve unakA vedana karate haiN| kintu vedanIya, prAyu, nAma aura gotra, ina cAra aghAti karmoM kA zeSa jIvoM kI taraha manuSya bhI vedana karatA hai, kyoMki ye cAra adhAtikarma manuSya meM caudahaveM guNasthAna ke anta taka bane rahate haiM / samuccaya jIvoM ke kathana kI apekSA se saMsArIjIva ina cAra aghAtikarmoM kA vedana karate haiM, kintu mukta jIva vedana nahIM karate / ' paMcamadvAra : katividha-anubhAvadvAra 1676. gANAvaraNijjassa NaM bhaMte ! kammassa jIveNaM baddhassa puTussa baddha-phAsa-puTussa saMcitassa ciyassa ucitassa AvAgapattassa vivAgapattassa phalapattassa udayapattassa jIveNaM kaDassa jIveNaM Nivvattiyassa jIveNaM pariNAmiyassa sayaM vA udiNNassa pareNa vA udIriyassa tadubhaeNa vA udIrijjamANassa gati pappa Thiti pappa bhavaM pappa poggalaM pappa poggalapariNAmaM pappa kativihe aNubhAve paNNate? goyamA! NANAvaraNijjassa NaM kammassa jIveNaM baddhassa jAva poggalapariNAmaM pappa dasavihe aNabhAve pnnnnte| taM jahA-soyAvaraNe 1 soyaviNNANAvaraNe 2NettAvaraNe 3 ttaviNNANAvaraNe 4 ghANAvaraNe 5 ghANaviNNANAvaraNe 6 rasAvaraNe 7 rasaviNNANAvaraNe 8 phAsAvaraNe 9 phAsaviNNANAvaraNe 10 / jaM vedeti poggalaM vA poggale vA poggalapariNAmaM vA vIsasA vA poggalANaM pariNAma, tesi vA udaeNaM jANiyavvaM Na jANai, jANiukAme vi Na yANai, jANittA vi Na yANati, ucchaNNaNANI yAvi bhavati gANAvaraNijjassa kammassa udennN| esa NaM goyamA! gANAvaraNijje kamme / esa NaM goyamA ! NANAvaraNijjassa kammassa jIveNaM baddhassa jAva poggalapariNAmaM pappa dasavihe aNubhAve paNNatte 1 // 1676 pra.] bhagavan ! jIva ke dvArA baddha (bAMdhe gaye), spRSTa, baddha aura spRSTa kiye hue, saMcita, cita aura upacita kiye hue, kiJcit pAka ko prApta, vipAka ko prApta, phala ko prApta tathA udaya-prApta, jIva ke dvArA kRta, jIva ke dvArA niSpAdita, jIva ke dvArA pariNAmita, svayaM ke dvArA udIrNa (udaya ko prApta), dUsare ke dvArA udIrita (udIraNA-prApta) yA donoM ke dvArA udIraNA-prApta, jJAnAvaraNIyakarma kA, gati ko prApta karake, sthiti ko prApta karake, bhava ko, pudgala ko tathA pudgalapariNAma ko prApta karake kitane prakAra kA anubhAva (phala) kahA gayA hai ? [1676 u.] gautama ! jIva ke dvArA baddha yAvat pudgala-pariNAma ko prApta jJAnAvaraNIyakarma kA dasa prakAra kA anubhAva kahA gayA hai yathA-(1) zrotrAvaraNa, (2) zrotravijJAnAvaraNa, (3) netrAvaraNa, (4) netravijJAnAvaraNa, (5) ghrANAvaraNa, (6) ghrANavijJAnAvaraNa, (7) rasAvaraNa, (8) rasavijJAnAvaraNa, (9) sparzAvaraNa aura (10) sparzavijJAnAvaraNa / 1. (ka) prajJApanA. prameyabodhinI TIkA bhA. 5, pR. 175-76 (kha) paNNavaNAsutaM bhA.2, pR.131 Page #1210 -------------------------------------------------------------------------- ________________ teIsavA~ karmaprakRtipada] [15 jJAnAvaraNIyakarma ke udaya se jo pudgala ko athavA pudgaloM ko yA pudgala-pariNAma ko athavA svabhAva se pudgaloM ke pariNAma ko vedatA hai, unake udaya se jAnane yogya ko nahIM jAnatA, jAnane kA icchuka hokara bhI nahIM jAnatA, jAnakara bhI nahIM jAnatA athavA tirohita jJAna vAlA hotA hai / gautama ! yaha hai jJAnAvaraNIyakarma / he gautama ! jIva ke dvArA baddha yAvat pudgala-pariNAma ko prApta karake jJAnAvaraNIyakarma kA dasa prakAra kA yaha anubhAva kahA gayA hai / / 1 / / 1680. darisaNAvaraNijjassa NaM bhaMte ! kammassa jIveNaM baddhassa jAva poggalapariNAma pappa kativihe aNubhAve paNNate ? goyamA ! darisaNAvaraNijjassa NaM kammassa jIveNaM baddhassa jAva poggalapariNAmaM pappa Navavihe aNubhAve pnnnnte| taM jahA--NiddA 1 NihANiddA 2 payalA 3 payalAphyalA 4 thINagiddhI 5 cakkhudaMsaNAvaraNe 6 acakkhudasaNAvaraNe 7 prohidasaNAvaraNe 8 kevaladasaNAvaraNe / / jaM vedeti poggalaM vA poggale vA poggalapariNAmaM vA vIsasA vA poggalANaM pariNAma, tesi vA udaeNaM pAsiyavaM Na pAsati, pAsiukAme vi Na pAsati, pAsittA vi Na pAsati, ucchannadasaNI yAvi bhavati darisaNAvaraNijjassa kammassa udaeNaM / esa NaM goyamA ! darisaNAvaraNijje kamme / esa NaM goyamA ! darisaNAvaraNijjassa kammassa joveNaM baddhassa jAva poggalapariNAmaM pappa Navavihe aNubhAve paNNatte 2 / [1680 pra.] bhagavan ! jIva ke dvArA baddha yAvat pudgala-pariNAma ko prApta karake darzanAvaraNIyakarma kA kitane prakAra kA anubhAva kahA gayA hai ? [1680 u.] gautama ! jIva ke dvArA baddha yAvat pudgala-pariNAma ko prApta darzanAvaraNIyakarma kA nau prakAra kA anubhAva kahA gayA hai / yathA--1. nidrA, 2. nidrA-nidrA, 3. pracalA, 4. pracalApracalA tathA 5. styAnaddhi evaM 6. cakSudarzanAvaraNa, 7. acakSudarzanAvaraNa, 8. avadhidarzanAvaraNa aura 6. kevaladarzanAvaraNa / darzanAvaraNa ke udaya se jo pudgala yA pudgaloM ko athavA pudgala-pariNAma ko yA svabhAva se pudgaloM ke pariNAma ko vedatA hai, athavA unake udaya se dekhane yogya ko nahIM dekhatA, dekhanA cAhate hue bhI nahIM dekhatA, dekhakara bhI nahIM dekhatA athavA tirohita darzana vAlA bhI ho jAtA hai| gautama ! yaha hai darzanAvaraNIyakarma / he gautama ! jIva ke dvArA vaddha yAvat pudgalapariNAma ko pAkara darzanAvaraNIyakarma kA nau prakAra kA anubhAva kahA gayA hai / / 2 // 1681. [1] sAtAvedaNijjassa gaM bhaMte ! kammassa jIveNaM baddhassa jAva poggalapariNAma pappa kativihe aNubhAve paNNate? goyamA ! sAyAvedaNijjassa NaM kammassa jIveNaM baddhassa jAva avihe aNubhAve paNNate / taM jahA-maNuNNA sadA 1 maNuSNA rUvA 2 maNuNNA gaMdhA 3 maNuNNA rasA 4 maNaNNA phAsA 5 maNosuhatA 6 vahasuhayA 7 kAyasuhayA 8 / jaM veei poggalaM vA poggale vA poggalapariNAmaM vA bIsasA vA poggalANaM pariNAma, tesi vA udaeNaM sAtAvedaNijjaM kammaM vedeti / esa NaM goyamA! sAtAvedaNijje kamme / esa NaM goyamA ! sAtAveyaNijjassa jAva aTTavihe aNubhAve pnnnntte| Page #1211 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [prajApanAsUtra [1681-1 pra.] bhagavan ! jIva ke dvArA baddha yAvat pudgala-pariNAma ko pAkara sAtAvedanIyakarma kA kitane prakAra kA anubhAva kahA gayA hai ? [1681-1 u.] gautama ! jIva ke dvArA baddha sAtAvedanIyakarma kA yAvat ATha prakAra kA anu. bhAva kahA gayA hai / yathA-1. manojJazabda, 2. manojJarUpa, 3. manojJagandha, 4. manojJarasa, 5. manojJasparza, 6. mana kA saukhya, 7. vacana kA saukhya aura 8. kAyA kA saukhya / jisa pudgala kA athavA pudgaloM kA athavA yudgala-pariNAma kA yA svabhAva se pudgaloM ke pariNAma kA vedana kiyA jAtA hai, athavA unake vedanIyakarma ko vedA jAtA hai| gautama ! yaha hai sAtAvedanIyakarma aura he gautama ! yaha (jIva ke dvArA baddha) sAtAvedanIyakarma kA yAvat pATha prakAra kA anubhAva kahA gayA hai / [2] asAtAveyaNijjassa NaM bhaMte ! kammassa jIveNaM0 taheva pucchA uttaraM ca / navaraM amaNuNNA sadA jAva kAyaduhayA / esa NaM goyamA ! asAyAvedaNijjassa jAva aTTavihe aNubhAve paNNatte 3 / [1681-2 pra.] bhagavan ! jIva ke dvArA baddha yAvat asAtAvedanIyakarma kA kitane prakAra kA anubhAva kahA gayA hai ? ityAdi prazna pUrvavat / [1681-2 u.] isakA uttara bhI pUrvavat (sAtAvedanIyakarmasambandhI kathana ke samAna)jAnanA kintu (aSTavidha anubhAva ke nAmollekha meM) 'manojJa' ke badale sarvatra 'amanojJa' (tathA sukha ke sthAna para sarvatra duHkha) yAvat kAyA kA duHkha jAnanA / he gautama ! isa prakAra asAtAvedanIyakarma kA yaha aSTavidha anubhAva kahA gayA hai / / 3 / / 1682. mohaNijjassa gaM bhaMte ! kammassa jIveNaM baddhassa jAva kativihe aNubhAve paNNate ? goyamA ! mohaNijjassa NaM kammassa jIveNaM baddhassa jAva paMcavihe aNubhAve paNNatte / taM jahA-sammattaveyaNijje 1 micchattaveyaNijje 2 sammAmicchattaveyaNijje 3 kasAyaveyaNijje 4 NokasAyaveyaNijje 5 / jaM vedeti poggalaM vA poggale vA poggalapariNAmaM vA vIsasA vA poggalANaM pariNAma, tesi vA udaeNaM mohaNijjaM kammaM vedeti / esa NaM goyamA ! mohaNijje kmme| esa NaM goyamA ! mohaNijjassa kammassa jAva paMcavihe aNubhAve paNNatte 4 / [1182 pra.] bhagavan ! jIva ke dvArA baddha yAvat mohanIyakarma kA kitane prakAra kA anubhAva kahA gayA hai ? [1682 u.] gautama ! jIva ke dvArA baddha yAvat mohanIyakarma kA pA~ca prakAra kA anubhAva kahA gayA hai| yathA-1. samyaktva-vedanIya, 2. mithyAtva-vedanIya, 3. samyaga-mithyAtva-vedanIya, 4. kaSAya-vedanIya aura 5. no-kaSAya-vedanIya / jisa pudgala kA athavA pudgaloM kA yA pudgala pariNAma kA yA svabhAva se pudgaloM ke pariNAma kA athavA unake udaya se mohanIyakarma kA vedana kiyA jAtA hai| gautama ! yaha hai-mohanIyakarma aura he gautama ! yaha mohanIyakarma kA yAvat paMcavidha anubhAva kahA gayA hai / / 4 // 1683. prAuassa NaM bhaMte ! kammassa jIveNaM0 taheva pucchaa| goyamA ! Auassa NaM kammassa jIveNaM baddhassa jAva caunvihe aNubhAve pnnnntte| taM jahA-- Page #1212 -------------------------------------------------------------------------- ________________ teIsavAM karmapada] [17 raiyAue 1 tiriyAue 2 maNuyAue 3 devAue 4 / jaM veei poggalaM vA poggale vA poggalapariNAmaM vA vIsasA vA poggalANaM pariNAma, tesi vA udaeNaM AuyaM kammaM vedeti / esa gaM goyamA ! pAue kamme / esa NaM goyamA ! pAuassa kammassa jAva caumbihe aNubhAve paNNate 5 / [1683 pra. bhagavan ! jIva ke dvArA baddha yAvat AyuSyakarma kA kitane prakAra kA anubhAva kahA gayA hai ? ityAdi pUrvavat prazna / [1683 u.] gautama ! jIva ke dvArA baddha yAvat AyuSyakarma kA cAra prakAra kA anubhAva kahA gayA hai / yathA-1. nArakAyu, 2. tiryaMcAyu, 3. manuSyAyu aura 4. devAyu / jisa pudgala athavA pudgaloM kA, pudgala-pariNAma kA athavA svabhAva se pudgaloM ke pariNAma kA yA unake udaya se AyuSyakarma kA vedana kiyA jAtA hai, gautama ! yaha hai--AyuSyakarma aura yaha AyuSyakarma kA yAvat cAra prakAra kA anubhAva kahA gayA hai / / 5 / / 1684. [1] subhaNAmassa NaM bhaMte ! kammassa jIveNaM0 pucchaa| goyamA ! subhaNAmassa NaM kammassa jIveNaM baddhassa jAva coddasavihe aNubhAve paNNatte / taM jahA-iTThA saddA 1 iTThA rUvA 2 iTThA gaMdhA 3 iTTA rasA 4 iTThA phAsA 5 iTTA gatI 6 iTA ThitI 7 iThe lAvaNNe 8 iTThA jasokittI 6 iThe uDhANa-kamma-bala-viriya-purisakkAra-parakkame 10 iTThassaratA 11 kaMtassaratA 12 piyassarayA 13 maNuSNassarayA 14 / jaM veei poggalaM vA poggale vA poggalapariNAmaM vA vIsasA vA poggalANaM pariNAma, tesi vA udaeNaM subhaNAmaM kammaM vedeti / esa NaM goyamA ! subhanAme kamme / esa NaM goyamA ! subhaNAmassa kammassa jAva coddasavihe aNubhAve pnnnntte| [1684-1 pra.) bhagavan ! jIva ke dvArA baddha yAvat zubha nAmakarma kA kitane prakAra kA anubhAva kahA gayA hai ? ityAdi prazna / [1684-1 u.] gautama ! jIva ke dvArA baddha yAvat zubha nAmakarma kA caudaha prakAra kA anubhAva kahA gayA hai / yathA--(1) iSTa zabda, (2) iSTa rUpa, (3) iSTa gandha, (4) iSTa rasa, (5) iSTa sparza, (6) iSTa gati, (7) iSTa sthiti, (8) iSTa lAvaNya, (8) iSTa yazokIti, (10) iSTa utthAnakarma-bala-vIrya-puruSakAra-parAkrama, (11) iSTa-svaratA, (12) kAnta-svaratA, (13) priya-svaratA aura (14) manojJa-svaratA / jo pudgala athavA pudgaloM kA yA pudgala-pariNAma kA athavA svabhAva se pudgaloM ke pariNAma kA vedana kiyA jAtA hai athavA unake udaya se zubhanAmakarma ko vedA jAtA hai, gautama ! yaha hai zubhanAmakarma tathA gautama ! yaha zubhanAmakarma kA yAvat caudaha prakAra kA anubhAva kahA gayA hai / [2] duhaNAmassa NaM bhaMte ! * pucchaa| goyamA! evaM ceva / gavaraM praNiTThA sadA 1 jAva hoNassarayA 11 dINassarayA 12 praNiTussarayA 13 prakaMtassarayA 14 / jaM vedeti sesaM taM ceva jAva coisavihe aNubhAve paNNatte 6 / [1684-2 pra.] bhagavan ! azubhanAmakarma kA jIva ke dvArA baddha yAvat kitane prakAra kA anubhAva kahA gayA hai ? ityAdi pRcchaa| Page #1213 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 18] (prajJApanAsUtra [1684-2 u.] gautama ! pUrvavat azubhanAmakarma kA anubhAva bhI caudaha prakAra kA kahA gayA hai, (kintu vaha hai isase viparIta), yathA--aniSTa zabda Adi yAvat (11) hIna-svaratA, (12) dIna-svaratA, (13) aniSTa-svaratA aura (14) akaant-svrtaa| jo pudgala Adi kA vedana kiyA jAtA hai yAvat athavA unake udaya se duHkhanAmakarma ko bedA jAtA hai| zeSa saba pUrvavat, yAvat caudaha prakAra kA anubhAva kahA gayA hai / / 6 / / 1685. [1] uccAgoyassa NaM bhaMte ! kammassa jIveNaM0 pucchaa| goyamA ! uccAgoyassa NaM kammassa jIveNaM baddhassa jAva pradavihe aNubhAve paNNatte / taM mahA-jAtivisiTThayA 1 kulavisiTThayA 2 balavisiTThayA 3 rUvavisiTThayA 4 tavisiTThayA 5 suyavisiTThayA 6 lAbhavisiTThayA 7 issariyavisiTTayA 8 / jaM vedeti poggalaM vA poggale vA poggalapariNAmaM vA vIsasA vA poggalANaM pariNAma, tesi vA udaeNaM jAva aDhavihe aNubhAve paNNatte / [1685-1 pra.] bhagavan ! jIva ke dvArA baddha yAvat uccagotrakarma kA kitane prakAra kA anubhAva kahA gayA hai ? ityAdi pUrvavat prazna / [1685.1 u.] gautama ! jIva ke dvArA baddha yAvat uccagotrakarma kA ATha prakAra kA anubhAva kahA gayA hai| yathA-(1) jAti-viziSTatA, (2) kula-viziSTatA, (3) bala-viziSTatA, (4) rUpa-viziSTatA, (5) tapa-viziSTatA, (6) zruta-viziSTatA, (7) lAbha-viziSTatA aura (8) aishvry-vishisstttaa| jo pudgala athavA pudagaloM kA, pudgala-pariNAma kA yA svabhAva se pudgaloM ke pariNAma kA vedana kiyA jAtA hai athavA unake udaya se uccagotrakarma ko vedA jAtA hai, yAvat yahI uccagotrakarma hai, jisakA (uparyukta) ATha prakAra kA anubhAva kahA gayA hai / [2] NIyAgoyassa gaM bhaMte ! * pucchaa| goyamA! evaM ceva / NavaraM jAtivihINayA jAva 1 issariyavihINayA 8 / jaM vedeti poggalaM vA poggale vA poggalapariNAmaM vA vIsasA vA poggalANaM pariNAmaM, tesi vA udaeNaM jAva aTTavihe maNubhAve paNNatte 7 // [1685.2 pra.] bhagavan ! jIva ke dvArA baddha yAvat nIcagotrakarma kA kitane prakAra kA anubhAva ? ityAdi pRcchaa| [1685-2 u.] gautama ! pUrvavat (nIcagotra kA anubhAva bhI utane hI prakAra kA hai, parantu vaha viparIta hai) yathA--jAtivihInatA yAvat aizvaryavihInatA / pudgala kA, pudgaloM kA, athavA pudgala-pariNAma kA yA svabhAva se pudgaloM ke pariNAma kA jo vedana kiyA jAtA hai athavA unhIM ke udaya se nIcagotrakarma kA vedana kiyA jAtA hai / gautama yaha hai-nIcagotrakarma aura yaha yAvat usakA ATha prakAra kA anubhAva kahA gayA hai / / 7 / / 1686. aMtarAiyassa gaM bhaMte ! kammassa jIveNaM pucchaa| Page #1214 -------------------------------------------------------------------------- ________________ teIsavAM karmapada [19 - goyamA ! aMtarAiyassa NaM kammassa jIveNaM baddhassa jAva paMcavihe aNubhAve pnnnntte| taM jahAdANaMtarAe 1 lAbhaMtarAe 2 bhogatarAe 3 uvabhogaMtarAe 4 voriyaMtarAe 5 / jaM vedeti poggalaM vA poggale vA jAva vIsasA vA poggalANaM pariNAma vA, tesi vA udaeNaM aMtarAiyaM kammaM vedeti / esa NaM goyamA ! aMtarAie kamme / esa gaM goyamA ! jAva paMcavihe aNubhAve paNNatte 8 / [1686 pra.] bhagavan ! jIva ke dvArA baddha yAvat antarAyakarma kA kitane prakAra kA anubhAva kahA gayA hai ? ityAdi pUrvavat pRcchaa| [1686 u.] gautama ! jIva ke dvArA baddha yAvat antarAyakarma kA pAMca prakAra kA anubhAva kahA gayA hai, yathA-(1) dAnAntarAya, (2) lAbhAntarAya, (3) bhogAnta rAya, (4) upabhogAntarAya aura (5) vIryAntarAya / padagala kA yA padagaloM kA athavA padagala-pariNAma kA yA svabhAva se pUdagaloM ke pariNAma kA jo vedana kiyA jAtA hai athavA unake udaya se jo antarAyakarma ko vedA jAtA hai| yahI hai gautama ! vaha antarAyakarma, jisakA he gautama ! pAMca prakAra kA anubhAva kahA gayA hai|18|| vivecanabaddha, puTTa Adi padoM ke vizeSArtha-baddha-rAga-dveSa-pariNAmoM ke vazIbhUta hokara bAMdhA gayA, arthAt-karmarUpa meM pariNata kiyA gyaa| puTTha-spRSTa- arthAt prAtma-pradezoM ke sAtha sanbandha ko prApta / baddhaphAsapRTra-baddha-spaza-spaSTa-- pUnaH pragADharUpa meM baddha tathA atyanta sparza se spRSTa, arthAt AveSTana, pariveSTanarUpa se atyanta gADhatara baddha / saMcita--jo saMcita hai, arthAtabAdhAkAla ke pazcAt vedana ke yogya rUpa meM niSikta kiyA gayA hai / cita--jo caya ko prApta huA hai, arthAt uttarottara sthitiyoM meM pradeza-hAni aura rasaddhi karake sthApita kiyA gayA hai| upacita-upacita, arthAta jo samAnajAtIya anya prakRtiyoM ke dalikoM meM saMkramaNa karake upacaya ko prApta hai / vivAgapatta-jo vipAka ko prApta huA hai, arthAt vizeSa phala dene ko abhimUkha hA hai| pAvAgapatta-ApAkaprApta, arthAt jo thor3A-sA phala dene ko abhimukha huA hai / phalapattaphalaprApta, arthAt ataeva jo phala dene ko abhimukha huA hai| udayapatta-udaya-prApta, jo sAmagrIvazAt udaya ko prApta hai / joveNaM kaDassa-jIva ke-karmabandhana baddha jIva ke dvArA kRta / prAzaya yaha hai ki jIva upayoga-svabhAva vAlA hone se rAgAdi pariNAma se yukta hotA hai, anya nhiiN| rAgAdi pariNAma se yukta hokara vaha karmopArjana karatA hai tathA rAgAdi pariNAma bhI karmabandhana se baddha jIva ke hI hotA hai, karmabandhanamukta siddhajIva ke nhiiN| ata: jIva ke dvArA kRta kA bhAvArtha hai-karmabandhana se baddha jIva ke dvArA upAjita / kahA bhI hai 'jovastu karmabandhana-baddho, vIrasya bhagavataH krtaa| santatyA'nAdya ca tadiSTaM karmAtmanaH krtuH|| arthAta-bhagavAna mahAvIra ke mata meM karmabandhana se baddha jIva hI karmoM kA kartA mAnA gayA hai| pravAha kI apekSA se karmabandhana anAdikAlika hai / ataeva anAdikAlika karmabandhanabaddha jIva (AtmA) hI karmoM kA kartA abhISTa hai| jIveNaM Nivyattiyassa-jIva ke dvArA niSpAdita. jJAnAvaraNIya prAdi karma jIva Page #1215 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 20] [prajJApanAsUna ke dvArA jJAnAvaraNIya Adi ke rUpa meM vyavasthApita kiyA gayA hai| prAzaya yaha hai ki karmabandha ke samaya jIva sarvaprathama karmavargaNA ke sAdhAraNa (aviziSTa) pudgaloM ko hI grahaNa karatA hai arthAt usa samaya jJAnAvaraNIya Adi bheda nahIM hotaa| tatpazcAt anAbhogika vIrya ke dvArA usI karmabandha ke samaya jJAnAvaraNIya Adi vizeSarUpa meM pariNata-vyavasthApita karatA hai, jaise-pAhAra ko rasAdirUpa dhAtuoM ke rUpa meM pariNata kiyA jAtA hai, isI prakAra sAdhAraNa karmavargaNA ke pudgaloM ko grahaNa karake jJAnAvaraNIya Adi viziSTa rUpoM meM pariNata karanA nivartana' kahalAtA hai| jIveNaM pariNAmiyassa-jIva ke dvArA pariNAmita, arthAt jJAna-pradveSa, jJAna-nihnava Adi viziSTa kAraNoM se uttarottara pariNAma ko prApta kiyA gyaa| sayaM vA udiNNassa Adi karma svataH hI udaya ko prApta huA hai, arthAt-paranirapekSa hokara svayaM hI vipAka ko prApta huA hai / pareNa kA udoriyassa--athavA dUsare ke dvArA udIrita kiyA gayA hai, arthAt-udaya ko prApta karAyA gayA hai / tadubhaeNa vA udIrijjamANassa-athavA jo (jJAnAvaraNIyAdi) karma sva aura para ke dvArA udaya ko prApta kiyA jA rahA hai| svanimitta se udaya ko prApta--gati pappa-gati ko prApta karake, arthAt-koI karma kisI gati ko prApta karake tIvra anubhAva vAlA ho jAtA hai, jaise-asAtAvedanIya karma narakagati ko prApta karake tIva anubhAva vAlA ho jAtA hai / nairayikoM ke lie asAtAvedanIya karma jitanA tIvra hotA hai, utanA tiryaJcoM Adi ke lie nahIM hotaa| Thiti pappa-sthiti ko prApta arthAtasarvotkRSTa sthiti ko prApta azubhakarma mithyAtva ke samAna tIvra anubhAva vAlA hotA hai / bhavaM pappabhava ko prApta karake / prAzaya yaha hai ki koI-koI karma kisI bhavavizeSa ko pAkara apanA vipAka vizeSarUpa se prakaTa karatA hai / jaise--manuSyabhava yA tiryaJcabhava ko pAkara nidrArUpa darzanAvaraNIyakarma apanA viziSTa anubhAva prakaTa karatA hai / tAtparya yaha hai jJAnAvaraNIya prAdi karma usa-usa gati, sthiti yA bhava ko prApta karake svayaM udaya ko prApta (phalAbhimukha) hotA hai| paranimitta se udaya ko prApta---poggalaM pappa-pudgala ko prApta karake / arthAt kASTha, DhelA yA talavAra Adi pudgaloM ko prApta karake athavA kisI ke dvArA pheMke hue kASTha, DhelA, patthara, khaDa Adi ke yoga se bhI asAtAvedanIya Adi karma kA yA krodhAdirUpa kaSAyamohanIyakarma grAdi kA udaya ho jAtA hai| poggalapariNAmaM pappa-pudgala pariNAma ko prApta karake, arthAt pudgalapariNAma ke yoga se bhI koI karma udaya meM pA jAtA hai, jaise--madirApAna ke pariNAmasvarUpa jJAnAvaraNIyakarma kA athavA bhakSita AhAra ke na pacane se asAtAvedanIyakarma kA udaya ho jAtA hai| prazna kA niSkarSa-sU. 1676 ke prazna kA niSkarSa yaha hai ki jo jJAnAvaraNIyakarma baddha, spaSTa Adi vibhinna prakAra ke nimittoM kA yoga pAkara udaya meM AyA hai, usakA anubhAva (vipAkaphala) kitane prakAra kA hai ? 2 1. prajJApanAsUtra prameyabodhinI TIkA bhAga. 5, pR. 181 se 184 taka 2. paNNavaNAsuttaM (mUlapATha-TippaNayukta) bhA. 1, pR. 365 Page #1216 -------------------------------------------------------------------------- ________________ teIsavAM karmapada [21 jJAnAvaraNIya karma kA dasa prakAra kA anubhAva : kyA, kyoM aura kaise ?--mUlapATha meM jJAnAvaraNIyakarma kA zrotrAvaraNa Adi dasa prakAra kA anubhAva batAyA hai / zrotrAvaraNa kA artha haizrotrendriya-viSayaka kSayopazama (labdhi) kA AvaraNa, zrotravijJAnAvaraNa kA artha hai-zrotrendriya ke upayoga kA prAvaraNa / isI prakAra pratyeka indriya ke labdhi (kSayopazama) aura upayoga kA prAvaraNa samajha lenA caahie| inameM se ekendriya jIvoM ko prAya: zrotra, netra, ghrANa aura rasanA-viSayaka labdhi aura upayoga kA AvaraNa hotA hai| dvIndriya jIvoM ko zrotra, netra aura ghrANa-sambandhI labdhi aura upayoga kA AvaraNa hotA hai| trIndriya jIvoM ko zrotra aura netra-viSayaka labdhi aura upayoga kA prAvaraNa hotA hai / caturindriya jIvoM ko zrotra-viSayaka labdhi aura upayoga kA AvaraNa hotA hai| jinakA zarIra kuSTha Adi roga se upahata ho gayA ho, unheM sparzendriya-sambandhI labdhi aura upayoga kA prAvaraNa hotA hai| jo janma se andhe, bahare, gaMge Adi haiM yA bAda meM ho gae haiM, netra, zrotra Adi indriyoM sambandhI labdhi aura upayoga kA prAvaraNa samajha lenA caahie| indriyoM kI labdhi aura upayoga kA prAvaraNa svayaM hI udaya ko prApta yA dUsare ke dvArA udIrita jJAnAvaraNIyakarma ke udaya se hotA hai| isI tathya ko spaSTa karate hue zAstrakAra kahate haiM-jaM vevei poggalaM vA ityAdi, arthAt-dUsare ke dvArA pheMke gae yA prahAra karane meM samartha kASTha, khaDga prAdi pudgala athavA bahuta-se pudgaloM se, jo ki jJAna kA upaghAta karane meM samartha hote haiM, jJAna kA yA jJAna-pariNati kA upaghAta-AghAta hotA hai athavA jisa bhakSita AhAra yA sevita peya kA pariNAma pratidHkhajanaka hotA hai, usase bhI jJAna-pariNati kA upaghAta hotA hai athavA svabhAva se zIta, uSa uSNa, dhupa mAdirUpa pudagala-pariNAma kA jaba vedana kiyA jAtA hai, taba usase indriyoM kA upaghAta (kSati hone se jJAnapariNati kA bhI upaghAta hotA hai, jisake kAraNa jIva indriya-gocara jJAtavya vastu ko nahIM jAna pAtA / yahA~ taka jJAnAvaraNakarma kA sApekSa udaya batAyA gayA hai| isake pazcAt zAstrakAra nirapekSa udaya bhI batAte haiM-jJAnAvaraNIya karmapudgaloM ke udaya se jIva apane jAnane yogya (jJAtavya) kA jJAna nahIM kara pAtA, jAnane kI icchA hone para bhI jAnane meM samartha nahIM hotA athavA pahale jAna kara bhI pazcAta jJAnAvaraNIyakarma ke udaya se nahIM jAna pAtA athavA jJAnAvaraNIyakarma ke udaya se jIva kA jJAna tirohita (lupta) ho jAtA hai| yahI jJAnAvaraNIyakarma kA svarUpa hai|' darzanAvaraNIyakarma kA navavidha anubhAva : kAraNa, prakAra aura udaya-darzanAvaraNIyakarma ke anubhAva ke kAraNa ve hI baddha, spRSTa Adi haiM, jo jJAnAvaraNIyakarma ke anubhAva ke lie batAye haiN| ve anubhAva nau prakAra ke haiM, jinameM nidrAdi kA svarUpa do gAthAoM meM isa prakAra batAyA gayA hai suha-paDibohA NihA, NihANiddA ya dukkhpddibohaa| payalA hoi Thiyassa u, payala-payalA ya ckmto||1|| thINagiddhI puNa aisaMkiliTTha-kammANaveyaNe hoii| mahaNiddA diNa-ciMtiya-vAvAra-pasAhaNI pAyaM // 2 // 1. prajJApanAsUtra prameyabodhinI TIkA bhAga 5, pR.185-186 Page #1217 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 22] [prajJApanAsUtra arthAta--jisa nidrA se saralatApUrvaka jAgA jA sake, vaha 'nidrA' hai| jo nidrA bar3I kaThinAI se bhaMga ho, aisI gAr3hI nIMda ko 'nidrAnidrA' kahate haiM / baiThe-baiThe Ane vAlI nidrA 'pracalA' kahalAtI hai tathA calate-phirate Ane vAlI nidrA 'pracalA-pracalA' hai| atyanta saMkliSTa karmaparamANuoM kA vedana hone para Ane vAlI nidrA styAnaddhi yA styAnagRddhi kahalAtI hai| isa mahAnidrA meM jIva apanI zakti se anekaguNI adhika zakti pAkara prAyaH dina meM soce hue asAdhAraNa kArya kara DAlatA hai| cakSudarzanAvaraNa Adi kA svarUpa--cakSudarzanAvaraNa-netra ke dvArA honevAle darzana-sAmAnya upayoga kA prAvRta ho jAtA / pracakSudarzanAvaraNa-netra ke atirikta anya indriyoM se hone vAle sAmAnya upayoga kA AvRta honA / avadhidarzanAvaraNa-avadhidarzana kA prAvRta ho jAnA / kevaladarzanAvaraNa-kevaladarzana ko utpanna na hone denaa| darzanAvaraNIyakarmodaya kA prabhAva-jJAnAvaraNIyakarma kI taraha darzanAvaraNIyakarma meM bhI svayaM udaya ko prApta athavA dasare ke dvArA udIrita darzanAvaraNIyakarma ke udaya se indriyoM ke labdhi aura upayoga kA AvaraNa ho jAtA hai| pUrvavat darzana-pariNAma kA upaghAta hotA hai, jisake kAraNa jIva draSTavya-dekhane yogya indriyagocara vastu ko bhI nahIM dekha pAtA, ityAdi darzanAvaraNIyakarma ke udaya se pUrvavat darzanaguNa kI vividha prakAra se kSati ho jAtI hai|' sAtAvedanIya aura asAtAvedanIyakarma kA aSTavidha anubhAva : kAraNa, prakAra aura udayasAtAvedanIya aura asAtAvedanIya donoM prakAra ke vedanIyakarmoM ke pATha-ATha prakAra ke anubhAva batAe gae haiM / ina anubhAvoM ke kAraNa to ve hI jJAnAvaraNIyakarma-sambandhI anubhAva ke samAna haiN| sAtAvedanIya ke aSTavidha anubhAvoM kA svarUpa-(1) manojJa veNa, vINA Adi ke zabdoM kI prApti, (2) manojJa rUpoM kI prApti, (3) manojJa itra, candana, phala Adi sugandhoM kI prApti, (4) manojJa susvAdu rasoM kI prApti, (5) manojJa sparzoM kI prApti, (6) mana meM sukha kA anubhava, (7) vacana meM sukhIpana, jisakA vacana sunane mAtra se karNa aura mana meM AhlAda utpanna karane vAlA ho aura (8) kAyA kA sukhIpana / sAtAvedanIyakarma ke udaya se ATha prakAra ke anubhAva hote haiN| paranimittaka sAtAvedanIyakarmodaya-jina mAlA, candana Adi eka yA aneka pudgaloM kA prAsevana kiyA (vedA) jAtA hai athavA deza, kAla, vaya evaM avasthA ke anurUpa AhArapariNatirUpa pudgala-pariNAma vedA jAtA hai athavA svabhAva se pudgaloM ke zIta, uSNa, pAtapa Adi kI vedanA ke pratIkAra ke lie yathAvasara abhISTa pudgala-pariNAma kA sevana kiyA (vedA) jAtA hai, jisase mana ko samAdhi---prasannatA prApta hotI hai| yaha parinimittaka sAtAvedanIyakarmoM ke udaya se sAtAvedanIyakarma kA anubhAva hai| sAtAvedanIyakarma ke phalasvarUpa sAtA-sukha kA saMvedana (anubhava) hotA hai| sAtAvedanIyakarma ke svataH udaya hone para kabhI-kabhI manojJa zabdAdi (paranimitta) ke binA bhI sukhasAtA kA saMvedana hotA hai / jaise-tIrthakara bhagavAn kA janma hone para nAraka jIva bhI kiMcit kAla paryanta sukha kA vedana (anubhava) karate haiM / 1. prajJApanAsUtra prameyabodhinI TIkA bhA. 5, pR. 189 se 191 Page #1218 -------------------------------------------------------------------------- ________________ teIsavAM karmapada] asAtAvedanIyakarma kA aSTavidha anubhAva-sAtAvedanIya ke anubhAva (vipAka) ke samAna hai para yaha anubhAva sAtAvedanIya se viparIta hai / viSa, zastra, kaNTaka Adi pudgala yA pudgaloM kA jaba vedana kiyA jAtA hai athavA apathya yA nIrasa AhArAdi pudgala-pariNAma kA athavA svabhAva se yathAkAla hone vAle zIta, uSNa, Atapa AdirUpa pudgala-pariNAma kA vedana kiyA jAtA hai, taba mana ko asamAdhi hotI hai, zarIra ko bhI duHkhAnubhava hotA hai tathA tadanurUpa vANI se bhI asAtA ke udgAra nikalate haiN| aisA anubhAva asAtAvedanIya kA hai| asAtAvedanIyakarma ke udaya se asAtArUpa (duHkharUpa) phala prApta hotA hai / yaha parata: asAtAvedanIyodaya kA pratipAdana hai| kintu vinA hI kisI paranimitta ke asAtAvedanIyakarma-pudgaloM ke udaya se jo duHkhAnubhava (du:khavedana) hotA hai, vaha svataH asAtAvedanIyodaya hai / ' __ mohamIyakarma kA paMcavidha anubhAva : kyA, kyoM aura kaise ? ---pUrvokta prakAra se jIva ke dvArA baddha Adi viziSTa mohanIyakarma kA pAMca prakAra kA anubhAva hai-(1) samyaktvavedanIya, (2) mithyAtvavedanIya, (3) samyag-mithyAtvavedanIya, (4) kaSAyavedanIya aura (5) nokssaayvedniiy| inakA svarUpa kramazaH isa prakAra hai samyaktvavedanIya-jo mohanIyakarma samyaktva-prakRti ke rUpa meM vedana karane yogya hotA hai, use samyaktvavedanIya kahate haiM, arthAt-jisakA vedana hone para prazama Adi pariNAma utpanna hotA hai, vaha samyaktvavedanIya hai| mithyAtvavedanIya-jo mohanIyakarma mithyAtva ke rUpa meM vedana karane yogya hai, use mithyAtvavedanIya kahate haiN| arthAt--jisakA vedana hone para dRSTi mithyA ho jAtI hai, arthAt adeva Adi meM deva Adi kI buddhi utpanna hotI hai, vaha mithyAtvavedanIya hai| samyaktvamithyAtvavedanIya-jisakA vedana hone para samyaktva aura mithyAtvarUpa milA-julA pariNAma utpanna hotA hai, vaha samyaktvamithyAtvavedanIya hai| kaSAyavedanIya-jisakA vedana krodhAdi pariNAmoM kA kAraNa hotA hai, vaha kaSAyavedanIya hai| nokaSAyavedanIya-jisakA vedana hAsya Adi kA kAraNa ho, vaha nokaSAyavedanIya hai| parataH mohanIya-karmodaya kA pratipAvana-jisa pudgala-viSaya athavA jina bahuta se pudgala viSayoM kA vedana kiyA jAtA hai| athavA jisa pudgala-pariNAma ko, jo karma pudgala-vizeSa ko grahaNa karane meM samartha ho evaM deza-kAla ke anurUpa AhAra pariNAmarUpa ho, vedana kiyA jAtA hai| jaise ki brAhmI Adi ke AhAra-pariNamana se jJAnAvaraNIyakarma kA kSayopazama dekhA jAtA hai / isase spaSTa hai ki AhAra ke pariNamana-vizeSa se bhI kabhI-kabhI karmapudgaloM meM vizeSatA A jAtI hai / kahA bhI hai udaya-kkhaya-khovasamovasamA vi ya jaMca kammaNo bhnniyaa| davvaM khettaM kAlaM bhAvaM ca bhavaM ca saMyappa // 1 // arthAt-karmoM ke jo udaya, kSaya, kSayopazama aura upazama kahe gae haiM, ve bhI dravya, kSetra, kAla, bhAva aura bhava kA nimitta pAkara hote haiM athavA svabhAva se hI jisa pudgala-pariNAma kA vedana kiyA jAtA hai, jaise-AkAza meM bAdaloM Adi ke vikAra ko dekha kara manuSyoM ko aisA vedana 1. prajJApanAsUtra prameyabodhinI TIkA bhA. 5, pR. 204-205 Page #1219 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 24] [prajJApanAsUtra (viveka) utpanna hotA hai ki manuSyoM kI prAyu zarad Rtu ke meghoM ke samAna hai, sampatti puSpita vRkSa ke sAra ke samAna hai aura viSayopabhoga svapna meM dRSTa vastuoM ke upabhoga ke samAna hai| vastutaH isa jagat meM jo bhI ramaNIya pratIta hotA hai, vaha kevala kalpanAmAtra hI hai athavA prazama Adi ke kAraNabhUta jisa kisI bAhya padArtha ke prabhAva se samyaktvamohanIya Adi mohanIyakarma kA vedana kiyA jAtA hai, yaha parata: mohanIyakarmodaya kA pratipAdana hai| svataH mohanIyakarmodaya-pratipAdana jo samyaktvavedanIya Adi karmapudgaloM ke udaya se mohanIyakarma kA vedana (prazamAdirUpaphala kA vedana) kiyA jAtA hai, vaha svataH mohanIya karmodaya hai|' __ prAyukarma kA anubhAva : prakAra, svarUpa, kAraNa-Ayukarma kA anubhAva cAra prakAra se hotA hai-nairayikAyu, tiryaJcAyu, manuSyAyu aura devAyu / parataH Ayukarma kA udaya-prAyu kA apavartana (hAsa) karane meM samartha jisa yA jina zastra Adi pudgala yA pudgaloM kA vedana kiyA jAtA hai athavA viSa evaM anna Adi pariNAmarUpa pudgalapariNAma kA vedana kiyA jAtA hai athavA svabhAva se Ayu kA apavartana karane vAle zIta-uSNAdirUpa pudgala pariNAma kA vedana kiyA jAtA hai, usase bhujyamAna aAyu kA apavartana hotA hai / yaha hai-- Ayukarma ke parataH udaya kA nirUpaNa / / svataH prAyukarma kA udaya-nArakAyukarma Adi ke pudgaloM ke udaya se jo nArakAyu Adi kama kA vedana kiyA jAtA hai, vaha svata: Ayukarma kA udaya hai|' nAmakarma ke anubhAvoM kA nirUpaNa-nAmakarma ke mukhyatayA do bheda haiM-zubhanAmakarma aura azubhanAmakarma / zubhanAmakarma kA iSTa zabda Adi 14 prakAra kA anubhAva (vipAka) kahA hai / unakA svarUpa isa prakAra hai-iSTa kA artha hai-abhilaSita (manacAhA) / nAmakarma kA prakaraNa hone se yahA~ apane hI zabda Adi samajhane caahie| apanA hI abhISTa zabda (vacana) iSTa zabda hai| isI taraha iSTa rUpa, gandha, rasa aura sparza samajhanA caahie| iSTa gati ke do artha haiM-(1) devagati yA manuSyagati athavA (2) hAthI Adi jaisI uttama cAla / iSTa sthiti kA artha hai-iSTa aura sahaja siMhAsana Adi para ArohaNa / iSTa lAvaNya arthAt-abhISTa kAnti-vizeSa athavA zArIrika saundarya / iSTa yazaH koti-viziSTa parAkrama pradarzita karane se hone vAlI khyAti ko yaza kahate haiM aura dAna, puNya Adi se hone vAlI khyAti ko kIti kahate haiN| utthAnAdi chaha kA vizeSArtha-zarIra-sambandhI ceSTA ko utthAna, bhramaNa Adi ko karma, zArIrika zakti ko bala, AtmA se utpanna hone vAle sAmarthya ko vIrya, Atmajanya svAbhimAna-vizeSa ko puruSakAra aura apane kArya meM saphalatA prApta kara lene vAle puruSArtha ko parAkrama kahate haiM / iSTa svara-vINA Adi ke samAna vallabha svara / kAntasvara-kokilA ke svara ke samAna kamanIya svara / iSTa siddhi prAdi sambandhI svara ke samAna jo svara bAra-bAra abhilaSaNIya ho, vaha priyasvara; tathA manovAMchita lAbha Adi ke tulya jo svara svAzraya meM prIti utpanna karAe, vaha manojJa svara kahalAtA hai| zubhanAmakarma ke parataH evaM svataH udaya kA nirUpaNa-vINA, veNu, varNa, gandha, tAmbUla, paTTAmbara, pAlakhI, siMhAsana Adi zubha pudgala yA pudgaloM kA vedana kiyA jAtA hai, ina vastuoM 1. prajJApanAsUtra prameyabodhinI TIkA, bhA. 5 pR. 208 se 210 taka 2. vahI, bhA. 5, pR. 211 Page #1220 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [25 teIsavAM karmapada] (pudgaloM) ke nimitta se zabda Adi kI abhISTatA sUcita kI gaI hai| athavA jisa brAhmo auSadhi prAdi pAhAra ke pariNamanarUpa pudgala-pariNAma kA vedana kiyA jAtA hai| athavA svabhAva se zubha megha prAdi kI chaTA yA ghaTATopa ko dekhakara zubha pudgala-pariNAma kA vedana kiyA jAtA hai / jaisevarSAkAlIna meghoM kI ghaTA dekhakara yuvatiyA~ iSTa svara meM gAna karane meM pravRtta hotI haiN| usake prabhAva se zubhanAmakarma kA vedana kiyA jAtA hai| arthAt zubhanAmakarma ke phalasvarUpa iSTa-svaratA Adi kA anubhava hotA hai| yaha paranimittaka zubhanAmakarma kA udaya hai| jaba zubhanAmakarma ke pudgaloM ke udaya se iSTa zabdAdi zubhanAmakarma kA vedana hotA hai, taba svataH nAmakarma kA udaya samajhanA caahie| azubhanAmakarma kA anubhAva-jIva ke dvArA baddha, spRSTa Adi vizeSaNoM se viziSTa duHkha (azubha) nAmakarma kA anubhAva bhI pUrvavat 14 prakAra kA hai, kintu vaha zubha se viparIta hai / jaiseaniSTa zabda ityAdi / gadhA, UMTa, kuttA Adi ke zabdAdi azubha pudgala yA pudgaloM kA vedana kiyA jAtA hai, kyoMki unake sambandha se aniSTa zabdAdi utpanna hote haiN| yaha saba pUrvokta zubhanAmakarma se viparItarUpa meM samajha lenA caahie| athavA viSa Adi AhAra-pariNAmarUpa jisa pudgala-pariNAma kA yA svabhAvata: vajrapAta (bijalI giranA) pAdirUpa jisa pudgala-pariNAma kA vedana kiyA jAtA hai tathA usake prabhAva se azubhanAmakarma ke phalasvarUpa aniSTasvaratA Adi kA anubhava hotA hai| yaha parataH azubhanAmakarmodaya kA anubhAva hai| jahA~ nAmakarma ke azubhakarmapudgaloM se aniSTa zabdAdi kA vedana hotA ho, vahAM svata: azubhanAmakarmodaya samajhanA caahie|' . gotrakarma kA anubhAva : bheda, prakAra, kAraNa-gotrakarma ke bhI mukhyatayA do bheda haiM-uccagotra aura nIcagotra / ucca jAti, kula, bala, rUpa, tapa, zruta, lAbha aura aizvarya kI viziSTatA kA anubhava (vedana) uccagotrAnubhAva hai tathA nIca jAti Adi kI viziSTatA kA anubhava nIcagotrAnubhAva hai| uccagotrAnubhAva : kaise aura kina kAraNoM se ?-usa-usa dravya ke saMyoga se yA rAjA Adi viziSTa puruSa ke saMyoga se nIca jAti meM janmA huyA puruSa bhI jAtisampanna aura kulasampatra ke samAna lokapriya ho jAtA hai| yaha jAti aura kula kI viziSTatA huI / balavizeSatA bhI malla Adi kisI viziSTa puruSa ke saMyoga se hotI hai| jaise- lakar3I ghumAne se malloM meM zArIrika bala paidA hotA hai, yaha bala kI vizeSatA hai| vizeSa prakAra ke vastroM aura alaMkAroM se rUpa kI vizeSatA utpanna hotI hai| parvata kI coTI para khaDe hokara aAtApanA Adi lene vAle meM tapa kI vizeSatA utpanna ho ramaNIya bhUbhAga meM svAdhyAya karane vAle meM zrata kI vizeSatA utpanna hotI hai| bahumUlya uttama ratna Adi ke saMyoga se lAbha kI vizeSatA utpanna hotI hai / dhana, svarNa Adi ke sambandha se aizvarya kI vizeSatA utpanna hotI hai| isa prakAra bAhya dravyarUpa zubha pudgala yA pudgaloM kA jo vedana kiyA jAtA hai, yA divya phala Adi ke AhAra-pariNAmarUpa jisa pudgala-pariNAma kA vedana kiyA jAtA hai, athavA svabhAva se jina pudgaloM kA pariNAma, akasmAt jala dhArA ke Agamana Adi ke rUpa meM vedA jAtA hai, yahI hai uccagotra karmaphala kA vedana | ye parataH uccagotranAmakarmodaya ke kAraNa haiN| svataH uccagotrakarmodaya meM to uccagotra-nAmakarma ke pudgaloM kA udaya hI kAraNa hai| 1. prajJApanAsUtra, prameyabodhinI TokA, bhA. 5, pR. 213 se 217 taka Page #1221 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 26] [prajJApanAsUtra nIcagotrAnubhAva : prakAra aura kAraNa-pUrvavat nIcagotrAnubhAva bhI 8 prakAra kA hai, aura uccagotra ke phala se nIcagotra kA phala ekadama viparIta hai / yathA-jAti-vihInatA Adi / jAti-kula-vihInatA-adhama karma yA adhama puruSa ke saMsargarUpa-pudgala yA pudgaloM kA vedana kiyA jAtA hai, jaise ki adharmakarmavazAt uttama kula aura jAti vAlA vyakti adhama AjIvikA yA cANDAlakanyA kA sevana karatA hai, taba vaha cANDAla ke samAna hI loka-nindanIya hotA hai, yaha jAtikula-vihInatA hai / sukhazayyA Adi kA yoga na hone se balahInatA hotI hai| dUSita anna, kharAba vastra Adi ke yoga se rUpahInatA hotI hai| duSTa janoM ke samparka se tapohInatA utpanna hotI hai| sAdhvAbhAsa Adi ke samparka se zratavihInatA hotI hai| dezakAla Adi ke pratikula kUkraya (galata kharIda) Adi se lAbhavihInatA hotI hai| kharAba ghara evaM kulaTA strI Adi ke samparka se aizvaryahInatA hotI hai| athavA baiMgana Adi AhArapariNamanarUpa pudgala-pariNAma kA vedana kiyA jAtA hai, kyoMki baiMgana khAne se khujalI hotI hai, aura usase rUpavihInatA utpanna hotI hai| athavA svabhAva se azubhapudgalapariNAma kA jo vedana kiyA jAtA hai, jaise jaladhArA ke prAgamana-sambandhI visaMvAda, usake prabha se bhI nIcagotrakarma ke phalasvarUpa jAtivihInatA Adi kA vedana hotA hai| yaha parata: nIcagotrakarmodaya kA nirUpaNa huaa| svataH nIcagotrodaya meM nIcagotrakarma ke pudgaloM kA udaya kAraNarUpa hotA hai| usase jAtivihInatA Adi kA anubhava kiyA jAtA hai|' antarAyakarma kA paMcavidha anubhAva : svarUpa aura kAraNa-dAna dene meM vighna yA jAnA dAnAntarAya hai, lAbha meM bAdhAe~ pAnA lAbhAntarAya hai, isI prakAra bhoga, upabhoga aura vIrya meM vighna honA bhogAntarAya Adi hai| viziSTa prakAra ke ratnAdi pudagala yA pudgaloM kA vedana kiyA jAtA hai, yAvat viziSTa ratnAdi pudgaloM ke sambandha se usa viSaya meM hI dAnAntarAyakarma kA udaya hotA hai| seMdha Adi lagAne ke upakaraNa Adi ke sambandha se lAbhAntarAya karmodaya hotA hai| vizeSa prakAra ke prAhAra ke yA abhojya artha ke sambandha se lobha ke kAraNa bhogAntarAyakarma kA udaya hotA hai| isI prakAra upabhogAntarAya karma kA udaya bhI samajha lenA caahie| lakar3I, zastra Adi kI coTa se vIryAntarAya kA udaya hotA hai / athavA jisa pudgalapariNAma kA-viziSTa prAhAra-auSadha kA vedana kiyA jAtA hai, usase bhI, yAni viziSTa prakAra ke AhAra aura auSadha Adi ke pariNAma se vIryAntarAyakarma kA udaya hotA hai / athavA svabhAva se vicitra zIta AdirUpa pudgaloM ke pariNAma ke vedana se bhI dAnAntarAyAdi karmoM kA udaya hotA hai| jaise-koI vyakti vastra Adi kA dAna denA cAhatA hai, magara garmI, sardI Adi kA AvAgamana dekhakara dAna nahIM kara pAtA,---pradAtA bana jAtA hai / yaha huA parata: dAnAntarAyadikarmodaya kA pratipAdana / svataH dAnAntarAyAdikarmodaya meM to antarAyakarma ke pudgaloM ke udaya se dAnAntarAyAdi antarAyakarma ke phala kA vedana (anubhava) hotA hai| // teIsavA~ karma-prakRtipada : prathama uddezaka samApta // 1. prajJApanAsUtra, prameyabodhinI TIkA, bhA. 5, pR. 218 se 222 taka 2. vahI, bhA. 5, pR. 223 se 224 Page #1222 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bIo uddesao : dvitIya uddezaka mUla aura uttara karmaprakRtiyoM ke bheda-prabheda kI prarUpaNA 1687. kati NaM bhaMte ! kammapagaDIo paNNattAno ? goyamA ! aTTha kammapagaDIyo paNNattAno / taM jahA--NANAvaraNijjaM jAva aMtarAiyaM / [1687 pra.] bhagavan ! karmaprakRtiyA~ kitanI kahI haiM ? [1687 u.] gautama ! karmaprakRtiyA~ ATha kahI gaI haiM / yathA jJAnAvaraNIya yAvat antarAya / 1688. gANAvaraNijje NaM bhaMte ! kamme kativihe paNNatte? goyamA! paMcavihe pnnnnte| taM jahA-pAbhiNibohiyaNANAvaraNijje jAva kevlnnaannaavrnnijje| [1688 pra. bhagavan ! jJAnAvaraNIyakarma kitane prakAra kA kahA gayA hai ? [1688 u.] gautama ! vaha pAMca prakAra kA kahA gayA hai / yathA- AbhinibodhikajJAnAvaraNIya yAvat kevalajJAnAvaraNIya / 1686. [1] darisaNAvaraNijje NaM bhaMte ! kamme kativihe paNNate ? goyamA ! duvihe paNNatte / taM jahA-NiddApaMcae ya daMsaNacaukae the / [1681-1 pra.] bhagavana ! darzanAvaraNIyakarma kitane prakAra kA kahA hai ? [1686-1 u.] gautama ! vaha do prakAra kA kahA hai / yathA-nidrA-paMcaka aura darzanacatuSka / [2] NihApaMcae NaM bhaMte ! kativihe paNNatte ? goyamA! paMcavihe paNNatte / taM jahA-NiddA jAva thINagiddhI / [1686-2 pra.] bhagavan ! nidrA-paMcaka kitane prakAra kA kahA gayA hai ? [1686-2 u.] gautama ! vaha pAMca prakAra kA kahA gayA hai / yathA-nidrA yAvat styAnagRddhi (styaanddhi)| [3] daMsaNacaukkae NaM bhaMte ! 0 pucchaa| goyamA ! caubihe paNNatte / taM jahA-cakkhudaMsaNAvaraNijje jAva kevldsnnaavrnnijje| [1686-3 pra.] bhagavan ! darzanacatuSka kitane prakAra kA kahA gayA hai ? [1686-3 u.] gautama ! vaha cAra prakAra kA kahA gayA hai| yathA-cakSudarzanAvaraNa yAvat kevaladarzanAvaraNa / 1660. [1] veNijje gaM bhaMte ! kamme kativihe paNNate ? goyamA ! duvihe paNNatte / taM jahA-sAtAbedaNijje ya prasAtAveyaNijje y| Page #1223 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 28] [prajApanAsUna [1660-1 pra.] bhagavan ! vedanIyakarma kitane prakAra kA kahA gayA hai ? [1660-1 u.] gautama ! vaha do prakAra kA kahA gayA hai / yathA-sAtAvedanIya aura asAtAvedanIya / [2] sAtAveyaNijje NaM bhaMte ! kamme pucchaa| goyamA ! pravihe paNNatte / taM jahA -maNuNNA sadA jAva kAyasuhayA (su. 1681 [1]) / [1660-2 pra.] bhagavan ! sAtAvedanIyakarma kitane prakAra kA kahA gayA hai ? [1660-2 u.] gautama ! vaha ATha prakAra kA kahA gayA hai| yathA-(sU. 1681-1 ke anusAra) manojJa zabda yAvat kaaysukhtaa| [3] asAyAvedaNijje NaM bhaMte ! kamme kativihe paNNate ? goyamA ! aTThavihe pnnnnte| taM jahA-pramaNuNNA sahA jAva kaayduhyaa| [1690-3 pra.] bhagavan ! asAtAvedanIyakarma kitane prakAra kA kahA gayA hai ? [1690-3 u.] gautama ! vaha ATha prakAra kA kahA gayA hai| 1661. [1] mohaNijje NaM bhaMte ! kamme kativihe paNNatte ? goyamA ! duvihe paNNatte / taM jahA-dasaNamohaNijje ya carittamohaNijje ya / [1661-1 pra.] bhagavan ! mohanIyakarma kitane prakAra kA kahA gayA hai| [1661-1 u.] gautama ! vaha do prakAra kA kahA gayA hai| yathA-darzanamohanIya aura cAritramohanIya / [2] daMsaNamohaNijje NaM bhaMte ! kamme kativihe paNNate? goyamA ! tivihe paNNatte / taM jahA-sammattaveyaNijje 1 micchattaveyaNijje 2 sammAmicchataveyaNijje 3 ya / [1661-2 pra.] bhagavan ! darzana-mohanIyakarma kitane prakAra kA kahA hai ? {1661-2 u.] gautama ! darzana-mohanIyakarma tIna prakAra kA kahA gayA hai| yathA(1) samyaktvavedanIya, (2) mithyAtvavedanIya aura (3) samyag-mithyAtvavedanIya / [3] caritamohaNijje gaM bhaMte ! kamme kativihe paNNate? goyamA! duvihe paNNatte / taM jahA-kasAyaveyaNijje ya gokasAyaveyaNijje ya / [1661-3 pra.] bhagavan ! cAritramohanIyakarma kitane prakAra kA kahA gayA hai ? [1661-3 u.) gautama ! vaha do prakAra kA kahA gayA hai| yathA-kaSAyavedanIya aura nokaSAyavedanIya / [4] kasAyaveyaNijje NaM bhaMte ! kamme kativihe paNNate? goyamA! solasavihe pnnnnte| taM jahA-praNatANubaMdhI kohe 1 aNaMtANubaMdhI mANe 2 aNaMtANubaMdhI mAyA 3 praNatANabaMdhI lobhe 4 apaccakkhANe kohe 5 evaM mANe 6 mAyA 7 lobhe 8 Page #1224 -------------------------------------------------------------------------- ________________ teIsavAM karmapada] [29 paccakkhANAvaraNe kohe 9 evaM mANe 10 mAyA 11 lobhe 12 saMjalaNe kohe 13 evaM mANe 14 mAyA 15 lobhe 16 / [1691-4 pra.] bhagavan ! kaSAyavedanIyakarma kitane prakAra kA kahA gayA hai ? [1661-4 u.] gautama ! vaha solaha prakAra kA kahA gayA hai / yathA-(1) anantAnubandhI krodha, (2) anantAnubandhI mAna, (3) anantAnubandhI mAyA, (4) anantAnubandhI lobha, (5-67-8) apratyAkhyAnAvaraNa krodha, mAna, mAyA aura lobha (-10-11-12) pratyAkhyAnAvaraNa krodha, mAna, mAyA tathA lobha, isI prakAra (13-14-15-16) saMjvalana krodha, mAna, mAyA evaM lobha / [5] NokasAyaveyaNijje NaM bhaMte ! kamme kativihe paNNate ? goyamA ! Navavihe pnnnntte| taM jahA-itthivee 1 dhurisae 2 Nasagavede 3 hAse 4 ratI 5 aratI 6 bhaye 7 soge 8 duguchA / [1661-5 pra.] bhagavan ! nokaSAya-vedanIyakarma kitane prakAra kA kahA gayA hai ? [1661-5 u.] gautama ! vaha nau prakAra kA kahA gayA hai| yathA-(1) strIveda, (2) puruSaveda, (3) napuMsakaveda, (4) hAsya, (5) rati, (6) arati, (7) bhaya, (8) zoka aura (8) jugupsaa| 1662. pAue NaM bhaMte ! kamme kativihe paNNatte ? goyamA ! cauThivahe paNNatte / taM jahA-NeraiyAue jAva devAue / [1692 pra.] bhagavan ! prAyukarma kitane prakAra kA kahA hai ? [1662 u.] gautama ! vaha cAra prakAra kA kahA gayA hai / yathA-nArakAyu yAvat devAyu / 1663. NAme NaM bhaMte ! kamme kativihe paNNate ? goyamA ! bAyAlIsaivihe paNNatte / taM jahA--gatiNAme 1 jAiNAme 2 sarIraNAme 3 sarIraMgovaMgaNAme 4 sarIrabaMdhaNaNAme 5 sarIrasaMghAyaNAme 6 saMghayaNaNAme 7 saMThANaNAme 8 vaNNaNAme hai gaMdhaNAme 10 rasaNAme 11 phAsaNAme 12 agurulahuyaNAme 13 uvadhAyaNAme 14 parAghAyaNAme 15 ANupuvINAme 16 ussAsaNAme 17 prAyavaNAme 18 ujjoyaNAme 19 vihAyagatiNAme 20 tasaNAme 21 thAvaraNAme 22 suhumaNAme 23 bAdaraNAme 24 pajjattaNAme 25 apajjattaNAme 26 sAhAraNasarIraNAme 27 patteyasarIraNAme 28 thiraNAme 26 athiraNAme 30 subhaNAme 31 asubhaNAme 32 subhagaNAme 33 dUbhagaNAme 34 sUsaraNAme 35 dUsaraNAme 36 prAdejjaNAme 37 aNAdejjaNAme 38 jasokittiNAme 36 ajasokittiNAme 40 NimmANaNAme 41 titthagaraNAme 42 / [1693 pra.] bhagavan ! nAmakarma kitane prakAra kA kahA gayA hai ? [1693 u.] gautama ! vaha bayAlIsa prakAra kA kahA hai / yathA-(1) gatinAma, (2) jAtinAma, (3) zarIranAma, (4) zarIrAMgopAMganAma. (5) zarIra-bandhananAma, (6) (7) saMhanananAma, (8) saMsthAnanAma, (8) varNanAma, (10) gandhanAma, (11) rasanAma, (12) sparzanAma, (13) agurulaghunAma, (14) upaghAtanAma, (15) parAghAtanAma, (16) AnupUrvInAma, (17) ucchvAsanAma, (18) prAtapa-nAma, (16) udyota-nAma, (20) vihAyogati-nAma, (21) trasa-nAma ra-saMghAtanAma. Page #1225 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 30 [prajJApanAsUtre (22) sthAvara-nAma, (23) sUkSma-nAma, (24) bAdara-nAma, (25) paryApta-nAma, (26) aparyApta-nAma, (27) sAdhAraNa-zarIranAma, (28) pratyeka-zarIranAma, (26) sthira-nAma, (30) asthira-nAma, (31) zubhanAma, (32) azubhanAma, (33) subhaga-nAma, (34) durbhaga-nAma, (35) susvara-nAma, (36) duHsvara-nAma, (37) prAdeya-nAma, (38) anAdeya-nAma, (36) yaza kIti-nAma, (40) ayazaHkItinAma, (41) nirmANa-nAma aura (42) tIrthakara-nAma / 1694. [1] gatiNAme NaM bhaMte ! kativihe paNNate ? goyamA ! caubihe pnnnntte| taM jahA-NirayagatiNAme 1 tiriyagatiNAme 2 maNuyagatiNAme 3 devagatiNAme 4 / [1664-1 pra.] bhagavan ! gatinAmakarma kitane prakAra kA kahA gayA hai ? [1664-1 u.] gautama ! vaha cAra prakAra kA kahA gayA hai| yathA-(1) narakagatinAma, (2) tiryaJcagatinAma, (3) manuSyagatinAma aura (4) devagatinAma / [2] jAiNAme NaM bhaMte ! kamme pucchaa| goyamA ! paMcavihe paNNatte / taM jahA-egidiyajAiNAme jAva paMceMdiyajAiNAme / [1694-2 pra.] bhagavan ! jAtinAmakarma kitane prakAra kA kahA gayA hai ? [1664-2 u.] gautama ! vaha pAMca prakAra kA kahA gayA hai / yathA-ekendriyajAtinAma, yAvat paMcendriyajAtinAma / [3] sarIraNAme NaM bhaMte ! kamme kativihe paNNate? goyamA ! paMcavihe pnnnnte| taM jahA-porAliyasarIraNAme jAva kammagasaroraNAme / [1694-3 pra.] bhagavan ! zarIranAmakarma kitane prakAra kA kahA hai ? [1664-3 u.] gautama ! vaha pAMca prakAra kA kahA gayA hai| yathA-audArikazarIranAma yAvat kaarmnnshriirnaam| [4] sarIraMgovaMgaNAme NaM bhaMte ! kativihe paNNate? goyamA ! tivihe paNNatte / taM jahA-orAliyasarIraMgovaMgaNAme 1 veubviyasarIraMgovaMgaNAme 2 mAhAragasarIraMgovaMgaNAme 3 / [1664-4 pra.] bhagavan ! zarIrAMgopAMganAma kitane prakAra kA kahA gayA hai ? [1664-4 u.] gautama ! vaha tIna prakAra kA kahA gayA hai / yathA-(1) audArikazarIrAMgopAMga, (2) vaikriyazarIrAMgopAMga aura (3) AhArakazarIrAMgopAMga nAmakarma / [5] sarIrabaMdhaNaNAme gaM bhaMte ! kativihe paNNate ? goyamA ! paMcavihe paNNatte / taM jahA-porAliyasarIrabaMdhaNaNAme jAva kmmgsriirbNdhnnnnaame| [1694-5 pra.] bhagavan ! zarIrabandhananAma kitane prakAra kA kahA gayA hai ? [1664-5 u.] gautama ! vaha pAMca prakAra kA kahA gayA hai| yathA-audArikazarIrabandhananAma, yAvat kArmaNazarIrabandhananAma / Page #1226 -------------------------------------------------------------------------- ________________ teIsavAM karmapada] [6] sarIrasaMghAyaNAme gaM bhaMte ! kativihe paNNatte ? goyamA ! paMcavihe pnnnntte| taM jahA-porAliyasarIrasaMghAtaNAme jAva phmmgsrorsNghaaynnaame| [1664-6 pra.] bhagavan ! zarIrasaMghAtanAmakarma kitane prakAra kA kahA hai ? [1664-6 pra.] gautama ! vaha pAMca prakAra kA kahA gayA hai / yathA-audArikazarIrasaMghAta nAmakarma yAvat kArmaNazarIrasaMghAtanAmakarma / [7] saMghayaNaNAme NaM bhaMte ! kativihe paNNate ? goyamA ! chabihe paNNatte / taM jahA-vairosabhaNArAyasaMghayaNaNAme 1 usabhaNArAyasaMghayaNaNAme 2NArAyaghasaMyaNaNAme 3 praddhaNArAyasaMghayaNaNAme 4 koliyAsaMghayaNaNAme 5 chevaTTasaMghayaNaNAme 6 / [1664-7 pra.] bhagavan ! saMhanananAmakarma kitane prakAra kA kahA gayA hai| [1664-7 u.] gautama ! vaha chaha prakAra kA kahA hai / yathA-(1) vajraRSabhanArAcasaMhanananAma, (2) RSabhanArAcasaMhanananAma, (3) nArAcasaMhanananAma, (4) arddhanArAcasaMhanananAma, (5) kIlikAsaMhanananAma aura (6) sevArtasaMhanananAmaka / [8] saMThANaNAme NaM bhaMte ! kativihe paNNatte ? goyamA ! chavihe paNNatte / taM jahA--samacauraMsasaMThANaNAme 1 NaggohaparimaMDalasaMThANaNAme 2 sAtisaMThANaNAme 3 vAmaNasaMThANaNAme 4 khujjasaMThANaNAme 5 huMDasaMThANaNAme 6 / [1664-8 pra.] bhagavan ! saMsthAnanAmakarma kitane prakAra kA kahA hai ? [1664-8 u.] gautama ! vaha chaha prakAra kA kahA gayA hai| yathA-(1) samacaturasrasaMsthAnanAma, (2) nyagrodhaparimaNDalasaMsthAnanAma, (3) sAdisaMsthAnanAma, (4) vAmanasaMsthAnanAma, (5) kubjasaMsthAnanAma aura (6) hnnddksNsthaannaamkrm| [6] vaNNaNAme NaM bhaMte ! kamme kativihe paNNate ? goyamA ! paMcavihe paNNatte / taM jahA-kAlavaNNaNAme jAva sukkilavaNNaNAme / [1664-6 pra.] bhagavan ! varNanAmakarma kitane prakAra kA kahA gayA hai ? [1664-6 u.] gautama ! vaha pAMca prakAra kA kahA gayA hai| yathA-kAlavarNanAma yAvat shuklvrnnnaam| [10] gaMdhaNAme NaM bhaMte ! kamme pucchaa| goyamA ! duvihe paNNatte / taM jahA-surabhigaMdhaNAme 1 durabhigaMdhaNAme 2 / [1664-10 pra. bhagavan ! gandhanAmakarma kitane prakAra kA kahA hai ? [1664-10 u] gautama ! vaha do prakAra kA kahA gayA hai / yathA-surabhigandhanAma aura durbhigndhnaamkrm| [11] rasaNAme paM0 pucchA / / goyamA ! paMcavihe paNNate / taM jahA-tittarasaNAme jAva mahararasaNAme / Page #1227 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [prajJApanAsUtra [1664-11 pra.] bhagavan ! rasanAmakarma kitane prakAra kA kahA gayA hai ? [1694-11 u.] gautama ! vaha pAMca prakAra kA kahA gayA hai / yathA-tiktarasanAma yAvat mdhurrsnaamkrm| [12] phAsaNAme paM0 pucchaa| goyamA ! aTTavihe paNNatte / taM jahA-kakkhaDaphAsaNAme jAva lukkhaphAsaNAme / [1694-12 pra.] bhagavan ! sparzanAmakarma kitane prakAra kA kahA gayA hai ? [1664-12 u.] gautama ! vaha ATha prakAra kA kahA gayA hai| yathA-karkazasparzanAma yAvat ruuksssprshnaamkrm| [13] agurulahuaNAme egAgAre paNNatte / {1694-13] agurulaghunAmakarma eka prakAra kA kahA gayA hai / [14] ubaghAyaNAme egAgAre paNNatte / [1664-14] upaghAtanAmakarma eka prakAra kA kahA hai| [15] parAghAyaNAme egAgAre paNNatte / [1664-15] parAghAtanAmakarma eka prakAra kA kahA hai / [16] ANupugviNAme caubihe pnnnntte| taM jahA-NeraiyANapugviNAma jAva devaannupugvinnaam| . [1664-16] prAnupUrvInAmakarma cAra prakAra kA kahA gayA hai| yathA-nairayikAnupUrvInAma yAvat devAnupUrvInAmakarma / [17] ussAsaNAme egAgAre pnnnntte| [1664-17] ucchvAsanAmakarma eka prakAra kA kahA gayA hai| [18] sesANi savvANi egAgArAI paNNattAI jAva titthagaraNAme / NavaraM vihAyagatiNAme duvihe paNNatte / taM jahA-pasatthavihAyagatiNAme ya apasatthavihAyagatiNAme ya / [1664-18] zeSa saba yAvat tIrthakaranAmakarma taka eka-eka prakAra ke kahe haiN| vizeSa yaha hai ki vihAyogatinAmakarma do prakAra kA kahA hai / yathA--prazastavihAyogatinAma aura aprshstvihaayogtinaamkrm| 1665. [1] goe NaM bhaMte ! kamme kativihe paNNatte ? goyamA ! duvihe paNNatte / taM jahA- uccAgoe ya NIyAgoe ya / [1695-1 pra.] bhagavan ! gotrakarma kitane prakAra kA kahA gayA hai ? [1665-1 u.] gautama ! vaha do prakAra kA kahA gayA hai| yathA-uccagotra aura nIcagotra / [2] uccAgoe NaM bhaMte ! kamme kativihe paNNate? goyamA ! aDhavihe paNNatte / taM jahA-jAivisiTTayA jAva issriyvisitttthyaa| Page #1228 -------------------------------------------------------------------------- ________________ teIsavAM karmapada] [1665-2 pra.] bhagavan ! uccagotrakarma kitane prakAra kA kahA gayA hai ? [1665-2 u.] gautama ! vaha ATha prakAra kA kahA gayA hai / yathA--jAtiviziSTatA yAvat aishvryvishisstttaa| [3] evaM NIyAgoe vi / NavaraM jAtivihINayA jAva issriyvihiinnyaa| [1665-3] isI prakAra nIcagotra bhI pATha prakAra kA hai| (kintu yaha uccagotra se sarvathA viparIta hai / ) yathA--jAtivihInatA yAvat aishvryvihiintaa| 1666. aMtarAie NaM bhaMte ! kamme kativihe paNNate? goyamA ! paMcavihe paNNatte / jahA-dANaMtarAie jAva viiriyNtraaie| [1696 pra.] bhagavan ! antarAyakarma kitane prakAra kA kahA gayA hai ? [1666 u.] gautama ! vaha pAMca prakAra kA kahA gayA hai| yathA-dAnAntarAya yAvat vIryAntarAyakarma / vivecana- uttarakarmaprakRtiyA~-prathama uddezaka meM jJAnAvaraNIya prAdi 8 mUla karmaprakRtiyoM ke anubhAva kA varNana karane ke pazcAt dvitIya uddezaka meM sarvaprathama (sU. 1676 se 1666 taka meM) mUla karmaprakRtiyoM ke anusAra uttarakarmaprakRtiyoM ke bhedoM kA nirUpaNa kiyA gayA hai|' uttarakarmaprakRtiyoM kA svarUpa - (1) jJAnAvaraNIyakarma ke pAMca uttarabheda haiM / prAbhinibodhika (mati) jJAnAvaraNajo karma grAbhinibodhika jJAna arthAt matijJAna ko prAvRta karatA hai, use prAbhinibodhika jJAnAvaraNa kahate haiM / isI prakAra zrutajJAnAvaraNa Adi ke viSaya meM samajha lenA caahie| (2) darzanAvaraNIyakarma-padArtha ke sAmAnya dharma ko sattA ke pratibhAsa ko darzana kahate haiM / darzana ko AvaraNa karane vAle karma ko darzanAvaraNa kahate haiM / darzanAvaraNa ke do bheda-nidrApaMcaka aura darzanacatuSka haiN| nidrApaMcaka ke pAMca bhedoM kA svarUpa prathama uddezaka meM kahA jA cukA hai| darzanacatuSka cAra prakAra kA hai-cakSudarzanAvaraNa-cakSu ke dvArA vastu ke sAmAnyadharma ke grahaNa ko rokane vAlA karma cakSudarzanAvaraNa hai| acakSudarzanAvaraNa-cakSurindriya ke sivAya zeSa sparzana prAdi indriyoM aura mana se hone vAle sAmAnyadharma ke pratibhAsa ko rokane vAle karma ko acakSadarza kahate haiM / avadhidarzanAvaraNa-indriyoM aura mana kI sahAyatA ke binA hI rUpI dravya ke sAmAnyadharma ke hone vAle bodha ko rokane vAle karma ko avadhidarzanAvaraNa kahate haiN| kevaladarzanAvaraNa--sampUrNa dravyoM ke hone vAle sAmAnyadharma ke avabodha ko prAvRta karane vAle ko kevaladarzanAvaraNa kahate haiM / yahA~ yaha jJAtavya hai ki nidrApaMcaka prApta darzanazakti kA upadhAtaka hai, jabaki darzanacatuSka mUla se hI darzanalabdhi kA ghAtaka hotA hai|' 1. paNNavaNAsutta bhA. 1 (mUlapATha-TippaNayukta), pra. 367 se 379 taka 2. (ka) paNNavaNAsuttaM bhA. 1 (mU. pA. Ti.), pR. 368 (kha) prajJApanA. (prameyabodhinI TIkA) bhAga 5, pR. 241-242 (ga) karmagrantha bhA. 1 (marudharakesarIvyAkhyA) pra. 59 se 61 taka nAvaraNa Page #1229 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 34] [prajJApanAsUtra (3) vedanIyakarma-jo karma indriyoM ke viSayoM kA anubhavana-vedana karAe, use vedanIyakarma kahate haiM / vedanIyakarma se AtmA ko jo sukha-duHkha kA vedana hotA hai, vaha indriyajanya sukha-duHkha anubhava hai| AtmA ko jo svAbhAvika sukhAnubhUti hotI hai vaha karmodaya se nahIM hotii| isakA svabhAva talavAra kI zahada-lagI dhAra ko cATane ke samAna hai| isake mukhya do prakAra hai--(1) sAtAvedanIya--jisa karma ke udaya se AtmA ko indriviSaya-sambandhI sukha kA anubhava ho, use sAtAvedanIyakarma kahate haiM / (2) asAtAvedanIya---jisa karma ke udaya se AtmA ko anukala viSayoM kI prApti aura pratikUla indriyaviSayoM kI prApti meM duHkha kA anubhava ho, use asAtAvedanIya kahate haiM / sAtAvedanIya ke manojJa zabda Adi pATha bheda haiM aura isake viparIta asAtAvedanIya ke bhI amanojJa zabda Adi pATha bheda haiM / inakA artha pahale likhA jA cukA hai|' (4) mohanIyakarma--jisa prakAra madya ke naze meM cUra/manuSya apane hitAhita kA bhAna bhUla jAtA hai, usI prakAra jisa karma ke udaya se jIva meM apane vAstavika svarUpa evaM hitAhita ko pahacAnane aura parakhane kI buddhi lupta ho jAtI hai, kadAcit hitAhita ko parakhane kI buddhi bhI A jAe to bhI tadanusAra AcaraNa karane kA sAmarthya prApta nahIM ho pAtA, use mohanIyakarma kahate haiM / isake mukhyata: do bheda haiM-darzanamohanIya aura cAritramohanIya / darzanamohanIya--jo padArtha jaisA hai, use yathArtharUpa meM vaisA hI samajhanA, tattvArtha para zraddhAna karanA darzana kahalAtA hai, AtmA ke isa nijI darzanaguNa kA ghAta (prAvRta) karane vAle karma ko darzanamohanIya kahate haiN| cAritramohanIya-AtmA ke svabhAva kI prApti athavA usameM ramaNatA karanA cAritra hai athavA sAvadhayoga se nivRtti tathA niravadyayoga meM pravattirUpa prAtmA kA pariNAma cAritra hai| prAtmA ke isa cAritraguNa ko ghAta karane hone dene vAle karma ko cAritramohanIya kahate haiN| ___ darzanamohanIyakarma ke tIna bheda haiM--samyaktvavedanIya, mithyAtvavedanIya aura samyagmithyAtvavedanIya / inheM kramazaH zuddha, azuddha aura arddha zuddha kahA gayA hai / jo karma zuddha hone se tattvarucirUpa samyaktva meM bAdhaka to na ho, kintu AtmasvabhAvarUpa aupazamika aura kSAyika samyaktva nahIM hone detA, jisase sakSama padArthoM kA svarUpa vicArane meM zaMkA utpanna ho, samyaktva meM malinatA cala, mala, agADhadoSa utpanna ho jAte hoM, vaha samyaktvavedanIya (mohanIya) hai / jisake udaya se jIva ko tattvoM ke yathArtha svarUpa kI ruci hI na ho, arthAt--tattvArtha ke azraddhAna ke rUpa meM vedA jAe use mithyAtvamohanIya kahate haiN| jisa karma ke udaya se jIva ko tattva (yathArtha) ke prati yA jina. praNIta tattva meM ruci yA aruci athavA zraddhA yA azraddhA na hokara mitha sthiti rahe, use samyaktvamithyAtvavedanIya (mohanIya) yA mizramohanIya kahate haiN| (5) cAritramohanIyakarma : bheva aura svarUpa-cAritramohanIyakarma ke mukhya do bheda haiM--kaSAyavedanIya (mohanIya) aura nokaSAyavedanIya (mohniiy)| kaSAyavedanIya-jo karma krodha, mAna, mAyA aura lobha ke rUpa meM bedA jAtA ho, use kaSAyavedanIya kahate haiN| kaSAya kA lakSaNa vizeSAvazyaka bhASya meM isa prakAra kahA gayA hai- jo prAtmA ke guNoM ko kaSe-naSTa kare athavA kaSa yAnI janmamaraNarUpa saMsAra, usakI prAya arthAt prApti jisase ho, use kaSAya kahate haiN| kaSAya ke krodha, mAna, 1. (ka) karma grantha bhAga 1, (marudharakesarI vyAkhyA), pR. 65-66 (kha) prajJApanA, (prameyabodhinI TokA), bhA. 5, pR. 242 Page #1230 -------------------------------------------------------------------------- ________________ teIsavA~ karmapada [35 mAyA aura lobha, ye cAra bheda hai / krodha---samabhAva ko bhUla kara Akroza se bhara jAnA, dUsare para roSa karanA / mAna -garva, abhimAna yA jhUThA prAtmapradarzana / mAyA-kapaTabhAva arthAt vicAra aura ekarUpatA kA abhAva / lobha-mamatA ke pariNAma / isI kaSAyacataSTaya ke tIvratama, tIvratara, tIvra aura manda sthiti ke kAraNa cAra-cAra prakAra ho sakate haiN| ve kramazaH anantAnubandhI (tIvratamasthiti), apratyAkhyAnAvaraNa (tIvratarasthiti), pratyAkhyAnAvaraNa (tIvrasthiti) tathA saMjvalana (maMdasthiti) haiM / inake lakSaNa kramazaH isa prakAra haiM anantAnubandhI-jo jIva ke samyaktva prAdi guNoM kA ghAta karake anantakAla taka saMsAra meM paribhramaNa karAe, use anantAnubandhI kaSAya kahate haiM / apratyAkhyAnAvaraNa -jo kaSAya prAtmA ke dezavirati cAritra (zrAvakapana) kA ghAta kare arthAt jisake udaya se dezavirati-AMzikatyAgarUpa pratyAkhyAna na ho sake, use apratyAkhyAnAvaraNa kahate haiM / pratyAkhyAnAvaraNa - jisa kaSAya ke prabhAva se prAtmA ko sarvavirati cAritra prApta karane meM bAdhA ho, arthAt zramaNadharma kI prApti na ho, use pratyAkhyAnAvaraNa kahate haiM / saMjvalana--jisa kaSAya ke udaya se prAtmA ko yathAkhyAtacAritra kI prApti na ho, arthAt jo kaSAya parISaha aura upasargoM ke dvArA zramaNadharma ke pAlana karane ko prabhAvita kare vaha saMjvalana kaSAya hai| ina cAroM ke sAtha krodhAdi cAra kaSAyoM ko jor3ane se kaSAyamohanIya ke 16 bheda ho jAte haiN| anantAnubandhI krodha-parvata ke phaTane se huI darAra ke samAna jo krodha upAya karane para bhI zAnta na ho / apratyAkhyAnAvaraNa krodha--sUkhI miTTI meM AI huI darAra jaise pAnI ke saMyoga se phira bhara jAtI hai. vaise hI jo krodha kucha parizrama aura upAya se zAnta ho jAtA ho / pratyAkhyAnAvaraNa krodha-dhUla (reta) para khIMcI huI rekhA jaise havA calane para kucha samaya meM bhara jAtI hai, vaise hI jo krodha kucha upAya se zAnta ho jAtA hai / saMjvalana krodha-pAnI para khIMcI huI lakIra ke samAna jo krodha tatkAla zAnta ho jAtA hai| anantAnubandhI mAna--jaise kaThina parizrama se bhI patthara ke khaMbhe ko namAnA asaMbhava hai, vaise hI jo mAna kadApi dUra nahIM hotaa| apratyAsthAnAvaraNa mAna-haDDI ko namAne ke lie kaThora zrama ke sivAya upAya bhI karanA par3atA hai, vaise hI jo mAna atiparizrama aura upAya se dUra hotA hai| pratyAkhyAnAvaraNa mAna-sUkhA kASTha tela Adi kI mAliza se narama ho jAtA hai, vaise hI jo mAna kucha parizrama aura upAya se dUra hotA ho| saMjvalanamAna-binA parizrama ke namAye jAne vAle beMta ke samAna jo mAna kSaNabhara meM apane prAgraha ko chor3a kara nama jAtA hai / anantAnubandhI mAyA-bA~sa kI jar3a meM rahane vAlI vakratA-TeDhApana kA sIdhA honA asambhava hotA hai, isI prakAra jo mAyA chUTanI asaMbhava hotI hai| apratyAkhyAnAvaraNa mAyA-meMDhe ke sIMga kI Page #1231 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [prajJApanAsUtra vakratA kaThora parizrama va aneka upAyoM se dUra hotI hai, vaise hI jo mAyA-pariNAma atyanta parizrama va upAya se dUra ho / pratyAkhyAnAvaraNa mAyA-calate hue baila kI mUtrarekhA kI vakratA ke samAna jo mAyA kuTila pariNAma vAlI hone para kucha kaThinAI se dUra hotI hai| saMjvalanamAyA-bAMsa ke chilake kA Ter3hApana jaise binA zrama ke sIdhA ho jAtA hai, vaise hI jo mAyAbhAva AsAnI se dUra ho jAtA hai / anantAnubandhI lobha-jaise kiramicI raMga kisI bhI upAya se nahIM chTatA, vaise hI jisa lobha ke pariNAma upAya karane para bhI na chUTate hoN| apratyAkhyAnAvaraNalobha-gAr3I ke pahiye kI kIcar3a ke samAna atikaThinatA se chUTane vAlA lobha kA pariNAma / pratyAkhyAnAvaraNa lobha-kAjala ke raMga ke samAna isa lobha ke pariNAma kucha prayatna se chUTate haiN| saMjvalanalobha-sahaja hI chUTane vAle haldI ke raMga ke samAna isa lobha ke pariNAma nokaSAyavedanIya-jo kaSAya to na ho, kintu kaSAya ke udaya ke sAtha jisakA udaya hotA hai, athavA kaSAyoM ko uttejita karane meM sahAyaka ho| jo strIveda Adi nokaSAya ke rUpa meM vedA jAtA hai, vaha nokaSAyavedanIya hai| nokaSAyavedanIya ke bheda haiM strIveda-jisa karma ke udaya se puruSa ke sAtha ramaNa karane kI icchA ho / puruSaveda-jisa karma ke udaya se strI ke sAtha ramaNa karane kI icchA ho| napuMsakaveda--jisa karma ke udaya se strI aura puruSa donoM ke sAtha ramaNa karane kI icchA ho| ina tInoM vedoM kI kAmavAsanA kramazaH karISAgni (upale kI prAga), tRNAgni aura nagaradAha ke samAna hotI hai| hAsya-jisa karma ke udaya se kAraNavaza yA binA kAraNa ke haMsI AtI hai yA dUsaroM ko haMsAyA jAtA ho / rati-arati-jisa karma ke udaya se sakAraNa yA akAraNa padArthoM ke prati rAga-prIti yA dvaSa-aprIti utpanna ho / zoka--jisa karma ke udaya me sakAraNa yA akAraNa zoka ho| bhaya-jisa karma ke udaya se kAraNavazAt yA binA kAraNa sAta bhayoM meM se kisI prakAra kA bhaya utpanna ho| jugupsA-jisa karma ke udaya se bIbhatsaghRNAjanaka padArthoM ko dekha kara ghRNA paidA hotI hai|' prAyukarma : svarUpa, prakAra aura vizeSArtha-jisa karma ke udaya se jIva deva, manuSya, tiryaJca aura nAraka ke rUpa meM jItA hai aura jisakA kSaya hoye para una rUpoM kA tyAga kara mara jAtA hai, use Ayukarma kahate haiN| Ayukarma ke cAra bheda haiM, jo mUlapATha meM aMkita haiN| prAyukarma kA svabhAva kArAgAra ke samAna hai| jaise aparAdhI ko chUTane kI icchA hone para bhI avadhi pUrI hue binA kArAgAra se chuTakArA nahIM milatA, isI prakAra Ayukarma ke kAraNa jIva ko nizcita avadhi taka 1. (ka) prajJApanA (prameyabodhinI TIkA), bhAga 5, pR. 243 se 251 taka (kha) karma grantha bhAga-1 (marudharakesarIvyAkhyA) pR. 55-70, 81 se 93 taka (i) kamma kaso bhavo vA kasamAtosiM ksaayaato| kasamAyayaMti va jato gamayaMti kasaM kasAyatti / -vizeSAvazyaka bhAga-1227 (ii) anantAnubandhI smygdrshnopghaatii| tasyodayAddhi samyagdarzanaM notpadyate / pUrvotpannamapi ca pratipatati / saMjvalanakaSAyodayAdyathAkhyAtacAritralAbho na bhavati |-tttvaarth sutra bhASya, a. 8 sU.10 (iii) kaSAya-sahavartitvAt kaSAya-preraNAdapi / hAsyAdinavakasyoktA no-kaSAya-kaSAyatA // 1 // -karmagrantha, bhA. 1, pR. 84 Page #1232 -------------------------------------------------------------------------- ________________ teIsavA~ karmapada] [37 narakAdi gatiyoM meM rahanA par3atA hai| bAMdhI huI Ayu bhoga lene para hI usa zarIra se chuTakArA milatA hai / Ayukarma kA kArya jIva ko sukha-duHkha denA nahIM hai, apitu niyata avadhi taka kisI eka zarIra meM banAye rakhane kA hai / ' isakA svabhAva haDi (khoDA-ber3I) ke samAna hai| nAmakarma : svarUpa, prakAra aura lakSaNa-jisa karma ke udaya se jIva naraka, tiryaJca, manuSya aura devagati prApta karake acchI-burI vividha paryAyeM prApta karatA hai athavA jisa karma se AtmA gati aAdi nAnA paryAyoM kA anubhava kare yA zarIra Adi bane, use nAmakarma kahate haiM / nAmakarma ke apekSAbheda se 103, 63 athavA 42 yA kisI apekSA se 67 bheda haiN| prastuta sUtroM meM nAmakarma ke 42 bheda kahe gae haiM, jinakA mUlapATha meM ullekha hai / inakA lakSaNa isa prakAra hai (1) gati-nAmakarma-jisake udaya se prAtmA manuSyAdi gatiyoM meM jAe athavA nAraka, tiryaJca, manuSya yA deva kI paryAya prApta kre| nArakatva Adi paryAyarUpa pariNAma ko gati kahate haiN| gati ke 4 bheda haiM, narakagati Adi / ina gatiyoM ko utpanna karane vAlA nAmakarma gatinAmakarma hai| (2) jAti-nAmakarma ekendriyAdi jIvoM kI ekendriyAdi ke rUpa meM jo samAna pariNati (ekAkAra avasthA) utpanna hotI hai, use jAti kahate haiM / sparzana, rasana Adi pAMca indriyoM meM se jIva eka, do, tIna, cAra yA pAMca indriyA~ prApta karatA hai aura ekendriyAdi kahalAtA hai, isa prakAra kI jAti kA jo kAraNabhUta karma hai, use jAtinAmakarma kahate haiM / (3)zarIra-nAmakarma---jo zIrNa (kSaNa-kSaNa meM kSINa) hotA rahatA hai, vaha zarIra kahalAtA hai / zarIroM kA janaka karma zarIranAmakarma hai / arthAt jisa karma ke udaya se praudArika, vaikriya Adi zarIroM kI prApti ho, arthAt ye zarIra baneM / zarIroM ke bheda se zarIranAmakarma ke 5 bheda haiM / (4) zarIra-aMgopAMga-nAmakarma-mastiSka Adi zarIra ke 8 aMga hote haiN| kahA bhI hai-- 'sIsamuroyara-piTThI-do bAhU aruyA ya atttthgaa|' arthAt sira, ura, udara, pITha, do bhujAe~ aura do jAMgha, ye zarIra ke ATha aMga haiM / ina aMgoM ke aMgulI Adi avayava upAMga kahalAte haiM aura unake bhI aMgajaise aMguliyoM ke parva prAdi aMgopAMga haiN| jisa karma ke udaya se aMga, upAMga Adi ke rUpa meM pudgaloM pariNamana hotA ho, arthAta jo karma aMgopAMgoM kA kAraNa ho, vaha aMgopAMga nAmakarma hai| yaha karma tIna hI prakAra kA hai, kyoMki taijasa aura kArmaNazarIra meM aMgopAMga nahIM hote| (5) zarIrabaMdhana nAmakarma-jisake dvArA zarIra baMdhe, arthAt jo karma pUrvagRhIta audArikAdi zarIra aura vartamAna meM grahaNa kiye jAne vAle audArikAdi pudgaloM kA paraspara meM, arthAt tejasa Adi pudgaloM ke sAtha sambandha utpanna kare, vaha zarIrabandhana-nAmakarma hai| (6) zarIra-saMhanana-nAmakarma-haDDiyoM kI viziSTa racanA saMhanana kahalAtI hai| saMhanana audArika zarIra meM hI ho sakatA hai, anya zarIroM meM nahIM, kyoMki anya zarIra haDDiyoM vAle nahIM hote| ataH jisa karma ke udaya se zarIra meM haDDiyoM kI saMdhiyA~ sudRDha hotI haiM, use saMhanana nAmakarma kahate haiN| 1. (ka) prajJApanA (prameyabodhinI TIkA), bhA. 5, pR. 251 (kha) karmagrantha, bhA. 1 (marudharakesarIvyAkhyA), pra. 94 Page #1233 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 38] [prajJApanAsUtra (7) saMghAta-nAmakarma-jo audArika zarIra Adi ke pudgaloM ko ekatrita karatA hai athavA jo zarIrayogya pudgaloM ko vyavasthita rUpa se sthApita karatA hai, use saMghAtanAmakarma kahate haiM / isake 5 bheda haiN| (4) saMsthAna-nAmakarma-saMsthAna kA artha hai--prAkAra / jisa karma ke udaya se gahIta, saMghAtita aura vaddha audArika aAdi pudgaloM ke zubha yA azubha AkAra banate haiM, vaha saMsthAna nAmakarma hai| isake 6 bheda haiN| (E) varNanAmakarma-jisa karma ke udaya se zarIra ke kAle, gore, bhUre Adi raMga hote haiM, athavA jo karma varNo kA janaka ho, vaha varNanAmakarma hai| isake bhI 5 bheda haiM / (10) gandhanAmakarma-jisa karma ke udaya se zarIra meM acchI yA burI gaMdha ho arthAt zubhAzubha gaMdha kA kAraNabhUta karma gandhanAmakarma hai| (11) rasanAmakarma-jisa karma ke udaya se zarIra meM tikta, madhura Adi zubha-azubha rasoM kI utpatti ho, arthAt yaha rasotpAdana meM nimitta karma hai| (12) sparzanAmakarma-jisa karma ke udaya se zarIra kA sparza karkaza, mRdu, snigdha, rUkSa Adi ho, arthAt sparza kA janaka karma sparzanAmakarma hai| (13) pragurulaghu-nAmakarma-jisa karma ke udaya se jIvoM ke zarIra na to pASANa ke samAna guru (bhArI) hoM aura na hI rUI ke samAna laghu (halake) hoM, vaha aguruladhu nAmakarma hai / (14) upaghAta-nAmakarma-jisa karma ke udaya se apanA zarIra apane hI avayavoM se upahatabAdhita hotA hai, vaha upavAta-nAmakarma kahalAtA hai| jaise-coradanta, pratijihvA (paDajIbha) Adi / athavA svayaM taiyAra kiye hue ubandhana (phAMsI), bhRgupAta Adi se apane hI zarIra ko poDita karane vAlA karma upaghAta-nAmakarma hai| (15) parAghAta-nAmakarma-jisa karma ke udaya se dUsarA pratibhAzAlI, ojasvI, tejasvI jana bhI parAjita yA hataprabha ho jAtA hai, daba jAtA hai, use parAghAta-nAmakarma kahate haiM / (16) AnupUrvI-nAmakarma-jisa karma ke udaya se jIva do, tIna yA cAra samaya-pramANa vigrahagati se kohanI, hala yA gomUtrikA ke AkAra se bhavAntara meM apane niyata utpattisthAna para pahuMca jAtA hai, use AnupUrvI-nAmakarma kahate haiM / (17)ucchavAsa-nAmakarma-jisa karma ke udaya se jIva ko ucchvAsa-ni:zvAsalabdhi kI prApti hotI hai, vaha ucchvAsa-nAmakarma hai / (18) Atapa-nAmakarma-jisa karma ke udaya se jIva kA zarIra svarUpa se uSNa na hokara bhI uSNarUpa pratIta hotA ho, athavA uSNatA utpanna karatA ho, vaha pAtapa-nAmakarma kahalAtA hai| (16) udyota-nAmakarma-jisa karma ke udaya se prANiyoM ke zarIra uSNatArahita prakAza se yukta hote haiM, vaha udyotanAmakarma haiM / jaise-ratna, oSadhi, candra, nakSatra, tArA vimAna, yati Adi / (20) vihAyogati-nAmakarma-jisa karma ke udaya se jIva kI cAla (gati) hAthI, baila Adi Page #1234 -------------------------------------------------------------------------- ________________ teIsavA~ karmapada] kI cAla ke samAna zubha ho athavA U~Ta, gadhe Adi kI cAla ke samAna azubha ho, use vihAyogatinAmakarma kahate haiN| (21) trasa-nAmakarma-jo jIva trAsa pAte haiM, garmI Adi se saMtapta hokara chAyAdi kA sevana karane ke lie eka sthAna se dUsare sthAna para jAte haiM, aise dvIndriyAdi jIva 'sa' kahalAte haiM / jisa karma ke udaya se trasa-paryAya kI prApti ho vaha vasa-nAmakarma hai| (22) sthAvara-nAmakarma- jo jIva sardI, garmI Adi se pIr3ita hone para bhI usa sthAna ko tyAgane meM samartha na ho, vaha sthAvara kahalAtA hai| jaise pRthvIkAyikAdi ekendriya jIva / jisa karma ke udaya se sthAvara-paryAya prApta ho, use sthAvara-nAmakarma kahate haiN| (23) sUkSma-nAmakarma-jisa karma ke udaya se bahuta-se prANiyoM ke zarIra samudita hone para bhI chadmastha ko dRSTigocara na hoM, vaha sUkSma-nAmakarma hai / isa karma ke udaya se jIva atyanta sUkSma hotA hai| (24) bAdara-nAmakarma-jisa karma ke udaya se jIva ko bAdara (sthUla) kAya kI prApti ho, athavA jo karma bAdaratA-pariNAma ko utpanna karatA hai, vaha bAdara-nAmakarma hai| (25) paryApta nAmakarma-jisa karma ke udaya se jIva apane yogya AhArAdi paryAptiyoM ko pUrNa karane meM samartha hotA hai, arthAt AhArAdi ke pudgaloM ko grahaNa karake unheM AhArAdi ke rUpa meM pariNata karane kI kAraNabhUta AtmA kI zakti se sampanna ho, vaha paryApta-nAmakarma hai| (26) aparyApta-nAmakarma-jisa karma ke udaya se jIva apane yogya paryAptiyA~ pUrNa na kara sake, vaha aparyApta nAmakarma hai| (27) sAdhAraNazarIra-nAmakarma-jisa karma ke udaya se ananta jIvoM kA eka hI zarIra ho, jaise-nigoda ke jIva / (28) pratyekazarIra-nAmakarma--jisa karma ke udaya se pratyeka jIva kA zarIra pRthak-pRthak ho / (26) sthira-nAmakarma-jisa karma ke udaya se zarIra, asthi, dAMta Adi zarIra ke avayava sthira hoM, use sthira-nAmakarma kahate haiM / (30) asthira-nAmakarma-jisa karma ke udaya se jIbha Adi zarIra ke avayava asthira (capala) hoN| (31) zubha-nAmakarma-jisa karma ke udaya se nAbhi se Upara ke avayava zubha hoN| (32) azubha-nAmakarma-jisa karma ke udaya se nAbhi se nIce ke caraNa Adi zarIrAvayava azubha hoM, vaha azubha-nAmakarma hai / paira se sparza hone para aprasannatA hotI hai, yahI azubhatva kA lakSaNa hai| (33) subhaga-nAmakarma-jisa karma ke udaya se kisI kA upakAra na karane para aura kisI prakAra kA sambandha na hone para bhI vyakti sabhI ko priya lagatA ho, vaha subhaga-nAmakarma hai| (34) durbhaga-nAmakarma-jisa karma ke udaya se upakAraka hone para bhI jIva loka meM apriya ho, vaha durbhaga-nAmakarma hai| Page #1235 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 4.] [prajJApanAsUtra (35) susvara-nAmakarma-jisa karma ke udaya se jIva kA svara madhura aura surIlA ho, zrotAoM ke lie pramoda kA kAraNa ho, vaha susvara-nAmakarma hai| jaise--koyala kA svara / (36) duHsvara-nAmakarma-jisa karma ke udaya se jIva kA svara karkaza aura phaTA huA ho, usakA svara zrotAoM kI aprIti kA kAraNa ho / jaise--kaue kA svara / (37) Adeya-nAmakarma-jisa karma ke udaya se jIva jo kucha bhI kahe yA kare, use loga pramANabhUta mAne, svIkAra kara leM, usake vacana kA Adara kareM, vaha prAdeya-nAmakarma hai / (38) anAdeya-nAmakarma-jisa karma ke udaya se samIcIna bhASaNa karane para bhI usake vacana grAhya yA mAnya na hoM, loga usake vacana kA anAdara kareM, vaha anAdeya-nAmakarma hai| (36) yazaHkoti-nAmakarma-jisa karma ke udaya se loka meM yaza aura kIrti phaile / zaurya, parAkrama, tyAga, tapa Adi ke dvArA upAjita khyAti ke kAraNa prazaMsA honA, yazaHkIrti hai| athavA sarva dizAoM meM prazaMsA phaile use kIti aura eka dizA meM phaile use yaza kahate haiN| (40) ayazaHkoti-nAmakarma-jisa karma ke udaya se sarvatra apakIti ho, burAI yA badanAmI ho, madhyasthajanoM ke bhI anAdara kA pAtra ho| (41) nirmANa-nAmakarma-jisa karma ke udaya se prANiyoM ke zarIra meM apanI-apanI jAti ke anusAra aMgopAMgoM kA yathAsthAna nirmANa ho, use nirmANa-nAmakarma kahate haiN| (42) tIrthakara nAmakarma-jisa karma ke udaya se cauMtIsa atizaya aura paiMtIsa vANI ke guNa prakaTa hoM, vaha tIrthaMkara-nAmakarma kahalAtA hai| nAmakarma ke bhedoM ke prabheda-gatinAmakarma ke 4, jAtinAmakarma ke 5, zarIranAmakarma ke 5, zarIrAMgopAMganAmakarma ke 3, zarIrabandhananAmakarma ke 5, zarIrasaMghAtanAmakarma meM 5, saMhanananAmakarma ke 6, saMsthAnanAmakarma ke 6, varNanAmakarma ke 5, gandhanAmakarma ke 2, rasanAmakarma ke 5, sparzanAmakarma ke 8, agUrulaghanAmakarma kA eka, upaghAta aura parAghAta nAmakarma kA eka-eka, prAnapUrvInAmakarma ke cAra tathA AtapanAma, udyotanAma, basanAma, sthAvaranAma, sUkSmanAma, bAdaranAma, paryAptanAma, aparyAptanAma, sAdhAraNazarIranAma,pratyekazarIranAma, sthiranAma, asthiranAma, zubhanAma, azubhanAma, subhaganAma, durbhaganAma, susvaranAma, duHsvaranAma, prAdeyanAma, anAdeyanAma, yaza kIrtinAma, ayaza:kIrtinAma, nirmANanAma, aura tIrthakaranAmakarma ke eka-eka bheda haiM vihAyogatinAmakarma ke do bheda haiN|' gotrakarma : svarUpa aura prakAra-jisa karma ke udaya se jIva ucca athavA nIca kUla meM janma letA hai, use gotrakarma kahate haiN| isake do bheda haiN| jisa karma ke udaya se loka meM sammAnita, pratiSThita jAti-kula prAdi kI prApti hotI hai tathA uttama bala, tapa,rUpa, aizvarya, sAmarthya, zruta, sammAna, utthAna, grAsanapradAna, aMjalikaraNa Adi kI prApti hotI hai, vaha uccagotrakarma hai| jisa karma ke udaya se loka meM nindita kula, jAti kI prApti ho, use nIcagotrakarma kahate haiN| sughaTa aura madyaghaTa 1. (kha) prajJApanA (prameyabodhinI TokA), bhA. 1, pR. 98 se 103 taka (kha) vahI,bhA. 5, pR. 252 se 275 taka Page #1236 -------------------------------------------------------------------------- ________________ teIsavA karmapada] banAne vAle kumbhakAra ke samAna gotrakarma kA svabhAva hai| uccagotra aura nIcagotra ke kramazaH pAThapATha bheda haiN|' antarAyakarma : svarUpa, prakAra aura lakSaNa-jisa karma ke udaya se jIva ko dAna, lAbha, bhoga, upabhoga, vIyaM (parAkrama) meM antarAya (vighna-bAdhA) utpanna ho, use antarAyakarma kahate haiM / isake 5 bheda haiM / inake lakSaNa kramazaH isa prakAra haiM--- dAnAntarAya-dAna kI sAmagrI pAsa meM ho, guNavAn pAtra dAna lene ke lie sAmane ho, dAna kA phala bhI jJAta ho, dAna kI icchA bhI ho, phira bhI jisa karma ke udaya se jIva dAna na de pAye use 'dAnAntarAyakarma' kahate haiM / lAbhAntarAya-dAtA udAra ho, deya vastu bhI vidyamAna ho, lene vAlA bhI kuzala evaM guNavAn pAtra ho, phira bhI jisa karma ke udaya se use iSTa vastu kI prApti na ho, use 'lAbhAntarAyakarma kahate haiN| bhogAntarAya-jo padArtha eka bAra bhoge jAe~ unheM 'bhoga' kahate haiM jaise-bhojana Adi / bhoga ke vividha sAdhana hote hue bhI jIva jisa karma ke udaya se bhogya vastuoM kA bhoga (sevana) nahIM kara pAtA, use 'bhogAntarAyakarma' kahate haiM / upabhogAntarAya-jo padArtha bAra-bAra bhoge jAe~, unheM upabhoga kahate haiN| jaise-makAna, vastra, AbhUSaNa Adi / upabhoga kI sAmagrI hote hue bhI jisa ke udaya se jIva usa upabhoga-sAmagrI kA upabhoga na kara sake, use 'upabhogAntarAyakarma kahate haiN| vIryAntarAya-vIrya kA artha hai parAkrama, sAmarthya, puruSArtha / nIroga, zaktizAlI kAryakSama evaM yuvAvasthA hone para bhI jisa karma ke udaya se jIva alpaprANa, mandotsAha, Alasya, daurbalya ke kAraNa kAryavizeSa meM parAkrama na kara sake, zakti-sAmarthya kA upayoga na kara sake, use vIryAntarAyakarma kahate haiN| isa prakAra pAThoM karmoM ke bheda-prabhedoM kA varNana sU. 1687 se 1666 taka hai / 2 karmaprakRtiyoM kI sthiti kI prarUparaNA 1667. NANAvaraNijjassa NaM bhaMte ! kammarasa kevatiyaM kAlaM ThitI paNNattA? goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhattaM, ukkoseNaM tIsaM sAgarovamakoDAkoDIo; tiNNi ya vAsasahassAI abAhA, prabAhUNiyA kammaThitI kmmnnisego| [1697 pra.] bhagavan ! jJAnAvaraNIyakarma kI sthiti kitane kAla kI kahI hai ? [1697 u.] gautama ! (usakI sthiti) jaghanya antarmuhUrta kI aura utkRSTa tIsa koDA 1. (ka) vahI, bhA. 5, pR. 275-76 (kha) karmagrantha, bhA. 1, ( maru. vyA.) pR. 151 2. (ka) vahI, bhA. 5, pR.151, (kha) prajJApanA (prameyabodhinITIkA), bhA. 5, pR. 277-78 Page #1237 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 42) [prajJApanAsUtra koDI sAgaropama kI hai / usakA abAdhAkAla tIna hajAra varSa kA hai| sampUrNa karmasthiti (kAla) meM se abAdhAkAla ko kama karane para (zeSa kAla) karmaniSeka kA kAla hai| 1698. [1] niddApaMcayassa NaM bhaMte ! kammassa kevatiyaM kAlaM ThitI paNNattA ? goyamA ! jahaNNaNaM sAgarovamassa tigNi sattabhAgA palizrovamassa asaMkhejjaibhAgeNaM UNayA, ukkoseNaM tIsaM sAgarovamakoDAkoDIo; tigNi ya vAsasahassAI abAhA, prabAhUNiyA kammaThitI kmmnnisego| [1698.1 pra.] bhagavan ! nidrApaMcaka (darzanAvaraNIya) karma kI sthiti kitane kAla kI kahI hai ? [1668-1 u.] gautama ! (usakI sthiti) jaghanya palyopama kA asaMkhyAtavA~ bhAga kama, sAgaropama ke 3 bhAga kI hai aura utkRSTa tIsa koDAkoDI sAgaropama kI hai| usakA abAdhAkAla tIna hajAra varSa kA hai tathA (sampUrNa) karmasthiti (kAla) meM se abAdhAkAla ko kama karane para (zeSa) karmaniSekakAla hai| [2] saNacaukkassa NaM bhaMte ! kammassa kevatiyaM kAlaM ThitI paNNattA? goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhuttaM, ukkoseNaM tIsaM sAgarovamakoDAkoDIo; tiNNi ya vAsasahassAiM prbaahaa| [1698-2 pra.] bhagavan ! darzanacatuSka (darzanAvaraNIya) karma kI sthiti kitane kAla kI kahI hai ? [1698-2 u.] gautama ! (usakI sthiti) jaghanya antarma harta kI aura utkRSTa tIsa koDAkoDI sAgaropama kI hai / usakA abAdhAkAla tIna hajAra varSa kA hai / (niSekakAla pUrvavat hai / ) 1666. [1] sAtAveyaNijjassa iriyAvahiyabaMdhagaM paDucca ajahaNNamaNukkoseNaM do samayA, saMparAiyabaMdhagaM paDucca jahaNNeNaM bArasa muhuttA, ukkoseNaM paNNarasa sAgarovamakoDAkoDImo; paNNarasa ya vAsasatAI abaahaa0| [1666-1.] sAtAvedanIyakarma kI sthiti IryApathika bandhaka kI apekSA jaghanya-utkRSTabhedarahita do samaya kI hai tathA sAmparAyika bandhaka kI apekSA jaghanya bAraha muharta kI aura utkRSTa tIsa koDAkoDI sAgaropama kI hai| isakA abAdhAkAla pandraha sau varSa kA hai / (niSekakAla pUrvavat hai|) [2] asAyAveyaNijjassa jahaNaNaM sAgarovamassa tiNi sattabhAgA paligrovamassa asaMkhejjaibhAgeNaM UNagA, ukkoseNaM tIsaM sAgarovamakoDAkoDIyo; tigNi ya vAsasahassAI abaahaa0| [1666-2.] asAtAvedanIyakarma kI sthiti jaghanya palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kama sAgaropama ke sAta bhAgoM meM se tIna bhAga ko (arthAta bhAga kI) hai aura utkRSTa tIsa koDAkoDI sAgaropama kI hai / isakA abAdhAkAla tIna hajAra varSa kA hai / (niSekakAla pUrvavat hai) Page #1238 -------------------------------------------------------------------------- ________________ teIsavA~ karmapada] 1700. [1] sammattaveyaNijjassa pucchaa| goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhuttaM, ukkoseNaM chAvaDhi sAgarovamAI saairegaaii| [1700-1 pra.] bhagavan ! samyaktva-vedanIya kI sthiti kitane kAla kI hai ? [1700-1 u.] gautama ! usakI sthiti jaghanya antarmuhUrta kI hai aura utkRSTa kucha adhika chiyAsaTha sAgaropama kI hai| [2] micchattaveyaNijjassa jahaNeNaM sAgarovama paliovamassa asaMkhejjaibhAgeNaM aNagaM, ukkoseNaM sari koDAkoDIno; satta ya vAsasahassAI abAhA, abAhUNiyA0 / [1700-2] mithyAtva-vedanIya kI jaghanya sthiti palyopama kA asaMkhyAtavA~ bhAga kama eka sAgaropama kI hai aura utkRSTa sattara koDAkoDI sAgaropama kI hai| isakA abAdhAkAla sAta hajAra varSa kA hai tathA karma sthiti meM se abAdhAkAla kama karane para (zeSa) karmaniSekakAla hai / [3] sammAmicchattavedaNijjassa jahaNNaNaM aMtomuhutaM, ukkoseNa vi aMtomuhattaM / [1700-3] samyag-mithyAtvavedanIya karma kI jaghanya sthiti antarmuhUrta kI hai aura utkRSTa sthiti bhI antarmuhUrta kI hai| [4] kasAyabArasagassa jahaNaNaM sAgarovamassa cattAri sattabhAgA paligrovamassa asaMkhejjaibhAgeNaM UNayA, ukkoseNaM cattAlIsaM sAgarovamakoDAkoDIo; cattAlosaM vAsasatAI avAhA, jAva nnisego| [1700-4] kaSAya-dvAdazaka (Adi ke bAraha kaSAyoM) kI jaghanya sthiti palyopama kA asaMkhyAtavA~ bhAga kama sAgaropama ke sAta bhAgoM meM se cAra bhAga kI (arthAta 4 bhAga kI) hai aura utkRSTa sthiti cAlIsa koDAkoDI sAgaropama kI hai| isakA abAdhAkAla cAlIsa sau (cAra hajAra) varSa kA hai tathA karma sthiti meM se abAdhAkAla bAda karane para jo zeSa bace vaha niSekakAla hai / [5] kohasaMjalaNAe pucchaa| goyamA ! jahaNeNaM do mAsA, ukkoseNaM cattAlIsaM sAgarovamakoDAkoDIno; cattAlIsaM vAsasatAI jAva nnisego| [1700-5 pra.] saMjvalana-krodha-sambandhI prazna ? [1700-5 u.] gautama ! (saMjvalana-krodha kI sthiti) jaghanya do mAsa kI hai aura utkRSTa cAlIsa koDAkoDI sAgaropama kI hai| isakA abAdhAkAla cAlIsa sau varSa (cAra hajAra varSa) kA hai, yAvat niSeka arthAt -karmasthiti (kAla) meM abAdhAkAla kama karane para (zeSa) karmaniSekakAla smjhnaa| [6] mANasaMjalaNAe pucchaa| goyamA ! jahaNaNaM mAsaM, ukkoseNaM jahA kohss| [1700-6 pra.] mAna-saMjvalana kI sthiti ke viSaya meM prazna ? Page #1239 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtra ___ [1700-6 u.] gotama ! usakI sthiti jaghanya eka mAsa kI hai aura utkRSTa krodha kI sthiti ke samAna hai| [7] mAyAsaMjalaNAe pucchaa| goyamA ! jahaNNaNaM addhamAsaM, ukkoseNaM jahA kohassa / [1700-7 pra.] mAyA-saMjvalana kI sthiti ke sambandha meM prazna ? {1700-7 u.] gautama ! usakI sthiti jaghanya ardhamAsa kI hai aura utkRSTa sthiti krodha ke barAbara hai| [-] lobhasaMjalaNAe pucchaa| goyamA ! jahaNeNaM aMtomuhattaM, ukkoseNaM jahA kohss| [1700.8 pra.] lobha-saMjvalana kI sthiti ke viSaya meM prazna ? [1700-8 u.] gautama ! isakI sthiti jaghanya antarmuhUrta kI aura utkRSTa sthiti krodha ke samAna, ityAdi pUrvavat / [6] itthivedassa paM0 pucchaa| goyamA! jahaNNeNaM sAgarovamassa divaDDhaM sattabhAgaM paliovamassa asaMkhejjaibhAgeNaM UNayaM, ukkoseNaM paNNarasa sAgarovamakoDAkoDIo; paNNarasa ya vAsasatAiM abAhA0 / [1700-6 pra.] strIveda kI sthiti-sambandhI prazna ? [1700-6 u.] gautama ! usakI jaghanya sthiti palyopama kA asaMkhyAtavA~ bhAga kama sAgaropama ke sAta bhAgoM meM se DeDha bhAga ( bhAga) kI hai, aura utkRSTa pandraha koDAkoDI sAgaropama kI hai| isakA abAdhAkAla pandraha sau varSa kA hai| [10] purisaveyassa NaM0 pucchaa| goyamA! jahaNNeNaM aTTha saMvaccharAI, ukkoseNaM vasa sAgarovamakoDAkoDImo; dasa ya vAsasayAI abAhA, jAva nisego| [1700-10 pra.[ puruSaveda kI sthiti-sambandhI prazna ? [1700-10 u.] isakI jaghanya sthiti pATha saMvatsara (varSa) kI hai aura utkRSTa dasa koDAkoDI sAgaropama kI hai| isakA abAdhAkAla dasa sau (eka hajAra varSa) kA hai| niSekakAla pUrvavata jaannaa| [11] napusagavedassa NaM0 pucchaa| goyamA ! jahaNNeNaM sAgarovamassa duNi sattabhAgA paliovamassa prasaMkhijjahabhAgeNaM UNagA, ukkoseNaM vIsaM sAgarovamakoDAkoDIno; vIsati vAsasatAI abaahaa0|| [1700-11 pra.] napuMsakaveda kI sthiti-sambandhI prazna ? [1700-11 u.] gautama ! isakI sthiti jaghanya palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kama, sAgaro Page #1240 -------------------------------------------------------------------------- ________________ teIsavAM karmapada] [45 pama ke 3 bhAga kI hai aura utkRSTa bIsa koDAkoDI sAgaropama kI hai| isakA abAdhAkAla bIsa sau (do hajAra) varSa kA hai| [12] hAsa-ratINaM pucchaa| goyamA ! jahaNNaNaM sAgarovamassa ekkaM sattabhAgaM paliprovamassa asaMkhejjaibhAgeNaM UNaM, ukkoseNaM dasa sAgarovamakoDAkoDIo; dasa ya vAsasatAI abaahaa| [1700-12 pra.] hAsya aura rati kI sthiti ke viSaya meM pRcchaa| [1700-12 u.] gautama ! inakI jaghanya sthiti palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kama sAgaropama ke bhAga kI hai aura utkRSTa dasa koDAkoDI sAgaropama kI hai tathA isakA abAdhAkAla dasa sau (eka hajAra) varSa kA hai| [13] arai-bhaya-soga-duguchANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNaNaM sAgarovamassa doNi sattabhAgA paligrovamassa asaMkhejjaibhAgeNaM UNayA, ukkoseNaM vIsaM sAgarovamakoDAkoDoo; vIsati vAsasatAI prvaahaa| [1700-13 pra.] bhagavan ! arati, bhaya, zoka aura jugupsA (mohanIyakarma) kI sthiti kitane kAla kI hai ? [1700-13 u.] gautama ! inakI jaghanya sthiti palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kama sAgaropama ke 3 bhAga kI hai, aura utkRSTa bIsa koDAkoDI sAgaropama kI hai| inakA abAdhAkAla bIsa sau . (do hajAra) varSa kA hai| 1701. [1] NeraDyAuyassa paM0 pucchaa| goyamA ! jahaNNeNaM dasa vAsasahassAiM aMtomuttamambhahiyAI, ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAI pukhvkoddotibhaagmbhiyaaii| [1701-1 pra.] bhagavan ! narayikAyu kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? [1701-1 u.] gautama ! nairayikAyu kI jaghanya sthiti antarmuharta-adhika dasa hajAra varSa kI hai aura utkRSTa karoDa pUrva ke tRtIya bhAga adhika tetIsa sAgaropama kI hai| [2] tirikkhajoNiyAuassa pucchaa| goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhattaM, ukkoseNaM tiNNi paligrovamAiM puvakoDitibhAgamabhahiyAI / [1701-2 pra.] isI prakAra tiryaJcAyu kI sthiti sambandhI prazna ? [1701-2 u.] gautama ! isakI jaghanya sthiti antarmuhUrta kI hai aura utkRSTa sthiti hai pUrvakoTi ke tribhAga adhika tIna palyopama kii| [3] evaM maNUsAuassa vi / [1701-3] isI prakAra manuSyAyu kI sthiti ke viSaya meM jAnanA cAhie / [4] devAuassa jahA NeraiyAuassa Thiti tti| [1701-4] devAyu kI sthiti nairayikAyu kI sthiti ke samAna jAnanI cAhie / Page #1241 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanAsUtra 1702. [1] NirayagatiNAmae NaM bhaMte ! kammassa0 pucchaa| goyamA ! jahaNNeNaM sAgarovamasahassassa do sattabhAgA paliprovamassa asaMkhejjatibhAgeNaM UNagara, ukkoseNaM vIsaM sAgarovamakoDAkoDIo; vIsa ya vAsasatAI abAhA0 / [1702-1 3] bhagavan ! narakagati-nAmakarma kI sthiti kitane kAla kI kahI hai ? [1702-1 u.] gautama ! isakI jaghanya sthiti palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kama eka sAgaropama ke bhAga kI hai aura utkRSTa bIsa koDAkoDI sAgaropama kI hai| isakA abAdhAkAla bIsa sau (do hajAra) varSa kA hai| [2] tiriyagatiNAmae jahA Napusagavedassa (su. 1700 [11]) / [1702-2] tiryaJcagati-nAmakarma kI sthiti (sU. 1700-11 meM ullikhita) napuMsakaveda kI sthiti ke samAna hai| [3] maNuyagatiNAmae pucchaa| goyamA ! jahaNaNaM sAgarovamassa divaDDhe sattabhAgaM palinovamassa asaMkhejjaibhAgeNaM UNagaM, ukkoseNaM paNNarasa sAgarovamakoDAkoDIo; paNNarasa ya vAsasatAI pAbAhA0 / [1702-3 pra.] bhagavan ! manuSyagati-nAmakarma kI sthiti kitane kAla kI kahI hai ? [1702-3 u.] gautama ! isakI sthiti jaghanya palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kama sAgaropama ke "bhAga kI hai aura utkRSTa pandraha koDAkoDI sAgaropama kI hai| isakA abAdhAkAla pandraha sau varSa kA hai| [4] devagatiNAmae NaM0 pucchaa| goyamA ! jahaNNaNaM sAgarovamasahassassa ekkaM sattabhAgaM paliprovamassa asaMkhejjaibhAgeNaM UgagaM, ukkoseNaM jahA purisaveyassa [su. 1700. [10]) / [1702-4 pra.] bhagavan ! devagati-nAmakarma kI sthiti kitane kAla kI kahI hai ? [1702-4 u.] gautama ! isakI jaghanya sthiti palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kama sahasrasAgaropama ke bhAga kI hai aura utkRSTa sthiti (1700-10 meM ullikhita) puruSaveda kI sthiti ke tulya hai| [5] egidiyajAiNAmae pucchaa| goyamA ! jahaNNaNaM sAgarovamassa doNi sattabhAgA paliovamassa asaMkhejjaibhAgeNaM UNagA, ukkoseNaM vIsaM sAgarovamakoDAkoDIyo; vIsa ya vAsasatAI abAhA0 / [1702-5 pra.] ekendriya-jAti-nAmakarma kI sthiti ke viSaya meM prazna / [1702-5 u.] gautama ! isakI jaghanya sthiti palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kama sAgaropama ke bhAga kI hai aura utkRSTa bIsa koDAkoDI sAgaropama kI hai| isakA abAdhAkAla bIsa sau (do hajAra) varSa kA hai / [karma-sthiti meM se abAdhAkAla kama isakA niSekakAla hai|] Page #1242 -------------------------------------------------------------------------- ________________ teIsavAM karmapada]] [47 [6] beiMdiyajAtiNAmae paM0 pucchaa| goyamA ! jahaNNaNaM sAgarovamassa Nava paNatIsatibhAgA paliovamassa asaMkhejjaibhAgeNaM UNagA, ukkoseNaM aTThArasa sAgarovamakoDAkoDIo; aTThArasa ya vAsasayAI abAhA / [1702-6 pra.] dvIndriya-jAti-nAmakarma ko sthiti ke viSaya meM prazna / [1702-6 u.] gautama ! isakI jaghanya sthiti palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kama sAgaropama ke iveM bhAga kI hai aura utkRSTa sthiti aThAraha koDAkoDI sAgaropama kI hai| isakA abAdhAkAla aThAraha sau varSa kA hai| [karmasthiti meM se abAdhAkAla kama karane para zeSa karma-niSeka-kAla hai|] [7] teiMdiyajAiNAmae NaM jahaNeNaM evaM ceva, ukkoseNaM aTThArasa sAgarovamakoDAkoDImo aTThArasa ya vAsasatAI avAhA / [1702-7 pra.] trIndriya-jAti-nAmakarma kI sthiti-sambandhI pRcchaa| [1702-7 u.] isako jaghanya sthiti pUrvavat hai / utkRSTa sthiti aThAraha koDAkoDI sAgaropama kI hai| isakA abAdhAkAla aThAraha sau varSa kA hai| [8] caridiyajAiNAmae NaM0 pucchaa| jahaNNaNaM sAgarovamassa nava paNatIsatibhAgA paligrovamassa asaMkhejjaibhAgeNaM UNayA, ukkoseNaM aTThArasa sAgarovamakoDAkoDopro; aTThArasa ya vAsasayAI abAhA0 / [1702-8 pra.] caturindriya-jAti-nAmakarma kI sthiti ke sambandha meM prazna ? [1702-8 u.] gautama ! isakI jaghanya sthiti palyopama ke asaMkhyatAveM bhAga kama sAgaropama ke bhAga kI hai aura utkRSTa sthiti aThAraha koDAkoDI sAgaropama kI hai| isakA abAdhAkAla aThAraha sau varSa kA hai| [6] paMceMdiyajAiNAmae NaM0 pucchaa| goyamA ! jahaNNaNaM sAgarovamassa doNi sattabhAgA palinovamassa asaMkhejjabhAgeNaM UNagA, ukkoseNaM vIsaM sAgarovamakoDAkoDIo; vIsa ya vAsasayAI abAhA0 / [1702-6 pra.] bhagavan ! paMcendriya-jAti-nAmakarma kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? [1702-6 u.] gautama ! isakI jaghanya sthiti palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kama sAgaropama ke 3 bhAga kI hai aura utkRSTa sthiti bosa koDAkoDI sAgaropama kI hai| isakA abAdhAkAla bIsa sau (do hajAra) varSa kA hai / [10] orAliyasarIraNAmae vi evaM ceva / [1702-10] audArika-zarIra-nAmakarma ko sthiti bhI isI prakAra samajhanI cAhie / [11] veubviyasarIraNAmae NaM bhaMte ! 0 pucchaa| goyamA! jahaNaNaM sAgarovamasahassassa do sattabhAgA paliovamassa asaMkhejjaibhAgeNaM UNayA, ukkoseNaM vosaM sAgarovamakoDAkoDImo; vIsa ya vAsasatAI abaahaa| Page #1243 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 48] [prajJApanAsUtra [1702-11 pra.] bhagavan ! vaikriya-zarIra-nAmakarma kI sthiti kitane kAla kI kahI hai ? [1702-11 u.] gautama ! isakI jaghanya sthiti palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kama sahasra sAgaropama ke bhAga kI hai aura utkRSTa sthiti bIsa koDAkoDI sAgaropama kI hai / isakA abAdhAkAla bIsa sau varSa kA hai| [12] pAhAragasarIraNAmae jahaNeNaM aMtosAgarovamakoDAkoDIno, ukkoseNa vi aNtosaagrovmkoddaakoddiio| [1702-12] AhAraka-zarIra-nAmakarma kI jaghanya sthiti antaHkoDAkoDI kI hai aura utkRSTa sthiti bhI antaHsAgaropama koDAkoDI kI hai| [13] teyA-kammasarIraNAmae jahaNNaNaM [sAgarovamassa] doNNi sattabhAgA paliprovamassa asaMkhejjaibhAgeNaM UNayA, ukkoseNaM vIsaM sAgarovamakoDAkoDIao; bosa ya vAsasatAiM prabAhA0 / [1702-13] taijasa aura kArmaNa-zarIra-nAmakarma kI jaghanya sthiti palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kama sAgaropama ke bhAga kI hai tathA utkRSTa sthiti bIsa koDAkoDI sAgaropama kI hai / inakA abAdhAkAla bIsa sau (do hajAra) varSa kA hai / [14] orAliya-veubviya-pAhAragasarIraMgovaMgaNAmae tiNNi vi evaM ceva / [1702-14] audArikazarIrAMgopAMga, vaikriyazarIrAMgopAMga aura AhArakazarIrAMgopAMga, ina tInoM nAmakarmoM kI sthiti bhI isI prakAra (pUrvavat) hai| [15] sarIrabaMdhaNaNAmae vi paMcaNha vi evaM ceva / [1702-15] pAMcoM zarIrabandhana-nAmakarmoM kI sthiti bhI isI prakAra hai| [16] sarIrasaMghAyaNAmae paMcaNha vi jahA sarIraNAmae (su. 1702 [10-13]) kammassa Thiti tti| [1702-16] pAMcoM zarIrasaMghAta-nAmakarmoM kI sthiti (sU. 1702-10-13 meM ullikhita) zarIra-nAmakarma kI sthiti ke samAna hai| [17] vairosabhaNArAyasaMghayaNaNAmae jahA ratiNAmae (su. 1700 [12]) / __ [1702-17] vajraRSabhanArAcasaMhanana-nAmakarma kI sthiti (sU. 1700-12 meM ullikhita) rati-nAmakarma kI sthiti ke samAna hai| [18] usabhaNArAyasaMghayaNaNAmae pucchaa| goyamA ! jahaNNaNaM sAgarovamassa cha paNatIsatibhAgA paliprovamassa asaMkhejjaibhAgeNaM UNayA, ukkoseNaM bArasa sAgarovamakoDAkoDIno; bArasa ya vAsasayAI prvaahaa| - [1702-18 pra.] bhagavan ! RSabhanArAcasaMhanana-nAmakarma kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? Page #1244 -------------------------------------------------------------------------- ________________ teIsavA~ karmapada] [49 [1702-18 u.] gautama ! isa kI sthiti jaghanya palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kama sAgaropama ke bhU bhAga kI hai aura utkRSTa bAraha koDAkoDI sAgaropama kI hai tathA isakA abAdhAkAla bAraha sau varSa kA hai| [16] NArAyasaMghayaNaNAmae jahaNNeNaM sAgarovamassa satta paNatIsatibhAgA paliprovamassa asaMkhejjaibhAgeNaM UNagA, ukkoseNaM coddasa sAgarovamakoDAkoDIyo; coisa ya vAsasatAI abAhA0 / [1702-16] nArAcasaMhanana-nAmakarma kI jaghanya sthiti palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kama sAgaropama ke a bhAga kI hai tathA utkRSTa sthiti caudaha koDAkoDI sAgaropama kI hai| isakA abAdhAkAla caudaha sau varSa kA hai| [20] zraddhaNArAyasaMghayaNaNAmassa jahaNNaNaM sAgarovamassa aTTa paNatIsatibhAgA palinovamassa asaMkhejjaibhAgeNaM UNagA, ukkoseNaM solasa sAgarovamakoDAkoDIyo; solasa ya vAsasatAiM pravAhA0 / [1702-20] arddhanArAcasaMhanana-nAmakarma kI jaghanya sthiti palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kama sAgaropama ke bhU bhAga kI hai aura utkRSTa sthiti solaha koDAkoDI sAgaropama kI hai| isakA avAdhAkAla solaha sau varSa kA hai / [21] khIliyAsaMghayaNe gaM0 pucchaa| goyamA ! jahaNaNaM sAgarovamassa Nava paNatIsatibhAgA paligrovamassa asaMkhejjaibhAgeNaM UNagA, ukkoseNaM aTThArasa sAgarovamakoDAkoDIo; aTThArasa ya vAsasayAI prabAhA0 / [1702-21 pra.] kIlikAsaMhanana nAmakarma kI sthiti ke viSaya meM prazna / [1702-21 u.] gautama ! isakI jaghanya sthiti palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kama sAgaropama ke I bhAga kI hai aura utkRSTa sthiti aThAraha koDAkoDI sAgaropama kI hai| isakA abAdhAkAla aThAraha sau varSa kA hai| [22] sevaTTasaMghayaNaNAmassa pucchaa| goyamA ! jahaNNeNaM sAgarovamassa doNi sattabhAgA paligrovamassa asaMkhejjaibhAgeNaM UNagA, ukkoseNaM bIsaM sAgarovamakoDAkoDIno; vIsa ya vAsasayAI abAhA0 / [1702-22 pra.] sevArtasaMhanana-nAmakarma kI sthiti ke viSaya meM pRcchA ? [1702-22 u.] gautama ! jaghanya sthiti palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kama sAgaropama ke bhAga kI hai aura utkRSTa sthiti bIsa koDAkoDI sAgaropama kI hai| isakA abAdhAkAla bIsa sau (do hajAra) varSa kA hai| [23] evaM jahA saMghayaNaNAmae cha bhaNiyA evaM saMThANA vi cha bhANiyamvA / 1702-23] jisa prakAra chaha saMhanananAmakamoM kI sthiti kahI, usI prakAra chaha saMsthAnanAmakarmoM kI bhI sthiti kahanI caahie| Page #1245 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 50] [prajJApanAsUtra [24] sukkilavaNNanAmae pucchaa| goyamA ! jahaNaNaM sAgarovamassa egaM sattabhAgaM paliovamassa asaMkhijjaibhAgeNaM UNagaM, ukkoseNaM dasa sAgarovamakoDAkoDIno; dasa ya vAsasayAI abAhA0 / [1702-24 pra.] zuklavarNanAmakarma kI sthiti-sambandhI prazna ? [1702-24 u.] gautama! isakI jaghanya sthiti palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kama sAgaropama ke bhAga kI hai aura utkRSTa sthiti dasa koDAkoDI sAgaropama kI hai| isakA abAdhAkAla dasa sau (eka hajAra) varSa kA hai| [25] hAliddavaNNaNAmae pucchaa| goyamA ! jahaNNeNaM sAgarovamassa paMca aTThAvIsatibhAgA paligrovamassa asaMkhejjaibhAgeNaM UNagA, ukkoseNaM addhaterasa sAgarovamakoDAkoDoproaddhaterasa ya vAsasayAI abAhA0 / [1702-25 pra.] pIta (hAridra) varNanAmakarma kI sthiti ke sambandha meM pRcchA ? [1702-25 u.] gautama ! isakI jaghanya sthiti palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kama sAgaropama ke 28 bhAga kI hai aura utkRSTa sthiti sAr3he bAraha koDAkoDI sAgaropama kI hai| isakA abAdhAkAla sAr3he bAraha sau varSa kA hai / [26] lohiyavaNNaNAmae paM0 pucchaa| goyamA ! jahaNNaNaM sAgarovamassa cha aTThAvIsatibhAgA palizrovamassa asaMkhejjaibhAgeNaM UNagA, ukkoseNaM paNNarasa sAgarovamakoDAkoDIno; paNNarasa ya vAsasayAI abAhA0 / [1702-26 pra.] bhagavan ! rakta (lohita) varNanAmakarma ko sthiti kitane kAla kI kahI hai ? [1702-26 u.] gautama ! isakI jaghanya sthiti palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kama sAgaropama ke 6 bhAga kI hai aura utkRSTa sthiti pandraha koDAkoDI sAgaropama kI hai| isakA abAdhAkAla pandraha sau varSa kA hai| [27] golavaNNaNAmae pucchaa| goyamA ! jahaNNeNaM sAgarovamassa satta aTThAvIsatibhAgA paliovamassa asaMkhejjaibhAgeNaM UNayA, ukkoseNaM aTThArasa sAgarovamakoDAkoDImo; aTThArasa ya vAsasayAI abAhA0 / [1702-27 pra.] nIlavarNanAmakarma kI sthiti-viSayaka prazna ? 1702-27 u. gautama ! isakI jaghanya sthiti palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kama sAgaropama ke 6 bhAga kI hai aura utkRSTa sthiti sAr3he sattaraha koDAkoDI sAgaropama kI hai| isakA abAdhAkAla sAr3he sattaraha sau varSa kA hai| [28] kAlavaSNaNAmae jahA sevaTTasaMghayaNassa (su. 1702 [22]) / [1702-28] kRSNavarNanAmakarma kI sthiti (sU. 1702-22 meM ullikhita) sevA isaMhanananAmakarma kI sthiti ke samAna hai| Page #1246 -------------------------------------------------------------------------- ________________ teIsavA~ karmapada (51 [26] sunbhigaMdhaNAmae pucchA / goyamA ! jahA sukkilavaNaNAmassa (su. 1702 [24]) / [1702-26 pra. surabhigandha-nAmakarma kI sthiti-sambandhI prazna ? [1702-26 u.] gautama ! isakI sthiti (sU. 1702-24 meM ullikhita) zuklavarNanAmakarma kI sthiti ke samAna hai / [30] dunbhigaMdhaNAmae jahA sevaTTasaMghayaNassa / [1702-30] durabhigandha-nAmakarma kI sthiti sevArtasaMhanana-nAmakarma (kI sthiti) ke samAna (jAnanA / ) [31] rasANaM mahurAdINaM jahA vaNNANaM bhaNiyaM (su. 1702 [24-28]) taheva parivADIe bhANiyavyaM / [1702-31] madhura prAdi rasoM kI sthiti kA kathana (sU. 1702-24-28 meM ullikhita) varNoM ko sthiti ke samAna usI krama (paripATI) se kahanA caahie| [32] phAsA je apasatthA tesi jahA sevaTTassa, je pasatthA tesi jahA sukkilavaNNaNAmassa (su. 1702 [24]) / [1702-32] jo aprazasta sparza haiM, unakI sthiti se vArtasaMhanana kI sthiti ke samAna tathA prazasta sparza haiM, unakI sthiti (sU. 1702-24) meM ullikhita zuklavarNanAmakarma kI sthiti ke samAna kahanI caahie| [33] agurulahuNAmae jahA sevaTTassa / [1702-33] agurulaghunAmakarma kI sthiti sevArtasaMhanana kI sthiti ke samAna jAnanA / [34] evaM uvaghAyaNAmae vi| [1702-34] isI prakAra upaghAtanAmakarma kI sthiti ke viSaya meM bhI kahanA caahie| [35] parAghAyaNAmae vi evaM ceva / [1702-35] parAghAtanAmakarma kI sthiti bhI isI prakAra hai / [36] hirayANapugviNAmae pucchaa| goyamA ! jahaNNeNaM sAgarovamasahassassa do sattabhAgA paliprovamassa asaMkhejjaibhAgeNaM UNagA, ukkoseNaM vIsaM sAgarotamakoDAkoDIo; vIsa ya vAsasayAiM pravAhA0 / [1702-36 pra.] narakAnupUrvI-nAmakarma kI sthiti-sambandhI pRcchA? [1702-36 u.] gautama ! isakI jaghanya sthiti palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kama sahasra sAgaropama ke bhAga kI hai tathA utkRSTa sthiti bIsa koDAkoDI sAgaropama ko hai| bIsa sau (do hajAra) varSa kA isakA abAdhAkAla hai| . Page #1247 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 52 // {snaanug [37] tiriyANupukhIe pucchaa| goyamA ! jahaNNeNaM sAgarovamassa do sattabhAgA palizrovamassa asaMkhejjaibhAgeNaM UNagA, ukkoseNaM bIsa sAgarovamakoDAkoDIno; vIsa ya vAsasayAI abaahaa| [1702-37 pra.] bhagavan ! tiryaJcAnupUrvI kI sthiti kitane kAla kI kahI hai ? [1702-37 u] gautama ! isako jaghanya sthiti palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kama sAgaropama ke 3 bhAga kI hai aura utkRSTa sthiti bIsa koDAkoDI sAgaropama kI hai| isakA abAdhAkAla bIsa sau (do hajAra) varSa kA hai| [38] maNuyANupugviNAmae NaM pucchaa| goyamA ! jahaNaNaM sAgarovamassa divaDhaM sattamAgaM paliovamassa asaMkhejjaibhAgeNaM UNagaM, ukkoseNaM paNNarasa sAgarovamakoDAkoDImo; paNNarasa ya vAsasayAI abaahaa| [1702-38 pra.] manuSyAnupUrvInAmakarma kI sthiti ke viSaya meM prazna ? [1702-38 u.] gautama ! isakI jaghanya sthiti palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kama sAgaropama ke " bhAga kI hai aura utkRSTa sthiti pandraha koDAkoDI sAgaropama kI hai| isakA abAdhAkAla pandraha sau varSa kA hai| [36] devANupuciNAmae pucchaa| goyamA ! jahaNaNaM sAgarovamasahassassa egaM sattabhAgaM palinovamassa asaMkhejjaibhAgeNaM UNagaM, ukkoseNaM dasa sAgarovamakoDAkoDIo; dasa ya vAsasayAiM abAhA0 / [1702-36 pra.] bhagavan ! devAnupUrvInAmakarma kI sthiti kitane kAla kI kahI hai ? [1702-36 u.] isakI jaghanya sthiti palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kama sahasra sAgaropama ke bhAga kI hai aura utkRSTa sthiti dasa koDAkoDI sAgaropama kI hai| isakA abAdhAkAla dasa sau (eka hajAra) varSa kA hai / [40] ussAsaNAmae pucchaa| goyamA ! jahA tiriyANupuvIe / [1702-40 pra.] bhagavan ! ucchvAsanAmakarma kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? [1702-40 u.] gautama ! isakI sthiti tiryaJcAnupUrvI (sU. 1702-37 meM ukta) ke samAna hai| [41] AyavaNAmae vi evaM ceva, ujjovaNAmae vi| [1702-41] Atapa-nAmakarma kI sthiti bhI isI prakAra jAnanI cAhie, tathaiva udyotanAmakarma kI bhii| [42] pasathavihAyagatiNAmae pucchaa| goyamA ! jahaNaNaM egaM sAgarovamassa sattabhAga, ukkoseNaM dasa sAgarovamakoDAkoDIyo dasa ya vAsasayAI abAhA0 / Page #1248 -------------------------------------------------------------------------- ________________ teIsavA~ karmapada] [1702-42 pra.] prazastavihAyogati-nAmakarma kI sthiti ke viSaya meM prazna ? [1702-42 u.] gautama ! isakI jaghanya sthiti palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kama sAgaropama ke bhAga kI aura utkRSTa sthiti dasa koDAkoDI sAgaropama kI hai / dasa sau (eka hajAra) varSa kA isakA abAdhAkAla hai / [43] apasatthavihAyagatiNAmassa pucchaa| goyamA ! jahaNNaNaM sAgarovamassa doNi sattabhAgA palizrovamassa asaMkhejjaibhAgeNaM UNayA, ukoseNaM vIsaM sAgarokmakoDAkoDIo; vIsa ya vAsasayAI abAhA0 / [1702-43 pra.] aprazastavihAyogatinAmakarma kI sthiti-viSayaka prazna ? [1702-43 u.] gautama ! isakI jaghanya sthiti palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kama sAgaropama ke 3 bhAga kI hai tathA utkRSTa sthiti vIsa koDAkoDI sAgaropama kI hai| isakA abAdhAkAla bIsa sau (do hajAra) varSa kA hai| [44] tasaNAmae thAvaraNAmae ya evaM ceva / [1702-44] trasanAmakarma aura sthAvaranAmakarma ko sthiti bhI isI prakAra jAnanI caahie| [45] suhumaNAmae pucchaa| goyamA ! jahaNeNaM sAgarovamassa Nava paNatIsatibhAgA paliprovamassa asaMkhejjaibhAgeNaM UNayA, ukkoseNaM aTThArasa sAgarovamakoDAkoDIno; aTThArasa ya vAsasayAI abAhA / [1702-45 pra.] sUkSmanAmakarma kI sthiti-sambandhI prazna ? [1702-45 u.] gautama ! isakI sthiti jaghanya palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kama sAgaropama ke IpU bhAga kI aura utkRSTa sthiti aThAraha koDAkoDI sAgaropama kI hai| isakA abAdhAkAla aTThAraha sau varSa kA hai| [46] bAdaraNAmae jahA apasatyavihAyagatiNAmassa (su. 1702 [43]) / [1702-46] bAdaranAmakarma kI sthiti (sU. 1702-43 meM ullikhita) aprazastavihAyogati kI sthiti ke samAna jAnanA caahie| [47] evaM pajjattagaNAmae vi / apajjattagaNAmae jahA suhumaNAmassa (su. 1702[45]) / [1702-47] isI prakAra paryAptanAmakarma kI sthiti ke viSaya meM jAnanA caahie| aparyAptanAmakarma kI sthiti (sU. 1702-45 meM ukta) sUkSmanAmakarma kI sthiti ke samAna hai| [48] patteyasarIraNAmae vi do sttbhaagaa| sAhAraNasarIraNAmae jahA suhumassa / __ [1702-48] pratyekazarIranAmakarma kI sthiti bhI bhAga kI hai / sAdhAraNazarIranAmakarma kI sthiti sUkSmazarIranAmakarma kI sthiti ke samAna hai| Page #1249 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prijJApanAsUtra [46] thiraNAmae egaM sattabhAgaM / athiraNAmae do| [1702-46] sthiranAmakarma kI sthiti : bhAga kI hai tathA asthiranAmakarma kI sthiti bhAga kI hai| [50] subhaNAmae ego / asubhaNAmae do| _ [1702-50] zubhanAmakarma kI sthiti bhAga kI aura azubhanAmakarma kI sthiti - bhAga kI samajhanI caahie| [51] subhagaNAmae ego / dUbhagaNAmae do| [1702-51] subhaganAmakarma kI sthiti : bhAga kI aura durbhaganAmakarma kI sthiti meM bhAga kI hai| [52] sUsaraNAmae ego| dUsaraNAmae do| [1702-52) susvaranAmakarma kI sthiti bhAga kI aura duHsvaranAmakarma kI sthiti / bhAga kI hotI hai| [53] pAejjaNAmae ego / aNAejjaNAmae do| [1702-53] prAdeyanAmakarma kI sthiti : bhAga kI aura anAdeyanAmakarma kI 3 bhAga kI hotI hai| [54] jasokittiNAmae jahaNaNaM aTTha muhuttA, ukkoseNaM dasa sAgarovamakoDAkoDolo dasa ya vAsasatAI abAhA0 / [1702-54] yaza:kIrtinAmakarma kI sthiti jaghanya ATha muhUrta kI aura utkRSTa dasa koDAkoDI sAgaropama kI hai / usakA abAdhAkAla dasa sau (eka hajAra) varSa kA hotA hai / [55] ajasokittiNAmae pucchaa| goyamA ! jahA apasatthavihAyagatiNAmassa (su. 1702 [43]) / [1702-55 pra.] bhagavan ! ayazaHkItinAmakarma kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? [1702-55 u.] gautama ! (sU. 1702-43 meM ullikhita) aprazastavihAyogatinAmakarma kI sthiti ke samAna isakI (jaghanya aura utkRSTa) sthiti jAnanI caahie| [56] evaM NimmANaNAmae vi / [1702-56] isI prakAra nirmANanAmakarma kI sthiti ke viSaya meM bhI (jAnanA cAhie / ) [57] titthagaraNAmae gaM0 pucchaa| goyamA ! jahaNaNaM aMtosAgarovamakoDAkoDomo, ukkoseNa vi aMtosAgarovama. koddaakoddiiyo| [1702-57 pra.] bhagavan ! tIrthakaranAmakarma kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? Page #1250 -------------------------------------------------------------------------- ________________ teIsavA~ karmapada] [55 [1702-57 u.] gautama ! isakI jaghanya aura utkRSTa sthiti antaHkoDAkoDI sAgaropama kI kahI gaI hai| [58] evaM jattha ego sattabhAgo tattha ukkoseNaM dasa sAgarovamakoDAkoDI dasa yA vAsasayAI abaahaa| jattha do sattabhAgAtattha ukkoseNaM vIsaMsAgarovamakoDAkoDIyo vIsa ya vAsasayAiM prabAhA0 / [1702-58] jahA~ (jaghanya sthiti sAgaropama ke) : bhAga kI ho, vahA~ utkRSTa sthiti dasa koDAkoDI sAgaropama kI aura abAdhAkAla dasa sau (eka hajAra) varSa kA (samajhanA cAhie) evaM jahA~ (jaghanya sthiti sAgaropama ke) bhAga kI ho, vahA~ utkRSTa sthiti bIsa koDAkoDI sAgaropama kI aura abAdhAkAla bIsa sau (do hajAra) varSa kA (samajhanA caahie)| 1703. [1] uccAgoyassa pucchaa| goyamA ! jahaNaNaM aTTa muhattA, ukkoseNaM dasa sAgarovamakoDAkoDIo; dasa ya vAsasayAI abaahaa0| [1703-1 pra.] bhagavan ! uccagotranAmakarma kI sthiti kitane kAla kI kahI hai ? [1703-1 u.] gautama ! isakI sthiti jaghanya pATha muhUrta kI aura utkRSTa dasa koDAkoDI sAgaropama kI hai tathA isakA abAdhAkAla dasa sau varSa kA hai / [2] goyAgoyassa pucchaa| goyamA ! jahA apasasthavihAyagatiNAmassa / [1703.2 pra.] bhagavan ! nIcagotrakarma kI sthiti sambandhI prazna ? [1703-2 u.] gautama ! aprazastavihAyogatinAmakarma kI sthiti ke samAna isakI sthiti hai| 1704. aMtarAiyassa NaM0 pucchaa| goyamA ! jahaNeNaM aMtomuhattaM, ukkoseNaM tIsaM sAgarovamakoDAkoDopro; tiNNi ya vAsasahassAI abAhA, prabAhUNiyA kammaThito kmmnnisege| [1704 pra. bhagavan ! antarAyakarma kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? [1704 u.] gautama ! isakI jaghanya sthiti antarmuhurta kI hai aura utkRSTa sthiti tIsa koDAkoDI sAgaropama kI hai tathA isakA abAdhAkAla tIna hajAra varSa kA hai evaM abAdhAkAla kama karane para zeSa karmasthiti karmaniSekakAla hai| vivecana-prastuta prakaraNa ke (sU. 1697 se 1704 taka) meM jJAnAvaraNIya se lekara antarAyakarma taka (mUlauttarakarma prakRtiyoM sahita) kI jaghanya aura utkRSTa sthiti kA nirUpaNa kiyA gayA hai / sAtha hI apRSTa prazna ke vyAkhyAna ke rUpa meM ina saba karmoM ke abAdhAkAla tathA niSekakAla ke viSaya meM bhI kahA gayA hai| 1. paNNavaNAsuttaM (mUlapATha-TippaNayukta) bhA. 1, pR. 371 se 377 taka Page #1251 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [prajJApanAsUtra sthiti--jJAnAvaraNIya prAdi pATha karmoM aura unake bheda-prabheda sahita sabhI karmoM ke adhikatama aura nyUnatama samaya taka AtmA ke sAtha rahane ke kAla ko sthiti kahate haiN| ise hI karmasAhitya meM sthitibandha kahA jAtA hai / karma ko utkRSTa sthiti ko karmarUpatAvasthAnarUpa sthiti kahate haiM / abAdhAkAla-karma baMdhate hI apanA phala denA prArambha nahIM kara dete, ve kucha samaya taka aise hI par3e rahate haiN| ataH karma baMdhane ke bAda amuka samaya taka kisI prakAra ke phala na dene kI (phalahIna) avasthA ko abAdhAkAla kahate haiN| niSekakAla-bandhasamaya se lekara abAdhAkAla pUrNa hone taka jIva ko vaha baddha karma koI bAdhA nahIM pahu~cAtA, kyoMki isa kAla meM usake karmadalikoM kA niSeka nahIM hotA, ataH karma kI utkRSTa sthiti meM se abAdhAkAla ko kama karane para jitane kAla kI utkRSTa sthiti rahatI hai, vaha usake karmaniSeka kA (karmadalika-niSekarUpa) kAla arthAt-anubhavayogyasthiti kA kAla kahate haiM / pRSTha 57 se 61 para diye rekhAcitra meM pratyeka karma kI jaghanya-utkRSTasthiti evaM abAdhAkAla va niSekakAla kA aMkana hai| ekendriya jIvoM meM jJAnAvaraNIyAdi karmoM kI baMdhasthiti kI prarUparaNA 1705. egidiyA NaM bhaMte ! jIvA NANAvaraNijjassa kammassa ki baMdhati ? goyamA ! jahaNaNaM sAgarovamassa tiNi sattabhAge palinovamassa asaMkhejjaibhAgeNaM UNae, ukkoseNaM te ceva paDipuNNe baMdhati / 61705 pra.] bhagavan ! ekendriya jIva jJAnAvaraNIyakarma kitane kAla kA bAMdhate haiM ? [1705 u.] gautama! ve jaghanyataH palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kama sAgaropama ke 3 bhAga kA bandha karate haiM aura utkRSTataH pUre sAgaropama ke bhAga kA bandha karate haiM / 1706. evaM NihApaMcakassa vi daMsaNacaukkassa vi| [1706] isI prakAra nidrApaMcaka aura darzanacatuSka kA (jaghanya aura utkRSTa) bandha bhI jJAnAvaraNIyapaMcaka ke samAna jAnanA caahie| 1707. [1] egidiyA NaM bhaMte ! jIvA sAtAveyaNijjassa kammassa ki baMdhati ? goyamA ! jahaNaNaM sAgarovamassa divaDDhaM sattabhAgaM palizrovamassa asaMkhejjaibhAgeNaM UNayaM, ukkoseNaM taM ceva paDipuNNaM baMdhati / [1707-1 pra.] bhagavan ! ekendriya jIva sAtAvedanIyakarma kitane kAla kA bAMdhate haiM ? [1707-1 u.] gautama ! ve jaghanya palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kama sAgaropama ke bhAga kA aura utkRSTa pUre sAgaropama ke " bhAga kA bandha karate haiM / 1. (ka) prajJApanAsUtra (prameyabodhinI TokA) bhA. 5, pR. 336-337 (kha) karmagrantha bhAga 1, pRSTha 64-65 Page #1252 -------------------------------------------------------------------------- ________________ krama karmaprakRti kA nAma jaghanya sthiti utkRSTa sthiti abAdhAkAla niSekakAla 1 jJAnAvaraNIya (paMcavidha) antarmahUrta 30 kor3Akor3I sAgaropama 3 hajAra varSa utkRSTa sthiti meM 3 hajAra varSa kama teIsavAM karmapada] do samaya 15 kor3Akor3I sAgaropama 1500 varSa utkRSTa sthiti meM 1500 vaSa kama utkRSTa sthiti meM tIna hajAra varSa kama 30 3000 varSa 2 darzanAvaraNIya nidrApaMcaka palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kama sAgaropama ke bhAga 3 . ., II darzanacatuSka antarmuhUrta 4 sAtAvedanIyakarma 1 IryApathikApekSA se do samaya II sAmparAyika bandhaka kI bAraha muhUrta apekSA se 3 asAtAvedanIya karma palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAma kama sAgaropama kA bhAga 6 samyaktvavedanIya (mohanIya) antarmuhUrta 7 mithyAtvavedanIya (mohanIya) palyopama kA asaMkhyAtavA~ bhAga kama sAgaropama 5 samyagamithyAtvavedanIya antarmuharta (mohanIya) 9 kaSAya dvAdazaka (prArambha ke palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kama 12 kaSAya) anantA. apratyA. sAgaropama kA bhAga pratyA . 10 saMjvalanakrodha (mohanIya) do mAsa kucha adhika 66 sAgaropama - 70 kor3Akor3I sAgaropama 7000 varSa antarmuhUrta utkRSTa sthiti meM se 7 hajAra varSa kama 40 kor3AkoDI sAgaropama 4000 varSa utkRSTa sthiti meM 4 hajAra varSa kama 4000 varSa utkRSTa sthiti meM se 4 hajAra varSa kama 11 saMjvalanamAna 12 saMjvalanamAyA 13 saMjvalanalobha 14 strIveda (mohanIya) eka mAsa arddha mAsa antarmuhurta palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kama sAgaropama kA bhAga 8 varSa kI 15 koDAkor3I sAgaropama 1500 varSa 10 kor3Akor3I sAgaropama 1000 varSa 15 puruSaveda , 16 napuMsakaveda , utkRSTa sthiti meM 1500 varSa kama utkRSTa sthiti meM 1000 varSa kama utkRSTa sthiti meM do hajAra varSa kama palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kama sAgaropama kA bhAga 20 koDAkor3I sAgaropama 2000 varSa Page #1253 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 5 Rma karmaprakRti kA nAma jaghanya sthiti utkRSTa sthiti abAdhAkAla niSekakAla ] 17-18 hAsya aura rati (mohanIya) 10 koDAkor3I sAgaropama 1000 varSa palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kama sAgaropama kA bhAga palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kama sAgaropama kA bhAga antamahataM adhika 10 hajAra varSa utkRSTa sthiti meM se 1000 varSa kama utkRSTa sthiti meM 2 hajAra varSa kama 19-22 arati, bhaya, zoka, jugupsA 20 kor3AkoDI sAgaropama 2000 varSa 23 nArakAya karor3a pUrva ke tRtIya bhAga adhika 33 sAgaropama karor3a pUrva kA tIsarA bhAga adhika 3 palyopama 24 tiryaJcAyu antarmuhUrta 25 manuSyAyu 26 devAyu antarmahata adhika 10 hajAra varSa karor3a pUrva ke tRtIya bhAga adhika 33 sAgaropama kI 20 koDAkoDI sAgaropama 2000 varSa 27 narakagatinAmakarma utkRSTa sthiti meM 2 hajAra varSa kama 28 tiryaJcagatinAmakarma 29 manuSyagatinAmakarma 15 kor3AkoDI sAgaropama 1500 varSa 30 devagatinAmakarma palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kama sahasrasAgaropama kA bhAga palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kama sAgaropama kA bhAga palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kama sAgaropama kA " bhAga palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kama sahasra sAgaropama kAbhAga palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kama sAgaropama kA bhAga palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kama sAgaropama kA bhAga 10 koDAkor3I sAgaropama 1000 varSa utkRSTa sthiti meM 15000 varSa kama utkRSTa sthiti meM 1 hajAra varSa kama utkRSTa sthiti meM 2 hajAra varSa kama utkRSTa sthiti meM 1800 varSa kama 31 ekendriyajAtinAmakarma 20 koDAkor3I sAgaropama 2000 varSa 32 dvIndriyajAtinAmakarma 18 koDAkor3I sAgaropama 1800 irSa " 33 trIndriyajAti nAmakarma 34 caturindriyajAtinAmakarma 35 paMcendriyajAtinAmakarma " " palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kama sAgaropama kA bhAga 20 kor3Akor3I sAgaropama 2000 varSa utkRSTa sthiti meM 2 hajAra varSa kama 36 audArika zarIranAmakarma 37 vaikriya zarIranAmakarma // palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kama sahasra sAgaropama kA bhAga antaHkoDAkor3I sAgaropama patyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kama sAgaropama kA bhAga 38 AhArakazarIranAmakarma 39.40 tejasazarIranAmakarma kArmaNazarIranAmakarma anta:koDAkor3I sAgaropama 20 kor3Akor3I sAgaropama 2000 varSa [prajJApanAsUtra utkRSTa sthiti meM 2 hajAra varSa kama Page #1254 -------------------------------------------------------------------------- ________________ krama karmaprakRti kA nAma jaghanya sthiti utkRSTa sthiti abAdhAkAla niSekakAla 41 audArikazarIrAMgopAMga 20 kor3Akor3I sAgaropama 2000 varSa palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kama sAgaropama kA bhAga pUrvavat " utkRSTa sthiti meM 2 hajAra varSa kama teIsavA~ karmapada 42 vakriya zarIrAMgopAMga 43 AhArakazarIrAMgopAMganAmakarma 44-48 paMcazarIrabandhananAmakarma 49-53 paMcazarIrasaMghAtanAmakarma zarIranAmakarma ke samAna zarIranAmakarmavat pUrvavat pUrvavat 54 vajraRSabhanArAcasaMhanana nAma 10 koDAkor3I sAgaropama 1000 varSa 55 RSabhanArAcasaMhanana 12 kor3Akor3I sAgaropama 1200 varSa 56 nArAcasaMhanananAmakarma 14 koDAkor3I sAgaropama 1400 varSa 57 arddhanArAcasaMhanana 16 kor3Akor3I sAgaropama 1600 varSa 58 kIlikAsaMhanana 18 koDAkor3I sAgaropama 1800 varSa 59 sevAta saMhanana 20 koDAkor3I sAgaropama 2000 varSa 60-65 chaha prakAra ke saMsthAnanAmakarma 66 zuklavarNabhAmakarma palyopama ke asakhyAtaveM bhAga kama sAgaropama kA bhAga palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kama sAgaropama kA bhAga palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kama sAgaropama kA bhAga palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kama sAgaropama kA bhAga palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kama sAgaropama kA bhAga palyopama ke asakhyAtaveM bhAga kama sAgaropama kA bhAga chaha saMhanananAmakarma ke samAna palyopama ke asa khyAtaveM bhAga kama sAgaropama kA bhAga palyopama ke asakhyAtaveM bhAga kama sAgaropama kA bhAga palyopama ke asakhyAtaveM bhAga kama sAgaropama kA bhAga palyopama ke asakhyAlaveM bhAga kama sAgaropama kA bhAga palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kama sAgaropama kA bhAga palyopama ke asakhyAtaveM bhAga kama sAgaropama kA bhAga , SaTsahananavata 10 koDAkor3I sAgaropama 1000 varSa utkRSTa sthiti meM 1 hajAra varSa kama utkRSTa sthiti meM 1200 varSa kama utkRSTa sthiti meM 1400 varSa kama utkRSTa sthiti meM 1600 varSa kama utkRSTa sthiti meM 1800 varSa kama utkRSTa sthiti meM do hajAra varSa kama SaTsaMhanana ke samAna utkRSTa sthiti meM 1 hajAra varSa kama utkRSTa sthiti meM 1250 varSa kama utkRSTa sthiti meM 1500 varSa kama utkRSTa sthiti meM 1750 varSa kama utkRSTa sthiti meM 2 hajAra varSa kama utkRSTa sthiti meM 1 hajAra varSa kama 67 pItavarNanAmakarma 12 / / koDAkor3I sAgaropama 1250 varSa 68 raktavarNanAmakarma 15 koDAkor3I sAgaropama 1500 varSa 69 nIlavarNanAmakarma 17 / / koDAkor3I sAgaropama 1750 varSa 70 kRSNavarNanAmakarma 20 kor3Akor3I sAgaropama 2000 varSa 71 surabhigandhanAmakarma 10 koDAkor3I sAgaropama 1000 varSa {59 Page #1255 -------------------------------------------------------------------------- ________________ " " krama karmaprakRti kA nAma jaghanya sthiti utkRSTa sthiti abAdhAkAla niSekakAla 72 durabhigandhanAmakarma palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kama 20 koDAkor3I sAgaropama 2000 varSa utkRSTa sthiti meM sAgaropama kA bhAga 2 hajAra varSa kama 73-77 madhura Adi pAMca rasa nAmakarma zuklavarNa Adi pAMca varSoM kI sthiti zuklAdi paMcavarNavat paMcavarNavat paMcavarNavat ke samAna 75-81 aprazasta sparza cAra (karkaza, sevArtasaMhanana ke samAna sevArtasaMhananavat se vArtasaMhananavata sevArtasaMhananavat guru, rUkSa, zIta) 82-85 prazasta sparza cAra (madra, lagha, zUklavarNanAmakarma kI sthiti ke samAna zuklavarNavat zuklavarNavat zuklavarNa vat snigdha, uSNa) 56 agurulaghunAmakarma sevArtasaMhanana ke samAna sevArtavat sevArtavat sevArtavat 87 upaghAtanAmakarma 88 parAghAta nAmakarma 89 narakAnupUrvInAmakarma palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kama 20 koDAkor3I sAgaropama 2000 varSa utkRSTa sthiti meM do sahasra sAgaropama kA bhAga hajAra varSa kama 90 tirya cAnupUrvInAmakarma palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kama sAgaropama kA bhAga 91 manuSyAnupUrvInAmakarma patyopama ke asa khyAtaveM bhAga kama 15 koDAkor3I sAgaropama 1500 varSa utkRSTa sthiti meM 1500 sAgaropama kA" bhAga varSa kama 92 devAnupUrvInAmakarma palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kama 10 koDAkor3I sAgaropama 1000 varSa utkRSTa sthiti meM 1000 sahasra sAgaropama kA bhAga varSa kama 93 ucchavAsanAmakarma palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kama 20 koDAkor3I sAgaropama 2000 varSa utkRSTa sthiti meM 2 sAgaropama kA bhAga hajAra varSa kama 94 prAtapanAmakarma 95 udyotanAmakarma 96 prazasta vihAyogatinAmakarma palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kama 10 koDAkor3I sAgaropama 1000 varSa utkRSTa sthiti meM 1 sAgaropama kA bhAga hajAra varSa kama 97 aprazastavihAyogatinAmakarma palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kama 20 koDAkor3I sAgaropama 2000 varSa utkRSTa sthiti meM 2 sAgaropama kA bhAga hajAra varSa kama 98 asanAmakarma 99 sthAvaranAmakama 100 sUkSmanAmakarma palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kama 18 kor3Akor3I sAgaropama 1800 varSa utkRSTa sthiti meM 1800 sAgaropama kA bhAga varSa kama 101 bAdaranAmakarma aprazastavihAyogati kI sthiti ke samAna 20 koDAkor3I sAgaropama 2000 varSa utkRSTa sthiti meM 2000 varSa kama " " [prajJApanAsUtra Page #1256 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kama karmaprakRti kA nAma jaghanya sthiti utkRSTa sthiti abAdhAkAla niSekakAla teIsA karmapada] 102 paryAptanAmakarma 103 aparyAptanAbhakarma bAdara ke samAna palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kama sAgaropama kA bhAga bAdarakta bAdaravat 18 koDAkor3I sAgaropama 1800 varSa bAdaravata utkRSTa sthiti meM 1800 varSa kama 104 sAdhAraNazarIranAmakarma 105 pratyekazarIranAmakarma 20 koDAkor3I sAgaropama 2000 varSa palyopama ke prasaMkhyAtaveM bhAga kama sAgaropama kA bhAga utkRSTa sthiti meM 2 hajAra varSa kama 106 asthiranAmakarma 107 sthiratAmakarma palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kama sAgaropama kA bhAga 10 kor3Akor3I sAga 1000 varSa utkRSTa sthiti meM 1 hajAra varSa kama 108 zubhanAmakarma 109 subhaganAmakarma 110 susvaranAmakarma 111 prAdeyanAmakarma 112 yazaHkIrtinAmakarma 113 azubhanAmakarma pATha muhUrta palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kama sAgaropama kA bhAma 10 koDAkor3I sAgaropama 1000 barSa 20 koDAkor3o sAgaropama 2000 varva utkRSTa sthiti meM 2 hajAra varSa kama 114 durbhaganAmakarma 115 duHsvaranAmakarma 216 anAdeyanAmakarma 117 ayazaHkIrtinAma 118 nirmANanAmakarma 119 tIrthakaranAmakarma 120 uccagotranAmakarma " " anta koDAkor3I sAgaropama pATha muhUrta antaHkoDAkoDI sAgaropama 10 koDAkoDI sAgaropama 1000 varSa 121 nIcagotranAmakarma 20 koDAkor3I sAparogama 2000 varSa palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kama sAgaropama kA bhAga antarmuharta utkRSTa sthiti meM 1000 varSa kama utkRSTa sthiti meM 2 hajAra varSa kama utkRSTa sthiti meM 3 hajAra varSa kama' 122 antarAyanAmakarma 30 kor3Akor3I sAgaropama 3000 varSa 1. (ka) vizeSa spaSTIkaraNa ke lie karmagrantha bhA. 5 tathA ThiibaMdho prAdi dekheN| (kha) paNNavaNAsuttaM (mUlapATha-TippaNayukta) bhA. 1, pR. 371 se 377 taka [1 Page #1257 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [prajJApanAsUtra 1707. [2] asAyAveyaNijjassa jahA NANAvaraNijjassa (su. 1705) / [1707-2] asAtAvedanIya kA (jaghanya aura utkRSTa) bandha jJAnAvaraNIya ke samAna jAnanA caahie| 1708. [1] egidiyA NaM bhaMte ! jIvA sammattaveyaNijjassa kammassa ki baMdhaMti ? goyamA! patthi kici baMdhati / (1708-1 pra.] bhagavan ! ekendriya jIva samyaktvavedanIyakarma kitane kAla kA bAMdhate haiM ? [1708-1 u.] gautama ! ve kisI bhI kAla kA baMdha nahIM karate-bandha karate hI nahIM haiM / [2] egidiyA NaM bhaMte ! jovA micchattaveyaNijjassa kammassa ki baMdhaMti ? goyamA ! jahaNNaNaM sAgarovamaM paligrovamassa asaMkhejjaibhAgeNaM UNayaM, ukkoseNaM taM ceva paDipuNNaM baMdhati / [1708-2 pra.] bhagavan ! ekendriya jIva mithyAtvavedanIyakarma kitane kAla kA bAMdhate haiM ? [1708-2 u.] gautama ! ve jaghanya palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kama eka sAgaropama kAla kA bAMdhate haiM aura utkRSTa eka paripUrNa sAgaropama kA bAMdhate haiM / [3] egidiyA NaM bhaMte ! sammAmicchattaveyaNijjassa kiM baMdhaMti ? goyamA ! Nasthi kici baMdhati / [1708-3 pra.] bhagavan ! ekendriya jIva samyamithyAtvavedanIya kitane kAla taka kA bAMdhate haiM? [1708-3 u.] gautama ! ve kisI kAla kA nahIM baaNdhte| [4] egidiyA NaM bhaMte ! kasAyabArasagassa ki baMdhati ? goyamA! jahaNNeNaM sAgarovamassa cattAri sattabhAge paligrovamassa asaMkhejjaibhAgeNaM UNae, ukkoseNaM te ceva paDipuNNe baMdhati / [1708-4 pra.] bhagavan ! ekendriya jIva kaSAyadvAdazaka kA kitane kAla kA bandha karate haiN| [1708-4 u.] gautama ! ve jaghanya palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kama sAgaropama ke bhAga aura utkRSTa vahI paripUrNa bAMdhate haiM / [5] evaM kohasaMjalaNAe vi jAva lobhasaMjalaNAe vi / [1708-5] isI prakAra yAvat saMjvalana krodha se lekara yAvat saMjvalana lobha taka bAMdhate haiN| [6] ithiveyassa jahA sAyAveyaNijjassa (su. 1707 [1]) / [1708-6] strIveda kA bandhakAla sAtAvedanIya (sU. 1707-1 meM ukta) ke bandhakAla ke samAna jaannaa| [7] egidiyA purisavevassa kammassa jahaNNaNaM sAgarovamassa ekkaM sattabhAgaM paliprovamassa asaMkhejjaibhAgeNaM UNayaM, ukkoseNaM taM ceva paDipuNNaM baMdhaMti / Page #1258 -------------------------------------------------------------------------- ________________ teIsavA~ karmapada] [1708-7] ekendriya jIva jaghanyataH puruSavedakarma kA palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kama sAgaropama kA : bhAga bAMdhate haiM aura utkRSTataH vahI bhAga pUrA bAMdhate haiM / [8] egidiyA Napusagavedassa kammassa jahaNaNaM sAgarovamassa do sattabhAge paliyovamassa asaMkhejjaibhAgeNaM UNae, ukkoseNaM te ceva paDipuNNe baMdhati / [1708-8] ekendriya jIva napuMsakavedakarma kA jaghanya palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kama sAgaropama kA bhAga bAMdhate haiM aura utkRSTa vahI bhAga paripUrNa bA~dhate haiM / [6] hAsa-ratIe jahA purisaveyassa (su. 1708 [7]) / [1708-6] hAsya aura rati kA bandhakAla puruSaveda (sU. 1708-7 meM ukta) ke samAna jaannaa| [10] arati-bhaya-soga-duguchAe jahA gapusagaveyassa (su. 1708 [8]) / [1708-10] arati, bhaya, zoka aura jugupsA kA bandhakAla napusakaveda ke samAna jAnanA caahie| 1706. raiyAuna- devAupra-NirayagatiNAma- devagatiNAma- veubviyasarIraNAma- AhAraga sarIraNAma-NeraiyANupuvivaNAma-devANupuSiNAma-titthagaraNAma eyANi payANi Na bNdhti|| [1706] narakAyu, devAyu, narakagatinAmakarma, devagatinAmakarma, vaikriyazarIranAmakarma, pAhArakazarIranAmakarma, narakAnupUrvI nAmakarma, devAnupUrvInAmakarma, tIrthakaranAmakarma, ina nau padoM ko ekendriya jIva nahIM vAMdhate / 17010. tirikkhajoNiyAuassa jahaNeNaM aMtomuhattaM, upakoseNaM punyakoDI sahi vAsasahassehi vAsasahassatibhAgeNa ya ahiyaM baMdhati / evaM maNussAuassa vi| [1710] ekendriya jIva tiryaJcAyu kA jaghanya antarmuhUrta kA, utkRSTa sAta hajAra tathA eka hajAra varSa kA tRtIya bhAga adhika karoDa pUrva kA bandha karate haiN| manuSyAyu kA bandha bhI isI prakAra samajhanA caahie| 1711. [1] tiriyagatiNAmae jahA gapusagavedassa (su. 1708 [8]) / maNuyagatiNAmae jahA sAtAvedaNijjassa [su. 1707 [1]) / [1711-1] tiryaJcagatinAmakarma kA bandhakAla (sU. 1708-8 meM ukta) napuMsakaveda ke samAna hai tathA manuSyagatinAmakarma kA bandhakAla (sU. 1707-1 meM una) sAtAvedanIya ke samAna hai / / [2] egidiyajAiNAmae paMceMdiyajAtiNAmae ya jahA Napusagavedassa / beiMdiya-teiMdiyajAtiNAmae jahaNNaNaM sAgarovamassa Nava paNatIsatibhAge paliprovamassa asaMkhejjaibhAgeNaM UNae, ukkoseNaM te ceva paDipuNNe baMdhaMti / caridiyanAmae vi jahaNeNaM sAgarovamassa Nava paNatIsatibhAge paliprovamassa prasaMkhijjaibhAgeNaM UNae, ukkoseNaM te ceva paDipuNNe baMdhati / Page #1259 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 64] [prajJApanAsUtra [1711-2] ekendriyajAti-nAmakarma aura paMcendriyajAti-nAmakarma kA bandhakAla napuMsakaveda ke samAna jAnanA cAhie tathA dvIndriya trIndriya aura caturindriya jAti-nAmakarma kA baMdha jaghanya palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kama sAgaropama kA bhAga bAMdhate haiM aura utkRSTa vahI pusa bhAga pUre bAMdhate haiN| 1712. evaM jattha jahaNNagaM do sattabhAgA tiNi vA cattAri vA sattabhAgA aTThAvIsatibhAgA0 bhavaMti tattha NaM jahaNaNaM te ceva paliovamassa asaMkhejjaibhAgeNaM UNagA bhANiyanvA, ukkoseNaM te ceva paDipuNNe baMdhati / jattha NaM jahaNaNaM ego vA divaDDho vA sattabhAgo tattha jahaNNaNaM taM ceva bhANiyanvaM, ukkoseNaM taM ceva paDipuNNaM baMdhati / [1712] jahA~ jaghanyata: bhAga, 3 bhAga yA bhAga athavA 18, 36 evaM 26 bhAga kahe haiM, vahA~ ve hI bhAga jaghanya rUpa se palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kama kahane cAhie aura utkRSTa rUpa meM ve hI bhAga paripUrNa samajhane caahie| isI prakAra jahA~ jaghanya rUpa se' yA " bhAga hai, vahA~ jaghanya rUpa se vahI bhAga kahanA cAhie aura utkRSTa rUpa se vahI bhAga paripUrNa kahanA caahie| 1713. jasokitti-uccAgoyANaM jahaNNeNaM sAgarovamassa egaM satabhAgaM paliovamassa asaMkhejjaibhAgeNaM UNayaM, ukkoseNaM taM ceva paDipuNNaM baMdhati / [1713] yaza:kotinAma aura uccagotrakarma kA ekendriya jIva jaghanyataH palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kama sAgaropama ke bhAga kA evaM utkRSTataH sAgaropama ke pUrNa bhAga kA bandha karate haiN| 1714. aMtarAiyassa NaM bhaMte !0 pucchaa| goyamA ! nahA gANAvaraNijjassa jAva ukkoseNaM te ceva paDipuNNe baMdhati / [1714 pra.] bhagavan ! ekendriya jIva antarAyakarma kA bandha kitane kAla kA karate haiM ? [1714 u.] gautama ! inakA antarAyakarma kA jaghanya aura utkRSTa bandhakAla jJAnAvaraNIya karma ke samAna jAnanA caahie| vivecana-isase pUrva sabhI karma-prakRtiyoM kI jaghanya aura utkRSTa sthiti, abAdhAkAla evaM niSekakAla kA pratipAdana kiyA gayA thaa| isa prakaraNa meM ekendriya jIva bandhakoM ke karmoM kI sthiti kI prarUpaNA kI gaI hai| arthAta ekendriya jIvoM ke jJAnAvaraNIyAdi karma kA jo bandha hotA hai, usakI sthiti kitane kAla taka kI hotI hai ? ' nimnokta rekhAcitra se ekendriya jIvoM ke jJAnAvaraNIyAdi karmoM kI jaghanya, utkRSTa sthiti kA AsAnI se jJAna ho jAegA 1. prajJApanAsUtra bhA. 5 (prameyabodhinI TokAsahita) Page #1260 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [65 teIsavA~ karmapada] ekendriya jIvoM kI bandhasthiti kA rekhAcitra krama karmaprakRti kA nAma jaghanya bandhasthiti 1. jJAnAvaraNIyakarma (paMcaka) palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kama sAgaropama kA bhAga nidrApaMcaka, darzanAvaraNacatuSka 2. tiryaJcAyu nAmakarma antarmuharta kI utkRSTa bandhasthiti pUre sAgaropama kA bhAga sAta hajAra tathA eka hajAra varSa kA tRtIya bhAga adhika karor3a pUrva kI pUre sAgaropama kA bhAga 3. sAtAvedanIya, strIveda, manuSyagati, manuSyAnupUrvI 4. samyaktvavedanIya aura mizra vedanIya (mohanIya) karma 5. mithyAtvavedanIya (mohanIya) palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kama sAgaropama kA " bhAga bandha nahIM bandha nahIM pUre sAgaropama kI 6. kaSAyaSoDazaka (molaha kaSAya) pUre sAgaropama ke bhAga kI palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kama eka sAgaropama kI palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kama sAgaropama ke bhAga kI palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kama sAgaropama ke bhAga kI pUre sAgaropama ke bhAga ko 7. puruSaveda, hAsya, rati, prazasta vihA yogati, sthirAdiSaTka samacaturasrasaMsthAna, vajraRSabhanArAca saMhanana, zuklavarNa, surabhigandha, madhura rasa aura uccagotra, yaza kIrti 8. dvIndriya-trIndriya-jAtinAma caturi ndriya-jAtinAma 9. narakAyu, devAyu, narakagatinAma, devagatinAma, vaikriyazarIra, (vaikriya catuSTaya), AhAraka zarIra (A. catuSTaya) narakAnupUrvI, devAnupUrvI, tIrthakaranAmakarma 10. dvitIya saMsthAna, dvitIya saMhanana palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kama sAgaropama ke bhAga kI pUre sAgaropama ke 5 bhAga kI ina nau padoM kA bandha nahIM bandha nahIM pUre sAgaropama ke 3 bhAga 11, tIsarA saMsthAna, tIsarA saMhanana pUre sAgaropama ke 3 bhAma 12. raktavarNa, kaSAyarasa pUre sAgaropama ke SE bhAga 13. polAvarNa, amla rasa palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kama sAgaropama ke bhAga kI palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kama sAgaropama ke kuna bhAga kI palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kama sAgaropama ke ina bhAga kI palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kama sAgaropama ke 5 bhAga kI palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kama sAgaropama ke 1 bhAga kI palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kama sAgaropama ke bhAga ko pUre sAgaropama ke 58 bhAga 14. nIlavarNa, kaTukarasa pUre sAgaropama ke bhAga 15 pUre sAgaropama ke bhAga kI napuMsaka veda, bhaya, zoka jugupsA,arati, tiryaJcadvika, praudArikadvika, antima saMsthAna, antima saMhanana, kRSNavarNa, tiktarasa, aguruladhu, upadhAta, parAghAta, ucchavAsa, zrama, bAdara, paryApta, pratyeka zarIra, asthirAdiSaTka, sthAvara, pAtapa, udyota, aprazasta nihAyogati nirmANa, ekendriya paMcendriya jAti tejasa, kAbhaNa zarIranAma " - - 1. (ka) paNNavaNAsutaM bhA. 1 (kha) prajJApanAzUtra bhA. 5 (prameyabodhinI TokAsahita) Page #1261 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [prajJApanAsUtra dvIndriyajIvoM meM karmaprakRtiyoM kI sthitibandha-prarUpaNA 1715. beiMdiyA NaM bhaMte ! jIvA jANAvaraNijjassa kammassa ki baMdhati ? goyamA ! jahaNNeNaM sAgarovamapaNuvIsAe tiNi sattabhAgA palinovamassa asaMkhejjaibhAgeNaM UNayA, ukkoseNaM te ceva paDipuNNe baMdhati / [1715 pra.] bhagavan ! dvIndriya jIva jJAnAvaraNIyakarma kA kitane kAla kA bandha karate haiM ? [1715 u.] gautama ! ve jaghanya palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kama paccIsa sAgaropama ke meM bhAga (kAla) kA bandha karate haiM aura utkRSTa vahI paripUrNa bAMdhate haiM / 1716. evaM NiddApaMcagassa vi| [1716] isI prakAra nidrApaMcaka (nidrA, nidrAnidrA, pracalA, pracalA-pracalA aura styAnagRddhi) kI sthiti ke viSaya meM jAnanA cAhie / 1717. evaM jahA egidiyANaM bhaNiyaM tahA beiMdiyANa vi bhANiyanvaM / NavaraM sAgarovamapaNuvIsAe saha bhANiyanvA paligrovamassa asaMkhejjaibhAgeNaM UNA, sesaM taM veva, jattha egidiyA Na baMdhati tattha ete vi Na baMdhati / [1717] isI prakAra jaise ekendriya jIvoM ko bandhasthiti kA kathana kiyA hai, vaise hI dvIndriya jIvoM kI baMdhasthiti kA kathana karanA caahie| jahA~ (jina prakRtiyoM ko) ekendriya nahIM bAMdhate, vahA~ (una prakRtiyoM ko) ye bhI nahIM bAMdhate / 1718. beiMdiyA NaM bhaMte ! jIvA micchattaveyaNijjassa ki baMdhati ? goyamA ! jahaNNeNaM sAgarovamapaNuvIsaM paliovamassa asaMkhijjaibhAgeNaM UNayaM, ukkoseNaM taM ceva paDipuNNaM bNdhti| [1718 pra.bhagavan ! dvIndriya jIva mithyAtvavedanIyakarma kA kitane kAla kA bandha karate haiM ? [1718 u.] gautama ! ve jadhanyata: palyopama ke asaMkhyAtave bhAga kama paccIsa sAgaropama kI aura utkRSTataH vahI paripUrNa bAMdhate haiN| 1716. tirikkhajoNiyAuassa jahaNNeNa aMtomuhattaM, ukkoseNaM puthvakoDi cahi vAsehi ahiyaM baMdhaMti / evaM maNuyAuassa vi / [1616] dvIndriya jIva tiryaJcAyu ko jaghanyata: antarmuhUrta kA aura utkRSTataH cAra varSa adhika pUrvakoTivarSa kA bAMdhate haiM / isI prakAra manuSyAyu kA kathana bhI kara denA cAhie / 1720. sesaM jahA egidiyANaM jAva aMtarAiyassa / [1720] zeSa yAvat antarAyakarma taka ekendriyoM ke kathana ke samAna jAnanA caahie| vivecana- dvIndriya jIva jJAnAvaraNIyAdi pATha karmoM kA bandha kitane kAla kA karate Page #1262 -------------------------------------------------------------------------- ________________ teIsavA~ karmapada [67 haiM ? isa prazna kA samAdhAna yahA~ kiyA gayA hai| nIce likhe rekhAcitra se AsAnI se samajha meM A jAegA--- karmaprakRti kA nAma jaghanya bandhasthiti utkRSTabandhasthiti jJAnAvaraNIya, nidrApaMcaka palyopama kA asaMkhyavA~ bhAga 25 sAgaropama ke bhAga kI kama 25 sAgaropama ke bhAga kI zeSakarma ekendriya ke samAna bandha prabandha jAnanA mithyAtvamohanIya palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga pUrNa paccIsa sAgaropama kI kama 25 sAgaropama kI tiryaJcAyu-manuSyAyu antarmuhUrta 4 pUrva adhika pUrvakoTi varSa kI nAma-gotra antarAyAdi ekendriya ke samAna ekendriyavat' ekendriyoM kI apekSA dvIndriya jIvoM ke baMdhakAla kI vizeSatA-eka vizeSatA yaha hai ki dvIndriya jIvoM kA bandhakAla ekendriya jIvoM se paccIsa guNA adhika hotA hai / jaise-ekendriya ke jJAnAvaraNIyakarma kA jaghanya bandhakAla palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kama eka sAgaropama ke bhAga kA hai, jabaki dvIndriya kA jaghanya vandhakAla palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kama 25 sAgaropama ke bhAga kA hai / isa prakAra paccIsa guNA adhika karake pUrvavat samajha lenA cAhie / jina karmaprakRtiyoM kA bandha ekendriya jIva nahIM karate, dvIndriya jIva bhI unakA vandha nahIM krte| isa prakAra jisa karma kI jo-jo utkRSTa sthiti pahale kahI gaI hai, usa sthiti kA mohanIyakarma kI utkRSTa sthiti 70 koDAkoDI ke sAtha bhAga karane para jo saMkhyA labdha hotI hai, use paccIsa se guNA karane para jo rAzi pAe usameM se palyopama kA asaMkhyAtavA~ bhAga kama karane para dvIndriya jIvoM kI jaghanya sthiti kA parimANa A jAtA hai| yadi usameM se palyopama kA asaMkhyAtavA~ ma na kareM to utkRSTa sthiti kA parimANa yA jAtA hai| udAharaNArtha-jJAnAvaraNIya paMcaka Adi ke sAgaropama ke bhAga kA paccIsa se guNA kiyA jAya to paccIsa sAgaropama ke , bhAga hue| arthAt-unakA utkRSTa bandhakAla pUre paccIsa sAgaropama ke bhAga hue / yadi palyopama kA asaMkhyAtavA~ bhAga kama kara diyA jAe to unakA jaghanya sthiti bandhakAla huaa| trIndriyajIvoM meM karmaprakRtiyoM kI sthiti-bandhaprarUpaNA 1721. teiMdiyA NaM bhaMte ! jIvA pANAvaraNijjassa ki baMdhaMti ? goyamA ! jahaNNaNaM sAgarovamapaNNAsAe tiNi sattabhAgA paliovamassa asaMkhejjaibhAgeNaM UNayA, ukkoseNaM te ceva paDipuNNe baMdhaMti / evaM jassa jai bhAgA te tassa sAgarovamapaNNAsAe saha bhANiyavvA / 1. paNNavaNAsuttaM bhAga 1 (mUlapATha-TippaNayukta) pR. 379 2. prajJApanAsUtra bhA. 5 (prameyabodhinI TIkA) pR. 419-420 Page #1263 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [prajJApanAsUna [1721 pra.] bhagavan ! zrIndriya jIva jJAnAvaraNIyakarma kA kitane kAla kA baMdha karate haiM ? [1721 u.] gautama ! ve jaghanyataH palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kama pacAsa sAgaropama ke 3 bhAga kA baMdha karate haiM aura utkRSTa vahI paripUrNa bAMdhate haiM / isa prakAra jisake jitane bhAga haiM, ve unake pacAsa sAgaropama ke sAtha kahane caahie| 1722. teiMdiyA NaM0 micchattaveyaNijjassa kammassa ki baMdhati ? goyamA ! jahaNNaNaM sAgarovamapaNNAsaM paligrovamassa asaMkhejjaibhAgeNaM UNayaM, upakoseNaM taM ceva paDipuNNaM bNdhti| [1722 pra.] bhagavan ! trIndriya jIva mithyAtva-vedanIya karma kA kitane kAla kA bandha karate haiN| . [1722 u.] gautama ! ve jaghanya palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kama pacAsa sAgaropama kA aura utkRSTa pUre pacAsa sAgaropama kA bandha karate haiN| 1723. tirikkhajoNiyAuassa jahaNNeNaM aMtomuhattaM, ukkoseNaM puvakoDi solasahi rAiMdirahi rAiMdiyatibhAgeNa ya ahiyaM baMdhati / evaM maNussAuyassa vi| [1723] tiryaJcAyu kA jaghanya antarmuhUrta kA aura utkRSTa solaha rAtri-divasa tathA rAtridivasa ke tIsare bhAga adhika karor3a pUrva kA bandhakAla hai| isI prakAra manuSyAyu kA bhI bandhakAla hai| 1724. sesaM jahA beiMdiyANaM jAva aNtraaiyss| [1724] zeSa yAvat antarAya taka kA bandhakAla dvIndriya jIvoM ke bandhakAla ke samAna jAnanA caahie| vivecana- trIndriya jIvoM ke bandhakAla kI vizeSatA-trIndriya jIvoM ke bandhakAla kI prarUpaNA bhI isI prakAra kI hai, kintu unakA bandhasthitikAla ekendriya jIvoM kI apekSA 50 guNA adhika hotA hai|' caturindriya jovoM kI karmaprakRtiyoM kI sthitibandha-prarUparaNA 1725. caridiyA NaM bhaMte ! jovA NANAvaraNijjassa ki baMdhati ? goyamA! jahaNNaNaM sAgarovamasayassa tiNi sattabhAge paligrovamassa asaMkhejjaibhAgeNaM UNae, ukkoseNaM te ceva paDipuNNe baMdhati / evaM jassa jai bhAgA te tassa sAgarovamasateNa saha bhaanniysvaa| [1725 pra. bhagavan ! caturindriya jIva jJAnAvaraNIyakarma kA kitane kAla kA baMdha karate haiM ? [1725 u.] gautama ! ve jaghanya palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kama sau sAgaropama ke bhAgakA ora utkRSTa pUre so sAgaropama ke OM bhAga kA bandha karate haiN| 1. (ka) paNNavaNAsuttaM bhA. 1, pR. 380 (kha) prajJApanAsUtra bhA. 5 (prameyabodhinI TIkA) pR. 420 Page #1264 -------------------------------------------------------------------------- ________________ teIsavA karmapada 1726. tirikkhajoNiyAuassa kammassa jahaNNeNaM aMtomuhattaM, ukkoseNaM puvakoDi dohi mAsehi ahiyaM / evaM maNussAuassa vi / [1726] tiryaJcAyukarma kA (bandhakAla) jaghanya antarmuhUrta kA hai aura utkRSTa do mAsa adhika karor3a-pUrva kA hai| isI prakAra manuSyAyu kA bandhakAla bhI jAnanA caahie| 1727. sesaM jahA beiMdiyANaM / gavaraM micchattaveyaNijjassa jahaNNaNaM sAgarovamasataM palinovamassa asaMkhejjaibhAgeNaM UNayaM, ukkoseNaM taM ceva paDipuNNaM baMdhati / sesaM jahA beiMdiyANaM jAva aNtraaiyss| [1727] zeSa yAvat antarAya taka dvIndriyajIvoM ke bandhakAla ke samAna jAnanA cAhie / vizeSatA yaha ki mithyAtvavedanIya (mohanIya) kA jaghanya palyopama kA asaMkhyAtavA~ bhAga kama sau sAgaropama aura utkRSTa paripUrNa sau sAgaropama kA bandha karate haiN| zeSa kathana antarAya karma taka dvIndriyoM ke samAna hai| vivecana-caturindriya jIvoM ke bandhakAla kI vizeSatA-unakA bandhakAla ekendriyoM kI apekSA sau guNA adhika hotA hai|' asaMjJI-paMcendriya jIvoM ko karmaprakRtiyoM kI sthitibandha-prarUparaNA 1728. asaNNI NaM bhaMte ! jIvA paMceMdiyA NANAvaraNijjassa kammassa ki baMdhati ? goyamA ! jahaNeNaM sAgarovamasahassassa tiNNi sattabhAge palizrovamassa asaMkhejjaibhAgeNaM UNae, ukkoseNaM te ceva paDipuNNe baMdhati / evaM so ceva gamo jahA beiMdiyANaM / NavaraM sAgarovamasahasseNa samaM bhANiyabvA jassa jati bhAga ti| [1728 pra.] bhagavan ! asaMjJI-paMcendriya jIva jJAnAvaraNIya karma kitane kAla kA bAMdhate [1728 u.] gautama ! ve palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kama sahasrasAgaropama ke bhAga kAla kA aura utkRSTa paripUrNa sahasra sAgaropama ke bhAga (kAla) kA bandha karate haiN| isa prakAra dvIndriyoM ke (bandhakAla ke) viSaya meM jo gama (AlApaka) kahA hai, vahI yahA~ jAnanA cAhie / vizeSa yaha hai ki yahA~ asaMjJI paMcendriya jIvoM ke prakaraNa meM jisa karma kA jitanA bhAga ho, usakA utanA hI bhAga sahasrasAgaropama se guNita kahanA cAhie / 1726. micchattavedaNijjassa jahaNNeNaM sAgarovamasahassaM paliprovamassa asaMkhejjaibhAgeNaM UNayaM, ukphoseNaM taM ceva paDipuNNaM / [1729] ve mithyAtvavedanIyakarma kA jaghanya bandha palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kama sahasra sAgaropama kA aura utkRSTa paripUrNa sahasra sAgaropama kA (bandha karate haiN)| 1, (ka) paNNAvaNAsuttaM, bhAga 1, pR. 380 (kha) prajJApanAsUtra (prameyabodhinI TIkA), bhAga 5, pR. 421 Page #1265 -------------------------------------------------------------------------- ________________ |prjnyaapnaasuutr 1730. [1] geraiyAuassa jahaNNeNaM dasa vAsasahassAI aMtomuttambhaiyAI, ukkoseNaM paliovamassa asaMkhejjaibhAgaM puvvakoDitibhAgabhaiyaM baMdhaMti / [1730-1] ve narakAyuSyakarma kA (bandha) jaghanya antarmuhUrta adhika dasa hajAra varSa kA aura utkRSTa pUrvakoTi ke tribhAga adhika palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kA bandha karate haiM / [2] evaM tirikkhajoNiyAuassa vi / NavaraM jahaNNaNaM aMtomuhUttaM / [1730-2] isI prakAra tiryaJcAyu kA bhI utkRSTa bandha pUrvakoTi kA tribhAga adhika palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kA, kintu jaghanya antarmuhUrta kA karate haiN| [3] evaM maNussAuassa vi / [1730-3] isI prakAra manuSyAyu ke (bandha ke) viSaya meM samajhanA cAhie / [4] devAuprassa jahA raiyAuassa / [1730-4] devAyu kA bandha narakAyu ke samAna samajhanA caahie| 1731. [1] asaNNI NaM bhaMte ! jIvA paMceMdiyA NirayagatiNAmae kammassa ki baMdhati ? goyamA ! jahaNNeNaM sAgarovamasahassassa do sattabhAge paliaovamassa asaMkhejjahabhAgeNaM UNAe, ukkoseNaM te ceva paDipuNNe / [1731-1 pra.] bhagavan ! asaMjJIpaMcendriya jIva narakagatinAmakarma kA kitane kAla kA bandha karate haiM ? [1631-1 u.] gautama ! ve palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kama sahasra-sAgaropama (kAla) kA bhAga aura utkRSTa paripUrNa sahasra sAgaropama kA bhAga bAMdhate haiN| [2] evaM tiriyagatIe vi| [1731-2] isI prakAra tiryaJcagatinAmakarma ke baMdha ke viSaya meM samajhanA caahie| [3] maNuyagatiNAmae vi evaM cev| NavaraM jahaNaNaM sAgarovamasahassassa divaDDhaM sattabhAgaM paliprovamassa asaMkhejjaibhAgeNaM UNayaM, ukkoseNaM taM ceva paDipuNNaM baMdhati / [1731-3] manuSyagatinAmakarma ke bandha ke viSaya meM bhI isI prakAra samajhanA caahie| vizeSa yaha hai ki isakA jaghanya bandha palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kama sahasra-sAgaropama ke " bhAga aura utkRSTa paripUrNa sahasra sAgaropama ke " bhAga kA karate haiM / [4] evaM devagatiNAmae vi / NavaraM jahaNNaNaM sAgarovamasahassassa egaM sattabhAgaM paliprovamassa asaMkhejjaibhAgeNaM UNayaM, ukkoseNaM taM ceva paDipuNNaM / [1731-4] isI prakAra devagatinAmakarma ke bandha ke viSaya meM smjhnaa| kintu vizeSatA yaha hai ki isakA jaghanya bandha palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kama sahasra sAgaropama ke bhAga kA aura utkRSTa pUre usI (sahasra sAgaropama) ke ' bhAga kA karate haiM / Page #1266 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [71 teIsavA~ karmapada] [5] veubviyasarIraNAmae pucchaa| goyamA ! jahaNaNaM sAgarovamasahassassa do sattabhAge paligrovamassa asaMkhejjaibhAgeNaM UNae, ukkoseNaM do paDipuNNe baMdhaMti / [1731-5 pra.] bhagavan ! (asaMjJIpaMcendriya jIva) vaikriyazarIranAmakarma kA bandha kitane kAla kA karate haiM ? [1731-5 u.] gautama ! ve jaghanya palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kama sahasra sAgaropama ke bhAga kA aura utkRSTa pUre sahasra sAgaropama ke kA karate haiM / 1732. sammatta-sammAmicchatta-AhAragasarIraNAmae titthagaraNAmae ya Na kici baMdhati / [1732] (asaMjJI paMcendriya jIva) samyaktvamohanIya, samyamithyAtvamohanIya, AhArakazarIranAmakarma aura tIrthaMkaranAmakarma kA bandha karate hI nahIM haiN| 1733. avasiThaM jahA beiMdiyANaM / NavaraM jassa jattiyA bhAgA tassa te sAgarovamasahasseNaM saha bhANiyavvA / savvesi prANupunvIe jAva aMtarAiyassa / [1733] zeSa karmaprakRtiyoM kA bandhakAla dvIndriya jIvoM ke kathana ke samAna jAnanA / vizeSa yaha hai ki jisake jitane bhAga haiM, ve sahasra sAgaropama ke sAtha kahane caahie| isI prakAra anukrama se yAvat anta rAyakarma taka sabhI karmaprakRtiyoM kA yathAyogya (bandhakAla) kahanA caahie| vivecana-dvIndriyoM ke samAna pAlApaka, kintu vizeSa antara bhI-dvIndriya jIvoM ke bandhakAla se asaMjJIpaMcendriyoM ke prakaraNa meM vizeSatA yahI hai ki yahA~ jaghanya aura utkRSTa bandhakAla ko sahasra sAgaropama se guNita kahanA caahie| jisa karma kA jitanA bhAga hai, usakA utanA hI bhAga yahA~ sahasra sAgaropama se guNita kahanA caahie|' saMjIpaMcendriya jIvoM meM karma-prakRtiyoM ke sthiti-bandha kA nirUparaNa 1734. saNNI NaM bhaMte ! jIvA paMceMdiyA NANAvaraNijjassa kammassa kiM baMdhaMti ? goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhattaM, ukkoseNaM tIsaM sAgarovamakoDAkoDolo, tiNi ya vAsasahassAI abaahaa| [1734 pra.] bhagavan ! saMjJIpacendriya jIva jJAnAvaraNIyakarma kA kitane kAla kA bandha karate haiM ? [1734 u.] gautama ! ve jaghanya antarmuhUrta kA aura utkRSTa tIsa koDAkoDI sAgaropama (kAla kA) bandha karate haiN| inakA abAdhAkAla tIna hajAra varSa kA hai| (utkRSTakarmasthiti meM se abAdhAkAla kama karane para inakA karmaniSakakAla hai 1) 1735. [1] saNNI NaM bhaMte ! paMceMdiyA NihApaMcagassa ki baMdhaMti ? goyamA ! jahaNNeNaM aMtosAgarovamakoDAkoDIno; ukkoseNaM tIsaM sAgarovamakoDAkoDImo, tiNi ya vAsasahassAiM abaahaa| 1. prajJApanAsUtra bhA. 5, pR. 426 Page #1267 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 72] prijJApanAsUtra [1735-1 pra.] bhagavan ! saMjJIpaMcendriya jIva nidrApaMcakakarma kA kitane kAla kA bandha karate haiM ? [1735-1 u.] gautama ! ve jaghanya antaHkoDAkoDI sAgaropama kA aura utkRSTa tIsa koDAkoDI sAgaropama kA bandha karate haiN| inakA tIna hajAra varSa kA abAdhAkAla hai0, ityAdi pUrvavat / [2] dasaNacaukkassa jahA NANAvaraNijjassa / [1735-2] darzanacatuSka kA bandhakAla jJAnAvaraNIyakarma ke vandhakAla ke samAna hai| 1736. [1] sAtAvedaNijjassa jahA prohiyA ThitI bhaNiyA taheva bhANiyabA iriyAvahiyabaMdhayaM paDucca saMparAiyabaMdhayaM ca / [1736-1] sAtAvedanIyakarma kA bandhakAla usakI jI audhika (sAmAnya) sthiti kahI hai, utanA hI kahanA caahie| airyApathikabandha aura sAmparAyikabandha kI apekSA se (sAtAvedanIya kA bandhakAla pRthak-pRthak) kahanA cAhie / [2] asAtAveyaNijjassa jahA NihApaMcagassa / [1736-2] asAtAvedanIya kA bandhakAla nidrApaMcaka ke samAna (kahanA caahie)| 1737. [1] sammattavedaNijjassa sammAmicchattavedaNijjassa yA prohiyA Thito bhaNiyA tNbNdhti| [1737-1] ve samyaktvavedanIya (mohanIya) aura samyagamithyAtvavedanIya (mohanIya) kI jo audhika sthiti kahI hai, utane hI kAla kA bAMdhate haiN| [2] micchattavedaNijjassa jahaNeNNaM aMtosAgarovamakoDAkoDImo, ukkoseNaM satara sAgarovamakoDAkoDIao; satta ya vAsasahassAI prabAhA0 / [1737-2] ve mithyAtvavedanIya kA jaghanya anta koDAkoDI sAgaropama kA aura utkRSTa 70 koDAkoDI sAgaropama kA bandha karate haiN| unakA abAdhAkAla sAta hajAra varSa kA hai, ityAdi pUrvavat / [3] kasAyabArasagassa jahaNNeNaM evaM ceva, ukkoseNaM cattAlIsaM sAgarovamakoDAkoDIyo; cattAlIsa ya vAsaMsahassAI abAhA0 / [1037-3] kaSAyadvAdazaka (bAraha kaSAyoM) kA bandhakAla jadhanyata: isI prakAra (antaH koTAkoTi sAgaropama pramANa) hai aura utkRSTataH cAlIsa koDAkoDI sAgaropama kA hai| inakA abAdhAkAla cAlIsa hajAra varSa kA hai, ityAdi pUrvavat / [4] koha-mANa-mAyA-lobhasaMjalaNAe ya do mAsA mAso addhamAso aMtomuhatto eyaM jahaNNagaM ukkosagaM puNa jahA ksaaybaarsgss| [1737-4] saMjvalana krodha-mAna-mAyA-lobha kA jaghanya bandha kramazaH do mAsa, eka mAsa, arddha mAsa aura antarmuhUrta kA hotA hai tathA utkRSTa bandha kaSAya-dvAdazaka ke samAna hotA hai| Page #1268 -------------------------------------------------------------------------- ________________ teIsavA~ karmapada] . 1738. cauNha vi pAuprANaM jA ohiyA ThitI bhaNiyA taM baMdhati / [1738] cAra prakAra ke AyuSya (narakAyu, tiryaJcAyu, manuSyAya aura devAyu) karma kI jo sAmAnya (prodhika) sthiti kahI gaI hai, usI sthiti kA ve (saMjJIpaMcendriya) bandha karate haiM / 1736. [1] pAhAragasarIrassa titthagaraNAmae ya jahaNaNaM aMtosAgarovamakoDAkoDopro, ukkoseNa vi aMtosAgarovamakoDAkoDIo baMdhaMti / [1739-1] ve aAhArakazarIra aura tIrthakaranAmakarma kA bandha jaghanyata: antaHkoTakoTi sAgaropama kA karate haiM aura utkRSTataH bhI utane hI kAla kA bandha karate haiM / [2] purisavedassa jahaNNeNaM aTTha saMvaccharAI, ukkoseNaM dasa sAgarovamakoDAkoDImo; dasa ya vAsasayAI abaahaa| [1736-2] puruSavedakarma kA bandha ve jaghanya ATha varSa kA aura utkRSTa dazakoTAkoTi sAgaropama kA karate haiN| unakA abAdhAkAla dasa sau (eka hajAra) varSa kA hai, ityAdi prvvt| [3] jasokittiNAmae uccAgoyassa ya evaM caiva / NavaraM jahaNeNaM aTTha muhattA / [1736-3] yazaHkotinAmakarma aura uccagotra kA bandha bhI isI prakAra (puruSavedavat) jAnanA cAhie / vizeSa yaha hai ki saMjJIpaMcendriya jIvoM kA jaghanya sthitibandha (kAla) ATha muhUrta kA hai| 1740. aMtarAiyassa jahA NANAvaraNijjassa / [1740] antarAyakarma kA bandhakAla jJAnAvaraNIyakarma ke (bandhakAla ke) samAna hai| 1741. sesaesu samvesu ThANesu saMghayaNesu saMThANesu vaNNesu gaMdhesu ya jahaNNeNaM aMtIsAgarovamakoDAkoDomo, ukkoseNaM jA jassa prohiyA ThitI bhaNiyA taM baMdhati, gavaraM ima NANA taM-abAhA abAhUNiyA Na vuccati / evaM prANupuvIe sadhvesi jAva aMtarAiyassa tAva bhANiyanvaM / [1741] zeSa sabhI sthAnoM meM tathA saMhanana, saMsthAna, varNa, gandha-nAmakarmoM meM bandha kA jaghanya kAla antaHkoTAkoTi sAgaropama kA hai aura utkRSTa sthitibandha kA kAla, jo inakI sAmAnya sthiti kahI hai, vahI kahanA cAhie / vizeSa antara yaha hai ki inakA 'abAdhAkAla' aura abAdhAkAlanyUna (karmaniSekakAla) nahIM kahA jaataa| isI prakAra anukrama se sabhI karmoM kA yAvat antarAyakarma taka kA sthitibandhakAla kahanA caahie| vivecana -kucha spaSTIkaraNa-saMjJIpaMcendriya bandhaka kI apekSA se jJAnAvaraNIyAdi karmoM kA jo jaghanya sthitibandhakAla kahA gayA hai, vaha kSapaka jIva ko usa samaya hotA hai, jaba una karmaprakRtiyoM ke bandha kA carama samaya ho / nidrApaMcaka, asAtAvedanIya, mithyAtva, kaSAya-dvAdaza Adi kA bandha kSapaNa se pahale hotA hai, ataeva unakA jaghanya aura utkRSTa bandha bhI antaHkoTAkoTi Page #1269 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 74] [prajJApanAsUtra sAgaropama kA hotA hai, jo atyanta saMklezayukta mithyAdRSTi ke samajhanA caahie| cAroM prakAra ke AyuSyakarma kA utkRSTa bandha una-unake bandhakoM meM jo ativizuddha hote haiM, unako hotA hai / ' karmoM ke jaghanya sthitibandhaka kI prarUpaNA 1742. gANAvaraNijjassa NaM bhaMte ! kammassa jahaNNaThitibaMdhae ke ? goyamA ! aNNayare suhamasaMparAe uvasAmae vA khavae vA, esa NaM goyamA ! NANAvaraNijjassa kammassa jahaNNaThitibaMdhae, tanvairitte prajahaNNe / evaM eteNaM abhilAveNaM mohA''uavajjANaM sesakammANaM bhaanniyvyN| [1742 pra.] bhagavan ! jJAnAvaraNIyakarma kI jaghanya sthiti kA bandhaka (bAMdhane vAlA) kauna hai ? [1742 u.] gautama ! vaha anyatara (koI eka) sUkSmasamparAya, upazAmaka (upazama zreNI vAlA) yA kSapaka (kSapaka zreNI vAlA) hotA hai / he gautama ! yahI jJAnAvaraNIyakarma kA jaghanya sthitibandhaka hotA hai, usase atirikti ajaghanya sthiti kA bandhaka hotA hai| isa prakAra isa abhilApa se mohanIya aura prAyukarma ko chor3a kara zeSa karmoM ke viSaya meM kahanA caahie| 1743. mohaNijjassa NaM bhaMte ! kammassa jahaNNaThitibaMdhae ke ? goyamA ! aNNayare bAyarasaMparAe uvasAmae vA khavae vA, esa gaM goyamA ! mohaNijjassa kammassa jahaNNaThitibaMdhae, tamvatiritte ajhnnnne| [1743 pra] bhagavan ! mohanIyakarma kI jaghanya sthiti kA bandhaka kauna hai ? 1743 u.] gautama ! vaha anyatara bAdarasamparAya, upazAmaka athavA kSapaka hotA hai| he gautama ! yaha mohanIyakarma kI jaghanya sthiti kA bandhaka hotA hai, usase bhinna ajaghanya sthiti kA bandhaka hotA hai| 1744. pAuyassa NaM bhaMte ! kammassa jahaNNaThitibaMdhae ke ? goyamA ! je NaM jIve asaMkhepaddhappaviTThe savvaNiruddha se Aue, sese savvamahaMtIe prAuprabaMdhakhAe, tose NaM AuprabaMdhaddhAe carimakAlasamayaMsi savvajahaNiyaM ThiI pajjattApajjattiyaM Nivatteti / esa NaM goyamA ! Auyakammassa jahaNNaThitibaMdhae, tabvairitte ajahaNNe / [1744 pra.] bhagavan ! AyuSyakarma kA jaghanyasthiti-bandhaka kauna hai ? [1744 u.] gautama ! jo jIva asaMkSepya-praddhApraviSTa hotA hai, usakI Ayu sarvaniruddha (sabase kama hotI hai| zeSa sabase baDe usa prAyavya-bandhakAla ke antima kAla ke sA jaghanya sthiti ko tathA paryApti-aparyApti ko bAMdhatA hai| he gautama ! yahI prAyuSyakarma kI jaghanya sthiti kA bandhaka hotA hai, usase bhinna ajaghanya sthiti kA bandhaka hotA hai| vivecana-niSkarSa- mohanIya aura Ayukarma ko chor3akara zeSa pAMca karmoM kI jaghanya sthiti kA bandhaka jIva sUkSmasamparAya avasthA se yukta upazamaka athavA kSapaka donoM meM se koI eka (anyatara) 1. prajJApanAsUtra bhAga 5, (prameyabodhinI TIkA) pR. 433-434 Page #1270 -------------------------------------------------------------------------- ________________ teIsavA~ karmapada hotA hai / tAtparya yaha hai ki jJAnAvaraNIyAdi karmoM kA bandha sUkSmasamparAya avasthA meM upazamaka aura kSapaka donoM kA jaghanya antarmuhUrtapramANa hotA hai| ataeva donoM kA sthitibandha kA kAla samAna hone se kahA gayA hai-upazamaka athavA kSapaka donoM meM se koI eka / yadyapi upazamaka aura kSapaka donoM kA sthitibandhakAla antarmuharttapramANa hai, tathApi donoM ke antarmuhUrta ke pramANa meM antara hotA hai / kSapaka ko apekSA upazamaka kA bandhakAla dugunA samajhanA caahie| udAharaNArtha-dasaveM guNasthAna vAle kSapaka ko jitane kAla kA jJAnAvaraNIya karma kA sthitibandha hotA hai, usakI apekSA zreNI car3hate hue upazamaka ko dugune kAla kA sthitibandha hotA hai aura phira vaha zreNI se girate hue dasaveM guNasthAna meM AtA hai, to zreNI car3hate jIva kI apekSA bhI dugunA sthitibandha kAla hotA hai / phira bhI usakA kAla hotA hai- antarmuhUrta ho / isa prakAra vedanIyakarma ke sAmparAyikabandha kI prarUpaNA karate samaya kSapaka kA jaghanya sthitibandha 12 muhUrta kA aura upazamaka kA 24 muhUrta kA kahA hai / nAma aura gotrakarma kA kSapaka jIva ATha muhUrta kA sthitibandha karatA hai, jabaki upazamaka 16 muharta karatA hai| kintu upazamaka evaM kSapaka jIva kA jaghanyabandha zeSa saba bandhoM kI apekSA sarvajaghanyabandha samajhanA caahie| isIlie kahA gayA hai-upazamaka evaM kSapaka jIva, jo sUkSmasamparAya avasthA meM ho vahI jJAnAvaraNIyAdi karmoM kA jaghanya sthitibandhaka hai|' modanIyakarma kI jaghanya sthiti kA bandhaka-bAdarasamparAya se yakta upazamaka yA kSapaka jIva mohanIya karma kI sthiti kA bandhaka hotA hai| prAyukarma ko jaghanya sthiti kA bandhaka kauna aura kyoM ?-jo jIva asaMkSepya-addhApraviSTa hotA hai, usakI aAyu sarvaniruddha hotI hai| usakA AyuSya pATha prAkarSa pramANa sabase bar3A kAla hotA hai, prAya ke bandha hote hI vaha AyuSya samApta ho jAtA hai| ataH asaMkSepyAddhApraviSTa jIva AyuSyabandha kAla ke carama samaya meM arthAt eka AkarSapramANa aSTama bhAga meM sarvajaghanya sthiti ko bAMdhatA hai| vaha sthiti zarIra-paryApti aura indriya-paryApti ko sampanna karane meM samartha aura ucchvAsaparyApti ko niSpanna karane meM asamartha hotI hai / yahA~ asaMkSepyAddhA, sarvaniruddha aura caramakAla Adi kucha pAribhASika zabda haiM, unake lakSaNa isa prakAra haiM-asaMkSepyAddhA-jisakA tribhAga Adi prakAra se saMkSepa na ho sake aisA addhA-kAla asaMkSepyAddhA kahalAtA hai / aise jIva kA AyuSya sarvaniruddha hotA hai / arthAt upakrama ke kAraNoM dvArA AyuSya atisaMkSipta kiyA huA hotA hai| aisA AyuSya AyuSyabandha ke samaya taka hI sImita hotA hai, Age nhiiN| caramakAla samaya-isa zabda se sUkSma aMza kA grahaNa nahIM karanA cAhie, kintu pUrvoktakAla hI samajhanA cAhie, kyoMki usase kama kAla meM Ayu kA bandha honA sambhava nhiiN| karmoM kI utkRSTa sthiti ke bandhakoM ko prarUpaNA 1745. ukkosakAlaThitIyaM NaM bhaMte ! NANAvaraNijja kammaM ki gairaipro baMdhati tirikkha joNisobaMdhati tirikkhajoNiNI baMdhati maNusso baMdhati maNussI baMdhati devo baMdhati devI baMdhati ? goyamA ! geraiyo vi baMdhati jAva devI vi baMdhati / 1. prajJApanA (prameyabodhinI TIkA) bhA. 5, pR. 437 2. vahI, bhA. 5, pR. 440 3. vahI, bhA. 5, pR. 440-441 Page #1271 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [prajJApanAsUna [1745-pra.] bhagavan ! utkRSTa kAla kI sthiti vAle jJAnAvaraNIyakarma ko kyA nAraka bAMdhatA hai, tiryaJca bAMdhatA hai, tiryaJcinI bAMdhatI hai, manuSya bAMdhatA hai, manuSya strI bAMdhatI hai athavA deva bAMdhatA hai yA devI bAMdhatI hai| [1745 u.] gautama ! use nAraka bhI bAMdhatA hai yAvat devI bhI bAMdhatI hai| 1746. kerisae maM bhaMte ! meraie ukkosakAlaThitIyaM NANAvaraNijja kammaM baMdhati ? goyamA ! saNNI cidie savvAhi pajjattIhi pajjatte sAgAre jAgare sutovautte micchAdiTThI kaNhalese ukkosasaMkiliTrapariNAme IsimajjhimapariNAme vA, erisae NaM goyamA ! raie uSakosakAlaThitIyaM NANAvaraNijjaM kammaM baMdhati / [1746 pra.] bhagavan ! kisa prakAra kA nAraka utkRSTa sthiti vAlA jJAnAvaraNIyakarma bAMdhatA hai ? [1746 u.] gautama ! jo saMjJIpaMcendriya, samasta paryAptiyoM se paryApta, sAkAropayoga vAlA, jAgrata, zruta meM upayogavAn, mithyAdRSTi, kRSNalezyAvAn, utkRSTa saMkliSTa pariNAma vAlA athavA kiJcit madhyama pariNAma vAlA ho, aisA nAraka, he gautama ! utkRSTa sthiti vAle jJAnAvaraNIya karma ko bAMdhatA hai| 1747. [1] kerisae gaM bhaMte ! tirikkhajoNie ukkosakAlaThitIyaM NANAvaraNijjaM kamma baMdhati ? goyamA ! kammabhUmae vA kammabhUmagapalibhAgI vA saNNI paMceMdie savvAhi pajjattIhiM pajjattae, sesaM taM ceva jahA raiyassa / [1747-1 pra.] bhagavan ! kisa prakAra tiryaJca utkRSTa kAla kI sthiti vAle jJAnAvaraNIyakarma ko bAMdhatA hai ? [1747-1 u.] gautama ! jo karmabhUmi meM utpanna ho athavA karmabhUmija ke sadRza ho, saMjJIpaMcendriya, sarva paryAptiyoM se paryApta, sAkAropayoga vAlA, jAgrata, zruta meM upayogavAn mithyAdRSTi, kRSNalezyAvAn evaM utkRSTa saMkliSTa pariNAma vAlA ho tathA kiJcit madhyama pariNAma vAlA ho, he gautama ! isI prakAra kA tiryaJca utkRSTa sthiti vAle jJAnAvaraNIya karma ko bAMdhatA hai / [2] evaM tirikkhajoNiNI vi, maNUse vi maNUsI vi / deva-devI jahA Neraie (su. 1746) / [1747-2] isI prakAra kI (pUrvokta vizeSaNoM se yukta) tiryaJcinI bhI manuSya aura manuSyastrI bhI utkRSTa sthiti bAle jJAnAvaraNIya karma ko bAMdhatI hai / (pUrvokta vizeSaNa yukta) (sU. 1746 meM ukta) nAraka ke sadRza deva aura devI (utkRSTa jJAnAvaraNIyakarma bAMdhate haiN|) 1748. evaM prAuavajjANaM sattaNhaM kammANaM / [1748] aAyuSya ko chor3akara zeSa (utkRSTa sthiti vAle) sAta karmoM ke bandha ke viSaya meM pUrvavat jAnanA caahie| Page #1272 -------------------------------------------------------------------------- ________________ teIsavA~ kama pada [77 1749. ukkosakAlaThitIyaM NaM bhaMte ! AuaM kammaM ki raio baMdhai jAva devI baMdhai ? goyamA ! No Neraiyo baMdhai, tirikkhajoNio baMdhati, No tirikkhajoNiNI baMdhati, maNusso vi baMdhati, maNussI vi baMdhati, No devo baMdhati, No devI baMdhai / [1749 pra.] bhagavan ! utkRSTa kAla kI sthiti vAle AyuSyakarma ko kyA nairayika bAMdhatA hai, yAvat devI bAMdhatI hai ? [1749 u.] gautama ! use nAraka nahIM bAMdhatA, tiryaJca bAMdhatA hai, kintu tiryaJcinI, deva yA devI nahIM bAMdhatI, manuSya bAMdhatA hai tathA manuSya strI bhI bAMdhatI hai| 1750. kerisae NaM bhaMte ! tirikkhijoNie ukkosakAlaThitIyaM AuyaM kammaM baMdhati ? goyamA ! kammabhUmae vA kammabhUmagapalibhAgI vA sagNI paMceMhie savvAhi pajjattIhiM pajjattae sAgAre jAgare sutovautte micchaTThiI paramakiNhalesse ukkosasaMkiliTThapariNAme, erisae gaM goyamA ! tirikkhajoNie ukkosakAlaThitIyaM pAuaM kammaM baMdhati / [1750 pra.] bhagavan ! kisa prakAra kA tiryaJca utkRSTakAla kI sthiti vAle AyuSyakarma ko bAMdhatA hai ? [1750 u.] gautama ! jo karmabhUmi meM utpanna ho athavA karmabhUmija ke samAna ho, saMjIpaMcendriya, sarva paryAptiyoM se paryApta, sAkAropayoga vAlA ho, jAgrata ho, zruta meM upayogavAn, mithyAdRSTi paramakRSNalezyAvAn evaM utkRSTa saMkliSTa pariNAma vAlA ho, aisA tiryaJca utkRSTa sthiti vAle AyuSyakarma ko bAMdhatA hai| 1751. kerisae NaM bhaMte ! maNUse ukkosakAlaThitIyaM prAuyaM kammaM baMdhati ? goyamA ! kammabhUmage vA kammabhUmagapalibhAgI vA jAva sutovautte sammaTTiI vA micchaTThiI vA kaNhalese vA sukkalese vA NANI vA aNNANI vA ukkosasaMkilipariNAme vA tappAuggavisujjhamANapariNAme vA, erisae NaM goyamA! maNUse ukkosakAlaThiIyaM prAuaM kammaM bNdhti| 1751 pra.] bhagavan ! kisa prakAra kA manuSya utkRSTa kAla kI sthiti vAle AyuSyakarma ko bAMdhatA hai ? [1751 u.] gautama ! jo karmabhUmija ho athavA karmabhUmija ke sadRza ho yAvat zruta meM upayoga vAlA ho, samyagdRSTi ho athavA mithyAdRSTi ho, kRSNalezyI ho yA zuklalezyI ho, jJAnI ho yA ajJAnI ho, utkRSTa saMkliSTa pariNAma vAlA ho, athavA tatprAyogya vizuddha hote hue pariNAma vAlA ho, he gautama ! isa prakAra kA manuSya utkRSTa kAla kI sthiti vAle AyuSyakarma ko bAMdhatA hai| 1752. kerisiyA NaM bhaMte ! maNUsI ukkosakAlaThitIyaM prAjyaM kammaM baMdhai ? ___ goyamA ! kammabhUmigA vA kammabhUmagapalibhAgI vA jAva sutovauttA sammaddiTThi sukkalessA tappAuggavisujJamANapariNAmAerisiyA NaM goyamA! maNussI ukkosakAlAThitIyaM prAjyaM kammaM baMdhati / Page #1273 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 78] (prajJApanAsUtra [1752 pra.] bhagavan ! kisa prakAra kI manuSya-strI utkRSTa kAla kI sthitivAle AyuSyakarma ko bAMdhatI hai ? [1752 u.] gautama ! jo karmabhUmi meM utpanna ho athavA karmabhUmijA ke samAna ho yAvat zruta meM upayoga vAlI ho, samyagdRSTi ho, zuklalezyAvAlI ho, tatprAyogya vizuddha hote hue pariNAma vAlI ho, he gautama ! isa prakAra kI manuSya-strI utkRSTa kAla kI sthiti vAle AyuSyakarma ko bAMdhatI hai| 1753. aMtarAiyaM jahA NANAvaraNijja (1745-47) / [bIo uddesao samatto // paNNavaNAe bhagavatIe tevIsaimaM kamme tti padaM samattaM // [1753] utkRSTa sthiti vAle antarAyakarma ke baMdha ke viSaya meM (sU. 1745-47 meM ukta) jJAnAvaraNIyakarma ke samAna jAnanA caahie| vivecana--niSkarSa-Ayakarma ko chor3akara zeSa sAtoM utkRSTa sthiti vAle karmoM ko pUrvokta vizeSatA vAle nAraka, tiryaJca, tiryaJcinI, manuSya, mAnuSI, deva yA devI bAMdhatI hai / utkRSTa sthiti vAle AyuSyakarma ko tiryaJca, manuSya aura mAnuSI baMdhatI hai, kintu nAraka, tiryaJcinI, deva aura devI nahIM bAMdhatI, kyoMki ina cAroM ke utkRSTa prAyukarma kA bandha nahIM hotA / ' kaThina zabdArtha-kammabhUmigalibhAgI- jo karmabhUmi meM janme hue ke samAna hoM / arthAt karmabhamijA gabhiNI tiryaJcinI kA apaharaNa karake kisI ne yaugalika kSetra meM rakha diyA ho aura usase jo janmA ho aisA tiryaJca / sAgAre-sAkAropayoga vAlA / sutovautte-zruta (zAstra) meM upayoga vAlA / sukkalesse--zuklalezyI / tappAuggavisujjhamANa-pariNAme-usake yogya vizuddha pariNAma vAlA ho| // dUsarA uddezaka smaapt| // prajJApanA bhagavatI kA teIsavA~ karmaprakRtipada sampUrNa / / 1. (ka) paNNavaNAsutaM bhA. 1 (mUlapATha-TippaNa) pR. 383-384 (kha) prajJApanA. (prameyabodhanITIkA) bhA. 5, pR. 451 se 456 taka Page #1274 -------------------------------------------------------------------------- ________________ cauvIsaimaM kammabaMdha-payaM cauvIsavA~ karmabandha-pada jJAnAvaraNIyakarma ke baMdha ke samaya anya karmaprakRtiyoM ke bandha kI prarUpaNA 1754. [1] kati NaM bhaMte ! kammapagaDIo paNNattAno ? goyamA ! aTTa kammapagaDIo pnnnnttaao| taM jahA--NANAvaraNijjaM jAva aMtarAiyaM / [1754-1-pra.] bhagavan ! karma-prakRtiyA~ kitanI kahI gaI haiM ? [1754-1-u.] gautama ! karma-prakRtiyA~ pATha kahI gaI haiN| yathA--jJAnAvaraNIya yAvat antraay| [2] evaM raiyANaM jAva vemANiyANaM / [1754-2] isI prakAra narayikoM (se lekara) yAvat vaimAnikoM taka ( ke ATha karmaprakRtiyA~ haiN|) 1755. jIve NaM bhaMte ! NANAvaraNijja kammaM baMdhamANe kati kammapagaDozro baMdhati ? goyamA ! sattavihabaMdhae vA aTTavihabaMdhae vA chavihabaMdhae vaa| [1755-pra0] bhagavan ! (eka) jIva jJAnAvaraNIyakarma ko bAMdhatA huA kitanI karmaprakRtiyoM ko bAMdhatA hai ? [1755-u.] gautama ! vaha sAta, ATha yA chaha karma-prakRtiyoM kA bandhaka hotA hai / 1756. [1] raie NaM bhaMte ! NANAvaraNijja kammaM baMdhamANe kati kammapagaDIno baMdhati ? goyamA ! sattavihabaMdhae vA avihabaMdhae vA / [1756-1-pra.] bhagavan ! (eka) narayika jIva jJAnAvaraNIyakarma ko bAMdhatA huA kitanI karma-prakRtiyA~ bAMdhatA hai ? [1756-1-u.] gautama ! vaha sAta yA ATha karma-prakRtiyA~ bAMdhatA hai / [2] evaM jAva vemANie / NavaraM maNUse jahA jove (su. 1755) / [1756-2] isI prakAra yAvat vaimAnika paryanta kathana karanA caahie| vizeSa yaha hai ki manuSya-sambandhI kathana (sU. 1755 ullikhita) samuccaya-jIva ke samAna jAnanA cAhie / 1757. jIvA NaM bhaMte ! NANAvaraNijja kammaM baMdhamANA kati kammapagaDIyo baMdhati ? goyamA ! savve vi tAva hojjA sattavihabaMdhagA ya aDhavihabaMdhagA ya 1 ahavA sattavihabaMdhagA . ya aTTavihabaMdhagA ya chavvihabaMdhage ya 2 ahavA sattavihabaMdhagA ya aDhavihabaMdhagA ya chavihabaMdhagA ya 3 / Page #1275 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 80] [prajJApanAsUtra [1757-pra.] bhagavan ! (bahuta) jIva jJAnAvaraNIyakarma ko bAMdhate hue kitanI karmaprakRtiyoM ko bAMdhate haiM ? | 1757-u.] gautama ! 1-sabhI jIva sAta yA ATha karma-prakRtiyoM ke bandhaka hote haiM; 2-athavA bahuta se jIva sAta yA ATha karma-prakRtiyoM ke bandhaka aura koI eka jIva chaha kA bandhaka hotA hai; 3--athavA bahuta se jIva sAta, pATha yA chaha karma prakRtiyoM ke bandhaka hote haiM / 1758. [1] raiyA NaM bhaMte ! NANAvaraNijjaM kammaM baMdhamANA kati kammapagaDIyo baMdhati ? goyamA ! savve vi tAva hojjA sattavihabaMdhagA 1 ahavA sattavihabaMdhagA ya avihabaMdhage ya 2 ahavA sattavihabaMdhagA ya aDhavihabaMdhagA ya, 3 tiNNi bhNgaa| [1758-1-pra.] bhagavan ! (bahuta se) nairayika jJAnAvaraNIyakarma ko bAMdhate hue kitanI karma-prakRtiyA~ bAMdhate haiM ? [1758-1 u.] gautama ! 1 sabhI nairayika sAta karma-prakRtiyoM ke bandhaka hote haiM athavA bahuta se nairayika sAta karma-prakRtiyoM ke bandhaka aura eka nairayika pATha karma-prakRtiyoM kA bandhaka hotA hai, 3-athavA bahuta se nai rayika sAta yA pATha karma-prakRtiyoM ke bandhaka hote haiN| ye tIna bhaMga hote haiN| [2] evaM jAva thnniykumaaraa| [1758-2] isI prakAra yAvat stanitakumAroM taka jAnanA cAhie / 1756. [1] puDhavikkAiyANaM pucchaa| goyamA ! sattavihabaMdhagA vi avihabaMdhagA vi / [1756-1 pra.] bhagavan ! (bahuta) pRthvIkAyika jIva jJAnAvaraNIyakarma ko bA~dhate hue kitanI karmaprakRtiyoM ko bAMdhate haiM ? [1756-1 u.] gautama! ve sAta karmaprakRtiyoM ke bhI bandhaka hote haiM, ATha karmaprakRtiyoM ke bhii| [2] evaM jAva vnnsstikaaiyaa| [1756-2] isI prakAra yAvat (bahuta) vanaspatikAyika jIvoM ke sambandha meM kahanA caahie| 1760. viyalANaM paMceMdiyatirikkhajoNiyANa ya tiyabhaMgo-savve vi tAva hojjA sattavihabaMdhagA 1 ahavA sattavihabaMdhagA ya avihabaMdhae ya 2 ahavA sattavihabaMdhagA ya aTTavihabaMdhagA ya 3 / / 1760] vikalendriyoM aura tiryaJca-paJcendriyajIvoM ke tIna bhaMga hote haiM-1. sabhI sAta karmaprakRtiyoM ke bandhaka hote haiM, 2. athavA bahuta-se sAta karmaprakRtiyoM ke aura koI eka pATha karmaprakRtiyoM kA bandhaka hotA hai, 3. athavA bahuta-se sAta ke tathA bahuta-se ATha karmaprakRtiyoM ke bandhaka hote haiN| 1761. maNUsA NaM bhaMte ! NANAvaraNijjassa pucchaa| goyamA ! save vi tAva hojjA sattavihabaMdhagA 1 ahavA sattavihabaMdhagA ya aTThavihabaMdhae ya 2 ahavA sattavihabaMdhagA ya aTTavihabaMdhagA ya 3 ahavA sattavihabaMdhagA ya chavihabaMdhae ya 4 ahavA satta Page #1276 -------------------------------------------------------------------------- ________________ cauvIsavA~ karmabandhapada [81 vihabaMdhagA ya chavyihabaMdhagA ya 5 prahavA sattavihabaMdhagA ya avihabaMdhae ya chavihabaMdhae 6 ahavA sattavihabaMdhagA ya avihabaMdhage ya chamvihabaMdhagA ya 7 ahavA sattavihabaMdhagA ya aTuvihabaMdhagA ya chavihabaMdhae ya 8 ahavA sattavihabaMdhagA ya avihabaMdhagA ya chacihabaMdhagA ya , evaM ete Nava bhNgaa| sesA vANamaMtarAiyA jAva vemANiyA jahA raiyA sattavihAdibaMdhagA bhaNiyA (su. 1758 [1]) tahA bhaanniynvaa| [1761 pra. bhagavan ! (bahuta-se) manuSya jJAnAvaraNIyakarma ko bAMdhate hue kitanI karmaprakRtiyoM ko bAMdhate haiM ? [1761 u.] gautama ! 1. sabhI manuSya sAta karmaprakRtiyoM ke bandhaka hote haiM, 2. athavA bahutase manuSya sAta ke bandhaka aura koI eka manuSya pATha kA bandhaka hotA hai, 3. athavA bahuta-se sAta ke tathA pATha ke bandhaka hote haiM, 4, athavA bahata-se manuSya sAta ke aura koI eka manuSya chaha kA bandhaka hotA hai, 5. bahuta-se manuSya sAta ke aura bahuta-se chaha ke bandhaka hote haiM, 6. athavA bahuta-se sAta ke bandhaka hote haiM tathA eka pATha kA evaM koI eka chaha kA bandhaka hotA hai, 7. athavA bahuta-se sAta ke bandhaka koI eka pATha kA bandhaka aura bahuta-se chaha ke bandhaka hote haiM, 8. athavA bahuta-se sAta ke, bahuta-se pATha ke aura eka chaha kA bandhaka hotA hai, 6. athavA bahuta-se sAta ke, bahuta-se pATha ke aura bahuta-se chaha ke bandhaka hote haiM / isa prakAra ye kula nau bhaMga hote haiN| zeSa vANavyantarAdi (se lekara) yAvat vaimAnika-paryanta jaise (sU. 1758-1 meM) nai rayika sAta Adi karma-prakRtiyoM ke bandhaka kahe haiM, usI prakAra kahane caahie| darzanAvaraNIyakarmabandha ke sAtha anya karmaprakRtiyoM ke bandha kA nirUpaNa 1762. evaM jahA NANAvaraNaM baMdhamANA jAhiM bhaNiyA saNAvaraNaM pi baMdhamANA tAhi jIvAdIyA egatta-pohattehi bhANiyamvA / [1762] jisa prakAra jJAnAvaraNIyakarma ko bAMdhate hue jina karma-prakRtiyoM ke bandha kA kathana kiyA, usI prakAra darzanAvaraNIyakarma ko bAMdhate hue jIva Adi ke viSaya meM ekatva aura bahutva kI apekSA se una karma-prakRtiyoM ke bandha kA kathana karanA caahie| vivecana ---jJAna-darzanAvaraNIya karma-bandha ke sAtha anya karma-prakRtiyoM ke bandha kA nirUpaNa (1) samuccayajIva--sAta, ATha yA chaha karmaprakRtiyoM ke bandhaka kaise ? --~-jIva jaba jJAnAvaraNIya karma kA bandha karatA hai, taba yadi prAyuSyakarma kA bandha na kare to sAta prakRtiyA~, yadi AyuSya-bandha kare to pATha karmaprakRtiyAM bAMdhatA hai aura jaba mohanIya aura Ayu donoM kA bandha nahIM karatA, taba chaha karmaprakRtiyoM kA bandha karatA hai| aise jIva sUkSmasamparAyaguNasthAnavartI haiM, jo mohanIya aura Ayu ko chor3akara zeSa chaha karma-prakRtiyoM ke bandhaka hote haiN| kevala eka sAtAvedanIya karmaprakRti bAMdhane vAlA gyArahaveM (upazAnta-mohanIya), bArahaveM (kSINa-mohanIya) aura terahaveM (sayogI-kevalI) guNasthAnavartI jIva hotA hai / usa samaya ve do samaya kI sthitivAlA sAtAvedanIyakarma bAMdhate haiM / unake sAmparAyika bandha nahIM hotA, kyoMki upazAntakaSAya prAdi jIvoM ke jJAnAvaraNIya Adi karmoM kA viccheda sUkSmasamparAya nAmaka dasaveM guNasthAna ke carama samaya meM hI ho jAtA hai| (2) nArakAdi jIva Page #1277 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 82 [prajJApanAsUtra nAraka jIva jJAnAvaraNIya kA bandha karatA huA jaba Ayukarma kA bandha nahIM karatA taba sAta kA baMdha karatA hai aura jaba prAyuSyakarma kA baMdha karatA hai, taba ATha karmaprakRtiyoM kA baMdhaka hotA hai / nAraka jIva meM chaha karmaprakRtiyoM ke baMdha kA vikalpa sambhava nahIM hai, kyoMki vaha sUkSmasamparAyaguNasthAna ko prApta nahIM kara sktaa| ataH manuSya ko chor3akara zeSa sabhI prakAra ke jIvoM (daNDakoM) meM pUrvokta do vikalpa (sAta yA pATha ke baMdha ke) hI samajhane cAhie, kyoMki unheM sUkSmasamparAyaguNasthAna prApta na hone se unameM tIsarA (chaha prakRtiyoM ke baMdha kA) vikalpa sambhava nahIM hai / manuSya kA kathana sAmAnya jIva ke samAna hai / arthAt manuSya meM tInoM bhaMga pAye jAte haiN| (3) bahutva kI apekSA se samuccaya jIva ke jJAnAvaraNIya darzanAvaraNIya karmabandha ke sAtha anya karmabandhana-sabhI jIva Ayukarma baMdha ke abhAva meM sAta ke aura usake baMdha ke sadbhAva meM pATha karmaprakRtiyoM ke baMdhaka hote haiN| bahutva-vivakSA meM sAta yA ATha ke baMdhaka to sadaiva bahusaMkhyA meM pAye jAte haiM, kintu chaha ke baMdhaka kisI kAla-vizeSa meM hI pAye jAte haiM aura kisI kAla meM nahIM pAye jAte, kyoMki usakA antarakAla chaha mahIne taka kA kahA gayA hai| jaba eka SaDvidhabaMdhaka nahIM pAyA jAtA, taba prathama bhaMga hotA hai, jaba eka pAyA jAtA hai to dvitIya aura jaba bahuta SaD baMdhaka jIva pAye jAte haiM, taba tRtIya vikalpa hotA hai| bedanIya karmabandha ke sAtha anya karmaprakRtiyoM ke bandha kA nirUpaNa 1763. [1] veyaNijjaM baMdhamANe jIve kati kammapagaDIo baMdhati ? / goyamA ! sattavihabaMdhae vA aTTavihabaMdhae vA chanvibaMdhae vA egavihabaMdhae vaa| [1763-1 pra.] bhagavan ! vedanIyakarma ko bA~dhatA huaA eka jIva kitanI karmaprakRtiyA~ bAMdhatA hai ? [1763-1 u.] gautama ! sAta kA, ATha kA, chaha kA athavA eka prakRti kA bandhaka hotA hai / [2] evaM maNase vi| [1763-2] manuSya ke sambandha meM bhI aisA hI kahanA caahie| [3] sesA gAragAdIyA sattavihabaMdhagA ya pravihabaMdhagA ya jAva vemANie / [1763-3] zeSa nAraka Adi saptavidha aura aDhavidha bandhaka hote haiM, vaimAnika taka isI prakAra kahanA caahie| 1764. jIvA gaM bhaMte ! veyaNijja kamma0 pucchaa| goyamA ! samve vi tAva hojjA sattavihabaMdhagA ya aTThavihabaMdhagA ya egavihabaMdhagA ya chavihabaMdhage ya 1 ahavA sattavihabaMdhagA ya avihabaMdhagA ya egavihabaMdhagA ya chavihabaMdhagA ya 2 / [1764 pra.] bhagavan ! bahuta jIva vedanIyakarma ko bAMdhate hue kitanI karmaprakRtiyA~ bAMdhate haiM ? [1764 u.] gotama ! sabhI jIva saptavidhabandhaka, aSTavidhabandhaka, eka prakRtibandhaka aura eka jIva chaha prakRtibandhaka hotA hai 1, athavA bahuta saptavidhabandhaka, aSTavidhabandhaka, ekavidhabandhaka yA chaha vidhabandhaka hote haiM 2 / Page #1278 -------------------------------------------------------------------------- ________________ cauvIsavAM karmabandhapada] 1765. [1] avasesA NAragAdIyA jAva vemANiyA jAno NANAvaraNaM baMdhamANA baMdhati tAhi bhaanniyvvaa| [1765-1] zeSa nArakAdi se vaimAnika paryanta jJAnAvaraNIya ko bAMdhate hue jitanI prakRtiyoM ko bAMdhate haiM, utanI kA bandha yahA~ bhI kahanA cAhie / [2] NavaraM manasA NaM bhaMte ! vedaNijjaM kammaM baMdhamANA kati kammapagaDIo baMdhati ? goyamA ! samve vi tAva hojjA sattavihabaMdhagA ya egavihabaMdhagA ya 1 ahavA sattavihabaMdhagA ya egavihabaMdhagA ya pravihabaMdhae 2 ahavA sattavihabaMdhagA ya egavihabaMdhagA ya aTThavihabaMdhagA ya 3 ahavA sattavihabaMdhagA ya egavihabaMdhagA ya chavihabaMdhage ya 4 ahavA sattavihabaMdhagA ya egavihabaMdhagA ya chavihabaMdhagA ya 5 ahavA sattavihabaMdhagA ya egavihabaMdhagA ya aTThavihabaMdhae ya chanvihabaMdhae ya 6 ahavA sattavihabaMdhagA ya egavihabaMdhagA ya aTThavihabaMdhae ya chavihabaMdhagA ya 7 prahavA sattavihabaMdhayA ya egavihabaMdhagA ya aTThavihabaMdhagA ya chavvihabaMdhae ya 8 ahavA sattavihabaMdhagA ya egavihabaMdhagA ya aTTavihabaMdhagA ya chanvihabaMdhagA ya 6, evaM Nava bhNgaa| __ [1765-2] vizeSa yaha hai ki bhagavan ! manuSya vedanIyakarma ko bA~dhate hue kitanI karmaprakRtiyoM ko bA~dhate haiN| gautama ! sabhI manuSya saptavidhabandhaka aura ekavidhabandhaka hote haiM 1, athavA bahuta saptavidhabandhaka, bahuta ekavidhabandhaka aura eka aSTavidhabandhaka hotA hai 2, athavA bahuta saptavidhabandhaka, bahuta ekavidhabandhaka aura bahata aSTavidhabandhaka hote haiM 3, athavA bahata saptavidhabandhaka, bahata ekavidhabandhaka aura eka SaDvidhabandhaka hotA hai 4, athavA bahuta saptavidhabandhaka, bahuta ekavidhabandhaka, bahuta SaDvidhabandhaka 5, athavA bahuta saptavidhabandhaka, bahuta ekavidhabandhaka, eka aSTavidhabandhaka aura eka SaDvidhabandhaka, hotA hai 6, athavA bahuta saptavidhabandhaka, bahuta ekavidhabandhaka, eka aSTavidhabandhaka aura bahuta SaDvidha bandhaka hote haiM 7, athavA bahuta saptavidhabandhaka, bahuta ekavidhabandhaka, bahuta aSTavidhabandhaka aura eka SaDvidhabandhaka hotA hai 8, athavA bahuta saptavidhabandhaka, bahuta ekavidhabandhaka ,bahuta aSTavidhabandhaka aura bahuta SaDvidhabandhaka hote haiM 6 / isa prakAra nau bhaMga hote haiM / mohanIya Adi karmoM ke bandha ke sAtha anya karmaprakRtiyoM ke bandha kA nirUpaNa 1766. mohaNijja baMdhamANe jIve kati kammapagaDIo baMdhA ? goyamA ! jIvegidiyavajjo tiybhNgo| jIvegidiyA sattavihabaMdhagA vi aDhavihabaMdhagA vi / [1766 pra.] bhagavan ! mohanIya karma bA~dhatA jIva kitanI karmaprakRtiyoM ko bAMdhatA hai ? [1766 u.] gautama ! sAmAnya jIva aura ekendriya ko chor3akara tIna bhaMga kahanA caahie| jIva aura ekendriya saptavidhabandhaka bhI aura aSTavidhabandhaka bhI hote haiN| 1767. [1] jIve NaM bhaMte ! pAuaMkammaM baMdhamANe kati kammapagaDIyo baMdha? goyamA! NiyamA aTTha / evaM raie jAva vemaannie| Page #1279 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [pratApanAsUtra [1767.1 pra.] bhagavan ! Ayukarma ko bAMdhatA jIva kitanI karmaprakRtiyoM ko bAMdhatA hai ? [1767-1 u.] gautama ! niyama se pATha prakRtiyAM bAMdhatA hai| nairayikoM se lekara vaimAnika paryanta sabhI daNDakoM meM isI prakAra kahanA cAhie / [2] evaM puhatteNa vi| [2] isI prakAra bahutoM ke viSaya meM bhI kahanA cAhie / 1768. [1] NAma-goya-aMtarAyaM baMdhamANe jove kati kammapagaDIo baMdhati ? goyamA ! jAno NANAvaraNijjaM baMdhamANe baMdhai tAhi bhANiyanvo / [1768-1 pra.] bhagavan ! nAma, gotra aura antarAyakarma ko bAMdhatA jIva kitanI karmaprakRtiyA~ bA~dhatA hai ? [1768-1 u.] gautama ! jJAnAvaraNIya ko bA~dhane vAlA jina karmaprakRtiyoM ko bAMdhatA hai, ve hI yahAM kahanI caahie| [2] evaM raie vi jAva vemaannie| [1768-2] isI prakAra nArakoM se lekara vaimAnika taka kahanA cAhie / [3] evaM puhatteNa vi bhANiyanvaM / [1768-3] isI prakAra bahuvacana meM bhI samajha lenA cAhie / // paNNavaNAe bhagavatIe cauvIsaimaM kammabaMdhapadaM samattaM / / vivecana-vedanIya karmabandha ke samaya anya prakRtiyoM kA bandha-vedanIya bandha ke sAtha koI jIva sAta kA koI pATha kA aura koI chaha kA baMdhaka hotA hai, upazAnta moha Adi vAlA koI eka hI prakRti kA baMdhaka hotA hai| manuSya ke sambandha meM bhI yahI kathana samajhanA cAhie / nArakAdi koI sAta aura koI pATha ke bandhaka hote haiN|| bahuta jIva (samuccaya)pada meM sabhI sAta ke yA bahuta aATha ke, bahuta-se eka ke, koI eka chaha kA baMdhaka hotA hai| athavA bahata sAta ke, bahata ATha ke. bahata eka ke aura bahata chaha ke bandhaka hote haiM / zeSa nArakoM se vaimAnikoM taka meM jJAnAvaraNIyakarmabaMdha ke kathana ke samAna hai / manuSyoM ke sambandha meM bhaMga mUla pATha meM ullikhita haiN| mohanIya kA bandhaka samuccaya jIva aura ekendriya mohanIya karmabandha ke samaya 7 yA 8 ke baMdhaka hote haiN| mohanIyakarma kA bandhaka chaha prakRtiyoM kA baMdhaka nahIM ho sakatA, kyoMki 6 prakRtiyoM kA baMdha sUkSmasamparAya nAmaka dasaveM guNasthAna meM hotA hai, mohanIya kA baMdhaka nauveM guNasthAna taka hI hotA hai| Page #1280 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caubIsavAM karmabandhapada] .. Ayukarmabandha ke sAtha anya karmoM kA bandha-pAyukarmabaMdhaka jIva niyama se 8 prakRtiyoM kA baMdha karatA hai / 24 daNDakavartI jIvoM kA bhI isI prakAra kathana jAnanA / nAma, gotra va antarAya karma ke sAtha anya karmoM kA bandha-jJAnAvaraNIyakarma ke sAtha jina prakRtiyoM kA baMdha batAyA hai, unhIM prakRtiyoM kA baMdha ina tIna karmoM ke baMdha ke sAtha hotA hai|' // prajJApanA bhagavatI kA cauvIsavAM karmabandhapada samApta / / 1. (ka) paNNavaNAsuttaM (mU. pA. Ti.) bhAga 1, pR. 385 se 387 taka (kha) prajJApanAsUtra (prameyabodhinI TIkA) bhAga 5, pR. 467 se 484 taka (ga) malayagirivRtti, pada 24 para Page #1281 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paMcavIsaimaM kammabaMdhaveyapayaM paccIsavA~ karmabandhavedapada jIvAdi dvArA jJAnAvaraNIyAdi karmabandha ke samaya karma-prakRtiveda kA nirUpaNa 1766. [1] kati NaM bhaMte ! kammapagaDIyo paNNattAyo? goyamA ! aTTha kammapagaDIo paNNattAno / taM jahA-NANAvaraNijjaM jAva aMtarAiyaM / [1766-1 pra.] bhagavan ! karmaprakRtiyA~ kitanI kahI gaI haiM ? [1769-1 u.] gautama ! karmaprakRtiyA~ pATha kahI gaI haiN| yathA--jJAnAvaraNIya yAvat antarAyakarma / [2] evaM raiyANaM jAva vemANiyANaM / [1766-2] isI prakAra nairayikoM (se lekara) yAvat vaimAnikoM taka (ke ye hI ATha karmaprakRtiyA~ kahI gaI haiM / ) 1770. [1] jIve NaM bhaMte ! gANAvaraNijja kammaM baMdhamANe kati kammapagaDIo vedeti ? goyamA! NiyamA aTTha kammapagaDIyo vedeti / [1770-1 pra.] bhagavan ! jJAnAvaraNIyakarma kA bandha karatA huA jIva, kitanI karmaprakRtiyoM kA vedana karatA hai ? [1770-1 u.] gautama ! vaha niyama se ATha karmaprakRtiyoM kA vedana karatA hai / [2] evaM raie jAva vemANie / [1770-2] isI prakAra (eka) nairayika (se lekara) yAvat (eka) vaimAnika paryanta (jIvoM meM inhIM pATha karmaprakRtiyoM kA vedana jAnanA cAhie / ) 1771. evaM puhatteNa vi| [1771] isI prakAra bahuta (nArakoM se lekara yAvat bahuta vaimAnikoM taka) ke viSaya meM (kahanA cAhie / ) 1772. evaM veyaNijjavajjaM jAva aMtarAiyaM / [1772] vedanIyakarma ko chor3akara zeSa sabhI (chaha) karmoM ke sambandha meM isI prakAra(jJAnAvaraNIyakarma ke samAna jAnanA caahie|) 1773. [1] jIve NaM bhaMte ! veyaNijjaM kammaM baMdhamANe kai kammapagaDIyo veei ? goyamA ! sattavihaveyae vA avihaveyae vA cauvihaveyae vaa| Page #1282 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paccIsavA~ karmabandhavedapaka] [1773-1 pra.] bhagavan ! vedanIyakarma ko bAMdhatA hA jIva kitanI karmaprakRtiyoM kA vedana karatA hai ? [1773-1 u.] gautama ! vaha sAta (karmaprakRtiyoM) kA, pATha kA athavA cAra (karmaprakRtiyoM) vedana karatA hai| [2] evaM maNUse vi| sesA NeraiyAI egatteNa vi puhatteNa vi NiyamA aTTha kammapagaDIyo vedeti, jAva vemaanniyaa| [1773-2] isI prakAra manuSya ke (dvArA karmaprakRtiyoM ke vedana ke) sambandha meM (kahanA caahie|) zeSa nairayikoM se lekara yAvat vaimAnika paryanta jIva ekatva kI vivakSA se bhI aura bahutva kI vivakSA se bhI niyama se pATha karmaprakRtiyoM kA vedana karate haiM / 1774. [1] jIvA NaM bhaMte ! vedaNijja kammaM baMdhamANA kati kammapagaDIo vedeti ? goyamA ! savve vi tAva hojjA avihavedagA ya caumvihavedagA ya 1 ahavA aTuvihavedamA ya cauvihavedagA ya sattavihavedage ya 2 ahavA aDhavihavedagA ya dhaumvihavedagA ya sattavihavedagA ya 3 / [1774-1 pra.] bhagavan ! bahuta jIva vedanIyakarma ko bAMdhate hue kitanI karmaprakRtiyoM kA vedana karate haiM ? {1774-1 u.] gautama! 1. sabhI jIva vedanIyakarma ko bAMdhate hue ATha yA cAra karmaprakRtiyoM ke vedaka hote haiM, 2. athavA bahuta jIva ATha yA cAra karmaprakRtiyoM ke aura koI eka jIva sAta karmaprakRtiyoM kA vedaka hotA hai, 3. athavA bahuta jIva pATha, cAra yA sAta karmaprakRtiyoM ke vedaka hote haiN| [2] evaM maNUsA vi bhaanniyvvaa| ||pnnnnvnnaae bhagavatIe paMcavIsaimaM kammabaMdhavedapayaM samattaM // [1774-2] isI prakAra bahuta-se manuSyoM dvArA vedanIyakarmabandha ke samaya vedana sambandhI kathana karanA caahie| vivecana-karmabandha ke samaya karmavedana kI carcA ke pA~ca niSkarSa-1. samuccaya jIva ke sambandha meM ullikhita vaktavyatAnusAra nairayika, asurakumArAdi bhavanapati, pRthvIkAyikAdi ekendriya, vikalendriya, tiryaJcapaMcendriya, manuSya, vANavyantara, jyotiSka aura vaimAnika bhI ekatva aura bahutva kI vivakSA se jJAnAvaraNIyakarma kA bandha karate hue niyama se ATha karmaprakRtiyoM kA vedana karate haiM / 2. isI prakAra vedanIya ko chor3akara zeSa sabhI karmoM (darzanAvaraNIya, nAma, gotra, AyuSya, mohanIya aura antarAya) ke sambandha meM samajha lenA caahie| 3. samuccaya jIva ekatva aura bahutva kI apekSA se vedanIyakarma kA bandha karate hue sAta, pATha athavA cAra karmaprakRtiyoM kA vedana karate haiM / isakA kAraNa yaha hai ki upazAntamoha aura kSINamoha jIva sAta karmaprakRtiyoM kA vedana karate haiM, kyoMki unake mohanIyakarma kA vedana nahIM hotA / mithyAdRSTiguNasthAna se lekara sUkSmasamparAya (dasaveM guNasthAna) paryanta jIva AThoM karmaprakRtiyoM kA vedana Page #1283 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kama] [prajApanAsUtra karate haiM aura sayogI kevalI cAra aghAti karmaprakRtiyoM kA hI vedana karate haiM, kyoMki unake cAra ghAtikarmoM kA udaya nahIM hotaa| 4. samuccaya jIva ke samAna ekatva aura bahutva kI vivekSA se manuSya ke viSaya meM bhI aisA gahie / arthAta-eka yA bahata manaSya vedanIyakarma kA bandha karate hae sAta, pATha yA cAra karmaprakRtiyoM kA vedana karate haiM / 5. manuSya ke sivAya zeSa sabhI nAraka mAdi jIva ekatva aura bahutva kI vivakSA se vedanIya. karma kA bandha karate hue niyama se ATha karmaprakRtiyoM kA vedana karate haiN|' ||prjnyaapnaa bhagavatI kA paccIsavA~ karmabandhavedapada sampUrNa / 1. (ka) paNNavaNAsuttaM bhAga 1 (mUlapATha-TippaNa), pR. 388 (kha) prajJApanAsUtra bhA. 5 (prameyabodhinI TIkA), pR. 489-490 Page #1284 -------------------------------------------------------------------------- ________________ chavvIsaimaM kammaveyabaMdhapayaM chavvIsavA karmavedabandhapada jJAnAvaraNIyAdi karmoM ke vedana ke samaya anya karmaprakRtiyoM ke bandha kA nirUpaNa 1775. [1] kati NaM bhaMte ! kammapagaDIo paNNattAyo ? goyamA ! aTTha kammapagaDIo paNNattAno / taM jahA-NANAvaraNijjaM jAva aMtarAiyaM / [1775-1 pra. bhagavan ! karmaprakRtiyA~ kitanI kahI haiM ? [1775-1 u.] gautama karmaprakRtiyA~ ATha kahI haiM / yathA-jJAnAvaraNIya yAvat antarAya / [2] evaM gairaiyANaM jAva vemANiyANaM / [1775-2] isI prakAra nairayikoM se lekara yAvat vaimAnikoM taka pATha karmaprakRtiyA~ hotI haiM 1776. jIve NaM bhaMte ! NANAvaraNijja kammaM vedemANe kati kammapagaDIo baMdhati ? goyamA ! sattavihabaMdhae vA aTTavihabaMdhae vA chavvihabaMdhae vA egavihabaMdhae vaa| [1776 pra.] bhagavan ! (eka) jIva jJAnAvaraNIyakarma kA vedana karatA huaA kitanI karmaprakRtiyoM kA bandha karatA hai ? / [1776 u.] gautama ! vaha sAta, ATha, chaha yA eka karmaprakRti kA baMdha karatA hai| 1777. [1] raie NaM bhaMte ! NANAvaraNijja kammaM vedemANe kati kammapagaDIyo baMdhati ? goyamA ! sattavihabaMdhae vA aDhavihabaMdhae vaa| [1777-1 pra.] bhagavan ! (eka) nairayika jIva jJAnAvaraNIyakarma ko vedatA huA kitanI karmaprakRtiyoM kA bandha karatA hai ? [1777-1 u.] gautama ! vaha sAta yA ATha karmaprakRtiyoM kA baMdha karatA hai| [2] evaM jAva vemANie / NavaraM maNUse jahA jove (su. 1776) / / [1777-2] isI prakAra (asurakumArAdi bhavanapati se lekara) yAvat vaimAnika paryanta jAnanA caahie| parantu manuSya kA kathana (sU. 1776 meM ullikhita) sAmAnya jIva ke kathana ke samAna hai| 1778. jIvA NaM bhaMte ! NANAvaraNijja kammaM vedemANA kati kammapagaDIyo baMdhaMti ? goyamA! sance vitAva hojjA sattavihabaMdhagA ya pradabihabaMdhagA ya 1 ahavA sattavihabaMdhagA ya aDhavihabaMdhagA ya chavihabaMdhae ya 2 ahavA sattavihabaMdhagA ya avihabaMdhagA ya chavihabaMdhagA ya 3 ahavA sattavihabaMdhagA ya avihabaMdhagA ya egavihabaMdhage ya 4 ahavA sattavihabaMdhagA ya aDhavihabaMdhagA ya Page #1285 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 90]] [prajJApanAsUtra egavihabaMdhagA ya 5 ahavA sattavihabaMdhagA ya aTTavihabaMdhagA ya chavihabaMdhae ya egavihabaMdhae ya 6 ahavA sattavihabaMdhagA ya avihabaMdhagA ya chavihabaMdhae ya egavihabaMdhagA ya 7 ahavA sattavihabaMdhagA ya aTTavihabaMdhagA ya chavihabaMdhagA ya egavihabaMdhae ya 8 ahavA sattavihabaMdhagA ya aTThavihabaMdhagA ya chavihabaMdhagA ya egavihabaMdhagA ya 6, evaM ete naba bhNgaa| [1778 pra.] bhagavan ! (bahuta) jIva jJAnAvaraNIyakarma kA vedana karate hue kitanI karmaprakRtiyA~ bA~dhate haiM ? [1778 u.] gautama ! 1. sabhI jIva sAta yA pATha karmaprakRtiyoM ke baMdhaka hote haiM, 2. athavA bahuta jIva sAta yA pATha ke baMdhaka hote haiM aura eka chaha kA baMdhaka hotA hai, 3. athavA bahuta jIva sAta, pATha aura chaha ke baMdhaka hote haiM, 4. athavA bahata jIva sAta ke aura pATha ke tathA koI eka prakRti kA baMdhaka hotA hai, 5. athavA bahuta jIva sAta, pATha aura eka ke baMdhaka hote haiM, 6. yA bahuta jIva sAta ke tathA pATha ke, eka jIva chaha kA aura eka jIva eka kA baMdhaka hotA hai, 7. athavA bahuta se jIva sAta ke yA pATha ke, eka jIva chaha kA aura bahuta jIva eka ke baMdhaka hote haiM, 8. athavA bahuta jIva sAta ke, ATha ke, chaha ke tathA eka ke baMdhaka hote haiM / isa prakAra ye kula nau bhaMga hue / 1776. avasesANaM egidiya-maNUsavajjANaM liyabhaMgo jAva vemANiyANaM / [1779] ekendriya jIvoM aura manuSyoM ko chor3akara zeSa jIvoM yAvat vaimAnikoM taka ke tIna bhaMga kahane caahie| 1780. egidiyA NaM sattavihabaMdhagA ya aTThavihabaMdhagA ya / [1780] (bahuta-se) ekendriya jIva sAta ke aura ATha ke bandhaka hote haiN| 1781. maNasANaM pucchaa| goyamA ! satve vi tAva hojjA sattavihabaMdhagA 1 ahavA sattavihabaMdhagA ya aDhavihabaMdhage ya 2 ahavA sattavihabaMdhagA ya aTThavihabaMdhagA ya 3 ahavA sattavihabaMdhagA ya chavihabaMdhae ya, evaM chavihabaMdhaeNa vi samaM do bhaMgA 5 egavihabaMdhaeNa vi samaM do bhaMgA 7 ahavA sattavihabaMdhagA ya aTTavihabaMdhae ya chabihabaMdhae ya caubhaMgo 11 ahavA sattavihabaMdhagA ya aTTavihabaMdhae ya egavihabaMdhae ya caubhaMgo 15 prahavA sattavihabaMdhagA ya chavihabaMdhage ya egavihabaMdhae ya caubhaMgo 19 ahavA sattavihabaMdhagA ya avihabaMdhae ya chamvihabaMdhae ya egavihabaMdhae ya bhaMgA aTTha 27, evaM ete sattAvIsaM bhNgaa| [1781 pra.] pUrvavat manuSyoM ke sambandha meM prazna hai| [1781 u.] gautama ! (1) sabhI manuSya sAta karmaprakRtiyoM ke bandhaka hote haiM, (2) athavA bahuta-se sAta aura eka ATha karmaprakRti bAMdhatA hai, (3) athavA bahuta-se manuSya sAta ke aura eka chaha kA bandhaka hai, (4-5) isI prakAra chaha ke bandhaka ke sAtha bhI do bhaMga hote haiM, (6-7) tathA eka ke bandhaka ke sAtha bhI do bhaMga hote haiM, (8-11) athavA bahuta-se sAta ke bandhaka, eka pATha kA aura eka chaha kA bandhaka, yoM cAra bhaMga hue, (12-15) athavA bahuta-se sAta ke bandhaka, eka pATha kA aura eka manuSya eka prakRti kA bandhaka, yoM cAra bhaMga hue, (16-19) athavA bahuta-se sAta ke bandhaka tathA Page #1286 -------------------------------------------------------------------------- ________________ chayIsavA~ karmavevabandhapada] [91 eka chaha kA aura eka, eka kA bandhaka, isake bhI cAra bhaMga hue, (20-27) athavA bahuta-se sAta ke baMdhaka, eka pATha kA, eka chaha kA aura eka, eka karmaprakRti kA bandhaka hotA hai, yoM isake pATha bhaMga hote haiM / kula milAkara ye sattAIsa bhaMga hote haiN| 1782. evaM jahA NANAvaraNijja tahA darisaNAvaraNijja pi aMtarAiyaM pi| [1782] jisa prakAra jJAnAvaraNIyakarma ke bandhaka kA kathana kiyA, usI prakAra darzanAvaraNIya evaM antarAyakarma ke bandhaka kA kathana karanA cAhie / vivecana-prastuta pada meM karmasiddhAMta ke isa pahala para vicAra kiyA gayA hai ki kauna jIva kisa-kisa karma kA vedana karatA huA kisa-kisa karma kA bandha karatA hai ? arthAt kisa karma kA udaya hone para kisa karma kA bandha hotA hai, isa prakAra karmodaya aura karmabandha ke sambandha kA nirUpaNa kiyA gayA hai| jJAnAvaraNIyakarma kA vedana aura bandha- (1) koI jIva prAyu ko chor3akara 7 karmaprakRtiyoM kA bandha karatA hai, (2) koI AThoM kA bandha karatA hai, (3) koI Ayu aura moha ko chor3akara chaha karmaprakRtiyoM kA bandha karatA hai, (4) upazAntamoha aura kSINamoha kevala eka vedanIyakarma kA bandha karatA hai, (5) sayogIkevalI jJAnAvaraNIyakarma kA vedana hI nahIM krte| nairayika se lekara vaimAnika taka pUrvokta yukti se jJAnAvaraNa kA vedana karate hue 7 yA 8 karmaprakRtiyoM kA bandha karate haiM / manuSya sambandhI kathana--manuSya sAmAnya jIvavat jJAnAvaraNIyakarma kA vedana karatA huA sAta, pATha, chaha yA eka prakRti kA bandha karatA hai| bahutva kI vivakSA se--bahuta samuccaya jIvoM ke viSaya meM nau bhaMga (1) sabhI jJAnAvaraNIyakarmavedaka jIva 7 yA 8 karmoM ke bandhaka hote haiN| (2) athavA bahuta-se sAta ke bandhaka, vahuta-se pATha ke bandhaka aura koI eka jIva chaha kA bandhaka hotA hai / (sUkSmasamparAya kI apekSA se)| (3) bahuta-se sAta ke, bahuta-se pATha ke aura bahuta-se chaha ke bandhaka hote haiM / (4) athavA bahuta-se sAta ke kaura bahuta-se pATha ke bandhaka hote haiM aura koI eka jIva (upazAntamoha yA kSINamoha) eka kA bandhaka hotA hai / (5) athavA bahuta-se sAta ke, bahuta-se ATha ke aura bahuta se eka ke bandhaka hote haiM / (6) athavA bahuta-se sAta ke aura bahuta-se ATha ke bandhaka hote haiM tathA eka jIva chaha kA aura eka jIva eka kA bandhaka hotA hai / (7) athavA bahuta-se jIva sAta ke aura bahuta-se jIva pATha ke bandhaka hote haiM tathA eka chaha kA bandhaka hotA hai evaM bahuta-se (upazAntamoha aura kSINamoha guNasthAna vAle) eka ke bandhaka hote haiM / (8) athavA bahuta-se sAta ke, bahuta-se pATha ke evaM bahuta-se chaha ke bandhaka hote haiM aura koI eka jIva eka kA bandhaka hotA hai / Page #1287 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 92] [prajJApanAsUtra (9) athavA bahuta-se sAta ke, bahuta-se pATha ke, bahuta-se chaha ke aura bahuta-se eka ke bandhaka hote haiN| isa prakAra samuccaya jIvoM ke viSaya meM ye (uparyukta) 9 bhaMga hote haiM / chaha aura eka prakRti ke bandha kA tathA ina donoM ke abhAva meM sAta athavA pATha prakRtiyoM ke bandha kA kAraNa pUrvokta yukti se samajha lenA caahie| ekendriyoM aura manuSyoM ke sivAya zeSa nairayika Adi daNDakoM ke tIna aMga hote haiM / ekendriyoM meM koI vikalpa (bhaMga) nahIM hotA, arthAt-ve sadaiva bahuta saMkhyA meM hote haiM, isalie bahuta sAta ke aura bahuta pATha ke baMdhaka hI hote haiN| manuSyoM meM 27 bhaMgoM kA cArTa isa prakAra hai-(ba. se bahuta aura e. se eka samajhanA caahie|) kramaH 1 / 2 / 3 / 4 5 6 7 =asaMyogI=1 bhaMga | sabhI | ba. eka / ba. ba. . ba. eka | ba. ba. [ ba. eka | va. ba. | = dvikasaMyogI 6 bhaMga kula 7 bhaMga . / ba. eka eka | ba. ba. ba. | ba. ba. eka | ba. eka ba. | . -pATha aura chaha bandhaka ke trikasaMyogI bhaMga 4 . .. .. ba. eka eka ........... . . ba. ba. ba. | ba. ba. eka | ba. eka ba. . = pATha aura eka ke baMdhaka ke trikasaMyogI bhaMga 4 17 ba. eka. eka | ba. ba. ba. 18 19 ba. ba. eka | ba. eka ba. | | = sAta aura eka ke baMdhaka ke trikasaMyogI bhaMga 4 / 20 21 ba. e. e. e. | ba. ba. ba. ba. 22 ba. ba. e. e. ----- -- ----- ba. ba. ba. e. / 24 ba. ba. e. ba. 25 ba. e. ba. ba. 26 ba. e. e. ba. 27 | =8,6,1 baMdhaka catuSkasaMyogI bhaMga 8' ba. e. ba. e. vedanIyakarma ke vedana ke samaya anya karmaprakRtiyoM ke bandha kI prarUpaNA 1783. [1] jIve NaM bhaMte ! veyaNijja kammaM vedemANe kati kammapagaDolo baMdhati ? goyamA ! sattavihabaMdhae vA aTTavihabaMdhae vA chavihabaMdhae vA egavihabaMdhae vA prabaMdhae vaa| [1783-1 pra.] bhagavan ! (eka) jIva vedanIyakarma kA vedana karatA huA kitanI karmaprakRtiyoM kA bandha karatA hai ? 1. (ka) paNNavaNAsutta bhA. 1 (mU. pA. Ti.), pR. 389 (kha) prajJApanA. malaya. vRtti, (abhidhAna rAjendrakoSa bhA. 3) pada 26, pR. 294-295 (ga) prajJApanA. (prameyabodhinI TIkA) bhA. 5, pR. 501 se 511 taka Page #1288 -------------------------------------------------------------------------- ________________ chanbIsavA karmavedabandha-pada [1783-1 u.] gautama ! vaha sAta, ATha, chaha yA eka kA bandhaka hotA hai athavA prabaMdhaka hotA hai| [2] evaM maNUse vi| avasesA NAragAdIyA sattavihabaMdhagA ya aTTavihabaMdhagA ya / evaM jAva vemaannie| 1783-2] isI prakAra manuSya ke viSaya meM bhI samajha lenA caahie| zeSa nAraka Adi yAvat vaimAnika paryanta sAta ke baMdhaka haiM yA ATha ke bandhaka haiM / 1784. [1] jIvA NaM bhaMte ! vedaNijja kammaM vedemANA kati kammapagaDIyo baMdhati ? goyamA ! sabve vi tAva hojjA sattavihabaMdhagA ya aTTavihabaMdhagA ya egavihabaMdhagA ya 1 ahavA sattavihabaMdhagA ya aDhavihabaMdhagA ya egavihabaMdhagA ya chavihabaMdhage ya 2 ahavA sattavihabaMdhagA ya avihabaMdhagA ya egavihabaMdhagA ya chanvihabaMdhagA ya 3 prabaMdhageNa vi samaM do bhaMgA bhANiyavvA 5 prahavA sattavihabaMdhagA ya aDhavihabaMdhagA ya egavihabaMdhagA ya chavihabaMdhae ya abaMdhae ya caubhaMgo 6, evaM ete gava bhNgaa| [1784-1 pra.] bhagavan ! (bahuta) jIva vedanIyakarma kA bedana karate hue kitanI karmaprakRtiyAM bAMdhate haiM ? [1784-1 u.] gautama ! 1. sabhI jIva sAta ke, pATha ke aura eka ke bandhaka hote haiM, 2. athavA bahuta-se jIva sAta, ATha yA eka ke bandhaka hote haiM aura eka chaha kA bandhaka hotA hai| 3. athavA bahuta se jIva sAta, ATha, eka tathA chaha ke bandhaka hote haiM, 4-5. prabandhaka ke sAtha bhI do bhaMga kahane cAhie, 6-9. athavA bahuta jIva sAta ke, pATha ke, eka ke baMdhaka hote haiM tathA koI eka chaha kA bandhaka hotA hai tathA koI eka prabandhaka bhI hotA hai, yoM cAra bhaMga hote haiN| kula milAkara ye nau bhaMga hue| [2] egidiyANaM abhaMgayaM / 1784-2] ekendriya jIvoM ko isa viSaya meM abhaMgaka jAnanA caahie| [3] NAragAdINaM tiyabhaMgo, jAva vemANiyANaM / NavaraM maNUsANaM pucchaa| goyamA ! savve vi tAva hojjA sattavihabaMdhagA ya egavihabaMdhagAya 1 ahavA sattavihabaMdhagA ya egavihabaMdhagA ya chavihabaMdhae ya aTTavihabaMdhae ya prabaMdhae ya, evaM ete sattAvIsaM bhaMgA bhANiyavvA jahA kiriyAsu pANAivAyaviratassa (su. 1643) / [1784-3] nAraka Adi yAvat vaimAnikoM taka ke tIna-tIna bhaMga kahane caahie| [pra] manuSyoM ke viSaya meM vedanIyakarma ke vedana ke sAtha karmaprakRtiyoM ke bandha kI pRcchA ? [u.] gautama ! 1-bahuta-se sAta ke athavA eka ke bandhaka hote haiN| 2-athavA bahuta-se manuSya sAta ke aura eka ke bandhaka tathA koI eka chaha kA, eka pATha kA bandhaka hai yA phira prabandhaka hotA hai / isa prakAra ye kula milAkara sattAIsa bhaMga (sU. 1643 meM ullikhita haiM) jaise--prANAtipAtavirata kI kriyAoM ke viSaya meM kahe haiM, usI prakAra kahane caahie| Page #1289 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prijJApanAsUtra vivecana-vedanIyakarma ke vedana ke kSaNoM meM anya karmoM kA bandha-(1) eka jIva aura manuSya-sAta, ATha, chaha yA eka prakRti kA bandhaka hotA hai athavA prabandhaka hotA hai / tAtparya yaha hai ki sayogIkevalI, upazAntamoha aura kSINamohaguNasthAnavartI jIva vedanIyakarma kA vedana karate hue kevala eka vedanIya prakRti kA bandha karate haiM, kyoMki sayogIkevalI meM bhI vedanIya karma kA udaya aura baMdha pAyA jAtA hai| ayogIkevalI prabandhaka hote haiN| unameM vedanIyakarma kA vedana hotA hai, kintu yogoM kA bhI prabhAva ho jAne se usakA yA anya kisI bhI karma kA bandha nahIM hotaa| (2) manuSya ke sivAya nAraka se vaimAnika taka-vedanIyakarma kA vedana karate hue 7 yA 8 karmaprakRtiyoM kA bandha karate haiM / (3) bahata se jIva-tIna bhaMga- sabhI ! ba. ba. ba. e. ba. ba. ba. ba. = tIna bhaMga 781 7 8 16 7 8 16 prabaMdhaka ke sAtha ekatva-bahutva kI apekSA-do bhaMga (ekatva aura bahutva kI apekSA) athavA ba. ba. ba. e. e. 7 8 1 6 abaM.-4 bhaMga =kula 6 bhaMga samuccaya jIvoM ke ekatva aura bahutva kI apekssaa| (4) ekendriya jIva-koI vikalpa nahIM / bahu. aura bahu. ke baMdhaka hote haiN| (5) manuSya ko chor3akara nAraka se vaimAnika taka pUrvavat tIna bhaMga / (6) manuSya-(ekatva yA bahutva kI apekSA)=27 bhaMga (jJAnAvaraNIyakarma-bandhavat)' AyuSya nAma aura gotra karma ke sambandha meM vedanIya karmavat / AyuSyAdi karmavedana ke samaya karmaprakRtiyoM ke bandha kI prarUparaNA 1785. evaM jahA vedaNijjaM tahA pAuyaM NAmaM goyaM ca bhANiyagvaM / [1785] jisa prakAra vedanIyakarma ke vedana ke sAtha karmaprakRtiyoM ke bandha kA kathana kiyA gayA hai, usI prakAra prAyuSya, nAma aura gotrakarma ke viSaya meM bhI kahanA cAhie / 1786. mohaNijja vedemANe jahA baMdhe NANAvaraNijjaM tahA bhANiyadhvaM (su. 1755-61) / ||pnnnnvnnaae bhagavaIe chanvIsaimaM kammaveyabaMdhapayaM samattaM // [1786] jisa prakAra (sU. 1755-61 meM) jJAnAvaraNIya karmaprakRti ke bandha kA kathana kiyA hai, usI prakAra yahA~ mohanIyakarma ke dedana ke sAtha bandha kA kathana karanA caahie| vivecana-mohanIyakarmavedana ke sAtha karmabandha-jJAnAvaraNIya ke samAna arthAt- mohanIya 1. (ka) prazApanA, (prameyabodhinI TIkA) bhA. yU. 5,513 se 517 taka (kha) prajJApanA. malaya. vRtti. (abhidhAna rAjendrakoSa bhA. 3) pada 26, pR' 296 (ga) paNNavaNAsutta bhA. 1 (mU. pA. Ti.) pR. 390 Page #1290 -------------------------------------------------------------------------- ________________ chaThavIsavA~ karmavevabandhapada] [95 karma kA vedana karatA hA jIva 7, 8 yA 6 kA bandhaka hotA hai, kyoMki sUkSmasamparAya avasthA meM bhI mohanIyakarma kA vedana hotA hai, magara bandha nahIM hotA / isI prakAra kA kathana manuSya pada meM bhI karanA cAhie / nAraka Adi padoM meM sUkSmasamparAyAvasthA prApta na hone se ve 7 yA 8 ke hI bandhaka hote haiN| bahutva kI apekSA se-jIva pada meM pUrvavat tIna bhaMga | ba. ba. ba. e. | ba. ba. nArakoM aura bhavanapati devoM meM- ba. ba. | e = tIna bhaMga pRthvIkAyAdi sthAvaroM meM prathama bhaMga-ba. ba. vikalendriya se vaimAnika taka meM-nArakoM ke samAna tIna bhaMga / manuSyoM meM nau bhaMga jJAnAvaraNIya karma ke sAtha bandhaka ke samAna / ' // prajJApanA bhagavatI kA chanvIsavA~ pada samApta / 1. (ka) paNNavaNAsuttaM bhA. 1 (mU. pA. Ti.), pR. 390 (kha) prajJApanA. (prameyabodhinI TIkA) bhA. 5, pR. 517 se 519 taka (ga) prajJApanA. (malaya. TIkA) pada 26 (abhi. rAja. koSa bhA. 3, pR. 296) Page #1291 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sattAvIsaimaM kammaveyaveyagapayaM sattAIsavA~ karmavedavedakapada jJAnAvaraNIyAdikarmoM ke vedana ke sAtha anya karmaprakRtiyoM ke vedana kA nirUpaNa 1787. [1] kati NaM bhaMte ! kammapagaDIlo paNNattAno ? goyamA ! aTTha / taM jahA-NANAvaraNijjaM jAva aMtarAiyaM / [1787-1 pra.] bhagavan ! karmaprakRtiyA~ kitanI kahI gaI haiM ? [1787-1 u.] gautama ! ve pATha kahI gaI haiM / yathA jJAnAvaraNIya yAvat antraay| [2] evaM NeraiyANaM jAva vemANiyANaM / [1787-2] isI prakAra nArakoM (se lekara) yAvat vaimAnikoM taka (ke ATha karmaprakRtiyA~ Alc 1788. [1] jIve gaM bhaMte ! NANAvaraNijjaM kammaM vedemANe kati kammapagaDIo vedeti ? goyamA ! sattavihavedae vA aTThavihavedae vaa| [1788-1 pra.] bhagavan ! jJAnAvaraNIyakarma kA vedana karatA huA (eka) jIva kitanI karmaprakRtiyoM kA vedana karatA hai ? / [1788-1 u.] gautama ! vaha sAta yA ATha (karmaprakRtiyoM) kA vedaka hotA hai / [2] evaM maNase vi / avasesA egateNa vi puhatteNa vi niyamA aDhavihakammapagaDIno vedeti jAva vemaanniyaa| [1788-2] isI prakAra manuSya ke viSaya meM bhI jAnanA caahie| (manuSya ke atirikta) zeSa sabhI jIva (nAraka se lekara) yAvat vaimAnika paryanta ekatva aura bahutva kI vivakSA se niyamata: pATha karmaprakRtiyoM kA vedana karate haiN| 1786. jIvANaM bhaMte ! jANAvaraNijja kammaM vedemANA kati kammapagaDImo vedeti ? goyamA ! savve vi tAva hojjA aTThavihavedagA 1 ahavA aTTavihavedagA ya sattavihavedage ya 2 ahavA aTTavihavedagA ya sattavihavedagA ya 3 / evaM maNUsA vi / [1789 pra.] bhagavan ! (bahuta) jIva jJAnAvaraNIyakarma kA vedana karate hue kitanI karmaprakRtiyoM kA vedana karate haiM ? [1786 u.] gautama ! 1. sabhI jIva ATha karmaprakRtiyoM ke vedaka hote haiM, 2. athavA kaI jIva pATha karmaprakRtiyoM ke vedaka hote haiM, aura koI eka jIva sAta karmaprakRtiyoM kA vedaka hotA hai, Page #1292 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sattAIsavA~ karmavedavedakapada] 3. athavA kaI jIva ATha aura kaI sAta karmaprakRtiyoM ke vedaka hote haiM / isI prakAra manuSyapada meM bhI ye tIna bhaMga hote haiM / 1760. darisaNAvaraNijjaM aMtarAiyaM ca evaM ceva bhANiyavvaM / [1760] darzanAvaraNIya aura antarAyakarma ke sAtha anya karmaprakRtiyoM ke vedana ke viSaya meM bhI pUrvavat kahanA caahie| 1761. vedaNijja-prAua-NAma-goyAI vedemANe kati kammapagaDIo vedeti ? goyamA ! jahA baMdhagaveyagassa vedaNijjaM (su. 1773-74) tahA bhANiyanvaM / [1791 pra.] bhagavana ! vedanIya, prAyU, nAma aura gotrakarma kA vedana karatA hayA (eka) jIva kitanI karmaprakRtiyoM kA vedana karatA hai ? [1761 u.] gautama ! jaise (sU. 1773-74 meM) bandhaka-vedaka ke vedanIya kA kathana kiyA gayA hai, usI prakAra veda-vedaka ke vedanIya kA kathana karanA caahie| 1762. [1] jove NaM bhaMte ! mohaNijja kammaM vedemANe kati kammapagaDIo vedeti ? goyamA ! NiyamA aTTa kammapagaDIo vedeti / [1792-1 pra.] bhagavan ! mohanIyakarma kA vedana karatA huA (eka) jIva kitanI karmaprakRtiyoM kA vedana karatA hai ? [1762-1 u.] gautama ! vaha niyama se pATha karmaprakRtiyoM kA vedana karatA hai / [2] evaM raie jAva vemaannie| [1762-2] isI prakAra nAraka se lekara vaimAnika paryanta (aSTavidha karmaprakRtiyoM kA) vedana hotA hai| [3] evaM puhatteNa vi| // paNNavaNAe bhagavatIe sattAvIsatimaM kammavedavedayapayaM samattaM // [1792-3] isI prakAra bahutva kI vivakSA se bhI sabhI jIvoM aura nAraka se vaimAnika paryanta samajhanA caahie| vivecana-veda-vedaka carcA kA niSkarSa-isa pada kA pratipAdya yaha hai ki jIva jJAnAvaraNIya Adi kisI eka karma kA vedana karatA huA, anya kitanI karmaprakRtiyoM kA vedana karatA hai ? / (I) jJAnAvaraNIyakarma kA vedana karatA humA koI jIva yA koI manuSya yAnI upazantamoha yA kSINamoha manuSya mohanIyakarma kA vedaka na hone se sAta karmaprakRtiyoM kA vedaka hotA hai, isake atirikta sUkSmasamparAya taka sabhI jIva yA manuSya pATha karmaprakRtiyoM kA vedana karate haiN| (II) bahuta jIvoM kI apekSA se tIna bhaMga hote haiM--(1) sabhI jIva prATha karmaprakRtiyoM ke vedaka hote haiM, (2) athavA kaI ATha ke vedaka hote haiM aura koI eka sAta kA vedaka hotA hai, (3) athavA kaI pATha ke aura kaI sAta ke vedaka hote haiN| Page #1293 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 98] [prajJApanAsUtra (III) darzanAvaraNIya aura antarAyakarma-sambandhI vaktavyatA bhI jJAnAvaraNIya ke samAna kahanI caahie| (iv) vedanIya, prAyu, nAma aura gotra, ina karmoM kA vedana karatA huA jIva bandha-vedakavat pATha, sAta yA cAra karmaprakRtiyoM kA vedana karatA hai| (v) mohanIyakarma kA vedana karatA huA samuccayI jIva va nairayika se vaimAnika taka ke jIva ekatva yA bahutva kI apekSA se niyamataH pATha karmaprakRtiyoM kA vedana karate haiN|' // prajJApanA bhagavatI kA sattAIsavA~ karmavedavedakapada sampUrNa // 1. (ka) paNNavaNAsurta (mUlapATha-TippaNa) bhA. 1, pR. 391 (kha) prajJApanA. (prameyabodhinI TIkA) bhA. 5, pR. 523 se 527 taka (ga) prajJApanA. malaya, vRtti, pada 27 abhidhAna rAjendra koSa bhA. 3, pR. 294-295 Page #1294 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aTThAvIsaimaM AhArapayaM aTThAIsavA~ AhArapada prAthamika * prajJApanAsUtra ke AhArapada meM sAMsArika jIvoM aura siddhoM ke AhAra-anAhAra kI do uddezakoM ke gyAraha aura teraha dvAroM ke mAdhyama se vistRta carcA kI gaI hai / AtmA mUla svabhAvataH nirAhArI hai, kyoMki zuddha-prAtmA (siddha-buddha-mukta paramAtmA) ke zarIra, karma, moha Adi nahIM hote / niraMjana-nirAkAra hone se use pAhAra kI kadApi icchA nahIM hotI / jaisA siddhoM kA svarUpa hai, vaisA hI nizcayanaya dRSTi se AtmA kA svarUpa hai / ataH vividha dArzanikoM, sAdhakoM aura vicArakoM ke mana meM prazna kA udbhava huA ki jaba AtmA anAhArI hai to bhUkha kyoM lagatI hai ? manuSya pazu-pakSI Adi kSudhAnivRtti ke lie pAhAra kyoM karate haiM ? yadi zarIra aura kSudhAvedanIya Adi karmoM ke kAraNa prANiyoM ko AhAra karanA par3atA hai, taba ye prazna uThate haiM ki siddha to anAhAraka hote haiM, kintu nAraka se lekara vaimAnika taka caubIsa daNDakavartI jIva sacitta, acitta yA mizra, kisa prakAra kA prAhAra karate haiM ? unheM pAhAra kI icchA hotI hai yA nahIM ? icchA hotI hai to kitane kAla ke pazcAt hotI hai ? kaunasA jIva kisa vastu kA AhAra karatA hai ? kyA ve sarva prAtmapradezoM se AhAra lete haiM yA ekadeza se ? kyA ve jIvana meM bAra-bAra pAhAra karate haiM yA eka bAra? ve kitane bhAga kA prahAra karate haiM, kitane bhAga kA AsvAdana karate haiM ? kyA ve grahaNa kiye hue sabhI pudgaloM kA AhAra karate haiM ? gRhIta AhAryapudgaloM ko ve kisa rUpa meM pariNata karate haiM ? kyA ve ekendriyAdi ke zarIra kA AhAra karate haiM ? tathA unameM se kauna lomAhArI hai, kauna prakSepAhArI (kavalAhArI) hai tathA kauna proja-grAhArI hai. kauna manobhakSI hai ? ye aura inase sambandhita aAhAra-sambandhI carcAe~ isa pada ke do uddezakoM meM se prathama uddezaka meM kI gaI hai| * isake atirikta AhAra-sambandhI kaI prazna avaziSTa raha jAte haiM ki eka yA aneka jIva yA caubIsa daNDakavartI sabhI jIva AhAraka hI hote haiM yA koI jIva anAhAraka bhI hotA hai| hote haiM ? yadi koI jIva kisI avasthA meM anAhAraka hotA hai to kisa kAraNa se hotA hai ? ' ina do praznoM ke pariprekSya meM bhavyatA, saMjJA, lezyA, dRSTi, saMyama, kaSAya, jJAna-prajJAna, yoga, upayoga, veda, zarIra, paryApti, ina 13 dvAroM ke mAdhyama se prAhAraka-anAhAraka kI sAMgopAMga carcA dvitIya uddezaka meM kI gaI hai| * prathama uddezaka ke uttaroM ko dekhate hue bahuta-se rahasyamaya evaM gUDha tathya sAdhaka ke samakSa samAdhAna ke rUpa meM mukharita hote haiN| jaise ki vaikriya zarIradhArI kA AhAra acitta hI 1. paNNavaNAsuttaM bhA. 1, pR. 392 Page #1295 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 100 (prajJApanAsUtra hotA hai aura audArika zarIradhArI kA zrAhAra sacitta, acitta aura mizra tInoM prakAra kA hotA hai| jo AhAra grahaNa kiyA jAtA hai, vaha do prakAra kA hai-Abhoganirvatita aura anAbhoganirvatita / apanI icchA ho aura AhAra liyA jAe, vaha Abhoganirvatita tathA binA hI icchA ke AhAra ho jAe, vaha anAbhoganirvatita AhAra hai| icchApUrvaka AhAra lene meM vibhinna jIvoM kI pRthak-pRthak kAla-maryAdAe~ haiN| parantu icchA ke binA liyA jAne vAlA AhAra to nirantara liyA jAtA hai / phira yaha bhI spaSTa kiyA gayA hai ki kauna jIva kisa prakAra kA AhAra letA hai ? varNa-gandha-rasa-sparza guNoM se yukta AhAra liyA jAtA hai, usameM bhI bahuta vividhatA hai / nArakoM dvArA liyA jAne vAlA pAhAra azubhavarNAdi vAlA hai aura devoM dvArA liyA jAne vAlA AhAra zubhavarNAdi vAlA hai| koI 6 dizA se tathA koI tIna, cAra, pAMca dizAoM se AhAra letA hai / AhArarUpa meM grahaNa kie gaye pudgala pAMca indriyoM ke rUpa meM tathA aMgopAMgoM ke rUpa meM pariNata hote haiM / zarIra bhI AhArAnurUpa hotA hai / AhAra ke lie liye jAne vAle pudgaloM kA asaMkhyAtavA~ bhAga AhArarUpa meM pariNata hotA hai tathA unake anantaveM bhAga kA prAsvAdana hotA hai| * antima prakaraNa meM yaha bhI batAyA gayA hai ki caubIsa daNDakavartI jIvoM meM se kauna lomAhAra aura kauna prakSepAhAra (kavalAhAra) karatA hai ? tathA kisake proja-AhAra hotA hai, kisake manobhakSaNa AhAra hotA hai ? kauna jIva kisa jIva ke zarIra kA AhAra karatA hai ? isa tathya ko yahA~ sthUla rUpa se prarUpita kiyA gayA hai / sUtrakRtAMgasUtra zruta. 2, a. 3 AhAraparijJA-adhyayana meM tathA bhagavatosUtra meM isa tathya kI vizeSa vizleSaNapUrvaka carcA kI gaI hai ki pRthvIkAyikAdi vibhinna jIva vanaspatikAya aAdi ke acitta zarIra ko vidhvasta karake AhAra karate haiM, garbhastha manuSya Adi jIva apane mAtA kI raja aura pitA ke zukra Adi kA AhAra karate haiN| sthAnAMgasUtra ke caturtha sthAna meM tiryaJcoM, manuSyoM aura devoM kA cAra-cAra prakAra kA AhAra batAyA hai / jaise-tiryaJcoM kA cAra prakAra kA AhAra-(1) kaMkopama, (2) bilopama, (3) pANa (mAtaMga) mAMsopama aura (4) putramAMsopama / manuSyoM kA cAra prakAra kA AhAra-azana, pAna, khAdima aura svAdima / devoM kA cAra prakAra kA AhAra hai--varNavAna, rasavAna, gandhavAn aura sparzavAn / AhAra kI abhilASA meM devoM kI AhArAbhilASA, jisameM vaimAnika devoM kI AhArAbhilASA bahuta lambe kAla kI, utkRSTa 33 hajAra varSa taka kI batAI gaI hai| isalie jJAta hotA hai ki cirakAla ke bAda hone vAlI AhArecchA kisI na kisI pUrvajanma kRta saMyama-sAdhanA yA puNyakArya kA suphala hai| 1. paNNavaNAsutaM (mU. pA. Ti.) bhA. 1, pR. 393 se 405 2. sthAnAMgasUtra, sthA. 4 3. paNNavaNAsuttaM (mUlapATha-TippaNa) bhA. 1, pR. 397-98 Page #1296 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aTThAIsavA~ AhArapada : prAthamika] [101 * manuSya cAhe to tapazcaryA ke dvArA dIrghakAla taka nirAhAra raha sakatA hai aura anAhArakatA hI ratnatrayasAdhanA kA antima lakSya hai / isI ke lie saMyatAsaMyata tathA saMyata hokara anta meM nosaMyata-noasaMyata-no-saMyatAsaMyata bananA hai| yaha isake saMyatadvAra meM spaSTa pratipAdana kiyA gayA hai|' * kula milAkara AhAra-sambandhI carcA sAdhakoM aura zrAvakoM ke lie jJAnavarddhaka, rasaprada, AhAra vijJAna-sammata evaM AtmasAdhanApreraka hai| 1. paNNavaNAsuttaM (mUlapATha-TippaNa), bhAma 1, pR. 403 Page #1297 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aTThAvIsaimaM AhArapayaM aTThAIsavA~ AhArapada paDhamo uddeso : prathama uddezaka prathama uddezaka meM ullikhita gyAraha dvAra 1763. saccittA 1 ''hAraTThI 2 kevati 3 kiMvA vi 4 savvAno ceva 5 / katibhAgaM 6 samve khalu 7 pariNAme caiva 8 boddhavve // 217 // egidisarIrAdI 6 lomAhAre 10 taheva maNabhakkhI 11 // etesi tu payANaM vibhAvaNA hoi kAyavvA // 218 // [1793 gAthArtha-] [prathama uddezaka meM] ina (nimnokta) gyAraha padoM para vistRta rUpa se vicAraNA karanI hai-(1) sacittAhAra, (2) AhArArthI, (3) kitane kAla se (AhArArtha) ?, (4) kyA AhAra (karate haiM ?), (5) saba pradezoM se (sarvataH), (6) kitanA bhAga ?, (7) (kyA) sabhI AhAra (karate haiM ?) aura (8) (sadaiva) pariNata (karate haiM ?) (8) ekendriyazarIrAdi, (10) lobhAhAra evaM (11) manobhakSI (ye gyAraha dvAra jAnane cAhie) / / / / 217-218 / / vivecana--prathama uddezaka meM prAhAra-sambandhI gyAraha dvAra--prastuta do saMgrahaNI-gAthAoM dvArA prathama uddezaka meM pratipAdya gyAraha dvAroM (padoM) kA ullekha kiyA gayA hai / prathamadvAra---isameM nairayika se lekara vaimAnika taka ke viSaya meM praznottara haiM ki ve sacittAhArI hote haiM, acittAhArI hote haiM yA mizrAhArI ?, dvitIyadvAra se aSTamadvAra taka-kramazaH (2) nArakAdi jIva AhArArthI haiM yA nahIM ?, (3) kitane kAla meM AhAra kI icchA utpanna hotI hai ?, (4) kisa vastu kA AhAra karate haiM ?, (5) kyA ve sarvata: (saba pradezoM se) AhAra karate haiM ?, sarvataH ucchavAsa-ni:zvAsa lete haiM, kyA ve bAra-bAra AhAra karate haiM ? bAra-bAra use pariNata karate haiM ? ityAdi, (6) kitane bhAga kA AhAra yA AsvAdana karate haiM ?, (7) kyA sabhI gRhIta pudgaloM kA AhAra karate haiM ?, (8) gRhIta AhArya pudgaloM ko kisa-kisa rUpa meM bAra-bAra pariNata karate haiM ? (E) kyA ve ekendriyAdi ke zarIroM kA AhAra karate haiM ?, (10) nArakAdi jIva lomAhArI haiM yA prakSepAhArI (kavalAhArI)? tathA (11) ve ojAhArI hote haiM yA manobhakSI ? prathama uddezaka meM ina gyAraha dvAroM kA pratipAdana kiyA gayA hai|' 1. (ka) prajJApanA. (malaya. vRtti) abhi. rA. ko. bhA. 2, pR. 500 (kha) prajJApanA. (prameyabodhinI TIkA) bhA. 5, pR. 541, 563, 613 Page #1298 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aTThAIsavA~ AhArapada] caubIsa daNDakoM meM prathama sacittAhAradvAra 1794. [1] NeraiyA NaM bhaMte ! ki sacittAhArA acittAhArA mIsAhArA ? goyamA ! No sacittAhArA, pracittAhArA, No mosaahaaraa| [1764-1 pra.] bhagavan ! kyA nairayika sacittAhArI hote haiM, acittAhArI hote haiM yA mizrAhArI hote haiM ? [1794-1 u.] gautama ! nairayika sacittAhArI nahIM hote aura na mizrAhArI (sacittaacittAhArI) hote haiM, kintu acittAhArI hote haiM / [2] evaM asurakumArA jAva vemaanniyaa| [1764-2] isI prakAra asurakumAroM se (lekara) yAvat vaimAnikoM paryanta (jAnanA caahie|) [3] orAliyasarIrI jAva maNasA sacittAhArA vi acittAhArA vi mIsAhArA vi| [1764-3] audArikazarIrI yAvat manuSya sacittAhArI bhI haiM, acittAhArI bhI haiM aura mizrAhArI bhI haiN| vivecana-sacittAhArI, pracittAhArI yA mizrAhArI? --- samasta sAMsArika jIva bhavadhAraNIya zarIra kI apekSA se do bhAgoM meM vibhakta haiM -(1) vaikriyazarIrI aura (2) audArikazarIrI / vaikriya zarIradhArI jo nAraka. deva Adi jIva haiM. ve vaikriyazarIra-paripoSaNa-yogya pudagaloM kA AhAra karate haiM aura ve pudgala acitta hI hote haiM, sacitta (jIvaparigRhIta) aura mizra nhiiN| isalie prastuta meM nairayika, asurakumArAdi bhavanapatideva, vANabyantaradeva, jyotiSka aura vaimAnika devoM (jo ki vaikriyazarIrI haiM) ko ekAntataH acittAhArI batAyA hai tathA inake atirikta ekendriya se paMcendriya paryanta tiryaJca aura manuSya jo praudArika zarIradhArI haiM, ve audArikazarIra ke paripoSaNayogya pudgaloM kA AhAra karate haiM, jo tInoM hI prakAra ke hote haiN| isalie inheM sacittAhArI, acittAhArI aura mizrAhArI batAyA gayA hai|' nairayikoM meM AhArArthI prAdi dvitIya se aSTamadvAra paryanta 1765. raiyA NaM bhaMte ! AhAraTThI ? haMtA goyamA ! aahaartttthii| [1765 pra.] bhagavan ! kyA nairayika AhArArthI (AhArAbhilASI) hote haiM ? [1795 u.] hA~, gautama ! ve AhArArthI hote haiM / 1796. raiyANaM bhaMte ! kevatikAlassa AhAraTTe samuppajjati ? goyamA! NeraiyANaM AhAre duvihe paNNatte, taM jahA--AbhogaNittie ya aNAbhogaNivvattie ya / tattha NaM je se aNAbhogaNibattie se NaM aNusamayamavirahie AhAraTThe samuppajjati / tattha NaM je se prAbhogaNivvattie se NaM asaMkhejjasamaie aMtomuhuttie pAhAraTThe samuppajjati / 1. prajJApanA, malayavRtti. patra abhi. rA. koSa, bhA. 2, pR. 500 Page #1299 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 104] [prajJApanAsUtra [1766 pra.] bhagavan ! nairayikoM ko kitane kAla ke pazcAt AhAra kI icchA (AhArArtha) samutpanna hotI hai ? [1796 u.] gautama ! nairayikoM kA AhAra do prakAra kA kahA gayA hai / yathA-(1) Abhoganirvatita, (upayogapUrvaka kiyA gayA) aura (2) anAbhoganirvatita / unameM jo anAbhoganivartita (binA upayoga ke kiyA huaA) hai, usa pAhAra kI abhilASA prati samaya nirantara utpanna hotI rahatI hai, kintu jo Abhoganirvattita (upayogapUrvaka kiyA huA) AhAra hai, usa AhAra kI abhilASA asaMkhyAta-samaya ke antarmuhUrta meM utpanna hotI hai| 1797. raiyA NaM bhaMte ! kimAhAramAhAreti ? goyamA ! dadhvano aNaMtapadesiyAI, khettano asaMkhejjapadesogADhAI, kAlato aNNataraThitiyAI, bhAvano vaNNamaMtAI gaMdhamaMtAI rasamaMtAI phaasmNtaaii| [1767 pra.] bhagavan ! nairayika kauna-sA AhAra grahaNa karate haiM ? [1797 u.] gautama ! be dravyataH-anantapradezI (pudgaloM kA) AhAra grahaNa karate haiM, kSetrata:asaMkhyAta pradezoM meM avagADha (rahe hue), kAlata:--kisI bhI (anyatara) kAlasthiti vAle aura bhAvataH-varNavAn, gandhavAn, rasavAn aura sparza vAn pudgaloM kA AhAra karate haiN| 1768. [1] jAI bhAvapro vaNNamaMtAI pAhAraiti tAI ki egavaNNAI AhArati jAva ki paMcavaNNAI AhAreMti ? goyamA ! ThANamaggaNaM paDucca egavaNNAI pi prAhAreMti jAva paMcavannAI pi AhAreMti, vihANamaggaNaM paDucca kAlavaNNAI piAhAreti jAva sukkilAI pi prAhAreti / [1768-1 pra.] bhagavan ! bhAva se (nairayika) varNa vAle jina pudgaloM kA AhAra karate haiM, kyA ve eka varNa vAle pudgaloM kA AhAra karate haiM yAvat kyA ve paMca varNa vAle pudgaloM kA AhAra karate haiM ? [1798-1 u.] gautama ! ve sthAnamArgaNA (sAmAnya) kI apekSA se eka varNa vAle pudgaloM kA bhI AhAra karate haiM yAvat pAMca varNa vAle pudgaloM kA bhI AhAra karate haiM tathA vidhAna (bheda) mArgaNA kI apekSA se kAle varNa vAle pudgaloM kA bhI prAhAra karate haiM yAvat zukla (zveta) varNa vAle pudgaloM kA bhI AhAra karate haiN| [2] jAI vaNo kAlavaNNAI prAhAreti tAI ki egaguNakAlAI prAhAreMti jAva dasaguNakAlAI prAhAreMti saMkhejjaguNakAlAI prasaMkhejjaguNakAlAI aNaMtaguNakAlAI prAhAreti ? ___ goyamA ! egaguNakAlAI pi AhArati jAva aNataguNakAlAI pi AhAreti / evaM jAva sukkilAI pi| [1798-2 pra.] bhagavan ! ve varNa se jina kAle varNa vAle pudgaloM kA AhAra karate haiM, kyA ve eka guNa kAle pudgaloM kA pAhAra karate haiM yAvat dasa guNa kAle, saMkhyAtaguNa kAle, asaMkhyAtaguNa kAle yA anantaguNa kAle varNa vAle pudgaloM kA AhAra karate haiM ? Page #1300 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aTThAIsavA~ AhArapada] [105 [1798-2 u.] gautama ! ve eka guNa kAle pudgaloM kA bhI prAhAra karate haiM yAvat anantaguNa kAle pudgaloM kA bhI prAhAra karate haiM / isI prakAra (raktavarNa se lekara) yAvat zuklavarNa ke viSaya meM pUrvokta prazna aura samAdhAna jAnanA caahie| 1766. evaM gaMdhayo vi rasato vi| [1766] isI prakAra gandha aura rasa kI apekSA se bhI pUrvavat pAlApaka kahane caahie| 1800. [1] jAI bhAvano phAsamaMtAI tAI No egaphAsAiM AhAreMti, No duphAsAI prAhAreti, No tiphAsAI AhAreMti, cauphAsAI aAhAreti jAva aTThaphAsAI pi AhArati, vihANamaggaNaM paDucca kakkhaDAI pi AhAreMti jAva lukkhAiM pi| [1800-1] jo jIva bhAva se sparzavAle pudgaloM kA aAhAra karate haiM, ve na to eka sparza vAle pudgaloM kA AhAra karate haiM, na do aura tIna, sparza vAle pudgaloM kA AhAra karate, apitu catu:sparzI yAvat aSTasparzI pudgaloM kA AhAra karate haiN| vidhAna (bheda) mArgaNA kI apekSA se ve karkaza yAvat rUkSa pudgaloM kA bhI AhAra karate haiM / [2] jAI phAsao kakkhaDAI pAhAreti tAI ki egaguNakakkhaDAI aAhAreMti jAva aNaMtaguNakakkhaDAI pi aahaarti| goyamA! egaguNakakkhaDAI pi AhArati jAva aNaMtaguNakakkhaDAI pi prAhAreti ? evaM aTTha vi phAsA bhANiyatvA jAva aNaMtaguNalukkhAI pi prAhAreti / [1800-2 pra.] bhagavan ! ve jina karkaza sparza vAle pudgaloM kA AhAra karate haiM, kyA ve ekaguNa karkaza pudgaloM kA AhAra karate haiM, yAvat ananta guNa karkaza pudgaloM kA prahAra karate haiM ? [1800-2 u.] gautama ! ve ekaguNa karkaza pudgaloM kA AhAra karate haiM yAvat anantaguNa karkaza pudgaloM kA bhI prAhAra karate haiN| isI prakAra kramaza: pAThoM hI spazoM ke viSaya meM yAvat 'anantaguNa rUkSa pudgaloM kA bhI AhAra karate haiM'; yahA~ taka (kahanA caahie)| __[3] jAiM bhaMte ! aNaMtaguNalukkhAI AhAreti tAI ki puTThAI AhAraiti apuTThAI AhAreMti ? ___ goyamA ! puTThAiM pAhAreMti, No apuTThAI prAhAreMti, jahA bhAsuddesae (su. 877 [15-23]) jAva NiyamA chaddisi pAhAreti / [1800-3 pra.] bhagavan ! ve jina anantaguNa rUkSa pudgaloM kA AhAra karate haiM, kyA ve spRSTa pudgaloM kA AhAra karate haiM yA aspRSTa pudgaloM kA AhAra karate haiM ? [1800-3 u.] gautama ! ve spRSTa pudgaloM kA AhAra karate haiM, aspRSTa pudgaloM kA nahIM / (sU. 877-15-23 meM ukta) bhASA-uddezaka meM jisa prakAra kahA hai, usI prakAra ve yAvat niyama se chahoM dizAoM meM se AhAra karate haiN| 1801. prosaNNakAraNaM paDucca vaNNao kAla-nIlAI gaMdhayo dubbhigaMdhAI rasato tittarasakaDuyAI phAsao kakkhaDa-garuya-soya-lukkhAI tesi porANe vaNNaguNe gaMdhaguNe phAsaguNe vippariNAmaittA paripolaittA parisADaittA parividdhaMsaittA aNNe apuvve vaNNaguNe gaMdhaguNe rasaguNe phAsaguNe uppAettA prAyasarIrakhettogADhe poggale sancappaNayAe prAhAramAhAreti / Page #1301 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 106] [prajJApanAsUtra [1801] bahula kAraNa kI apekSA se jo varNa se kAle-nIle, gandha se durgandha vAle, rasa se tikta (tIkhe) aura kaTuka (kaDue) rasa vAle aura sparza se karkaza, guru (bhArI), zIta (ThaMDe) aura rUkSa sparza haiM, unake purAne (pahale ke) varNaguNa, gandhaguNa, rasaguNa aura sparzaguNa kA vipariNamana (parivartana) kara, paripIDana parizATana aura parividhvasta karake anya (dUsare) apUrva (naye) varNaguNa, gandhaguNa, rasaguNa aura sparzaguNa ko utpanna karake apane zarIrakSetra meM avagAhana kiye hue pudgaloM kA pUrNarUpeNa (sarvAtmanA) AhAra karate haiM / 1802. raiyA NaM bhaMte ! savvato pAhAreti, savvato pariNAmeMti, savvano UsasaMti, savyatro NIsa saMti, abhikkhaNaM pAhAreMti, abhikkhaNaM pariNAmeMti, abhikkhaNaM UsasaMti abhikkhaNaM NIsasaMti, Ahacca AhAreMti, Ahacca pariNAmeMti pAhacca UsasaMti Ahacca NIsasaMti ? haMtA goyamA ! gairaiyA savvato pAhAreMti evaM taM ceva jAva pAhacca gosasaMti / [1802 pra.] bhagavan ! kyA nairayika sarvataH (samagratA se) AhAra karate haiM ? pUrNarUpa se pariNata karate haiM ? sarvataH ucchvAsa tathA sarvataH niHzvAsa lete haiM ? bAra-bAra pAhAra karate haiM ? bAra-bAra pariNata karate haiM ? bAra-bAra ucchvAsa evaM niHzvAsa lete haiM ? athavA kabhI-kabhI AhAra karate haiM ? kabhI-kabhI pariNata karate haiM ? aura kabhI-kabhI ucchvAsa evaM ni:zvAsa lete haiM ? [1802 u.] hA~, gautama ! nairayika sarvataH AhAra karate haiM, isI prakAra vahI pUrvoktavat yAvat kadAcit niHzvAsa lete haiM / 1803. NeraiyA NaM bhaMte ! je poggale prAhArattAe geNhaMti te gaM tesi poggalANaM seyAlaMsi katibhAgaM prAhAreMti katibhAgaM prAsAeMti ? goyamA ! asaMkhejjatibhAgaM prAhAreMti aNaMtabhAgaM assAeMti / [1803 pra.] bhagavan ! nairayika jina pudgaloM ko AhAra ke rUpa meM grahaNa karate haiM, una pudgaloM kA AgAmI kAla meM kitane bhAga kA AhAra karate haiM aura kitane bhAga kA AsvAdana karate haiM ? [1803 u.] gautama ! ve asaMkhyAtaveM bhAga kA aAhAra karate haiM aura anantaveM bhAga kA prAsvAdana karate haiM ? 1804. jeraiyA jaM bhaMte ! je poggale AhArattAe gehaMti te ki savve AhAreMti No sabve pAhAreti ? goyamA ! te savve praparisesie prAhAreti / [1804 pra.] bhagavan ! nairayika jina pudgaloM ko AhAra ke rUpa meM grahaNa karate haiM, kyA una sabakA AhAra kara lete haiM athavA sabakA AhAra nahIM karate ? [1804 u.] gautama ! zeSa bacAye binA una sabakA pAhAra kara lete haiN| 1805. raiyA NaM bhaMte ! je poggale AhArattAe geNhati te NaM tesiM poggalA kIsattAe bhajjo 2 pariNamaMti? Page #1302 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aTThAIsavA~ AhArapada [107 goyamA! soiMdiyattAe jAva kAsidiyattAe aNidvattAe akaMtattAe appiyattAe asubhattAe amaNuNNattAe amaNAmattAe aNicchiyattAe abhijjhiyattAe ahattAe No uddhRttAe dukkhattAe No suhattAe eesi (te tesi) bhujjo bhujo prinnmNti| [1805 pra.] bhagavan ! nairayika jina pudgaloM ko pAhAra ke rUpa meM grahaNa karate haiM, ve una pudgaloM ko bAra-bAra kisa rUpa meM pariNata karate haiM ? [1805 u.] gautama ! ve una padagaloM ko zrotrendriya ke rUpa meM yAvat sparzendriya ke rUpa meM, aniSTarUpa se, akAntarUpa se, apriyarUpa se, azubharUpa se, amanojJarUpa se, manAmarUpa se, anizcitatA se (athavA anicchita rUpa se), anabhilaSitarUpa se, bhArIrUpa se, halkerUpa se nahIM, duHkharUpa se, sukharUpa se nahIM, una sabakA bArabAra pariNamana karate haiM / vivecana Abhoganivatita aura anAbhoganirvatita kA svarUpa-nArakoM kA AhAra do prakAra kA hai--Abhoganirvatita aura anAbhoganirvatita / prAbhoganirvatita kA artha hai-icchApUrvakaupayogapUrvaka hone vAlA pAhAra tathA anAbhoganirvatita kA artha hai--binA icchA ke binA upayoga ke hone vAlA aahaar| anAbhoganirvatita pAhAra, bhava paryanta pratisamaya nirantara hotA rahatA hai| yaha pAhAra projasAhAra Adi ke rUpa meM hotA hai| prAbhoganirvatita pAhAra kI icchA asaMkhyAta samaya pramANa antarmuhUrta meM utpanna hotI hai| maiM AhAra karU, isa prakAra kI abhilASA eka antamuhUrta ke aMdara paidA ho jAtI hai / yahI kAraNa hai ki nArakoM kI AhArecchA antarmahUrta kI kahI gaI haiN| yaha tIsarA dvAra hai|' nairayika kisa vastu kA pAhAra karate haiM ? -dravya se ve anantapradezI pudgaloM kA pAhAra karate haiM, kyoMki saMkhyAtapradezI yA asaMkhyAtapradezI skandha jIva ke dvArA grahaNa nahIM kiye jA sakate, unakA grahaNa honA sambhava nahIM hai| kSetra kI apekSA se ve asaMkhyAtapradezAvagADha skandhoM kA AhAra karate haiN| kAla ko apekSA se ve jaghanya, madhyama yA utkRSTa kisI bhI sthiti vAle skandhoM ko grahaNa karate haiN| bhAva se ve varNa-gandha-rasa-sparza vAle dravyoM ko AhAra ke rUpa meM grahaNa karate haiM, kyoMki pratyeka paramANu meM eka gandha, eka rasa aura do sparza avazya pAe jAte haiN| isake pazcAt ekAdi varNa, gandha, rasa, sparza se aneka varNAdiyukta AhAra grahaNa karane ke vikalpa batAye gae haiN| tadanantara yaha bhI batAyA gayA hai ki ve (nAraka) AtmapradezoM se spRSTa dravyoM (sambaddha pudgaloM) kA tathA niyamata: chaha dizAnoM se pAhAra karate haiM / 2 vividha pahaluoM se nArakoM ke prAhAra ke viSaya meM prarUpaNA-nAraka varNa kI apekSA prAyaH kAle-nIle varNa vAle, rasa kI apekSA tikta aura kaTaka rasa vAle, gandha kI apekSA durgandha vAle tathA sparza se karkaza, guru, zIta aura rUkSa sparza vAle azubha dravyoM kA pAhAra karate haiN| yahA~ bahulatAsUcaka zabda'prosanna' kA prayoga kiyA gayA hai| jisakA Azaya yaha hai ki azubha anubhAva vAle mithyAvRSTi nAraka hI prAyaH ukta kRSNavarNa grAdi vAle dravyoM kA AhAra karate haiN| kintu jo nAraka AgAmI bhava meM tIrthakara Adi hone vAle haiM, ve aise dravyoM kA pAhAra nahIM krte| 1, 2. prajJApanA (haribhadrIya TIkA) bhA. 5, pR. 549 se 552 Page #1303 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 108] [prajJApanAsUtra nAraka AhAra kisa prakAra se karate haiM ? --AhAra kiye jAne vAle pudgaloM ke purAne varNagandha-rasa-sparzaguNa kA pariNamana, paripIDana, parizATana evaM vidhvaMsa karake, arthAt-unheM pUrI taraha se badala kara, unameM naye varNa-gandha-rasa-sparzaguNa ko utpanna karake, apane zarIra-kSetra meM avagADha pudgaloM kA samasta prAtmapradezoM se pAhAra karate haiN|' sarvataH pAhArAdi kA artha-sarvata : pAhAra arthAt samasta prAtmapradezoM se AhAra karate haiM, sarva-prAtmapradezoM se AhAra pariNamAte haiM, sarvataH ucchvAsa-niHzvAsa lete haiM, sadA pAhAra karate haiM, sadA pariNata karate haiM, sadA ucchvAsa-niHzvAsa lete haiN| kadAcit AhAra aura pariNamana karate haiM tathA . ucchvAsa-niHzvAsa lete haiN| AhAra aura prAsvAdana kitane-kitane bhAga kA? nAraka AhAra ke rUpa meM jitane pudgaloM ko grahaNa karate haiM, unake asaMkhyAtaveM bhAga kA AhAra karate haiM, zeSa pudgaloM kA aAhAra nahIM ho pAtA / ve jitane pudgaloM kA AhAra karate haiM, unake anantaveM bhAga kA AsvAdana karate haiN| zeSa kA prAsvAdana na hone para bhI zarIra ke rUpa meM pariNata ho jAte haiM / 2 (chaThA dvAra) sabhI AhArarUpa meM gRhIta padgaloM kA yA unake eka bhAga kA pAhArI-jina tyakta-zeSa evaM zarIra-pariNAma ke yogya pudgaloM ko AhAra ke rUpa meM grahaNa karate haiM, una sabhI pudgaloM kA AhAra karate haiM, sabake eka bhAga kA nahIM, kyoMki ve pAhAyapudgala tyaktazeSa aura AhArapariNAma ke yogya hI grahaNa kiye hue hote haiN| AhArarUpa meM gRhIta pudgala kisa rUpa meM punaH pariNata ?-AhAra ke rUpa meM nArakoM dvArA grahaNa kiye hue ve pudgala zrotrandriya, cakSurindriya Adi pAMcoM indriyoM ke rUpa meM punaH puna : pariNata hote haiN| kintu indriyarUpa meM pariNata hone vAle ve pudgala zubha nahIM, azubharUpa hI hote haiM, arthAt ve padagala aniSTarUpa meM pariNata hote haiN| jaise makkhiyoM ko kapUra, candana Adi zubha hone para bhI aniSTa pratIta hote haiM, vaise hI zubha hone para bhI kinhIM jIvoM ko ve pudgala aniSTa pratIta hote haiM / balki akAnta (akamanIya-dekhate samaya sundara na lage), apriya (dekhate samaya bhI antaHkaraNa ko priya na lageM), (azubha varNa-gandha-rasa-sparza vAle), amanojJa (vipAka samaya klezajanaka hone ke kAraNa jo mana meM AhlAda utpanna nahIM karate / / amanAma jo bhojyarUpa meM prANiyoM ko grAhya na hoM, anIpsita-jo prAsvAdana karane meM mita nahIM hote. abhidhyata--jinake viSaya meM abhilASA bhI utpanna na ho. isa rUpa meM pariNata hote haiM tathA ve pudgala bhArI rUpa meM pariNata hote haiM, laghurUpa meM nhiiN|, (aSTamadvAra) bhavanapatiyoM ke sambandha meM AhArArthI Adi sAta dvAra (2-8) 1806, [1] asurakumArA NaM bhaMte ! AhAraTThI ? haMtA ! prAhAraTThI / evaM jahA raiyANaM tahA asurakumArANa vi bhANiyavvaM jAva te tesi bhajjo bhujjo pariNamaMti / tattha NaM je se prAbhogaNivattie se NaM jahaNaNaM cautthabhattassa ukkoseNaM 1 se 3. prajJApanA (haribhadrIya TIkA.) bhA. 5, pa.549 se 552 4. prajJApanA prameyabodhinI TIkA bhA. 5,5. 555 se 559 taka Page #1304 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aTThAIsavA~ AhArapada] [109 sAtiregassa vAsasahassassa prAhAraThe samuppajjati / prosaNNakAraNaM paDucca vaNNo hAlidda-sukkilAi gaMdhayo sumbhigaMdhAiM rasao aMbila-maharAI phAsapo mauya-lahua-NijhuNhAI tesi porANe vaNNaguNe jAva phAsidiyattAe jAva maNAmattAe icchiyattAe abhijhiyattAe uddhRttAe No ahattAe suhattAe jo duhattAe te tesi bhujjo 2 pariNamaMti / sesaM jahA NeraiyANaM / [1806-1 pra.] bhagavan ! kyA asurakumAra AhArArthI hote haiM ? [1806-1 u.] hA~, gautama ! ve AhArArthI hote haiM / jaise nArakoM kI vaktavyatA kahI, vaise hI asurakumAroM ke viSaya meM yAvat ... 'unake pudgaloM kA bAra-bAra pariNamana hotA hai' yahA~ taka kahanA cAhie / unameM jo Abhoganirvatita AhAra hai usa AhAra kI abhilASA jaghanya caturtha-bhakta pazcAt evaM utkRSTa kucha adhika sahasravarSa meM utpanna hotI hai| bAhalyarUpa kAraNa kI apekSA se ve varNa se-pIta aura zveta, gandha se-surabhigandha vAle, rasa se-grAmla aura madhura tathA sparza se-mRdu, laghu, snigdha aura uSNa (pudgaloM kA AhAra karate haiN|) (AhAra kiye jAne vAle) una (pudgaloM) ke purAne varNa-gandha-rasa-sparza-guNa ko vinaSTa karake, arthAta pUrNatayA parivartita karake, apUrva yAvat --varNa-gandha-rasa-sparza-guNa ko utpanna karake (apane zarIra-kSetra meM avagAr3ha pudgaloM kA sarva-prAtmapradezoM se pAhAra karate haiM / AhArarUpa meM gahIta ve pudagala zrotrendriyAdi pAMca indriyoM ke rUpa meM tathA iSTa, kAnta, priya, zubha,) manojJa, manAma rUpa meM pariNata / bhArIrUpa meM nahIM. sakharUpa meM pariNata hote haiM, dUHkharUpa meM nahIM / (isa prakAra asUrakUmAroM dvArA gahIta) ve pAhArya pUdagala unake lie punaH punaH pariNata hote haiN| zeSa kathana nArakoM ke kathana ke samAna jAnanA caahie| [2] evaM jAva thaNiyakumArANaM / NavaraM AbhogaNivvattie ukkoseNaM divasapuhattasta pAhAraThe smuppjjti| [1806-2] isI prakAra yAvat stanitakumAroM taka kA kathana asurakumAroM ke samAna jAnanA cAhie / vizeSa yaha hai ki inakA pAbhoganirvatita AhAra utkRSTa divasa-pRthaktva se hotA hai / vivecana-asurakumAroM Adi ko AhArAbhilASA-asurakumAroM ko bIca-bIca meM eka-eka dina chor3a kara AhAra kI abhilASA hotI hai, yaha kathana dasa hajAra varSa kI Ayu vAle asurakumAroM kI apekSA se samajhanA caahie| utkRSTa abhilASA kucha adhika sAtireka sAgaropama kI sthiti vAle balIndra kI apekSA se hai| zeSa bhavanapatiyoM kA Abhoganirvatita AhAra utkRSTa divasa-pRthaktva se hotA hai| yaha kathana palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kI Ayu tathA usase adhika Ayu vAloM kI apekSA se samajhanA cAhie / asurakumAra prasanADI meM hI hote haiM / ataeva ve chahoM dizAoM se pudgaloM kA AhAra kara sakate haiN| AhAra-sambandhI zeSa kathana mUlapATha meM spaSTa hai|' 1. prajJApanA prameyabodhinI TIkA, bhA. 5, pR. 555 se 559 taka Page #1305 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 110 [prajJApanAsUtra ekendriyoM meM AhArArtho Adi sAta dvAra (2-8) 1807. puDhavikAiyA NaM bhaMte ! AhAraTThI ? hatA! paahaartttthii| [1807 pra.] bhagavan ! kyA pRthvIkAyika jIva AhArArthI hote haiM ? [1807 u.] hA~ gautama ! ve AhArArthI hote haiN| 1808. puDhavikkAiyANaM bhaMte ! kevatikAlassa AhAraTTe samuSpajjati ? goyamA ! aNusamayaM pravirahie AhAraTTe samuSpajjati / / [1808 pra.] bhagavan ! pRthvIkAyika jIvoM ko kitane kAla meM prAhAra kI abhilASA utpanna hotI hai ? [1808 u.] gautama ! unheM pratisamaya binA viraha ke AhAra kI abhilASA utpanna hotI hai| 1806. puDhavikkAiyA NaM bhaMte ! kimAhAramAhAreMti ? evaM jahA raiyANaM (su. 1797-1800) jAva tAI bhaMte ! kati disi pAhArati ? goyamA ! NivAghAeNaM chadisi, vAghAyaM paDucca siya tidisi siya cadisi siya paMcadisi, NavaraM posaNNakAraNaM Na bhavati, vaNNato kAla-NIla-lohiya-hAlidda-sukkilAI, gaMdhano sunbhigaMdhadubhigaMdhAI, rasano titta-kaDuya-kasAya-aMbila-mahurAI, phAsato kakkhaDa-mauya-garuna-lahuya-sIya-usiNaNiDa-lukkhAI, tesi porANe vaNaguNe sesaM jahA NeraiyANaM (su. 1801-2) jAva pAhacca NIsasaMti / [1806 pra.] bhagavan ! pRthvIkAyika jIva kisa vastu kA aAhAra karate haiM ? [1806 u.] gautama ! isa viSaya kA kathana (sU 1797-1800 meM ukta) nairayikoM ke kathana ke samAna jAnanA cAhie; yAvat-[pra] pRthvIkAyika jIva kitanI dizAoM se AhAra karate haiM ? [u.] gautama ! yadi vyAghAta (rukAvaTa) na ho to ve (niyama se) chahoM dizAoM meM sthita aura chahoM dizAproM) se (Agata dravyoM kA) AhAra karate haiN| yadi vyAghAta ho to kadAcit tIna dizAoM se, kadAcit cAra dizAoM se aura kadAcit pAMca dizAoM se prAgata dravyoM kA AhAra karate haiM / vizeSa yaha hai ki (pRthvIkAyikoM ke sambandha meM) bAhulya kAraNa nahIM kahA jAtA / (pRthvIkAyika jIva) varNa se-kRSNa, nIla, rakta, pIta maura zveta, gandha se-sugandha aura durgandha vAle, rasa se-tikta, kaTuka, kaSAya, amla aura madhura rasa vAle aura sparza se-karkaza, mRdu, guru (bhArI), laghu (halkA), zIta, uSNa, snigdha aura rUkSa sparza vAle (dravyoM kA prAhAra karate haiM) tathA una (AhAra kiye jAne vAle pudgaladravyoM) ke purAne varNa Adi guNa naSTa ho jAte haiM, ityAdi zeSa saba kathana (sU. 1801-2 meM ukta) nArakoM ke kathana ke samAna yAvat kadAcit ucchvAsa aura ni:zvAsa lete haiM; (yahA~ taka jAnanA cAhie / ) 1810. puDhavikkAiyA NaM bhaMte ! je poggale aAhArattAe geNhaMti tesi gaMbhaMte ! poggalANaM seyAlaMsi katibhAgaM prAhAreMti katibhAgaM AsAeMti ? goyamA ! asaMkhejjatibhAgaM prAhAreMti aNaMtabhAgaM prAsAeMti / Page #1306 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aTThAIsavA~ AhArapada [111 [1810 pra.] bhagavan ! pRthvIkAyika jIva jina pudgaloM ko pAhAra ke rUpa meM grahaNa karate haiM, una pudgaloM meM se bhaviSyakAla meM kitane bhAga kA AhAra karate haiM aura kitane bhAga kA AsvAdana karate haiM ? . [1810 u.] gautama ! ( AhAra ke rUpa meM gRhIta pudgaloM ke) asaMkhyAtaveM bhAga kA AhAra karate haiM aura anantaveM bhAga kA pAsvAdana karate haiM / 1811. puDhavikkAiyA NaM bhaMte ! je puggale AhArattAe giNhaMti te ki samve pAhAreMti ko samve pAhAreti ? jaheva NeraiyA (su. 1804) thev| [1811 pra.] bhagavan ! pRthvIkAyika jIva jina pudgaloM ko AhAra ke rUpa meM grahaNa karate haiM, kyA una sabhI kA AhAra karate haiM athavA una sabakA AhAra nahIM karate ? (arthAt sabake eka bhAga kA AhAra karate haiM ?) [1811 u.] gautama ! jisa prakAra (sU. 1804 meM) nairayikoM kI vaktavyatA kahI hai, usI prakAra pRthvIkAyika jIvoM ke viSaya meM kahanA caahie| 1812. puDhavikkAiyA NaM bhaMte ! je poggale AhArattAe geNhaMti te gaM tesi poggalA kIsattAe bhujjo bhujjo pariNamaMti ? goyamA ! phAseMdiyavemAyattAe bhujjo bhujjo pariNamaMti / [1812 pra.] bhagavan ! pRthvIkAyika jIva jina pudgaloM ko AhAra ke rUpa meM grahaNa karate haiM, ve pudgala (pRthvIkAyikoM meM) kisa rUpa meM puna:-punaH pariNata hote haiM ? [1812 u.] gautama ! (ve pudgala) sparzendriya kI viSama mAtrA ke rUpa meM (arthAt iSTa evaM aniSTa rUpa meM) bAra-bAra pariNata hote haiM / 1813. evaM jAva vaNapphaikAiyANaM / [1813] isI prakAra (pRthvIkAyikoM) kI vaktavyatA ke samAna (apkAyikoM se lekara) yAvat vanaspatikAyikoM kI (vaktavyatA samajha lenI caahie|) vivecana--pRthvIkAyika prAdi ekendriyoM ko prAhAra-sambandhI vizeSatA-pRthvIkAyika pratisamaya aviratarUpa se prahAra karate haiM / ve niryAghAta kI apekSA chahoM dizAoM kA aura vyAghAta kI apekSA kadAcit tIna, cAra yA pAMca dizAoM kA AhAra lete haiN| inameM ekAnta zubhAnubhAva yA azubhAnubhAvarUpa bAhulya nahIM pAyA jAtA / pRthvIkAyikoM ke dvArA AhAra ke rUpa meM gRhIta pudgala unameM sparzendriya kI viSamamAtrA ke rUpa meM pariNata hote haiN| isakA prAzaya yaha hai ki nArakoM ke samAna ekAnta azubharUpa meM tathA devoM ke samAna ekAnta zubharUpa meM unakA pariNamana nahIM hotA, kintu bAra-bAra kabhI iSTa aura kabhI aniSTa rUpa meM unakA pariNamana hotA hai| yahI nArakoM se pRthvIkAyikoM kI vizeSatA hai| Page #1307 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 112] [prajJApanAsUtra zeSa saba kathana nArakoM ke samAna samajha lenA cAhie / pRthvIkAyika se lekara vanaspatikAyika taka pAhAra-sambandhI vaktavyatA eka-sI hai|' vikalendriyoM meM AhArArthI Adi sAta dvAra (2-8) 1814. beiMdiyA NaM bhaMte ! AhAraTThI? haMtA goyamA ! paahaartttthii| [1814 pra.] bhagavan ! kyA dvIndriya jIva AhArArthI hote haiM ? [1814 u.] hA~, gautama ! ve aAhArArthI hote haiM / 1815. beiMdiyANaM bhaMte ! kevatikAlassa AhAraTu samuppajjati ? jahA raiyANaM (su. 1766) / gavaraM tastha NaM je se mAbhogaNivattie se NaM asaMkhejjasamaie aMtomuhuttie vemAyAe pAhAra? samupajjati / sesaM jahA puDhavikkAiyANaM (su. 1806) jAva Ahacca NIsasaMti, NavaraM NiyamA chddisi| __ [1815 pra.] bhagavan ! dvIndriya jIvoM ko kitane kAla meM AhAra kI abhilASA utpanna hotI hai ? [1815 u.] gautama ! inakA kathana (sU. 1796 meM ukta) nArakoM ke samAna samajhanA caahie| vizeSa yaha hai ki unameM jo Abhoganirvatita pAhAra hai, usa AhAra kI abhilASA asaMkhyAtasamaya ke antarmaharta meM vimAtrA se utpanna hotI hai| zeSa saba kathana pRthvIkAyikoM ke samAna ra "kadAcit niHzvAsa lete haiM" yahA~ taka kahanA cAhie / vizeSa yaha hai ki ve niyama se chaha dizAmoM se (AhAra lete haiM / ) 1816. beiMdiyA NaM bhaMte ! je poggale AhArattAe geNhaMti te NaM tesi poggalANaM seyAlaMsi katibhAgaM AhArati katibhAgaM assAeMti ? evaM jahA NeraiyANaM (su. 1803) / [1816 pra.] bhagavan ! dvIndriya jina pudgaloM ko prAhAra ke rUpa meM grahaNa karate haiM, ve bhaviSya meM una pudgaloM ke kitane bhAga kA AhAra karate haiM aura kitane bhAga kA pAsvAdana karate haiM ? [1816 u.] gautama ! isa viSaya meM (sU. 1803 meM ukta) nairayikoM ke samAna kahanA caahie| 1817. beiMdiyA NaM bhaMte ! je poggale prAhArattAe geNhaMti te ki samve prAhAreMti, No savve AhAreMti ? goyamA ! beiMdiyANaM duvihe prAhAre paNNatte, taM jahA lomAhAre ya pakkhevAhAre ya / je poggale lomAhArattAe geNhaMti te savye aparisese prAhAreMti, je poggale pakkhevAhArattAe gehaMti tesi prasaMkhe1. (ka) paNNavaNAsuttaM, bhA. 1 (mU. pA. Ti.), pR. 394-395 (kha) prajJAnAsUtra (prameyabodhinI TIkA) bhA. 5, pR. 563-566 Page #1308 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aTThAIsavA~ AhArapada] [113 jjaibhAgamAhAreMti gAI ca NaM bhAgasahassAI aphAsAijjamANANaM praNAsAijjamANANaM viddhNsmaagcchti| [1817 pra.] bhagavan ! dvIndriya jina pudgaloM ko AhAra ke rUpa meM grahaNa karate haiM, kyA ve una sabakA AhAra karate haiM athavA una sabakA AhAra nahIM karate ? (arthAt una sabake eka bhAga kA AhAra karate haiM ?) [1817 u.] gautama ! dvIndriya jIvoM kA AhAra do prakAra kA kahA hai / yathA--lomAhAra aura prkssepaahaar| ve jina pudgaloM ko lomAhAra ke rUpa meM grahaNa karate haiM, una sabakA samagrarUpa se AhAra karate haiM aura jina padgaloM ko prakSepAhArarUpa meM grahaNa karate haiM, unameM se asaMkhyAtaveM bhAga kA hI pAhAra karate haiN| unake bahuta-se (aneka) sahasra bhAga yoM hI vidhvaMsa ko prApta ho jAte haiM, na hI unakA bAhara-bhItara sparza ho pAtA hai aura na hI prAsvAdana ho pAtA hai / 1818. etesi NaM bhaMte ! poggalANaM praNAsAijjamANANaM aphAsAijjamANANa ya katare katarehito 4 ?' goyamA ! samvatthovA poggalA aNAsAijjamANA, aphAsAijjamANA aNaMtaguNA / [1818 pra. bhagavan ! ina pUrvokta prakSepAhArapudgaloM meM se prAsvAdana na kiye jAne vAle tathA spRSTa na hone vAle pudgaloM meM kauna kisase alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM ? [1818 u.] gautama ! sabase kama AsvAdana na kiye jAne vAle pudgala haiM, unase anantaguNe (pudgala) spRSTa na hone vAle haiM / 1819. beiMdiyA NaM bhaMte ! je poggale AhArattAe0 pucchaa| goyamA ! jibhidiya-phAsidiyavemAyattAe te tesi bhujjo 2 prinnmNti| [1819 pra.] bhagavan ! dvIndriya jIva jina pudgaloM ko AhAra ke rUpa meM grahaNa karate haiM, ve pudgala kisa-kisa rUpa meM puna: punaH pariNata hote haiM ? ityAdi pUrvavat prazna / [1819 u.] gautama ! ve pudgala jihvandriya aura sparzendriya kI vimAtrA ke rUpa meM punaHpunaH pariNata hote haiN| 1820. evaM jAva cridiyaa| NavaraM gAiM ca NaM bhAgasahassAI aNagghAijjamANAI aphAsAijjamANAI aNassAijjamANAI viddhaMsamAgacchati / [1820] isI prakAra yAvat caturindriya taka ke viSaya meM kahanA caahie| vizeSatA yaha hai ki inake (trIndriya, caturindriya) dvArA prakSepAhArarUpa meM gRhIta pudgaloM ke aneka sahasra bhAga anAghrAyamANa (nahIM sUghe hue), aspRzyamAna (binA chUe hue) tathA anAsvAdyamAna (svAda liye binA) hI vidhvaMsa ko prApta ho jAte haiN| 1821. etesi NaM bhaMte ! poggalANaM aNAghAijjamANANaM aNAsAijjamANANaM aphAsAijjamANANa ya katare katarehito appA vA 4 ? 1. 4 sUcaka cihna-'prapA vA vahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ?' isa pATha kA sUcaka hai / --saM. Page #1309 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 114] [prajJApanAsUtra goyamA ! samvatthovA poggalA aNAghAijjamANA, aNassAijjamANA aNaMtaguNA, aphAsAinjamANA annNtgunnaa| - [1821 pra.] bhagavan ! ina anAghrAyamANa, aspRzyamAna aura anAsvAdyamAna pudgaloM meM se kauna kisase alpa, bahata, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? [1821 u.] gautama ! anAghrAyamANa pudgala sabase kama haiM, usase anantaguNe pudgala anAsvAdyamAna haiM aura aspRzyamAna pudgala usase anantaguNe haiM / 1822. teiMdiyA NaM bhaMte ! z2e poggalA0 pucchaa| goyamA ! ghANidiya-jimbhidiya-phAsidiyavemAyattAe te tesi bhujjo 2 pariNamaMti / [1822 pra.] bhagavan ! zrIndriya jIva jina pudgaloM ko AhAra ke rUpa meM grahaNa karate haiM, ve pudgala unameM kisa rUpa meM punaH-punaH pariNata hote haiM ? [1822 u.] gautama ! ve pudgala ghrANendriya, jihvandriya aura sparzendriya kI vimAtrA se (arthAt-iSTa-aniSTarUpa se) punaH-punaH pariNata hote haiN| 1823. cAuridiyANaM cakkhidiya-ghANidiya-jibhidiya-phAsidiyavemAyattAe te tesi bhujjo bhujjo pariNamaMti, sesaM jahA teiMdiyANaM / / [1823] (caturindriya dvArA AhAra ke rUpa meM gRhIta pudgala) cakSurindriya, ghrANendriya, jihvandriya evaM sparzendriya kI vimAtrA se punaH punaH pariNata hote haiN| caturindriyoM kA zeSa kathana trIndriyoM ke kathana ke samAna samajhanA caahie| vivecana --vikalendriyoM ke prAhAra ke viSaya meM spaSTIkaraNa-lomAhAra-lomoM yA romoM (rooM) dvArA kiyA jAne vAlA AhAra lomAhAra kahalAtA hai| prakSepAhAra arthAt kavalAhAra, mukha meM DAla (prakSipta) kara yA kaura (grAsa) ke rUpa meM mukha dvArA kiyA jAne vAlA AhAra prakSepAhAra hai / varSA Adi ke mausama meM progharUpa se pudgaloM kA zarIra meM praveza ho jAtA hai, jisakA anumAna mUtra Adi se kiyA jAtA hai, vaha lomAhAra hai| dvIndriyAdi vikalendriya jIva lomAhAra ke rUpa meM jina padgaloM ko grahaNa karate haiM, una sabakA pUrNa rUpa se prAhAra karate haiM, kyoMki unakA svabhAva hI vaisA hotA hai| tathA jina pudgaloM ko ve prakSepAhAra ke rUpa meM grahaNa karate haiM, unake asaMkhyAtaveM bhAga kA hI AhAra kara pAte haiN| unameM se bahuta-se sahasrabhAga unake dvArA binA sparza kiye yA binA prAsvAdana kiye yoM hI vidhvaMsa ko prApta ho jAte haiM, kyoMki unameM se koI pudgala atisthUla hone ke kAraNa aura koI atisUkSma hone ke kAraNa prAhRta nahIM ho paate|' AhArya pudgaloM kA alpa-bahutva-prakSepAhAra rUpa meM grahaNa kiye jAne vAle pudgaloM meM sabase kama pudgala anAsvAdyamAna hote haiM, Azaya yaha hai ki eka-eka sparzayogya bhAga meM anantavA~ bhAga AsvAda ke yogya hotA hai aura usakA bhI anantavA~ bhAga AghrANa-(sUdhane ke) yogya hotA hai| ataH - -.-. ...- - --.-- -- . .. 1. prajJApanA. (prameyabodhinI TIkA) bhA. 5, pR. 584 Page #1310 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aTThAIsavA AhArapada [115 sabase kama anAghrAyamANa pudgala hote haiN| unase anantaguNe pudgala anAsvAdyamAna hote haiM aura unase bhI anantaguNe pudgala aspRzyamAna hote haiN|' paMcendriya tiryaJcoM, manuSyoM, jyotiSkoM evaM vArapavyantaroM meM AhArArthI aAdi sAta dvAra 1824. paMceMdiyatirikkhajoNiyA jahA teiNdiyaa| NavaraM tattha NaM je se prAbhogaNinvattie se jahaNNeNaM aMtomuttassa, ukkoseNaM chaTThabhattassa AhAra? samuSpajjati / [1824] paMcendriya tiryaJcoM kA kathana trIndriya jIvoM ke samAna jAnanA caahie| vizeSa yaha hai ki unameM jo Abhoganirvatita pAhAra hai, usa pAhAra kI abhilASA unheM jaghanya antarmuhUrta se aura utkRSTa SaSThabhakta se (arthAt do dina chor3a kara) utpanna hotI hai| 1825. paMceMdiyatirikkhajoNiyA NaM bhaMte / je poggale prAhArattAe0 pucchaa| goyamA ! soiMdiya-cakviMdiya-ghANidiya-jibhidiya-phAseMdiyavemAyattAe bhujjo 2 prinnmNti| [1825 pra.] bhagavan ! paMcendriya tiryaJca jina pudgaloM ko prAhAra ke rUpa meM grahaNa karate haiM, ve pudgala unameM kisa rUpa meM punaH punaH prApta hote haiM ? [1825 u.] gautama ! AhArarUpa meM gRhIta ve pudgala zrotrendriya, cakSurindriya, ghrANendriya, jihvandriya aura sparzendriya kI vimAtrA ke rUpa meM punaH punaH pariNata hote haiN| 1826. maNUsA evaM ceva / NavaraM prAbhogaNivvattie jahaNeNaM aMtomuhattassa, ukkoseNaM aTThamabhattassa prAhAraTTe samuppajjati / [1826] manuSyoM kI AhAra-sambandhI vaktavyatA bhI isI prakAra hai / vizeSa yaha hai ki unakI Abhoganirvatita AhAra kI abhilASA jaghanya antarmuhUrta meM hotI hai aura utkRSTa aSTamabhakta (kAla vyatIta) hone para utpanna hotI hai / 1827. vANamaMtarA jahA NAgakumArA (su. 1806 [2] ) / [1827] vANavyantara devoM kA AhAra-sambandhI kathana nAgakumAroM ke samAna jAnanA cAhie / 1828. evaM joisiyA vi / NavaraM prAbhogaNivattie jahaNaNaM divasa-puhattassa, ukkoseNa vi divasapuhattassa AhAraTThe samuppajjati / [1828] isI prakAra jyotiSkadevoM kA bhI kathana hai| kintu unheM prAbhoganirvatita AhAra kI abhilASA jaghanya divasa-pRthaktva meM aura utkRSTa bhI divasa-pRthaktva meM utpanna hotI hai| vivecana-tiryaJca paMcendriya aAdi kI prAhArasambandhI vizeSatA unako prAbhoganirvattita AhAra kI icchA jaghanya antarmuhUrta meM aura utkRSTa SaSThabhakta meM (do dina ke bAda) hotI hai| yaha kathana devakuru-uttarakuru kSetroM ke tiryaJca paMcendriyoM kI apekSA se samajhanA cAhie ! manuSyoM ko 1. prajJApanA (prameyabodhinI TIkA), bhA. 5, pR. 504 Page #1311 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 116] prajJApanAsUtra Abhoganirvatita AhAra kI abhilASA jaghanya antarmahUrta se aura utkRSTa aSTamabhakta se (tIna dina ke bAda) hotI hai / yaha kathana bhI devakuru-uttarakuru kSetroM ke manuSyoM kI apekSA se samajhanA cAhie / ina donoM dvArA gahIta AhArya padagala bhI paMcendriyoM kI vimAtrA ke rUpa meM panaH pana: vANavyantara aura jyotiSka devoM kA anya saba kathana to nAgakumAra ke samAna hai, lekina Abhoganirvartita aAhArAbhilASA jaghanya aura utkRSTa divasapRthaktva (do dina se lekara nau dinoM) se hotI hai| ina donoM prakAra ke devoM kI Ayu patyopama ke AThaveM bhAga ko hone se svabhAva se hI divasapRthaktva vyatIta hone para inheM AhAra kI abhilASA hotI hai|' vaimAnika devoM meM AhArAdi sAta dvAroM kI prarUparaNA (2-8) 1826. evaM vemAriNayA vi| gavaraM AbhogaNivvattie jahaNNaNaM divasa-puhattassa, ukkoseNaM tettIsAe vAsasahassANaM pAhAraTTe samuppajjati / sesaM jahA asurakumArANaM (su. 1806 [1]) jAva te tesi bhujjo 2 pariNamaMti / [1826] isI prakAra vaimAnika devoM kI bhI AhArasambandhI vaktavyatA jAnanI cAhie / vizeSatA yaha hai ki inako prAbhoganirvatita AhAra kI abhilASA jaghanya divasa-pRthaktva meM aura utkRSTa tetIsa hajAra varSoM meM utpanna hotI hai| zeSa vaktavyatA (sU. 1806-1 meM ukta) asurakumAroM ke samAna yAvat 'unake una pudgaloM kA bAra-bAra pariNamana hotA hai', yahA~ taka kahanI caahie| 1830. sohamme AbhogaNinvattie jahaNNeNaM divasapuhattassa, ukkoseNaM doNhaM vAsasahassANaM AhAraTThe samuppajjA / [1830] saudharmakalpa meM prAbhoganirvatita pAhAra kI icchA jaghanya divasa-pRthaktva se aura utkRSTa do hajAra varSa se samutpanna hotI hai| 1831. IsANANaM pucchaa| goyamA! jahaNNaNaM divasapuhattassa sAtiregassa, ukkoseNaM sAtiregANaM doNhaM vAsasahassANaM / [1831 pra.[ IzAnakalpasambandhI pUrvavat prazna ? [1831 u.] gautama ! jaghanya kucha adhika divasa-pRthaktva meM aura utkRSTa kucha adhika do hajAra varSa meM (unako pAhArAbhilASA utpanna hotI hai / ) 1832. saNaMkumArANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNeNaM doNhaM vAsasahassANaM, ukkoseNaM sattaNhaM vAsasahassANaM / [1832 pra.] sanatkumArasambandhI pUrvavat prazna ? [1832 u.] gautama ! jaghanya do hajAra varSa meM aura utkRSTa sAta hajAra varSa meM prAhArecchA utpanna hotI hai| 1 prajJApanA. prameyabodhinI TIkA, bhA.5, . 589 se 591 taka For Private & Personal use only Page #1312 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aTThAIsavA~ AhArapada] [117 1833. mAhide yucchaa| goyamA ! jahaNNaNaM doNhaM vAsasahassANaM sAtiregANaM, ukkoseNaM sattaNhaM vAsasahassANaM sAtiregANaM / [1833 pra] mAhendrakalpa ke viSaya meM pUrvavat prazna ? [1833 u.] gautama ! jaghanya kucha adhika do hajAra varSa meM aura utkRSTa kucha adhika sAta hajAra varSa meM AhArAbhilASA utpanna hotI hai| 1834. baMbhaloe NaM pucchA / goyamA ! jahaNeNaM sattaNhaM vAsasahassANaM, ukkoseNaM dasaNhaM vAsasahassANaM / [1834 pra.] gautama ! brahmalokasambandhI prazna ? [1834 u.] gautama ! (vahA~) jaghanya sAta hajAra varSa meM aura utkRSTa dasa hajAra varSa meM AhArAbhilASA utpanna hotI hai / 1835. laMtae NaM pucchaa| goyamA ! jahaNaNaM dasahaM vAsasahassANaM, ukkoseNaM coddasaNhaM vAsasahassANaM AhAraTThe smuppjjaa| [1835 pra.] lAntakakalpasambandhI pUrvavat pRcchA ? [1835 u.] gautama ! jaghanya dasa hajAra varSa meM aura utkRSTa caudaha hajAra varSa meM unheM AhArAbhilASA utpanna hotI hai| 1836. mahAsukke NaM pucchaa| goyamA ! jahaNNaNaM coisaNhaM vAsasahassANaM, ukkoseNaM sattarasaNhaM vaasshssaannN| [1836 pra.] mahAzukrakalpa ke sambandha meM prazna ? [1836 u.] gautama ! vahA~ jaghanya caudaha hajAra varSa meM aura utkRSTa sattaraha hajAra varSa meM AhArAbhilASA utpanna hotI hai| 1837. sahassAre NaM pucchA / goyamA ! jahaNNaNaM sattarasaNhaM vAsasahassANaM, ukkoseNaM aTThArasaNhaM vAsasahassANaM / [1837 pra.] sahasrArakalpa ke viSaya meM pRcchA ? [1837 u.] gautama ! jaghanya sattaraha hajAra varSa meM aura utkRSTa aThAraha hajAra varSa meM unako pAhArecchA utpanna hotI hai / 1838. prANae gaM pucchaa| goyamA ! jahaNNeNaM aTThArasaNhaM vAsasahassANaM, ukkoseNaM egUNavIsAe vAsasahassANaM / [1838 pra.] Anatakalpa ke viSaya meM AhArasambandhI prazna ? [1838 u.] gautama ! jaghanya aThAraha hajAra varSa meM aura utkRSTa unnIsa hajAra varSa meM prAhArecchA paidA hotI hai| Page #1313 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 118] [prajJApanAsUtra 1836. pANae NaM pucchaa| goyamA ! jahaNaNaM egUNavIsAe vAsasahassANaM, ukkoseNaM vIsAe vAsasahassANaM / [1836 pra.] prANatakalpa ke devoM kI AhAraviSayaka pacchA ? [1839 u.] gautama ! vahA~ jaghanya unnIsa hajAra varSa meM aura utkRSTa bIsa hajAra varSa meM AhArAbhilASA utpanna hotI hai| 1840. prAraNe NaM pucchaa| goyamA ! jahaNNeNaM vosAe vAsasahassANaM, ukkoseNaM ekkavIsAe vAsasahassANaM / [1840 pra.] AraNakalpa meM AhArecchA sambandhI pUrvavat prazna ? [1840 u.] gautama ! jaghanya bIsa hajAra varSa meM aura utkRSTa ikkIsa hajAra varSa meM AhArAbhilASA utpanna hotI hai| 1841. accue NaM pucchaa| goyamA ! jahaNNeNaM ekkavIsAe vAsasahassANaM, upakoseNaM bAvIsAe vAsasahassANaM / [1841 pra.] bhagavan ! acyutakalpa ke devoM ko kitane kAla meM AhAra kI abhilASA utpanna hotI hai ? [1841 u.] gautama ! jaghanya 21 hajAra varSa aura utkRSTa 22 hajAra varSa meM unako pAhArAbhilASA utpanna hotI hai| 1842. heTimaheDimagevejjagANaM pucchA / goyamA ! jahaNNeNaM bAvIsAe vAsasahassANaM, ukkoseNaM tevIsAe vAsasahassANaM / evaM savvattha sahassANi bhANiyavANi jAva savvaLeM / [1842 pra.] bhagavan ! adhastana-adhastana (sabase nicale) veyakoM meM prAhArasambandhI pRcchA ? [1842 u.] gautama ! jaghanya 22 hajAra varSa meM aura utkRSTa 23 hajAra varSa meM devoM ko pAhArAbhilASA utpanna hotI hai| isa prakAra sarvArthasiddha vimAna taka (eka-eka) hajAra varSa adhika kahanA caahie| 1843. heTimamajjhimANaM pucchaa| goyamA! jahaNeNaM tevIsAe, ukkoseNaM cauvIsAe / [1843 pra.] bhagavan ! adhastana-madhyama veyakoM ke viSaya meM pRcchA ? [1843 u.] gautama ! jaghanya 23 hajAra varSa aura utkRSTa 24 hajAra varSa meM unheM mAhArecchA utpanna hotI hai / 1844. heTThimauvarimANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNaNaM cauvIsAe, ukkoseNaM paNuvIsAe / [1844 pra.] bhagavan ! adhastana-uparima gre veyakoM ke viSaya meM AhArAbhilASA-pRcchA ? Page #1314 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aTThAIsavA~ AhArapada] [119 [1844. u.] gautama ! jaghanya cauvIsa hajAra varSa aura utkRSTa 25 hajAra varSa meM prAhArecchA utpanna hotI hai| 1845. majjhimaheTThimANaM pucchA / goyamA ! jahaNNaNaM paNuvIsAe, ukkoseNaM chbbiisaae| [1845 pra.] bhagavan ! madhyama-adhastana gre veyakoM ke viSaya meM prazna ? [1845 u.] gautama ! jaghanya 25 hajAra varSa meM aura utkRSTa 26 hajAra varSa meM prAhAra kI abhilASA utpanna hotI hai| 1846. majjhimamajjhimANaM pucchaa| goyamA ! jahaNaNaM chavvIsAe, ukkoseNaM sttaaviisaae| [1846 pra.] bhagavan ! madhyama-madhyama graiveyakoM kI AhArAbhilASA kitane kAla meM utpanna hotI hai ? [1846 u.] gautama ! jaghanya 26 hajAra varSa meM aura utkRSTa 27 hajAra varSa meM AhArecchA utpanna hotI hai| 1847. majjhimauvarimANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNeNaM sattAvIsAe ukkoseNa aTThAvIsAe / [1847 pra.] bhagavan ! madhyama-uparima naiveyaka meM prAhArecchA sambandhI pRcchA ? [1847 u.] gautama ! jaghanya 27 hajAra varSa aura utkRSTa 28 hajAra varSa meM unheM AhArAbhilASA utpanna hotI hai| 1848. urimaheTThimANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNeNaM aTThAvIsAe, ukkoseNaM egUNatIsAe / [1848 pra.] bhagavan ! uparima-adhastana graiveyakoM meM prAhArecchA-sambandhI pRcchA ? [1848 u.] gautama ! jaghanya 28 hajAra varSa meM aura utkRSTa 29 hajAra varSa meM unheM AhAra karane kI icchA utpanna hotI hai / 1846. urimamajjhimANaM pucchA / goyamA ! jahaNNeNaM ekkUNatIsAe, ukkoseNaM tiisaae| [1846 pra.] bhagavan ! uparima-madhyama greveyakoM meM prAhArecchA kitane kAla meM utpanna hotI hai ? [1846 u.] gautama ! jaghanya 29 hajAra varSoM meM aura utkRSTa 30 hajAra varSoM meM unheM AhArecchA utpanna hotI hai| 1850. uvarimauvarimageveujagANaM pucchaa| moyamA ! jahaNNeNaM tIsAe, ukkoseNaM ekkatIsAe / Page #1315 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 120] [prajJApanAsUtra _ [1850 pra.] bhagavan ! uparima-uparima aveyakoM meM kitane kAla meM prAhArecchA utpanna hotI hai ? [1850 u.] gautama ! jaghanya 30 hajAra varSa meM aura utkRSTa 31 hajAra varSa meM unheM AhAra karane kI icchA utpanna hotI hai ! 1851. vijaya-vejayaMta-jayaMta-aparAjiyANaM pucchaa| goyamA ! jahaNaNaM ekkatIsAe, ukkoseNaM tettiisaae| [1851 pra. bhagavana ! vijaya, vaijayanta, jayanta aura aparAjita devoM ko kitane kAla meM AhAra kI abhilASA utpanna hotI hai ? [1851 u.] gautama ! unheM jaghanya 31 hajAra varSa meM aura utkRSTa 33 hajAra varSa meM prAhArecchA utpanna hotI hai| 1852. savvaTThagadevANaM pucchaa| goyamA ! ajahaNNamaNukkoseNaM tettIsAe vAsasahassANaM prAhAraTTe samuppajjati / [1852 pra.] bhagavan ! sarvArthaka (sarvArthasiddha) devoM ko kitane kAla meM prAhAra kI abhilASA utpanna hotI hai ? [1852 u ] gautama ! unheM ajaghanya-anutkRSTa (jaghanya utkRSTa ke bheda se rahita) tetIsa hajAra varSa meM AhAra kI icchA utpanna hotI hai / vivecana-vaimAnika devoM kI AhAra sambandhI vaktavyatA-vaimAnika devoM kI vaktavyatA jyotiSka devoM ke samAna samajhanI cAhie, kintu isameM vizeSatA yaha hai ki vaimAnika devoM ko prAbhoga kI icchA jaghanya divasa-pathaktva meM hotI hai, aura utkRSTa 33 hajAra varSoM meN| 33 hajAra varSoM meM AhAra kI icchA kA jo vidhAna kiyA gayA hai, vaha anuttaropapAtika devoM kI apekSA se samajhanA caahie| zeSa kathana jaisA asurakumAroM ke viSaya meM kiyA gayA hai, vaisA hI vaimAnikoM ke viSaya meM jAna lenA caahie| zubhAnubhAvarUpa bAhulya kAraNa kI apekSA se varNa se--pIta aura zveta, gandha se surabhigandha vAle, rasa se--amla aura madhura, sparza se--mRdu, laghu snigdha aura rUkSa pudagaloM ke purAtana varNa-gandharasa-sparza-guNoM ko rUpAntarita karake apane zarIrakSetra meM avagAr3ha pudgaloM kA samasta prAtmapradezoM se vaimAnika AhAra karate haiM, una AhAra kiye hue pudgaloM ko ve zrotrendriyAdi pAMca indriyoM ke rUpa meM, iSTa, kAnta, priya, zubha, manojJa, manAma, iSTa aura vizeSa abhISTa rUpa meM, halke rUpa meM, bhArI rUpa meM nahIM, sukhadarUpa meM, duHkhadarUpa meM nahIM, pariNata karate haiN|' vizeSa spaSTIkaraNa-jina vaimAnika devoM kI jitane sAgaropama kI sthiti hai, unheM utane hI hajAra varSa meM AhAra kI abhilASA utpanna hotI hai| isa niyama ke anusAra saudharma, izAna Adi devalokoM meM prAhArecchA kI jaghanya aura utkRSTa sthiti kA parimANa samajha lenA cAhie / ise spaSTa1. (ka) prajJApanA. prameyabodhinI TIkA bhA. 5, pR. 512-513 (kha) prajJApanA. malayavRtti, abhi. rA. koSa bhA. 2, pR. 506 Page #1316 -------------------------------------------------------------------------- ________________ M or m 9 aTThAIsavA~ AhArapada [121 rUpa se samajhane ke lie nIce eka tAlikA dI jA rahI hai, jisase AsAnI se vaimAnika devoM kI AhArecchA ke kAla ko samajhA jA ske| kama vaimAnikadeva kA nAma jaghanya AhArecchAkAla utkRSTa prAhArecchA kAla saudharmakalpa ke deva divasa-pRthaktva do hajAra varSa IzAnakalpa ke deva kucha adhika divasa-pRthaktva kucha adhika do hajAra varSa sanatkumArakalpa ke deva do hajAra varSa sAta hajAra varSa mAhendrakalpa ke deva kucha adhika do hajAra varSa kucha adhika 7 hajAra varSa brahmaloka ke deva sAta hajAra varSa dasa hajAra varSa lAntakakalpa ke deva dasa hajAra varSa caudaha hajAra varSa mahAzukrakalpa ke deva caudaha hajAra varSa sattaraha hajAra varSa sahasrArakalpa ke deva sattaraha hajAra varSa aThAraha hajAra varSa mAnatakalpa ke deva aThAraha hajAra varSa unnIsa hajAra varSa prANatakalpa ke deva unnIsa hajAra varSa bIsa hajAra varSa prAraNakalpa ke deva bIsa hajAra varSa ikkIsa hajAra varSa acyutakalpa ke deva ikkIsa hajAra varSa bAIsa hajAra varSa adhastana-adhastana bAIsa hajAra varSa teIsa hajAra varSa graiveyaka deva adhastana-madhyama teIsa hajAra varSa cauvIsa hajAra varSa graiveyaka deva adhastana-uparitana cauvIsa hajAra varSa paccIsa hajAra varSa madhyama-adhastana paccIsa hajAra varSa chavvIsa hajAra varSa madhyama-madhyama chanvIsa hajAra varSa sattAIsa hajAra varSa madhyama-uparima " sattAIsa hajAra varSa aThAIsa hajAra varSa uparima-adhastana aThAIsa hajAra varSa unatIsa hajAra varSa uparima-madhyama' " unatIsa hajAra varSa tIsa hajAra varSa uparima-uparima' " tIsa hajAra varSa ikattIsa hajAra varSa vijaya-vaijayanta-jayanta ikattIsa hajAra varSa tetIsa hajAra varSa aparAjita deva 23 sarvArthasiddha deva ___ ajaghanya-anutkRSTa tetIsa hajAra varSa 1. (ka) prajJApanA. malayavatti, a. rA. koSa 506 (kha) prajJApanA. prameyabodhinI TIkA bhA.5pa.592-602 Page #1317 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 122] [prajJApanAsUtra nauvA~ : ekendriyazarIrAdidvAra 1853. raiyA NaM bhaMte ! ki egidiyasarIrAiM prAhAreti jAva paMceMdiyasarIrAiM prAhAraiti ? goyamA ! pusvabhAvapaNNavaNaM paDucca egidiyasarIrAiM pi prAhAraiti jAva paMceMdiyasarIrAI pi, paDappaNNabhAvapaNNavaNaM paDucca NiyamA paMceMdiyasarIrAiM AhArati / [1853 pra.] bhagavan ! kyA nairayika ekendriyazarIroM kA yAvat paMcendriyazarIroM kA AhAra karate haiM ? [1853 u.] gautama ! pUrvabhAvaprajJApanA kI apekSA se ve ekendriyazarIroM kA bhI prAhAra karate haiM, yAvat paMcendriyazarIroM kA bhI tathA vartamAnabhAvaprajJApanA kI apekSA se niyama se ve paMcendriyazarIroM kA AhAra karate haiM / 1854. evaM jAva thnniykumaaraa| [1854] (asurakumAroM se lekara) yAvat stanitakumAroM taka isI prakAra (samajhanA caahie|) 1855. puDhavikkAiyANaM pucchaa| goyamA ! puTavabhAvapaNNavaNaM paDucca evaM ceva, par3appaNNabhAvapaNNavaNaM paDucca NiyamA egidiyasarIrAiM praahaareti| [1855 pra.] bhagavan ! pRthvIkAyikoM ke viSaya meM pUrvavat prazna ? [1855 u.] gautama ! pUrvabhAvaprajJApanA ko apekSA se nArakoM ke samAna ve ekendriya se paMcendriya taka kA AhAra karate haiN| vartamAnabhAvaprajJApanA kI apekSA se niyama se ve ekendriyazarIroM kA pAhAra karate haiN| 1856. beiMdiyA pusvabhAvapaNNavaNaM paDucca evaM ceva, paDuppaNNabhAvapaNNavaNaM paDucca NiyamA beiMdiyasarIrAiM prAhAreti / [1856] dvIndriyajIvoM ke sambandha meM pUrvabhAvaprajJApanA kI apekSA se isI prakAra (pUrvavat kahanA caahie|) vartamAnabhAvaprajJApanA kI apekSA se ve niyama se dvIndriyazarIroM kA AhAra karate haiN| 1857. evaM jAva cariMdiyA tAva pugvabhAvapaNNavaNaM paDucca evaM, paDuppaNNabhAvapaNNavaNaM paDucca NiyamA jassa jati iMdiyAI taiMdiyasarIrAiM te paahaareti| [1857) isI prakAra yAvat caturindriyaparyanta pUrvabhAvaprajJApanA kI apekSA se pUrvavata (kathana jAnanA cAhie / ) vartamAnabhAvaprajJApanA kI apekSA se jisake jitanI indriyAM haiM, utanI hI indriyoM vAle zarIra kA pAhAra karate haiM / 1858. sesA jahA rayA jAva bemaanniyaa| [1858] zeSa jIvoM yAvat vaimAnikoM taka kA kathana nairayikoM ke samAna jAnanA cAhie / Page #1318 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ahAIsavA~ AhArapada [123 kauna-sA jIva kinake zarIroM kA prAhAra karatA hai?-prastuta prakaraNa meM nairayika Adi cauvIsa daNDakavartI jIva jina-jina jIvoM ke zarIra kA AhAra karate haiM, usakI prarUpaNA kI gaI hai, do apekSAoM se-pUrvabhAvaprajJApanA (arthAt atItakAlIna paryAyoM ko prarUpaNA) kI apekSA se aura pratyutpanna-vartamAnakAlika bhAva kI prarUpaNA kI apekSA se / ' prazna ke samAdhAna kA Azaya-prazna to mUlapATha se spaSTa hai, kintu usake samAdhAna meM jo kahA gayA ki nArakAdi jIva pUrvabhAvaprajJApanA kI apekSA se--ekendriya se lekara paMcendriya taka ke zarIroM kA grAhAra karate haiM aura vartamAnabhAva prajJApanA kI apekSA naira yikAdi paMcendriya niyama se paMcendriyazarIroM kA, caturindriya caturindriyazarIroM kA, trIndriya trIndriyazarIroM kA, dvIndriya dvIndriyazarIroM kA aura pRthvIkAyikAdi ekendriya ekendriyazarIroM kA hI AhAra karate haiN| arthAt-jo prANI jitanI indriyoM vAlA hai, vaha utanI hI indriyoM vAle zarIroM kA AhAra karate haiM / isa samAdhAna kA Azaya vRttikAra likhate haiM ki pAhAryamANa pudgaloM ke atItabhAva (paryAya) kI daSTi se vicAra kiyA jAe to niSkarSa yaha nikalatA hai ki unameM se kabhI koI ekendriya-zarIra ke rUpa meM pariNata the, koI dvIndriya-zarIra ke rUpa meM pariNata the, koI trIndriyazarIra yA caturindriya-zarIra ke rUpa meM aura koI paMcendriya-zarIra ke rUpa meM pariNata the| usa pUrvabhAva kA yadi vartamAna meM prAropa karake vivakSA kI jAe to nArakajIva ekendriya-zarIroM kA tathA dvIndriya, zrIndriya, caturindriya evaM pacendriya-zarIroM kA bhI prAhAra karate haiN| kintu jaba RjusUtranaya kI dRSTi se vartamAna-bhava kI vivakSA kI jAtI hai, taba RjusUtranaya kriyamANa ko kRta, pAhAryamANa ko AhRta aura pariNamyamAna pudagaloM ko pariNata svIkAra karatA hai; jo svazarIra ke rUpa meM pariNata ho rahe haiM / isa prakAra RjusUtranaya ke mata se svazarIra kA hI AhAra kiyA jAtA hai| nArakoM, devoM, manuSyoM aura paMcendriya-tiryaJcoM kA svazarIra paMcendriya hai| zeSa jIvoM (ekendriya se caturindriya) ke viSaya meM bhI isI prakAra sthiti ke anusAra kahanA cAhie / dasavA~ : lomAhAradvAra 1856. raiyA NaM bhaMte ! ki lomAhArA pakkhevAhArA ? goyamA ! lomAhArA, No pakkhevAhArA / [1856 pra.] bhagavan ! nAraka jIva lomAhArI haiM yA prakSepAhArI haiM ? 1856 u.] gautama ! ve lomAhArI haiM, prakSepAhArI nahIM haiN| 1860. evaM egidiyA sabve devA ya bhANiyamvA jAya vemaanniyaa| [1860] isI prakAra ekendriya jIvoM, sabhI devoM, yAvat vaimAnikoM taka ke viSaya meM kahanA caahie| 1. (ka) paNNavaNAsutta bhA. 1 (mUlapATha-TippaNayukta) pR. 399 (kha) prajApanA. prameyabodhinI TIkA, bhA. 5, pR. 605-606 2. vahI bhA. 5, pR. 606 se 609 taka Page #1319 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 124] [prazApanAsUna 1861. beiMdiyA jAva maNasA lomAhArA vi pakkhevAhArA vi|| [1861] dvIndriyoM se lekara yAvat manuSyoM taka lomAhArI bhI haiM, prakSepAhArI bhI haiN| vivecana-caubIsa daNDakoM meM lomAhArI-prakSepAhArI-prarUpaNA--lomAhArI kA artha hairomoM (rooM) dvArA prahAra grahaNa karane vAle tathA prakSepAhArI kA artha hai--kavalAhArI-grAsa (kaura) hAtha meM lekara mukha meM DAlane vAle jIva / caubIsa daNDakoM meM nAraka, bhavanapati, vANavyantara, jyotiSka, vaimAnika aura ekendriya jIva lomAhArI haiM, prakSepAhArI nahIM; kyoMki nAraka aura cAroM prakAra ke deva vaikriyazarIradhArI hote haiM, isalie tathAvidha svabhAva se hI ve lomAhArI hote haiN| unameM kavalAhAra kA abhAva hai / pRthvIkAyikAdi pAMca prakAra ke ekendriya jIvoM ke mukha nahIM hotA, ataeva unameM prakSepAhAra kA abhAva hai| kintu dvIndriya, trIndriya, caturindriya, paMcendriya tiryaJca evaM manuSya lomAhArI bhI hote haiM aura katralAhArI (prakSepAhArI) bhii| nArakoM kA lomAhAra bhI paryApta nArakoM kA hI jAnanA cAhie, aparyAptakoM kA nhiiN|' gyArahavA~ : manobhakSIdvAra 1862. NeraiyA NaM bhaMte ! kiM proyAhArA maNabhakkhI ? goyamara ! proyAhArA, No mnnbhkkhii| [1862 pra. bhagavan ! nairayika jIva proja-yAhArI hote haiM, athavA manobhakSI ? [1862 u.] gautama ! ve proja-aAhArI hote haiM, manobhakSI nhiiN| 1863. evaM samve orAliyasarIrA vi / [1863] isI prakAra sabhI audArikazarIradhArI jIva bhI proja-AhAra vAle hote haiN| 1864. devA sabve jAva vemANiyA oyAhArA vi maNabhakkhI vi| tattha NaM je te maNabhakkhI devA tesi NaM icchAmaNe samuppajjai 'icchAmo NaM maNabhakkhaM karittae' tae NaM tehiM devehiM evaM maNasIkate samANe khippAmeva je poggalA iTThA kaMtA jAva maNAmA te tesi maNabhakkhattAe pariNamaMti, se jahANAmae sItA poggalA sIyaM pappa sIyaM ceva aivaittANaM ciTThati usiNA vA poggalA usiNaM pappa usiNaM ceva ativaittANaM ciTThati / evAmeva tehi devehi maNabhakkhaNe kate samANe goyamA ! se icchAmaNe khippAmeva aveti / ||pnnnnvnnaae bhagavatIe pAhArapade paDhamo uddesano smtto|| [1864] asurakumAroM se yAvat vaimAnikoM taka sabhI (prakAra ke) deva proja-pAhArI bhI hote haiM aura manobhakSI bhii| devoM meM jo manobhakSI deva hote haiM, unako icchAmana (arthAt--mana meM pAhAra karane kI icchA) utpanna hotI hai / jaise ki ve cAhate haiM ki hama mano--(mana meM cintita vastu kA) bhakSaNa kareM ! tatpazcAt una devoM ke dvArA mana meM isa prakAra kI icchA kiye jAne para zIghra hI jo pudgala iSTa, kAnta (kamanIya), yAvat manojJa, manAma hote haiM, ve unake manobhakSyarUpa meM 1. prajJApanA. prameyabodhinI TIkA bhA.5, pR.609-610 Page #1320 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aTThAIsavA~ AhArapada] (125 pariNata ho jAte haiM / (yathA-mana se amuka vastu ke bhakSaNa kI icchA ke) tadanantara jisa kisI nAma vAle zIta (ThaMDe) pudgala, zItasvabhAva ko prApta hokara rahate haiM athavA uSNa pudgala, uSNasvabhAva ko pAkara rahate haiN| he gautama ! isI prakAra una devoM dvArA manobhakSaNa kiye jAne para, unakA icchApradhAna mana zIghra hI santuSTa-tRpta ho jAtA hai| vivecana-proja-mAhArI kA artha-utpattipradeza meM AhAra ke yogya pudgaloM kA jo samUha hotA hai, vaha 'proja' kahalAtA hai| mana meM utpanna icchA se pAhAra karane vAle manobhakSI kahalAte haiN|' niSkarSa-jitane bhI audArikazarorI jIva haiM, ve saba tathA nAraka proja-aAhArI hote haiM tathA vaikriyazarIrI jIvoM meM cAroM jAti ke deva manobhakSI bhI hote, tathA proja-AhArI bhI hote haiN| manobhakSI devoM kA svarUpa isa prakAra kA hai ki ve vizeSa prakAra kI zakti se, mana meM zarIra ko puSTikara, sukhada, anukUla evaM rucikara jina AhArya-pudgaloM ke AhAra kI icchA karate haiM tadanurUpa pAhAra prApta ho jAtA hai aura usakI prApti ke pazcAta ve parama-saMtoSa evaM tapti kA anubhava karate haiM / nArakoM ko aisA AhAra prApta nahIM hotA, kyoMki pratikUla azubhakarmoM kA udaya hone se unameM vaisI zakti nahIM hotii| sUtrakRtAMganiyukti gAthAnoM kA artha-projAhAra zarIra ke dvArA hotA hai, romAhAra tvacA (camar3I) dvArA hotA hai aura prakSepAhAra kavala (kaura) karake kiyA jAne vAlA hotA hai / / 1 / / sabhI aparyApta jIva proja-AhAra karate haiM, paryApta jIvoM ke to romAhAra aura prakSepAhAra (kavalAhAra) kI bhajanA hotI hai / / 2 / / ekendriya jIvoM, nArakoM aura devoM ke prakSepAhAra (kavalAhAra) nahIM hotA, zeSa saba saMsArI jIvoM ke kavalAhAra hotA hai / / 3 // ekendriya aura nArakajIva tathA asurakumAra Adi kA gaNa romAhArI hotA hai, zeSa jIvoM kA aAhAra romAhAra evaM prakSepAhAra hotA hai / / 4 // sabhI prakAra ke deva proja-pAhArI aura manobhakSI hote haiN| zeSa jIva romAhArI aura prakSepAhArI hote // aTThAIsavA~ prAhArapada : prathama uddezaka sampUrNa // 1. prajJApanA. (prameyabodhinI TIkA) bhA. 5, pR. 612 2. vahI, bhA. 5, pR. 613 sarIreNoyAhAro tayAya phAseNa lom-paahaaro| pakkhevAhAro kAvaliyo hoi nAyabvo // 171 / / proyAhArA jIvA savve apajjattagA muNeyamvA / pajjattagA ya lome pakkheve hoti bhaiyabvA / / 172 / / egidiyadevAgaM neraiyANa ca natthi pkkhevo| sesANaM jIvANaM saMsAratthANa pakkhevo / / 173 / / lomAhArA egidiyA u neraiya suragaNA ceva / sesANaM AhAro lome pakkhevo ceva / / 4 / / proyAhArA maNabhakkhiNo ya samve vi suragaNA hoti / sesA havaMti jIvA lome pakkhevao ceva // 5 // -sUtrakRtAMga su. 2, a. 3 niyukti Page #1321 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bIo uddesao dvitIya uddezaka dvitIya uddezaka ke teraha dvAroM ko saMgrahaNI gAthA 1865. pAhAra 1 bhaviya 2 saNNI 3 lessA 4 diTThI ya 5 saMjaya 6 kasAe 7 // NANe 8 joguvanoge 9-10 vede ya 11 sarIra 12 pajjattI 13 // 216 / / [1865 saMgrahaNI-gAthArtha] dvitIya uddezaka meM nimnokta teraha dvAra haiM-(1) AhAradvAra, (2) bhavyadvAra, (3) saMjIdvAra, (4) lezyAdvAra, (1) dRSTidvAra, (6) saMyatadvAra, (7) kaSAyadvAra, (8) jJAnadvAra, (6-10) yogadvAra, upayogadvAra, (11) vedadvAra, (12) zarIradvAra aura (14) paryAptidvAra / vivecana-dvitIya uddezaka meM ina teraha dvAroM ke AdhAra para AhAra kA prarUpaNa kiyA jaaegaa| yahA~ 'bhavya' Adi zabdoM ke grahaNa se unake virodhI 'abhavya' Adi kA bhI grahaNa ho jAtA hai| prathama : AhAradvAra 1866. [1] jIve NaM bhaMte ! ki pAhArae aNAhArae ? goyamA ! siya prAhArae siya prnnaahaare| [1866 pra.] bhagavan ! jIva AhAraka hai yA anAhAraka ? [1866 u.] gautama ! vaha kathaMcit AhAraka hai, kathaMcit anAhAraka hai / [2] evaM neraie jAva asurakumAre jAva vemANie / [1866-2] nairayika (se lekara) yAvat asurakumAra, yAvat vaimAnika taka isI prakAra jAnanA caahie| 1867. siddhe NaM bhaMte ! ki pAhArae praNAhArae? goyamA ! No prAhArae, prnnaahaare| [1867 pra.] bhagavan ! eka siddha (jIva) AhAraka hotA hai yA anAhAraka ? [1867 u.] gautama ! eka siddha (jIva) AhAraka nahIM hotA, anAhAraka hotA hai| 1868. jIvANaM bhaMte ! ki AhArayA aNAhArayA ? goyamA ! AhAragA vi aNAhAragA vi| [1868 pra.] bhagavan ! (bahuta) jIva AhAraka hote haiM, yA anAhAraka ? [1868 u.] gautama ! ve pAhAraka bhI hote haiM, anAhAraka bhI hote haiN| . Page #1322 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aTThAIsavA~ AhArapada [127 1869. [1] raiyANaM pucchaa| goyamA! savve vi tAva hojjA AhAragA 1 ahavA AhAragA ya aNAhArage ya 2 ahavA pAhAragA ya praNAhAragA ya 3 / [1869-1 pra.] bhagavan ! (bahuta) nairayika AhAraka hote haiM yA anAhAraka ? [1866-1 u.] gautama ! (1) ve sabhI AhAraka hote haiM, (2) athavA bahuta AhAraka aura koI eka anAhAraka hotA hai, (3) yA bahuta pAhAraka aura bahuta anAhAraka hote haiM / [2] evaM jAva vemANiyA / NavaraM egidiyA jahA jIvA / [1870] isI taraha yAvat vaimAnika-paryanta jAnanA / vizeSa yaha hai ki ekendriya jIvoM kA kathana bahuta jIvoM ke samAna samajhanA cAhie / 1870. siddhANaM pucchaa| goyamA ! No pAhAragA, annaahaargaa| dAraM 1 / [1870 pra.] (bahuta) siddhoM ke viSaya meM pUrvavat prazna ? [1870 u.] gautama ! siddha AhAraka nahIM hote, ve anAhAraka hI hote haiM / [prathama dvAra] vivecana-jIva syAt prAhAraka syAta anAhAraka : kaise ? vigrahagati, kevali-samudghAta, zailezI avasthA aura siddhAvasthA kI apekSA samuccaya jIva ko anAhAraka aura inake atirikta anya avasthAoM ko apekSA AhAraka samajhanA caahie| kahA bhI hai 'biggahagaimAvannA kevaliNo samohayA ajogI ya / siddhA ya praNAhArA sesA pAhAragA jIvA // ' samuccaya jIva kI taraha nairayika bhI kathaMcit AhAraka aura kathaMcit anAhAraka hotA hai / asurakumAra se lekara vaimAnika deva taka sabhI jIva kathaMcit AhAraka aura kathaMcit anAhAraka hote haiN|' bahuvavana kI apekSA-koI jIva AhAraka hote haiM, koI anAhAraka bhI hote haiM / sabhI nAraka grAhAraka hote haiM, athavA bahuta nAraka AhAraka hote haiM, koI eka anAhAraka hotA hai, athavA bahuta-se pAhAraka aura bahuta-se anAhAraka hote haiM / yahI kathana vaimAnika paryanta kahanA cAhie / ekendriya jIvoM kA kathana samuccaya jIvoM ke samAna smjhnaa| arthAt ve bahuta-se anAhAraka aura bahuta-se AhAraka hote haiN| siddha ekavacana aura bahuvacana kI apekSA sadaiva anAhAraka hote haiN|' vigrahagati kI apekSA se jIva anAhAraka-vigrahagati se bhinna samaya meM sabhI jIva AhAraka hote haiM aura vigrahagati kahIM, kabhI, kisI jIva kI hotI hai| yadyapi vigrahagati sarvakAla meM pAI 1. (ka) prajJApanA. malayavRtti, abhi. rA' ko. bhA. 2, pR. 510 (kha) prajJApanA. prameyabodhinI TIkA bhA. 5, pR. 628 se 630 taka 2. bahI, bhA. 5, pR. 628 Page #1323 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 128] [prajJApanAsUtra jAtI hai, kintu vaha hotI hai pratiniyata jIvoM kI hii| isa kAraNa prAhArakoM ko bahuta kahA hai| siddha sadaiva anAhAraka hote haiM, ve sadaiva vidyamAna rahate haiM tathA abhavyajIvoM se anantaguNe bhI haiM tathA sadaiva eka-eka nigoda kA pratisamaya asaMkhyAtavA~ bhAga vigrahagatiprApta rahatA hai / isa apekSA se anAhArakoM kI saMkhyA bhI bahuta kahI hai|' bahuta-se nArakoM ke tIna bhaMga : kyoM aura kaise ?--(1) pahalA bhaMga hai--nAraka kabhI-kabhI sabhI AhAraka hote haiM, eka bhI nAraka anAhAraka nahIM hotaa| yadyapi nArakoM ke upapAta kA viraha bhI hotA hai, jo kevala bAraha muhUrta kA hotA hai; usa kAla meM pUrvotpanna evaM vigrahagati ko prApta nAraka AhAraka ho jAte haiM, tathA koI nayA nAraka utpanna nahIM hotaa| ataeva koI bhI nAraka usa samaya anAhAraka nahIM hotaa| (2) dUsarA bhaMga hai-bahuta-se nAraka AhAraka aura koI eka nAraka anAhAraka hotA hai| isakA kAraNa yaha hai ki naraka meM kadAcit eka jIva utpanna hotA hai, kadAcit do, tIna, cAra yAvat saMkhyAta yA asaMkhyAta utpanna hote haiM / ataeva jaba eka jIva utpadyamAna hotA hai aura vaha vigrahagati-prApta hotA hai, aura dUsare sabhI pUrvotpanna nAraka AhAraka ho cukate haiM, usa samaya yaha dUsarA bhaMga samajhanA caahie| tIsarA bhaMga hai-bahuta-se nAraka AhAraka aura bahuta ra bahata-se anaahaark| yaha bhaMga usa samaya ghaTita hotA hai, jaba bahata nAraka utpanna ho rahe hoM aura ve vigrahagati ko prApta hoN| ina tIna ke sivAya koI bhI bhaMga nArakoM meM sambhava nahIM hai| ekendriya jIvoM meM kevala eka bhaMga : kyoM aura kaise--pRthvIkAyikoM se lekara vanaspatikAyikoM taka meM kevala eka hI bhaMga pAyA jAtA hai / isakA kAraNa yaha hai ki pRthvIkAyika se lekara vAyukAyika taka cAra sthAvara jIvoM meM pratisamaya asaMkhyAta jIva utpanna hote haiM isalie bahuta-se AhAraka hote haiM tathA vanaspatikAyika meM pratisamaya anantajIva vigrahagati se utpanna hote haiM / isa kAraNa unameM sadaiva anAhAraka bhI bahuta pAye jAte haiM / isalie samasta ekendriyoM meM kevala eka hI bhaMga pAyA jAtA hai-bahuta-se AhAraka aura bahuta-se anAhAraka / ' dvitIya : bhavyadvAra 1871. [1] bhavasiddhie NaM bhaMte ! jIve ki prAhArae aNAhArae ? goyamA! siya pAhArae siya annaahaare| [1871-1 pra.] bhagavan ! bhavasiddhika jIva AhAraka hotA hai yA anAhAraka ? [1871-1 u.] gautama! vaha kadAcit AhAraka hotA hai, kadAcit anAhAraka hotA hai / [2] evaM jAva vemaannie| [1871-2] isI prakAra kI vaktavyatA yAvat vaimAnika taka jAnanI caahie| 1. prajJApanA, prameyabodhinI TIkA, bhA. 5, pR. 629 2. prajJApanA. malayavatti, abhi. rA. koSa bhA. 2, pR. 510 3. abhi. rA. koSa, bhA. 2, pR. 510 Page #1324 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aTThAIsavA AhArapada [129 1872. bhavasiddhiyA NaM bhaMte ! jovA ki pAhAragA praNAhAragA? goyamA ! jIgidiyavajjo tiybhNgo| [1872 pra.] bhagavan ! (bahuta) bhavasiddhika jIva AhAraka hote haiM yA anAhAraka ? [1872 u.] gautama ! samuccaya jIva aura ekendriya ko chor3akara (isa viSaya meM) tIna bhaMga kahane caahie| 1873. prabhavasiddhie vi evaM cer| [1873] abhavasiddhika ke viSaya meM bhI isI prakAra (bhavasiddhika ke samAna) kahanA cAhie / 1874. [1] gobhavasiddhie-Noprabhavasiddhie gaM bhaMte ! jIve kiM pAhArae praNAhArae ? goyamA! No prAhArae, annaahaare| [1874-1 pra.] bhagavan ! no-bhavasiddhika-no-prabhavasiddhika jIva AhAraka hotA hai yA anAhAraka ? [1874-1 u.] gautama ! vaha AhAraka nahIM hotA, anAhAraka hotA hai| [2] evaM siddhe vi| [1874-2] isI prakAra siddha jIva ke viSaya meM kahanA caahie| 1875. [1] NobhavasiddhiyA-NoprabhavasiddhiyA NaM bhaMte ! jIvA kiM pAhAragA praNAhAragA? goyamA ! No prAhAragA, annaahaargaa| [1875-1 pra] bhagavan ! (bahuta-se) no-bhavasiddhika-no-abhavasiddhika jIva AhAraka hote haiM yA anAhAraka ? [1875-1 u.] gautama ! ve aAhAraka nahIM hote, kintu anAhAraka hote haiM / [2] evaM siddhA vi / dAraM 2 // [1875-2] isI prakAra bahuta-se siddhoM ke viSaya meM samajha lenA zAhie ! [dvitIya dvAra] vivecana--bhavasiddhika kaba prAhAraka, kaba anAhAraka ?-bhavasiddhika arthAt-bhavyajIva vigrahagati Adi avasthA meM anAhAraka hotA hai aura zeSa samaya meM prAhAraka / bhavasiddhika samuccaya jIva kI taraha bhavasiddhika bhavanapati Adi cAroM jAti ke deva, manuSya, tiryaJcapaMcendriya, vikalendriya, ekendriya prAdi sabhI jIva (siddha ko chor3akara) pUrvokta yukti ke anusAra kadAcit AhAraka aura kadAcit anAhAraka hote haiN|' bahutvaviziSTa bhavasiddhika jIva ke tIna bhaMga : kyoM aura kaise ?-grAhArakadvAra ke samAna samuccaya jIva aura ekendriya ko chor3a zeSa nAraka grAdi bahutvaviziSTa sabhI jIvoM meM ukta ke samAna tIna bhaMga hote haiN| 1. abhi. rA. koSa bhA. 2, pR. 510 Page #1325 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 130] [prajJApanAsUtra prabhavasiddhika aura bhavasiddhika : lakSaNa evaM prAhArakatA-anAhArakatA-abhavasiddhika vaha haiM, jo mokSagamana ke yogya na hoM / bhavasiddhika ve jIva haiM, jo saMkhyAta, asaMkhyAta athavA ananta bhavoM ke pazcAta kabhI na kabhI siddhi prApta kreNge| bhavasiddhika kI bhA~ti prabhavasiddhika ke viSaya meM bhI AhArakatva-anAhArakatva kA prarUpaNa kiyA gayA hai|' nobhavasiddhika-noprabhavasiddhika aura siddha -no-bhavasiddhika-no-abhavasiddhika siddhajIva hI ho sakatA hai| kyoMki siddha muktipada ko prApta kara cukate haiM, isIlie unheM bhavya nahIM kahA jA sakatA tathA mokSa ko prApta ho jAne ke kAraNa unheM mokSagamana ke ayogya-abhavasiddhika (abhavya) bhI nahIM kahA jA sakatA / ekatva aura bahutva kI apekSA se ye anAhAraka hI hote haiM / tRtIya : saMjJIdvAra . 1876. [1] saNNI NaM bhaMte ! jIve kiM AhArage aNAhArage ? goyamA ! siya AhArage siya annaahaarge| [1876-1 pra.] bhagavan ! saMjJI jIva AhAraka hai yA anAhAraka ? [1876-1 u.] gautama ! vaha kadAcit AhAraka aura kadAcit anAhAraka hotA hai| [2] evaM jAva vemANie / NavaraM egidiya-vilidiyA Na pucchijjaMti / [1876-2] isI prakAra yAvat vaimAnika paryanta kahanA caahie| kintu ekendriya aura vikalendriya jIvoM ke viSaya meM prazna nahIM karanA cAhie / 1877. sapaNI NaM bhaMte ! jIvA kiM pAhArayA aNAhAragA? goyamA ! jIvAIpo tiyabhaMgo jAva vemaanniyaa| . [1877 pra.] bhagavan ! bahuta-se saMjJI jIva AhAraka hote haiM yA anAhAraka ? [1877 u.] gautama ! jIvAdi se lekara yAvat vaimAnika taka (pratyeka meM) tIna bhaMga hote haiN| 1878. [1] asaNNI NaM bhaMte ! jIve ki AhArae aNAhArae ? goyamA ! siya mAhArae siya prnnaahaare| [1878-1 pra.] bhagavan ! saMjJI jIva grAhAraka hotA hai yA anAhAraka ? [1878-1 u.] gautama ! vaha kadAcit pAhAraka aura kadAcit anAhAraka hotA hai| [2] evaM meraie jAva vaannmNtre| [1878-2] isI prakAra nAraka se lekara vANavyantara paryanta kahanA cAhie / [3] joisiya-vemANiyA Na pucchijjati / [1878-3] jyotiSka aura vaimAnika ke viSaya meM prazna nahIM karanA cAhie / 1. prajJApanA. malayavRtti pR. 510 2. vahI, a. rA. koSa bhA. 2, pR. 510-511 Page #1326 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aTThAIsavAM AhArapada [131 1876. asaNNo NaM bhaMte ! jIvA kiM pAhAragA praNAhAragA? goyamA ! prAhAragA vi praNAhAragA vi, ego bhNgo| [1879 pra.] bhagavan ! (bahuta) asaMjJI jIva AhAraka hote haiM yA anAhAraka ? [1876 u.] gautama ! ve aAhAraka bhI hote haiM aura anAhAraka bhI hote haiN| inameM kevala eka hI bhaMga hotA hai| 1880. [1] asaNNI NaM bhaMte ! raiyA ki pAhAragA aNAhAragA ? goyamA ! pAhAragA vA 1 aNAhAragA vA 2 ahavA AhArae ya aNAhArae ya 3 ahavA zrAhArae ya praNAhAragA ya 4 ahavA pAhAragA ya praNAhArage ya 5 ahavA AhAragA ya aNAhAragA ya 6, evaM ete chnbhNgaa| [1880-1 pra.] bhagavan ! (bahuta) asaMjJI nairayika AhAraka hote haiM yA anAhAraka ? [1880-1 u.] gautama ve--(1) sabhI AhAraka hote haiM, (2) sabhI anAhAraka hote haiM / (3) athavA eka AhAraka aura eka anAhAraka, (4) athavA eka AhAraka aura bahuta anAhAraka hote haiM, (5) athavA bahuta-se grAhAraka aura eka anAhAraka hotA hai tathA (6) athavA bahuta-se AhAraka aura bahuta-se anAhAraka hote haiM / [2] evaM jAva thnniykumaaraa| [1880-2] isI prakAra yAvat stanitakumAra paryanta jAnanA caahie| [3] egidiesu abhaMgayaM / [1880-3] ekendriya jIvoM meM bhaMga nahIM hotaa| [4] beiMdiya jAva paMceMdiyatirikkhajoNiesu tiybhNgo| [1880-4] dvIndriya se lekara yAvat paMcendriyatiryaJca taka ke jIvoM meM pUrvokta kathana ke samAna tIna bhaMga kahane caahie| [5] maNUsa-vANamaMtaresu chnbhNgaa| [1880-5] manuSyoM aura vANavyantara devoM meM (pUrvavat) chaha bhaMga kahane cAhie / 1881. [1] posaNNI-NoasaNI NaM bhaMte ! jo ki AhArae aNAhArae ? goyamA ! siya prAhArae siya prnnaahaare| [1881-1 pra.] bhagavan ! nosaMjJI-noasaMjJI jIva AhAraka hotA hai yA anAhAraka ? [1881-1 u ] gautama ! vaha kadAcita AhAraka aura kadAcit anAhAraka hotA hai / [2] evaM maNUse vi| [1881-2] isI prakAra manuSya ke viSaya meM bhI kahanA cAhie / Page #1327 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 132] prijApanAsUtra [3] siddhe annaahaare| [1881-3] siddha jIva anAhAraka hotA hai / 1882. [1] puhatteNaM gosaNNI-NoasaNNI jIvA pAhAragA vi aNAhAragA vi| [1882-1] bahutva kI apekSA se nosaMjI-noprasaMjJI jIva AhAraka bhI hote haiM aura anAhAraka bhii| [2] maNUsesu tiybhNgo| [1882-2] (bahutva kI apekSA se nosaMjJI-nograsaMjJI) manuSyoM meM tIna bhaMga (pAye jAte haiN|) [3] siddhA annaahaargaa| dAraM 3 // [1882-3] (bahuta-se) siddha anAhAraka hote haiN| [tRtIya dvAra] vivecana-saMjJI-asaMjJI : svarUpa-jo mana se yukta hoM, ve saMjJI kahalAte haiM / asaMjJI amanaska hotA hai / prazna hotA hai-saMjJI jIva ke bhI vigrahagati meM mana nahIM hotA, aisI sthiti meM anAhAraka kaise ? isakA samAdhAna yaha hai ki vigrahagati ko prApta hone para bhI jo jIva saMjJI ke AyuSya kA vedana kara rahA hai, vaha usa samaya mana ke abhAva meM bhI saMjJI hI kahalAtA hai, jaise nAraka ke prAyuSya kA vedana karane ke pazcAt vigrahagatiprApta narakagAmI jIva nAraka hI kahalAtA hai| ekendriya aura vikalendriya manohIna hone ke kAraNa saMjJI nahIM hote, isalie yahA~ saMjJIprakaraNa meM ekendriya aura vikalendriya ke viSaya meM prazna nahIM karanA caahie| jyotiSka aura vaimAnikoM meM asaMjJo kI pacchA nahIM-jyotiSka aura vaimAnikoM meM asaMjJIpana kA vyavahAra nahIM hotA, isalie ina donoM meM asaMjJI kA pAlApaka nahIM kahanA caahie| nosaMjJI-noprasaMjJI jIva meM AhArakatA-anAhArakatA-aisA jIva ekatva kI vivakSA se kadAcit AhAraka aura kadAcit anAhAraka hotA hai, kyoMki kevalIsamudghAtAvasthA ke abhAva meM AhAraka hotA hai, zeSa avasthA meM anAhAraka hotA hai / bahutva ko vivakSA se inameM do bhaMga pAe jAte haiN| yathA-(1) AhAraka bhI nosaMjI-noasaMjJI jIva bahuta hote haiM, kyoMki samudghAta-avasthA se rahita kevalI bahuta pAye jAte haiM / siddha anAhAraka hote haiM, isalie anAhAraka bhI bahuta pAye jAte haiM / nosaMjJI-noasaMjJI manuSyoM meM tIna bhaMga pAye jAte haiM--(1) jaba koI bhI kevalIsamudghAtAvasthA meM nahIM hotA, taba sabhI prAhAraka hote haiM, yaha prathama bhaMga, (2) jaba bahuta-se manuSya samudghAtAvasthA meM hoM aura eka kevalIsamudghAtagata ho, taba dUsarA bhaMga, (3) jaba bahuta-se kevalIsamudghAtAvasthA ko prApta hoM, taba tIsarA bhaMga hotA hai / / caturtha : lezyAdvAra 1883. [1] salese NaM bhaMte ! jIve ki AhArae aNAhArae ? goyamA ! siya pAhArae siya annaahaare| 1. (ka) abhi. rA. koSa. bhA. 2, pR. 511 (kha) prajJApanA. prameyabodhinI. bhA. 5, pR. 642 Page #1328 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aTThAIsavA AhArapada] [1883-1 pra.] bhagavan ! salezya jova AhAraka hotA hai yA anAhAraka ? - [1883-1 u.] gautama ! vaha kadAcit aAhAraka hotA hai aura kadAcita anAhAraka hotA hai| [2] evaM jAva vemaannie| [1883-2] isI prakAra vaimAnika taka jAnanA caahie| 1884. salesA NaM bhaMte ! jIvA ki AhAragA praNAhAragA? goyamA ! jIgidiyavajjo tiybhNgo| [1884 pra.] bhagavan ! (bahuta) salezya jIva AhAraka hote haiM yA anAhAraka ? [1884 u.] gautama ! samuccaya jIva aura ekendriya ko chor3akara inake tIna bhaMga hote haiM / 1885. [1] evaM kaNhalesAe vi NolalesAe vi kAulesAe vi jIvegidiyavajjo tiybhNgo| [1885-1] isI prakAra kRSNalezyI, nIlalezyI aura kApotalezyI ke viSaya meM bhI samuccaya jIva aura ekendriya ko chor3a kara (pUrvokta prakAra se nAraka Adi pratyeka meM) tIna bhaMga kahane cAhie / [2] teulessAe puDhavi-prAu-baNapphaikAiyANaM chbbhNgaa| [1885.2] tejolezyA kI apekSA se pRthvIkAyika. akAyika aura vanaspatikAyikoM meM chaha bhaMga (kahane caahie|) [3] sesANaM jIvAdIo tiyabhaMgo jesi asthi teulessaa| [1885-3] zeSa jIva Adi (arthAt jIva se lekara vaimAnika paryanta) meM, jinameM tejolezyA pAI jAtI hai, unameM tIna bhaMga (kahane cAhie / ) [4] pamhalessAe sukkalessAe ya jIvAdIyo tiybhNgo| _ [1885-4] padmalezyA aura zuklalezyA vAle (jinameM pAI jAtI hai, una) jIva Adi meM tIna bhaMga pAe jAte haiN| 1886. alessA jIvA maNUsA siddhA ya egatteNa vi puhatteNa vi No prAhAragA, annaahaargaa| dAraM 4 // [1886] alezya (lezyArahita) samuccaya jIva, manuSya, (ayogI kevalI) aura siddha ekatva aura bahutva kI vivakSA se AhAraka nahIM hote, kintu anAhAraka hI hote haiN| [caturtha dvAra] vivecana-salezya jIvoM meM prAhArakatA-anAhArakatA kI prarUpaNA-ekatva kI apekSAsalezya jIva tathA caubIsadaNDakavartI jIva vigrahagati, kevalIsamudghAta aura zailezI avasthA kI apekSA anAhAraka aura anya avasthAoM meM AhAraka samajhane caahie| bahutva kI apekSA-samuccaya jIvoM aura ekendriyoM ko chor3a kara zeSa nAraka Adi pratyeka meM pUrvokta yukti se tIna bhaMga hote haiM / jIvoM aura ekendriyoM meM sirpha eka bhaMga-(bahuta AhAraka aura bahuta anAhAraka) pAyA jAtA hai, kyoMki donoM sadaiva bahuta saMkhyA meM pAe jAte haiM / kRSNa-nIla Page #1329 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 134 prijJApanAsUtra kApotalezyI nAraka Adi meM bhI samuccaya salezya jIvoM ke samAna pratyeka meM tIna bhaMga (samuccaya jIvoM aura ekendriyoM ko chor3a kara) kahane caahie|' tejolezyI jIvoM meM AhArakatA-anAhArakatA-ekatva kI apekSA se tejolezyAvAn pRthvIkAyikAdi ekendriyoM meM pratyeka meM eka hI bhaMga (pUrvavat) samajhanA caahie| bahatva kI apekSA se pRthvIkAyika, apkAyika aura vanaspatikAyika tejolezyAvAna meM chaha bhaMga pAye jAte haiM-(1) saba AhAraka, (2) saba anAhAraka, (3) eka AhAraka eka anAhAraka, (4) eka AhAraka bahuta anAhAraka, (5) vahuta AhAraka eka anAhAraka aura (6) bahuta aAhAraka bahuta anAhAraka / isake atirikta samuccaya jIvoM se lekara vaimAnika paryanta jina-jina jIvoM meM tejolezyA pAI jAtI hai, unhIM meM pratyeka meM pUrvavat tIna-tIna bhaMga kahane cAhie, zeSa meM nhiiN| arthAt-nArakoM meM, tejaskAyikoM meM, vAyukAyikoM meM, dvIndriyoM-trIndriyoM aura caturindriyoM meM tejolezyA-sambandhI vaktavyatA nahIM kahanI cAhie, kyoMki inameM tejolezyA nahIM hotii| pRthvIkAyika, apkAyika aura vanaspatikAyikoM meM tejolezyA isa prakAra hai ki bhavanapati, vANavyantara, jyotiSka aura saudharmAdi devalokoM ke vaimAnika deva tejolezyA vAle hote haiM, ve cyavana kara pRthvIkAyikAdi tInoM meM utpanna ho sakate haiM, isa dRSTi se pRthvIkAyikAdizraya meM tejolezyA sambhava hai / __ padma-zuklalezyAyukta jIvoM kI apekSA AhAraka-anAhAraka-vicAraNA-paMcendriyatiryaMcoM, manuSyoM, vaimAnikadevoM aura samuccaya jIvoM meM hI padma-zukla lezyAdvaya pAI jAtI hai, ataevaM inameM ekatva kI vivakSA se pUrvavat eka hI bhaMga hotA hai tathA bahutva kI apekSA pUrvavat tIna bhaMga hote haiM / lezyArahita jIvoM meM anAhArakatA-samuccaya jIva, manuSya, ayogikevalI aura siddha lezyArahita hote haiM, ataeva ye ekatva aura bahutva kI apekSA se anAhAraka hI hote haiM, pAhAraka nahIM / 3 paMcama : dRSTidvAra 1887. [1] samma hiTThI NaM bhaMte ! jIve ki pAhArae aNAhArae ? goyamA ! siya prAhArae siya prnnaahaare| [1887-1 pra.] bhagavan ! samyagdRSTi jIva AhAraka hotA hai yA anAhAraka ? [1887-1 u.] gautama ! vaha kadAcit AhAraka aura kadAcita kanAhAraka hotA hai| [2] beiMdiya-teiMdiya-caridiyA chmbhNgaa| [1887-2] dvIndriya, trIndriya aura caturindriya (samyagdRSTiyoM) meM pUrvokta chaha bhaMga hote haiN| 1. prajJApanA. malayavRtti, abhi. rA. koSa bhA. 2, pR. 512 2. (ka) prajJApanAcaNi-'jeNaM tesu bhavaNavai-bANamaMtara-sohammIsANayA devA uvavajjati teNaM teulessA lnmi| (kha) prajJApanA. malayavRtti, abhi. rA. koSa bhA. 2, pR. 512 3. bahI. malayavRtti, abhi. rA. koSa bhA. 2, pR. 512 Page #1330 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aTThAIsavA~ AhArapada] [135 [3] siddhA annaahaargaa| [1887-3] siddha anAhAraka hote haiM / [4[ avasesANaM tiybhNgo| [1887-4] zeSa sabho (samyagdRSTi jovoM) meM (ekatva ko apekSA se) tona bhaMga (pUrvavat) hote haiN| 1888. micchaTThiIsu jIvegidiyavajjo tiybhNgo| [1888] mithyAdRSTiyoM meM samuccaya jIva aura ekendriyoM ko chor3a kara (pratyeka meM) tInatIna bhaMga pAye jAte haiN| 1886. [1] sammAmicchaTThiI NaM bhaMte ! ki AhArae aNAhArae ? goyamA ! AhArae, No aNAhArae / [1886-1 pra.] bhagavan ! samyamithyAdRSTi jIva AhAraka hotA hai yA anAhAraka ? {1886-1 u.] gautama ! vaha aAhAraka hotA hai, anAhAraka nhiiN| [2] evaM egidiya-vilidiyavajja jAva vemANie / [1886-2] ekendriya aura vikalendriya ko chor3a kara yAvat vaimAnika paryanta isI prakAra (kA kathana karanA caahie|) [3] evaM puhatteNa vi / dAraM 5 // [1889-3] bahutva kI apekSA se bhI isI prakAra kI vaktavyatA samajhanI caahie| [paMcamadvAra] vivecana-dRSTi kI apekSA se AhAraka-anAhAraka-prarUpaNA--prastuta meM samyagdRSTi pada kA artha-aupazamika, sAsvAdana, kSAyopazamika aura vedaka tathA kSAyika samyaktva vAle samajhanA cAhie, kyoMki yahA~ sAmAnyapada se samyagdRSTi zabda prayukta kiyA gayA hai / aupamika samyagdRSTi Adi prasiddha haiM / vedaka samyagdRSTi vaha hai, jo kSAyopazamika samyaktva ke carama samaya meM ho aura jise agale hI samaya meM kSAyika samyaktva kI prApti hone vAlI ho| samyagdRSTi jIvAdi padoM meM ekatva aura bahutva kI apekSA se kramaza : eka-eka bhaMga kahanA cAhie / yathA jIva Adi padoM meM ekatvApekSayA---kadAcit eka AhAraka aura eka anAhAraka, yaha eka bhaMga aura bahutva kI apekSA-bahuta AhAraka aura bahuta anAhAraka, yaha eka bhaMga hotA hai / inameM pRthvIkAyikAdi ekendriyoM kI vaktavyatA nahIM kahanI cAhie, kyoMki inameM samyagdRSTi aura samyagmithyAdRSTi donoM kA prabhAva hotA hai| vikalendriya samyagdaSTiyoM meM pUrvoktavat chaha bhaMga kahane caahie| dvIndriyAdi tIna vikalendriyoM meM aparyApta avasthA meM sAsvAdana-samyaktva kI apekSA se samyagdRSTitva samajhanA caahie| siddha kSAyika samyaktvI hote haiM aura sadaiva anAhAraka hote haiN| zeSa arthAt nairayikoM, bhavanapatiyoM, paMcendriyatiryaJcoM, manuSyoM, vANavyantaroM, jyotiSkoM aura vaimAnikoM meM jo samyagdRSTi haiM, pUrvokta yukti se unameM tIna bhaMga pAye jAte haiM / Page #1331 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 136] [prajJApanAsUtra mithyAdaSTiyoM meM ekatva kI vivakSA se sarvatra kadAcit eka AhAraka eka anAhAraka, yahI eka bhaMga pAyA jAtA hai| bahutva kI vivakSA se samuccaya jIva aura pRthvI kAyikAdi ekendriya mithyAdRSTiyoM meM se pratyeka ke bahuta prAhAraka bahuta anAhAraka, yaha eka hI bhaMga pAyA jAtA hai| inake atirikta sabhI sthAnoM meM pUrvavat tIna-tIna bhaMga kahane caahie| yahA~ siddha-sambandhI prAlApaka nahIM kahanA cAhie, kyoMki siddha mithyAdRSTi hote hI nahIM haiN|' ___ samyamithyAdaSTi meM prAhArakatA yA anAhArakatA-samyagmithyAdRSTi sabhI jIva ekatva aura bahutva kI apekSA se, ekendriyoM aura vikalendriyoM ko chor3akara AhAraka hote haiM, kyoMki saMsArI jIva vigrahagati meM anAhAraka hote haiN| magara samyagamithyAdRSTi vigrahagati meM hotI nahIM hai, kyoMki samyagamithyAdRSTi kI avasthA meM mRtyu nahIM hotii| ekendriyoM aura vikalendriyoM kA kathana yahA~ isalie nahIM karanA cAhie ki ve samyagmithyAdRSTi nahIM hote / chaThA : saMyatadvAra 1810. [1] saMjae NaM bhaMte ! jIve ki pAhArae aNAhArae ? goyamA ! siya pAhArae siya praNAhArae / [1860-1 pra.] bhagavan ! saMyata jIva AhAraka hotA hai yA anAhAraka ? [1860-1 u.] gautama ! vaha kadAcit AhAraka aura kadAcit anAhAraka hotA hai / [2] evaM maNUse vi| [1890-2] isI prakAra manuSya saMyata kA bhI kathana karanA caahie| [3] puhatteNa tiybhNgo| [1890-3] bahutva kI apekSA se (samuccaya jIvoM aura manuSyoM meM) tIna-tIna bhaMga (pAye jAte haiN|) 1861. [1] assaMjae pucchaa| goyamA ! siya pAhArae siya annaahaare| [1861-1 pra.] bhagavan ! asaMyata jIva AhAraka hotA hai yA anAhAraka ? [1861-1 u.] gautama ! vaha kadAcit AhAraka hotA hai aura kadAcit anAhAraka bhI hotA hai| [2] puhatteNaM jIvegidiyavajjo tiyabhaMgo / [1891-2] bahutva kI apekSA jIva aura ekendriya chor3a kara inameM tIna bhaMga hote haiM / 1. (ka) prajJApanA. malayavRtti, abhi. rA. koSa bhA. 2, pR. 513 (kha) prajJApanA. prameyabodhinI bhA. 5, 1657-58 2. vahI, bhA. 5, pR. 657-58 Page #1332 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aTThAIsavAM AhArapada] [137 1862. saMjayAsaMjae jove paMceMdiyatirikkhajoNie maNUse ya ete egatteNa vi puhatteNa vi pAhAragA, jo annaahaargaa| [1862] saMyatAsaMyatajIva, paMcendriyatiryaJca aura manuSya, ye ekatva aura bahutva kI apekSA se pAhAraka hote haiM, anAhAraka nahIM / 1863. gosaMjae-NoprasaMjae-NosaMjayAsaMjae jove siddhe ya ete egatteNa vi puhatteNa vi No pAhAragA, annaahaargaa| dAraM 6 // [1863] nosaMyata no-asaMyata-nosaMyatAsaMyata jIva aura siddha, ye ekatva aura bahutva kI apekSA se AhAraka nahIM hote, kintu anAhAraka hote haiM / [chaThA dvAra] vivecana-saMyata-saMyatAsaMyata, asaMyata aura nosaMyata-noasaMyata-nosaMyatAsaMyata kI paribhASAjo saMyama (paMcamahAvratAdi) ko aMgIkAra kare arthAt virata ho use saMyata kahate haiN| jo aNuvatI zrAvakatva aMgIkAra kare arthAt dezavirata ho, use saMyatAsaMyata kahate haiN| jo avirata ho, na to sAdhutva ko aMgIkAra kare aura na hI zrAvakatva ko, vaha asaMyata hai aura jo na to saMyata hai, na saMyatAsaMyata hai aura na asaMyata hai, vaha nosaMyata-noasaMyata-nosaMyatAsaMyata kahalAtA hai| saMyata samuccaya jIva aura manuSya hI ho sakatA hai, saMyatAsaMyata samaccaya jIva. manaSya evaM paMcendriyatiryaJca ho nosaMyata-noasaMyata-nosaMyatAsaMyata ayogikevalo tathA siddha hote haiN| saMyata jIva aura manuSya ekatvApekSayA kevalisamudghAta aura ayogitvAvasthA kI apekSA anAhAraka aura anya samaya meM prAhAraka hotA hai| bahutya kI apekSA se tIna bhaMga-(1) sabhI saMyata AhAraka hote haiM; yaha bhaMga taba ghaTita hotA hai jaba koI bhI kevalIsamudaghAtAvasthA meM yA ayogI-avasthA meM na ho| (2) bahuta saMyata AhA aura koI eka anAhAraka, yaha bhaMga bhI taba ghaTita hotA hai jaba eka kevalIsamudghAtAva ghAtAvasthA meM yA zalazA avasthA meM hotA hai| (3) bahata saMyata aAhAraka aura bahata anAhAraka, yaha bhaMga bhI taba ghaTita hotA hai jaba bahuta-se saMyata kevalIsamudghAtAvasthA meM hoM yA zailezI-avasthA meM ho / asaMyata meM ekatvApekSA se-eka AhAraka, eka anAhAraka yaha eka hI vikalpa hotA hai / bahutva kI apekSA se--samuccaya jIvoM aura asaMyata pRthvIkAyikAdi pratyeka meM bahuta prAhAraka aura bahuta anAhAraka yahI eka bhaMga hotA hai| asaMyata nAraka se vaimAnika taka (samuccaya jIva aura ekendriya ko chor3a kara) pratyeka meM pUrvavat tIna-tIna bhaMga hote haiN| saMyatAsaMyata-deza viratajIva, manuSya aura paMcendriyatiryaJca ye tInoM ekatva aura bahutva kI vivakSA se AhAraka hI hote haiM, anAhAraka nahIM; kyoMki manuSya aura tiryaJcapaMcendriya ke sivAya kisI jIva meM dezavirati-pariNAma utpanna nahIM hotA aura saMyatAsaMyata sadaiva AhAraka hI hote haiM, kyoMki antarAlagati aura kevalisamudghAta prAdi avasthAoM meM dezavirati-pariNAma hotA nahIM hai / nosaMyata-noasaMyata-nosaMyatAsaMyata jIva va siddha-ekatva-bahutva-apekSA se anAhAraka hI hote haiM. AhAraka nahIM, kyoMki zailezI prApta triyogarahita aura siddha azarIrI hone ke kAraNa pAhAraka hote hI nhiiN|' 1. abhi. rA. ko., bhA. 2, pR. 513 Page #1333 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [prajJApanAsUtra saptama : kaSAyadvAra 1864. [1] sakasAI NaM bhaMte ! jIve kiM prAhArae praNAhArae ? goyamA ! siya mAhArae siya prnnaahaare| [1894-1 pra.] bhagavan ! sakaSAya jIva AhAraka hotA hai yA anAhAraka ? [1894-1 u.] gautama ! vaha kadAcit aAhAraka aura kadAcit anAhAraka hotA hai / [2] evaM jAva bemaannie| [1894-2] isI prakAra (nAraka se lekara) vaimAnika paryanta jAnanA caahie| 1565. [1] puhatteNaM jovegidiyavajjo tiybhNgo| [1865-1] bahutva kI apekSA se-jIva aura ekendriya ko chor3a kara (sakaSAya nAraka Adi meM) tIna bhaMga (pAe jAte haiM / ) [2] kohakasAIsu jIvAdiesu evaM ceva / NavaraM devesu chnbhNgaa| [1865-2] krodhakaSAyI jIva Adi meM bhI isI prakAra tIna bhaMga kahane cAhie / vizeSa yaha hai ki devoM meM chaha bhaMga kahane caahie| [3] mANaphasAIsu mAyAkasAIsu ya deva-Neraiesu chnbhNgaa| avasesANaM jIgidiyavajjo tiybhNgo| [1865-3] mAnakaSAyI aura mAyAkaSAyI devoM aura nArakoM meM chaha bhaMga pAye jAte haiM / [4] lobhakasAIsu Neraiesu chmbhNgaa| avasesesu jIvegidiyavajjo tiybhNgo| _ [1895-4] lobhakaSAyI nai rayikoM meM chaha bhaMga hote haiN| jIva aura ekendriyoM ko chor3a kara zeSa jIvoM meM tIna bhaMga pAye jAte 1866. akasAI jahA gosaNNI-NoasaNNI (su. 1881-82) / dAraM 7 // [1866] prakaSAyI ko vaktavyatA nosaMjJI-noprasaMjJI ke samAna jAnanI caahie| [saptama dvAra vivecana-sakaSAya jIva aura caubIsa daNDakoM meM mAhAraka-anAhAraka kI prarUpaNA--ekatva kI vivakSA se samuccaya jIva paura caubosa daNDakavartI jIva pUrvokta yukti ke anusAra kadAcit AhAraka aura kadAcit anAhAraka hotA hai / bahutva kI vivakSA se samuccaya jIvoM aura ekendriyoM ko chor3a kara sakaSAya nArakAdi meM pUrvokta yukti ke anusAra tIna bhaMga pAye jAte haiM / samuccaya jIvoM aura ekendriyoM meM eka bhaMga--'bahuta AhAraka, bahuta anAhAraka' hotA hai|' 1. (ka) abhi. rA. koSa. bhA. 2, pR. 513 (kha) prajJApanA. prameyavodhinI TIkA bhA. 5, pR. 663 Page #1334 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aTThAIsavAM AhArapada [139 krodhakaSAyo ko prarUpaNA-caubIsa daNDakoM meM ekatva aura bahutva kI apekSA se eka bhaMgakadAcit aAhAraka-kadAcit anAhAraka hotA hai / krodhakaSAyI samuccaya jIvoM tathA ekendriyoM meM kevala eka hI bhaMga-bahuta AhAraka aura bahuta anAhAraka hotA hai| zeSa jIvoM meM devoM ko chor3a kara pUrvokta rIti se tIna bhaMga hote haiN| vizeSa-devoM meM chaha bhaMga-(1) sabhI krodhakaSAyI deva pAhAraka hote haiN| yaha bhaMga taba ghaTita hotA hai jaba koI bhI krodhakaSAyI deva vigrahagatisamApanna nahIM hotA, (2) kadAcita sabhI krodhakaSAyI deva anAhAraka hote haiN| yaha bhaMga taba ghaTita hotA hai, jaba koI bhI krodhakaSAyI deva pAhAraka nahIM hotaa| yahA~ mAna Adi ke udaya se rahita krodha kA udaya vivakSita hai, isa kAraNa krodhakaSAyI AhAraka deva kA prabhAva sambhava hai, (3) kadAcit eka AhAraka aura eka anAhAraka (4) devoM meM krodha kI bahulatA nahIM hotI, svabhAva se hI lobha kI adhikatA hotI hai, ataH krodhakaSAyI deva kadAcit eka bhI pAyA jAtA hai, (5) kadAcit bahuta pAhAraka aura eka anAhAraka aura (6) kadAcit bahuta AhAraka aura bahuta anAhAraka / ___ mAnakaSAyI aura mAyAkaSAyI jIvAdi meM ekatva kI apekSA se pUrvavat eka-eka bhNg| bahutva ko apekSA se-mAna-mAyAkaSAyI devoM aura nArakoM meM pratyeka meM 6 bhaMga pUrvavat samajhanA cAhie / devoM aura nArakoM meM mAna aura mAyA kaSAya kI viralatA pAI jAtI hai, devoM meM lobha kI aura nArakoM meM krodha kI bahulatA hotI hai| isa kAraNa 6 ho bhaMga sambhava haiM / mAna-mAyAkaSAyI zeSa jIvoM meM samuccaya jIvoM aura ekendriyoM ko chor3akara tIna bhaMga pUrvavat hote haiM / samuccaya jIvoM aura ekendriyoM meM eka bhaMga-bahuta AhAraka-bahuta anAhAraka'-hotA hai| lobhakaSAyo jIvAdi meM lobhakaSAyI nArakoM meM pUrvavat 6 bhaMga hote haiM, kyoMki nArakoM meM lobha kI tIvratA nahIM hotI / nArakoM ke sivAya ekendriyoM aura samuccaya jIvoM ko chor3akara zeSa jIvoM meM 3 bhaMga pUrvavat pAye jAte haiN| samuccaya jIvoM ora ekendriyoM meM pratyeka meM eka hI bhaMga-bahuta AhAraka aura bahuta anAhAraka-pAyA jAtA hai|' akaSAyI jIvoM meM-akaSAyI manuSya aura siddha hI hote haiN| manuSyoM meM upazAntakaSAya Adi hI akaSAyI hote haiM / unake atirikta sakaSAyI hote haiM / ataeva una sakaSAyI samuccaya jIvoM, manuSyoM aura siddhoM meM se samuccaya jIva meM aura manuSya meM kevala eka bhaMga- kadAcit eka AhAraka aura eka anAhAraka --pAyA jAtA hai| siddha meM-eka bhaMga--'anAhAraka' hI pAyA jAtA hai| bahutva kI vivakSA se--samuccaya jIvoM meM bahuta AhAraka aura bahuta anAhAraka-eka bhaMga hI hotA hai / kyoMki AhAraka kevalI aura anAhAraka siddha bahuta saMkhyA meM upalabdha hote haiN| manuSyoM meM pUrvavat tIna bhaMga samajhane caahie| siddhoM meM kevala eka hI bhaMga-'anAhAraka' pAyA jAtA hai|' aSTama : jJAnadvAra 1867. pANI jahA sammaddiTThI (su. 1887) / [1867] jJAnI kI vaktavyatA samyagdRSTi ke samAna samajhanI caahie| 1. (ka) prajJApanA. prameyabodhinI TIkA bhA. 5, pR. 664 se 667 taka (kha) prajJApanA. malayavatti, abhi. rA. koSa, bhA. 2, pR. 513-514 (ka) vahI, malayatti abhi. rA. koSa bhA. 2, pR. 514 (kha) prajJApanA prameyabodhinI TIkA bhA. 5, pR. 667-668 For Private & Personal use only Page #1335 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 140] [prajJApanAsUtra 1868. [1] AbhiNibohiyaNANi-sutaNANisu beiMdiya-teiMdiya-caridiesu chnbhNgaa| avasesesu jIvAdIyo tiyabhaMgo jesi asthi / / [1768-1] AbhinibodhikajJAnI aura zrutajJAnI dvIndriya, trIndriya aura caturindriya jIvoM meM (pUrvavat) chaha bhaMga samajhane caahie| zeSa jIva Adi (samuccaya jIva aura nAraka Adi) meM jinameM jJAna hotA hai, unameM tIna bhaMga (pAye jAte haiN|) [2] prohiNANI paMceMdiyatirikkhajoNiyA AhAragA, yo prnnaahaargaa| avasesesu jIvAdIyo tiyabhaMgo jesi asthi ohiNANaM / [1898-2] avadhijJAnI paMcendriyatiryaJca AhAraka hote haiM anAhAraka nahIM / zeSa jIva prAdi meM, jinameM avadhijJAna pAyA jAtA hai, unameM tIna bhaMga hote haiN| [3] maNapajjavaNANI jIvA maNUsA ya egatteNa vi puhatteNa vipAhAragA, jo annaahaargaa| [1868-3] manaHparyavajJAnI samuccaya jIva aura manuSya ekatva aura bahutva ko apekSA se AhAraka hote haiM, anAhAraka nhiiN| [4] kevalagANo jahA posaNNI-NoasaNNI (su. 1881-82) / [1868-4] kevalajJAnI kA kathana (sU. 1881-82 meM ukta) no-saMjJI-no-prasaMjJI ke kathana ke samAna jAnanA caahie| 1866. [1] aNNANI maiaNNANI suyaaNNANI jIvegidiyavajjo tiybhNgo| [1896-1] ajJAnI, mati-ajJAnI aura zruta-ajJAnI meM samuccaya jIva aura ekendriya ko chor3a kara tIna bhaMga pAye jAte haiN| [2] vibhaMgaNANI paMceMdiyatirikkhajoNiyA maNUsA ya prAhAragA, No prnnaahaargaa| avasesesu jIvAdIyo tiyabhaMgo / dAraM 8 // 1866-2] vibhaMgajJAnI paMcendriyatiryaJca aura manuSya AhAraka hote haiM, anAhAraka nhiiN| avaziSTa jIva Adi meM tIna bhaMga pAye jAte haiM / [aSTama dvAra) vivecana -- jJAnI jIvoM meM zrAhAraka-anAhAraka-prarUpaNA samuccaya jJAnI (samyagjJAnI) meM samyagdRSTi ke samAna prarUpaNA jAnanI cAhie, kyoMki ekendriya sadaiva mithyAdRSTi hone ke kAraNa ajJAno hI hote haiM, isalie ekendriyoM ko chor3akara ekatva kI apekSA se samuccaya jIva tathA taka zeSa 16 daNDakoM meM jJAnI kadAcit AhAraka aura kadAcit anAhAraka hotA hai / bahutva kI vivakSA se samuccayajJAnI jIva AhAraka bhI hote haiM, anAhAraka bhii| nArakoM se lekara stanitakumAroM taka jJAnI jIvoM meM pUrvokta rIti se tIna bhaMga hote haiM / paMcendriyatiryaJcoM, manuSyoM, vANavyantaroM, jyotiSkoM aura vaimAnikoM meM bhI tIna bhaMga hI pAe jAte haiM / tIna vikalendriya jJAniyoM meM chaha bhaMga prasiddha haiN| siddha jJAnI anAhAraka hI hote haiN| AbhinibodhikajJAnI aura zrutajJAnI meM ekatva kI apekSA se pUrvavat smjhnaa| bahutva kI apekSA se-tIna vikalendriyoM meM chaha bhaMga hote haiN| unake atirikta ekendriyoM ko chor3akara anya jIvAdi padoM meM, jinameM prAbhinibodhikajJAna aura zrutajJAna ho, unameM pratyeka meM tIna-tIna bhaMga kahane Page #1336 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aTThAIsavA~ AhArapada] (141 cAhie / ekendriya jIvoM meM AbhiniyodhikajJAna aura zrutajJAna kA abhAva hotA hai| isalie unakI pRcchA nahIM karanI caahie| avadhijJAnI meM --avadhijJAna paMcendriyatiryaJca, manuSya, deva aura nAraka ko hotA hai, anya jIvoM ko nhiiN| ataH ekendriyoM evaM tIna vikalendriyoM ko chor3akara pacendriyatiyaJca avadhijJAnI sadaiva pAhAraka hI hote haiM / yadyapi vigrahagati meM paMcendriyatiryaJca anAhAraka hote haiM, kintu usa samaya unameM avadhijJAna nahIM hotaa| cUMki paMcendriya tiryaJcoM ko guNapratyaya avadhijJAna hotA hai-ho sakatA hai, magara vigrahagati ke samaya guNoM kA abhAva hotA hai, isa kAraNa avadhijJAna kA bhI usa samaya prabhAva hotA hai| isI kAraNa avadhijJAnI paMcendriyatiryaJca anAhAraka nahIM ho sakatA / ekendriyoM aura vikalendriyoM ko chor3akara paMcendriyatiryaJcoM ke atirikta anya sthAnoM meM samuccaya jIva se lekara nArakoM, manuSyoM evaM samasta jAti ke devoM meM pratyeka meM tIna-tIna bhaMga kahane cAhie, parantu kahanA unhIM meM cAhie jinameM avadhijJAna kA astitva ho / ekatva kI vivakSA se pUrvavat prarUpaNA samajhanI caahie| manaHparyavajJAnI meM-manaHparyavajJAna manuSyoM meM hI hotA hai| ataH usake viSaya meM do pada hI kahate haiM--manaHparyavajJAnI jIva aura manuSya / ekatva aura bahutva kI apekSA se ye donoM manaHparyavajJAnI AhAraka hI hote haiM, anAhAraka nahIM, kyoMki vigrahagati Adi avasthAoM meM manaHparyavajJAna hotA hI nahIM hai| kevalajJAnI meM kevalajJAnI kI prarUpaNA meM tIna pada hote haiM-samuccaya jIvapada, manuSyapada aura siddhapada / ina tIna ke sivAya aura kisI jIva meM kevalajJAna kA sadbhAva nahIM hotA / prastuta meM kevalajJAnI ko AhAraka-anAhAraka-viSayaka prarUpaNA nosaMjJI-noasaMjJIvat batAI gaI hai / arthAt samuccaya jIvapada aura manuSyapada meM ekatva kI apekSA se eka bhaMga-kadAcit AhAraka aura kadAcit anAhAraka hotA hai / siddhapada meM anAhAraka hI kahanA cAhie / bahutva kI vivakSA se-samuccaya jIvoM meM ahAraka bhI hote haiM, anAhAraka bhI hote haiN| manuSyoM meM pUrvokta bhaMga kahanA caahie| siddhoM meM anAhAraka ho hote haiN| ajJAnI kI apekSA se-prajJAniyoM meM, matyajJAniyoM aura zrutAjJAniyoM meM bahutva kI vivakSA se, jIvoM aura ekendriyoM ko chor3akara anya padoM meM pratyeka meM tIna bhaMga kahane cAhie / samuccaya jIvoM aura ekendriyoM meM prAhAraka bhI hote haiM, anAhAraka bhii| vibhaMgajJAnI meM ekatva kI vivakSA se pUrvavat hI samajhanA caahie| bahutva kI vivakSA se-vibhaMgajJAnI paMcendriyatiryaJca evaM manuSya AhAraka hote haiM, anAhAraka nahIM hote, kyoMki vigrahagati meM vibhaMgajJAnayukta paMcendriya tiryaJcoM aura manuSyoM meM utpatti honA sambhava nahIM hai| paMcendriyatiryaJcoM aura manuSyoM se bhinna sthAnoM meM ekendriyoM aura vikalendriyoM ko chor3akara jIva se lekara pratyeka sthAna meM tIna bhaMga kahanA caahie|' nauvA~ : yogadvAra 1600. [1] sajogIsu jIvegidiyavajjo tiymNgo| 1. (ka) prajJApanA, malayavRtti, a. rA. ko. bhAga 2, pR. 514 (kha) prajJApanA, (prameyabodhinI TIkA) bhAga 5, pR. 675 se 677 taka Page #1337 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 642) [saabnug [1600-1] sayogiyoM meM jIva aura ekendriya ko chor3a kara tIna bhaMga (pAye jAte haiM / ) [2] maNajogI vaijogI ya jahA sammAmicchaviTThI (su. 1889) / gavaraM vaijogo vilidiyANa vi| [1600-2] manoyogI aura vacanayogI ke viSaya meM (sU. 1886 meM ukta) samyagamithyAdRSTi ke samAna vaktavyatA kahanI cAhie / vizeSa yaha ki vacanayoga vikalendriyoM meM bhI kahanA cAhie / [3] kAyajogIsu jIvegidiyavajjo tiybhNgo| [1600-3] kAyayogI jIvoM meM jIva aura ekendriya ko chor3a kara tIna bhaMga (pAye jAte haiM / ) [4] ajogI jIva-maNUsa-siddhA annaahaargaa| dAraM // |1600-4] ayogI samuccaya jIva, manuSya aura siddha hote haiM, aura ve anAhAraka haiM / [nauvAM dvAra vivecana-yogadvAra kI apekSA prarUpaNA-samuccayajIvoM aura ekendriyoM ko chor3a kara anya sayogI jIvoM meM pUrvokta tIna bhaMga pAye jAte haiM / samuccaya jIvoM aura ekendriyoM meM eka bhaMga hI pAyA jAtA hai--bahuta pAhAraka-bahuta anAhAraka, kyoMki ye donoM sadaiva bahuta saMkhyA meM pAye jAte haiN| manoyogI aura vacanayogI ke sambandha meM kathana samyagamithyAdRSTi ke samAna jAnanA cAhie, arthAt ve ekatva aura bahutva kI apekSA se AhAraka hI hote haiM, anAhAraka nhiiN| yadyapi vikalendriya samyagamithyAdRSTi nahIM hote, kintu unameM vacanayoga hotA hai, isalie yahAM unakI bhI prarUpaNA karanI caahie| samuccaya jIvoM aura ekendriyoM ko chor3akara zeSa nAraka Adi kAyayogiyoM meM pUrvavat tIna bhaMga kahanA caahie| ayogI samuccaya jIva, manuSya aura siddha hote haiM, ye tInoM ayogI ekatva aura bahutva kI apekSA se anAhAraka hote haiN|' dasavA~ : upayogadvAra 1901. [1] sAgArANAgArovauttesu jIvegidiyavajjo tiybhNgo| [1901-1] samuccaya jIvoM aura ekendriyoM ko chor3akara anya sAkAra evaM anAkAra upayoga se upayukta jovoM meM tIna bhaMga kahane caahie| [2] siddhA prnnaahaargaa| dAraM 10 // [1601-2] siddha jIva (sadaiva) anAhAraka hI hote haiM / [dasavA~ dvAra] vivecana-upayogadvAra kI apekSA se prarUpaNA-samuccaya jIvoM aura ekendriyoM ko chor3a kara zeSa sAkAra evaM anAkAra upayoga se upayukta jIvoM meM tIna bhaMga pAe jAte haiN| siddha jIva cAhe sAkAropayoga vAlA ho, cAhe anAkAropayoga se upayukta ho, anAhAraka hI hote haiN| __ ekatva kI apekSA se sarvatra 'kadAcit AhAraka tathA kadAcit anAhAraka' , aisA kathana karanA caahie|' 1. prajJApanA. prameyabodhinI TIkA, bhAga 5, pR. 579-180 2. prajJApanA. prameyabodhinI TIkA, bhAga 5, pR. 680 Page #1338 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aTThAIsA AhArapada] [143 gyArahavA~ : vedadvAra 1602. [1] saveve jovegidiyvjjotiybhNgo| [1902-1] samuccaya jIvoM aura ekendriyoM ko chor3a kara anya saba savedI jIvoM ke (bahutva kI apekSA se) tIna bhaMga hote haiM / [2] ithiveda-purisavedesu jIvAdIo tiybhNgo| [1902-2] strIvedI aura puruSavedI jIva Adi meM tIna bhaMga hote haiM / [3] gapusagavedae jovegidiyavajjo tiybhNgo| [1902-3] napusaMkavedI meM samuccayajIva aura ekendriya ko chor3a kara tIna bhaMga hote haiM / [4] avedae jahA kevalaNANI (su. 1868 [4]) / dAraM 11 / {1602-4] avedI jIvoM kA kathana (sU. 1898-4 meM ullikhita) kevalajJAnI ke kathana ke samAna jAnanA cAhie / [gyArahavA~ dvAra] vivecana-vedadvAra ke mAdhyama se prAhAraka-anAhAraka prarUpaNA-savedI jIvoM meM ekendriyoM aura samuccaya jIvoM ko chor3akara bahutvApekSayA tIna bhaMga hote haiM, jIvoM aura ekendriyoM meM AhAraka bhI hote haiM aura anAhAraka bhI / ekatva kI vivakSA se savedI kadAcit AhAraka hotA hai, kadAcita anAhAraka / bahutvApekSayA-strIvedI aura puruSavedI jIva Adi meM ekendriyoM evaM samuccaya jIvoM ko chor3a kara bahutva ko vivakSA se pratyeka ke tIna bhaMga hote haiN| avedo kA kathana kevalajJAnI ke samAna hai| ekatva-vivakSayA--strIveda aura puruSaveda ke viSaya meM prAhAraka bhI hotA hai aura anAhAraka bhI / yaha eka hI bhaMga hotA hai| yahA~ nairayikoM, ekendriyoM aura vikalendriyoM kA kathana nahIM karanA cAhie, kyoMki ve strIvedI aura puruSavedI nahIM hote, apitu napuMsakavedI hote haiN| bahutva kI apekSA se jIvAdi meM se pratyeka meM tIna bhaMga hote haiN| napuMsakaveda meM-ekatva kI vivakSA se pUrvavat bhaMga kahanA cAhie, kintu yahA~ bhavanapati, vANavyantara, jyotiSka aura vaimAnika deva kA kathana nahIM karanA cAhie, kyoMki ye napuMsaka nahIM hote| bahutva kI apekSA se jIvoM aura ekendriyoM ke sivAya zeSa meM tIna bhaMga hote haiN| jIvoM aura ekendriyoM meM eka hI bhaMga hotA hai-pAhAraka bhI hote haiM, anAhAraka bhI / avedI ke sambandha meM ekatva aura bahutva kI apekSA se kevalajJAnI ke samAna kahanA cAhie / eka jIva aura eka manuSya kI apekSA se avedI kadAcit AhAraka hotA hai kadAcit anAhAraka, yaha eka bhaMga hotA hai| bahutva kI apekSA se-avedI meM bahuta aAhAraka aura bahuta anAhAraka, yahI eka bhaMga pAyA jAtA hai| avedI manuSyoM meM tIna bhaMga hote haiM / avedI siddhoM meM bahuta anAhAraka' yaha eka bhaMga hI pAyA jAtA hai / ' --- --- ..........- . . . 1. prajJApanA. malayavRtti, abhi. rA. koSa, bhAga. 2, pR.515 Page #1339 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 144] [prajApanAsUtra bArahavA~ : zarIradvAra 1903. [1] sasarIrI jovegidiyavajjo tiybhNgo| meM (bahutvApekSayA) tIna bhaMga pAye jAte haiM / [2] porAliyasarIrIsu jIva-maNUsesu tiyabhaMgo / [1903-2] audArikazarIrI jIvoM aura manuSyoM meM tIna bhaMga pAye jAte haiM / [3] avasesA pAhAragA, No aNAhAragA, jesi asthi oraaliysriirN| [1903-3] zeSa jIvoM aura (manuSyoM se bhinna) audArikazarIrI grAhAraka hote haiM, anAhAraka nhiiN| kintu jinake praudArikazarIra hotA hai, unhIM kA kathana karanA caahie| [4] veubviyasarIrI AhAragasarIrI ya pAhAragA, No aNAhAragA, jesi asthi / [1903-4] vaikriyazarIrI aura AhArakazarIrI AhAraka hote haiM, anAhAraka nhiiN| kintu yaha kathana jinake vaikriyazarIra aura AhArakazarIra hotA hai, unhIM ke lie hai| [5] teya-kammagasarIrI jovegidiyavajjo tiybhNgo| [1903-5] samuccaya jIvoM aura ekendriyoM ko chor3a kara taijasazarIra aura kArmaNazarIra vAle jIvoM meM tIna bhaMga pAye jAte haiN| [6] asarIrI jIvA siddhA ya No zrAhAragA, annaahaargaa| dAraM 12 // [1903-6] azarIrI jIva aura siddha pAhAraka nahIM hote, anAhAraka hote haiN| [bArahavA~ dvAra ] vivecana-zarIradvAra ke AdhAra se prarUpaNA-samuccaya jIvoM aura ekendriyoM ko chor3a kara zeSa sazarIrI jIvoM meM bahutva kI vivakSA se tIna bhaMga aura ekatva kI apekSA se sarvatra eka hI bhaMga pAyA jAtA hai--kadAcit eka AhAraka aura kadAcit eka anAhAraka / samuccaya sazarIrI jIvoM aura ekendriyoM meM bahuta aAhAraka bahuta anAhAraka, yaha eka bhaMga pAyA jAtA hai| audArikazarIrI jIvoM aura manuSyoM meM tIna bhaMga tathA inase bhinna audArikazarIrI bhavanapati, vANavyantara, jyotiSka aura vaimAnikoM ke audArikazarIra nahIM hotA, ataH unake lie yaha kathana nahIM hai| bahatva kI apekSA se ekendriya, dvIndriyAdi tIna vikalendriya aura paMcendriyatiryaJcoM meM bahuta AhAraka hI kahanA cAhie, anAhAraka nahIM, kyoMki vigrahagati hone para bhI unameM audArikazarIra kA sadbhAva hotA hai| vaikriyazarIrI aura pAhArakazarIrI AhAraka hI hote haiM, anAhAraka nhiiN| parantu yaha kathana unhIM ke lie hai, jinake vaikriyazarIra aura AhArakazarIra hotA hai / nArakoM aura vAyukAyikoM, Page #1340 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aTThAIsavA~ AhArapada] [145 paMcendriyatiryaJcoM, manuSyoM tathA cAroM jAti ke devoM ke hI vaikriyazarIra hotA hai| AhArakazarIra kevala manuSyoM ke hI hotA hai| tejasazarIrI evaM kArmaNazarIrI jIvoM meM ekatvApekSayA sarvatra kadAcit 'eka AhAraka aura kadAcit eka anAhAraka' yaha eka bhaMga hotA hai / bahutvApekSayA--samuccaya jIvoM aura ekendriya ko chor3a kara anya sthAnoM meM tIna-tIna bhaMga jAnane caahie| samuccaya jIvoM aura pRthvIkAyikAdi pAMca ekendriyoM meM se pratyeka meM eka hI bhaMga pAyA jAtA hai-bahuta AhAraka aura bahuta anAhAraka / ___ azarIrI jIva aura siddha pAhAraka nahIM hote, apitu anAhAraka hI hote haiM / ataeva ekatva aura bahutva kI apekSA se azarIrI siddha granAhAraka hI hote haiN|' terahavA~ : paryAptidvAra 1904. [1] pAhArapajjattIpajjattae sarIrapajjattIpajjattae iMdiyapajjattIpajjattae prANApANupajjattIpajjattae bhAsA-maNapajjattIpajjattae eyAsu paMcasu vi pajjattIsu jIvesu maNUsesu ya tiybhNgo| [1904.1] aAhAraparyApti, zarIraparyApti, indriyaparyApti, zvAsocchvAsaparyApti tathA bhASA-manaHparyApti ina pAMca (chaha) paryAptiyoM se paryApta jIvoM aura manuSyoM meM tIna-tIna bhaMga hote haiN| [2] avasesA pAhAragA, No prnnaahaargaa| [1904-2] zeSa (samuccaya jIvoM aura manuSyoM ke sivAya pUrvokta paryAptiyoM se paryApta) jIva AhAraka hote haiM, anAhAraka nahIM / [3] bhAsA-maNapajjattI paMceMdiyANaM, avasesANaM Nasthi / [1904-3] vizeSatA yaha hai ki bhASA-mana:paryApti paMcendriya jIvoM meM hI pAI jAtI hai, anya jIvoM meM nhiiN| 1905. [1] pAhArapajjattIapajjattae No AhArae, aNAhArae, egatteNa vi puhattaNa vi / [1605-1] AhAraparyApti se aparyApta jIva ekatva aura bahutva kI apekSA AhAraka nahIM hote, ve anAhAraka hote haiN| [2] sarorapajjattoprapajjattae siya AhArae siya prnnaahaare| [1605-2] zarIraparyApti se aparyApta jIva ekatva kI apekSA kadAcit AhAraka, kadAcit anAhAraka hotA hai| [3] uvarilliyAsu causu apajjattosu raiya-deva-maNUsesu chanbhaMgA, avasesANaM jIvegidiyavajjo tiybhNgo| [1905-3] Age kI (antima) cAra aparyAptiyoM vAle (zarIraparyApti, indriyaparyApti, 1. (ka) prajJApanA. (prameyabodhinI TIkA) bhA. 5. pR. 683-684 (kha) prajJApanA. malayavatti, abhi. ga. kopa, bhA. 2,1. 515 Page #1341 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [prajJApanAsUtra zvAsocchvAsaparyApti evaM bhASA-mana:paryApti se aparyAptaka) nArakoM, devoM aura manuSyoM meM chaha bhaMga pAye jAte haiN| zeSa meM samuccaya jIvoM aura ekendriyoM ko chor3a kara tIna bhaMga pAye jAte hai| 1906. bhAsA-maNapajjattIe (jjattaesu) jIvesu paMceMdiyatirikkhajoNiesu ya tiyabhaMgo, raiya-deva-maNuesu chnbhNgaa| [1906] bhASA-manaHparyApti se aparyApta samuccaya jIvoM aura paMcendriyatiryaJcoM meM (bahutva kI vivakSA se) tIna bhaMga pAye jAte haiN| (pUrvokta paryApti se aparyApta) nairayikoM, devoM aura manuSyoM meM chaha bhaMga pAye jAte haiN| 1907. savvapadesu egatta-puhatteNaM jIvAdIyA daMDagA pucchAe bhANiyavvA / jassa jaM asthi tassa taM pucchijjati, jaM Nasthi taM Na pucchijjati jAva bhAsA-maNapajjattIe apajjattaesu raiya-devamaNuesu ya chanbhaMgA / sesesu tiybhNgo| dAraM 13 // // bono uddesano smtto|| ||pnnnnvnnaae bhagavatIe aTThAvIsaimaM prAhArapayaM samattaM // [1907] sabhI (13) padoM meM ekatva aura bahutva kI vivakSA se jIvAdi daNDakoM meM (samuccaya jIva tathA caubIsa daNDaka) ke anusAra pRcchA karanI caahie| jisa daNDaka meM jo pada saMbhava ho, usI kI pRcchA karanI cAhie / jo pada jisameM sambhava na ho usakI pRcchA nahIM karanI caahie| (bhavyapada se lekara) yAvat bhASA-mana:paryApti se aparyApta nArakoM, devoM aura manuSyoM meM chaha bhaMgoM kI vaktavyatA paryanta tathA nArakoM, devoM aura manuSyoM se bhinna samuccaya jIvoM aura paMcendriyatiryaJcoM meM tIna bhaMgoM ko vaktavyatAparyanta samabha.nA caahie| [ terahavA~ dvAra ] vivecana-paryAptidAra ke AdhAra para prAhAraka-anAhArakaprarUpaNA-yadyapi anya zAstroM meM paryAptiyA~ chaha mAnI gaI haiM, parantu yahA~ bhASAparyApti aura manaHparyApti genoM kA eka meM samAveza karake pAMca hI paryAptiyA~ mAnI gaI haiN| ___ AhArAdi pAMtra paryAptiyoM se paryApta samuccaya jIvoM aura manuSyoM meM tIna-tIna bhaMga pAye jAte haiM, ina do ke sivAya dUsare jo pAMca paryAptiyoM se paryApta haiM, ve aAhAraka hote haiM, anAhAraka nhiiN| ekendriyoM aura vikalendriyoM meM bhASA-mana:paryApti nahIM pAI jaatii| __AhAraparyApti se aparyApta ekatva aura bahutva kI apekSA se anAhAraka hotA hai, AhAraka nahIM, kyoMki AhAraparyApti se aparyApta jIva vigrahagati meM hI pAyA jAtA hai| upapAtakSetra meM Ane para prathama samaya meM ho vaha AhAraparyApti se paryApta ho jAtA hai| ataeva prathama samaya meM vaha AhAraka nahIM kahalAtA / bahutva kI vivakSA meM bahuta anAhAraka hote haiN| zarIraparyApti se aparyApta jIva kadAcit prAhAraka aura kadAcit anAhAraka hotA hai| jo vigragati-samApanna hotA hai, vaha anAhAraka aura upapAtakSetra meM A pahu~catA hai, vaha pAhAraka hotA hai| Page #1342 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aTThAIsavA~ AhArapada] [147 .. indriya-zvAsocchvAsa-bhASA-manaHparyApti se aparyApta--ekatva kI vivakSA se kadAcit AhAraka kadAcit anAhAraka hote haiN| bahutva kI vivakSA se antima tIna yA (cAra) paryAptiyoM se aparyApta ke viSaya meM 6 bhaMga hote haiM-(1) kadAcit sabhI anAhAraka, (2) kadAcit sabhI pAhAraka, (3) kadAcit eka prAhAraka aura eka anAhAraka, (4) kadAcit eka AhAraka, bahuta anAhAraka, (5) kadAcit bahuta aAhAraka aura eka anAhAraka evaM (6) kadAcit bahuta aAhAraka aura bahuta anAhAraka / nArakoM, devoM aura manuSyoM se bhinna meM (ekendriyoM evaM samuccaya jIvoM ko chor3a kara) tIna bhaMga pUrvavat pAye jAte haiN| zarIra-indriya--zvAsocchvAsa-paryAptiyoM se aparyApta ke viSaya meM ekatva kI vivakSA-se eka bhaMga-bahuta AhAraka aura bahuta anAhAraka hote haiN| bahutva kI apekSA tIna bhaMga sambhava haiM-(1) samuccaya jIva aura samUcchima paMcendriyatiryaJca sadaiva bahuta saMkhyA meM pAye jAte haiM, jaba eka bhI vigrahagatimamApanna nahIM hotA hai, taba sabhI AhAraka hote haiM, yaha prathama bhaMga, (2) jaba eka grahagatisamApanna hotA hai, taba bahata AhAraka eka antAhAraka yaha dvitIya bhaMga, (3) jaba bahuta jIva vigrahagatimamApanna hote haiM, taba bahuta AhAraka aura bahuta anAhAraka, yaha tRtIya bhaMga hai / nArakoM, devoM aura manuSyoM meM bhASA-manaHparyApti se aparyApta ke viSaya meM bahutva kI vivakSA se 6 bhaMga hote haiN|' vaktavyatA kA atideza- antima sUtra meM ekatva aura bahutva kI vivekSA se vibhinna jIvoM ke AhAraka-anAhAraka sambandhI bhaMgoM kA atideza kiyA gayA hai| // prajJApanA kA aTThAIsavA~ pada : dvitIya uddezaka samApta / // prajJApanA bhagavatI kA aTThAIsavA~ AhArapada samApta / / 1. prajJApanA. (prameyabodhinI TIkA) bhA. 5, pR. 685 se 688 taka Page #1343 -------------------------------------------------------------------------- ________________ egaNatIsaimaM uvaogapayaM tIsaimaM pAsaNayApayaM ca unatIsavA~ upayogapada aura tIsavA~ pazyattApada prAthamika * prajJApanAsUtra ke unatIsaveM aura tIsaveM, upayogapada aura pazyattA padoM meM jIvoM ke bodhavyApAra evaM jJAnavyApAra kI carcA hai| jIva kA yA prAtmA kA mukhya lakSaNa upayoga hai, pazyattA usI kA mukhya aMga hai / parantu prAtmA ke sAtha zarIra baMdhA hotA hai| zarIra ke nimitta se aMgopAMga, indriyA~, mana Adi avayava milate haiN| pratyeka prANI ko, phira cAhe vaha ekendriya ho athavA vikalendriya yA paMcendriya, deva ho, nAraka ho, manuSya ho yA tiryaJca, sabhI ko apane-apane karmoM ke anusAra zarIrAdi aMgopAMga yA indriyA~ Adi milate haiN| mUla meM sabhI prANiyoM kI AtmA jJAnamaya evaM darzanamaya hai, jaisA ki prAcArAMgasUtra meM spaSTa kahA hai 'je AyA, se vinAyA, je vinnAyA se pAyA / jeNa vijANai se aayaa|' arthAt- 'jo AtmA hai, vaha vijJAtA hai aura jo vijJAtA hai, vaha prAtmA hai / jisase (padArthoM ko) jAnA jAtA hai, vaha AtmA hai|' prazna hotA hai ki jaba saba prANiyoM kI prAtmA jJAnadarzanamaya (upayogamaya) hai tathA arUpI hai, nitya hai, jaisA ki bhagavatIsUtra meM kahA hai'pravaNe agaMdhe arase aphAse asvI jIve sAsae avaTTie logadabve / se samAso paMcavihe paNNatte, taMjahA-dadhvao jAva gunno| davvano NaM jIvasthikAe aNaMtAI jIvadavvAiM, khettapro logappamANamette, kAlao-na kayAi na Asi, na kayAvi nasthi, jAva nicce, bhAvapro puNa avaNNe agaMdhe arase aphAse, guNano uvproggunne|' yahA~ AtmA kA svarUpa pAMca prakAra se batAyA gayA hai| dravya se anaMta jIva (AtmA) dravya haiM, kSetra se lokapramANa hai, kAla se nitya hai, bhAva se varNAdi se rahita hai aura guNa se upayogaguNa vAlA hai| ataH samAnarUpa se sabhI prAtmAoM kA guNa-upayoga hote hue bhI kisI ko kama upayoga hotA hai. kisI ko adhika, kisI kA jJAna trikAla-trilokavyApI hai aura kisI ko vartamAnakAlika tathA eka aMgula kSetra kA bhI jJAna yA darzana nahIM hotaa| aisA kyoM ? 1. upayogo lakSaNam -tatvArthasUtra a.2 2. prAcArAMga. zru. 1, a. 5, u.5, sU. 165 3. bhagavatI. za. 2, u. 10, sU. 5 (prA. pra. samiti) Page #1344 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAthamika [149 isakA samAdhana hai-jJAnAvaraNIya evaM darzanAvaraNIya karmo kI vicitratA / jisake jJAna-darzana kA prAvaraNa jitanA adhika kSINa hogA, usakA upayoga utanA hI adhika hogA, jisakA jJAna-darzanAvaraNa jitanA tIvra hogA, usakA upabhoga utanA hI manda hogaa| * yahI kAraNa hai ki yahA~ vividha jIvoM ke vividha prakAra ke upayogoM kI taratamatA Adi kA nirUpaNa kiyA gayA hai| * upayoga kA artha hotA hai --vastu kA pariccheda-parijJAna karane ke lie jIva jisake dvArA vyApta hotA hai, athavA jIva kA bodharUpa tattvabhUta vyApAra / ' * tIsavA~ pada pazyattA-pAsaNayA hai / upayoga aura pazyattA donoM jIba ke bodharUpa vyApAra haiM, mUla meM ina donoM kI koI vyAkhyA nahIM miltii| prAcIna paddhati ke anusAra bheda hI inakI vyAkhyA hai / prAcArya abhayadevasUri ne pazyattA ko upayogavizeSa hI batAyA hai| kintu Age cala kara spaSTIkaraNa kiyA hai ki jisa bodha meM kAlika avabodha ho, vaha pazyattA hai aura jisa bodha meM vartamAnakAlika bodha ho, vaha upayoga hai| yahI ina donoM meM antara hai| jisa prakAra upayoga ke mukhya do bheda--sAkAropayoga aura anAkAropayoga kiye haiM, usI prakAra pazyattA ke bhI sAkArapazyattA aura anAkArapazyattA, ye do bheda haiN| kintu donoM ke uparyakta lakSaNoM ke anusAra mati-jJAna aura mati-ajJAna ko sAkArapazyattA ke bhedoM meM parigaNita nahIM kiyA, kyoMki matijJAna aura matyajJAna kA viSaya vartamAnakAlika avinaSTa padArtha hI banatA hai| isake atirikta anAkArapazyattA meM pracakSadarzana kA samAveza nahIM kiyA gayA hai, isakA samAdhAna AcArya abhayadevasari ne yoM kiyA hai ki pazyattA prakRSTa IkSaNa hai aura prekSaNa to kevala cakSudarzana dvArA hI sambhava hai, anya indriyoM dvArA hone vAle darzana meM nahIM / anya indriyoM kI apekSA cakSu kA upayoga alpakAlika hotA hai aura jahA~ alpakAlika upayoga hotA hai, vahA~ bodhakriyA meM zIghratA adhika hotI hai, yahI pazyattA kI prakRSTatA meM kAraNa hai| AcArya malayagiri ne prAcArya abhayadevasUri kA anusaraNa kiyA hai| unhoMne spaSTIkaraNa kiyA hai ki pazyattA zabda rUr3hi ke kAraNa sAkAra aura anAkAra bodha kA pratipAdaka hai| vizeSa meM yaha samajhanA cAhie ki jahA~ dIrghakAlika upayoga ho, vahIM kAlika bodha sambhava hai / matijJAna meM dIrghakAla kA upayoga nahIM hai, isa kAraNa usase traikAlika bodha nahIM hotA / ataH use 'pazyattA' meM sthAna nahIM diyA gayA / * unatIsaveM pada meM sarvaprathama sAkAropayoga aura anAkAropayoga, yoM bheda batAye gaye haiM / tatpazcAt ina donoM ke kramazaH pATha aura cAra bheda kiye gaye haiN| * sAkAropayoga aura anAkAropayoga tathA sAkArapazyattA aura anAkArapazyattA ina donoM kA antara nimnokta tAlikA se spaSTa samajha meM A jAegA1. upayujyate vastuparicchedaM prati vyApAryate jIvo'neneti upayogaH / bodharUpo jIvasya tattvabhUto vyApAraH / --prajJApanA. malayavRtti pra. rA. ko. bhA. 2, pR. 860 2. bhagavatI. a. vRtti, patra 714 Page #1345 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 15.) prajJApanAsUtra upayoga (sU. 1908-10) pazyattA (1936-38) 1 sAkAropayoga 1 sAkAra-pazyattA (1) Abhinibodhika jJAna-sAkAropayoga / xx (2) zrutajJAna-sAkAropayoga (1) zrutajJAna-sAkArapazyattA (3) avadhijJAna-sAkAropayoga pravadhijJAna-sAkArapazyattA (4) mana:paryavajJAna-sAkAropayoga manaHparyavajJAna-sAkArapazyattA (5) kevalajJAna-sAkAropayoga (4) kevalajJAna sAkArapazyattA matyajJAnAvaraNa-sAkAropayoga (7) zrutAjJAnAvaraNa-sAkAropayoga (5) zrutAjJAna-sAkArapazyattA (8) vibhaMgajJAnAvaraNa-sAkAropayoga (6) vibhaMgajJAna-sAkArapazyattA 2. anAkAropayoga 2. anAkArapazyattA (1) cakSudarzana-anAkAropayoga (1) cakSudarzana-anAkArapazyattA (2) pracakSudarzana-anAkAropayoga (3) avadhidarzana-anAkAropayoga (2) avadhidarzana-anAkArapazyattA (4) kevaladarzana anAkAropayoga (3) kevaladarzana-anAkArapazyattA' * sAkAropayoga evaM anAkAropayoga kA lakSaNa prAcArya malayagiri ne isa prakAra kiyA hai sacetana yA acetana vastu meM upayoga lagAtA huA AtmA jaba vastu kA paryAyasahita bodha karatA hai, taba vaha upayoga sAkAra kahalAtA hai, tathA vastu kA sAmAnya rUpa se jJAna honA pranAkAropayoga hai| * sAkArapazyattA aura anAkArapazyattA meM bhI sAkAra aura anAkAra zabdoM kA artha to uparyukta hI hai, kintu pazyattA meM vastu kA traikAlika bodha hotA hai, jabaki upayoga meM vartamAnakAlika hI bodha hotA hai| * isake pazcAt unatIsaveM pada meM nAraka se vaimAnikaparyanta caubIsa daNDakoM meM se kisa-kisa jIva ___meM kitane upayoga pAye jAte haiM ? isakA prarUpaNa kiyA gayA hai| * tIsaveM pazyattA pada meM isake bheda-prabhedoM kA pratipAdana karake nAraka se lekara vaimAnika paryanta jIvoM meM se kisameM kitane prakAra kI pazyattA hai ? isakA prarUpaNa kiyA gayA hai| * unatIsaveM pada meM pUrvokta prarUpaNa ke anantara caubIsa daNDakavartI jIvoM ke viSaya meM praznottarI prastuta ko gaI hai ki kaunasA jova sAkoropayukta hai yA anAkAropayukta ? isI prakAra tIsaveM pada meM praznottarI hai ki jIva sAkAra pazyattAvAn hai yA anAkAra pazyattAvAn ? 3 1. paNNavaNAsuttaM bhA. 2 (pariziSTa-prastAvanAtmaka), pR. 138 2. prajJApanA. malayavRtti, abhi. rA. koSa bhA. 2, pR. 860 -3. paNNavaNAsuttaM bhA. 1 (mUlapATha-TippaNa), pR. 408-9 Page #1346 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAthamika [151 * tIsaveM pada meM pUrvokta vaktavyatA ke pazcAt kevalajJAnI dvArA ratnaprabhA Adi kA jJAna aura darzana (arthAt-sAkAropayoga tathA nirAkAropayoga) donoM samakAla meM hote haiM yA kramazaH hote haiM ? isa prakAra ke do praznoM kA samAdhAna kiyA gayA hai tathA jJAna aura darzana kA kramazaH honA svIkAra kiyA hai / jisa samaya anAkAropayoga (darzana) hotA hai, usa samaya sAkAropayoga (jJAna) nahIM hotA tathA jisa samaya sAkAropayoga hotA hai, usa samaya anAkAropayoga nahIM hotA, isI siddhAnta kI puSTi kI gaI hai|' 1. (ka) paNNavaNAsuttaM, bhA. 1 (mU. pA. Ti.), pR. 412 (kha) vahI, bhA. 2 (pariziSTa), pR. 138 Page #1347 -------------------------------------------------------------------------- ________________ egaNatIsaimaM : uvaogapayaM unatIsavA~ upayogapada jIva Adi meM upayoga ke bheda-prabhedoM ko prarUpaNA 1908. kativihe gaM bhaMte ! uvanoge paNNate ? goyamA ! duvihe uvayoge pannatte / taM jahA-sAgArovaoge ya aNAgArovanoge ya / [1608 pra.] bhagavan ! upayoga kitane prakAra kA kahA gayA hai ? [1608 u.] gautama ! vaha do prakAra kA kahA gayA hai| yathA-sAkAropayoga aura anaakaaropyog| 1906. sAgArovanoge NaM bhaMte ! kativihe paNNatte ? goyamA ! avihe pnnnnte| taM jahA -AbhiNibohiyaNANasAgArovanoge 1 suyaNANasAgArovaoge 2 aohiNANasAgArovanoge 3 maNapajjavaNANasAgArovaoge 4 kevalaNANasAgArovanoge 5 matiaNNANasAgArovaoge 6 suyaaNNANasAgArovaoge 7 vibhNgnnaannsaagaarovnoge| [1606 pra.] bhagavan ! sAkAropayoga kitane prakAra kA kahA gayA hai ? [1606 u.] gautama ! baha ATha prakAra kA kahA gayA hai / yathA-(1) Abhinibodhika-jJAnasAkAropayoga, (2) zrutajJAna-sAkAropayoga, (3) avadhijJAna-sAkAropayoga, (4) manaHparyavajJAnasAkAropayoga, (5) kevalajJAna-sAkAropayoga, (6) mati-ajJAna-sAkAropayoga, (7) zruta-ajJAnasAkAropayoga aura (8) vibhNgjnyaan-saakaaropyog| 1910. aNAgArovaoge NaM bhaMte ! kativihe paNNate ? goyamA! cauvihe paNNatte / taM jahA-cakkhudaMsaNaNAgArovanoge 1 pracakkhudaMsaNaNAgArovanoge 2 prohidaMsaNaNAgArovaoge 3 kevaladasaNasaNAgArovoge 4 / [1610 pra.] bhagavan ! anAkAropayoga kitane prakAra kA kahA gayA hai ? [1910 u.] gautama ! vaha cAra prakAra kA kahA gayA hai| yathA-cakSudarzana-anAkAropayoga, (2) acakSudarzana-anAkAropayoga, (3) avadhidarzana-anAkAropayoga, (4) kevldrshn-anaakaaropyog| 1911. evaM jIvANaM pi| [1911] isI prakAra samuccaya jIvoM kA bhI (sAkAropayoga aura anAkAropayoga kramazaH pATha aura cAra prakAra kA hai 1) 1912. raiyANaM bhaMte ! kativihe uvaproge paNNatte ? goyamA! duvihe uvaoge paNNatte / taM jahAsAgArovanoge ya praNAgArovanoge y| Page #1348 -------------------------------------------------------------------------- ________________ unatIsavAM upayogapada] 153 [1912 pra.] bhagavan ! nairayikoM kA upayoga kitane prakAra kA kahA gayA hai ? [1612 u.] gautama ! vaha do prakAra kA kahA gayA hai| yathAsAkAropayoga aura anaakaaropyog| 1913. NeraiyANaM bhaMte ! sAgArovanoge kativihe paNNatte ? goyamA ! chavihe pnnnntte| taM jahA-matiNANasAgArovanoge 1 suyaNANasAgArovaoge 2 prohiNANasAgArovanoge 3 matiaNNANasAgArovoge 4 suyaaNNANasAgArovanoge 5 vibhaMgaNANasAgArovoge 6 / [1613 pra.] bhagavan ! nairayikoM kA sAkAropayoga kitane prakAra kA kahA gayA hai ? [1613 u.] gautama ! vaha chaha prakAra kA kahA gayA hai| yathA-(1) matijJAna-sAkAropayoga, (2) zrutajJAna-sAkAropayoga, (3) avadhijJAna-sAkAropayoga, (4) mati-ajJAna-sAkAropayoga, (5) zruta-ajJAna-sAkAropayoga aura (6) vibhNgjnyaan-saakaaropyog| 1914. raiyANaM bhaMte ! aNAgArovanoge kativihe paNNatte ? goyamA! tivihe pnnnnte| taM jahA--cakkhudasaNaNAgArovaproge 1 acakkhudaMsaNapraNAgArovanoge 2 prohidasaNapraNAgArovanoge 3 ya / [1914 pra.] bhagavan ! nairayikoM kA anAkAropayoga kitane prakAra kA kahA gayA hai ? {1914 u.] gautama ! vaha tIna prakAra kA kahA gayA hai| yathA--(1) cakSudarzanaanAkAropayoga, (2) acakSudarzana-anAkAropayoga aura (3) avadhidarzana-anAkAropayoga / 1915. evaM jAva thaNiyakumArANaM / [1915] isI prakAra (asurakumAroM se lekara) yAvat stanitakumAroM taka (ke sAkAropayoga aura anAkAropayoga kA kathana karanA cAhie / ) 1916. puDhavikkAiyANaM pucchA / goyamA ! duvihe uvamoge paNNatte / taM jahAsAgArovaproge ya praNAgAroknoge ya / [16.16 pra.] bhagavan ! pRthvIkAyika jIvoM ke upayoga-sambandhI prazna ? [1916 u.] gautama ! unakA upayoga do prakAra kA kahA gayA hai| yathA-sAkAropayoga aura anaakaaropyog| 1917. puDhavikkAiyANaM bhaMte ! sAgArovanoge kativihe paNNatte ? goyamA ! duvihe pnnnnte| taM jahA-matimaNNANe sutprnnaanne| [1917 pra.] bhagavan ! pRthvI kAyika jIvoM kA sAkAropayoga kitane prakAra kA kahA gayA hai ? [1917 u.] gautama ! vaha do prakAra kA kahA gayA hai| yathA--mati-ajJAna aura zruta ajJAna / Page #1349 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 154] [prajJApanAsUtra 1918. puDhavikkAiyANaM bhaMte ! aNAgArovanoge kativihe paNNate ? goyamA ! ege acakkhudaMsaNANAgArovanoge pnnnntte| [1618 pra.] bhagavan ! pRthvokAyika jIvoM kA anAkAropayoga kitane prakAra kA kahA gayA hai| [1918 u.] gautama ! unakA ekamAtra acakSudarzana-anAkAropayoga kahA gayA hai| 1916. evaM jAva vaNaphaikAiyANaM / [1616] isI prakAra yAvat vanaspatikAyika jIvoM taka (ke viSaya meM jAnanA caahie|) 1920. beiMdiyANaM pucchaa| goyamA ! duvihe uvamoge paNNatte / taM jahA--sAgAre praNAgAre ya / [1620 pra.] bhagavan ! dvIndriya jIvoM ke upayoga ke viSaya meM pRcchA ? [1920 u.] gautama ! unakA upayoga do prakAra kA kahA hai| yathA-sAkAropayoga aura anAkAropayoga / 1921. beiMdiyANaM bhaMte ! sAgArovanoge kativihe paNNatte ? goyamA ! caumvihe paNNatte / taM jahA-prAbhiNibohiyaNANasAgArovanoge 1 suyaNANasAgArovanoge 2 matiaNNANasAgArovoge 3 sutaaNNANasAgArovanoge 4 / [1621 pra.) bhagavan ! dvIndriya jIvoM kA sAkAropayoga kitane prakAra kA kahA gayA hai ? [1921 u.] gautama ! unakA upayoga cAra prakAra kA kahA gayA hai / yathA-(1) prAbhinibodhikajJAna-sAkAropayoga, (2) zrutajJAna-sAkAropayoga, (3) mati-ajJAna-sAkAropayoga aura (4) zruta-ajJAna-sAkAropayoga / 1922. beiMdiyANaM bhaMte ! aNAgArovoge kativihe paNNate? goyamA ! ege acakkhudaMsaNasaNAgArovanoge / [1622 pra.] bhagavan ! dvIndriya jIvoM kA anAkAropayoga kitane prakAra kA kahA gayA hai ? [1622 u.] gautama ! unakA eka hI acakSudarzana-anAkAropayoga hai| 1923. evaM teiMdiyANa vi| [1623] isI prakAra trIndriya jIvoM (ke sAkAropayoga aura anAkAropayoga) kA (kathana karanA caahie|) 1924. cariMdiyANa vi evaM ceva / NavaraM praNAgArovanoge duvihe paNNatte / taM jahA-cakkhubasaNapraNAgArovanoge ya acakkhudaMsaNaNAgArovoge ya / [1924] caturindriya jIvoM ke viSaya meM bhI isI prakAra kahanA caahie| kintu unakA anAkAropayoga do prakAra kA kahA hai / yathA-cakSudarzana-anAkAropayoga aura ackssudrshn-anaakaaropyog| Page #1350 -------------------------------------------------------------------------- ________________ unatIsavAM upayogapava] [155 1925. paMceMdiyatirikkhajoNiyANaM jahA NeraiyANaM (su. 1912-14) / [1625] paMcendriyatiryagyonika jIvoM (ke sAkAropayoga tathA anAkAropayoga) kA kathana (sU. 1612-14 meM ukta) nairayikoM ke samAna jAnanA caahie| 1926. maNussANaM jahA ohie uvayoge bhaNiyaM (su. 1608-10) taheva bhANiyavvaM / [1626] manuSyoM kA upayoga (sU. 1608-10 meM ukta) samuccaya (prodhika) upayoga ke samAna kahanA caahie| 1927. vANamaMtara-joisiya-vemANiyANaM jahA raiyANaM (su. 1612-14) / (1927] vANavyantara, jyotiSka aura vaimAnikoM ke sAkAropayoga-anAkAropayoga-sambandhI kathana (sU. 1612-14 meM ukta) nairayikoM ke samAna (jAnanA caahie|) vivecana-upayoga : svarUpa aura prakAra-jIva ke dvArA vastu ke paricchedajJAna ke lie jisakA upayojana ---vyApAra kiyA jAtA hai, use upayoga kahate haiN| vastuta: upayoga jova kA bodharUpa dharma yA vyApAra hai| isake do bheda haiM-sAkAropayoga aura anAkAropayoga / niyata padArtha ko athavA padArtha ke vizeSa dharma ko grahaNa karanA AkAra hai| jo AkAra-sahita ho, vaha sAkAra hai / arthAt-vizeSagrAhI jJAna ko sAkAropayoga kahate haiN| prAzaya yaha hai ki AtmA jaba sacetana yA acetana vastu meM upayoga lagAtA huA paryAyasahita vastu ko grahaNa karatA hai, taba usakA upayoga sAkAropayoga kahalAtA hai| kAla kI daSTi se chadmasthoM kA upayoga antarmahata taka rahatA hai aura kevaliyoM kA eka samaya taka hI rahatA hai| jisa upayoga meM pUrvoktarUpa AkAra vidyamAna na ho, vaha anAkAropayoga kahalAtA hai| vastu kA sAmAnyarUpa se pariccheda karanA-sattAmAtra ko ho jAnanA anAkAropayoga hai / anAkAropayoga bhI chadmasthoM kA antarmuhUrtta-kAlika hai| parantu anAkAropayoga ke kAla se sAkAropayoga kA kAla saMkhyAtaguNA adhika jAnanA cAhie. kyoMki vizeSa kA grAhaka hone se usameM adhika samaya lagatA hai| kevaliyoM ke anAkAropayoga kA kAla to eka hI samaya kA hotA hai| pRSTha 156 para dI tAlikA se jIvoM meM sAkAropayoga-anAkAropayoga kI jAnakArI sugamatA se ho jaaegii| jIva Adi meM sAkAropayuktatA-anAkAropayuktatA-nirUparaNa 1928. jIvA NaM bhaMte ! ki sAgArovauttA aNAgArovauttA? goyamA ! sAgArovauttA vi aNAgArovauttA vi / se keNaDheNaM bhaMte ! evaM uccati jIvA sAgArovauttA vi amAgArovauttA vi? goyamA ! je NaM jIvA AbhiNibohiyaNANa-sutaNANa-prohiNANa-maNa-kevala-matiaNNANasutaaNNANa-vibhaMgaNANovauttA te NaM jIvA sAgArovauttA, je NaM jIvA cakkhudaMsaNa-acakkhudaMsaNaprohidasaNa-kevaladasaNovauttA te NaM jIvA praNAgArovauttA, se teNaTheNaM goyamA ! evaM buccati jIvA 'sAgArovauttA vi aNAgArovauttA vi| 1. prajJApanA. malayavRtti, abhi. rA. ko. bhA. 2, 860-62 Page #1351 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 156] jIvoM ke nAma sAkAropayoga kitane ? anAkAropayoga kitane ? kAraNa samuccaya jIva manuSya ATha hI prakAra kA sAkAgepayoga cAroM hI prakAra kA anAkAropayoga kyoMki inameM samyagdaSTi aura mithyASTi donoM prakAra ke jIva pAye jAte haiM, isa kAraNa AThoM sAkAro va cAroM anAkAropayoga nairayika dasa prakAra ke bhavanapati paMcendriyatiryaJca vANavyanta ra deva jyotiSka deva vaimAnika deva ina saba meM 6 prakAra ke-- ina saba meM tIna prakAra kematijJAna. zrutajJAna. avadhijJAna.. cakSudarzana-anAkAropayoga matyajJAna; zrutAjJAna; vibhaMgajJAna. __ acakSudarzana-anAkAropayoga avadhidarzana-anAkAropayoga nAraka, tiryaJcapaMcendriya, bhavanapati, bANavyantara, jyotiSka aura vaimAnika ye samyagdRSTi bhI hote haiM aura mithyASTi bhii| samyagdaSTi meM tIna jJAna, mithyASTi meM tIna ajJAna pAye jAte haiM tathA donoM meM tIna prakAra ke anAkAropayoga pAye jAte haiN| do prakAra kA-mati-ajJAna, zruta-ajJAna-sAkAropayoga pRthvIkAyikAdi pAMca sthAvara ekendriya jIva dvIndriya jIva zrIndriya jIva caturindriya jIva cAra prakAra kA--matijJAna. zrutajJAna tathA matyajJAna zruta-grajJAna-sAkAropayoga eka prakAra kA samyagdarzana rahita hone se do prakAra ke acakSudarzana-anAkAropayoga ajJAna tathA cakSurindriyarahita hone se eka pracakSudarzana-anAkAropayoga hotA hai| eka hI prakAra kA-pracakSudarzana tInoM vikalendriya jIvoM ko matijJAna aura zrutajJAna sAsvAdanabhAva ko prApta hote hue do prakAra kA cakSudarzana, acakSudarzana aparyAptAvasthA meM hote haiM, isalie do ' jJAna bhI hote haiN| caturindriya jIva ke cakSurindriya hone se cakSudarzana bhI pAyA jAtA hai|' [prajJApanAsUna 1. (ka) prajJApanA. malayavRtti abhi. bhA. 2, pR. 866-67 (kha) prajJApanA. (prameyabodhinITIkA) bhA. 5, pR. 707 se 713 Page #1352 -------------------------------------------------------------------------- ________________ unatIsako upayogapava] [157 [1928 pra.] bhagavan ! jIva sAkAropayukta hote haiM yA anAkAropayukta ? {1628 u.] gautama ! jIva sAkAropayoga se upayukta bhI hote haiM aura anAkAropayoga se upayukta bhii| [pra.] bhagavan ! kisa kAraNa se aisA kahate haiM ki jIva sAkAropayukta bhI hote haiM aura anAkAropayukta bhI hote haiM ? u.] gautama ! jo jIva prAbhinibodhikajJAna, zrutajJAna, avadhijJAna, manaHparyavajJAna, kevalajJAna tathA mati-ajJAna, zruta-ajJAna evaM vibhaMgajJAna upayoga vAle hote haiM, ve sAkAropayukta kahe jAte haiM aura jo jIva cakSudarzana, acakSudarzana, avadhidarzana aura kevaladarzana ke upayoga se yukta hote haiM, ve anAkAropayukta kahe jAte haiN| isa kAraNa se he gautama ! aisA kahA jAtA hai ki jIva sAkAropayukta bhI hote haiM aura anAkAropayukta bhii| 1926. raiyA NaM bhaMte ! ki sAgArovauttA aNAgArovauttA? goyamA ! raiyA sAgArovauttA vi aNAgArovauttA vi / se kepaTTeNaM bhaMte ! evaM baccati ? goyamA ! je gaM gairaiyA AbhiNibohiyaNANa-suta-prohiNANa-matiaNNANa-sutaaNNANavibhaMgaNANovauttA te NaM NeraiyA sAgArovauttA, je NaM raiyA cakkhudaMsaNa-acavakhudaMsaNaprohidasaNovauttA te NaM gairaiyA aNAgArovauttA, se teNaTheNaM goyamA ! evaM buccati jAva sAgArovauttA vi aNAgArovauttA vi| [1926 pra.] bhagavan ! nerayika sAkAropayukta hote haiM yA anAkAropayukta ? [1626 u.] gautama ! nairayika sAkAropayukta bhI hote haiM aura anAkAropayukta bhI hote haiN| [pra.] bhagavan ! kisa kAraNa se aisA kahate haiM ki nairayika sAkAropayukta bhI hote haiM aura anAkAropayukta bhI hote haiM ? [u.] gautama ! jo nai rayika AbhinibodhikajJAna, zrutajJAna, avadhijJAna tathA mati-ajJAna, zrutaajJAna aura vibhaMgajJAna ke upayoga se yukta hote haiM, ve sAkAropayukta hote haiM aura jo nairayika cakSudarzana, acakSudarzana aura avadhidarzana ke upayoga se yukta hote haiM, ve anAkAropayukta hote haiM / isa kAraNa se, he gautama ! aisA kahA jAtA hai ki nai rayika sAkAroyukta bhI hote haiM aura anAkAropayukta bhI hote haiN| 1930. evaM jAva thnniykumaaraa| [1630] isI prakAra kA kathana yAvat stanitakumAra taka ke viSaya meM karanA caahie| 1631. puDhavikkAiyANaM pucchaa| goyamA ! taheva jAva je NaM puDhavikAiyA matiaNNANa-sutaaNNANovauttA te NaM puDhavikAiyA sAgArovauttA, je NaM puDhavikAiyA acakkhudaMsaNovauttA te NaM puDhavikkAiyA aNAgArovauttA, se teNaTheNaM goyamA ! evaM vuccati jAva vnnpphikaaiyaa| Page #1353 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 158] [1631 pra.] pRthvIkAyikoM ke viSaya meM isI prakAra kI pRcchA ? [1631 u.] gautama ! pUrvavat (nArakAdi ke samAna) jo pRthvIkAyika jIva matyajJAna aura upayoga vAle haiM, ve sAkAropayukta hote haiM tathA jo pRthvIkAyika jIva acakSadarzana ke upayoga vAle hote haiM, ve anAkAropayukta hote haiN| isa kAraNa se he gautama ! yoM kahA jAtA hai ki pRthvIkAyika jIva sAkAropayukta bhI hote haiM aura anAkAropayukta bhI hote haiN| isI prakAra pUrvokta kAraNoM se apkAyika, vAyukAyika, tejaskAyika aura vanaspatikAyika sAkAropayukta bhI hote haiM aura anAkAropayukta bhI hote haiN| 1932. [1] beiMdiyANaM aTThasahiyA taheba pucchaa| goyamA ! jAva je NaM beiMdiyA prAbhiNibohiyaNANa-sutaNANa-matiaNNANa-suyaaNNANovauttA te NaM beiMdiyA sAgArovauttA, je NaM beiMdiyA acakkhudasaNovauttA te NaM beiMdiyA aNAgArovauttA, seteNaTheNaM goyamA! evaM baccati / [1932 pra.] bhagavan ! dvIndriya jIvoM kI (upayogayuktatA ke viSaya meM pUrvavat) kAraNasahita pRcchA ? [1632 u.] gautama ! yAvat jo dvIndriya AbhinibodhikajJAna, zrutajJAna, matyajJAna aura zruta-ajJAna ke upayoga vAle hote haiM, ve sAkAropayukta hote haiM aura jo dvIndriya acakSudarzana ke upayoga se yukta hote haiM, ve anAkAropayukta hote haiN| isa kAraNa se he gautama ! aisA kahA jAtA hai ki dvIndriya jIva sAkAropayukta bhI hote haiM aura anAkAropayukta bhI hote haiN| [2] evaM jAva cridiyaa| gavaraM cakkhudaMsaNaM abhaiyaM cauridiyANaM / [1932-2] isI prakAra (trIndriya evaM) yAvat caturindriya jIvoM ke viSaya meM samajhanA cAhie; vizeSa yaha hai ki caturindriya jIvoM meM cakSudarzana adhika kahanA caahie| 1933. paMceMdiyatirikkhajoNiyA jahA NeraiyA (su. 1929) / [1933] paMcendriyatiryagyonikoM kA (kathana sU. 1929 meM ukta) nairayikoM ke samAna (jAnanA caahie|) 1934. maNUsA jahA jIvA (su. 1928) / [1634] manuSyoM ke viSaya meM vaktavyatA (sU. 1928 meM ukta) samuccaya jIvoM ke samAna (jAnanA caahie|) 1935. vANamaMtara-jotisiya-vemAgiyA jahA gairaiyA (su. 1926) / // paNNavaNAe bhagavatIe egaNatIsaimaM uvamogapayaM samattaM // Page #1354 -------------------------------------------------------------------------- ________________ unatIsavAM upayogapada [159 [1935] vANavyantara, jyotiSka aura vaimAnika devoM ke viSaya meM nairayikoM ke samAna (kathana karanA cAhie !) vivecana-prastuta (sU. 1918 se 1635 taka) ATha sUtroM meM samuccaya jIvoM aura caubIsadaNDakavartI jIvoM meM sAkAropayogayuktatA evaM anAkAropayogayuktatA kA kAraNapUrvaka kathana kiyA gayA hai / kathana spaSTa hai| // prajJApanA bhagavatI kA unatIsavA~ upayogapada samApta // 10 Page #1355 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tIsaimaM pAsaNayApayaM tIsavA~ pazyattApada jIva evaM cauvIsa daNDakoM meM pazyattA ke bheda-prabhedoM ko prarUparaNA 1936. kativihA NaM bhaMte ! pAsaNayA' paNNatA? goyamA ! duvihA pAsaNayA paNNattA / taM jahA-sAgArapAsaNayA aNAgArapAsaNayA ya / [1636 pra.] bhagavan ! pazyattA kitane prakAra kI kahI gaI hai ? [1636 u.] gautama ! pazyattA do prakAra kI kahI gaI hai / yathA-sAkArapazyattA aura anaakaarpshyttaa| 1637. sAgArapAsaNayA NaM bhaMte ! kaivihA paNNatA? goyamA! chagvihA paNNattA / taM jahA--suyazANasAgArapAsaNayA 1 prohiNANasAgArapAsaNayA 2 maNapajjavaNANasAgArapAsaNayA 3 kevalaNANasAgArapAsaNayA 4 suyaannANasAgArapAsaNayA 5 vibhaMganANasAgArapAsaNayA 6 / [1637 pra. bhagavan ! sAkArapazyattA kitane prakAra kI kahI gaI hai ? [1937 u.] gautama ! vaha chaha prakAra kI kahI gaI hai| yathA-(1) zrutajJAnasAkArapazyattA, (2) avadhijJAnasAkArapazyattA, (3) manaHparyavajJAnasAkArapazyattA, (4) kevalajJAnasAkArapazyattA, (5) zruta-ajJAnasAkArapazyattA aura (6) vibhNgjnyaansaakaarpshyttaa| 1938. praNAgArapAsaNayA bhaMte ! kativihA paNNatA? goyamA! tivihA pnnnnttaa| taM jahA- cakkhudaMsaNasaNAgArapAsaNayA 1 prohidasaNaNAgArapAsaNayA 2 kevaladasaNapraNAgArapAsaNayA 3 / [1638 pra.] bhagavan ! anAkArapazyattA kitane prakAra kI kahI gaI hai ? [1938 u.] gautama ! vaha tIna prakAra kI kahI gaI hai| yathA-(1) cakSudarzanaanAkArapazyattA, (2) avadhidarzanaanAkArapazyattA aura (3) kevaladarzanaanAkArapazyattA / 1936. evaM jIvANaM pi| [1636] isI prakAra (chaha prakAra kI sAkArapazyattA aura tIna prakAra kI anAkArapazyattA) samuccaya jIvoM meM (kahanI caahie|) 1. 'pAsaNayA' zabda kA saMskRtarUpAntara 'pazyanakA--pazyanA' bhI hotA hai, vaha sahasA yaha bhrama khar3A kara detA hai, ki kahIM yaha vartamAna meM pracArita bauddhadharma-saMdiSTa 'vipazyanA' to nahIM hai ? parantu prAge ke varNana ko dekhate hue yaha bhrama miTa jAtA hai| ----sa. Page #1356 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tIsavAM pazyattApada [161 1940. raiyANaM bhaMte ! kativihA pAsaNayA paNNatA? goyamA! vihA pnnttaa| taM jahA-sAgArapAsaNayA prnnaagaarpaasnnyaay| [1940 pra.) bhagavan ! nairayika jIvoM kI pazyattA kitane prakAra kI kahI gaI hai ? [1940 u.] gautama ! do prakAra kI kahI gaI hai / yathA- sAkArapazyattA aura anAkArapazyattA ! 1641. raiyANaM bhaMte ! sAgArapAsaNayA kativihA paNNatA ? goyamA ! caumvihA pnnnntaa| taM jahA--sutaNANasAgArapAsaNayA 1 prohiNANasAgArapAsaNayA 2 sayaaNNANasAgArapAsaNayA 3 vibhaMgaNANasAgArapAsaNayA 4 / [1941 pra.] bhagavan ! nairayikoM ko sAkArapazyattA kitane prakAra kI kahI gaI hai ? [1941 u] gautama ! unakI pazyattA cAra prakAra kI kahI gaI hai| yathA-(1) zrutajJAnasAkArapazyattA, (2) avadhijJAnasAkArapazyattA, (3) zruta-ajJAnasAkArapazyattA aura (4) vibhNgjnyaansaakaarpshyttaa| 1642. raiyANaM bhaMte ! praNAgArapAsaNayA kativihA paNNatA? goyamA ! duvihA pnnnnttaa| taM jahA-cakkhudaMsaNapraNAgArapAsaNayA ya prohidaMsaNaNAgArapAsaNayA y| [1642 pra.] bhagavan ! nai rayikoM kI anAkArapazyattA kitane prakAra kI kahI gaI hai ? [1642 u.] gautama ! vaha do prakAra kI kahI gaI hai / yathA-cakSudarzana-anAkArapazyattA aura avadhidarzana-anAkArapazyattA / 1943 evaM jAva thnniykumaaraa| [1643] isI prakAra yAvat stanitakumAroM taka (kI pazyattA jAnanI cAhie / ) 1944. puDhavikkAiyANaM bhaMte ! kativihA pAsaNayA paNNatA ? goyamA ! egA saagaarpaasnnyaa| [1944 pra.] bhagavan ! pRthvIkAyika jIvoM kI pazyattA kitane prakAra kI kahI gaI hai ? [1644 u.] gautama ! unameM eka sAkArapazyattA kahI hai / 1945. puDha vikkAiyANaM bhaMte ! sAgArapAsaNatA kativihA paNNatA? goyamA ! egA sayaaNNANasAgArapAsaNayA paNNatA? [1945 pra.] bhagavan ! pRthvIkAyikoM ko sAkArapazyattA kitane prakAra kI kahI gaI hai ? [1645 u.] gautama ! unameM ekamAtra zruta-ajJAnasAkArapazyattA kahI gaI hai| 1646. evaM jAva vaNapphaikAiyANaM / [1646] isI prakAra (apkAyikoM se lekara) yAvat vanaspatikAyikoM taka (kI pazyattA jAnanI caahie| Page #1357 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [prajJApanAsUtra 1947. beiMdiyANaM bhaMte ! kativihA pAsaNayA paNNattA ? goyamA ! egA sAgArapAsaNatA pnnnnttaa| [1947 pra.] bhagavan ! dvIndriya jIvoM kI kitane prakAra kI pazyattA kahI gaI hai ? [1947 u.] gautama ! unameM ekamAtra sAkArapazyattA kahI gaI hai| 1948. beiMdiyANaM bhaMte ! sAgArapAsaNayA kativihA paNNattA ? goyamA ! duvihA pnnnnttaa| taM jahA--sutaNANasAgArapAsaNatA ya suyaaNNANasAgArapAsaNatA y| [1948 pra.] bhagavan ! dvIndriya jIvoM kI sAkArapazyattA kitane prakAra kI kahI hai ? [1648 u.] gautama ! do prakAra kI kahI gaI hai| yathA-zrutajJAnasAkArapazyattA aura zruta-ajJAnasAkArapazyattA / 1946. evaM tehaMdiyANa vi / [1646] isI prakAra trIndriya jIvoM ko (vaktavyatA) bhI (jAnanI caahie|) 1950. cAridiyANaM pucchaa| goyamA ! duvihA pnnnnttaa| taM jahA-sAgArapAsaNatA ya aNAgArapAsaNatA y| sAgArapAsaNatA jahA beiMdiyANaM (su. 1647-48) / [1650 pra.] bhagavan ! caturindriya jIvoM kI pazyattA kitane prakAra kI kahI gaI hai ? [1950 u.] gautama ! unako pazyattA do prakAra kI kahI gaI hai / yathA--sAkArapazyattA aura anaakaarpshyttaa| inako sAkArapazyattA dvIndriyoM ko (sU. 1947-48 meM kahe anusAra) sAkArapazyattA ke samAna jAnanI caahie| 1951. caridiyANaM bhaMte ! praNAgArapAsaNatA kativihA paNNatA? goyamA ! egA cakkhudaMsaNaaNAgArapAsaNayA pnnnntaa| [1651 pra.] bhagavan ! caturindriya jIvoM kI anAkArapazyattA kitane prakAra kI kahI [1951 u.] gautama ! unakI ekamAtra cakSudarzana-anAkArapazyattA kahI hai / 1952. maNUsANaM jahA jIvANaM (su. 1636) / _[1952] manuSyoM kI sAkArapazyattA aura anAkArapazyattA) kA kathana (sU. 1939 meM ukta) samuccaya jIvoM ke samAna hai / 1953. sesA jahA raiyA (su. 1940-42) jAva vemaanniyaa| [1653] vaimAnika paryanta zeSa samasta daNDakoM kI pazyattA-sambandhI vaktavyatA (sU. 194042 meM ukta] nairayikoM ke samAna kahanI cAhie / Page #1358 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tIsavA~ pazyattApada] (163 vivecana-upayoga aura pazyattA meM antara-mUlapATha meM donoM meM koI antara nahIM batAyA gayA / vyAkaraNa kI dRSTi se pazyattA kA artha hai--dekhane kA bhAva / upayoga zabda ke samAna pazyattA ke bhI do bheda kiye gae haiN| prAcArya abhayadeva ne thor3A-sA spaSTIkaraNa kiyA hai ki yoM to pazyattA eka upayoga-vizeSa hI hai, kintu upayoga aura pazyattA meM thor3A-sA antara hai| jisa bodha meM kevala traikAlika (dIrghakAlika) avabodha ho, vaha 'pazyattA' hai tathA jisa bodha meM kevala vartamAnakAlika bodha vaha upayoga hai| yahI kAraNa hai ki sAkArapazyattA ke bhedoM meM matijJAna aura matyajJAna, ina donoM ko nahIM liyA gayA hai, kyoMki ina donoM kA viSaya vartamAnakAlika avinaSTa padArtha hI hotA hai tathA anAkArapazyattA meM pracakSudarzana kA samAveza isalie nahIM kiyA gayA hai ki pazyattA eka prakAra kA prakRSTa IkSaNa hai, jo cakSurindriya se hI sambhava hai tathA dUsarI indriyoM kI apekSA cakSurindriya kA upayoga alpakAlika aura drutatara hotA hai, yahI pazyattA kI prekSaNa-prakRSTatA meM kAraNa hai| ataH anAkA rapazyattA kA lakSaNa hai-jisameM viziSTa parisphuTarUpa dekhA jaae| yaha lakSaNa cakSudarzana, avadhidarzana aura kevaladarzana meM hI ghaTita ho sakatA hai| vastutaH prAcInakAlika vyAkhyAkAroM ke anusAra pazyattA aura upayoga ke bhedoM meM antara hI inakI vyAkhyA ko dhvanita kara dete haiN|' sAkArapazyattA kA pramANa-prAbhinibodhikajJAna use kahate haiM, jo avagrahAdirUpa ho, indriya tathA mana ke nimitta se utpanna ho tathA vartamAnakAlika vastu kA grAhaka ho / isa dRSTi se matijJAna aura matyajJAna donoM meM sAkArapazyattA nahIM hai, jabaki zrutajJAnAdi chahoM atIta aura anAgata viSaya ke grAhaka hone se sAkArapazyattA zabda ke vAcya hote haiM / zrutajJAna trikAlaviSayaka hotA hai| avadhijJAna bhI asaMkhyAta atIta aura anAgatakAlika utsapiNiyoM-pravapiNiyoM ko jAnane ke kAraNa trikAla-viSayaka hai| manaHparyavajJAna bhI palyopama ke asaMkhyAta bhAgapramANa atIta-anAgatakAla kA paricchedaka hone se trikAlaviSayaka hai| kevalajJAna kI trikAlaviSayatA to prasiddha hI hai| zrutAjJAna aura vibhaMgajJAna bhI trikAla viSayaka hote haiM, kyoMki ye donoM yathAyogya atIta aura anAgata bhAvoM ke paricchedaka hote haiM / ataeva pUrvokta chahoM hI sAkArapazyattA vAle ho sakate haiN|' jIva aura cauvIsa daNDakoM meM sAkArapazyattA aura anAkArapazyattA kA nirUparaNa 1954. jIvA NaM bhaMte ! ki sAgArapassI aNAgArapassI ? goyamA! jIvA sAgArapassI vi aNAgArapassI vi| se keNaTTeNaM bhaMte ! evaM vuccati jIvA sAgArapassI vi aNAgArapassI vi? goyamA ! je gaM jovA suyaNANI aohiNANI maNapajjavaNANI kevalaNANI suyaaNNANI vibhaMgaNANI te NaM jIvA sAgArapassI, je NaM jIvA cakkhudasaNI mohivaMsaNI kevaladasaNI te NaM jIvA aNAgArapasso, se teNaTheNaM goyamA ! evaM vuccati jovA sAgArapassI vi aNAgArapassI vi / 1. (ka) prajJApanA. malayavRtti, patra 530 (kha) prajJApanA. (prameyabodhinI TIkA) bhAga 5, pR. 729 se 731 (ga) bhagavatI. a. vRtti, patra 714 2. prajJApanA. (prameyabodhinI TIkA) bhAga 5, pR. 731-732 Page #1359 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 164] [prajJApanAsUtra [1954 pra.] bhagavan ! jIva sAkArapazyattA vAle hote haiM yA anAkArapazyattA vAle ? [1954 u.] gautama ! jIva sAkArapazyattA vAle bhI hote haiM aura anAkArapazyattA vAle bhI hote haiM! [pra.] bhagavan ! kisa kAraNa se aisA kahate haiM ki jIva sAkArapazyattA vAle bhI hote haiM aura anAkArapazyattA vAle bhI hote haiM ? u.] gautama ! jo jIva zrutajJAnI, avadhijJAnI, mana:paryavajJAnI, kevalajJAnI, zruta-ajJAnI aura vibhaMgajJAnI hote haiM, ve sAkArapazyattA vAle hote haiM aura jo jIva cakSadarzanI, a zanI, avadhidarzanI aura kevaladarzanI hote haiM, ve anAkArapazyattA vAle hote haiN| isa kAraNa se he gautama ! yoM kahA jA ki jIva sAkArapazyattA vAle bhI hote haiM aura anAkArapazyattA vAle bhI hote haiM / 1955. raiyA NaM bhaMte ! ki sAgArapassI praNAgArapassI ? goyamA! evaM ceva / NavaraM sAgArapAsaNatAe maNapajjavaNANI kevalaNANI Na vaccaMti, aNAgArapAsaNatAe kevaladaMsaNaM Nasthi / [1955 pra. bhagavan ! nairayika jIva sAkArapazyattA vAle haiM yA anagArapazyattA vAle haiM ? [1955 u.] gautama ! pUrvavat (donoM prakAra ke haiM / ) parantu inameM sAkArapazyatA ke rUpa meM (nairayikoM meM) manaHparyAyajJAnI aura kevalajJAnI nahIM kahanA cAhie tathA anAkArapazyattA meM kevaladarzana nahIM hai| 1956. evaM jAva thnniykumaaraa| [1956] isI prakAra (kI vaktavyatA) yAvat stanitakumAroM taka (kahanI cAhie ) / 1957 [1] puDhavikkAiyANaM pucchaa| goyamA ! puDhavikkAiyA sAgArapassI, No aNAgArapassI / se keNaTheNaM bhaMte ! evaM buccati ? goyamA ! puDhavikkAiyANaM egA suyaaNNANasAgArapAsaNayA paNNattA, se teNaTheNaM goyamA ! evaM vucctiH| [1957-1 pra.] pRthvIkAyika jIvoM ke viSaya meM pUrvavat prazna ? [1957-1 u.] gautama ! pRthvIkAyika jIva sAkArapazyattA vAle haiM, anAkArapazyattA vAle nhiiN| [pra.] bhagavan ! kisa kAraNa se aisA kahA jAtA hai ki 'pRthvIkAyika jIva sAkArapazyattA vAle haiM, anAkArapazyattA vAle nahIM ? [u.] gautama ! pRthvIkAyikoM meM ekamAtra zruta-ajJAna (hone se) sAkArapazyattA kahI hai| isa kAraNa se he gautama ! aisA kahA jAtA hai ki pRthvIkAyika sAkArapazyattA vAle haiM, anAkArapazyattA vAle nahIM / Page #1360 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tIsoM pazyattApada] - [2] evaM jAva vaNassatikAiyA / [1957-2] isI prakAra (apkAyika se lekara) yAvata vanaspatikAyikoM taka ke (sambandha meM kahanA cAhie / ) 1958. beiMdiyANaM pucchaa| goyamA ! sAgArapassI, No annaagaarpssii| se keNaTheNaM bhaMte ! evaM vuccati ? goyamA! beiMdiyANaM duvihA sAgArapAsaNayA pnnnnttaa| taM jahA--suyaNANasAgArapAsaNayA ya suyapraNANasAgArapAsaNayA ya, se teNaTheNaM goyamA ! evaM vuccati / [1658 u.] gautama ! ve sAkArapazyattA vAle haiM, anAkArapazyattA vAle nahIM / [pra.] bhagavan ! kisa kAraNa se aisA kahate haiM ki dvIndriya sAkArapazyattA vAle haiM, anAkArapazyattA vAle nahIM? [u.] gautama ! dvIndriya jIvoM kI do prakAra kI pazyattA kahI hai / yathA-zrutajJAnasAkArapazyattA aura zruta-ajJAnasAkArapazyattA / isa kAraNa se he gautama ! aisA kahA jAtA hai ki dvIndriya sAkArapazyattA vAle haiM, anAkArapazyattA vAle nahIM / 1656. evaM teiMdiyANa vi / [1656] isI prakAra trIndriya jIvoM ke viSaya meM samajhanA caahie| 1960. caridiyANaM pucchaa| goyamA ! caridiyA sAgArapassI vi aNAgArapassI vi / se keNaTheNaM0? goyamA ! je NaM caridiyA suyaNANI sutamaNNANo te NaM caridiyA sAgArapassI, je gaM caridiyA cakkhuvaMsaNI te NaM caridiyA aNAgArapassI, se teNaTThaNaM goyamA ! evaM vuccati / [1960 pra.] bhagavan ! caturindriya jIva sAkArapazyattA vAle haiM yA anAkArapazyattA vAle haiM ? 1960 u.] gautama ! caturindriya jIva sAkArapazyattA vAle haiM aura anAkArapazyattA vAle bhI haiN| [pra. bhagavan ! kisa kAraNa se aisA kahA jAtA hai ki caturindriya jIva sAkArapazyattA vAle haiM aura anAkArapazyattA vAle bhI haiM ? Page #1361 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mithlaa haiM aura jo caturindriya cakSudarzanI haiM, ve anAkArapazyatA vAle haiN| isa hetu se he gautama ! yoM kahA jAtA hai ki caturindriya sAkArapazyattA vAle bhI haiM aura anAkArapazyattA vAle bhI haiN| 1961. maNUsA jahA jIvA (su. 1654) / [1661] manuSyoM se sambandhita kathana (sU. 1954 meM ukta) samuccaya jIvoM ke samAna hai| 1962. avasesA jahA NeraiyA (su. 1655) jAva vemaanniyaa| [1962] avaziSTa sabhI (vANavyantara, jyotiSka tathA) yAvat vaimAnika taka ke viSaya meM (sU. 1655 meM ukta) nairayikoM ke samAna (jAnanA cAhie / ) vivecana-kina-kina jIvoM meM sAkArapazyattA aura anAkArapazyattA hotI hai aura kyoM? --- (1) samaccaya jIvoM meM jo jIva zratajJAnI, avadhijJAnI, manaHparyavajJAnI yA kevalajJAnI haiM athavA zratAjJAnI yA vibhaMgajJAnI haiM, ve sAkArapazyattA vAle haiM, kyoMki unakA jJAna sAkArapazyattA se yukta hai| jo jIva cakSudarzanI, avadhidarzanI tathA kevaladarzanI haiM, ve anAkArapazyattA vAle haiM, kyoMki unakA bodha anAkArapazyattA hai| manuSyoM meM bhI samuccaya jIvoM ke samAna sAkArapazyattA aura anAkArapazyattA donoM haiN| nAraka bhI sAkArapazyattA aura anAkArapazyattA vAle haiM, kintu nAraka manaHparyavajJAna aura kevalajJAna rUpa sAkArapazyattA se yukta nahIM hote, tathaiva kevaladarzana rUpa anAkArapazyattA vAle bhI ve nahIM hote / isakA kAraNa yaha hai nAraka cAritra aMgIkAra nahIM kara sakate, ataeva unameM ye tInoM sambhava nahIM hote / pRthvI kAyika Adi pAMcoM ekendriya tathA dvIndriya aura trIndriya jIva sAkArapazyattA vAle hote haiM, anAkArapazyattA vAle nahIM, kyoMki ekendriya jIvoM meM zrutAjJAna rUpa sAkArapazyattA hotI hai, anAkArapazyattA nahIM hotI, kyoMki unameM viziSTa parisphuTa bodha rUpa pazyattA nahIM hotI / caturindriyoM meM donoM hI pazyattAe~ hotI haiM, kyoMki unake cakSurindriya hone se cakSudarzanarUpa anAkArapazyattA bhI hotI hai| caturindriya jIva zrutajJAnI evaM zrutAjJAnI hone se ve sAkArapazyattAyukta hote hI haiM / bhavanapati vANavyantara, jyotiSka evaM vaimAnika jIva nArakoM kI taraha sAkArapazyattA aura anAkArapazyattA se yukta hote haiN|' kevalI meM eka samaya meM donoM upayogoM ke niSedha ko prarUpaNA 1963. kevalI NaM bhaMte ! imaM rayaNappabhaM puDhavi prAgArehi hetUhiM udhamAhiM dilaiMtehi vahiM saMThANehi pamANehiM paDoyArehi jaM samayaM jANati taM samayaM pAsati jaM samayaM pAsati taM samayaM jANati? goyamA ! No iNaThe smtthe| se keNa-NaM bhaMte ! evaM buccati kevalI NaM imaM rayaNappabhaM puDhavi prAgArehi jAva jaM samayaM jANati No taM samayaM pAsati jaM samayaM pAsati No taM samayaM jANati ? goyamA ! sAgAre se NANe bhavati aNAgAre se dasaNe bhavati, se tegaTTeNaM jAva No taM samayaM 1. (ka) prajJApanA. (prameyabodhinI TIkA) bhA. 5, pR. 739 se 744 taka (kha) paNNavaNAsutaM bhA. 1 (mUlapATha-TippaNayukta), pR. 411-412 Page #1362 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tIsavA~ pazyattApada] [167 jANati / evaM jAva asattamaM / evaM sohammaM kappaM jAva accuyaM gevejjagavimANe aNuttaravimANe IsIpabhAraM puDhavi paramANupoggalaM dupaesiyaM khaMdha aNaMtapadesiyaM khaMdhaM / [1963 pra.] bhagavana ! kyA kevalajJAnI isa ratnaprabhApRthvI ko AkAroM se, hetuoM se, upamAoM se, dRSTAntoM se, varNoM se, saMsthAnoM se, pramANoM se aura pratyavatAroM se jisa samaya jAnate haiM, usa samaya dekhate haiM tathA jisa samaya dekhate haiM, usa samaya jAnate haiM ? [1963 u.] gautama ! yaha artha (bAta) samartha (zakya) nahIM hai| [pra.] bhagavan ! kisa hetu se aisA kahA jAtA hai ki kevalI isa ratnaprabhApRthvI ko AkAroM se yAvat pratyavatAroM se jisa samaya jAnate haiM, usa samaya nahIM dekhate aura jisa samaya dekhate haiM, usa samaya nahIM jAnate ? [u.] gautama ! jo sAkAra hotA hai, vaha jJAna hotA hai aura jo anAkAra hotA hai, vaha darzana hotA hai, (isalie jisa samaya sAkArajJAna hogA, usa samaya anAkArajJAna (darzana) nahIM rahegA, isI prakAra jisa samaya anAkArajJAna (darzana) hogA, usa samaya sAkArajJAna nahIM hogaa| isa kAraNa se he gautama ! aisA kahA jAtA hai ki kevalajJAnI jisa samaya jAnatA hai, usa samaya dekhatA nahIM yAvat jAnatA nahIM / isI prakAra zarkarAprabhApRthvI se yAvat adhaHsaptamana ra kapRthvI taka ke viSaya meM jAnanA cAhie aura isI prakAra (kA kathana) saudharmakalpa (se lekara) yAvat acyutakalpa, aveyakavimAna, anuttaravimAna, ISatprAgbhArApRthvI, paramANupudgala, dvipradezika skandha yAvat anantapradezI skandha taka (ke jAnane aura dekhane ke viSaya meM samajhanA caahie| arthAt inheM jisa samaya kevalI jAnate haiM, usa samaya dekhate nahIM aura jisa samaya dekhate haiM, usa samaya jAnate nhiiN|) 1964. kevalI NaM bhaMte ! imaM rayaNappabhaM puDhavi aNAgArehi ahetUhi aNuvamAhi adiTThatehi pravaNehi prasaMThANehi apamAhi apaDoyArehiM pAsati, Na jANati ? haMtA goyamA ! kevalI NaM imaM rayaNappabhaM puDhavi aNAgArehi jAva pAsati, Na jANai / se keNa?NaM bhaMte ! evaM vuccati kevalI NaM imaM rayaNappabhaM puDhavi praNAgArehi jAva pAsati, Na jANai ? goyamA ! aNAgAre se dasaNe bhavati sAgAre se NANe bhavati, se teNaDheNaM goyamA ! evaM vaccati kevalI NaM imaM rayaNappabhaM puDhavi aNAgArehi jAva pAsati, Na jANati / evaM jAva IsIpambhAraM puDhavi paramANupoggalaM aNaMtapadesiyaM khaMdhaM pAsai, Na jANai / ||pnnnnvnnaae bhagavatIe tIsaimaM pAsaNayApayaM samattaM // [1964 pra.] bhagavan ! kyA kevalajJAnI isa ratnaprabhApRthvI ko anAkAroM se, ahetunoM se, anupamAoM se, adRSTAntoM se, avarNoM se, asaMsthAnoM se, apramANoM se aura apratyavatAroM se dekhate haiM, jAnate nahIM haiM ? [1664 u.] hA~, gautama ! kevalI isa ratnaprabhApRthvI ko anAkAroM se yAvat dekhate haiM, jAnate nahIM haiN| Page #1363 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 168 [prajJApanAsUtra [pra.] bhagavan ! aisA kisa kAraNa se kahA jAtA hai ki kevalI isa ratnaprabhApRthvI ko anAkAroM se yAvat dekhate haiM, jAnate nahIM haiM ? [u.] gautama ! jo anAkAra hotA hai, vaha darzana (dekhanA) hotA hai aura sAkAra hotA hai, vaha jJAna (jAnanA) hotA hai / isa abhiprAya se he gautama ! aisA kahA jAtA hai ki kevalI isa ratnaprabhApRthvI ko anAkAroM se""yAvat dekhate haiM, jAnate nhiiN| isI prakAra (anAkAroM se yAvata apratyavatAroM se zeSa chahoM narakaviyoM, vaimAnika devoM ke vimAnoM) yAvat ISatprArabhArApRthvI, paramANupudagala tathA anantapradezI skandha taka ko kevalI dekhate haiM, kintu jAnate nahIM, (yaha kahanA cAhie / ) vivecana- kevalI ke dvArA jJAna aura darzana ke samakAla meM na hone kI carcA--(1) isa prazna ke uThane kA kAraNa-chadmastha jIva to karmayukta hote haiM, ata: unakA sAkAropayoga aura anAkAropayoga krama se hI prAdurbhUta ho sakatA hai, kyoMki karmoM se prAvRta jIvoM ke eka upayoga ke samaya, dUsarA upayoga karma se AvRta ho jAtA hai| isa kAraNa do upayogoM kA eka sAtha honA viruddha hai| ata: jisa samaya chadmastha jAnatA hai, usI samaya dekhatA nahIM hai, kintu usake bAda hI dekha sakatA hai / magara kevalI ke cAra ghAtika karmoM kA kSaya ho cukA hai| ataH jJAnAvaraNIya karmoM kA sarvathA kSaya ho jAne ke kAraNa unako jJAna aura darzana donoM eka sAtha hone meM koI virodha yA bAdhA nahIM hai| aisI AzaMkA se gautamasvAmI dvArA yaha prazna uThAyA gayA ki kyA kevalI ratnaprabhA grAdi ko jisa samaya jAnate haiM, usI samaya dekhate haiM athavA jIva-svabhAva ke kAraNa krama se jAnate-dekhate haiM ?' prAgArehi prAdi padoM kA spaSTIkaraNa-(1) prAgArahi kevalI bhagavAna isa ratnaprabhApRthvI Adi ko arthAta AkAra-prakAroM se yathA yaha ratnaprabhApRthvI kharakANDa, paMkakANDa aura akANDa ke bheda se tIna prakAra kI hai| kharakANDa ke bhI solaha bheda haiN| unameM se eka sahasrayojana pramANa ratnakANDa hai, tadanantara eka sahasrayojana-parimita vanakANDa hai, phira usake nIce sahasrayojana kA vaiDUryakANDa hai, ityAdi rUpa ke prAkAra-prakAroM se smjhnaa| (2) hehiM-hetuoM se arthAt upapattiyoM se-yuktiyoM se / yathA isa pRthvI kA nAma ratnaprabhA kyoM hai ? yukti prAdi dvArA isakA samAdhAna yaha hai ki ratnamayakANDa hone se yA ratna kI hI prabhA yA svarUpa hone se athavA ratnamayakANDa hone se usameM ratnoM kI prabhAkAnti hai, ata: isa pRthvI kA ratnaprabhA nAma sArthaka hai| (3) uvamAhi-upamAoM se arthAt sadRzatAoM se| jaise ki-varNa se padmarAga ke sadRza ratnaprabhA meM ratnaprabha Adi kANDa haiM, ityAdi / (4) diLeMtehi - dRSTAntoM-udAharaNoM se yA vAdI-prativAdI kI buddhi samatA-pratipAdaka vAkyoM se / jaise-ghaTa, paTa Adi se bhinna hotA hai, vaise hI yaha ratnaprabhApRthvI zarkarAprabhA Adi anya narakapathviyoM se bhinna hai, kyoMki isake dharma unase bhinna haiN| isalie ratnaprabhA, zarkarAprabhA Adi se bhinna vastu hai, ityAdi / (5) vaNNehi-varNa-gandhAdi ke bheda se / zukla Adi vargoM ke utkarSa-apakarSarUpa saMkhyAtaguNa, asaMkhyAtaguNa aura anantaguNa ke vibhAga se tathA gandha, rasa aura sparza ke vibhAga se / (6) saMThANehi-saMsthAnoM-AkAroM se arthAt ratnaprabhApRthvI meM bane bhavanoM aura narakAvAsoM kI racanA ke AkAroM se| jaise-ve bhavana bAhara se gola aura andara se 1. prajJApanA. (prameyabodhinITIkA) bhA. 5, pR. 747-748 Page #1364 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tIsavAM pazyattApada] [169 caukora haiM, nIce puSkara ko kaNikA ko prAkRti ke haiM / isI prakAra naraka andara se gola aura bAhara se caukora haiM aura nIce kSarapra (kharapA) ke AkAra ke haiM, ityAdi / (7) pamANehi-pramANoM se arthAt usakI lambAI, moTAI, caur3AI prAdirUpa parimANoM se| jaise-vaha eka lAkha assI hajAra yojana moTAI vAlI tathA rajju-pramANa lambAI-caur3AI vAlI hai, ityAdi / (8) paDoyArehi-pratyavatAroM se arthAt pUrNa rUpa se cAroM ora se vyApta karane vAle padArthoM (pratyavatAroM) se / jaise-ghanodadhi Adi valaya sabhI dizAoM-vidizAnoM meM vyApta karake rahe hue haiM, ataH ve pratyavatAra kahalAte haiN| isa prakAra ke pratyavatAroM se jaannaa|' prathama prazna kA tAtparya-kyA kevalI bhagavAn pUrvokta AkArAdi se ratnaprabhAdi ko jisa samaya kevalajJAna se jAnate haiM, usI samaya kevaladarzana se dekhate bhI haiM tathA jisa samaya ve kevaladarzana se dekhate haiM, kyA usI samaya kevalajJAna se jAnate bhI haiM ? uttara kA spaSTIkaraNa upayukta prazna kA uttara 'nA' meM hai / kyoMki kevalI bhagavAn kA jJAna sAkAra arthAt vizeSa kA grAhaka hotA hai, jabaki unakA darzana anAkAra arthAt sAmAnya kA grAhaka hotA hai| ataeva kevalI bhagavAn jaba jJAna ke dvArA vizeSa kA pariccheda karate haiM, taba jAnate haiM, aisA kahA jAtA hai aura jaba darzana ke dvArA anAkAra yAnI sAmAnya ko grahaNa karate haiM, taba dekhate haiM, aisA kahA jAtA hai / savizeSa punarjJAnam isa lakSaNa ke anusAra vastu kA vizeSayukta bodha yA vizeSagrAhaka bodha hI jJAna hotA hai| ataH kevalI kA jJAna sAkAra yAnI vizeSa kA hI grAhaka hotA hai, anyathA use jJAna hI nahIM kahA jA sakatA aura darzana anAkAra yAnI sAmAnya kA ho grAhaka hotA hai, kyoMki darzana kA lakSaNa hI hai--'padArthoM ko vizeSarahita grahaNa krnaa|' ata: siddhAnta yaha hai ki jaba jJAna hotA hai, taba jJAna hI hotA hai aura jaba darzana hotA hai, taba darzana hI hotA hai| jJAna aura darzana chAyA aura Atapa (dhUpa) ke samAna sAkArarUpa evaM anAkArarUpa hone se paraspara virodhI haiN| ye donoM eka sAtha upayukta nahIM raha skte| ataeva kevalI jisa samaya jAnate haiM, usa samaya dekhate nahIM aura jisa samaya dekhate haiM, usa samaya jAnate nhiiN| jIva ke katipaya pradezoM meM jJAna ho aura katipaya pradezoM meM darzana ho, isa prakAra eka hI sAtha khaNDaza: jJAna aura darzana sambhava nahIM hai| sAtoM narakapRthviyoM, anuttaravimAna taka ke vimAnoM, ISatprArabhArApRthvI, paramANu, dvipradezI se anantapradezI skandha ke viSaya meM yahI siddhAnta pUrvokta yuktipUrvaka samajha lenA caahie| dvitIya prazna kA tAtparya kevalI jisa samaya isa ratnaprabhApRthvI Adi ko anAkAroM (AkAra-prakArarahita rUpa) ityAdi se kyA kevala dekhate hI haiM, jAnate nahIM haiM ? uttara kA spaSTIkaraNa-bhagavAn ise 'hA~' rUpa meM svIkAra karate haiM, kyoMki anAkAra Adi rUpa meM vastu ko grahaNa karanA darzana kA kArya hai, jJAna kA nhiiN| jJAna kA kArya sAkAra Adi rUpa meM grahaNa karanA hai / spaSTa zabdoM meM kaheM to kevala anAkAra Adi rUpa meM jaba ratnaprabhAdi ko sAmAnya 1. prajJApanA. (prameyabodhinI TIkA), bhA. 5, pR. 748 se 751 taka 2. vahI, bhA. 5, pR. 751 se 753 taka Page #1365 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 17.] [prajJApanAsUtra rUpa se grahaNa karate haiM, taba darzana hI hotA hai, jJAna nhiiN| jJAna tabhI hogA, jaba ve sAkAra Adi rUpa meM vastu ko grahaNa kreN|' __ 'aNAgArehi' prAdi padoM kA vizeSArtha-(1) praNAgArehi-anAkAroM se pUrvokta prAkAraprakAroM se rahita-rUpa se / (2) ahetUhi-hetu-yukti prAdi se rahita rUpa se / (3) aNuvamAhi-anupamAoM se-sadRzatArahitarUpa se / (4) adiLeMtehi-adRSTAntoM se-dRSTAnta, udAharaNa prAdi ke abhAva se| (5) zravaNehi-avarNoM se arthAta zUklAdi vargoM evaM gandha, rasa aura sparza se rahita rUpa se| (6) asaMThANehi asaMsthAnoM se arthAt racanAvizeSa-rahita rUpa meM / (7) apamANehiapramANoM-pUrvokta rUpa se lambAI-caur3AI-moTAI Adi parimANa-vizeSa se rahita rUpa se| (8) apaDoyArehi apratyavatAroM se arthAt ghanodadhi Adi valayoM se vyApta hone kI sthiti se rahita rUpa meM, kevala dekhate hI haiN| niSkarSa yaha hai ki kevalI jaba kevaladarzana se ratnaprabhAdi kisI bhI vastu ko dekhate haiM taba jAnate nahIM kevala dekhate hI haiM aura jaba jAnate haiM taba dekhate nhiiN| isalie zAstrakAra kahate haiMkevalI""jAva apaDoyArehiM pAsati, Na jANati / // prajJApanA bhagavatI kA tIsavA~ pazyattApada samApta // 0 1. prajJApanA. (prameyabodhinI TIkA), bhA. 5, pR. 754 se 756 taka 2. vahI, bhA. 5, pR. 754-755 Page #1366 -------------------------------------------------------------------------- ________________ egatIsaimaM saNNipayaM ikatIsavA~ saMjJipada prAthamika * prajJApanAsUtra ke isa ikatIsaveM 'saMjJipada' meM siddhasahita samasta jIvoM kA saMjJI, asaMjJI tathA nosaMjI-noasaMjJI, ina tIna bhedoM ke AdhAra para vicAra kiyA gayA hai| * isa pada meM batAyA gayA hai ki siddha saMjJI bhI nahIM haiM, asaMjJI bhI nahIM haiM, unakI saMjJA nosaMjJI noasaMjJI hai, kyoMki ve mana hote hue bhI usake vyApAra se jJAna prApta nahIM krte| manuSyoM meM bhI jo kevalI ho gae hoM, ve siddha ke samAna hI noasaMjJI-nosaMjJI mAne gae haiM, kyoMki ve bhI mana ke vyApAra se jJAna prApta nahIM karate / anya garbhaja aura sammUcchima manuSya kramazaH saMjJI aura asaMjJI hote haiN| ekendriya se lekara caturindriya taka sabhI jIva asaMjJI haiN| nAraka, bhavanapati, vANavyantara aura paMcendriyatiryaMca saMjJI aura asaMjJI donoM hI prakAra ke haiN| jyotiSka aura vaimAnika donoM saMjJI haiN| * isa pada ke upasaMhAra meM eka gAthA dI gaI hai, jisameM manuSya ko saMjJI yA asaMjJI do hI prakAra kA kahA hai, parantu sUtra 1670 meM manuSya meM tInoM prakAra batAe haiN| isase mAlUma hotA hai ki gAthA kA kathana chadmastha manuSya kI apekSA se honA caahie|' * parantu saMjJA kA artha yahA~ mUla meM spaSTa nahIM hai| manuSya, nAraka, bhavanapati evaM vyantaradeva ko asaMjJI kahA gayA hai, isase yaha to spaSTa ho jAtA hai, ki jisake mana ho, use saMjJI kahate haiM, yaha artha prastuta prakaraNa meM ghaTita nahIM hotaa| yahI kAraNa hai ki vRttikAra ko yahA~ saMjJA zabda ke do artha karane par3e / phira bhI pUrA samAdhAna nahIM hone se TIkAkAra ko yaha spaSTIkaraNa karanA par3A ki nAraka Adi saMjJI aura asaMjJI isalie haiM ki ve pUrvabhava meM saMjJI yA asaMjJI the| ataH saMjJA zabda yahA~ kisa artha meM abhipreta hai, yaha anusaMdhAna kA viSaya hai|' 1. paNNavaNAsuttaM bhAga 2 (pariziSTa, prastAvanA), pR. 142 2. 'saMjJinaH samanaskAH / ' -tatvArtha. 2025 3. prajJApanA. malayavRtti, patra 534 Page #1367 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 172] [prajJApanAsUtra __ pAcArAMgasUtra ke prArambha meM pUrvabhava ke jJAna ke prasaMga meM', arthAt vizeSa prakAra ke matijJAna ke artha meM saMjJA zabda prayukta kiyA gayA hai / isI prakAra dazAzrutaskandha meM jahA~ dasa cittasamAdhi-sthAnoM kA varNana hai, vahA~ apane pUrva janma ke smaraNa karane ke artha meM saMjJA zabda kA prayoga kiyA gayA hai|" isase pratIta hotA hai ki saMjJA zabda pahale matijJAna-vizeSa artha meM prayukta huA hogA, kAlakrama se yaha pUrva-anubhava ke smaraNa yA jAtismaraNa jJAna ke artha meM vyavahRta hone lagA hogA / jo bhI ho, saMjJA zabda hai to matijJAna-vizeSa hI, phira vaha saMjJA-saMketa-zabda rUpa meM ho yA cihnarUpa meM ho| usase jJAna hone meM smaraNa Avazyaka hai| sthAnAMgasUtra meM bhI 'egA sannA' aisA pATha milatA hai| isalie prAcInakAla meM saMjJA nAma kA koI viziSTa jJAna to prasiddha thA hii| Avazyaka niyukti meM bhI saMjJA ko abhinibodha (matijJAna) kahA hai| 'SaTakhaNDAgama' mUla ke mArgaNAdvAra meM saMjJIdvAra hai| parantu vahA~ saMjJA kA vAstavika artha kyA hai?, yaha nahIM batAyA gayA hai| vahA~ saMjJI-prasaMjJI kI prarUpaNA karate hue kahA gayA hai ki mithyAdRSTiguNasthAna se lekara kSINakaSAya-vItarAga-chadmastha guNasthAna taka ke jIva saMjJI haiM tathA ekendriya se lekara paMcendriya taka ke jIva asajJI haiN| phira yaha bhI kahA hai ki saMjJI kSAyopazamika labdhi se, asaMjJI audayika bhAva se aura na-saMjJI, na-asaMjJI kSAyikalabdhi se hotA hai / isake spaSTIkaraNa meM 'dhavalA' meM saMjJI zabda kI do prakAra kI vyAkhyA kI gaI hai, vaha vicAraNIya hai-samyag jAnAtIti saMjJa = manaH, tadasyAstIti saMjJI / naikendriyAdinA atiprasaMgaH, tasya manaso bhAvAt / athavA zikSAkriyopadezAlApagrAhI saMjJI / uktaM ca _ 'sikkhA-kiriyuvadesAlAvaggAhI maNovalaMbeNa' / jo jIvo so saNNI, tasvivarIdo asaNNI du|| isa dUsarI vyAkhyA meM bhI mana kA pAlambana to svIkRta hai hii| tAtparya meM isase koI antara nahIM pdd'aa| * tattvArthasUtra meM 'saMjJinaH samanaskA:' (saMjJI jIva mana vAle hote haiM), aisA kaha kara bhASya meM isakA spaSTIkaraNa kiyA hai ki yahA~ saMjJI zabda se ve hI jIva vivakSita haiM, jinameM saMpradhAraNa saMjJA ho / sampradhAraNa saMjJA kA lakSaNa kiyA hai--IhApohayuktA guNadoSavicAraNAtmikA sampra 1. (ka) 'matiH smRtiH saMjJA cintA....ityanarthAntaram / ' -tattvArtha. (kha) vizeSAvazyaka gA. 12, patra 394 (ga) ihamegesi jo saNNA bhavai, taM.pUrasthimAyo vA disAno Ago prahamaMsi ityaadi| -prAcArAMma zru. 1 sU. 1 2. 'saNiNANaM vA se asamupanannapubve samupajjejjA, appaNo porANiyaM jAI sumarittae -dazAzrutaskandha dazA 5 3. (ka) paNNavaNAsuttaM bhAga 2 (pariziSTa prastAvanAtmaka), 5. 142 (kha) sthAnAMgasUtra sthA. 1, sU. 29-32, (ga) prAnazyakaniyukti mA. 12, vizeSAvazyaka gA. 394 4. (ka) SaTkhaNDAgama, mUla pu. 1, pR. 408 (kha) vahI, pustaka 7, pR. 111-112, (ga) dhavalA, pu. 1, pR. 152 / Page #1368 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAyamika] [173 dhAraNasaMjJA-arthAt-IhA aura apoha se yukta guNa-doSa kA vicAra karane vAlI saMpradhAraNasaMjJA hai| isakA phalitArtha yaha huA ki samanaska (mana vAle) saMjJI jIva ve hI hote haiM, jo sampradhAraNasaMjJA ke kAraNa sajJI kahalAte hoN|' * saMjJA ke isa lakSaNa para se eka vAta spaSTa ho jAtI hai ki sthAnAMgasUtra ke caturtha sthAna meM pratipAdita AhArAdi saMjJA tathA AhAra-bhaya-parigraha-maithuna-krodha-mAna-mAyA-lobha-zoka-sukha duHkha-moha-vicikitsAsaMjJA ke kAraNa kahalAne vAle 'sajJI' yahA~ vivakSita nahIM haiN| * kula milAkara 'saMjIpada' se prAtmA ke dvArA hone vAle matijJAna viziSTa tathA guNadoSavicAraNAtmaka saMjJA prApta karane kI preraNA milatI hai| O0 1. tattvArtha. bhASya 2025 2. sthAnAMga, sthA.4, sthA. 10 Page #1369 -------------------------------------------------------------------------- ________________ egatIsaimaM saNNipayaM ikatIsavA~ saMkSipada jova evaM cauvIsa daNDakoM meM saMjJo prAdi kI prarUpaNA 1965. jIvA NaM bhaMte ! ki saNNI asaNNI gosaNNI-NoasaNNI ? goyamA! jIvA saNNI vi asaNNI viNosaNNI-NoasaNNI vi| [1965 pra.] bhagavan ! jIva saMjJI haiM, asaMjJI haiM, athavA nosaMjI-noprasaMjJI haiM ? [1965 u.] gautama ! jIva saMjJI bhI haiM, asaMjJo bhI haiM aura nosaMjI-noprasaMjJI bhI haiM / 1966. raiyA NaM bhaMte ! 0 pucchaa| goyamA ! raiyA saNNI vi asaNNo vi, No NosaNNI-NoasaNNI / [2666 pra.] bhagavan ! nairayika saMjJI haiM, asaMjJI haiM athavA nosaMjJI-noprasaMjJo haiM ? [1666 u.] gautama ! nairayika saMjJI bhI haiM, asaMjJo bhI haiM, kintu nosaMjJI-noasaMjJI nahIM haiM / 1967. evaM asurakumArA jAva thnniykumaaraa| [1967] isI prakAra asurakumAroM (se lekara) yAvat stanitakumAroM taka (kahanA cAhie / ) 1668. puDhadhikkAiyANaM pucchaa| goyamA! No sapaNI, asaNNo, No posaNNI-NoasaNNo / [1668 pra.] bhagavan ! pRthvIkAyika jIva saMjJI haiM ? ityAdi pUrvavat prazna / [1968 u.] gautama ! pRthvokAyika jIva na to saMjJI haiM aura na nosaMjJI-noasaMjJI haiM, kintu asaMjJI haiM / (isI prakAra sabhI ekendriya jovoM ke viSaya meM samajhanA cAhie / ) 1969. evaM beiMdiya-teiMdiya-caridiyA vi / [1966] isI prakAra dvIndriya, trIndriya aura caturindriya bhI saMjJI yA nosaMjJI-noprasaMjJI nahIM hote, kintu asaMjI hote haiN| 1970. maNUsA jahA jIvA (su. 1665) / [1970] manuSyoM kI vaktavyatA samuccaya jIvoM ke samAna jAnanA caahie| 1971. paMceMdiyatirikkhajoNiyA vANamaMtarA ya jahA paraiyA (su. 1666) / [1971] paMcendriyatiryaJca aura vANavyantara kA kathana (sU. 1966 meM ukta) nArakoM ke samAna hai| Page #1370 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ikatIsavA~ saMkSipada] [175 1972. joisiya-vemANiyA saNNI, No asaNNI No nnosnnnnii-nnoasnnnnii| [1972] jyotiSka aura vaimAnika saMjJI hote haiM, kintu asaMjJI nahIM hote, na hI nosaMjJInoprasaMjJI hote haiN| 1973. siddhANaM pucchaa| goyamA ! No saNNI No asaNNI, gosnni-nnoasnnnnii| raiya-tiriya-maNuyA ya vaNaya rasurA ya saNNa'saNNI ya / vilidiyA asaNI, jotisa-vemANiyA saNNI / / 220 // / paNNavaNAe bhagavatIe egatIsaimaM saNipayaM samattaM // [1973 pra.] bhagavan ! kyA siddha saMjJI hote haiM ? ityAdi prazna / [1973 u.] gautama ! ve na to saMjJI haiM, na asaMjI haiM, kintu nosaMjJI-noasaMjJI haiN| saMgrahaNIgAthArtha--'nAraka, tiryaJca, manuSya, vANavyantara aura asurakumArAdi bhavanapati saMjJI hote haiM, asaMjJI bhI hote haiM / vikalendriya (evaM ekendriya) asaMjJI hote haiM tathA jyotiSka aura vaimAnika deva saMjJI hI hote haiM / / 220 / vivecana--saMjJI, asaMjJo aura nosaMjJI-noasaMjJI kA svarUpa prastuta prakaraNa meM saMjJA kA artha hai---atIta, anAgata aura vartamAna bhAvoM ke svabhAva kA paryAlocana-vicAraNA / isa prakAra kI saMjJA vAle jIva saMjJI kahalAte haiN| arthAt jinameM viziSTa smaraNAdi rUpa manovijJAna pAyA jaae| isa prakAra ke manovijJAna (mastiSka jJAna) se vikala jIva asaMjJI kahalAte haiN| athavA bhUta, bhaviSya aura vartamAna padArtha kA jisase samyak jJAna ho, use saMjJA arthAt-viziSTa manovRtti kahate haiN| isa prakAra kI saMjJA jinameM ho, ve saMjJI kahalAte haiN| arthAta-samanaska jIva saMzI tathA jinake manovyApAra na ho, aise amanaska jIva asaMjJI kahalAte haiN| jo saMjJI aura asaMjJI, donoM koTiyoM se atIta hoM, aise kevalI yA siddha nosaMjJI-noasaMjJI kahalAte haiN|' kauna saMjI, kauna prasaMjJI tathA kauna saMjI-asaMjJI aura kyoM ? ekendriya, vikalendriya aura sammUcchima paMcendriya jIva asaMjJI hote haiM, kyoMki ekendriyoM meM mAnasika vyApAra kA abhAva hotA hai aura dvIndriyAdi vikalendriyoM evaM sammacchima paMcendriyoM meM viziSTa manovRtti kA prabhAva hotA hai| kevalI manodravya se sambandha hone para bhI atIta, anAgata aura vartamAnakAlika padArthoM yA bhAvoM ke svabhAva kI paryAlocanArUpa saMjJA se rahita haiM tathA jJAnAvaraNa aura darzanAvaraNa karmoM kA sarvathA kSaya ho jAne ke kAraNa kevalajJAna-kevaladarzana se sAkSAt samasta padArthoM ko jAnate dekhate haiN| isa kAraNa kevalI na to saMjJI haiM, aura na asaMjJI haiM, siddha bhI saMjJI nahIM haiM, kyoMki unake dravyamana nahIM hotA tathA sarvajJa hone ke kAraNa asaMjJI bhI nahIM haiM / ataeva kevalI aura siddha nosaMjJI-noasaMjJI kahalAte haiN| 1. (ka) prajJApanA. (prameyabodhinI TIkA), bhA. 5, pR. 713 (kha) prajJApanA. malayavatti, pra. rA. koSa bhA. 7, pR. 305 Page #1371 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 176] [prajApanAsUtra samuccaya jIva saMjJI bhI hote haiM, asaMjJI bhI hote haiM aura nosaMjJI-noasaMjJI bhI hote haiM / nairayika tathA dasa prakAra ke bhavanapati deva saMjJI bhI hote haiM, asaMjJI bhii| jo nairayika yA bhavanapati saMjJI ke bhava se naraka meM yA bhavanapati deva meM utpanna hote haiM, ve nAraka yA bhavanapati deva saMjJI kahalAte haiN| jo asaMjJI ke bhava se naraka meM yA bhavanapati devoM meM utpanna hote haiM, ve asaMjJI kahalAte haiM / kintu nAraka yA bhavanapati deva nosaMjJI noprasaMjJI nahIM ho sakate, kyoMki ve kevalI nahIM ho sakate / kevalI na ho sakane kA kAraNa yaha hai ki ve cAritra ko aMgIkAra nahIM kara sakate / manuSyoM kI vaktavyatA samuccaya jIvoM ke samAna samajhanI cAhie / arthAt manuSya bhI samuccaya jIvoM ke samAna saMjJI, asaMjJI tathA nosaMjJInoasaMjJI bhI hote haiN| garbhaja manuSya saMjJI hote haiM, sammUcchima manuSya asaMjJI hote haiM tathA kevalI nosaMjJI-noasaMjJI hote haiM / paMcendriyatiryaJca aura vANavyantara nArakoM ke samAna saMjJI bhI hote haiM, asaMjJI bhii| jo paMcendriyatiryaJca samUcchima hote haiM, ve asaMjJI aura jo garbhaja hote haiM, ve saMjJI hote haiN| jo vANavyantara asaMjJiyoM se utpanna hote haiM, ve asaMjJI aura saMjiyoM se utpanna hote haiM, ve saMjJI hote haiN| donoM hI nosaMjJI-noasaMjJI nahIM hote, kyoki ve cAritra aMgIkAra nahIM kara sakate / jyotiSka aura vaimAnika saMjJI hI hote haiM. asaMjJI nahIM, kyoMki saMjJI se hI utpanna hote haiN| ye nosaMjJI-noasaMjJI to ho hI nahIM sakate, kyoMki ve cAritra aMgIkAra nahIM kara skte| siddha bhagavAn pUrvokta yukti se nosaMjJI-noasaMhI hote haiN|' // prajJApanA bhagavato kA ikatIsavA~ saMjJipada samApta / / 00 1. prajJApanA. malayavRtti, abhi. rA. koSa bhA. 7, pR.305 Page #1372 -------------------------------------------------------------------------- ________________ battIsaimaM saMjayapayaM battIsavA~ saMyatapada prAthamika * prajJApanAsUtra kA yaha battIsavA~ pada hai, isakA nAma saMyatapada hai| * sayatapada mAnavajIvana kA sarvotkRSTa pada hai| saMyatapada prApta karane ke bAda hI mokSa kI sIr3hiyA~ uttarottara zIghratA se pAra kI jA sakatI haiN| samyagdarzana, samyagjJAna aura samyakcAritrarUpa ratnatraya kI sarvottama ArAdhanA isI pada para ArUDha hone ke bAda ho sakatI hai| isIlie prajJApanA ke battIsaveM pada meM ise sthAna diyA gayA hai| * prastuta pada meM samuccaya jIva tathA nairayika se lekara vaimAnika taka cauvIsa daNDakavartI jIvoM ke saMyata, asaMyata, saMyatAsaMyata aura nosaMyata-noasaMyata hone ke viSaya meM prarUpaNA kI gaI hai| saMyata se sambandhita cAra bhedoM kA vicAra samasta jIvoM ke viSaya meM kiyA gayA hai| saMyata kA artha hai, jo mahAvratI, saMyamI ho, sarvavirata ho / asaMyata kA artha hai-jo sarvathA avirata, asaMyamI, apratyAkhyAnI ho| saMyatAsaMyata kA artha hai-jo dezavirata ho, zrAvakavatI ho, viratAvirata ho tathA nosaMyata-noasaMyata-nosaMyatAsaMyata kA artha-jo na to saMyata ho aura na asaMyata ho, na hI saMyatAsaMyata ho, kyoMki saMyata bhI sAdhaka hai, abhI siddhagatiprApta nahIM hai aura saMyatAsaMyata to aura bhI nIcI zreNI para hai| isalie nosaMyata-noasaMyata-nosaMyatAsaMyata meM siddha bhagavAn ko liyA gayA hai| * isa pada kA niSkarSa yaha hai ki nAraka, ekendriya, tIna vikalendriya, bhavanapati, vANavyantara, jyotiSka aura vaimAnika, ye sabhI asaMyata hote haiM, ye na to saMyata ho sakate haiM, na saMyatAsaMyata / paMcendriyatiryaJca saMyata nahIM ho sakatA, vaha saMyatAsaMyata ho sakatA hai, athavA prAyaH asaMyata hotA hai| manuSya meM saMyata, asaMyata aura saMyatAsaMyata tInoM prakAra sambhava haiN| nosaMyata nograsayata-nosaMyatAsaMyata siddha bhagavAn hI ho sakate haiN|' * prAcArya malayagiri ne saMyatapada kA mahattva batAte hue kahA hai ki devoM, nArakoM aura tiryaJcapaMcendriyoM ko sarvaviratirUpa cAritra yA kevalajJAna kA pariNAma hI nahIM hotaa| ve zravaNa-manana bhI nahIM kara sakate aura na jIvana meM cAritra dhAraNa kara sakate haiM, isake kAraNa ve pazcAttApa karate haiM, viSAda pAte haiN| ataH manuSyoM ko saMyatapada kI ArAdhanA ke lie puruSArtha karanA cAhie / SaTkhaNDAgama ke saMyamadvAra meM sAmAyikazuddhisaMyata, chedopasthApanazuddhisaMyata, parihArazuddhisaMyata, sUkSmasamparAyazuddhisaMyata, yathAkhyAtavihArazuddhisaMyata, saMyatAsaMyata aura asaMyata aise bheda karake 14 guNasthAnoM ke mAdhyama se vicAraNA kI gaI hai| 10 1. paNNavaNAsuttaM bhA. 2. (prastAvanA-pariziSTa) pR. 144 2. paTavaNDAgama pu. 1, pR. 368 Page #1373 -------------------------------------------------------------------------- ________________ battIsaimaM saMjayapayaM battIsavA~ saMyatapada jIvoM evaM cauvIsa daNDakoM meM saMyata Adi kI prarUpaNA 1974. jIvANaM bhaMte ! ki saMjayA asaMjayA saMjatAsaMjatA gosaMjata-NoprasaMjataNosaMjayAsaMjayA? goyamA! jIvA NaM saMjayA vi asaMjayA vi saMjayAsaMjayA vi gosaMjayaNoprasaMjayaNosaMjatAsaMjayA vi| [1674 pra. bhagavan ! (samuccaya) jIva kyA saMyata hote haiM, asaMyata hote haiM, saMyatAsaMyata hote haiM, athavA nosaMyata-nograsaMyata-nosaMyatAsaMyata hote haiM ? [1974 u.] gautama ! jIva saMyata bhI hote haiM, asaMyata bhI hote haiM, saMyatAsaMyata bhI hote haiM aura nosaMyata-noasaMyata-nosaMyatAsaMyata bhI hote haiN| 1975. NeraiyA NaM bhaMte ! ki saMjayA asaMjayA saMjayAsaMjayA NosaMjataNoprasaMjataNosaMjayAsaMjayA ? goyamA ! raiyA No saMjayA, asaMjayA, No saMjayAsaMjayA No gosNjynnoasNjynnosNjtaasNjyaa| / [1675 pra.] bhagavan ! nairayika saMyata hote haiM, asaMyata hote haiM, saMyatAsaMyata hote haiM yA nosaMyata-noasaMyata-nosaMyatAsaMyata hote haiM ? 1975 u.] gautama ! nairayika saMyata nahIM hote, na saMyatAsaMyata hote haiM aura na nosaMyatanoasaMyata-nosaMyatAsaMyata hote haiM; kintu asaMyata hote haiN| 1976. evaM jAva cridiyaa| [1976] isI prakAra (asura kumArAdi bhavanapati, pRthvIkAyikAdi ekendriya, dvIndriya tathA trIndriya) yAvat caturindriyoM taka jAnanA caahie| 1977. paMceMdiyatirikkhajoNiyANaM pucchA ? goyamA! paMceMdiyatirikkhajoNiyA No saMjayA, asaMjayA vi saMjatAsaMjatA vi, No nnosNjynnoasNjynnosNjyaasNjyaa| [1977 pra.] bhagavan ! paMcendriyatirya gyonika kyA saMyata hote haiM ? ityAdi prazna / [1977 u.] gautama ! paMcendriyatiryaJca na to saMyata hote haiM aura na hI nosaMyata-noasaMyatanosaMyatAsaMyata hote haiM, kintu ve asaMyata yA saMyatAsaMyata hote haiN| Page #1374 -------------------------------------------------------------------------- ________________ battIsavA~ saMyatapada [179 1979. maNasA NaM bhaMte ! * pucchaa| goyamA ! maNasA saMjayA vi asaMjayA vi saMjatAsaMjayA vi, No nnosNjtnnoasNjy-jo-sNjtaasNjtaa| [1678 pra.] bhagavan ! manuSya saMyata hote haiM ? ityAdi pUrvavat prazna / [1978 u.] gautama ! manuSya saMyata bhI hote haiM, asaMyata bhI hote haiM, saMyatAsaMyata bhI hote haiM, kintu nosaMyata-noasaMyata-nosaMyatAsaMyata nahIM hote haiM / 1676. vANamaMtara-joti siya-vemANiyA jahA geraiyA (su. 1975) / [1976] vANavyantara, jyotiSka aura vaimAnikoM kA kathana nairayikoM ke samAna samajhanA caahie| 1980. siddhANaM pucchaa| goyamA ! siddhA no saMjayA no asaMjayA no saMjayAsaMjayA, nnosNjynnoprsNjynnosNjyaasNjyaa| saMjaya assaMjaya mIsagA ya jIvA taheva maNuyA ya / saMjatarahiyA tiriyA, sesA assaMjatA hoMti // 221 // ||pnnnnvnnaae bhagavatIe battIsaimaM saMjayapayaM samattaM / / [1980 pra.] siddhoM ke viSaya meM pUrvavat prazna ? [1980 u.] gautama ! siddha na to saMyata hote haiM, na asaMyata aura na hI saMyatAsaMyata hote haiM, kintu nosaMyata-noasaMyata-nosaMyatAsaMyata hote haiN| [saMgrahaNI-gAthArtha- jIva aura manuSya saMyata, asaMyata aura saMyatAsaMyata (mizra) hote haiN| tiryaJca saMyata nahIM hote, (kintu asaMyata aura saMyatAsaMyata hote haiN)| zeSa ekendriya, vikalendriya aura deva (cAroM jAti ke) tathA nAraka asaMyata hote haiM / / 22 / / _ vivecana saMyata evaM asaMyata pada kA lakSaNa-jo sarvasAvadyayogoM se samyak prakAra se virata ho cuke haiM aura cAritrapariNAmoM kI vRddhi ke kAraNabhUta niravadya yogoM meM pravRtta hue haiM, ve saMyata kahalAte haiM / arthAt--hiMsA Adi pApasthAnoM se jo sarvathA nivRtta ho cuke haiM, ve saMyata haiM / unase viparIta asaMyata haiN| saMyatAsaMyata-jo hiMsAdi se deza (yAMzikarUpa) se virata haiM / nosaMyata-noasaMyata-nosaMyatAsaMyata-jo ina tInoM se bhinna haiM / jIva meM cAroM kA samAveza : kaise ?--jIva saMyata bhI hote haiM, kyoMki zramaNa saMyata haiN| jIva asaMyata bhI hote haiM, kyoMki nArakAdi asaMyata haiM / jIva saMyatAsaMyata bhI hote haiM, kyoMki paMcendriyatiryaJca aura manuSya sthUla prANAtipAta grAdi kA tyAga karake dezasaMyama ke aArAdhaka hote haiM tathA jIva nosaMyata-noasaMyata-nosaMyatAsaMyata bhI hote haiM, kyoMki siddhoM meM ina tInoM kA niSedha pAyA jAtA hai| siddha bhagavAn zarIra aura mana se rahita hote haiM / ataeva unameM niravadyayoga meM pravRtti aura sAvadhayoga Page #1375 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 180] [prajJApanAsUtra se nivRtti rUpa saMyatatva ghaTita nahIM hotaa| sAvadhayoga meM pravRtti na hone se asaMyatatva bhI nahIM pAyA jAtA tathA donoM kA sammilitarUpa saMyatAsaMyatatva bhI isI kAraNa siddhoM meM nahIM pAyA jAtA / kauna saMyata hai, kauna asaMyata hai, kauna saMyatAsaMyata hai tathA kauna nosaMyata-noasaMyata-nosaMyatAsaMyata hai ?, isakI prarUpaNA mUlapATha meM kara hI dI gaI hai, antima saMgrahaNI gAthA meM niSkarSa de diyA hai / ataH spaSTIkaraNa kI AvazyakatA nahIM hai|' // prajJApanA bhagavatI kA battIsavA~ saMyatapada sampUrNa // 00 1. (ka) paNNavaNAsuttaM (mUlapATha-TippaNayukta) bhA. 1, pR. 414 (kha) prajJApanA. (prameyabodhinI TIkA) bhA. 5, pR. 768 se 771 taka Page #1376 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tettIsaimaM ohipayaM tetIsavA~ avadhipada * yaha prajJApanAsUtra kA tetIsavA~ avadhipada hai| isameM avadhijJAnasambandhI vistRta carcA hai| vibhinna pahaluoM se avadhijJAna kI prarUpaNA kI gaI hai| * bhAratIya dArzanikoM aura kahIM-kahIM pazcAtya dArzanikoM ne atIndriyajJAna kI carcA apane-apane dharmagranthoM tathA svatantraracita sAhitya meM kI hai| sAdhAraNa janatA kisI jyotiSI, mantravidyAsiddha vyakti athavA kisI devI-devopAsaka ke dvArA bhUta, bhaviSya evaM vartamAna kI carcA suna kara AzcaryAnvita ho jAtI hai| usI ko camatkAra mAna kara gatAnugatika rUpa se ulaTe-sIdhe mArga ko pakar3a kara cala par3atI hai| kabhI-kabhI loga aise camatkAra ke cakkara meM par3a kara dhana aura dharma ko kho baiThate haiN| kSaNika camatkAra kI cakAcauMdha meM par3a kara kaI vyakti apane zIla kA bhI tyAga kara dete haiM aura naitika patana ke caurAhe para Akara khar3e ho jAte haiM / ata: aisA camatkAra kyA hai ? vaha avadhijJAna hai yA aura koI jJAna hai ? isa zaMkA ke samAdhAnArtha jaina tIrthakaroM ne avadhijJAna kA yathArtha svarUpa batAyA hai| vaha kitane prakAra kA hai ? kaise utpanna hotA hai ? kyA vaha calA bhI jAtA hai, nyUnAdhika bhI ho jAtA hai athavA sthAyI rahatA hai ? aisA jJAna kinakina ko hotA hai ? janma se hI hotA hai yA viziSTa kSayopazama se ? ina saba pahaluoM para sAdhakoM ko yathArtha mArgadarzana dene tathA sAdhaka kahIM isake pIche apanI sAdhanA na kho baiThe, Ama janatA ko camatkAra ke cakkara meM DAlane ke lie ratnatraya kI sAdhanA ko chor3a kara anya mArgoM kA avalambana na le baiTheM tathA janatA kI camatkAra kI bhrAnti dUra karane ke lie avadhijJAna kI vibhinna pahaluoM se vyAkhyA kI hai| prastuta pada meM avadhijJAna ke viSaya meM 7 dvAroM ke mAdhyama se vizleSaNa kiyA gayA hai / jaise ki--(1) prathama bhedadvAra, jisameM avadhijJAna ke bheda-prabhedoM kA nirUpaNa kiyA gayA hai| (2) dvitIya-viSayadvAra avadhijJAna se prakAzita kSetra kA viSaya, (3) tIsarA-saMsthAnadvAra-usa kSetra ke AkAra kA varNana hai, (4) caturtha-avadhijJAna ke bAhya Abhyantara prakAra, (5) paMcama dezAvadhidvAra, jisameM sarvotkRSTa avadhi ke sAtha sarva jaghanya aura madhyama avadhi kA nirUpaNa hai, (6) chaThAdvAra-jisameM avadhijJAna ke kSaya aura vRddhi kA nirUpaNa hai| arthAt hIyamAna aura vardhamAna avadhijJAna kI carcA hai| (7) saptamadvAra-pratipAtI aura apratipAtI--jisameM sthAyI aura pratipAtI avadhijJAna kA nirUpaNa hai| Ama janatA Aja jisa prakAra ke sAdhAraNa bhUta-bhaviSya-vartamAnakAlika jJAna ko camatkAra mAna kara prabhAvita ho jAtI hai, vaha matijJAna kA hI vizeSa prakAra hai| vaha indriyAtIta jJAna nahIM hai| pUrvajanma kI bItI bAtoM ko yAda karane vAle jAtismaraNa jJAna ko bhI kaI loga avadhijJAna kI koTi meM mAna baiThate haiM, kintu vaha matijJAna kA hI vizeSa bheda hai / jyotiSa yA maMtra Page #1377 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 182j [prajJApanAsUtra taMtrAdi se athavA devopAsanA se hone vAlA viziSTa jJAna bhI avadhijJAna nahIM hai, vaha matijJAna kA hI viziSTa prakAra hai| avadhijJAna kA svarUpa karmagrantha Adi meM batAyA gayA hai ki indriya aura mana kI sahAyatA ke binA prAtmA ko avadhi-maryAdA meM hone vAlA rUpI padArthoM kA jJAna avadhijJAna hai / vaha bhavapratyaya aura guNapratyaya (kSAyopazamika) ke bheda se do prakAra kA hai| devoM aura nArakoM ko yaha janma se hotA hai aura manuSyoM evaM pacendriyatiryaMcoM ko karmoM ke kSayopazama se prApta hotA hai / avadhijJAna ke kSetragata viSaya kI carcA kA sAra yaha hai-nAraka kSetra kI dRSTi se kama se kama prAdhA gAU aura adhika se adhika cAra gAU taka jAnatA-dekhatA hai / phira eka-eka karake sAtoM hI narakoM ke nArakoM ke avadhi kSetra kA nirUpaNa hai, nIce kI naraka bhUmiyoM meM uttarottara avadhijJAnakSetra kama hotA jAtA hai| bhavanapati nikAya meM asurakumAra kA avadhikSetra kama se kama 25 yojana aura utkRSTa asaMkhyAta dvIpa-samudra hai| bAkI ke nAgakumArAdi kA avadhikSetra utkRSTa saMkhyAta dvIpa-samudra hai / paMcendriyatiryaca kA avadhikSetra jaghanya aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga aura utkRSTa asaMkhyAta dvIpa-samUdra hai| manuSya kA utkRSTa avadhikSetra aloka meM bhI lokaparimita asaMkhyAta loka jitanA hai| vANavyantara kA avadhikSetra nAgakumAravat hai| jyotiSkadevoM kA jaghanya asaMkhyAta dvIpasamudra hai| vaimAnika devoM ke avadhikSetra kI vicAraNA meM vimAna se nIce kA, Upara kA aura tirache bhAga kA avadhikSetra batAyA hai| vimAna para una-una vaimAnika devoM avadhikSetra vistRta hai| anuttaraupapAtika devoM kA avadhikSetra samagra lokanADI-pramANa hai| avadhijJAna kA kSetra kI apekSA se tapa (DoMgI). pallaka, bhAlara. paTaha Adi ke samAna vividha prakAra kA prAkAra batAyA hai| AcArya malayagiri ne usakA niSkarSa yaha nikAlA hai ki bhavanapati aura vyantara ko Upara ke bhAga meM, vaimAnikoM ko nIce ke bhAga meM tathA jyotiSka aura nArakoM ko tiryadizA meM adhika vistRta hotA hai / manuSya aura tiryaJcoM ke avadhijJAna kA prAkAra vicitra hotA hai| __ bAhya aura prAbhyantara avadhi kI carcA meM batAyA gayA hai ki nAraka aura deva avadhikSetra ke andara haiM, arthAt-unakA avadhijJAna apane cAroM ora phailA huA hai, tiryaJca meM vaisA nahIM hai| manuSya avadhi-kSetra meM bhI hai aura bAhya bhI hai| isakA tAtparya yaha hai ki avadhijJAna kA prasAra svayaM jahA~ hai, vahIM se ho, to vaha avadhi ke andara (antaH) mAnA jAtA hai, parantu apane se vicchinna pradeza meM avadhi kA prasAra ho to vaha avadhi se bAhya mAnA jAtA hai / sirpha manuSya ko hI sarvAvadhi sambhava hai, zeSa sabhI jIvoM ko dezAvadhi hI hotA hai| Age ke dvAroM meM nArakAdi jIvoM meM prAnugAmika-anAnugAmika, hIyamAna-vardhamAna, pratipAtI apratipAtI tathA avasthita aura anavasthita Adi avadhibhedoM kI prarUpaNA kI gaI hai| * kula milAkara avadhijJAna kI sAMgopAMga carcA prastuta pada meM kI gaI hai| bhagavatIsUtra evaM karma grantha meM bhI itanI vistRta vicAraNA nahIM kI gaI hai|' 07 1. (ka) paNNavaNAsuttaM bhA 1 (mUlapATha-TippaNa) pra. 415 se 418 taka (kha) paNNavaNAsutaM bhA. 2 (pariziSTa-prastAvanAdi) pR. 140-141 Page #1378 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tettIsaimaM ohipayaM tetIsavA~ avadhipada tetIsaveM pada ke arthAdhikAroM kI prarUparaNA 1981. bheda 1 visaya 2 saMThANe 3 ambhitara-bAhire 4 ya desohI 5 / aohissa ya khaya-buDDhI 6 paDivAI ceva'paDivAI 7 // 222 // [1981 saMgrahaNI-gAthArtha- tetIsaveM pada meM ina sAta viSayoM kA adhikAra hai--(1) bheda, (2) viSaya, (3) saMsthAna, (4) grAbhyantara-bAhya, (5) dezAvadhi, (6) avadhi kA kSaya aura vRddhi, (7) pratipAtI aura apratipAtI / vivecana-sAta dvAra - tetIsaveM pada meM pratipAdya viSaya ke sAta dvAra isa prakAra haiM / (1) prathama dvAra-avadhijJAna ke bheda-prabheda, (2) dvitIya dvAra avadhijJAna dvArA prakAzita kSetra kA viSaya, (3) tRtIya dvAra-avadhijJAna dvArA prakAzita kSetra kA saMsthAna-AkAra, (4) caturtha dvAra-avadhijJAna ke do prakAra-Abhyantara aura bAhya, (5) paMcama dvAra-deza-avadhi--sarvotkRSTa avadhi meM se sarvajaghanya aura madhyama avadhi, (6) chaThA dvAra-avadhijJAna ke kSaya aura vRddhi kA kathana, arthAt hIyamAna aura varddhamAna avadhijJAna tathA (7) saptama dvAra-pratipAtI (utpanna hokara kucha hI kAla taka Tikane vAlA) avadhijJAna evaM apratipAtI-mRtyu se yA kevalajJAna se pUrva taka naSTa na hone vAlA avadhijJAna / ' prathama : avadhi-bheda dvAra 1982. kativihA gaM bhaMte ! zrohI paNNatA? goyamA! duvihA ohI pnnnnttaa| taM jahA-bhavapaccaiyA ya khagrovasa miyA ya / doNhaM bhavapaccaiyA, taM jahA-devANa ya raiyANa ya / doNhaM khagrovasamiyA, taM jahA-maNUsANaM paMceMdiyatirikkhajoNiyANa y| [1982 pra.] bhagavan ! avadhi (jJAna) kitane prakAra kA kahA gayA hai ? [1982 u.] gautama ! avadhi (jJAna) do prakAra kA kahA gayA hai / yathA--bhava-pratyayika aura kSAyopazamika / do ko bhava-pratyayika avadhi (jJAna) hotA hai, yathA-devoM ko aura nArakoM ko| do ko kSAyopazamika hotA hai / yathA-manuSyoM ko aura paMcendriyatiryaJcoM ko| vivecana-avadhijJAna : svarUpa aura prakAra-indriyoM aura mana kI sahAyatA ke binA AtmA ko avadhi-maryAdA meM hone vAlA rUpI padArthoM kA jJAna avadhijJAna kahalAtA hai| jahA~ prANI karmoM ke vazIbhUta hote haiM arthAt janma lete haiM, vaha hai bhava arthAt nAraka Adi sambandhI janma / bhava jisakA kAraNa ho, vaha bhavapratyayika hai / avadhijJAnAvaraNIya karma ke udayAvalikA meM praviSTa aMza 1. (ka) prajJApanA0 prameyabodhinI TIkA, bhA. 5, pR. 775-778 Page #1379 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 184] [prajJApanAsUtra kA vedana hokara pRthaka ho jAnA kSaya hai aura jo udayAvasthA ko prApta nahIM hai, usake vipAkodaya ko dUra kara denA-sthagita kara denA, upazama kahalAtA hai| jisa avadhijJAna meM kSayopazama hI mukhya kAraNa ho, vaha kSayopazama-pratyaya yA kSAyopazamika avadhijJAna kahalAtA hai|' kise kauna-sA avadhijJAna aura kyoM ?-bhavapratyayika avadhijJAna cAroM jAti ke devoM ko tathA ratnaprabhA Adi sAtoM narakabhUmiyoM ke nArakoM ko hotA hai| prazna hotA hai ki avadhijJAna kSAyopazamika bhAva meM hai aura nArakAdi bhava praudayika bhAva meM haiM, aisI sthiti meM devoM aura nArakoM ko avadhijJAna kaise ho sakatA hai ? isakA samAdhAna yaha hai ki vastuta: bhavapratyayika avadhijJAna bhI kSAyopazamika hI hai, kintu vaha kSayopazama deva aura nAraka-bhava kA nimitta milane para avazyambhAvI hotA hai| jaise--pakSIbhava meM prAkAzagamana kI labdhi avazya prApta ho jAtI hai| isI prakAra devabhava aura nArakabhava kA nimitta milate hI devoM aura nArakoM ko avadhijJAna kI upalabdhi avazyameva ho jAtI hai| do prakAra ke prANiyoM kA avadhijJAna kSAyopazamika arthAt-kSayopazama-nimittaka hai, vaha haimanuSyoM aura paMcendriyatiryaJcoM ko| ina donoM ko avadhijJAna avazyambhAvI nahIM hai, kyoMki manuSyabhava aura tiryaJcabhava ke nimitta se ina donoM ko avadhijJAna nahIM hotA, balki manuSyoM yA tiryaJcapaMcendriyoM meM bhI jinake avadhijJAnAvaraNIya karma kA kSayopazama ho jAe, unheM hI avadhijJAna prApta hotA hai, anyathA nhiiN| ise karmagrantha kI bhASA meM guNapratyaya bhI kahate haiM / yadyapi pUrvokta donoM prakAra ke avadhijJAna kSAyopazamika hI haiM, tathApi pUrvokta nimittabhinnatA ke kAraNa donoM meM antara hai| dvitIya : avadhi-viSaya dvAra 1983. raiyA NaM bhaMte ! kevatiyaM khetaM ohiNA jANaMti pAsaMti ? goyamA ! jahaNaNaM praddhagAuyaM, ukkoseNaM cattAri gAuyAiM zrohiNA jANaMti pAsaMti / [1983 pra.] bhagavan ! nairayika avadhi (jJAna) dvArA kitane kSetra ko jAnate-dekhate haiM ? [1983 u.] gautama ! ve jaghanyata: prAdhA gAU ( gavyUti) aura uSkRSTata: cAra gAU (kSetra ko) avadhi (jJAna) se jAnate-dekhate haiN| 1984. rayaNappabhApuDhaviNeraiyA NaM bhaMte ! kevatiyaM khettaM prohiNA jANaMti pAsaMti ? goyamA ! jahaNNaNaM aTThAI gAuAI, ukkoseNaM cattAri gAupAiM ohiNA jANaMti pAsaMti / [1984 pra.] bhagavan ! ratnaprabhApRthvI ke nairayika avadhi (jJAna) se kitane kSetra ko jAnatedekhate haiM ? [1984 u.] gautama ! ve jaghanya sAr3he tIna gAU aura utkRSTa cAra gAU (kSetra) avadhi (jJAna) se jAnate-dekhate haiN| 1. (ka) prajJApanA. (prameyabodhinI TIkA) bhA. 5, pR 780 (kha) paNNavaNAmuttaM bhA. 2 (prastAvanA)pa. 140-141 2. prajJApanA. (prameyabodhinI TIkA) bhA. 5, pR. 780 se 784 taka Page #1380 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tetIsavA~ avadhipada] [185 1985. sakkarappabhApuDhaviNeraiyA jahaNNaNaM tiNNi gAupAiM, ukkoseNaM adhuDhAI gAuAI ohiNA jANaMti pAsaMti / [1985 pra.] bhagavan ! zarkarAprabhApRthvI ke nAraka avadhi (jJAna) se kitane kSetra ko jAnatedekhate haiM ? [1985 u.] gotama ! jaghanya tona gAU aura utkRSTa sAr3he tIna gAU (kSetra ko) avadhi(jJAna) se jAnate dekhate haiN| 1986. vAluyappabhApuDhaviNeraiyA jahaNNeNaM aDDAijjAiM gAuyAI, ukkoseNaM tiNNi gAuAI prohiNA jANaMti pAsaMti / _ [1986 pra.] bhagavan ! bAlukAprabhApRthvo ke nAraka avadhi(-jJAna)dvArA kitane kSetra ko jAnatedekhate haiM ? [1986 u.] gautama ! ve jaghanya DhAI gAU aura utkRSTa tIna gAU (kSetra ko) avadhi (jJAna) se jAnate-dekhate haiN| 1987. paMkappabhAyuDhaviNeraiyA jahaNeNaM doNNi gAuyAI, ukkoseNaM aDDAijjAI gAuprAI prohiNA jANaMti paasNti| [1987 pra.] bhagavan ! paMkaprabhApRthvI ke nAraka avadhi (jJAna) se kitane kSetra ko jAnatedekhate haiM ? (1987 u.] gautama ! ve jaghanya do gAU aura utkRSTa DhAI gAU (pramANa kSetra ko) avadhi (jJAna) se jAnate-dekhate haiN| 1988. dhUmappabhApuDhaviNeraiyANaM pucchaa| goyamA ! jahaNNaNaM divaDhDaM gAuaM, ukkoseNaM do gAuAI prohiNA jANaMti pAsaMti / [1688 pra.] bhagavan ! dhUmaprabhApRthvI ke nAraka avadhi (jJAna) se kitane kSetra ko jAnatedekhate haiM ? [1988 u.] gautama ! ve jaghanya Der3ha gAU aura utkRSTa do gAU (kSetra ko) avadhi(jJAna) se jAnate-dekhate haiN| 1986. tamApuDhavi0 ? goyamA ! jahaNeNaM gAuyaM, ukkoseNaM divaDDhe gAuyaM prohiNA jANaMti pAsaMti / [1986 pra.] bhagavan ! tamaHprabhApRthvI ke nAraka avadhi(jJAna) se kitane kSetra ko jAnatedekhate haiM ? [1986 u.] gautama ! ve jaghanya eka gAU aura utkRSTa Der3ha gAU (kSetra ko) avadhi (jJAna) se jAnate-dekhate haiN| 1660. ahesattamAe pucchaa| goyamA ! jahaNeNaM zraddhagAuyaM, ukkoseNaM gAuyaM ohiNA jANaMti pAsaMti / Page #1381 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 186] [prajJApanAsUtra [1960 pra.] bhagavan ! adhaHsaptama (tamastama:prabhA) pRthvI ke nairayika kitane kSetra ko avadhi (jJAna) se jAnate-dekhate haiM ? [1990 u.] gautama ! ve jaghanya prAdhA gAU aura utkRSTa eka gAU (kSetra ko) avadhi (jJAna) se jAnate-dekhate haiN| . 1661. asurakumArA NaM bhaMte ! ohiNA kevatiyaM khettaM jANaMti pAsaMti ? goyamA ! jahaNNaNaM paNuvIsaM joyaNAI, ukkoseNaM asaMkhejje dIva-samudde prohiNA jANaMti paasNti| [1961 pra.] bhagavan ! asura kumAradeva avadhi(jJAna) se kitane kSetra ko jAnate-dekhate haiM ? [1991 u.] gautama ! ve jaghanya paccIsa yojana aura utkRSTa asaMkhyAta dvIpa-samudroM (paryanta kSetra ko) avadhi (jJAna) se jAnate-dekhate haiN| 1962. NAgakumArA NaM jahaNNeNaM paNuvIsaM joyaNAI, ukkoseNaM saMkhejje dIva-samudde prohiNA jANaMti paasNti| / [1662 pra.] bhagavan ! nAgakumAradeva avadhi(jJAna) se kitane kSetra ko jAnate-dekhate haiM ? [1662 u.] gautama ! ve jaghanya paccIsa yojana aura utkRSTa saMkhyAta dvIpa-samudroM (paryanta kSetra) ko avadhi (jJAna) se jAnate dekhate haiM / 1663. evaM jAva thnniykumaaraa| [1993] isI prakAra (suparNakumAra se lekara) yAvat stanitakumAra paryanta (avadhijJAna se jAnane-dekhane kI jaghanya utkRSTa sImA kA kathana karanA caahie|) 1964. paMceMdiyatirikkhajoNiyA NaM bhaMte ! kevatiyaM khetaM ohiNA jAti pAsaMti ? goyamA! jahaNaNaM aMgulassa asaMkhejjatibhAgaM, ukkoseNaM asaMkhejje dov-smudde| [1964 pra.] bhagavan ! pacendriyatiryaJcayonika jIva avadhi (jJAna) se kitane kSetra ko jAnate-dekhate haiM ? [1994 u.] gautama ! ve jaghanya aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga ko aura utkRSTa asaMkhyAta dvIpa-samudroM (taka) ko avadhi(jJAna) se jAnate-dekhate haiM / 1995. maNasA NaM bhaMte ! ohiNA kevatiyaM khettaM jANaMti pAsaMti ? ___ goyamA ! jahaNaNaM aMgulassa asaMkhejjatibhAga, ukkoseNaM asaMkhejjAI aloe loyapamANamettAI khaMDAI prohiNA jANaMti pAsaMti / [1665 pra.] bhagavan ! manuSya avadhi (jJAna) dvArA kitane kSetra ko jAnatA-dekhatA hai ? [1995 u.] gautama ! jaghanya aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga kSetra ko aura utkRSTa aloka meM loka pramANa asaMkhyAta khaNDoM ko avadhi (jJAna) dvArA jAnatA-dekhatA hai| Page #1382 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tetIsavA~ avadhipada] [187 1966. vANamaMtarA jahA NAgakumArA (su. 1662) / [1996] vANavyantara devoM kI jAnane-dekhane ko kSetra-sImA (sU. 1962 meM ukta) nAgakumAradevoM ke samAna jAnanI caahie| 1967. joisiyA NaM bhaMte ! kevatiyaM khettaM prohiNA jANaMti pAsaMti / goyamA ! jahaNNeNaM saMkhejje dIva-samudde, ukkoseNa vi saMkhijje dIva-samudde / [1997 pra.] bhagavan ! jyotiSkadeva kitane kSetra ko avadhi(jJAna) dvArA jAnate-dekhate haiM ? [1997 u.] gautama ! ve jaghanya saMkhyAta dvIpa-samudroM (taka) ko tathA utkRSTa bhI saMkhyAta dvIpa-samudroM (paryanta-kSetra) ko (avadhijJAna se jAnate-dekhate haiN|) 1968. sohammagadevA NaM bhaMte ! kevatiyaM khettaM ohiNA jANaMti pAsaMti ? goyamA ! jahaNNaNaM aMgulassa asaMkhejjatibhAgaM, ukkoseNaM ahe jAva isose rayaNappabhAe puDhavIe heDille carimaMte, tiriyaM jAva asaMkhejje dova-samudde, uDDhaM jAva sagAI vimANAI ohiNA jANaMti paasNti| [1998 pra.] bhagavan ! saudharmadeva kitane kSetra ko avadhi (jJAna) dvArA jAnate-dekhate haiM ? [1998 u.] gautama ! ve jaghanya aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAgakSetra ko aura utkRSTataH nIce yAvat isa ratnaprabhApRthvI ke nicale caramAnta taka, tirache yAvat asaMkhyAta dvIpa-samudroM (taka) aura Upara apane-apane vimAnoM taka (ke kSetra) ko avadhi(jJAna) dvArA jAnate-dekhate haiM / 1966. evaM IsANagadevA vi| [1666] isI prakAra IzAnakadevoM ke viSaya meM bhI (kahanA cAhie / ) 2000. saNaMkumAradevA vi evaM ceva / NavaraM ahe jAva doccAe sakkarappabhAe puDhavIe heTThille crimNte| [2000] sanatkumAra devoM kI bhI (avadhijJAnaviSayaka kSetramaryAdA) isI prakAra (pUrvavat) (samajhanA caahie|) kintu vizeSa yaha hai ki ye nIce yAvat dUsarI zarkarAprabhA (naraka-)pRthvI ke nicale caramAnta taka jAnate-dekhate haiN| 2001. evaM mAhiMdagadevA vi| [2001] mAhendradevoM ke viSaya meM bhI isI prakAra (kSetramaryAdA samajhanI cAhie / ) 2002. baMbhaloga-laMtagadevA taccAe puDhavIe heDille crimNte| [2002] brahmaloka aura lAntakadeva (nIce) tIsarI (bAlukA-)pRthvI ke nicale caramAnta taka jAnate-dekhate haiM / zeSa saba pUrvavat / 2003. mahAsukka-sahassAragadevA cautthIe paMkappabhAe puDhavIe heTille carimaMte / [2003] mahAzukra aura sahasrAradeva (nIce) cauthI paMkaprabhApRthvI ke nicale caramAnta (taka jAnate-dekhate haiM / ) Page #1383 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 188] [prajJApanAsUtra __2004. prANaya-pANaya-AraNa-accuyadevA ahe jAva paMcamAe dhUmappabhAe puDhavIe hechille crimNte| [2004] Anata, prANata, pAraNa aura acyutadeva nIce--yAvat pAMcavIM dhUmaprabhApRthvI ke nicale caramAnta (paryanta jAnate-dekhate haiN|) 2005. heTThima-majjhimagevejjagadevA ahe chaTTAe tamAe puDhavIe heDhille carimaMte / [2005] nicale aura madhyama aveyakadeva yAvat nIce chaThI tamaHprabhApRthvI ke nicale caramAnta (paryanta kSetra ko jAnate-dekhate haiN|) 2006. uvarimagebejjagadevA NaM bhaMte ! kevatiyaM khettaM prohiNA jANaMti pAsaMti ? goyamA ! jahaNNeNaM aMgulassa asaMkhejjatibhAgaM, ukkoseNaM ahesattamAe puDhabIe hedille carimaMte, tiriyaM jAva prasaMkhejje dIva-samudde, uDDhaM jAva sagAI vimANAI prohiNA jANaMti pAsaMti / [2006 pra.] bhagavan ! uparima graiveyakadeva avadhi (jJAna) se kitane kSetra ko jAnatedekhate haiM ? [2006 u.] gautama ! ve jaghanya aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga ko aura utkRSTa nIce adhaHsaptamapRthvI ke nicale caramAnta (paryanta), tirache yAvat asaMkhyAta dvIpa-samudroM ko tathA Upara yAvat apane vimAnoM taka (ke kSetra ko) avadhi (jJAna) se jAnate-dekhate haiM / 2007. aNuttarobavAiyavevA NaM bhaMte ! kevatiyaM khettaM prohiNA jANaMti yAsaMti ? goyamA ! saMbhinna logaNAli prohiNA jANaMti pAsaMti / [2007 pra.] bhagavan ! anuttaraupapAtikadeva avadhi (jJAna) dvArA kitane kSetra ko jAnate dekhate haiM ? [2007 u.] gautama ! ve sampUrNa (sambhinna) (caudaha rajjU-pramANa) lokanADI ko avadhi (jJAna) se jAnate-dekhate haiN| vivecana-vibhinna jIvoM kI avadhijJAna se jAnane-dekhane kI kSetramaryAdA-avadhijJAna ke yogya samasta nArakoM, devoM, manuSyoM tathA paMcendriyatiryaJcoM kI avadhijJAna dvArA jAnane-dekhane kI kSetramaryAdA sU. 1983 se 2007 taka meM batAI gaI hai| ___ise sugamatA se samajhane ke lie nimnalikhita tAlikA dekhie krama avadhijJAnayogya jIvoM ke nAma jAnane-dekhane kI jaghanya kSetrasImA utkRSTa kSetrasImA 1 samuccaya nAraka prAdhA gAU cAra gAU 2 ratnaprabhApRthvInAraka sAr3he tIna gAU cAra mAU 3 zarkarAprabhApRthvInAraka tIna gAU sAr3he tIna gAU 4 bAlukAprabhApRthvInAraka DhAI gAU tIna gAU 5 paMkaprabhApRthvInAraka do gAU DhAI gAU 6 dhUmaprabhApRthvInAraka Der3ha gAU do gAU Page #1384 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tetIsavA~ avadhipada [189 krama avadhijJAnayogya jIvoM ke nAma jAnane-dekhane kI jaghanya kSetrasImA utkRSTa kSetrasImA 7 tamaHprabhApRthvInAraka eka gAU Der3ha mAU 8 tamastamaHprabhApRthvInAraka AdhA gAU eka gAU 9 asurakumAradeva paccIsa yojana asaMkhyAta dvIpa-samudra 10 nAgakumAradeva saMkhyAta dvIpa-samudra 11 suparNa kumAra se stanitakumAra taka ke deva 12 tiryaJcapaMcendriya aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga asaMkhyAta dvIpasamudra 13 manuSya aloka meM loka pramANa asaMkhyAta khaNDa (paramAvadhi kI apekSA se) 14 vANavyantara paccIsa yojana saMkhyAta dvIpasamudra 15 jyotiSkadeva saMkhyAta dvIpasamudra 16 saudharmadeva agula ke asaMkhyAtaveM bhAga nIce ratnaprabhApathvI ke nicale caramAnta (upapAta ke samaya pUrva bhava sambandhI taka, tirache asaMkhyAta dvIpa-samudra taka, sarva jaghanya avadhi kI apekSA se) Upara apane vimAnoM taka 17 IzAnadeva saudharmavat 18 sanatkumAradeva nIce zarkarAprabhA ke nicale caramAnta taka, zeSa saba saudharmavat / 19 mAhendradeva sanatkumAravat 20 brahmaloka aura lAntakadeva nIce tIsarI pathvI ke nicale caramAnta taka, zeSa saba saudharmavat 21 mahAzukra, sahasrAradeva nIce cauthI paMkaprabhA ke nicale caramArata taka, zeSa saudharma vat 22 grAnata, prANata, AraNa, acyuta nIce paMcamI dhUmaprabhApRthvI ke nicale caramAnta taka, zeSa pUrvavat 23 adhastana, madhyama veyakadeva nIce chaThI tama prabhApRthvI ke nicale caramAnta taka, zeSa saudharmavat / 24 uparima gheveyakadeva nIce sAtavI naraka ke nicale caramAnta 25 anuttaraupapAtikadeva sampUrNa lokatADI taka, tirache aura Upara saudharmavat jAnate dekhate haiN|' 1. (ka) paNNavaNAsuttaM bhA. 1 (mUlapATha-TippaNayukta) pR. 415 se 417 taka (kha) prajJApanAsUna (prameyabodhinI TIkA) mA. 5, pa.790 se 501 taka Page #1385 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 190] [prajJApanAsUtra tRtIya : avadhijJAna kA saMsthAnadvAra 2008. raiyANaM bhaMte ! prohI kisaMThie paNNate ? goyamA ! tppaagaarsNtthiepnnnntte| [2008 pra.] bhagavan ! nArakoM kA avadhi (jJAna) kisa prakAra (saMsthAna) vAlA batAyA gayA hai ? [2008 u.] gautama ! vaha tapra ke AkAra kA kahA gayA hai / 2006. [1] asurakumArANaM bhaMte ! 0 pucchaa| goyamA ! pallagasaMThie / {2006-1 pra.] bhagavan ! asurakumAroM kA avadhi(jJAna) kisa AkAra kA batAyA gayA hai ? [2006-1 u.] gautama ! vaha pallaka ke AkAra kA batAyA gayA hai / [2] evaM jAva thaNiyakumArANaM / [2006-2] isI prakAra (nAgakumAroM se lekara) yAvat stanitakumAroM taka ke avadhi-saMsthAna ke viSaya meM jAnanA caahie| 2010. paMceMdiyatirikkhajoNiyANaM pucchA / goyamA ! NANAsaMThANasaMThie paNNatte / [2010 pra.] bhagavan ! paMcendriyatiryaJcoM kA avadhi(jJAna) kisa prakAra kA kahA gayA hai ? [2010 u.] gautama ! vaha nAnA AkAroM vAlA kahA gayA hai / 2011. evaM maNasANa vi| [2011] isI prakAra manuSyoM ke avadhi-saMsthAna ke viSaya meM jAnanA cAhie / 2112. vANamaMtarANaM pRcchaa| goyamA ! paDahasaMThANasaMThie paNNatte / [2012 pra.] bhagavan ! vANavyantara devoM kA avadhijJAna kisa prakAra kA kahA gayA hai ? [2012 u.] gautama ! vaha paTaha ke AkAra kA kahA gayA hai / 2013. jotisiyANaM pucchaa| goyamA ! jhallarisaMThANasaMThie paNNatte / [2013 pra. jyotiSkadevoM ke avadhisaMsthAna ke viSaya meM pUrvavat prazna ? [2013 u.] gautama ! vaha jhAlara ke AkAra kA kahA hai| 2014. [1] sohammagadevANaM pucchA / goyamA ! uDDhamuiMgAgArasaMThie pnnnntte| [2014-1 pra.] bhagavan ! saudharmadevoM ke avadhi-saMsthAna ke viSaya meM pUrvavat pRcchA ? [2014-1 u.] gautama ! vaha Urdhva mRdaMga ke AkAra kA kahA hai| Page #1386 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tetIsarvA avadhipada [2] evaM jAva accuyadevANaM pucchaa| [2014-2] isI prakAra yAvat acyutadevoM taka ke avadhijJAna ke AkAra ke viSaya meM samajhanA caahie| 2015. gevejjagadevANaM pucchaa| goyamA ! puSphacaMgerisaMThie pnnnntte| [2015 pra.] bhagavan ! greveyakadevoM ke avadhijJAna kA prAkAra kaisA hai ? [2015 u.] gautama ! vaha phUloM kI caMgerI (chabar3I yA TokarI) ke prAkAra kA hai| 2016. aNuttarovavAiyANaM pucchaa| goyamA ! javaNAliyAsaMThie ohI paNNatte / [2016 pra.] bhagavan ! anuttaropapAtika devoM ke avadhijJAna kA AkAra kaisA hai ? [2016 u.] gautama ! unakA avadhijJAna yavanAlikA ke AkAra kA kahA gayA hai / vivecana--jIvoM ke avadhijJAna ke vividha AkAra-nArakoM kA taprAkAra, bhavanapatidevoM kA pallakAkAra, paMcendriyatiryaJcoM aura manuSyoM kA nAnA AkAra kA, vyantaradevoM kA paTahAkAra, jyotiSkadevo kA jhAlara ke AkAra kA, saudharmakalpa se acyutakalpa ke devoM kA Urdhva mRdaMgAkAra, graiveyaka devoM kA puSpacaMgerI ke AkAra kA aura anuttaraupapAtika devoM kA yavanAlikA ke AkAra kA avadhijJAna hai / vastuta: avadhijJAna dvArA prakAzita kSetra kA prAkAra upacAra se avadhi kA AkAra kahA jAtA hai| kaThina zabdoM kA artha-tapra-nadI ke vega meM bahatA huA, dUra se lAyA huA lambA aura tikonA kASThavizeSa athavA lambI aura tikonI naukaa| pallaka-lAr3hadeza meM prasiddha dhAna bharane kA eka pAtravizeSa, jo Upara aura nIce kI ora lambA, Upara kucha sikur3A huA, koThI ke AkAra kA hotA hai / paTaha-Dhola (eka prakAra kA bAjA), jhallarI-jhAlara, eka prakAra kA bAjA, jo golAkAra hotA hai, ise DhapalI bhI kahate haiN| Urdhva-madaMga-Upara ko uThA hA mRdaMga jo nIce vistIrNa aura Upara saMkSipta hotA hai| puSpacaMgerI-phUloM kI caMgerI, sUta se gUMthe hue phUloM kI zikhAyukta caMgerI / caMgerI TokarI yA chabar3I ko bhI kahate haiM / yavanAlikA-kanyA kI colI / avadhijJAna ke prAkAra kA phalitArtha yaha hai ki bhavanapatiyoM aura vANavyantaradevoM kA avadhijJAna Upara kI ora adhika hotA hai aura vaimAnikoM kA nIce kI ora adhika hotA hai| jyotiSkoM aura nArakoM kA tirachA tathA manuSyoM aura tiryaJcoM kA vividha prakAra kA hotA hai / paMcendriyatiryaJcoM aura manuSyoM kA pravadhijJAna--jaise svayambhUramaNasamudra meM matsya nAnA AkAra ke hote haiM, vaise hI tiryaJcapaMcendriyoM evaM manuSyoM meM nAnA AkAra kA hotA hai / valayAkAra bhI hotA hai|' 1. (ka) paNNavaNAsutaM bhAga 1 (mUlapATha-TippaNayukta), pra. 417-418 (kha) prajJApanAsUtra (prameyabodhinI TIkA) bhA. 5, pR. 806 se 810 taka Page #1387 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 192] [prajJApanAsUtra caturtha : avadhi-prAbhyantara-bAhyadvAra 2017. raiyA NaM bhaMte ! ohissa ki aMto bAhiM ? goyamA ! 'aMto, no baahiN| [2017 pra.] bhagavan ! kyA nAraka avadhi (jJAna) ke andara hote haiM athavA bAhara hote haiM ? [2017 u.] gautama ! ve (avadhi ke) andara (madhya meM rahane vAle) hote haiM, bAhara nhiiN| 2018. evaM jAva thnniykumaaraa| [2018 pra.] isI prakAra yAvat stanitakumAra taka jAnanA caahie| 2016. paMceMdiyatirikkhajoNiyANaM pucchaa| goyamA ! No aMto, baahiN| [2016 pra.] bhagavan ! paMcendriyatiryaJca avadhi ke andara hote haiM athavA bAhara ? [2016 u.] gautama ! ve andara nahIM hote, bAhara hote haiN| 2020. maNasANaM pucchaa| goyamA ! aMto vi bAhiM pi| [2020 pra.] bhagavan ! manuSya avadhijJAna ke andara hote haiM yA bAhara ? [2020 u.] gautama ! ve andara bhI hote haiM aura bAhara bhI hote haiN| 2021. vANamaMtara-joisiya-vemANiyANaM jahA raiyANaM (su. 2017) / [2021] vANavyantara, jyotiSka aura vaimAnikadevoM kA kathana (sU. 2017 meM ukta) narayikoM ke samAna hai| vivecana--AbhyantarAvadhi aura bAhyAvadhi : svarUpa aura vyAkhyA-jo avadhijJAna sabhI kisAnoM meM apane prakAzya kSetra ko prakAzita karatA hai tathA avadhijJAnI jisa avadhijJAna dvArA prakAzita kSetra ke bhItara hI rahatA hai, vaha prAbhyantarAvadhi kahalAtA hai| isase jo viparIta ho, vaha bAhyaavadhi kahalAtA hai| bAhyaavadhi antagata aura madhyagata ke bheda se do prakAra hai / jo antagata ho arthAtprAtmapradezoM ke paryanta bhAga meM sthita (gata) ho vaha antagata avadhi kahalAtA hai / koI avadhijJAna jaba utpanna hotA hai, taba vaha sparddhaka ke rUpa meM utpanna hotA hai| sparddhaka use kahate haiM, jo gavAkSa jAla Adi se bAhara nikalane vAlI dIpaka-prabhA ke samAna niyata viccheda vizeSarUpa hai / ve sparddhaka eka jIva ke saMkhyAta aura asaMkhyAta tathA nAnA prakAra ke hote haiN| unameM se paryantavartI AtmapradezoM meM sAmane, pIche, adhobhAga yA UparI bhAga meM utpanna hotA huaA avadhijJAna prAtmA ke paryanta meM sthita ho jAtA hai, isa kAraNa vaha antagata kahalAtA hai / athavA audArika zarIra ke anta meM jo gatasthita ho. vaha antagata kahalAtA hai, kyoMki vaha audArika zarIra ko apekSA se kadAcit eka dizA meM jAnatA hai| athavA samasta prAtmapradezoM meM kSayopazama hone para bhI jo avadhijJAna audArika zarIra ke anta meM yAnI kisI eka dizA se jAnA jAtA hai, vaha antagata avadhijJAna kahalAtA hai / antagata avadhi tIna prakAra kA hotA hai-(1) purataH, (2) pRSThataH, (3) pArvataH / madhyagata avadhi use kahate haiM, jo prAtmapradezoM Page #1388 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tetIsavA~ avadhipada] [193 ke madhya meM gata-sthita ho / arthAt jisakI sthiti AtmapradezoM ke madhya meM ho / athavA samasta prAtmapradezoM meM jAnane kA kSayopazama hone para bhI jisake dvArA audArika zarIra ke madhyabhAga se jAnA jAe vaha bhI madhyagata kahalAtA hai / sArAMza yaha hai ki jaba avadhijJAna ke dvArA prakAzita kSetra avadhijJAnI ke sAtha sambaddha hotA hai, taba vaha prAbhyantara-avadhi kahalAtA hai tathA jaba avadhijJAna dvArA prakAzita kSetra avadhijJAnI se sambaddha nahIM rahatA, taba vaha bAhyAvadhi kahalAtA hai|' nAraka aura samasta jAti ke deva bhavasvabhAva ke kAraNa avadhijJAna ke antaH- madhya meM hI rahane vAle hote haiM, bahirvartI nahIM hote / unakA avadhijJAna sabhI ora ke kSetra ko prakAzita karatA hai, isalie ve avadhi ke madhya meM hI hote haiN| paMcendriyatiryaJca tathAvidha bhavasvabhAva ke kAraNa avadhi ke andara nahIM hote, bAhara hote haiN| unakA avadhisparddhakarUpa hotA hai jo bIca-bIca meM chor3akara prakAza karatA hai, manuSya avadhi ke madhyavartI bhI hote haiM, bahirvartI bhii| paMcama dezAvadhi-sarvAvadhidvAra 2022. NeraiyA NaM bhaMte ! ki desohI savohI ? goyamA ! desohI, No smvohii| [2022 pra.] bhagavan ! nArakoM kA avadhijJAna dezAvadhi hotA hai athavA sarvAvadhi ? [2022 u.] gautama ! unakA avadhijJAna dezAvadhi hotA hai, sarvAvadhi nahIM? 2023. evaM jAva thnniykumaaraannN| [2023] isI prakAra (kA kathana) yAvat stanitakumAroM taka ke viSaya meM (samajhanA cAhie / ) 2024. paMceMdiyatirikkhajoNiyANaM pucchaa| goyamA ! desohI, No sbvohii| [2024 pra.] bhagavan ! paMcendriyatiyaMJcoM kA avadhi dezAvadhi hotA hai yA sarvAvadhi ? [2024 u.] gautama ! vaha dezAvadhi hotA hai, sarvAvadhi nahIM / 2025. maNUsANaM pucchaa| goyamA! desohI vi samvohI vi / [2025 pra.] bhagavan ! manuSyoM kA avadhijJAna dezAvadhi hotA hai yA sarvAvadhi ? [2025 u.] gautama ! unakA avadhijJAna dezAvadhi bhI hotA hai, sarvAvadhi bhI hotA hai / 2026. vANamaMtara-jotisiya-vemANiyANaM jahA NeraiyANaM (su. 2022) / [2026] vANavyantara, jyotiSka aura vaimAnika devoM kA (avadhi bhI) (sU. 2022 meM ukta) nArakoM ke samAna (dezAvadhi hotA hai|) vivecana-dezAvadhi aura sarvAvadhi : svarUpa evaM vizleSaNa-avadhijJAna tIna prakAra kA hotA hai sarvajaghanya, madhyama aura sarvotkRSTa / inameM se sarvajaghanya aura madhyama avadhi ko dezAvadhi kahate haiM 1. prajJApanA. (prameyabodhinI TIkA), bhA. 5, pR. 773 se 775 taka 2. vahI, bhA. 5, pR. 810 se 812 taka Page #1389 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 194] [prajJApanAsUtra aura sarvotkRSTa avadhi ko paramAvadhi yA sarvAvadhi kahate haiM / sarvajaghanya avadhijJAna dravya kI apekSA taijasavargaNA aura bhASAvargaNA ke apAntarAlavartI dravyoM ko, kSetra kI apekSA aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga ko, kAla kI apekSA prAvalikA ke asaMkhyAtaveM bhAga atIta aura anAgata kAla ko jAnatA hai / yadyapi avadhijJAna rUpI padArthoM ko jAnatA hai, isalie kSetra aura kAla amUrta hone ke kAraNa unako sAkSAt grahaNa nahIM kara sakatA, kyoMki ve arUpI haiM, tathApi upacAra se kSetra aura kAla meM jo rUpI dravya hote haiM, unheM jAnatA hai tathA bhAva se ananta paryAyoM ko jAnatA hai / dravya ananta hote haiM, ataH kama se kama pratyeka dravya ke rUpa, rasa, gandha aura sparza rUpa cAra paryAyoM ko jAnatA hai| yaha huA sarvajaghanya avadhijJAna / isase Age punaH pradezoM kI vRddhi se, kAla kI vRddhi se, paryAyoM kI vRddhi se bar3hatA huA avadhijJAna madhyama kahalAtA hai| jaba taka sarvotkRSTa avadhijJAna na ho jAe, taba taka madhyama kA hI rUpa samajhanA cAhie / sarvotkRSTa avadhijJAna dravya kI apekSA samasta rUpI dravyoM ko jAnatA hai, kSetra kI apekSA sampUrNa loka ko aura aloka meM lokapramANa asaMkhyAta khaNDoM ko jAnatA hai, kAla kI apekSA asaMkhyAta atIta aura anAgata utsapiNiyoM avasapiNiyoM ko jAnatA hai tathA bhAva kI apekSA ananta paryAyoM ko jAnatA hai, kyoMki vaha pratyeka dravya kI saMkhyAta-asaMkhyAta paryAyoM ko jAnatA hai|' chaThA-sAtavA~ avadhi-kSaya-vRddhi Adi dvAra 2027. geraiyANaM bhaMte ! zrohI kiM prANugAmie praNANugAmie vaDDhamANae hAyamANae paDivAI apaDivAI pravaTThie aNavaTTie ? goyamA ! pANugAmie, no praNANugAmie no vaDDhamANae No hAyamANae No paDivAI, apaDivAdI pravaTie, No aNava tttthie| [2027 pra.] bhagavan ! nArakoM kA avadhi (jJAna) kyA prAnugAmika hotA hai, anAnugAgika hotA hai, varddhamAna hotA hai. hIyamAna hotA hai, pratipAtI hotA hai, apratipAtI hotA hai, avasthita hotA hai, athavA anavasthita hotA hai ? . [2027 u.] gautama ! vaha anugAmika hai, kintu anAnugAmika, vardhamAna, hIyamAna, pratipAtI aura anavasthita nahIM hotA, apratipAtI aura avasthita hotA hai| 2028. evaM jAva thaNiyakumArANaM / [2028] isI prakAra (asurakumAroM se lekara) yAvat stanitakumAroM taka ke viSaya meM jAnanA caahie| 2026. paMceMdiyatirikkhajoNiyANaM pucchaa| goyamA ! ANugAmie vi jAva aNaTThie vi / __ [2028 pra.] bhagavan ! paMcendriyatiryaJcoM kA avadhi(jJAna) AnugAmika hotA hai ?, ityAdi pUrvavat prazna / [2026 u.] gautama ! vaha prAnugAmika bhI hotA hai, yAvat anavasthita bhI hotA hai| 1. prajJApanA. (prameyabodhinI TIkA), bhA. 5, pR. 776 se 777 taka Page #1390 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tetIsavA~ avadhipada] [195 2030. evaM masANa vi| [2030] isI prakAra manuSyoM ke avadhijJAna ke viSaya meM samajha lenA caahie| 2031. vANamaMtara-jotisiya-dhemANiyANaM jahA raiyANaM (su. 2027) / // paNNavaNAe bhagavatIe tettIsaimaM prohipayaM samattaM // [2031] vANavyantara, jyotiSka aura vaimAnika devoM kI vaktavyatA (sU. 2027 meM ukta) nArakoM ke samAna jAnanI cAhie / vivecana-prAnugAmika prAdi padoM ke lakSaNa-(1) prAnugAmika (anugAmI) jo avadhijJAna apane utpattikSetra ko chor3a kara dUsare sthAna para cale jAne para bho avadhijJAnI ke sAtha vidyamAna rahatA hai, use pAnagAmika kahate haiM. arthAta jisa sthAna para jisa jIva meM yaha avadhijJAna prakaTa hotA hai, vaha jIva usa sthAna ke cAroM ora saMkhyAta-asaMkhyAta yojana taka dekhatA hai, isI prakAra usa jIva ke dUsare sthAna para cale jAne para bhI vaha utane kSetra ko jAnatA-dekhatA hai, vaha prAnugAmika kahalAtA hai| (2) anAnugAmika (ananugAmI)-jo sAtha na cale, kintu jisa sthAna para avadhijJAna utpanna huA, usI sthAna meM sthita hokara padArthoM ko jAne, utpattisthAna ko chor3a dene para na jAne, use anAnugAmika kahate haiN| tAtparya yaha hai ki apane hI sthAna para avasthita rahane vAlA avadhijJAna anAnugAmI kahalAtA hai| (3) vardhamAna---jo avadhijJAna utpatti ke samaya alpaviSaya vAlA ho aura pariNAmavizuddhi ke sAtha prazasta prazastatara adhyavasAya ke kAraNa dravya, kSetra, kAla aura bhAva kI maryAdA ko lie bar3he arthAta adhikAdhika viSaya vAlA ho jAtA hai, vaha 'vardhamAna' kahalAtA hai| (4) hoyamAna-~jo avadhijJAna utpatti ke samaya adhika viSaya vAlA hone para bhI pariNAmoM kI azuddhi ke kAraNa kramazaH alpa, alpatara aura alpatama viSaya vAlA ho jAe, use hoyamAna kahate haiM / (5) pratipAtI isakA artha patana honA, giranA yA samApta ho jAnA hai / jagamagAte dIpaka ke vAyu ke jhoke se ekAeka bujha jAne ke samAna jo avadhijJAna sahasA lupta ho jAtA hai use pratipAtI kahate haiM / yaha avadhijJAna jIvana ke kisI bhI kSaNa meM utpanna aura lupta bhI ho sakatA hai / (6) apratipAtI-jisa avadhijJAna kA svabhAva patanazIla nahIM hai, use apratipAtI kahate haiM / kevalajJAna hone para bhI apratipAtI avadhijJAna nahIM jAtA, kyoMki vahA~ avadhijJAnAvaraNa kA udaya nahIM hotA, jisase jAe; apitu vaha kevalajJAna meM samAviSTa ho jAtA hai / kevalajJAna ke samakSa usakI sattA akicitkara hai| jaise ki sUrya ke samakSa dIpaka kA prkaash| yaha apratipAtI avadhijJAna bArahave guNasthAnavI jIvoM ke antima samaya meM hotA hai aura usake bAda terahavA~ guNasthAna prApta hone ke prathama samaya ke sAtha kevalajJAna utpanna ho jAtA hai| isa apratipAtI avadhijJAna ko paramAvadhijJAna bhI kahate haiM / hIyamAna aura pratipAtI meM antara yaha hai ki hIyamAna kA to pUrvApekSayA dhIre-dhIre hrAsa ho jAtA hai, jabaki pratipAtI dIpaka kI taraha eka hI kSaNa meM naSTa ho jAtA hai / (7) avasthitajo avadhijJAna janmAntara hone para bhI prAtmA meM avasthita rahatA hai yA kevalajJAna kI utpattiparyanta ThaharatA hai, vaha avasthita avadhijJAna kahalAtA hai| (8) anavasthita jala kI taraMga ke samAna jo avadhijJAna kabhI ghaTatA hai, kabhI bar3hatA hai, kabhI prAvirbhUta ho jAtA hai aura kabhI tirohita ho jAtA Page #1391 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 196] [prajJApanAsUtra hai, use anavasthita kahate haiN| ye donoM bheda prAyaH pratipAtI aura apratipAtI ke samAna lakSaNa vAle haiM, kintu nAmamAtra kA bheda hone se donoM ko apekSAkRta pRthak-pRthak batAyA hai|' niSkarSa nArakoM tathA cAroM jAti ke devoM kA avadhijJAna AnugAmika, apratipAtI aura avasthita hotA hai| tiryaJcapaMcendriyoM aura manuSyoM kA avadhi pUrvokta pATha hI prakAra kA hotA hai| // prajJApanA bhagavatI kA tetIsavA~ avadhipada samApta / 00 1. karma grantha bhAga 1 (marudharakesarI vyAkhyA) bhA. 1, pR. 48 se 51 taka 2. paNNavaNAsuttaM bhA. 1 (mUlapATha-TippaNa), pR. 415 Page #1392 -------------------------------------------------------------------------- ________________ cautIsaimaM pariyAraNApayaM cautIsavA~ paricAraNApada prAthamika * prajJApanAsUtra kA yaha cautIsavA~ paricAraNApada hai| isake badale kisI-kisI prati meM pravicAraNA zabda milatA hai, jo tattvArthasUtra' ke 'pravIcAra' zabda kA mUla hai / isalie paricAraNA athavA pravIcAra donoM zabda ekArthaka haiN| * kaThopaniSad meM bhI paricAra' zabda kA prayoga milatA hai| * pravIcAra yA paricAraNA donoM zabdoM kA artha maithunasevana, indriyoM kA kAmabhoga, kAmakrIr3A, rati, viSayabhoga Adi kiyA gayA hai / __ bhAratIya sAdhakoM ne vizeSata: jainatIrthakaroM ne devoM ko manuSya jitanA mahattva nahIM diyA hai| deva manuSyoM se bhogavilAsa meM, vaiSayika sukhoM meM Age bar3he hue avazya haiM tathA manamAnA rUpa banAne meM dakSa haiM, kintu manuSyajanma ko sabase bar3hakara mAnA hai, kyoMki viSayoM evaM kaSAyoM se mukti manuSyajanma meM hI, manuSyayoni meM hI sambhava hai / 'mANusaM khu dullaha' kaha kara bhagavAna mahAvIra ne isakI durlabhatA kA pratipAdana yatra-tatra kiyA hai| yahI kAraNa hai ki manuSyajIvana kI mahattA batAne ke lie devajIvana meM viSayabhogoM kI utkRSTatA tathA nau greveyakoM evaM pAMca anuttaravimAnoM ke devoM ke atirikta anya devoM meM viSayabhogoM kI tIvratA kA spaSTata: pratipAdana kiyA gayA hai| devajIvana meM uccakoTi ke devoM ko chor3akara anya deva indriya-viSayabhogoM kA tyAga kara hI nahIM sakate / uccakoTi ke vaimAnika deva bhale hI paricArarahita aura devIrahita hoM, kintu ve brahmacArI nahIM kahalA sakate, kyoMki unameM cAritra ke pariNAma nahIM hote| jabaki manuSyajIvana meM mahAvatI-sarvaviratisAdhaka banakara manuSya pUrNa brahmacArI athavA aNuvratI bana kara maryAdita brahmacArI ho sakatA hai| isa pada meM devoM kI paricAraNA kA vividha pahaluoM se pratipAdana hai / yadyapi prArambha meM AhArasambandhI vaktavyatA hone se sahasA yaha pratIta hotA hai ki AhArasambandhI yaha vaktavyatA AhArapada meM denI cAhie thI, parantu gaharAI se samIkSaNa karane para yaha pratIta hotA hai ki AhArasambandhI vaktavyatA yahA~ sakAraNa hai / isakA kAraNa yaha hai ki paricAraNA yA maithunasevana kA mUla AdhAra zarIra hai, zarIra se sambandhita sparza, rUpa, zabda, mana, aMgopAMga, indriyA~, zArIrika lAvaNya, sauSThava, cApalya yA varNa Adi haiM / isIlie zAstrakAra ne sarvaprathama 1. 'kAyapravIvArA prA aizAnAt, zeSA, sparzarUpazabdamanaHpravIcArA dvayodvaMyoH / - tattvArtha sUtra 418, 9 pravIcAro-maithanopasevanama / -sarvArtha siddhi 417 Page #1393 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 198] [prajJApanAsUtra zarIranirmANa kI prakriyA se isa pada ko prArambha kiyA hai| cauvIsa daNDakavartI jIva utpatti ke prathama samaya meM prAhAra' lene lagatA hai / tadanantara usake zarIra kI niSpatti hotI hai / cAroM ora se yudagaloM kA grahaNa hokara zarIra, indriyAdi ke rUpa meM pariNamana hotA hai| indriyA~ jaba yAhAra se puSTa hotI haiM to uddIpta hone para jIva paricAraNA karatA hai, phira vikriyA karatA hai| devo meM pahale vikriyA hai phira paricAraNA hai / ekendriyoM tathA vikalendriyoM meM paricAraNA hai, vikriyA nahIM hotI hai| paricAraNA meM zabdAdi sabhI viSayoM kA upabhoga hone lagatA hai / * AhAra kI carcA ke pazcAt Abhoganirvatita aura anAbhoganirvatita pAhAra kA ullekha kiyA hai / prastuta meM prAbhoganirvatita kA artha vRttikAra ne kiyA hai'manaHpraNidhAnapUrvakamAhAraM gRNhanti' arthAt manoyogapUrvaka jo AhAra grahaNa kiyA jaae| anAbhoganivartita AhAra kA artha hai. isake viparIta jo AhAra manoyogapUrvaka na kiyA gayA ho / jaise ekendriyoM ke manodravyalabdhi paTu nahIM hai, isalie unake paTutara Abhoga (manoyoga) nahIM hotaa| parantu yahA~ rasanendriya vAle prANI ke mukha hone se use khAne kI icchA hotI hai isalie ekendriya meM anAbhoganirvatita pAhAra mAnA gayA hai| ekendriya ke sivAya sabhI jIva Abhoganirvatita aura anAbhoganirvatita donoM prakAra kA AhAra lete haiN| * isake pazcAt grahaNa kiye hue AhAryapudgaloM ko kauna jIva jAnatA-dekhatA hai, kauna nahIM ? isakI carcA hai| 'AhArazuddhau sattvazuddhiH' isa sUkti ke anusAra AhAra kA adhyavasAya ke sAtha sambandha hone se yahA~ pAhAra ke bAda adhyavasAyasthAnoM kI carcA kI gaI hai| cauvIsa daNDakoM meM prazasta aura aprazasta adhyavasAyasthAna asaMkhyAta prakAra ke hote haiN| paricAraNA ke sAtha sthitibandha aura anubhAgabandha kA nikaTa sambandha hai| yahI kAraNa hai ki SaTakhaNDAgama meM karma ke sthitibandha aura anubhAgabandha ke adhyavasAyasthAnoM ko vistRta cacA hai / * isake pazcAt cauvIsa daNDakoM meM samyaktvAbhigAmI, mithyAtvAbhigAmI aura samyaga-mithyAtvA bhigAmI kI carcA hai / paricAraNA ke sandarbha meM yaha pratipAdana kiyA gayA hai, isase pratIta hotA hai ki samyaktvI aura mithyAtvI kA paricAraNA ke pariNAmoM para pRthak-pRthak asara par3atA hai / samyaktvI dvArA kI gaI paricAraNA aura mithyAtvI dvArA kI gaI paricAraNA ke bhAvoM meM rAta dina kA antara hogA, tadanusAra karmabandha meM bhI antara pdd'egaa| * yahA~ taka paricAraNA ko pRSThabhUmi ke rUpa meM pAMca dvAra zAstrakara ne pratipAdita kiye haiM 1. pANAvaNAsuttaM (prastAvanA) bhA. 2, pR. 145 2. (ka) paNNavaNAsuttaM bhA. 2 (prastAvanA-pariziSTa) pR. 145 (kha) prajJApanA. malayavRtti, patra 545 (ga) paNNavaNAsutta bhA. 2 (mU. pA. Ti.) pR. 146 3. (ka) pagNavaNAsuttaM bhA. 2 (prastAvanA) pR. 146-147 (kha) paNNavaNAsutaM bhA. 1 (mU. pA. Ti.) pR. 146 Page #1394 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAthamika] [199 (1) anantarAhAradvAra, (2) AhArAbhogadvAra, (3) pudgalajJAnadvAra, (4) adhyavasAnadvAra aura (5) samyaktvAbhigamadvAra / isake pazcAt chaThA paricAra NAdvAra prArambha hotA hai / paricAraNA ko zAstrakAra ne cAra pahaluoM se pratipAdita kiyA hai-(1) devoM ke sambandha meM paricAraNA kI dRSTi se nimnalikhita tIna vikalpa sambhava haiM, cauthA vikalpa sambhava nahIM hai / (1) sadevIka saparicAra deva (II) adevIka saparicAra deva, (III) adevIka aparicAra deva / koI bhI deva sadevIka ho, sAtha hI aparicAra bhI ho, aisA sambhava nhiiN| ataH uparyukta tIna sambhavita vikalpoM kA spaSTIkaraNa isa prakAra hai(1) bhavanapati, vANavyantara, jyotiSka aura saudharma-IzAna vaimAnika meM deviyA~ hotI haiN| isalie inameM kAyikaparicAraNa (deva-deviyoM kA maithunasevana) hotI hai| (2) sanatkumArakalpa se acyutakalpa ke vaimAnika devoM meM akele deva hI hote haiM, deviyA~ nahIM hotIM, isake lie dvitIya vikalpa hai-una vimAnoM meM deviyAM nahIM hotI, phira bhI paricAraNA hotI hai| (3) kintu nau graiveyaka aura anuttaravimAnoM meM devI bhI nahIM hotI aura vahA~ ke devoM dvArA paricAraNA bhI nahIM hotii| yaha tIsarA vikalpa hai| * jisa devaloka meM devI nahIM hotI, vahA~ paricAraNA kaise hotI hai ? isakA samAdhAna karate hue zAstrakAra kahate haiM--(1) sanatkumAra aura mAhendrakalpa meM sparza-paricAraNA, (2) brahmaloka aura lAntakakalpa meM rUpa-paricAraNA, (3) mahAzukra aura sahasrArakalpa meM zabda-paricAraNA, (4) pAnata-prANata tathA prAraNa-acyutakalpa meM manaHparicAraNA hotI hai| * kAyaparicAraNA taba hotI hai, jaba devoM meM svataH icchA--mana kI utpatti arthAta kAya paricAraNA kI icchA hotI hai| aura taba deviyA~-apsarAe~ manorama manojJa rUpa tathA uttara vaikriya zarIra dhAraNa karake upasthita hotI haiM / * devoM kI kAyika-paricAraNA manuSya ke kAyika maithunasevana ke samAna deviyoM ke sAtha hotI hai| zAstrakAra ne Age yaha bhI batAyA hai ki devoM meM zukra-pudgala hote haiM, ve una deviyoM meM saMkramaNa karake paMcendriyarUpa meM pariNata hote haiM tathA apsarA ke rUpa-lAvaNyavarddhaka bhI hote haiM / yahA~ eka vizeSa vastu dhyAna dene yogya hai ki deva ke usa zukra se apsarA meM garbhAdhAna nahIM hotA, kyoMki devoM ke vaikriyazarIra hotA hai / unakI utpatti garbha se nahIM, kintu aupapAtika hai|' * jahA~ sparza, rUpa evaM zabda se paricAraNA hotI hai, una devalokoM meM deviyA~ nahIM hotii| kintu devoM ko jaba spAdi-paricAraNA kI icchA hotI hai, taba apsarAe~ (deviyA~) vikriyA karake svayaM upasthita hotI haiM / ve deviyA~ sahasrArakalpa taka jAtI haiM, yaha khAsataura se dhyAna dene yogya hai| phira ve deva kramazaH (yathAyogya) sparzAdi se hI santuSTi-tRpti anubhava karate haiM / yahI unakI paricAraNA hai : sparzAdi se paricAraNA karane vAle devoM ke bhI zukra-visarjana hotA hai| 1. (ka) prajJApanA. malayavati, patra 549 (kha) vahI, kevala mete vaikriyazarIrAntargatA iti na grbhaadhaanhetvH| -patra 550-551 Page #1395 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 200] [prajJApanAsUtra vRttikAra ne isa viSaya meM spaSTIkaraNa kiyA hai ki deva-devI kA kAyika samparka na hone para bhI divya-prabhAva ke kAraNa devI meM zukra-saMkramaNa hotA hai aura usakA pariNamana bho una deviyoM ke rUpa-lAvaNya meM vRddhi karane meM hotA hai / prAnata, prANata, pAraNa aura acyutakalpa meM kevala mana-(mana se) paricAraNA hotI hai / ataH una-una devoM kI paricAraNA kI icchA hone para deviyA~ vahA~ upasthita nahIM hotI, kintu ve apane sthAna meM raha kara hI manorama zRgAra karatI haiM, manohara rUpa banAtI haiM aura ve deva apane sthAna para rahate hue hI manaHsantuSTi prApta kara lete haiM, sAtha ho apane sthAna meM rahI huI ve deviyA~ bhI divya-prabhAva se adhikAdhika rUpa-lAvaNyavatI bana jAtI haiN|' * prastuta pada ke antima saptama dvAra meM pUrvokta sabhI paricAraNAmoM kI dRSTi se devoM ke alpa bahutva kI vicAraNA kI gaI hai| usameM uttarottara vRddhiMgata kama isa prakAra hai,--(1) sabase kama aparicAraka deva haiM, (2) unase saMkhyAtaguNe adhika mana se paricAraNA karane vAle deva haiM, (3) unase asaMkhyAtaguNA zabda-paricAraka deva haiM, (4) unakI apekSA rUpa-paricAraka deva asaMkhyAtaguNA haiM, (5) unase asaMkhyAtaguNA sparza-paricAraka deva haiM aura (6) ina sabase kAyaparicAraka deva asaMkhyAtaguNe haiN| isameM uttarottaravRddhi kA viparItakrama paricAraNA meM uttarottara sukhavRddhi kI dRSTi se prastuta kiyA gayA hai| udAharaNArtha sabase kama sukha kAyaparicAraNA meM hai aura phira uttarottara sukhavRddhi sparza-rUpa-zabda aura mana se paricAraNA meM hai| sabase adhika sukha aparicAraNA vAle devoM meM hai| vRttikAra ne yaha rahasyodghATana kiyA hai| 1. (ka) 'pudgala-saMkramo divyaprabhAvAdavaseyaH / ' -prajJApanA. malayavatti, patra 551 (kha) prajJApanA. (prameyavodhinI TIkA), bhA. 5 (ga) paNNavaNAsuttaM bhA. 2 (prastAvanA-pariziSTa) pR. 1488 2. (ka) pagNavaNAsutaM, bhA. 2 (prastAvanA-pariziSTa) pR. 14 (kha) prajJApanA. (prameyabodhinI TIkA) bhA. 5, pR. 871 Page #1396 -------------------------------------------------------------------------- ________________ cautIsaimaM pariyAraNApayaM cautosavA~ paricAraNApada cautIsaveM pada kA arthAdhikAra-prarUpaNa 2032. aNaMtarAgayatrAhAre 1 zrAhArAbhogaNAi ya 2 / poggalA neva jANaMti 3 ajjhavasANA ya AhiyA 4 // 223 // sammattassa abhigame 5 tatto pariyAraNA ya boddhabbA 6 / kAe phAse rUve sadde ya maNe ya appavahuM 7 // 224 // [2032 arthAdhikAraprarUpaka-gAthArtha] (1) anantarAgata aAhAra, (2) AhArAbhogatA grAdi, (3) pudgaloM ko nahIM jAnate, (4) adhyavasAna, (5) samyaktva kA abhigama, (6) kAya, sparza, rUpa, zabda aura mana se sambandhita paricAraNA aura (7) anta meM kAya Adi se paricAraNA karane vAloM kA alpabahutva, (isa prakAra cautIsaveM pada kA arthAdhikAra) samajhanA cAhie / / 223-224 / / / vivecana-cautIsaveM pada meM pratipAdya viSaya-prastuta pada meM do saMgrahaNIgAthAoM dvArA nimnokta viSayoM kI prarUpaNA kI gaI hai-(1) sarvaprathama nAraka Adi anantarAgata-pAhAraka haiM, isa viSaya kI prarUpaNA hai, (2) tatpazcAt unakA AhAra Abhogajanita hotA hai yA anAbhogajanita ?, ityAdi kathana hai / (3) nArakAdi jIva AhArarUpa meM gRhIta pudgaloM ko jAnate-dekhate haiM yA nahIM ? isa viSaya meM pratipAdana hai / (4) phira nArakAdi ke adhyavasAya ke viSaya meM kathana hai| (5) tatpazcAt nArakAdi ke samyaktvaprApti kA kathana hai / (6) zabdAdi-viSayopabhoga kI vaktavyatA, tathA kAya, sparza, rUpa, zabda aura mana sambandhI paricAraNA kA nirUpaNa hai| (7) anta meM, kAya prAdi se paricAraNA karane vAloM ke alpa-bahutva kI vaktavyatA hai|' prathama anantarAhAradvAra 2033. geraiyA gaM bhaMte ! aNaMtarAhArA to nivvattaNayA tato pariyAiyaNayA tato pariNAmaNayA tato pariyAraNayA tato pacchA viuvaNayA ? haMtA goyamA ! meraiyA NaM aNaMtarAhArA to nivvattaNayA tato pariyAdiyaNatA tamro pariNAmaNayA to pariyAraNayA to pacchA viuvnnyaa| [2033 pra.] bhagavan ! kyA nAraka ananta rAhAraka hote haiM ?, usake pazcAt (unake zarIra kI) niSpatti hotI hai ? phira paryAdAnatA, tadanantara pariNAmanA hotI hai ? tatpazcAt paricAraNA karate haiM ? aura taba vikurvaNA karate haiM ? 1. prajJApanA. (prameyabodhinI TAkA), bhA. 5, pR. 817 Page #1397 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 202] [prajJApanAsUtra [2033 u.] hA~, gautama ! nairayika anantarAhAraka hote haiM, phira unake zarIra kI niSpatti hotI hai, tatpazcAt paryAdAnatA aura pariNAmanA hotI hai, tatpazcAt ve paricAraNA karate haiM aura taba ve vikurvaNA karate haiN| 2034. [1] asurakumArA NaM bhaMte ! aNaMtarAhArA to NivattaNayA tao pariyAiyaNayA to pariNAmaNayA to viuThavaNayA to pacchA pariyAraNayA ? goyamA ! asurakumArA aNaMtarAhArA tao NivvattaNayA jAva to pacchA priyaarnnyaa| [2034-1 pra.] bhagavan ! kyA asurakumAra bhI anantarAhAraka hote haiM ? phira unake zarIra kI niSpatti hotI hai ? phira ve kramazaH paryAdAna, pariNAmanA karate haiM ? aura tatpazcAt vikurvaNA aura phira paricAraNA karate haiM ? / [2034-1 u.] hA~, gautama ! asurakumAra anantarAhArI hote haiM, phira unake zarIra kI niSpatti hotI hai yAvat phira ve paricAraNA karate haiN| [2] evaM jAva thnniykumaaraa| [2034-2] isI prakAra kI vaktavyatA yAvat stanitakumAraparyanta kahanI cAhie / 2035. puDhavikkAiyA gaM bhaMte ! aNaMtarAhArA tamo NivattaNayA to pariyAiyaNayA to pariNAmaNayA ya tano pariyAraNayA tato viuvyaNayA ? haMtA goyamA ! taM ceva jAva pariyAraNayA, No ceva NaM viuvvnnyaa| [2035 pra.] bhagavan ! kyA pRthvIkAyika anantarAhAraka hote haiM ? phira unake zarIra kI niSpatti hotI hai| tatpazcAt paryAdAnatA, pariNAmanA, phira paricAraNA aura taba kyA vikurvaNA hotI hai ? [2035 u.] hA~ gautama ! pRthvIkAyika kI vaktavyatA yAvat paricAraNAparyanta pUrvavat kahanI cAhie kintu ve vikurvaNA nahIM karate / 2036. evaM Ava cridiyaa| NavaraM bAukkAiyA paMceMdiyatirikkhajoNiyA maNussA ya jahA jeraiyA (su. 2033) / [2036] isI prakAra kathana yAvat caturindriyaparyanta karanA caahie| vizeSa yaha hai ki vAyukAyika jIva, paMcendriya tiryaJca aura manuSyoM ke viSaya meM (sU. 2033 meM ukta) nai rayikoM ke kathana ke samAna jAnanA cAhie / 2037. bANamaMtara-jotisiya-vemANiyA jahA asurakumArA (su. 2034) / [2037] vANavyantara jyotiSka aura vaimAnikoM kI vaktavyatA asurakumAroM kI vaktavyatA ke samAna jAnanI caahie| Page #1398 -------------------------------------------------------------------------- ________________ cautIsavAM paricAraNApadAM [203 vivecana-anantarAhAra se vikurvaNA taka ke krama kI carcA-nAraka Adi caubIsadaNDakavartI jovoM ke viSaya meM prathama dvAra meM anantarAhAra, niSpatti, paryAdAnatA, pariNAmanA, paricAraNA aura vikurvaNA ke krama kI carcA kI gaI hai / ' anantarAhAraka prAdi kA vizeSa artha-anantarAhAraka-uttpatti kSetra meM Ane ke samaya hI AhAra karane vAle / nirvartanA-zarIra kI niSpatti, paryAdAnatA-AhArya pudgaloM ko grahaNa karanA / pariNAmanA-gRhIta pudgaloM ko zarIra, indriya Adi ke rUpa meM pariNata karanA / paricAraNAyathAyogya zabdAdi viSayoM kA upabhoga karanA / vikurvaNA-vaikriyalabdhi ke sAmarthya se vikriyA krnaa| prazna kA Azaya yaha hai ki nAraka prAdi anantarAhAraka hote haiM ? arthAta-kyA utpattikSetra meM pahu~cate hI samaya ke vyavadhAna ke binA hI ve pAhAra karate haiM ? tatpazcAt kyA unake zarIra kI nirvartanA-niSpatti (racanA) hotI hai ? zarIraniSpatti ke pazcAt kyA aMga-pratyaMgoM dvArA lomAhAra Adi se pudgaloM kA paryAdAna-grahaNa hotA hai ? phira una gRhIta pudgaloM kA zarIra, indriya Adi ke rUpa meM pariNamana hotA hai ? pariNamana ke bAda indriyA~ puSTa hone para kyA ve paricAraNA karate haiM ? arthAt-yathAyogya zabdAdi viSayoM kA upabhoga hotA hai ? aura phira kyA ve apanI vaikriyalabdhi ke sAmarthya se vikriyA karate haiM ? 2 uttara kA sArAMza-bhagavAna dvArA isa kramabaddha prakriyA kA 'hA~' meM uttara diyA gayA hai| kintu vAyukAyika ko chor3akara zeSa ekendriyoM evaM vikalendriyoM meM vikurvaNA nahIM hotI, kyoMki ye vaiziyalabdhi nahIM prApta kara sakate / dUsarI vizeSa bAta yaha hai ki bhavanapati, vANavyantara, jyotiSka aura vaimAnikoM, ina cAroM prakAra ke devoM meM vikurvaNA pahale hotI hai, paricAraNA bAda meM, jabaki nArakoM Adi zeSa jIvoM meM paricAraNA ke pazcAt vikurvaNA kA krama hai| devagaNoM kA svabhAva hI aisA hai ki viziSTa zabdAdi ke upabhoga kI abhilASA hone para pahale ve abhISTa vaikriya rUpa banAte haiM, tatpazcAt zabdAdi kA upabhoga karate haiM, kintu nairayika Adi jIva zabdAdi-upabhoga prApta hone para harSAtireka se viziSTatama zabdAdi ke upabhoga kI abhilASA ke kAraNa vikriyA karate haiN| isa kAraNa devoM kI vaktavyatA meM pahale vikriyA aura bAda meM paricAraNA kA kathana kiyA gayA hai| dvitIya AhArAbhogatAdvAra 2038. raiyANaM bhaMte ! zrAhAre ki prAbhogaNivvattie praNAbhogaNivattie ? goyamA ! AbhogaNivvattie vi praNAbhogaNidhvattie vi| [2038 pra.] bhagavan ! nairayikoM kA AhAra Abhoga-nirvartita hotA hai yA anAbhoganirvatita ? 1. paNNavaNAsuttaM bhA. 1 (mUlapATha-TippaNayukta) pR. 419 2. (ka) prajJApanA. (prameyabodhinI TIkA) bhA. 5 pR. 821 (kha) prajJApanA. malayavRtti, patra 544 3. vahI, malayavRtti, patra 544 Page #1399 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 204] [prajJApanAsUna [2038 u.] gautama ! unakA AhAra Abhoga-nivartita bhI hotA hai aura anAbhoga-nirvartita bhI hotA hai| 2036. evaM asurakumArANaM jAva vemANiyANaM / NavaraM egidiyANaM No prAbhogaNivvattie, annaabhognnivvttie| _ [2036] isI prakAra asurakumAroM se lekara yAvat vaimAnikoM taka (kahanA cAhie / ) vizeSa yaha hai ki ekendriya jIvoM kA AhAra Abhoganirvatita nahIM hotA, kintu anAbhoganivartita hotA hai| vivecana -prAbhoganivartita aura pranAmoganivartita kA svarUpa-yadyapi AhArapada (28 vA~ pada) meM ina dono prakAra ke prAhAroM kI carcA kI gaI hai aura AhAra-sambandhI yaha carcA bhI usI pada meM honI cAhie thI, parantu paricAraNA ke pUrva kI prakriyA batAne hetu prAbhoga-anAbhoganititatA kI carcA kI gaI gaI hai| vattikAra prAcArya malayagiri ne mana:praNidhAnaparvaka grahaNa kiye jAne vAle AhAra ko prAbhoganirvatita kahA hai| isalie nAraka Adi jaba manoyogapUrvaka AhAra grahaNa karate haiM, taba vaha Abhoganirvatita hotA hai, aura jaba ve manoyoga ke binA hI AhAra grahaNa karate haiM, taba anAbhoganivartita AhAra yAnI lomAhAra karate haiN| ekendriya jIvoM meM atyanta alpa aura apaTu manodravyalabdhi hotI hai, isalie paTutama manoyoga na hone ke kAraNa unake Abhoganirvartita AhAra nahIM hotaa|' tRtIya pudgalajJAnadvAra 2040. raiyA NaM bhaMte ! je poggale AhArattAe mehaMti te ki jANaMti pAsaMti AhAreti ? uyAhu Na jANaMti Na pAsaMti prAhAreMti ? goyamA ! Na jANaMti Na pAsaMti, prAhAreti / [2040 pra.] bhagavan ! nai rayika jina pudgaloM ko AhAra ke rUpa meM grahaNa karate haiM, kyA ve unheM jAnate haiM, dekhate haiM aura unakA AhAra karate haiM, athavA nahIM jAnate, nahIM dekhate haiM kintu pAhAra karate haiM ? [2040 u.] gautama ! ve na to jAnate haiM aura na dekhate haiM, kintu unakA AhAra karate haiM / 2041. evaM jAva teiNdiyaa| [2041] isI prakAra (asurakumArAdi se lekara) yAvat-trIndriya taka (kahanA caahie|) 2042. caridiyANaM pucchaa| goyamA ! pratyegaiyA Na jANaMti pAsaMti prAhAreMti, atthegaiyA Na jANaMti Na pAsaMti maahaareti| [2042 pra.] caturindriyajIva kyA aAhAra ke rUpa meM grahaNa kiye jAne vAle pudgaloM ko jAnate-dekhate haiM, aura AhAra karate haiM ? ityAdi pUrvavat prazna / 1. prajJApanA. (prameyabodhinI TIkA), bhA. 5 pR.831-832 Page #1400 -------------------------------------------------------------------------- ________________ cautIsavAM paridhAraNApada] (205 [2042 u.] gautama ! kaI caturindriya AhAryamANa pudagaloM ko nahIM jAnate, kintu dekhate haiM aura kaI caturindriya na to jAnate haiM, na dekhate haiM, kintu pAhAra karate haiN| 2043. paMceMdiyatirikkhajoNiyANaM pucchaa| goyamA ! pratyegaiyA jANaMti pAsaMti AhArati 1 atthegaiyA jANaMti na pAsaMti AhAreMti 2 atthegaiyA Na jANaMti pAsaMti prAhAreMti 3 atthegaiyA Na jANaMti Na pAsaMti AhArati 4 / [2043 pra.] paMcendriyatiryaMcoM ke viSaya meM pUrvavat prazna / (2043 u.] gautama ! katipaya paMcendriyatiryaJca (pAhAryamANa pudgaloM ko) jAnate haiM, dekhate haiM aura pAhAra karate haiM 1, katipaya jAnate haiM, dekhate nahIM aura AhAra varate haiM, 2, katipaya jAnate nahIM dekhate haiM aura pAhAra karate haiM 3, kaI paMcendriyatiryaJca na to jAnate haiM aura na hI dekhate haiM, kintu prahAra karate haiM 4 / 2044. evaM maNUsANa vi| [2044] isI prakAra manuSyoM ke viSaya meM (jAnanA caahie|) 2045. vANamaMtara-jotisiyA jahA raiyA (su. 2040) / [2045] vANavyantaroM aura jyotiSkoM kA kathana nai rayikoM ke samAna (samajhanA cAhie / ) 2046. vemANiyANaM pucchaa| moyamA ! pratthegaiyA jANaMti pAsaMti prAhAreMti 1 atthegaiyA Na jANaMti Na pAsaMti AhAreMti 2 / __ se keNa?NaM bhaMte ! evaM vuccati atthegaiyA jANaMti pAsaMti prAhAreMti pratyegaiyA Na jANaMti Na pAsaMti prAhAreti ? goyamA ! vemANiyA duvihA paNNattA, taM jahA--mAimicchaddiTTiuvavaNNagA ya amAisammadiviuvavaNNagA ya, evaM jahA iMdiyauddesae paDhame bhaNiyaM (su. 668) tahA bhANiyanvaM jAva se teNadveNaM goyamA ! evaM bucctiH| [2046 pra.] bhagavan ! vaimAnika deva jina pudgaloM ko AhAra ke rUpa meM grahaNa karate haiM, kyA ve unako jAnate haiM, dekhate haiM aura pAhAra karate haiM ? athavA ve na jAnate haiM, na dekhate haiM aura pAhAra karate haiM ? [2046 u.] gautama ! (1) kaI vaimAnika jAnate haiM, dekhate haiM aura pAhAra karate haiM aura (2) kaI na to jAnate haiM, na dekhate haiM, kintu prahAra karate haiN| [pra.] bhagavan ! kisa kAraNa se aisA kahate haiM ki (1) kaI vaimAnika (AhAryamANa pudgaloM ko) jAnate-dekhate haiM aura pAhAra karate haiM aura (2) kaI vaimAnika unheM na to jAnate haiM, na dekhate haiM kintu AhAra karate haiM ? [u.] gautama ! vaimAnika deva do prakAra ke kahe gae haiN| yathA---mAyI midhyAdRSTi-upapannaka aura amAyIsamyagdRSTi-upapannaka / isa prakAra jaise (sU. 668 meM ukta) prathama indriya-uddezaka meM kahA hai, vaise hI yahA~ saba yAvat ---'isa kAraNa se he gautama ! aisA kahA gayA hai', yahA~ taka kahanA caahie| Page #1401 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [prajJApanAsUtra vivecana-cauvIsadaNDakavartI jIvoM dvArA prahAryamANa pudgaloM ke jAnane-dekhane para- yahA~ vicAra kiyA gayA hai / nIce eka tAlikA dI jA rahI hai, jisase AsAnI se jAnA jA sake1. nairayika jAnate haiM, dekhate haiM, AhAra karate haiM nahIM jAnate, na dekhate, AhAra karate haiM bhavanapati vANavyantara jyotiSka ekendriya, dvIndriya, trIndriya 2. caturindriya jIva (1) kaI jAnate, dekhate, AhAra karate haiN| (2) kaI jAnate haiM, dekhate nahIM, AhAra karate haiN| 3. paMcendriyatiryaJca, manuSya (1) kaI jAnate, dekhate va AhAra (3) kaI jAnate nahIM, dekhate haiM karate haiN| aura AhAra karate haiN| (2) kaI jAnate haiM, dekhate nahIM, (4) na dekhate, na jAnate, aura AhAra karate haiN| AhAra karate haiN| 4. vaimAnika deva (1) kaI jAnate, dekhate aura AhAra (2) kaI nahIM jAnate, nahIM karate haiN| dekhate, AhAra karate haiN|' spaSTIkaraNa nairayika aura bhavanapatideva evaM ekendriya Adi jIva jina pudgaloM kA AhAra karate haiM, unheM nahIM jAnate, kyoMki unakA lomAhAra hone se atyanta sUkSmatA ke kAraNa unake jJAna kA viSaya nahIM hotaa| ve dekhate bhI nhiiN| kyoMki vaha darzana kA viSaya nahIM hotaa| ajJAnI hone ke kAraNa dvIndriya samyagjJAna se rahita hote haiM, ataeva una pudgaloM ko bhI ve nahIM jAnate-dekhate / unakA mati-ajJAna bhI itanA aspaSTa hotA hai ki svayaM jo prakSepAhAra ve grahaNa karate haiM, use bhI nahIM jAnate / cakSurindriya kA abhAva hone se ve una pudgaloM ko dekha bhI nahIM skte| caturindriya ke do bhaMga-koI caturindriya AhAryamANa pudgaloM ko jAnate nahIM, kintu dekhate haiM, kyoMki unake cakSurindriya hotI hai aura AhAra karate haiM / kinhIM caturindriya ke A~kha hote hue bhI andhakAra ke kAraNa unake cakSu kAma nahIM karate, ataH ve dekha nahIM pAte, kintu AhAra karate haiN| paMcendriyatiryaJcoM aura manuSyoM ke viSaya meM AhArya pudgaloM ko jAnane-dekhane ke sambandha meM cAra bhaMga pAe jAte haiN| 1. paNNavaNAsuttaM (mUlapATha-TippaNayukta) bhA. 1, pR. 420 2. (ka) prajJApanA. malayavRtti, patra 545 (kha) prajJApanA. (prameyabodhinI TIkA sahita) bhA. 5, pa. 833-834 3. (ka) vahI, bhA. 5, pR. 835 se 839 (kha) prajJApanA. malayagirivRtti, patra 545 Page #1402 -------------------------------------------------------------------------- ________________ cautIsavAM paricAraNApada] [207 prakSepAhAra kI dRSTi se cAra bhaMga-(1) koI jAnate haiM, dekhate haiM aura pAhAra karate haiN| paMcendriyatiryaJca aura manuSya prakSepAhArI hote haiM, isalie inameM jo samyagjJAnI hote haiM, ve vastusvarUpa ke jJAtA hone ke kAraNa prakSepAhAra ko jAnate haiM tathA cakSurindriya hone se dekhate bhI haiM aura AhAra karate haiN| yaha prathama bhaMga huaa| (2) koI jAnate haiM, dekhate nahIM aura AhAra karate haiN| samyagjJAnI hone se koI-koI jAnate to haiM, kintu andhakAra Adi ke kAraNa netra ke kAma na karane se dekha nahIM paate| yaha dvitIya bhaMga huaaa| (3) koI jAnate nahIM haiM, kintu dekhate haiM aura pAhAra karate haiN| koI-koI mithyAjJAnI hone se jAnate nahIM haiM, kyoMki unameM samyagjJAna nahIM hotA, kintu ve cakSurindriya ke upayoga se dekhate haiM / yaha tRtIya bhaMga huaa| (4) koI jAnate bhI nahIM, dekhate bhI nahIM, kintu pAhAra karate haiN| koI mithyAjJAnI hone se jAnate nahIM tathA andhakAra ke kAraNa netroM kA vyAghAta ho jAne ke kAraNa dekhate bhI nahIM para aAhAra karate haiM / yaha caturtha bhaMga huaa| lomAhAra kI apekSA se cAra bhaMga-(1) koI koI tiryaJcapaMcendriya evaM manuSya viziSTa avadhijJAna ke kAraNa lomAhAra ko bhI jAnate haiM aura viziSTa kSayopazama hone se indriyapaTutA ati vizuddha hone ke kAraNa dekhate bhI haiM aura pAhAra karate haiN| (2) koI koI jAnate to haiM, kintu indriyapATava kA abhAva hone se dekhate nahIM hai||3) koI jAnate nahIM, kintu indriyapATavayukta hone ke kAraNa dekhate haiN| (4) koI mithyAjJAnI hone se avadhijJAna ke abhAva meM jAnate nahIM aura indriyapATava kA abhAva hone se dekhate bhI nahIM para pAhAra karate haiM / vaimAnikoM meM do bhaMga - (1) koI jAnate nahIM, dekhate bhI nahIM, kintu AhAra karate haiN| jo mAyo-mithyAdRSTi-upapannaka hote haiM, ve nau greveyaka devoM taka pAye jAte haiM, ve avadhijJAna se manomaya AhAra ke yogya pudgaloM ko jAnate nahIM haiM, kyoMki unakA vibhaMgajJAna una pugaloM ko jAnane meM samartha nahIM hotA aura indriyapaTutA ke abhAva ke kAraNa cakSurindriya se ve dekha bhI nahIM paate| (2) jo vaimAnika deva amAyI-samyagdRSTi-upapannaka hote haiM, ve bhI do prakAra ke hote haiM-anantaropa ka aura paramparopapannaka / inheM kramaza: prathamasamayotpanna aura aprathamasamayotpanna bhI kaha sakate haiN| anantaropapatraka nahIM jAnate aura nahIM dekhate haiM, kyoMki prathama samaya meM utpanna hone ke kAraNa unake avadhijJAna kA tathA cakSurindriya kA upayoga nahIM hotA / paramparopapannakoM meM bhI jo aparyApta hote haiM, ve nahIM jAnate aura na hI dekhate haiM, kyoMki paryAptiyoM kI apUrNatA ke kAraNa unake avadhijJAnAnAdi kA upayoga nahIM laga sakatA / paryAptakoM meM bhI jo anupayogavAn hote haiM, ve nahIM jAnate, na hI dekhate haiN| jo upayoga lagAte haiM, ve hI vaimAnika AhAra ke yogya pudgaloM ko jAnate-dekhate haiM aura AhAra karate haiN| pAMca anuttaravimAnavAsI deva amAyI-samyagdRSTi-upapannaka hI hote haiM aura unake krodhAdi kaSAya bahuta hI mandatara hote haiM, yA ve upazAntakaSAyI hote haiM, isalie amAyI bhI hote haiN|' caturtha adhyavasAyadvAra 2047. raiyANaM bhaMte ! kevatiyA ajjhavasANA paNNatA? goyamA ! asaMkhejjA ajjhavasANA pnnnnttaa| 1. (ka) prajJApanA. malayavRtti, patra 446 (kha) prajJApanA, (prameyabodhinI TIkA) bhA. 5, pR. 841 Page #1403 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 205] prajJApanAsUna te NaM bhaMte ! ki pasasthA appasasthA? goyamA ! pasatthA vi appasatthA vi| [2047 pra.] bhagavan ! nArakoM ke kitane adhyavasAna (adhyavasAya) kahe gae haiM ? [2047 u.] gautama ! unake asaMkhyeya adhyavasAna kahe haiN| [pra.] bhagavan ! (nArakoM ke) ve adhyavasAna prazasta hote haiM yA aprazasta ? [u.] gautama ! ve prazasta bhI hote haiM, aprazasta bhI hote haiM / 2048. evaM jAva vemANiyANaM / [2048] isI prakAra yAvat vaimAnikoM taka kA kathana jAnanA cAhie / vivecana-adhyavasAyadvAra ke sambandha meM yatkicit-cauvIsa daNDakavartI jIvoM ke adhyavasAya asaMkhyAta batAe haiN| ve adhyavasAya prazasta, aprazasta donoM prakAra ke asaMkhyAta hote rahate haiN| pratyeka samaya meM pRthaka-pRthaka saMkhyAtIta adhyavasAya lagAtAra hote haiN|' paMcama samyaktvAbhigamadvAra 2046. raiyA NaM bhaMte ! ki sammattAbhigamI micchattAbhigamI sammAmicchattAbhigamI ? goyamA ! sammattAbhigamI vi micchattAbhigamI vi sammAmicchattAbhigamI vi| [2046] bhagavan ! nAraka samyaktvAbhigamI hote haiM, athavA mithyAtvAbhigamI hote haiM, yA samyagmithyAtvAbhigamI hote hai ? 2046 u.] gautama ! ve samyaktvAbhigamI bhI haiM, mithyAtvAbhigamI bhI haiM aura samyagmithyAtvAbhigamI bhI hote haiN| 2050. evaM jAva vemaanniyaa| gavaraM egidiya-vilidiyA No sammattAbhigamI, micchattAbhigamI, No smmaamicchttaabhigmii| [2050] isI prakAra yAvat vaimAnika paryanta. jAnanA caahie| vizeSa yaha hai ki ekendriya aura vikalendriya kevala mithyAtvAbhigamI hote haiM, ve na to samyaktvAbhigamI hote haiM aura na hI samyagmithyAtvAbhigamI hote haiN| vivecana-paMcamadvAra kA prAzaya-prastuta dvAra meM nAraka aAdi cauvIsa daNDakoM ke viSaya meM samyaktvAbhigamI (arthAt samyagdarzana kI prApti vAle), mithyAtvAbhigamI (arthAt mithyAdRSTi kI prApti vAle) athavA samyagamithyAtvAbhigamI (arthAt mizradRSTi vAle) haiM, ye prazna haiN| ekendriya mithyAbhigAmI hI kyoM ?-ekendriya jIva samyagdRSTi nahIM hote, isalie ve kevala mithyAdRSTi hI hote haiN| kisI-kisI vikalendriya meM sAsvAdana samyaktva pAyA jAtA hai, tathApi alpakAlika hone se yahA~ usakI vivakSA nahIM kI gaI hai, kyoMki ve mithyAtva kI ora hI abhimukha hote haiN| 1. (ka) prajJApanA. malayavRtti, patra 446 (kha) prajJApanA (prameyodhinI TIkA), bhA. 5, .841 2. (ka) prajJApanA. (prameyabodhinI TIkA), bhA. 5 pR. 842 (kha) prajJApanA. malayavRtti patra 546 Page #1404 -------------------------------------------------------------------------- ________________ cautIsavA~ paricAraNApada] [209 chaThA paricAraraNAdvAra 2051. devA NaM bhaMte ! ki sadevIyA sapariyArA sadevIyA apariyArA pradevIyA sapariyArA pradevIyA apariyArA? __ goyamA ! pratyegaiyA devA sadevIyA sapariyArA 1 atthegaiyA devA adevIyA sapariyArA 2 pratthegaiyA devA pradevIyA apariyArA 3 No ceva NaM devA sadevIyA apriyaaraa| se keNaTheNaM bhaMte ! evaM vuccati atthegaiyA devA sadevIyA sapariyArA taM ceva jAva No ceva NaM devA sadevIyA apariyArA? goyamA ! bhavaNavati-vANamaMtara-jotisa-sohammIsANesu kappesu devA sadevIyA sapariyArA, saNaMkumAra-mAhida-baMbhaloga-laMtaga-mahAsukka-sahassAra-ANaya-pANaya-bhAraNa-accuesu kappesu devA pradevIyA sapariyArA, gevejja'NuttarovavAiyadevA adevIyA apariyArA, No ceva NaM devA sadevIyA apariyArA, se teNaTheNaM goyamA ! evaM buccati atthegaiyA devA sadevIyA sapariyArA taM ceva jAva No ceva NaM devA sadevIyA apriyaaraa| [2051 pra.] bhagavan ! (1) kyA deva deviyoM sahita aura saparicAra (paricArayukta) hote haiM ?, (2) athavA ve deviyoMsahita evaM aparicAra (paricArarahita) hote haiM ? , (3) athavA ve devIrahita evaM paricArayukta hote haiM ? yA (4) devIrahita evaM paricArarahita hote haiM ? [2051 u.] gautama ! (1) kaI deva deviyoMsahita saparicAra hote haiM, (2) kaI deva deviyoM ke binA saparicAra hote haiM aura (3) kaI deva devIrahita aura paricArarahita hote haiM, kintu koI bhI deva deviyoM sahita aparicAra (paricArarahita) nahIM hote haiM / [pra.] bhagavan ! kisa kAraNa se aisA kahate haiM ki kaI deva devIsahita saparicAra hote haiM, ityAdi yAvat deviyoM sahita parantu aparicAra nahIM hote / [u.] gautama ! bhavanapati, vANavyantara, jyotiSka aura saudharma tathA IzAnakalpa ke deva deviyoM sahita aura paricArasahita hote haiN| sanatkumAra, mAhendra, brahmaloka, lAntaka, mahAzukra, sahasrAra, Anata, prANata, AraNa aura acyuta kalpoM meM deva, devIrahita kintu paricArasahita hote haiN| nau gre veyaka aura paMca anuttaroSapAtika deva devIrahita aura paricArarahita hote haiN| kintu aisA kadApi nahIM hotA ki deva devIsahita hoM, sAtha hI paricAra-rahita hoN| 2052. [1] kativihA NaM bhaMte ! pariyAraNA paNNatA ? goyamA ! paMcavihA paNNatA / taM jahAkAyapariyAraNA 1 phAsapariyAraNA 2 rUvapariyAraNA 3 sahapariyAraNA 4 maNapariyAraNA 5 / se keNaTheNaM bhaMte ! evaM vuccati paMcavihA pariyAraNA paNNattA taM jahA-kAyapariyAraNA jAva maNapariyAraNA? Page #1405 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 210] [prajJApanAsUtra - goyamA ! bhavaNavati-vANamaMtara-joisasohammosANesu kappesu devA kAyapariyAragA, saNaMkumAramAhidesu kappesu devA phAsapariyAragA, baMbhaloya-laMtagesu kappesu devA rUvapariyAragA, mahAsukka-sahassAresu devA saddapariyAragA, prANaya-pANaya-pAraNa-accuesu kappesu devA maNapariyAragA, gevejjapaNuttarovavAiyA devA apariyAragA, se teNaTheNaM goyamA ! taM ceva jAva mnnpriyaargaa| [2052-1 pra.] bhagavan ! paricAraNA kitane prakAra kI kahI gaI hai ? [2052-1 u.] gautama ! paricAraNA pAMca prakAra kI kahI gaI hai| yathA--(1) kAyaparicAraNA, (2) sparzaparicAraNA, (3) rUpaparicAraNA, (4) zabdaparicAraNA aura (5) mnHpricaarnnaa| pra.) bhagavan ! kisa kAraNa se aisA kahA gayA ki paricAraNA pAMca prakAra kI hai, yathAkAyaparicAraNA yAvata mana:paricAraNA [u.] gautama ! bhavanapati, vANavyantara, jyotiSka aura saudharma-IzAnakalpa ke deva kAyaparicAraka hote haiN| sanatakumAra aura mAhendrakalpa meM deva sparzaparicAraka hote haiN| brahmaloka aura kakalpa meM deva rUpaparicAraka hote haiN|' mahAzukra aura sahasrArakalpa meM deva zabda-paricAraka hote haiN| grAnata. prANata. prAraNa aura acyUtakalpoM meM deva manaHparicAraka hote haiN| nau greveyakoM ke aura pAMca anuttaraupapAtika deva aparicAraka hote haiM / he gautama ! isI kAraNa se kahA gayA hai ki yAvat aAnata Adi kalpoM ke deva mana:paricAraka hote haiM / [2] tattha NaM je te kAyapariyAragA devA tesi NaM icchAmaNe samuppajjai-icchAmo NaM praccharAhi saddhi kAyapariyAraNaM karettae, tae NaM tehiM devehiM evaM maNasIkae samANe khippAmeva tAmro accharAyo aorAlAI siMgArAI maNuNNAI maNoharAI maNoramAI uttaraveubviyAI ruvAiM viuvvaMti, viugvittA tesi devANaM aMtiyaM pAdubbhavaMti, tae NaM te devA tAhi praccharAhi saddhi kAyapariyAraNaM kareMti, se jahANAmae sIyA poggalA sIyaM pappa sIyaM ceva ativatittA NaM ciTThaMti, usiNA vA poggalA usiNaM pappa usiNaM ceva aivaittA NaM ciTThati evAmeva tehi devehi tAhiM accharAhi saddhi kAyapariyAraNe kate samANe se icchAmaNe khippamevAveti / asthi NaM bhaMte ! tesi devANaM sukkapoggalA ? haMtA asthi| te NaM bhaMte ! tAsi accharANaM kosattAe bhajjo 2 pariNamaMti ? goyamA ! soiMdiyattAe cakkhidiyattAe ghANiviyattAe rasidiyattAe phAsidiyattAe iTTattAe kaMtattAe maNuNNatAe maNAmattAe subhagattAe sohagga-rUva-jovvaNa-guNalAyaNNattAe te tAsi bhujjo bhujjo prinnmNti| 1. 'kAya-pravIcArA A aizAnAt / ' 'zeSAH sparza-rUpa-zabda-mamaHpravIcArA dvayo yoH|' -tattvArtha, a.4, mR. 8-9 Page #1406 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sautIsavAM paricAraNApada (211 - [2052-2] unameM se kAyaparicAraka (zarIra se viSayabhoga sevana karane vAle) jo deva haiM, unake mana meM (aisI) icchA samutpanna hotI hai ki hama apsarAoM ke zarIra se paricAra (maithuna) karanA cAhate haiM / una devoM dvArA isa prakAra mana se socane para ve apsarAe~ udAra AbhUSaNAdiyukta (zRgArayukta), manojJa, manohara evaM manorama uttaravaikriya rUpa vikriyA se banAtI haiN| isa prakAra vikriyA karake ve una devoM ke pAsa pAtI haiN| taba ve deva una apsarAnoM ke sAtha kAyaparicAraNA (zarIra se maithunasevana karate haiN| jaise zIta pudagala zItayoni vAle prANI ko prApta hokara atyanta zIta-avasthA ko prApta karake rahate haiM, athavA uSNa pUdagala jaise uSNayoni vAle prANI ko pAkara atyanta uSNaavasthA ko prApta karake rahate haiM, usI prakAra una devoM dvArA apsarAyoM ke sAtha kAyA se paricAraNA karane para unakA icchAmana (icchApradhAna mana) zIghra hI haTa jAtA-tRpta ho jAtA hai / [pra.) bhagavan ! kyA una devoM ke zukra-pudgala hote haiM ? [u.] hA~ (gautama ! ) hote haiN| [pra.] bhagavan ! una apsarAgoM ke lie ve kisa rUpa meM bAra-bAra pariNata hote haiM ? [u.] gautama ! zrotrandriyarUpa se, cakSurindriyarUpa se, ghrANendriyarUpa se, rasendriya rUpa se, sparzandriyarUpa se, iSTa rUpa se, kamanIyarUpa se, manojJarUpa se. atizaya manojJa (manAma) rUpa se, subhagarUpa se, saubhAgya-rUpa-yauvana-guNa-lAvaNyarUpa se ve unake lie bAra-bAra pariNata hote haiN| [3] tattha NaM je te phAsapariyAragA devA tesi NaM icchAmaNe samuppajjai, evaM jaheva kAyapariyAragA taheva niravasesaM bhANiyavvaM / [2052-3] unameM jo sparzaparicArakadeva haiM, unake mana meM icchA utpanna hoto hai, jisa prakAra kAyA se paricAraNA karane vAle devoM kI vaktavyatA kahI gaI hai, usI prakAra (yahA~ bhI) samagra vaktavyatA kahanI caahie| [4] tattha NaM je te svapariyAragA devA tesi NaM icchAmaNe samuppajjai-icchAmo NaM accharAhiM saddhi rUvapariyAraNaM karettae, tae NaM tehi devehiM evaM maNasIkae samANe taheva jAva uttaraveuvviyAI rUvAI viunvaMti, viuvvittA jeNAmeva te devA teNAmeva uvAgacchaMti, teNAmeva uvAgacchittA tesi devANaM adUrasAmaMte ThiccA tAI aorAlAI jAva maNoramAiM uttaraveubbiyAI rUvAI uvadaMsemANIo uvadaMsemANIno ciTThati, tae NaM te devA tAhiM accharAhiM saddhi rUvapariyAraNaM kareMti, sesaM taM ceva jAva bhujjo bhujjo pariNamaMti / [2052-4] unameM jo rUpaparicAraka deva haiM, unake mana meM icchA samutpanna hotI hai ki hama apsarAoM ke sAtha rUpaparicAraNA karanA cAhate haiM / una devoM dvArA mana se aisA vicAra kiye jAne para (ve deviyA~) usI prakAra (pUrvavata) yAvata uttaravaikriya rUpa kI vikriyA karatI haiM / bikriyA karake jahA~ ve deva hote haiM, vahA~ jA pahu~catI haiM aura phira una devoM ke na bahuta dUra aura na bahuta pAsa sthita hokara una udAra yAvat manorama uttaravaikriya-kRta rUpoM ko dikhalAtI-dikhalAtI khar3I rahatI haiN| tatpazcAt ve deva una apsarAoM ke sAtha rUpaparicAraNA karate haiN| zeSa sArA kathana usI prakAra (pUrva va ) yAvat ve bAra-bAra pariNata hote haiM, (yahA~ taka kahanA caahie|) Page #1407 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2121 [prajJApanAsUna [5] tattha NaM je te sahapariyAragA devA tesi NaM icchAmaNe samuppajjati-icchAmo gaM accharAhi saddhi sahapariyAraNaM karettae, tae NaM tehi devehiM evaM maNasIkae samANe taheva jAva uttaraveubviyAI rUvAI viuti, viumbittA jeNAmeva te devA teNAmeva uvAgacchaMti, teSAmeva uvAgacchittA tesiM devANaM adUrasAmate ThiccA aNuttarAI uccAvayAI saddAI samudIremANIpro samudIremANoo ciTThati, tae NaM te devA tAhi accharAhi saddhi sahapariyAraNaM kareMti, sesaM taM ceva nAva bhujjo bhujjo pariNamaMti / [2052-5] unameM jo zabdaparicAraka deva hote haiM, unake mana meM icchA utpanna hotI hai ki hama apsarAoM ke sAtha zabdaparicAraNA karanA cAhate haiM / una devoM ke dvArA isa prakAra mana meM vicAra karane para usI prakAra (pUrvavat) yAvat uttaravaikriya rUpoM kI vikriyA karake jahA~ ve deva hote haiM, vahA~ deviyAM jA pahu~catI haiN| phira ve una devoM ke na ati dura aura ta ati nikaTa rukakara sarvotkRSTa ucca-nIca zabdoM kA bAra-bAra uccAraNa karatI rahatI haiN| isa prakAra ve deva una apsarAoM ke sAtha zabdaparicAraNA karate haiM / zeSa kathana usI prakAra (pUrvavat ) yAvat bAra-bAra pariNata hote haiN| [6] tattha NaM je te maNapariyAragA devA tesi icchAmaNe samupajjai-icchAmo NaM accharAhi saddhi maNapariyAraNaM karettae, tae NaM tehi devehi evaM maNasIkae samANe khippAmeva tAo accharAmro tasthagatAno ceva samANIyo aNuttarAI uccAvayAI maNAI saMpahAremANIpro saMpahAremANono ciTThati, tae NaM te devA tAhiM accharAhi saddhi maNapariyAraNaM kareMti, sesaM hiravasesaM taM ceva jAva bhujjo 2 prinnmNti| [2052-6] unameM jo mana:paricAraka deva hote haiM, unake mana meM icchA utpanna hotI hai- hama apsarAoM ke sAtha mana se paricAraNA karanA cAhate haiM / tatpazcAt una devoM ke dvArA mana meM isa prakAra abhilASA karane para ve apsarAe~ zoghra hI, vahIM (apane sthAna para) rahI huI utkRSTa ucca-nIca mana ko dhAraNa karatI huI rahatI haiN| tatpazcAt ve deva una apsarAoM ke sAtha mana se paricAraNA karate haiM / zeSa saba kathana pUrvavat yAvat bAra-bAra pariNata hote haiM, (yahA~ taka kahanA cAhie / ) saptama alpabahutvadvAra 2053. etesi NaM bhaMte ! devANaM kAyapariyAragANaM jAva maNapariyAragANaM apariyAragANa ya katare katarehito appA vA 4 ? goyamA ! samvatthovA devA apariyAragA, maNapariyAragA saMkhejjaguNA, sahapariyAragA asaMkhejjaguNA, rUbapariyAragA asaMkhejjaguNA, phAsapariyAragA asaMkhejjaguNA, kAyapariyAragA asNkhejjgunnaa| / paNNavaNAe bhagavatIe cautIsaimaM paviyAraNApayaM samasaM // [2053 pra.] bhagavan ! ina kAyaparicAraka yAvat manaHparicAraka aura aparicAraka devoM meM se kauna kisase alpa, bahuta, tulya yA vizeSAdhika haiM ? 2[053 u.] gautama ! sabase kama aparicAraka deva haiM, unase saMkhyAtaguNe manaHparicAraka deva Page #1408 -------------------------------------------------------------------------- ________________ cautIsA paricAraNApatra (213 haiM, unase asaMkhyAtaguNe zabdaparicAraka deva haiM, unase rUpaparicAraka deva asaMkhyAtaguNe haiM, unase sparzaparicAraka deva asaMkhyAtaguNe haiM aura unase kAyaparicAraka deva asaMkhyAtaguNe haiN| vivecana-vividha pahaloM se deva-paricAraNA para vicAra-prastuta paricAraNA' nAmaka chaThe dvAra meM mukhyatayA cAra pahalugoM se devoM kI paricAraNA para vicAra kiyA gayA hai-(1) deva deviyoM sahita hI paricAra karate haiM yA deviyoM ke binA bhI? tathA kyA deva aparicAraka bhI hote haiM ? (2) paricAraNA ke pA~ca prakAra, kauna deva kisa prakAra kI paricAraNA karate haiM aura kauna deva aparicAraka haiM ? (3) kAyaparicAraNA se lekara manaHparicAraNA taka kA svarUpa, tarIkA aura pariNAma / aura anta meM (4) paricAraka-aparicAraka devoM kA alpabahutva / ' niSkarSa - (1) koI bhI deva aisA nahI hotA, jo deviyoM ke sAtha rahate hue paricArarahita ho, apitu katipaya deva deviyoM sahita paricAra vAle hote haiM, kaI deva deviyoM ke binA bhI paricAravAle hote haiM / kucha deva aise bhI hote haiM, jo deviyoM aura paricAra, donoM se rahita hote haiN| (2) bhavanapati, vANavyantara, jyotiSka aura saudharma-IzAnakalpa ke vaimAnika deva sadevIka bhI hote haiM aura paricAraNA se yukta bhii| arthAt deviyA~ vahA~ janma letI haiN| ataH ve deva una deviyoM ke sAtha rahate haiM aura paricAra bhI karate haiN| kintu sanatkumAra se lekara acyutakalpa taka ke vaimAnika deva deviyoM ke sAtha nahIM rahate, kyoMki ina devalokoM meM deviyoM kA janma nahIM hotaa| phira bhI ve paricAraNAsahita hote haiN| ye deva dharma aura IzAnakalpa meM utpanna deviyoM ke sAtha sparza, rUpa, zabda aura mana se paricAra karate haiN| ___ bhavanapati se lekara IzAnakalpa taka ke deva zarIra se pari cAraNA karate haiM, sanatkumAra aura mAhendrakalpa ke deva sparza se, brahmaloka aura lAntaka kalpa ke deva rUpa se, mahAzukra aura sahasrArakalpa ke deva zabda se aura pAnata, prANata, pAraNa aura acyutakalpa ke deva mana se paricAraNA karate haiN| nau graiveyaka aura pAMca anuttaravimAnavAsI deva deviyoM aura parivAraNA donoM se rahita hote haiM / 2 unakA puruSaveda atIva manda hotA hai| ataH ve mana se bhI paricAraNA nahIM karate / isa pATha se yaha spaSTa hai ki maithunasevana kevala kAyika hI nahIM hotA, vaha sparza, rUpa, zabda aura mana se bhI hotA hai| kAyaparicAraka deva kAya se paricAraNA manuSya nara-nArI kI taraha karate haiM, asurakumAroM se lekara IzAnakalpa taka ke deva sakliSTa udayavAle puruSaveda ke vazIbhUta hokara manuSyoM ke samAna vaiSayika sukha meM nimagna hote haiM aura usI se unheM tRpti kA anubhava hotA hai anyathA tRpti-santuSTi nahIM hotii| sparzaparicAraka deva bhoga kI abhilASA se apanI samIpavatinI deviyoM ke stana, mukha, nitamba Adi kA sparza karate haiM aura isI sparzamAtra se unheM kAyaparicAraNA kI apekSA anantaguNita sukha evaM vedopazAnti kA anubhava hotA hai| rUpaparicAraka deva deviyoM ke saundarya, kamanIya evaM kAma ke AdhArabhUta divya-mAdakarUpa ko dekhane mAtra se kAyaparicAraNA kI apekSA anantaguNita vaiSayika 1. (ka) prajJApanA. (prameyabodhinI TIkA) bhA. 5, pR. 845 se 853 (kha) paNNavaNAsutaM bhA. 1 (mUlapATha TippaNa), pR. 421 se 423 taka 2. prajJApanA. malayavRtti, patra 549 Page #1409 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 214) prajJApanAsUtra sukhAnubhava karate haiM / itane se hI unakA veda (kAma) upazAnta ho jAtA hai| zabdaparicAraka devoM kA viSayabhoga zabda se hI hotA hai| ve apanI priya devAMganAoM ke gIta, hAsya, bhAvabhaMgIyukta madhura svara, AlApa evaM nUpuroM Adi kI dhvani ke zravaNa mAtra se kAyikaparicAraNA kI apekSA anantaguNita sukhAnubhava karate haiM, usI se unakA veda upazAnta ho jAtA hai / manaHparicAraka devoM kA viSayabhoga mana se hI ho jAtA hai / ve kAmavikAra utpanna hone para mana se apanI manonIta devAMganAoM kI abhilASA karate haiM aura usI se unakI tRpti ho jAtI hai / kAyikaviSayabhoga kI apekSA unheM mAnasikaviSayabhoga se anantaguNA sukha prApta hotA hai, veda bhI upazAnta ho jAtA hai| apravIcAraka nau greveyakoM tathA pAMca anuttaravimAnoM ke deva aparicAraka hote haiN| unakA mohodaya yA vedodaya atyanta manda hotA hai| ataH ve apane prazamasukha meM nimagna rahate haiM / parantu cAritra-pariNAma kA abhAva hone se ve brahmacArI nahIM kahe jA skte| __do prazna : (1) kisa prakAra kI tRpti ?-devoM ko apane-apane tathAkathita viSayabhoga se usI prakAra ko tRpti evaM bhogAbhilASA nivRtti ho jAtI hai, jisa prakAra zItapudgala apane samparka se zAntasvabhAva vAle prANI ke lie atyanta sukhadAyaka hote haiM athavA uSNapudgala uSNasvabhAva vAle prANI ko atyanta sukhazAnti ke kAraNa hote haiN| isI prakAra kI tRpti, sukhAnubhUti athavA viSayAbhilASAnivRtti ho jAtI hai| Azaya yaha hai ki una-una devoM ko deviyoM ke zarIra, sparza, rUpa, zabda aura manonIta kalpanA kA samparka pAkara AnandadAyaka hote haiN| (2) kAyika maithunasevana se manuSyoM kI taraha zukrapudgaloM kA kSaraNa hotA hai, parantu vaha vaikriyazarIravartI hone se garbhAdhAna kA kAraNa nahIM hotA, kintu deviyoM ke zarIra meM una zukrapudgaloM ke saMkramaNa se sukha utpanna hotA hai tathA ve zukrapudgala deviyoM ke lie pAMcoM indriyoM ke rUpa meM tathA iSTa, kAnta, manojJa, manohara rUpa meM tathA saubhAgya, rUpa, yauvana, lAvaNya ke rUpa meM bArabAra. pariNata hote haiN|' kaThina zabdArtha-icchAmaNe- do artha--(1) icchApradhAna mana, (2) mana meM icchA yA abhilASA / maNasIkae samANe--mana karane pr| uccAvayAI: do artha--(1) ucca tathA nIca--- Ubar3a-khAbar3a,(2) nyUnAdhika-vividha / uvadaMsemANIpro-dikhalAtI huI / samudIremANono-uccAraNa karatI huI / siMgArAiM-zRgArayukta / tatthagatAno ceva samANIyo---apane-apane vimAnoM meM rahI huii| aNuttarAI uccAvayAI maNAI saMpahAremANIo ciTThati--utkaTa santoSa utpanna karanevAle evaM viSaya meM Asakta, azlIla kAmoddIpaka mana karatI huI / ' // prajJApanA bhagavatI kA cautIsavA~ pada sampUrNa / 1. prajJApana. (pramebodhinI TIkA) bhAga 5, 5.852-854 2. bahI bhA. 5, pR. 854 se 868 taka Page #1410 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paMcatIsa imaM veyaNApayaM paitIsavA~ vedanApada prAthamika * prajJApanAsUtra ke vedanApada meM saMsArI jIvoM ko anubhUta hone vAlI sAta prakAra kI vedanAoM kI cauvIsa daNDaka ke mAdhyama se prarUpaNA kI gaI hai| * isa saMsAra meM jaba taka jIva chadmastha hai, taba taka vividha prakAra kI anubhUtiyA~ hotI rahatI haiN| ina anubhUtiyoM kA mukhya kendra mana hai| mana para vividha prakAra kI vedanAe~ aMkita hotI rahatI haiM / vaha jisa rUpa meM jisa vedanA ko grahaNa karatA hai, usI rUpa meM usakI pratidhvani anubhUti ke rUpa meM vyakta hotI hai| yahI kAraNa hai ki zAstrakAra ne isa pada meM vividha nimittoM se mana para aMkita hone vAlI vividha vedanAoM kA digdarzana karAyA hai| * vedanA ke vibhinna artha milate haiN| yathA-jJAna, sukha-duHkhAdi kA anubhava, pIr3A, duHkha, saMtApa, rogAdijanita vedanA, karmaphala-bhoga, sAtA-asAtArUpa anubhava, udayAbalikApraviSTa karma kA anubhava prAdi / ' * ina sabhI arthoM ke pariprekSya meM prastuta pada meM vedanA-sambandhI sAta dvAra prastuta kiye gae haiM, jinameM vividha vedanAoM kA nirUpaNa hai / * ve sAta dvAra isa prakAra haiM--(1) prathama zItavedanAdvAra hai, jisameM zIta, uSNa aura zItoSNa vedanA kA nirUpaNa hai, (2) dvitIya dravyadvAra hai, jisameM dravya, kSetra, kAla aura bhAva kI apekSA se hone vAlI vedanA kA nirUpaNa hai, (3) tRtIya zarIravedanAdvAra hai, jisameM zArIrika, mAnasika aura zArIrika-mAnasika vedanA kA varNana hai, (4) caturtha sAtAvedanAdvAra hai, jisameM sAtA, asAtA aura sAtA-asAtA vedanA kA nirUpaNa hai, (5) paMcama duHkhavedanAdvAra hai, isameM duHkharUpa, sukharUpa tathA duHkha-sukharUpa vedanA kA pratipAdana hai, (6) chaThA AbhyUpagamikI aura pApakramikIvedanAdvAra hai, jisameM ina donoM prakAra kI vedanAoM kA nirUpaNa hai tathA (7) sAtavA~ nidA-anidAvedanAdvAra hai, jisameM ina donoM prakAra kI vedanAoM kI prarUpaNA hai / * isake pazcAt yaha batAyA gayA hai ki kaunasI vedanA kisa-kisa jIva ko hotI hai aura kisako nahIM ? yathA--ekendriya, vikalendriya tathA asaMjIpacendriya jIva mAnasavedanA se rahita hote haiN| zeSa sabhI dvAroM meM vedanA kA anubhava sabhI saMsArI jIvoM ko hotA hai / 1. (ka) pAiasaddamaNNavo. pR. 776 (kha) abhi, rA. koSa, bhA. 6, pR. 1438 2. paNNavaNAsuttaM bhA. 1 (mU. pA. TippaNa), pR. 424 Page #1411 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 216] [prajJApanAsUtra * ina sAta dvAroM meM se chaThe aura sAtaveM dvAra ko vedanAe~ jAnane yogya haiN| jo vedanAe~ sukhapUrvaka svecchA se svIkAra kI jAtI haiM, yathA-kezalocAdi, ve prAbhyupagamikI hotI haiM, kintu jo vedanAe~ karmoM kI udIraNA dvArA vedanIyakarma kA udaya hone se hotI haiM, ve aupakramikI haiM / ye donoM vedanAe~ karmoM se sambandhita haiM / sAtaveM dvAra meM nidA aura anidA do prakAra kI vedanA kA nirUpaNa hai| jisameM citta pUrNa rUpa se laga jAe yA jisakA dhyAna bhalIbhAMti rakhA jAe, use nidA aura isase viparIta jisakI pora citta bilakula na ho, use anidA vedanA kahate haiM / athavA cittavatI-samyavivekavatI vedanA nidA hai, isake viparIta vedanA anidA hai / vastutaH ina donoM vedanAoM kA sambandha Age calakara kramazaH saMjJI aura asaMjJI se jor3A gayA hai / nidAvedanA kA phalitArtha vRttikAra ne yaha batAyA hai ki pUrvabhava-sambandhI zubhAzubha karma, vairavirodha yA viSayoM kA smaraNa karane meM asaMjJI jIva kA citta kuzala nahIM hotaa| jabaki saMjJIbhUta jIva kA citta kuzala hotA hai / isalie asaMjJI jIvoM ke anidA aura saMjJI jIvoM ke nidAvedanA anubhava ke AdhAra para hotI hai| isI taraha eka rahasya yaha bhI batAyA gayA hai ki jo jIva mAyImithyAdRSTi haiM, ve anidA aura amAyIsamyagdRSTi nidA vedanA bhogate haiN| kucha spaSTIkaraNa-(1) zItoSNa vedanA kA upayoga (anubhava) kramika hotA hai athavA yugapat ? isakA samAdhAna vRttikAra ne kiyA hai ki vastuta: upayoga Rmika hI haiM, parantu zIghra saMcAra ke kAraNa anubhava karane meM krama pratIta nahIM hotA hai| (2) isI prakAra zItoSNa prAdi vedanA samajhanI cAhie / isI prakAra aduHkhA-asukhA vedanA ko sukhasaMjJA athavA duHkhasaMjJA nahIM dI jA sktii| isI taraha zArIrika-mAnasika saMjJA, sAtA-asAtA, sukha-duHkha, ityAdi ke viSaya meM samajha lenA caahie| (3) sAtA-asAtA aura sukha-duHkha ina donoM meM kyA antara hai ? isakA uttara vRttikAra ne yaha diyA hai ki vedanIyakarma ke pudgaloM kA kramaprApta udaya hone se jo vedanA ho, vaha sAtA-asAtA hai| parantu jaba dUsarA koI udIraNA kare tathA usase sAtA-asAtA kA anubhava ho, use sukha-duHkha kahate haiN|' * SaTkhaNDAgama meM 'bajjhamANiyA veyaNA, udiNNA veyaNA, uvasaMtA veyaNA', ina tInoM kA ullekha hai| 00 1. (ka) paNNavaNAsutta, bhA. 2 (prastAvanA), pR. 150 (kha) prajJApanA. ma. vRtti, patra 557 Page #1412 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paMcatIsaimaM veyaNApayaM paiMtIsavA~ vedanApada paitIsave pada kA arthAdhikAra prarUparaNa 2054. sItA 1 ya damva 2 sArIra 3 sAta 4 taha vedaNA havati dukkhA 5 / prabhavagamovakkamiyA 6 NidA ya aNivA ya 7 NAyavvA / / 225 / / sAtamasAtaM save suhaM ca dukkhaM adukkhamasuhaM c| mANasarahiyaM vilidiyA u sesA duvihameva // 226 // [2054 saMgrahaNI-gAthArtha] (paitIsaveM vedanApada ke) sAta dvAra (isa prakAra) samajhane cAhie(1) zIta, (2) dravya, (3) zarIra, (4) sAtA, (5) duHkharUpa vedanA, (6) AbhyupagamikI aura propakramiko vedanA tathA (7) nidA aura anidA vedanA / / 225 // sAtA aura asAtA vedanA sabhI jIva (vedate haiM / ) isI prakAra sukha, duHkha aura adu:kha-asukha vedanA bhI (sabhI jIva vedate haiM / ) vikalendriya mAnasa vedanA se rahita haiN| zeSa sabhI jIva donoM prakAra kI vedanA vedate haiM / / 226 / / vivecana-sAta dvAroM kA spaSTIkaraNa-(1) sarvaprathama zItavedanAdvAra hai, ca zabda se uSNavedanA aura zItoSNavedanA bhI kahI jAegI, (2) dvitIya dravyadvAra hai, jisameM dravya, kSetra, kAla aura bhAva se vedanA kA nirUpaNa hai| (3) tRtIya zarIravedanAdvAra hai, jisameM zArIrika, mAnasika aura zArIramAnasika vedanA kA varNana hai, (4) caturtha sAtAvedanAdvAra hai, jisameM sAtA, asAtA aura sAtAsAtA ubhayarUpa vedanA kA nirUpaNa hai, (5) paMcama duHkhavedanAdvAra hai, jisameM duHkharUpa, sukharUpa aura aduHkhaprasukharUpa vedanA kA pratipAdana hai, (6) chaThA AbhyupagamikI aura aupakramikIvedanAdvAra hai, jisameM ina donoM vedanAmoM kA varNana hai aura (7) saptama nidA-anidAvedanAdvAra hai, jisameM ina donoM prakAra kI vedanAoM ke sambandha meM prarUpaNA hai|' kauna-sA jIva kisa-kisa vedanA se yukta ?-dvitIya gAthA meM batAyA hai ki sabhI jIva sAtAasAtA evaM sAtAsAtA vedanA se yukta haiN| isI prakAra sabhI jIva sukharUpa, duHkharUpa yA aduHkha-asukharUpa vedanA vedate haiN| vikalendriya tathA asaMjJIpaMcendriya jIva mAnasavedanA se rahita (manohIna) vedanA vedate haiN| zeSa jIva donoM prakAra kI arthAt-zArIrika aura mAnasika vedanA vedate (bhogate) haiN|' 1. (ka) prajJApanA. (prameyabodhinI TIkA) bhA. 5. pR. 874-875 (kha) paNavaNAsuttaM bhA. 1 (mUlapATha-TippaNa), pR. 424 2. (ka) vahI, pR. 224 (kha) prajJApanA (prameyabodhinI TokA), bhAga 5, 5.873-74 Page #1413 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 218] [prajJAyanAsUtra prathama : zItAdi-vedanAdvAra 2055. kativihA NaM bhaMte ! vedaNA paNNattA ? goyamA ! tivihA vedaNA paNNattA / taM jahA-sItA 1 usiNA 2 sItosiNA 3 / [2055 pra.] bhagavan ! vedanA kitane prakAra kI kahI gaI hai ? [2055 u.] gautama ! vedanA tIna prakAra kI kahI hai| yathA-(1) zItavedanA, (2) uSNavedanA aura (3) shiitossnnvednaa| 2056. NeraiyA gaM bhaMte ! ki sItaM vedaNaM vedeti, usiNaM vedaNaM vedeti, sItosiNaM vedaNaM vedeti? goyamA ! soyaM pi vedaNaM vedeti usiNaM pi vedaNaM vedeti, No sItosiNaM vedaNaM vedeti / [2056 pra.] bhagavan ! narayika zItavedanA vedate haiM, uSNavedanA vedate haiM yA zItoSNavedanA vedate haiM ? [2056 u.] gautama ! (narayika) zItavedanA bhI vedate haiM aura uSNavedanA bhI vedate haiM, zItoSNavedanA nahIM vedate / 2057. [1] keI ekkekoe puDhavIe vedaNAmro bhaNaMti[2057-1] koI-koI pratyeka (naraka-)pRthvI meM vedanAoM ke viSaya meM kahate haiM[2] rayaNappabhApuDhaviNeraiyA gaM bhaMte ! 0 pucchaa| goyamA ! No sIyaM vedaNaM vedeti, usiNaM vedaNaM vedeti, No sItosiNaM vedaNaM vedeti / evaM jAva vaaluyppbhaapuddhvinneriyaa| [2057-2 pra. bhagavan ! ratnaprabhApRthvI ke nairayika zItavedanA vedate haiM ? ityAdi pUrvavat prazna / [2057-2 u.] gautama ! ve zItavedanA nahIM vedate aura na zItoSNavedanA vedate haiM, kintu uSNavedanA vedate haiM / isI prakAra yAvat vAlukAprabhA (tRtIya narakapRthvI) ke nairayikoM taka kahanA caahie| [3] paMkappabhApuDhaviNeraiyANaM pucchaa| goyamA! sIyaM pi vedaNaM veti, usiNaM pi vedaNaM vedeti, No sIsosiNaM vedaNaM vedeti / te bahuyatarAgA je usiNaM vedaNaM vedeti, te thovatarAgAje sIyaM vedaNaM vedeti / [2057-3 pra.] bhagavan ! paMkaprabhApRthvI ke nairayika zItavedanA vedate haiM ? ityAdi pUrvavat prazna / [2057-3 u.] gautama ! ve zItavedanA bhI vedate haiM aura uSNa vedanA bhI vedate haiM, kintu zItoSNavedanA nahIM vedate / ve nAraka bahuta haiM, jo uSNavedanA vedate haiM aura ve nAraka thor3e-se haiM, jo zItavedanA vedate haiN| Page #1414 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paitIsavA~ vedanApada [219 [4] dhUmappabhAe evaM ceva duvihA / navaraM te bahuyatarAgA je sIyaM vedaNaM vedeti, te thovatarAgA je usiNaM beyaNaM vedeti / [2057-4] dhUmaprabhA pRthvI ke (nai rayikoM) meM bhI donoM prakAra kI vedanA kahanI caahie| vizeSa yaha hai ki inameM ve nAraka bahuta haiM, jo zItavedanA vedate haiM tathA ve nAraka alpa haiM, jo uSNavedanA vedate haiN| [5] tamAe tamatamAe ya sIyaM vedaNaM vedeti, No usiNaM vedaNaM vedeti, No somosiNaM ghedaNaM vedeti| [2057-5] tamA aura tamastamA pRthvI ke nAraka zItavedanA vedate haiM, kintu uSNavedanA tathA zItoSNavedanA nahIM vedate / 2058. asurakumArANaM pucchaa| goyamA! sIyaM pi vedaNaM vedeti, usiNaM pi vedaNaM bedeMti, sotosiNaM pi vedaNaM vedeti / {2058 pra. bhagavan ! asurakumAroM ke viSaya meM (pUrvavat) prazna ? [2058 u.] gautama ! ve zItavedanA vedate haiM, uSNavedanA bhI vedate haiM aura zItoSNavedanA bhI vedate haiN| 2056. evaM jAva bemaanniyaa| [2059] isI prakAra yAvat vaimAnika taka (kahanA caahie)| vivecana-zItAdi trividha vedanA aura unakA anubhava-vedanA eka prakAra kI anubhUti hai, vaha tIna prakAra kI haiM-zIta, uSNa aura zItoSNa / zItala pudgaloM ke samparka se hone vAlI vedanA zItavedanA, uSNa pudgaloM ke saMyoga se hone vAlI vedanA uSNavedanA aura zItoSNa pudgaloM ke saMyoga se utpanna hone vAlI bedanA zItoSNavedanA kahalAtI hai|' sAmAnyatayA nAraka zIta yA uSNa vedanA kA anubhava karate haiM. kintu zItoSNavedanA kA anubhava nahIM krte| prArambha kI tIna narakapRthviyoM ke nAraka uSNavedanA vedate haiM, kyoMki unake AdhArabhUta nArakAvAsa khaira ke aMgAroM ke samAna atyanta lAla, atisaMtapta evaM atyanta uSNa pudgaloM ke bane hue haiN| cauthI paMkaprabhApRthvI meM koI nAraka uSNavedanA aura koI zItavedanA kA anubhava karate haiM, kyoMki vahA~ ke koI nArakavAsa zIta aura koI uSNa hote haiN| isalie vahA~ uSNavedanA anubhava karane vAle nAraka atyadhika haiM, kyoMki uSNavedanA dhaka nArakAvAsoM meM hotI hai, jabaki zItavedanA vAle nAraka atyalpa haiM, kyoMki thoDe-se nArakAvAsoM meM hI zItavedanA hotI hai / dhUmaprabhApRthvI meM koI nAraka zItavedanA aura koI uSNavedanA kA anubhava karate haiM, kintu vahA~ zItavedanA vAle nAraka atyadhika haiM aura uSNavedanA vAle nAraka svalpa haiM, kyoMki vahA~ atyadhika nArakAvAsoM meM zItavedanA hI hotI hai, uSNavedanA vAle nArakAvAsa bahuta hI kama haiM / chaThI aura sAtavIM narakapRthviyoM meM nAraka zotavedanA kA hI anubhava karate haiM, kyoMki vahAM ke sabhI nAraka uSNa svabhAva vAle haiM aura nArakAvAsa haiM atyadhika zItala / 1. (ka) prajJApanA. (prameyabodhinI TIkA), bhA. 5, pR. 885-886 (kha) prajJApanA. ma. vRtti, a. rA. koSa, bhAga 6, pR. 1438-39 Page #1415 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 220) [prajJApanAsUtra asurakumAroM se lekara vaimAnikoM taka zIta Adi tInoM hI prakAra kI vedanA vedate haiM / tAtparya yaha hai ki asurakumAra Adi bhavanapati, vANavyantara, jyotiSka athavA vaimAnika deva zItala jala se pUrNa mahAhrada prAdi meM jaba jala krIDA prAdi karate haiM, taba zItavedanA vedate haiN| jaba koI maddhika deva krodha ke vazIbhUta hokara atyanta vikarAla bhra kuTi car3hA letA hai yA mAno prajvalita karatA haA dekha kara mana hI mana saMtapta hotA hai, taba uSNavedanA vedanA hai| jaise IzAnendra ne balicaMcA rAjadhAnI ke nivAsI asurakumAroM ko saMtapta kara diyA thA athavA uSNa pudgaloM ke samparka se bhI ve uSNavedanA vedate haiM / jaba zarIra ke vibhinna avayavoM meM eka sAya zota aura uSNa pudgaloM kA samparka hotA hai, taba ve zItoSNa vedanA vedate haiN| pRthvIkAyikoM se lekara manuSya paryanta barpha Adi par3ane para zItavedanA vedate haiM, agni Adi kA samparka hone para uSNavedanA vedate haiM tathA vibhinna avayavoM meM donoM prakAra ke pudgaloM kA saMyoga hone para zItoSNavedanA vedate haiN|' dvitIya dravyAdi-vedanAdvAra 2060. kativihA gaM bhaMte ! vedaNA paNNatA ? goyamA ! caubihA vedaNA paNNattA / taM jahA-davvazro khettano kAlo bhaavto| [2060 pra.] bhagavan ! vedanA kitane prakAra kI kahI gaI hai ? [2060 u.] gautama ! vedanA cAra prakAra kI kahI gaI hai / yathA - (1) dravyataH, (2) kSetrataH, (3) kAlataH aura (4) bhAvataH (vednaa)| 2061. raiyA NaM bhaMte ! ki damvano vedaNaM vedeti jAva ki bhAvao vedaNaM vedeti ? goyamA! damvano vi vedaNaM vedeti jAva bhAvo vi vedaNaM vedeti / [2061 pra.] bhagavan ! nairayika kyA dravyataH vedanA vedate haiM yAvat bhAvataH vedanA vedate haiM ? [2061 u.] gautama ! ve dravya se bhI vedanA vedate haiM, kSetra se bhI bedate haiM yAvat bhAva se bhI vedate haiN| 2062. evaM jAva vemaanniyaa| [2062] isI prakAra kA kathana yAvat vaimAnika paryanta karanA caahie| vivecana-caturvidha vedanA kA tAtparya--vedanA kI utpatti dravya, kSetra, kAla aura bhAva rUpa sAmagrI ke nimitta se hotI hai, isalie dravya se, kSetra se, kAla se aura bhAva se cAra prakAra se vedanA kahI hai| kisI pudgala prAdi dravya ke saMyoga se utpanna hone vAlI vedanA dravyavedanA kahalAtI hai / nAraka prAdi upapAtakSetra Adi se hone vAlI vedanA kSatravedanA kahI jAtI hai| Rtu, dina-rAta prAdi kAla ke saMyoga se hone vAlI vedanA kAlavedanA kahalAtI hai aura vedanIyakarma ke udayarUpa pradhAna kAraNa se utpanna hone vAlI vedanA bhAvavaMdanA kahalAtI hai| caubIsa hI daNDakoM ke jIva pUrvokta cAroM prakAra se vedanA kA anubhava karate haiM / 1. prajJApanA. (prameyabodhinI TIkA), bhAga 5, pR. 856-887 2. (ka) prajJApanA, (prameya bodhinI TIkA), bhA. 5, pR. 888 (kha) prajJApanA. malayavRtti, abhi. ro. koSa. bhAga 6, pR. 1439 Page #1416 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paMtIsavA~ vedanApada |221 tRtIya zArIrAdi-vedanAdvAra 2063. kativihA NaM bhaMte ! veyaNA paNNattA? goyamA ! tivihA vedaNA paNNatA / taM jahA-sArIrA 1 mANasA 2 saariirmaannsaa3| [2063 pra.] bhagavan ! vedanA kitane prakAra kI kahI gaI hai ? [2063 u.] gautama ! vedanA tIna prakAra kI kahI gaI hai / yathA--1. zArIrika, 2. mAnasika aura 3. zArIrika-mAnasika / 2064. gairaiyA NaM bhaMte ! ki sArIraM vedaNaM vedeti mANasaM vedaNaM vedeti sArIramANasaM vedaNaM beti? goyamA ! sArIraM pi veyaNaM beti, mANasaM pi vedaNaM vedeti, sArIramANasaM pi ghedaNaM vedeti / [2064 pra.] bhagavan ! nairayika zArIrika vedanA vedate haiM, mAnasika vedanA vedate haiM athavA zArIrika-mAnasika vedanA vedate haiM ? . __[2064 u.] gautama ! ve zArIrika vedanA bhI vedate haiM, mAnasika vedanA bhI vedate haiM aura zArIrika-mAnasika vedanA bhI vedate haiM / 2065. evaM jAya vemaanniyaa| Navara egidiya-vilidiyA sArIraM vedaNaM vedeti, No mANasaM vedaNaM vedeti No sArIramANasaM veyaNaM vedeti / [2065] isI prakAra yAvat vaimAnika paryanta kahanA caahie| ekendriya aura vikalendriya kevala zArIrika vedanA hI vedate hai, kintu mAnasika vedanA yA zArIrika-mAnasika vedanA nahIM vedate / vivecana -prakArAntara se trividha vedanA kA svarUpa-zarIra meM hone vAlI vedanA zArIrika vedanA, mana meM hone vAlI vedanA mAnasika tathA zarIra aura mana donoM meM hone vAlI vedanA zArIrikamAnasika vedanA kahalAtI hai| ekendriya aura vikalendriya ko chor3akara zeSa samasta daNDakavartI jIvoM meM tInoM hI prakAra kI vedanA pAI jAtI hai| ekendriya aura vikalendriya meM mAnasika aura zArIramAnasavedanA nahIM hotii|' caturtha sAtAdi-vedanAdvAra 2066. kativihA NaM bhaMte ! veyaNA paNNattA? goyamA! tivihA veyaNA pnnnnttaa| taM jahA-sAtA 1 asAyA 2 sAyAsAyA 3 / [2066 pra.] bhagavan ! vedanA kitane prakAra kI kahI gaI hai ? [2066 u.] gautama ! vaha tIna prakAra kI batAI gaI hai / yathA-(1) sAtA, (2) asAtA aura (3) saataaasaataa| 1. (ka) prajJApanA. (prameyabodhinI TIkA), bhA. 5, pR. 889 (kha) prajJApanA. malayavRtti, abhi. rA. koSa, bhA. 6, pR. 1440 Page #1417 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 222] [prajJApanAsUtra 2067. raiyA NaM bhaMte ! ki sAyaM vedaNaM veti asAyaM vedaNaM vedeti sAtAsAyaM vedaNaM vedeti ? goyamA ! tivihaM pi veyaNaM vedeti / [2067 pra. bhagavan ! nairayika sAtAvedanA vedate haiM, asAtAvedanA vedate haiM, athavA sAtA-asAtAvedanA vedate haiM ? [2067 u.] gautama ! tInoM prakAra kI vedanA vedate haiM / 2068. evaM samvajIvA jAva vemANiyA / [2068] isI prakAra yAvat vaimAnika taka sabhI jIvoM kI vedanA ke viSaya meM (jAnanA caahie|) vivecana--sAtAdi trividha vedanA-sukharUpa vedanA ko sAtAvedanA, duHkharUpa vedanA ko asAtAvedanA aura sukha-duHkharUpa vedanA ko ubhayarUpa vedanA kahate haiM / nAraka se lekara vaimAnikadeva paryanta tInoM prakAra ko vedanA vedate haiN| nArakajIva tIrthaMkara ke janmadivasa Adi ke avasara para sAtA aura anya samayoM meM asAtA vedate haiM / pUrvasAMgatika devoM yA asuroM ke madhura-madhura AlAparUpI amRta kI varSA hone para mana meM sAtAvedanA aura kSetra ke prabhAva se, asura ke kaThora vyavahAra se asAtAvedanA hotI hai| ina donoM kI apekSA se sAtA-asAtArUpa vedanA hotI hai| sabhI jIvoM ko trividha vedanA hotI hai| pRthvIkAyika Adi ko jaba koI upadrava nahIM hotA, taba ve sAtAvedanA kA anubhava karate haiN| upadrava hone para asAtA kA tathA jaba ekadeza se upadrava hotA hai, taba sAtA-asAtA-ubhayarUpa vedanA kA anubhava hotA hai| devoM ko sukhAnubhava ke samaya sAtAvedanA, cyavanAdi ke samaya asAtAvedanA tathA dUsare deva ke vaibhava ko dekhakara mAtsarya hone se asAtAvedanA, sAtha hI apanI priya devI ke sAtha madhurAlApAdi karate samaya sAtAvedanA; yoM donoM prakAra kI vedanA hotI hai|' paMcama duHkhAdi-vedanAdvAra 2066. kativihA NaM bhaMte ! veyaNA paNNattA ? goyamA ! tivihA veyaNA paNNattA / taM jahA-dukkhA suhA adukkhsuhaa| [2066 pra.] bhagavan ! vedanA kitane prakAra kI kahI gaI hai ? [2066 u.] gautama ! vaha tIna prakAra kI kahI gaI hai / yathA-(1) sukhA, (2) duHkhA aura (3) aduHkh-sukhaa| 2070. raiyA NaM bhaMte ! ki dukkhaM vedaNaM vedeti0 pucchaa| goyamA ! dukkhaM pi vaidaNaM vedeti, suhaM pi vedaNaM vedeti, adukkhasuhaM pi vedaNaM vedeti / [2070 pra.] bhagavan ! nairayika jIva duHkhavedanA vedate haiM, sukhavedanA vedate haiM athavA aduHkha. asukhAvedanA vedate haiM ? 1. (ka) prajJApanA. (prameyabodhinI TIkA), bhAga. 5, pR. 893-894 (kha) prajJApanA. malayavRtti, patra 556 Page #1418 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paitIsavA~ vedanApada] [ 223 [2070 u.] gautama ! ve duHkhavedanA bhI vedate haiM, sukhavedanA bhI vedate haiM aura aduHkha-asukhAvedanA bhI vedate haiN| 2071. evaM jAva vemaanniyaa| [2071] isI prakAra yAvat vaimAnika paryanta kahanA caahie| vivecana--duHkhAdi trividha vedanA kA svarUpa-jisameM duHkha kA vedana ho vaha duHkhA, jisameM sukha kA vedana ho vaha sukhA aura jisameM sukha bhI vidyamAna ho aura jise duHkharUpa bhI na kahA jA sake, aisI vedanA aduHkha-asukharUpA kahalAtI hai| sAtA, asAtA aura sukha, duHkha meM antara-svayaM udaya meM Ae hue vedanIyakarma ke kAraNa jo anukUla aura pratikUla bedana hotA hai, use kramazaH sAtA aura asAtA kahate haiM tathA dUsare ke dvArA udIrita (utpAdita) sAtA aura asAtA ko sukha aura duHkha kahate haiM, yahI ina donoM meM antara hai| sabhI jIva ina tInoM prakAra kI vedanA ko vedate haiN|' chaThA prAbhyupagamikI aura aupakramikI vedanAdvAra 2072. kativihA NaM bhaMte ! vedaNA paNNatA ? goyamA ! duvihA vedaNA paNNattA / taM jahA-abbhovagamiyA ya ovakkamiyA y| [2072 pra.] bhagavan ! vedanA kitane prakAra kI kahI gaI hai ? [2072 u.] gautama ! vedanA do prakAra kI kahI gaI hai| yathA--AbhyupagamikI aura aupRmikii| 2073. raiyA NaM bhaMte ! ki ambhovagamiyaM vedaNaM vedeti ovakkamiyaM vedaNaM vedeti ? goyamA ! No prabhovagamiyaM vedaNaM vedeti, provaskamiyaM vedaNaM veti / [2073 pra.] bhagavan ! nairayika prAbhyupagamiko vedanA vedate haiM yA aupakramikI vedanA vedate haiM ? [2073 u.] gautama ! ve prAbhyupagamikI vedanA nahIM vedate, aupakramikI vedanA vedate haiN| 2074. evaM jAva cridiyaa| [2074] isI prakAra yAvat caturindriyoM taka kahanA cAhie / 2075. paMceMdiyatirikkhajoNiyA maNUsA ya duvihaM pi vedaNaM vedeti / [2075] paMcendriyatiryaJca aura manuSya donoM prakAra kI vedanA kA anubhava karate haiN| 2076. vANamaMtara-joisiya-vemANiyA jahA raiyA (su. 2073) / [2076] vANavyantara, jyotiSka aura vaimAnikoM ke viSaya meM (sU. 2073 meM ukta) nairiyakoM ke samAna kahanA caahie| 1. (ka) prajJApanA. (prameyabodhinI TokA), bhA. 5, pR. 893-894 (kha) prajJApanA. malayavRtti, patra 557 Page #1419 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 224] paiitIsavA~ vedanApada vivecana-do prakAra kI viziSTa vedanA : svarUpa aura adhikArI--svecchApUrvaka aMgIkAra kI jAne vAlI vedanA AbhyupagamikI kahalAtI hai| jaise-sAdhugaNa kezaloca, tapa, AtApanA Adi se hone vAlI zArIrika pIr3A svecchA se svIkAra karate haiN| jo vedanA svayameva udaya ko prApta athavA udIrita vedanIyakarma se utpanna hotI hai, vaha aupakramikI kahalAtI hai, jaise nAraka Adi kI vedanA / nArakoM se lekara caturindriya jIvoM taka kI vedanA praupakramikI hotI hai. isI taraha vANavyantara, jyotiSka aura vaimAnika ko vedanA bhI aupakramiko hotI hai| paMcendriyatiryaMcoM aura manuSyoM kI vedanA donoM hI prakAra kI hotI hai / ' saptama nidA-anidA-vedanA-dvAra 2077. kati vihA NaM bhaMte ! vedaNA paNNatA? goyamA ! duvihA veyaNA pagNattA / taM jahA-NidA ya aNidA ya / [2077 pra.] bhagavan ! vedanA kitane prakAra kI kahI gaI hai ? [2077 u.] gautama ! vedanA do prakAra kI kahI gaI hai| yathA--nidA aura anidaa| 2078. raiyA NaM bhaMte ! ki NidAyaM vedaNaM vedeti praNidAyaM vedaNaM vedeti ? goyamA ! NidAyaM pi vedaNaM vedeti aNidAya pi vedaNaM vedeti / se keNaTheNaM bhaMte ! evaM buccati raiyA NidAyaM pi vedaNaM vedeti aNidAyaM pi vedaNaM vedeti ? goyamA ! jeraiyA duvihA paNNattA, taM jahA-saNNibhUyA ya asaNibhUyAya / tattha NaM je te saNNibhUyA te NaM nidAyaM vedaNaM vedeti, tattha NaM je te asaNNibhUyA te NaM aNidAyaM vedaNaM vedeti, se teNaTheNaM goyama teNaTaTheNaM goyamA! evaM vaccati raddhayA nidAyaM pivedaNaM vedeti aNidAyaM pi vedaNaM vedeti / [2078 pra.] bhagavan ! nAraka nidAvedanA vedate haiM, yA anidAvedanA ? [2078 u ] gautama ! nAraka nidAvedanA bhI vedate haiM aura anidAvedanA bhii| [pra.] bhagavan ! kisa kAraNa se aisA kahate haiM ki nAraka nidAvedanA bhI vedate haiM aura anidAvedanA bhI vedate haiM ? [u.] gautama ! nAraka do prakAra ke kahe gae haiM / yathA-saMjJIbhUta aura asaMjJI bhUta / unameM jo saMjJIbhUta nAraka hote haiM, ve nidAvedanA ko vedate haiM aura jo asaMjJIbhUta nAraka hote haiM, ve anidAvedanA vedate haiM / he gautama ! isI kAraNa aisA kahA jAtA hai ki nAraka nidAvedanA bhI vedate haiM aura anidA. vedanA bhii| 2076. evaM jAva thnniykumaaraa| [2079] isI prakAra yAvat stanitakumAra paryanta kahanA caahie| 1. (ka) prajJApanA. (prameyabodhinI TokA). bhAga 5, pR. 901-902 (kha) prajJApanA. malayavRtti, patra 557 Page #1420 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paMtIsavAM vevanApada] [225 2080. puDhavikkAiyANaM pucchaa| goyamA ! No nidAyaM vedaNaM vedeti, praNidAyaM vedaNaM vedeti / se keNoNaM bhaMte ! evaM vuccati puDhavikkAiyA No hidAyaM vedaNaM vedeti aNidAyaM veyaNaM beti? goyamA ! puDhavikkAiyA save asaNNo asaNNibhUtaM aNidAyaM vedaNaM vedeti, se teNaTheNaM goyamA ! evaM buccati puDhavikkAiyA No NidAyaM veyaNaM vedeti, aNidAyaM vedaNaM vedeti / [2080 pra.] bhagavan ! pRthvIkAyika jIva nidAvedanA vedate haiM yA anidAvedanA vedate haiM ? [2080 u.] gautama ! ve nidAvedanA nahIM vedate, kintu anidAvedanA vedate haiM / [pra.} bhagavan ! kisa kAraNa se yaha kahA jAtA hai ki pRthvIkAyika jIva nidAvedanA nahIM vedate, kintu anidAvedanA vedate haiM ? [u ] gautama ! sabhI pRthvI kAyika asaMjJI aura asaMjJIbhUta hote haiM, isalie anidAvedanA vedate haiM, (nidA nahIM); isa kAraNa se he gautama ! aisA kahA jAtA hai ki pRthvIkAyika jIva nidAvedanA nahIM vedate, kintu anidAvedanA vedate haiM / 2081. evaM jAva cridiyaa| [2081] isI prakAra yAvat caturindriya paryanta (kahanA cAhie / ) 2012. paMceMdiyatirikkhajoNiyA maNUsA vANamaMtarA jahA raiyA (su. 2078) / [2082] pacendriyatiryaJca, manuSya aura vANavyantara devoM kA kathana (sU. 2078 meM ukta) nairayikoM ke kathana ke samAna jAnanA caahie| 2083. joisiyANaM pucchaa| goyamA ! NidAyaM pi vedaNaM vedeti aNidAyaM pi vedaNaM vedeti / se keNaTheNaM bhaMte ! evaM baccati joisiyA NidAya pi vedaNaM vedeti aNidAyaM pi vedaNaM vedeti ? goyamA! jotisiyA duvihA paNNattA, taM jahA-mAimicchaddiTiuvavaNNagA ya amAisammahiTTiuvavaNNagA ya, tattha NaM je te mAimicchaddiTTiuvavaNNagA te NaM aNidAyaM vedaNaM vedeti, tattha NaM je te amAisammaddiTThiuvavaNNagA te NaM NidAyaM vedaNaM vedeti, se teNaTheNaM goyamA ! evaM vuccati jotisiyA duvihaM pi vedaNaM vedeti / [2083 pra.] bhagavan ! jyotiSka deva nidAvedanA vedate haiM yA anidAvedanA vedate haiM ? [2083 u.] gautama ! ve nidAvedanA bhI vedate haiM aura anidAvedanA bhI vedate haiM ! [pra.] bhagavana ! kisa kAraNa se aisA kahate haiM ki jyotiSka deva nidAvedanA bhI vedate haiM aura anidAvedanA bhI vedate haiM ? Page #1421 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 226] [prajJApanAsUtra [3] gautama ! jyotiSka deva do prakAra ke kahe haiN| yathA--mAyimithyASTiupapannaka aura amAyisamyagdRSTi upapannaka / unameM se jo mAyimithyAdRSTiupapannaka haiM, ve anidAvedanA vedate haiM aura jo amAthisamyagdaSTi upapannaka haiM, ve nidAvedanA vedate haiN| isa kAraNa se he gautama ! yaha kahA jAtA hai ki jyotiSka deva do prakAra haiM, kI vedanA vedate ityAdi / 2084. evaM vemANiyA vi| . ||pnnnnvnnaae bhagavatIe paMcatIsaimaM veyaNApayaM samattaM // [2084] vaimAnika devoM ke sambandha meM bhI isI prakAra kahanA caahie| vivecana-nidA aura anidA : svarUpa aura adhikArI-jisameM pUrNa rUpa se citta lagA ho, jisakA bhalIbhAMti dhyAna ho, use nidA kahate haiM, jo isase bilakula bhinna ho, arthAta -jisakI ora citta bilakula na ho, vaha anidAvedanA kahalAtI hai| jo saMjJIjIva mara kara nAraka hue hoM, ve saMjJIbhUta nAraka aura jo asaMjJI jIva marakara nAraka hue hoM, ve asaMjhI nAraka kahalAte haiN| inameM se saMjJIbhUta nAraka nidAvedanA aura asaMjJIbhUta nAraka anidAvedanA vedate haiN| isI prakAra paMcendriyatiryaJca, manuSya aura vANavyantara devoM kA kathana hai / jyotiSka devoM meM jo mAyimithyAdaSTi haiM, ve anidAvedanA vedate haiM aura jo amAyisamyagdapTi haiM, ve nidAvedanA vedate haiM / pRthvIkAyika se lekara caturindriyaparyanta sabhI anidAvedanA vedate haiM, nidAvedanA nahIM, kyoMki asaMjJI hone se inake mana nahIM hotA, isa kAraNa se ye anidAvedanA hI vedate haiM / asaMjJI jIvoM ko janmAntara meM kiye hue zubhAzubha karmoM kA athavA vaira Adi kA smaraNa nahIM hotaa| tathya yaha hai ki kevala tIvra adhyavasAya se kiye gae karmoM kA hI smaraNa hotA hai, kintu pahale ke asaMjJIbhava meM pRthvIkAyikAdi kA adhyavasAya tIvra nahIM thA, kyoMki ve dravyamana se rahita the| isa kAraNa asaMjJI nAraka pUrvabhavasambandhI viSayoM kA smaraNa karane meM kuzala citta nahIM hotA, jabaki saMjJI nAraka pUrvabhavasambandhI karma yA vaira-virodha kA smaraNa karate haiN| isa kAraNa ve nidAvedanA vedate haiN| sabhI pRthvIkAyika Adi jIva asaMjJI hone se vivekahIna anidAvedanA vedate haiN|' // prajJApanA bhagavatI kA paitIsavA~ vedanApada samApta / / LID 1. (ka) prajJApanA. (prameyabodhinI TIkA), bhAga 5, pR. 903 se 905 taka (kha) prajJApanA. malayavRtti, patra 557 Page #1422 -------------------------------------------------------------------------- ________________ chattIsaimaM samugghAyapayaM chattIsavAM samudghAtapada prAthamika * prajJApanAsUtra kA yaha chattIsavA~ samudghAtapada hai / * isameM samudghAta, usake prakAra tathA caubIsa daNDakoM meM se kisameM kauna-sA samudghAta hotA hai, isakI vicAraNA kI gaI hai| 'samudghAta' jainadharmazAstroM kA pAribhASika zabda hai / isakA artha zabdazAstrAnusAra hotA haiekIbhAvapUrvaka prabalatA se vedanAdi para ghAta-coTa karanA / isakI vyAkhyA vRttikAra ne isa prakAra kI hai--vedanA Adi ke anubhavarUpa pariNAmoM ke sAtha AtmA kA utkRSTa ekIbhAva / isakA phalitArtha yaha hai ki taditarapariNAmoM se virata hokara vedanIyAdi una-una karmoM ke bahuta-se pradezoM ko udIraNA ke dvArA zIghra udaya meM lAkara, bhoga kara usakI nirjarA karanA yAnI prAtmapradezoM se unako pRthaka karanA, jhAr3a ddaalnaa| / vastuta: dekhA jAe to samudghAta kA karmoM ke sAtha ghaniSTha sambandha hai| AtmA para lage hue aise karma, jo cirakAla bAda bhoge jAkara kSINa hone vAle hoM, unheM udIraNA karake udayAvalikA meM lAkara vedanAdi ke sAtha ekIbhUta hokara nirjIrNa kara denA-prabalatA se una karmoM para coTa karanA samudghAta hai| jainadarzana prAtmA para lage hue karmoM ko kSaya kiye binA AtmA kA vikAsa nahIM mAnatA / prAtmA kI zuddhi evaM vikAsazIlatA samudghAta ke dvArA karmanirjarA karane se zIghra ho sakatI hai| isalie samudghAta eka aisA AdhyAtmika zastra hai, jisake dvArA sAdhaka jAgrata raha kara karmaphala kA samabhAvapUrvaka vedana kara sakatA hai, karmoM ko zIghra hI kSaya kara sakatA hai| isI kAraNa samudghAta sAta prakAra kA batAyA gayA hai-(1) vedanAsamudghAta, (2) kaSAyasamuddhAta, (3) mAraNAntikasamudghAta, (4) vaikriyasamudghAta, (5) taijasasamudghAta, (6) AhArakasamuddhAta aura (7) kevalisamudghAta / vRttikAra ne batAyA hai ki kauna-sA samudghAta kisa karma ke Azrita hai ? yathA-vedanAsamudghAta asAtAvedanIya-kamotrita hai, kaSAyasamudghAta cAritramohanIya-karmAzrita hai, mAraNAntikasamudghAta AyuSya-karmAzrita hai, vaikriyasamudghAta vaikriyazarIranAma-karmAzrita hai, taijasa samudghAta taijasazarIranAma-karmAzrita hai, pAhArakasamudghAta AhArakazarIranAma-karmAzrita hai aura kevalisamudghAta zubha-azubhanAmakarma, sAtA-asAtAvedanIya tathA ucca-nIcagotra-karmAzrita hai / 2 1. prajJApanA. malayavatti, patra 559 2. (ka) paNNavaNAsutta bhA. 1, pR. 428 (kha) prajJApanA ma. vRtti, patra 559 Page #1423 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 228] [prajJApanAsUtra * isake pazcAt ina sAtoM samuddhAtoM meM se kauna-se samudghAta kI prakriyA kyA hai aura usake pariNAmasvarUpa usa samudghAta se sambandhita karma kI nirjarA Adi kaise hotI hai ? isakA saMkSepa meM nirUpaNa hai| tadanantara vedanAsamudghAta Adi sAtoM meM se kauna-sA samuddhAta kitane samaya kA hai, isakI carcA hai| inameM kelisamudghAta 8 samaya kA hai, zeSa samudghAta asaMkhyAta samaya ke antarmuhUrta. kAla ke haiN| isake pazcAt yaha spaSTIkaraNa kiyA gayA hai ki sAta samudghAtoM meM se kisa jIva meM kitane samudghAta pAye jAte haiM ? tadanantara yaha carcA vistAra se kI gaI hai ki eka-eka jIva meM, una-una daNDakoM ke vibhinna jIvoM meM atItakAla meM kitanI saMkhyA meM kauna-kauna se samudghAta hote haiM tathA bhaviSya meM kitanI saMkhyA meM sambhavita haiM ? / usake bAda yaha batAyA gayA hai ki eka-eka daNDaka ke jIva ko tathA una-una daNDakoM ke jIvoM ko (svasthAna meM) usa-usa rUpa meM aura anya daNDaka ke jIvarUpa (parasthAna) meM atIta-anAgata kAla meM kitane samudghAta saMbhava haiM ? * isake pazcAt samuddhAta kI apekSA se jIvoM ke alpabahutva kA vicAra kiyA gayA hai| * tatpazcAta kaSAyasamuddhAta cAra prakAra ke batA kara unakI apekSA se bhUta-bhaviSyakAla ke samudghAtoM kI vicAraNA kI gaI hai| isameM bhI svasthAna-parasthAna kI apekSA se atIta anAgata kaSAyasamudghAtoM kI evaM alpabahutva kI vicAraNA kI gaI hai| * isake pazcAt vedanA Adi samudghAtoM kA avagAhana aura sparza kI dRSTi se vicAra kiyA gayA hai| isameM yaha batalAyA gayA hai ki usa-usa jova ko avagAhanA (kSetra) tathA (kAla) sparzanA kitanI kitane kAla kI hotI hai tathA kisa samudghAta ke samaya usa jIva ko kitanI kriyAe~ lagatI haiM ? ' anta meM kevalisamudghAta sambandhI carcA vibhinna pahaluyoM se kI gaI hai / sayogI kevalI jaba taka mana-vacana-kAya-yoga kA nirodha karake ayogidazA prApta nahIM karatA taba taka siddha nahIM hotaa| sAtha hI siddhatva-prApti kI prakriyA kA sUkSmatA se pratipAdana kiyA gayA hai| anta meM siddhoM ke svarUpa kA nirUpaNa kiyA gayA hai|' 00 1 (ka) prajJApanA. malayavRtti, patra 590 (kha) paNNavaNAsuttaM, bhA. 2, pR. 151-152 2. paNNavaNAsutta, bhA. 1, pR.446 Page #1424 -------------------------------------------------------------------------- ________________ chattIsaimaM samugghAyapayaM chattIsavA~ samudghAtapada samudghAta-bheda-prarUpaNA 2085. veyaNa 1 kasAya 2 maraNe 3 veuviya 4 teyae ya 5 AhAre 6 / kevalie ceva bhave 7 jIva-maNussANa satteva / / 227 // [2085 saMgrahaNI gAthArtha ] jIvoM aura manuSyoM ke ye sAta hI samudghAta hote haiM--(1) vedanA, (2) kaSAya, (3) maraNa (mAraNAntika), (4) vaikriya, (5) tejasa, (6) AhAra (AhAraka) aura (7) kaivalika / 2056. kati NaM bhaMte ! samugghAyA paNNatA? goyamA ! satta samugghAyA pnnttaa| taM jahA-vedaNAsamugghAe 1 kasAyasamugdhAe 2 mAraNaMtiyasamugghAe 3 veubviyasamugghAe 4 teyAsamugghAe 5 prAhAragasamugghAe 6 kevalisamugghAe 7 / [2086 pra.] bhagavan ! samudghAta kitane prakAra ke kahe gae haiM ? [2086 u.] gautama ! samudaghAta sAta kahe haiM / yathA-(1) vedanAsamudghAta, (2) kaSAyasamudghAta, (3) mAraNAntikasamudghAta, (4) vaikriyasamudghAta, (5) taijasasamudghAta, (6) AhArakasamudghAta aura (7) kevalisamudghAta / vivecana-samudghAta : svarUpa aura prakAra-samudghAta meM sama+ ud+ghAta, ye tIna zabda haiN| inakA vyAkaraNAnusAra artha hotA hai-sam--ekobhAvapUrvaka, ut-prabalatA se, ghAta-ghAta krnaa| tAtparya yaha huA ki ekAgratApUrvaka prabalatA ke sAtha ghAta karanA / bhAvArtha yaha hai ki vedanA Adi ke sAtha utkRSTa rUpa se ekIbhUta ho jAnA / phalitArtha yaha huA ki vedanA prAdi samudghAta ke samaya prAtmA vedanAdijJAnarUpa meM pariNata ho jAtA hai, use anya koI bhAna nahIM rhtaa| jaba jIva vedanAdi samudghAtoM meM pariNata hotA hai, taba kAlAntara meM anubhava karane yogya vedanIyAdi karmoM ke pradezoM ko udIraNAkaraNa ke dvArA khIMcakara, udayAvalikA meM DAlakara, unakA anubhava karake nirjIrNa kara DAlatA hai, arthAt-AtmapradezoM se pRthaka kara detA hai| yahI ghAta kI prabalatA hai| pUrvakRta karmoM kA jhar3a jAnA, aAtmA se pRthak ho jAnA hI nirjarA hai| samudghAta sAta prakAra ke haiM-(1) vedanA, (2) kaSAya, (3) mAraNAMtika, (4) vaikriya, (5) tejasa, (6) AhAraka aura (7) kevlii| kauna samuddhAta kisa karma ke Azrita hai ? -inameM se vedanAsamudghAta asAtAvedanIya-karmAzraya hai, kaSAyasamudghAta cAritramohanIya-karmAzraya hai, mAraNAntikasamudghAta antarmuhUrta zeSa AyuSyakarmAzraya hai, vaikriyasamudaghAta vaikriyazarIranAma-karmAzraya hai, taijasasamudghAta taijasazarIranAma-karmAzraya hai, Page #1425 -------------------------------------------------------------------------- ________________ N 230] [prajJApanAsUtra AhArakasamudghAta AhArakazarIranAma-karmAzraya hai aura kevalisamudghAta sAtA-asAtAvedanIya, zubhaazubhanAmakarma aura uccanIcagotra-karmAzraya hai / 1. vedanAsamudghAta kI prakriyA aura pariNAma-vedanAsamudghAta karane vAlA jIva asAtAvedanIya karma ke pudgaloM kI parizATanA (nirjarA) karatA hai| prAzaya yaha hai ki vedanA se pIr3ita jIva anantAnanta karmapudgaloM se vyApta apane prAtmapradezoM ko zarIra se bAhara nikAlatA hai aura mukha evaM udara Adi chidroM ko tathA kAna, skandha Adi ke apAntarAloM (bIca ke rikta sthAnoM) ka karake, lambAI aura vistAra meM zarIramAtra kSetra ko vyApta karake antarmuhUrta taka rahatA hai / usa antamuharta meM vaha bahuta-se asAtAvedanIyakarma ke pudgaloM ko nirjIrNa kara DAlatA hai| 2. kaSAyasamudghAta kI prakriyA aura pariNAma kaSAyasamudghAta karane vAlA jIva kaSAyacAritramohanIyakarma ke pudagaloM kA parizATana karatA hai---kaSAya ke udaya se yukta jIva apane pradezoM ko bAhara nikAlatA hai / una pradezoM se mukha, udara Adi chidroM ko tathA kAna, skandha Adi antarAloM ko pUrita karatA hai / lambAI tathA vistAra se zarIramAtra kSetra ko vyApta karake rahatA hai| aisA karake vaha bahuta-se kaSAyakarmapudgaloM kA parizATana karatA hai-jhAr3a detA hai| 3. mAraNAntikasamudghAta kI prakriyA aura pariNAma mAraNAntikasamudghAta karane vAlA jIva Ayukarma ke pudgaloM kA parizATana karatA hai| isa samudghAta meM yaha vizeSatA hai ki mAraNAntikasamudghAta karane vAlA jIva apane pradezoM ko bAhara nikAla kara mukha tathA udara Adi ke chidroM ko ndha aAdi antarAloM ko pUrita karake vistAra aura moTAI meM apane zarIrapramANa hokara kintu lambAI meM apane zarIra ke atirikta jaghanya aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga taka aura utkRSTa asaMkhyAta yojana taka eka dizA ke kSetra ko vyApta karake rahatA hai| 4. vaikriyasamudghAta ko prakriyA aura pariNAma - vaikriyasamudghAta karane vAlA jIva apane pradezoM ko zarIra se bAhara nikAla kara zarIra ke vistAra aura moTAI ke barAbara tathA lambAI meM saMkhyAtayojanapramANa daNDa nikAlatA hai| phira yathAsambhava vaikriyazarIranAmakarma ke sthUla pudgaloM kA parizATana karatA hai| 5. tejasasamudghAta kI prakriyA aura pariNAma-taijasasamudghAta karane vAlA jIva tejolezyA ke nikAlane ke samaya taijasazarIranAmakarma ke pudgaloM kA parizATana karatA hai| 6. AhArakasamudghAta kI prakriyA aura pariNAma prAhArakasamudghAta karane vAlA pAhArakazarIranAmakarma ke pudgaloM kA parizATana karatA hai / / 7. kevalisamudghAta kI prakriyA aura pariNAma- kevalisamudghAta karane vAlA jIva sAtAasAtAvedanIya Adi karmoM ke pudgaloM kA parizATana karatA hai / kevalI hI kevalisamudghAta karatA hai| isameM ATha samaya lagate haiM / kevalisamudghAta karane vAlA kevalI prathama samaya meM moTAI meM apane zarIra pramANa AtmapradezoM kA daNDa Upara aura nIce lokAnta taka racatA hai| dUsare samaya meM pUrva, pazcima, uttara aura dakSiNa dizA meM kapATa kI racanA karatA hai| tIsare samaya meM manthAna (mathAnI) kI racanA karatA hai| cauthe samaya meM avakAzAntaroM ko pUrita karatA (bharatA) hai| pAMcaveM samaya meM una avakA Page #1426 -------------------------------------------------------------------------- ________________ chattIsavA~ samudghAtapada) [231 zAntaroM ko sikor3atA hai, chaThe samaya meM manthAna ko sikor3atA hai, sAtaveM samaya meM kapATa ko saMkucita karatA hai aura pAThaveM samaya meM daNDa kA saMkoca karake aAtmastha ho jAtA hai|' samudghAta-kAla-prarUpaNA 2087. [1] vedaNAsamugdhAe gaM bhaMte ! katisamaie paNNatte ? goyamA ! asaMkhejjasamaie aMtomuhuttie pnnnntte| [2087-1 pra.] bhagavan ! vedanAsamudghAta kitane samaya kA kahA gayA hai ? [2087-1 u.] gautama ! vaha asaMkhyAta samayoM vAle antarmuhUrta kA kahA hai| [2] evaM jAva paahaargsmugghaae| [2087-2] isI prakAra yAvat AhArakasamudghAta paryanta kathana karanA caahie| 2088. kevalisamugghAe NaM bhaMte ! katisamaie paNNate ? goyamA ! aTusamaie pnnnntte| (2088 pra.] bhagavan ! kevalisamudghAta kitane samaya kA kahA hai ? [2088 u.] gautama ! vaha pATha samaya kA kahA hai / vivecana--niSkarSa vedanAsamuddhAta se lekara AhArakasamudghAta taka samudghAtakAla antamuharta kA hai, kintu vaha antarmuhUrta asaMkhyAta samayoM kA samajhanA caahie| kevalisamudghAta kA kAla ATha samaya kA hai| cauvIsa daNDakoM meM samudghAta-saMkhyA-prarUpaNA 2086. raiyANaM bhaMte ! kati samugdhAyA paNNatA? goyamA ! cattAri samugghAyA pnnnnttaa| taM jahA- vedaNAsamugghAe 1 kasAyasamugghAe 2 mAraNaMtiyasamugdhAe 3 veubviyasamugghAe 4 / [2086 pra.] bhagavan ! nairayikoM ke kitane samudghAta kahe haiM ? / [2086 u.] gautama ! unake cAra samudghAta kahe haiM / yathA-(1) vedanAsamudghAta, (2)kaSAyasamudghAta, (3) mAraNAntikasamudghAta evaM (4) vaikriyasamudghAta / 2060. [1] asurakumArANaM bhaMte ! kati samugdhAyA paNNatA? goyamA ! paMca samugdhAyA pnnnnttaa| taM jahA- vedaNAsamugghAe 1 kasAyasamugghAe 2 mAraNaMtiyasamugghAe 3 veuvviyasamugdhAe 4 teyAsamugghAe 5 / [2060 pra.] bhagavan ! asurakumAroM ke kitane samudghAta kahe haiM ? 1. prajJApanA. (prameyabodhinI TokA) bhA. 5, pR. 913-914 2. prajJApanA. (prameyabodhinI TIkA) bhA. 5, pR. 919-920 Page #1427 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 232 prajJApanAsUna [2090-1 u.] gautama ! unake pAMca samuddhAta kahe haiM / yathA-(1) vedanAsamudghAta, (2) kaSAyasamuddhAta, (3) mAraNAntikasamudghAta, (4) vaikriyasamudghAta aura (5) taijasasamudghAta / [2] evaM jAva thaNiyakumArANaM / [2090-2] isI prakAra yAvat stanitakumAra paryanta kahanA cAhie / 2061. [1] puDhavikkAiyANaM bhaMte ! kati samugghAyA paNNatA? goyamA ! tiNNi samugghAyA pnnnntaa| taM jahA-vedaNAsamugghAe 1 kasAyasamugghAe 2 mAraNaMtiyasamugghAe 3 / [2061-1 pra.] bhagavan ! pRthvIkAyika jIvoM ke kitane samudghAta kahe haiM ? [2061-1 u.] gautama ! unake tIna samudghAta kahe haiN| yathA-(1) vedanAsamudghAta, (2) kaSAyasamudghAta aura (3) mAraNAntikasamudghAta / [2] evaM jAva caridiyANaM / NavaraM vAukkAiyANaM cattAri samugghAyA paNNattA, taM jahA-vedaNAsamugghAe 1 kasAyasamugdhAe 2 mAraNaMtiyasamugghAe 3 veubviyasamugghAe 4 / [2061-2] isI prakAra yAvat caturindriya paryanta jAnanA caahie| vizeSa yaha hai ki vAyukAyika jIvoM ke cAra samudghAta kahe haiM / yathA-(1) vedanAsamudghAta, (2) kaSAyasamudghAta, (3) mAraNAntika samudghAta aura (4) vaikriyasamudghAta / 2062. paMcediyatirikkhajoNiyANaM jAva vemANiyANaM bhaMte ! kati samugghAyA paNNatA ? goyamA ! paMca samugghAyA paNNattA / taM jahA-vedaNAsamugghAe 1 kasAyasamugdhAe 2 mAraNaMtiyasamugghAe 3 veubviyasamugdhAe 4 teyAsamugghAe 5 / gavaraM maNUsANaM sattavihe samugghAe paNNatte, taM jahA vedagAsamugghAe 1 kasAyasamugghAe 2 mAraNaMtiyasamugdhAe 3 veubviyasamugghAe 4 teyAsamugdhAe 5 prAhAraNasamugdhAe 6 kevalisamugdhAe 7 / / [2092 pra.] bhagavan ! paMcendriyatiryaJca se lekara yAvat vaimAnika paryanta kitane samudghAta __[2062 u.] gautama ! unake pAMca samudghAta kahe haiM / yathA-(1) vedanAsamudghAta,(2)kaSAyasamudghAta, (3) mAraNAntikasamuddhAta, (4) vaikriyasamudghAta aura (5) taijasasamudghAta / vizeSa yaha hai ki manuSyoM ke sAta samudghAta kahe haiN| yathA--(1) vedanAsamudghAta, (2) kaSAyasamudghAta, (3) mAraNAntikasamudghAta, (4) vaikriyasamudghAta, (5) taijasasa mudghAta, (6) AhArakasamuddhAta aura (7) kevlismudghaat| vivecana samuddhAta : kisameM kitane aura kyoM ? --nArakoM meM Adi ke 4 samudghAta hote haiM, kyoMki nArakoM meM tejolabdhi, AhArakalabdhi aura kevalitva kA abhAva hone se taijasa, AhAraka aura kevalisamuddhAta nahIM hote| asurakumArAdi dasa bhavanapati devoM meM prArambha ke cAra aura pAMcavAM taijasasamuddhAta bhI ho sakatA hai| pRthvIkAyikAdi pAMca sthAvaroM meM prArambha ke tIna samuddhAta hote haiM, kintu vAyukAyika jIvoM meM pahale ke tIna aura eka vaikriyasamudghAta, yoM cAra samudghAta hote haiN| paMcendriyatiryaJcoM se lekara vaimAnikoM taka prArambha ke pAMca samudghAta pAye jAte haiM / kintu manuSyoM meM sAtoM Page #1428 -------------------------------------------------------------------------- ________________ chattIsavA~ samudghAtapada] [233 hI samudghAta pAye jAte haiN| tiryaJcapaMcendriyoM se lekara vaimAnikoM taka pAMca samudghAta isalie pAye jAte haiM ki tiryaJca pacendriyoM Adi meM AhArakalabdhi aura kevalitva nahIM hote / ataH antima do samudghAta unameM nahIM pAye jAte / ' cauvIsa daNDakoM meM ekatvarUpa se atItAdi-samudghAta-prarUpaNA 2063. [1] egamegassa NaM bhaMte ! raiyassa kevatiyA vedaNAsamugghAyA atItA? goyamA ! annNtaa| kevatiyA purekkhaDA ? goyamA ! kassai asthi kassai gasthi, jassa'sthi jahaSNeNaM ekko vA do vA tiNNi vA, ukkoseNaM saMkhejjA vA asaMkhejjA vA aNaMtA vA / [2063-1 pra.] bhagavan ! eka-eka nAraka ke kitane vedanAsamudghAta atIta-vyatIta hue haiM ? [2093-1 u.] he gautama ! ve ananta hue haiM / [pra. bhagavan ! ve bhaviSya meM (Age) kitane hone vAle haiM ? [u.] gautama ! kisI ke hote haiM aura kisI ke nahIM hote| jisake hote haiM, usake jaghanya eka, do yA tIna hote haiM aura utkRSTa saMkhyAta, asaMkhyAta yA ananta hote haiM / [2] evaM asurakumArassa bi, NiraMtaraM jAva vemANiyassa / [2063-2] isI prakAra asurakumAra ke viSaya meM bhI jAnanA cAhie / yahA~ se lagAtAra vaimAnika paryanta isI prakAra kahanA caahie| 2064. [1] evaM jAva teyagasamugghAe / [2064-1] isI prakAra yAvat taijasasamudghAta taka (jAnanA caahie|) [2] evaM ete paMca cauvIsA dNddgaa| [2094-2] isI prakAra ye pAMcoM samudghAta (vedanA, kaSAya, mAraNAntika, vaikriya aura tejasa) bhI cauvIsa daNDakoM ke krama se samajha lene caahie| 2065. [1] egamegassa NaM bhaMte ! Neraiyassa kevatiyA pAhAragasamugdhAyA pratItA? goyamA ! kassai asthi kassai gasthi / jassa'sthi jahaNNeNaM ekko vA do vA, ukkoseNaM tissnni| kevatiyA purekkhaDA? kassai asthi kassai thi| jassa'sthi jahaNaNaM ekko vA do vA tiNi vA, ukkoseNaM cattAri / [2065-1 pra] bhagavan ! eka-eka nAraka ke atIta AhArakasamudghAta kitane haiM ? 1. prajJApanA. malayavRtti, abhi. rA. koSa bhA. 7, pR. 436 Page #1429 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 234] [prajJApanAsUtra [2095-1 u.] gautama ! ve kisI ke hote haiM aura kisI ke nahIM hote| jisake (pratIta AhArakasamudghAta) hote haiM, usake bhI jaghanya eka yA do hote haiM aura utkRSTa tIna hote haiM / [pra.] bhagavan ! eka-eka nAraka ke bhAvI samadghAta kitane hote haiM ? [u.] gautama ! kisI ke hote haiM aura kisI ke nahIM hote| jisake hote haiM, usake jaghanya eka, do yA tIna aura utkRSTa cAra samudghAta hote haiN| [2] evaM NiraMtaraM jAva vemaanniyss| navaraM maNUsassa pratItA vi purekkhaDA vi jahA raiyassa purekkhddaa| [2995-2] isI prakAra (asurakumAroM se lekara) yAvat lagAtAra vaimAnika paryanta kahanA caahie| vizeSa yaha hai ki manuSya ke atIta aura anAgata nAraka ke (atIta aura anAgata AhArakasamudghAta ke) samAna haiN| 2066. [1] egamegassa NaM bhaMte ! Neraiyassa kevatiyA kevalisamugdhAyA pratIyA? goyamA ! gsthi| kevatiyA purekkhaDA? goyamA ! kassai asthi kassai patthi / jassa'sthi ekko| [2066-1 pra.] bhagavan ! eka-eka nAraka ke atIta kevalisamudghAta kitane hue haiM ? [2066-1 u.] gautama ! (eka bhI nAraka ke eka bhI atIta kevalisamudghAta) nahIM haiM / [pra.] bhagavan ! (eka-eka nAraka ke) bhAvI (kevalisamudghAta) kitane hote haiM ? [u.] gautama ! kisI (nAraka) ke (bhAvI kevalisamudghAta) hotA hai, kisI ke nahIM hotaa| jisake hotA hai, usake eka hI hotA hai / [2] evaM jAya vemaanniyss| NavaraM maNUsassa atotA kassai asthi kassai Nasthi / jassa'sthi ekko / evaM purekkhaDA vi / _ [2096-2] isI prakAra yAvat vaimAnika paryanta (atIta aura anAgata kevalisamudghAta. viSayaka kathana karanA caahie|) vizeSa yaha hai ki kisI manuSya ke atIta kevalisamudghAta hotA hai, kisI ke nahIM hotaa| jisake hotA hai, usake eka hI hotA hai| isI prakAra (atIta kevalisamudghAta ke samAna manuSya ke) bhAvI (kevalisamuddhAta) kA bhI (kathana jAna lenA caahie)| vivecana--eka-eka jIva ke pratIta-anAgata samudghAta kitane ?-prastuta prakaraNa meM eka-eka jIva ke kitane vedanAdi samuddhAta atIta ho cuke haiM aura kitane bhaviSya meM hone vAle haiM ?, isakA cauvIsa daNDakoM ke krama se nirUpaNa kiyA gayA hai| (1) vedanAsamudghAta-eka-eka nAraka ke ananta vedanAsamudghAta pratIta hue haiM, kyoMki nArakAdi sthAna ananta haiN| eka-eka nAraka-sthAna ko anantabAra prApta kiyA hai aura eka bAra nAraka-sthAna kI prApti ke samaya eka nAraka ke aneka bAra vedanAsamudghAta hue haiN| yaha kathana bAhulya kI apekSA se samajhanA caahie| bahuta-se jIvoM ko avyavahAra-rAzi se nikale anantakAla Page #1430 -------------------------------------------------------------------------- ________________ chattIsavA~ samudghAtapada [235 vyatIta ho cukA hai / unako apekSA se eka-eka nAraka ke ananta vedanAsamudghAta atIta kahe gae haiN| jina jovoM ko vyavahArarAzi se nikale alpasamaya vyatIta huA hai, unakI apekSA se yathAsambhava saMkhyAta yA asaMkhyAta vedanAsamudghAta vyatIta hue samajhane caahie| eka-eka nAraka ke bhAvI samudghAta ke viSaya meM kahA gayA hai ki kisI nAraka ke bhAvIsamudghAta hote haiM, kisI ke nahIM hote / tAtparya yaha hai ki jo jIva pRcchA ke samaya ke pazcAt vedanAsamudghAta ke binA ho naraka se nikala kara anantara manuSyabhava prApta karake vedanAsamudghAta kiye binA ho siddhi prApta karegA, usakI apekSA se eka bhI vedanAsamudaghAta nahIM hai| jo isa pacchA samaya ke pazcAt Ayu zeSa hone ke kAraNa kucha kAla taka naraka meM sthita raha kara phira manuSyabhava prApta karake siddha hogA, usake eka, do yA tIna vedanAsamudghAta sambhava haiN| saMkhyAtakAla taka saMsAra meM rahane vAle nAraka ke saMkhyAta tathA asaMkhyAtakAla taka saMsAra meM rahane vAle ke asaMkhyAta aura anantakAla taka saMsAra meM rahane vAle ke ananta bhAvI samudghAta hote haiN| nArakoM ke samAna hI asurakumArAdi bhavanapatiyoM, pRthvIkAyikAdi ekendriyoM, vikalendriyoM, paMcendriyatiryaJcoM, manuSyoM, vANavyantara, jyotiSka evaM vaimAnikoM ke bhI ananta vedanAsamudghAta atIta hue haiM tathA bhAvIvedanAsamudghAta kisI ke hote haiM, kisI ke nahIM hote| jisake hote haiM, ve jaghanya eka, do yA tIna hote haiM, utkRSTa saMkhyAta, asaMkhyAta yA ananta hote haiN|' [1-3-4-5] vedanAsamudghAta kI taraha kaSAya, mAraNAntika, vaikriya evaM tejasa-samudghAtaviSayaka kathana cauvIsa daNDakoM ke krama se samajha lenA caahie| (6) AhArakasamudghAta-eka-eka nAraka ke atIta AhAraka-samudghAta ke prazna ke uttara meM kahA gayA hai ki prAhArakasamudghAta kisI-kisI kA hotA hai, kisI kA nahIM hotaa| jisa nAraka ke atIta pAhArakasamudghAta hotA hai, usake bhI jaghanya eka yA do hote haiM aura utkRSTa tIna hote haiM / jisa nAraka ne pahale manuSyabhava prApta kara ke anukUla sAmagrI ke abhAva meM caudaha pUrvo kA adhyayana nahIM kiyA athavA caudaha pUrvo kA adhyayana hone para bhI AhArakalabdhi ke abhAva meM yA vaisA koI viziSTa prayojana na hone se prAhArazarIra kA nirmANa nahIM kiyA, usake atIta AhArakasamudghAta nahIM hote / usase bhinna prakAra ke nAraka ke jaghanya eka yA do aura utkRSTa tIna AhArakasamudghAta hote haiM / cAra nahIM ho sakate, kyoMki cAra bAra AhArakazarIra kA nirmANa karane vAlA jIva naraka meM nahIM jA sktaa| bhAvI AhArakasamudghAta bhI kisI ke hote haiM, kisI ke nhiiN| jinake hote haiM, unake jaghanya eka, do yA tIna hote haiM aura utkRSTa cAra hote haiN| jo nAraka manuSyabhava ko prApta karake anukUla sAmagrI na milane se caudaha pUrvo kA adhyayana nahIM karegA yA adhyayana karake bhI AhArakasamudghAta nahIM karegA aura siddha ho jAegA, usake bhAvI AhArakasamuddhAta nahIM hote| isase 1. (ka) prajJApanA. (prameyabodhinI TokA) bhA. 5, pR. 927 se 929 taka (kha) prajJApanA. malayavRtti, abhidhAna rA. koSa bhA. 7, pR. 437 2. (ka) vahI, a. rA. koSa bhA.7, pR. 437 (kha) prajJApanA, (prameyabodhinI TIkA) bhA. 5, pR. 930 Page #1431 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 236] [prajJApanAsUtra bhinna nAraka ke jaghanya eka, do yA tIna aura utkRSTa cAra bhAvI AhArakasamudghAta hote haiN| isase adhika bhAvI AhArakasamudghAta nahIM ho sakate, kyoMki tadanantara vaha jIva niyama se kisI dUsarI gati meM nahIM jAtA aura AhAraka-samuddhAta kiye binA hI siddhi prApta kara letA hai| isI prakAra asurakumArAdi bhavanapatiyoM se lekara vaimAnikoM taka ke atIta aura anAgata pAhArakasamudghAta ke viSaya meM samajha lenA cAhie / parantu manuSya ke atIta aura anAgata AhArakasamudghAta nAraka ke atIta aura anAgata AhArakasamudghAta ke samAna haiN| nAraka ke atIta aura anAgata jaghanya eka, do yA tIna aura utkRSTa cAra haiM, isI prakAra manuSya ke haiN|' (7) kevalisamudghAta-eka-eka nAraka ke atItakevalisamudghAta eka bhI nahIM hai, kyoMki kevalisamuddhAta ke pazcAt niyama se antarmuhUrta meM hI jIva ko mokSa prApti ho jAtI hai / phira usakA naraka meM jAnA aura nAraka honA sambhava nahIM hai / ataeva kisI bhI nAraka ke atItakevalisamudghAta sambhava nahIM hai| aba rahA nAraka ke bhAvIkevalisamudghAta kA prazna yaha kisI ke hotA hai, kisI ke nahIM hotA / jisa nAraka ke hotA hai, usake eka ho kevalisamudghAta hotA hai| eka se adhika nahIM ho sakatA, kyoMki eka kevalisamudghAta ke dvArA hI cAroM aghAtika karmoM kI sthiti samAna karake kevalI antarmuhUrta meM hI mokSa prApta kara lete haiN| phira dUsarI bAra kisI ko bhI kevalisamudghAta kI AvazyakatA nahIM hotii| jo nAraka bhavabhramaNa karake muktipada prApta karane kA avasara pAyegA, usa samaya usake aghAtIkarmoM kI sthiti viSama hogI to use sama karane ke lie vaha kevalisamudghAta kregaa| yaha usakA bhAvIkevalisamudghAta hogA / jo nAraka kevalisamudghAta ke binA hI mukti prApta karegA athavA jo (abhavya) kabhI mukti prApta kara hI nahIM sakegA, usakI apekSA se bhAvIkevalisamudghAta nahIM hotaa| manuSya ke atirikta bhavanapati, pRthvIkAyika Adi ekendriya, vikalendriya, paMcendriyatiryaJca, vANavyantara, jyotiSka aura vaimAnika deva ke bhI atIta kevalisamudghAta nahIM hotA / bhAvI kevalisamadaghAta kisI ke hotA hai, kisI ke nahIM hotaa| jisake hotA hai, eka hI hotA hai| yukti pUrvavat samajhanA / kisI manuSya ke atIta kevalisamudghAta hotA hai, kisI ke nhiiN| kevalisamudghAta jisake hotA hai, eka hI hotA hai| jo manuSya ke valisa mudghAta kara cukA hai aura abhI taka makta nahIM huA hai--antarmuhUrta meM mukta hone vAlA hai, usakI apekSA se atIta kevalisamudghAta hai; kintu jisa manuSya ne kevalisamudghAta nahIM kiyA hai, usakI apekSA se nahIM hai| atItakevalisamadghAta ke samAna manuSya ke bhAvIkevalisamudghAta kA kathana bhI jAna lenA caahie| atIta kI taraha bhAvI kevalisamudghAta bhI kisI kA hotA hai, kisI kA nhiiN| jisakA hotA hai, usakA eka hI hotA hai, adhika nahIM / 1. (ka) prajJApanA. (prameyabodhinI TIkA), bhA. 5, pR. 930 se 932 taka (kha) prajJApanA. malayavatti, a. rA. koSa bhA. 7, pR. 438 2. (ka) vahI, a. rA. koSa bhA. 7, pR. 438 (kha) prajJApanA (prameyabodhinI TIkA) bhA. 5, pR. 933 se 935 taka Page #1432 -------------------------------------------------------------------------- ________________ chattIsayAM samudghAtapada] [237 cauvIsa daNDakoM meM bahutva kI apekSA se atIta-anAgata-samudghAta-prarUpaNA 2067. [1] raiyANaM bhaMte ! kevatiyA vedaNAsamugghAyA pratItA ? goyamA ! annNtaa| kevatiyA purekkhaDA ? gotamA ! annNtaa| [2097-1 pra.] bhagavan ! nArakoM ke kitane vedanAsamudghAta atIta hue haiM ? [2097-1 u.] gautama ! ve ananta hue haiM / [pra.] bhagavan ! (unake) bhAvI vedanAsamudghAta kitane hote haiM ? [u.] gautama ! ve bhI ananta hote haiM / [2] evaM jAva vemANiyANaM / [2067-2] isI prakAra yAvat vaimAnikoM (ke vedanAsamuddhAta) taka (ke viSaya meM jAnanA caahie)| 2068. [1] evaM jAva teyagasamugghAe / [2068-1] isI prakAra ( vedanAsamudghAta ke samAna ) yAvat taijasasamuddhAta paryanta samajhanA caahie| [2] evaM ete vi paMca cauvIsA dNddgaa| [2018-2] isa prakAra ina (vedanA se lekara taijasa taka) pAMcoM samudghAtoM kA (kathana) . cauvIsoM daNDakoM meM (bahuvacana ke rUpa meM samajha lenA cAhie / ) 2066. [1] raiyANaM bhaMte ! kevatiyA pAhAragasamugghAyA pratIyA? goyamA! asNkhejjaa| kevatiyA purekkhaDA? goyamA! asNkhejjaa| [2066-1 pra.] bhagavAn ! nArakoM ke kitane pAhArakasamudghAta pratIta hue haiM ? [2066-1 u.] gautama ! ve asaMkhyAta hue haiN| [pra.] bhagavan ! unake AgAmI AhArakasamudghAta kitane hote haiM ? [u.] gautama ! ve bhI asaMkhyAta hote haiN| [2] evaM jAva vemANiyANaM / gavaraM vaNapphaikAiyANaM maNUsANa ya imaM NANattaM / vaNapphaikAiyANaM bhaMte ! kevatiyA AhAragasamugdhAyA pratItA ? goyamA! annNtaa| maNasANaM bhaMte ! kevatiyA pAhAragasamugghAyA atItA? goyamA ! siya saMkhejjA siya asaMkhejjA / evaM purekkhaDA vi / Page #1433 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 238] [prajJApanAsUtra [2066-2] isI prakAra (nArakoM ke samAna) yAvat vaimAnikoM taka kA kathana samajha lenA caahie| vizeSatA yaha hai ki vanaspanikAyikoM aura manuSyoM ko vaktavyatA meM inase bhinnatA hai / yathA-- [pra.] bhagavan ! vanaspatikAyika jIvoM ke kitane AhArakasamudghAta pratIta hue haiM ? [u.] gautama ! (unake) ananta (pAhArakasamudraghAta pratIta hue haiN)| [pra.] bhagavan ! manuSyoM ke kitane prAhArakasamudaghAta pratIta hue haiM ? [u.] gautama ! (unake pAhArakasamudghAta) kathaMcit saMkhyAta aura kathaMcit asaMkhyAta (hue haiM / ) isI prakAra unake bhAvI AhArakasamudghAta bhI samajha lene caahie| 2100. [1] raiyANaM bhaMte ! kevatiyA kevalisamugghAyA pratIyA ? goyamA ! nntthi| kevatiyA purekkhaDA? goyamA! asNkhejjaa| [2100-1 pra.] bhagavan ! nairayikoM ke kitane kevalisamudghAta atIta hue haiM ? [2100-1 u.] gautama ! eka bhI nahIM hai| [pra.] bhagavana ! nArakoM ke kitane kevalisamudghAta AgAmI haiN| [u.] gautama ! ve asaMkhyAta haiM / [2] evaM jAva vemANiyANaM / NavaraM vaNaSphaikAiya-maNUsesu imaM NANattaM / vaNapphaikAiyANaM bhaMte ! kevatiyA kevalisamugghAyA atItA? goyamA! nntthi| kevatiyA purekkhaDA? goyamA ! annNtaa| maNasANaM bhaMte ! kevatiyA kevalisamugghAyA pratIyA ? goyamA ! siya asthi siya nntthi| jadi asthi jahaNaNaM ekko vA do vA tiNi kA, ukkoseNaM stpuhttN| kevatiyA purekkhaDA? goyamA ! siya saMkhejjA siya asNkhejjaa| [2100-2 pra.] isI prakAra yAvat vaimAnikoM taka samajhanA caahie| vizeSa yaha hai ki vanaspatikAyikoM aura manuSyoM meM ( kevalisamudghAta ke viSaya meM pUrvakathana se) bhinnatA hai| yathA [pra.] bhagavan ! vanaspatikAyikoM ke kitane kevalisamuddhAta atIta haiM ? [u.] gautama ! (inake kevalisasudghAta atIta) nahIM haiN| Page #1434 -------------------------------------------------------------------------- ________________ chattIsavA~ samudghAtapada [239 [pra.] bhagavan ! inake kitane bhAvI kevalisamuddhAta haiM ? [u.] gautama ! ve ananta haiN| [pra.] bhagavan ! manuSyoM ke kitane kevalisamudghAta atIta haiM ? [u.] gautama ! kathaJcit haiM aura kathaJcita nahIM haiN| yadi haiM to jaghanya eka, do yA tIna aura utkRSTa zatapRthaktva haiN| [pra.] bhagavan ! unake bhAvI kevalisamudghAta kitane kahe haiM ? [u.] gautama ! kathaJcit saMkhyAta haiM aura kathaJcit asaMkhyAta haiM / vivecana-nArakAdi meM bahutva kI apekSA se bedanAsamudghAta Adi kA nirUpaNa--- nArakoM ke vedanAsamudghAta ananta atIta hue haiM, kyoMki bahuta-se nArakoM ko vyavahArarAzi se nikale anantakAla ho cukA hai| inake bhAvI samudghAta bhI ananta haiM, kyoMki bahuta se nAraka anantakAla taka saMsAra meM sthita rheNge| asurakumArAdi bhavanapatiyoM, pRthvIkAyikAdi ekendriyoM, vikalendriyoM, tiryaJcapaMcendriyoM, manuSyoM, vANavyantaroM, jyotiSkoM aura vaimAnikoM ke bhI vedanAsamudghAta atIta aura anAgata (bhAvI) meM ananta hote haiN| vedanAsamudghAta kI bhAMti kaSAya, mAraNAntika, vaikriya aura taijasa samuddhAta kI vaktavyatA bhI samajha lenI caahie|' ina sabakA nirUpaNa caubIsa daNDakoM meM bahuvacana ke rUpa meM karanA caahie| zrAhArakasamudghAta--nArakoM ke atItamAhArakasamudghAta asaMkhyAta haiN| isakA tAtparya yaha hai ki yadyapi sabhI nAraka asaMkhyAta haiM, tathApi unameM bhI kucha asaMkhyAta nAraka aise hote haiM, jo pahale pAhArakasamadaghAta kara cake haiM, unakI apekSA se nArakoM ke atIta AhArakasamadaghAta asaMkhyAta kahe haiN| isI prakAra nArakoM ke bhAvI AhArakasamudghAta bhI pUrvokta yukti se asaMkhyAta samajha lene caahie| vanaspatikAyikoM aura manuSyoM ko chor3akara zeSa daNDakoM meM vaimAnika paryanta atIta aura anAgata AhArakasamudghAta pUrvavat asaMkhyAta haiM / vanaspatikAyikoM ke pratIta pAhArakasamudghAta-bahuvacana kI apekSA se ananta haiM, kyoMki aise vanaspatikAyika jIva ananta haiM, jinhoMne caudaha pUrvo kA jJAna bhUtakAla meM kiyA thA, kintu pramAda ke vazIbhUta hokara saMsAra kI vRddhi karake vanaspatikAyikoM meM vidyamAna haiN| vanaspatikAyikoM ke bhAvI AhArakasamuddhAta bhI ananta haiM, kyoMki pRcchA ke samaya jo jIva vanaspatikAya meM haiM, unameM se ananta jIva vanaspatikAyikoM meM se nikala kara manuSyabhava pAkara caudaha pUrvo kA jJAna prApta karake AhArakasamudghAta karake siddhigamana kreNge| manuSyoM ke atIta-anAgata zrAhArakasamudghAta-bahuvacana kI apekSA se kadAcit saMkhyAta aura kadAcit asaMkhyAta haiN| tAtparya yaha hai ki saMmUcchima aura garbhaja manuSya milAkara utkRSTa saMkhyA meM aMgulamAtra kSetra meM jitane pradezoM kI rAzi hai, usake prathama vargamUla kA tRtIya vargamUla se guNAkAra 1. prajJApanA. malayavRtti, a. rA. koSa, bhA. 7, pR. 438 Page #1435 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 240] [prajJApanAsUtra karane para jo parimANa AtA hai, utane pradezoMvAle khaNDa-dhanIkRta loka kI eka pradeza vAlI zreNI meM jitane manuSya hote haiM, unameM se eka kama karane para jitane manuSya hoM, utane hI haiN| ye manuSya nAraka Adi anya jIvarAziyoM kI apekSA kama haiN| unameM bhI aise manuSya kama haiM, jinhoMne pUrvabhavoM meM AhArakazarIra banAyA ho, isa kAraNa ve kadAcit saMkhyAta aura kadAcit asaMkhyAta hote haiN| isI prakAra manuSyoM ke bhAvI AhArakasamudghAta bhI pUrvokta yukti ke anusAra kadAcit saMkhyAta aura kadAcit asaMkhyAta samajhane caahie|' kevalisamudghAta-nArakoM ke atIta kevalisamudghAta eka bhI nahIM hotA, kyoMki jina jIvoM ne kevalisamudghAta kiyA hai, unakA nAraka meM jAnA aura nAraka honA sambhava nahIM hai / nArakoM ke bhAvI kevalisamudghAta asaMkhyAta haiM, kyoMki pRcchA ke samaya sadaiva bhaviSya meM kevalisamudghAta karane vAle nAraka asaMkhyAta hI hote haiM / kevalajJAna se aisA hI jAnA jAtA hai / nArakoM ke samAna hI vanaspatikAyikoM evaM manuSyoM ko chor3akara asurakumArAdi bhavanapatiyoM se lekara vaimAnikoM taka bhI isI prakAra samajhanA caahie| inake bhI atIta kevalisamudghAta nahIM hote aura bhAvI kevalisamuddhAta asaMkhyAta hote haiM / vanaspatikAyikoM ke atIta kevalisamuddhAta pUrvokta yukti ke anusAra nahIM hote / inake bhAvIkevalisamuddhAta ananta hote haiM, kyoMki vanaspatikAyikoM meM ananta jIva aise hote haiM, jo bhaviSyatkAla meM kevalI hokara kevalisamudghAta kreNge| manuSyoM ke atIta kevalisamudghAta kadAcit hote haiM, kadAcit nahIM hote / pacchA ke samaya agara kevalisamudghAta se nivRtta koI manuSya (kevalI) vidyamAna hoM to atIta kevalisamudaghAta hote haiM, anya samaya meM nahIM hote / yadi atIta kevalisamudghAta hoM to ve jaghanyataH eka, do yA tIna hote . haiM aura utkRSTataH zatapRthaktva arthAt do sau se lekara nau sau taka hote haiN| manuSyoM ke bhAvI kevalisamudghAta kadAcita saMkhyAt aura kadAcit asaMkhyAta hote haiN| samUcchima aura garbhaja manuSyoM meM pRcchA ke samaya bahuta se abhavya bhI hote haiM, jinake bhAvI kevalisamudghAta sambhava nahIM, isa apekSA se bhAvI kevalisamudghAta saMkhyAta hote haiN| kadAcit ve asaMkhyAta bhI hote haiM, kyoMki usa samaya bhaviSya meM kevalisamudghAta karane vAle manuSya bahuta hote haiM / 2 cauvIsa daNDakoM kI cauvIsa daNDaka paryAyoM meM ekatva ko apekSA se atItAdi samudghAtaprarUpaNA 2101. [1] egamegassa gaM bhaMte ! raiyassa raiyatte kevatiyA vedaNAsamugghAyA atIyA ? goyamA ! annNtaa| kevatiyA purekkhaDA? goyamA ! kassai asthi kassai Nasthi / jassa'sthi jahaNaNaM ekko vA do vA tiNi vA, ukkoseNaM saMkhejjA vA asaMkhejjA vA praNatA vaa| 1. prajJApanA. malayavRtti, pra. rA. koSa, bhA. 7, pR. 439 2. vahI, malayavRtti, a. rA. koSa, bhA. 7, pR. 439 Page #1436 -------------------------------------------------------------------------- ________________ chattIsavAM samudghAtapada] [241 [2101-1 pra.] bhagavan ! eka-eka nairayika ke nArakatva meM (arthAt-nAraka-paryAya meM rahate hue) kitane vedanAsamuddhAta atIta hue haiN| [2101-1 u.] gautama ! ve ananta hue haiN| [pra.] bhagavan ! (eka-eka nAraka ke nArakalba meM) kitane bhAvI (vedanAsamudghAta) hote haiM ? [u.J gautama ! ve kisI ke hote haiM, kisI ke nahIM hote| jisake hote haiM, usake jaghanya eka, do yA tIna hote haiM aura utkRSTa saMkhyAta, asaMkhyAta athavA ananta hote haiN| [2] evaM asurakumAratte jAva vemANiyatte / [2101-2] isI prakAra eka-eka nAraka ke asurakumAratva yAvat vaimAnikatva meM rahate hue pUrvavat atIta aura anAgata vedanAsamudghAta samajhane caahie| 2102. egamegassa NaM bhaMte ! asurakumArassa gairaiyatte kevatiyA veyaNAsamugghAyA atotA? goyamA ! annNtaa| kevatiyA purekkhaDA ? goyamA ! kassai asthi kassai Nasthi / jassa'sthi tassa siya saMkhejjA siya asaMkhejjA siya annNtaa| [2102 pra. bhagavan ! eka-eka asurakumAra ke nArakatva meM (rahate hue) kitane vedanAsamudghAta atIta hue haiM ? [2102 u.] gautama ! ve ananta ho cuke haiN| [pra.] bhagavan ! bhAvI vedanAsamudaghAta kitane hote haiM ? [u.] gautama ! kisI ke hote haiM aura kisI ke nahIM hote| jisake hote haiM, usake kadAcit saMkhyAta, kadAcit asaMkhyAta aura kadAcit ananta hote haiM / 2103. [1] egamegassa NaM bhaMte ! asurakumArassa asurakumAratte kevatiyA vedaNAsamugdhAyA atIyA? goyamA ! annNtaa| kevatiyA purekkhaDA? goyamA ! kassai asthi kassai Nasthi / jassa'sthi jahaNNaNaM ekako vA do vA tiNi vA, ukkoseNaM saMkhijjA vA asaMkhejjA vA aNaMtA vaa| [2103-1 pra.] bhagavan ! eka-eka asurakumAra ke asurakumAraparyAya meM kitane vedanAsamudghAta atIta hue haiM ? [2103-1 u.] gautama ! ve ananta hue haiM / (pra] bhagavan ! unake bhAvI vedanAsamudghAta kitane hote haiM ? u.] gautama ! kisI ke hote haiM aura kisI ke nahIM hote / jisake hote haiM,usake jaghanya eka, do yA tIna hote haiM aura utkRSTa saMkhyAta, asaMkhyAta athavA ananta hote haiM / Page #1437 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 242] [prajJApanAsUtra te vijAba vemaanniytte| [2103-2] isI prakAra nAgakumAraparyAya yAvat vaimAnikaparyAya meM rahate hue atIta aura anAgata vedanAsamudghAta samajhane caahie| 2104. [1] evaM jahA vedaNAsamugdhAeNaM asurakumAre raiyAdi-vemANiyapajjavasANesu bhaNie tahA NAgakumArAdIyA avasesesu saTThANa-paraTThANesu bhANiyanvA jAva vemANiyassa vemANiyatte / [2104-1] jisa prakAra asurakumAra ke nArakaparyAya se lekara vaimAnikaparyAya paryanta vedanAsamudghAta kahe haiM, usI prakAra nAgakumAra Adi se lekara zeSa saba svasthAnoM aura parasthAnoM meM vedanAsamudghAta yAvat vaimAnika ke vaimAnikaparyAya paryanta kahane caahie| [2] evamete caundhosaM cauThavIsA daMDagA bhavaMti / [2104-2] isI prakAra cauvIsa daNDakoM meM se pratyeka ke cauvIsa daNDaka hote haiN| 2105. egamegassa NaM bhaMte ! raiyassa Neraiyatte kevatiyA kasAyasamugghAyA pratIyA? goyamA ! annNtaa| kevatiyA purekkhaDA? goyamA ! kassai asthi kassai Nasthi / jassa'tthi eguttariyAe jAva annNtaa| [2105 pra.] bhagavan ! eka-eka nAraka ke nArakaparyAya (nArakatva) meM kitane kaSAyasamudghAta atIta hue haiM ? [2105 u.] gautama ! ve ananta hue haiN| [pra.] bhagavan ! bhAvI kaSAyasamudghAta kitane hote haiM ? [u.] gautama ! kisI ke hote haiM aura kisI ke nahIM hote| jisake hote haiM, usake eka se lekara yAvat ananta taka haiN| 2106. egamegassa gaM bhaMte ! neraiyassa asurakumAratte kevatiyA kasAyasamugghAyA atIyA ? goyamA! prnnNtaa| kevatiyA purekkhaDA? goyamA ! kassaha asthi kassai ptthi| jassa'sthi siya saMkhejjA siya asaMkhejjA siya annNtaa| [2106 pra.] bhagavan ! eka-eka nAraka ke asurakumAraparyAya meM kitane kaSAyasamuddhAta atIta hote haiM ? [2106 u.] gautama ! ananta hote haiN| [pra.] bhagavan ! (usake) bhAvI (kaSAyasamudghAta) kitane hote haiM ? Page #1438 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [243 chattIsavAM samuddhAtapada] [u.] gautama ! ve kisI ke hote haiM, kisI ke nahIM hote| jisake hote haiM, usake kadAcit saMkhyAta, kadAcit asaMkhyAta aura kadAcita ananta hote haiM / __ 2107. evaM jAva raiyassa thnniykumaarte| puDhavikAiyatte eguttariyAe yanvaM, evaM jAva mnnuustte| vANamaMtaratte jahA asurakumAratte (su. 2106) / jotisiyatte atIyA aNaMtA, purekkhaDA kassai asthi kassai Nasthi / jassa'sthi siya asaMkhejjA siya aNaMtA / evaM mANiyatte vi siya asaMkhejjA siya annNtaa| [2107] isI prakAra nAraka kA yAvata stanitakumAraparyAya meM (atIta-anAgata kaSAyasamudghAta samajhanA caahie|) nAraka kA pRthvIkAyikaparyAya meM eka se lekara jAnanA cAhie / isI prakAra yAvata manuSyaparyAya meM samajhanA caahie| vANavyantaraparyAya meM nAraka ke asurakumAratva (su. 2106 meM ukta) ke samAna jAnanA / jyotiSkadevaparyAya meM atIta kaSAyasamudghAta ananta haiM tathA bhAvI kaSAyasamudghAta kisI kA hotA hai, kisI kA nahIM hotaa| jisakA hotA hai, usakA kadAcita asaMkhyAta aura kadAcita ananta hotA hai| isI prakAra vaimAnikaparyAya meM bhI kadAcita asaMkhyAta aura kadAcita ananta (bhAvI kaSAyasamuddhAta) hote haiM / 2108. asurakumArassa raiyatte atItA annNtaa| purekkhaDA kassai asthi kassai gasthi / jassa'sthi siya saMkhejjA siya prasaMkhejjA siya annNtaa| [2108] asurakumAra ke nairayikaparyAya meM atIta kaSAyasamudghAta ananta hote haiN| bhAvI kaSAyasamudghAta kisI ke hote haiM aura kisI ke nahIM hote / jisake hote haiM, usake kadAcita saMkhyAta, kadAcita asaMkhyAta aura kadAcita ananta hote haiN| 2106. asurakumArassa asurakumAratte atIyA aNaMtA / purekkhaDA eguttriyaa| [2106] asurakumAra ke asurakumAraparyAya meM atIta (kaSAyasamudghAta) ananta haiM aura bhAvI (kaSAyasamuddhAta) eka se lekara kahane caahie| 2110. evaM nAgakumAratte niraMtaraM jAva vemANiyatte jahA raiyassa bhaNiyaM (su. 2107) taheva bhANiyavvaM / [2110] isI prakAra nAgakumAratva se lekara lagAtAra yAvata vaimAnikatva taka jaise (2107 sUtra meM) nairayika ke lie kahA hai, vaise hI kahanA caahie| 2111. evaM jAva thaNiyakumArassa vi [jAva] vemANiyatte / NavaraM savesi saTANe eguttarie paraTANe jaheva asurakumArassa (su. 2108-10) / [2111] isI prakAra yAvata stanitakumAra taka bhI yAvat vaimAnikatva meM pUrvavat kathana samajhanA caahie| vizeSa yaha hai ki ina sabake svasthAna meM bhAvI kaSAyasamuddhAta eka se lagA kara (uttarottara ananta taka) haiM aura parasthAna meM (sU. 2108-10 ke anusAra) asurakumAra ke (bhAvI kaSAyasamudghAta ke) samAna haiM / Page #1439 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 244] [prajApanAsUtra 2112. puDhavikkAiyassa gairaiyatte jAva thaNiyakumAratte atItA aNaMtA / purevakhaDA kassai asthi kassai patthi / jassa'sthi siya saMkhejjA siya asaMkhejjA siya annNtaa| __ [2112] pRthvIkAyika jIva ke nArakaparyAya meM yAvat stanitakumAraparyAya meM ananta (kaSAyasamuddhAta) pratIta hue haiM tathA usake bhAvI kaSAyasamuddhAta bhI kisI ke hote haiM, kisI ke nahIM hote| jisake hote haiM, usake kadAcita saMkhyAta, kadAcita asaMkhyAta aura kadAcita ananta 2113. puDhavikkAiyassa puDhavikkAiyatte jAva maNUsatte atItA aNaMtA / purekkhaDA kassai asthi kassai gasthi / jassa'sthi eguttriyaa| vANamaMtaratte jahA raiyatte (su. 2112) / jotisiyavemANiyatte atIyA aNaMtA, purekkhaDA kassai asthi kassai Nasthi, jassa'sthi siya asaMkhejjA siya prnntaa| [2113] pRthvIkAyika ke pRthvIkAyika avasthA meM yAvat manuSya-avasthA meM (kaSAyasamudghAta) atIta ananta haiM / isake bhAvI (kaSAyasamudghAta) kisI ke hote haiM, kisI ke nahIM hote / jisake hote haiM, usake eka se lagA kara ananta hote haiN| vANavyantara-avasthA meM (sU. 2112 meM ukta) nAraka-avasthA ke samAna jAnanA cAhie / jyotiSka aura vaimAnika-avasthA meM (kaSAyasamudghAta ke) ananta atIta hue haiM / (usake) bhAvI (kaSAyasamudghAta) kisI ke hote haiM, kisI ke nahIM hote / jisake hote haiM, usake kadAcit asaMkhyAta aura kadAcit ananta hote haiM / 2114. evaM jAva maNUse vi NeyavvaM / [2114] isI prakAra (pRthvIkAyika ke samAna) manuSyatva taka meM bhI jAna lenA caahie| 2115. [1] vANamaMtara-jotisiya-vemANiyA jahA asurakumAre (su. 2108-10) / NavaraM saTTANe eguttariyAe bhANiyanvA jAva bemANiyassa vemaanniytte| [2115-1] vANavyantaroM, jyotiSkoM aura vaimAnikoM kI vaktavyatA (su. 2108-10 meM ukta) asurakumAroM kI vaktavyatA ke samAna samajhanA caahie| vizeSa bAta yaha hai ki svasthAna meM (sarvatra) eka se lekara samajhanA tathA yAvat vaimAnika ke vaimAnikatva paryanta kahanA caahie| [2] evaM ete cauvIsaM cauvIsA dNddgaa| [2115-2] isa prakAra ye saba pUrvokta cauvIsoM daNDaka caubIsoM daNDakoM meM kahane caahie| 2116. [1] mAraNaMtiyasamugdhAo saTTANe vi parahANe vi eguttariyAe neyavvo jAva vemANiyassa vemaanniytte| [2116-1] mAraNAntikasamudghAta svasthAna meM bhI aura parasthAna meM bhI pUrvokta ekottarikA se (arthAt- eka se lagAkara) samajha lenA cAhie; yAvat vaimAnika kA vaimAnikaparyAya meM (yahA~ taka antima daNDaka kahanA cAhie / ) [2] evamete cauvIsaM cauvIsA daMDagA bhANiyavvA / isI prakAra ye cauvIsa daNDaka cauvIsoM daNDakoM meM kaha denA caahie| Page #1440 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [245 chattIsavA~ samudghAtapada] . 2117. [1] veubviyasamugdhAno jahA kasAyasamugdhAmo (su. 2105-15) tahA giravaseso mANiyanvo / NavaraM jassa patthi tassa Na vuccati / [2117-1] vaikriyasamudghAta kI samagra vaktavyatA kaSAyasamudghAta (sU. 2105 se 2115 taka meM ukta) ke samAna kahanI caahie| vizeSa yaha hai ki jisake (vaikriyasamudghAta) nahIM hotA, usake viSaya meM kathana nahIM karanA cAhie / [2] ettha vi cauvIsaM cauvIsA daMDagA bhANiyanvA / [2117-2] yahA~ bhI cauvIsa daNDaka cauvIsa daNDakoM meM kahane caahie| 2118. [1] teyagasamugdhAo jahA mAraNatiyasamugghAno (su. 2116) / NavaraM jassa asthi / [2118-1] taijasa samudghAta kA kathana (sU. 2116 meM ukta) mAraNAntikasamudghAta ke samAna kahanA cAhie / vizeSa yaha hai ki jisake vaha hotA hai, (usI ke kahanA cAhie / ) [2] evaM ete vi cauvIsaM cauvosA daMDagA bhANiyabvA / [2118-2] isa prakAra ye bhI cauvIsoM daNDaka cauvIsa daNDakoM meM ghaTita karanA caahie| 2119. [1] egamegassa gaM bhaMte ! raiyassa theraiyatte kevatiyA pAhAragasamugdhAyA pratIyA? goyamA! nnsthi| kevatiyA purekkhaDA? goyamA ! nnsthi| [2116-1 pra. bhagavan ! eka-eka nAraka ke nAraka avasthA meM kitane prAhArakasamudghAta pratIta hue haiM ? [2116-1] gautama ! (nAraka ke nArakaparyAya meM atIta AhArakasamuddhAta) nahIM hote| [pra.] bhagavan usake bhAvI AhArakasamudghAta kitane hote haiM ? [u.] gautama ! (bhAvI AhArakasamudghAta bhI) nahIM hote| [2] evaM jAva vemANiyatte / NavaraM maNUsatte atIyA kassai asthi kassai Natthi / jassa'sthi jahaNNaNaM ekko vA do vA, ukkoseNaM tiNi / kevatiyA purekkhaDA? goyamA ! kassai asthi kassai patthi / jassa'sthi jahaNaNaM ekko vA do vA timNi vA, ukkoseNaM cttaari| [2116-2] isI prakAra (nAraka ke) yAvat vaimAnika-avasthA meM (atIta aura anAgata AhArakasamudghAta kA kathana samajhanA cAhie / ) vizeSa yaha hai ki (nAraka ke) manuSyaparyAya meM Page #1441 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 246] [prajJApanAsUtra atIta (AhArakasamudghAta) kisI ke hotA hai, kisI ke nahIM hotaa| jisake hotA hai, usake jaghanya eka athavA do aura utkRSTa tIna hote haiN| [pra. bhagavan ! (nAraka ke manuSyaparyAya meM) bhAvo (pAhArakasamuddhAta) kitane hote haiM ? [u.] gautama ! kisI ke hote haiM, kisI ke nahIM hote / jisake hote haiM, usake jaghanya eka, do yA tIna aura utkRSTa cAra hote haiN| [3] evaM savvajIvANaM maNUsesu bhANiyavvaM / [2116-3] isI prakAra samasta jIvoM aura manuSyoM ke (atIta aura bhAvI AhArakasamadghAta ke viSaya meM jAnanA cAhie / ) [4] maNUsassa maNUsatte atIyA kassai asthi kassai Nasthi / jassa'sthi jahaNNeNaM ekko vA do vA tiNNi vA, ukkoseNaM cattAri / evaM purekkhaDA vi| 2116-4] manuSya ke manuSyaparyAya meM atIta pAhArakasamadghAta kisI ke hue haiM, kisI ke nahIM hue| jisake hote haiM, usake jaghanya eka, do yA tIna aura utkRSTa cAra hote haiN| isI prakAra bhAvI (pAhArakasamudghAta) jAnane caahie| [5] evamete vi cauvIsaM caubIsA daMDagA jAva vemANiyassa vemaanniytte| [2116-5] isa prakAra ye cauvIsa daNDaka cauvIsoM daNDakoM meM yAvat vaimAnikaparyAya meM (AhArakasamudghAta taka) kahanA cAhie / 2120. [1] egamegassa NaM bhaMte ! Neraiyassa raiyatte kevatiyA kevalisamugdhAyA atIyA ? goyamA! ptthi| kevatiyA purekkhaDA? goyamA! ptthi| 42120-1 pra.] bhagavan ! eka-eka narayika ke nArakatvaparyAya meM kitane kevalisamudghAta pratIta hue haiM ? [2120-1 u.] gautama ! nahIM hue haiN| [pra.] bhagavan ! isake bhAvI (kevalisamudghAta) kitane hote haiM ? [u.] gautama ! ve bhI nahIM hote| [2] evaM jAva vemANiyatte / NavaraM maNUsatte atIyA tthi, purevakhaDA kassai asthi kassai Nasthi, jassa'tthi ekko| 2120-2] isI prakAra yAvat vaimAnikaparyAya taka meM (kevalisamudghAta kahanA caahie|) vizeSa yaha hai ki manuSyaparyAya meM atIta (kevalisamudghAta) nahIM hotA / bhAvI (kevalisamudghAta)kisI ke hote haiM, kisI ke nahIM hote| jisake hotA hai, usake eka hotA hai| [3] maNasassa maNUsatte atIyA kassai asthi kassai gasthi, jassa'sthi ikko| evaM purekkhaDA vi| Page #1442 -------------------------------------------------------------------------- ________________ chattIsavAM samudghAtapada] [247 [2120-3] manuSya ke manuSyaparyAya meM atIta kevalisamudghAta kisI ke hotA hai, kisI ke nahIM hotA / jisake hotA hai, usake eka hotA hai| isI prakAra bhAvI (kevalisamudghAta ke viSaya meM bhI kahanA caahie|) [4] ekmete cauvIsaM cauvIsA dNddgaa| [2120-4] isa prakAra ye cauvIsoM daNDaka caubIsoM daNDakoM meM (jAnanA caahie|) vivecana--eka-eka jIva ke nArakatvAdi paryAya meM atIta-anAgata-samudghAta-prarUpaNA-pahale yaha prazna kiyA gayA thA ki nAraka ke atIta samudghAta kitane haiM ?, yahA~ yaha prazna kiyA jA rahA hai ki nAraka ne nAraka-avasthA meM rahate hue kitane vedanAsamudghAta kie ? arthAt--pahale nArakajIva ke dvArA cauvIsa daNDakoM meM se kisI bhI daNDaka meM kiye hue vedanAsamudghAtoM kI gaNanA vivakSita thI, jabaki yahA~ para kevala nArakaparyAya meM kiye hue vedanAsamudghAtoM kI gaNanA vivakSita hai / vartamAna meM jo nArakajIva hai, usane nAraketaraparyAyoM meM jo bedanAsamudghAta kiye, ve yahA~ vivakSita nhiiN| isI prakAra parasthAnoM meM bhI eka-eka paryAya hI vivakSita hai| yathA-nAraka ne asurakumAra-avasthA meM jo vedanAsamudghAta kiye, unhIM kI gaNanA kI jAegI, anya avasthAoM meM kiye hue vedanAsamuddhAta vivakSita nahIM hoNge| isa prakaraNa meM sarvatra yaha vizeSatA dhyAna meM rakhanI caahie| (1) vedanAsamudghAta-nArakaparyAya meM rahe hue eka nAraka ke ananta vedanAsamudghAta hue haiM, kyoMki usane ananta vAra nArakaparyAya prApta kI hai aura eka-eka nArakabhava meM bhI kama se kama saMkhyAta vedanAsamudghAta hote haiN| sAtha hI kisI eka nAraka ke mokSaparyanta samagra anAgatakAla kI apekSA se bhAvI vedanAsamadaghAta hote haiM, kisI ke nahIM hote| jisa nAraka kI mRtyU nikaTa hai vaha kadAcit vedanAsamudghAta kiye binA hI, mAraNAntikasamudghAta ke dvArA naraka se udvartana karake manuSyabhava pAkara mukta ho jAtA hai, usa nAraka ko nArakaparyAyasambandhI bhAvI vedanAsamuddhAta nahIM hotA / jisa nAraka ke nArakaparyAyasambandhI bhAvI samudaghAta haiM, usake jaghanya eka, do yA tIna aura utkRSTa saMkhyAta, asaMkhyAta yA ananta hote haiN| jaise nArakoM ke narakaparyAyasambandhI vedanAsamudghAtoM kA nirUpaNa kiyA gayA, usI prakAra nAraka ke asurakumAraparyAya meM yAvat stanitakumAra paryanta bhavanapatidevaparyAya meM, pRthvIkAyika Adi ekendriyaparyAya meM, vikalendriyaparyAya meM, paMcendriyaparyAya meM, manuSyaparyAya meM, vANavyantara, jyotiSka aura vaimAnikaparyAya meM bhI sampUrNa atItakAla kI apekSA ananta vedanAsamarAta pratIta hote haiN| bhAvI vedanAsamadarAta kisI ke hote haiM, kisI ke nahIM hote| jisake hote haiM, usake jaghanya eka, do yA tIna hote haiM aura utkRSTa saMkhyAta, asaMkhyAta yA ananta hote haiM / inameM se jinakI zeSa Ayu kSINa ho gaI hai aura jo usI bhava meM mokSa jAne vAle haiM, unakI apekSA se eka, do yA tIna bhAvI vedanAsamudghAta kahe gae haiN| jo jIva punaH naraka meM utpanna hone vAlA hotA hai, usake jadhanyarUpa se bhI saMkhyAta bhAvI vedanAsamudghAta hote haiM / ye saMkhyAta samudghAta bhI usI nAraka ke samajhane cAhie, jo eka hI vAra aura vaha bhI jaghanya sthiti vAle naraka meM utpanna hone vAlA ho / jo aneka bAra aura dIrghasthitikarUpa meM utpanna hone vAlA ho, usake bhAvI vedanAsamudghAta asaMkhyAta hote haiM, jo anantabAra utpanna hone vAlA ho usake ananta hote haiM / Page #1443 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 248] [prajJApanAsUtra eka-eka asurakumAra ke nairayika-avasthA meM ananta vedanAsamuddhAta atIta hue haiM, kyoMki usane atItakAla meM ananta bAra nAraka-avasthA prApta kI hai aura eka-eka nArakabhava meM saMkhyAta vedanAsamudghAta hote haiN| eka-eka asurakumAra ke nAraka-avasthA meM bhAvI vedanAsamudghAta kisI ke hote haiM, kisI ke nahIM hote| jisake hote haiM, usake kadAcit saMkhyAta, kadAcit asaMkhyAta aura kadAcit ananta vedanAsamudghAta hote haiN| jo asurakumAra ke bhava se nikala kara narakabhava meM kabhI janma nahIM legA, kintu anantara bhava meM yA phira paramparA se manuSyabhava prApta karake siddha ho jAegA, usake nAraka paryAyabhAvI aAgAmI vedanAsamudghAta nahIM hote, kyoMki use nArakaparyAya hI prApta hone vAlA nahIM hai| jo asurakumAra usa bhava ke pazcAt paramparA se naraka meM jAegA, usake bhAvo vedanAsamudghAta hote haiM tathA unameM se jo eka bAra jaghanya sthiti vAle naraka meM utpanna hogA, usa asurakumAra ke jaghanya bhI saMkhyAta vedanAsamudghAta hote haiN| kyoMki naraka meM vedanA kI bahulatA hotI hai| kaI bAra jaghanyasthiti vAle naraka meM jAne para asaMkhyAta vedanAsamuddhAta hoMge aura ananta bAra naraka meM jAe to ananta vedanAsamudghAta hoNge| ___ eka-eka asurakumAra ke asurakumArAvasthA meM atItakAla meM (yAnI jaba vaha asurakumAraparyAya meM thA, taba) ananta vedanAsamuddhAta atIta hue haiM tathA isI avasthA meM bhAvI vedanAsamudghAta kisI ke hote haiM, kisI ke nahIM hote| jisake hote haiM, usake jaghanya eka, do yA tIna aura utkRSTa saMkhyAta, asaMkhyAta yA ananta bhAvI vedanAsamuddhAta hote haiN| inameM se jo asurakumAra saMkhyAtavAra, asaMkhyAtavAra yA anantavAra punaH-punaH asurakumArarUpa meM utpanna hogA, usake bhAvI vedanAsamudghAta kramazaH saMkhyAta, asaMkhyAta yA ananta hoNge| jaise asurakumAra ke asurakumArAvasthA meM vedanAsamudghAta kahe haiM, usI prakAra asurakumAra ke nAgakumArAvasthA meM bhI yAvat vaimAnika avasthA meM bhI ananta vedanAsamudghAta pratIta hue haiN| bhAvI samudghAta kisI ke hote haiM, kisI ke nahIM hote| jisake hote haiM, usake jaghanya eka, do yA tIna tathA utkRSTa saMkhyAta, asaMkhyAta yA ananta hote haiM / yukti pUrvavat samajhanI caahie| jisa prakAra asurakumAra ke nAraka-avasthA se lekara vaimAnika-avasthA taka meM vedanAsamudghAta kA pratipAdana kiyA gayA hai, usI prakAra nAgakumAra Adi ke bedanAsamudghAta kA prarUpaNa bhI samajha lenA caahie| tAtparya yaha hai ki asurakumAra ke asurakumArarUpa svasthAna meM kitane atIta-anAgata vedanAsamudghAta haiM ? tathA nAraka Adi parasthAnoM meM kitane vedanAsamudghAta atIta anAgata haiM ? isa viSaya meM jaise Upara batalAyA gayA hai, usI prakAra nAgakumAra Adi se lekara vaimAnikoM taka bhI svasthAnoM aura parasthAnoM meM vedanAsamudghAta samajha lene caahie| ___ isa prakAra cauvIsa daNDakoM meM se pratyeka daNDaka kA 24 daNDakoM ko lekara kathana karane para 1056 AlApaka hote haiM, kyoMki 24 ko 24 se guNA karane para 1056 saMkhyA hotI hai|' kaSAyasamudghAta-eka-eka nAraka ke nArakAvasthA meM ananta kaSAya samudghAta sampUrNa atItakAla kI apekSA se vyatIta hue haiM tathA bhAvI kaSAyasamudghAta kisI ke hote haiM, kisI ke nahIM / 1. prajJApanA. malayavRtti, abhi. rA. koSa, bhA. 7, pR. 440 Page #1444 -------------------------------------------------------------------------- ________________ chattIsavA~ samudghAtapada [249 jisake hotA hai, usake jaghanya eka, do yA tIna aura utkRSTa saMkhyAta, asaMkhyAta yA ananta haiM / prazna ke samaya meM jo nAraka apane bhava ke antima kAla meM vartamAna hai, vaha apanI narakAyu kA kSaya karake kaSAyasamudghAta kiye binA hI narakabhava se nikalakara anantara manuSyabhava yA paramparA se manuSyabhava pAkara mokSa prApta karegA, a , arthAta pUnaH kadApi narakabhava meM nahIM AegA, usa nAraka ke nArakaparyAyasambandhI bhAvI kaSAyasamudghAta nahIM hai| jo nAraka aisA nahIM hai. arthAt jise narakabhava meM dIrghakAla taka rahanA hai, athavA jo puna: kabhI narakabhava ko prApta karegA, usake bhAvI kaSAyasamudghAta hote haiM / unameM bhI jinakI lambI narakAyu vyatIta ho cuko hai, kevala thor3I-sI zeSa hai, unake eka, do yA tIna kavAyasamuddhAta hote haiM, kintu jinakI prAyu saMkhyAtavarSa kI yA asaMkhyAtavarSa kI zeSa hai, yA jo punaH narakabhava meM utpanna hone vAle haiM. unake kramaza: saMkhyAta, asaMkhyAta yA ananta bhAvI kaSAyasamudghAta samajhane caahie| eka-eka nAraka ke asurakumAraparyAya meM ananta kaSAyasamudghAta atIta hue haiN| jo nAraka bhaviSya meM asurakumAra meM utpanna hogA, usa nAraka ke asurakumAraparyAyasambandhI bhAvI kaSAyasamudghAta haiM aura jo nahIM utpanna hogA, usake nahIM hai| jisake haiM, usake kadAcit saMkhyAta, asaMkhyAta yA ananta bhAvI kaSAyasamudghAta hote haiN| jo nAraka bhaviSya meM jaghanya sthiti vAlA asurakumAra hogA, usakI apekSA se saMkhyAta kaSAyasamudghAta jAnane cAhie, kyoMki jaghanya sthiti meM saMkhyAta samudghAta hI hote haiM, isakA kAraNa yaha hai ki usameM lobhAdikaSAya kA bAhulya pAyA jAtA hai| asaMkhyAta kaSAyasamudghAta usa asura kumAra kI apekSA se kahe haiM, jo eka bAra dIrghakAlikarUpa meM athavA kaI bAra jaghanya sthiti ke rUpa meM utpanna hogaa| jo nAraka bhaviSya meM anantabAra asurakumAraparyAya meM utpanna hogA, usakI apekSA se ananta kaSAyasamadaghAta samajhanA caahie| jaise nAraka ke asura kumArapane meM bhAvI kaSAyasamudghAta kahe haiM, vaise hI nAgakumAra se stanitakumAraparyAya taka meM ananta atIta kaSAyasamuddhAta kahane caahie| bhAvI jisake ho, usake jaghanya saMkhyAta, utkRSTa asaMkhyAta yA ananta samajhane caahie| nAraka ke pRthvIkAyikaparyAya meM atIta kaSAyasamudghAta ananta haiM tathA bhAvI kaSAyasamudghAta kisI ke haiM, kisI ke nahIM hai / pUrvavat eka se lagAkara haiN| arthAt jaghanya eka, do yA tIna haiM aura utkRSTa saMkhyAta, asaMkhyAta yA ananta haiM / jo nAraka naraka se nikala kara pRthvIkAyika hogA, usake isa prakAra se bhAvI kaSAya samudghAta hoNge| yathA -jo pacendriyatiryaJcabhava se, manuSyabhava se athavA devabhava se kaSAyasamudghAta ko prApta hokara eka hI bAra pRthvIkAyika bhava meM gamana karegA, usakA eka, do bAra gamana karane vAle ke do, tIna bAra gamana karane vAle ke tIna, saMkhyAta bAra jAne vAle ke saMkhyAta, asaMkhyAta bAra gamana karane vAle ke asaMkhyAta aura ananta bAra gamana karane vAle ke ananta bhAvI kapAyasamudghAta samajhane cAhie / jo nAraka narakabhava se nikala kara punaH kabhI pRthvIkAyika kA bhava grahaNa nahIM karegA, usake bhAvI kaSAyasamudghAta nahIM hote| jaise nAraka ke pRthvIkAyikarUpa meM kaSAyasamudghAta kahe, usI prakAra nAraka ke apkAyika, tejaskAyika, vAyukAyika, vanaspatikAyika, vikalendriya, paMcendriyatiryaJca aura manuSya ke rUpa meM atIta kaSAyasamudghAta ananta hote haiN| bhAvI kaSAyasamudghAta kisI ke hote haiM, kisI ke nahIM hote / Page #1445 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 250 [prajJApanAsUtra yukti pUrvavat hai| jisake hote haiM, usake jaghanya eka, do yA tIna aura utkRSTa saMkhyAta, asaMkhyAta yA ananta hote haiN| nAraka ke asurakumAraparyAya meM jaise atIta-anAgata kaSAyasamudghAtoM kA pratipAdana kiyA hai, vaise hI yahA~ (vANavyantara avasthA meM) kahanA caahie| nAraka ke jyotiSka aura vaimAnika paryAya meM atIta kaSAyasamadghAta ananta haiM aura bhAvo kaSAyasamudghAta kisI ke hote haiM, kisI ke nahIM hote| jisake hote haiM, usake kadAcit asaMkhyAta aura kadAcit ananta hote haiN| yahA~ taka nAraka jIva ke caubIsa daNDakoM ke rUpa meM atIta aura anAgata kAla kI apekSA se kaSAyasamadaghAta kA nirUpaNa kiyA gyaa| asurakUmAra ke nArakapane meM sakala atItakAla kI apekSA atIta kaSAyasamudghAta ananta haiM,bhAvI kaSAyasamudghAta kisI ke hote haiM, kisI ke nahIM hote / jisa asurakumAra ko nArakarUpa meM bhAvI kaSAyasamudghAta haiM, usake kadAcit saMkhyAta, kadAcitaprasaMkhyAta aura kadAcit ananta haiM / asurakumAra ke asurakumArarUpa meM atIta kaSAyasamudghAta ananta haiM / vartamAna meM jo jIva asurakumAraparyAya meM hai, vaha bhUtakAla meM asurakumAraparyAya meM anantabAra kaSAyasamudghAta kara cukA hai / bhAvI kaSAyasamudghAta kisI ke hote haiM, kisI ke nahIM hote / jisake hote haiM, usake jaghanya eka, do yA tIna aura utkRSTa saMkhyAta, asaMkhyAta athavA ananta kahane caahie| isI prakAra nAgakumAraparyAya meM yAvat lagAtAra vaimAnikaparyAya meM jaise nAraka ke kaSAyasamudghAta kahe haiM, vaise hI asurakumAra ke bhI kahane cAhie / asurakumAra ke atIta aura bhAvo kaSAyasamuddhAta ke samAna nAgakumAra se lekara stanitakamAra taka ke bhI nArakapane se lekara vaimAnikapane taka cauvIsa daNDakoM meM atIta aura samaMdaghAta jAnane caahie| vizeSa yaha hai ki ina sabake svasthAnoM meM bhAvI kaSAyasamadaghAta jaghanya eka, do, tIna aura utkRSTa saMkhyAta, asaMkhyAta athavA ananta kahane caahie| udAharaNArtha-asurakumAroM kA asurakumAraparyAya aura nAgakumAroM kA nAgakumAraparyAya svasthAna hai / zeSa teIsa daNDaka parasthAna haiN| pRthvIkAyika ke asurakumAraparyAya meM yAvat stanitakumAraparyAya meM sakala atItakAla kI apekSA se atIta kaSAyasamadaghAta ananta haiN| bhAvI kaSAyasamadaghAta kisI ke hote haiM, kisI ke nahIM hote / jisake hote haiM, usake kadAcit saMkhyAta, kadAcit asaMkhyAta aura kadAcit ananta hote haiN| pRthvIkAyika ke pRthvIkAyikaparyAya meM yAvat apkAyikatva, tejaskAyikatva, vAyukAyikatva, vanaspatikAyikatva se manuSyaparyAya taka meM atIta kaSAyasamuddhAta ananta haiN| bhAvI kaSAyasamuddhAta kisI ke hote haiM, kisI ke nhiiN| jisake hote haiM, usake jaghanya eka, do yA tIna hote haiM aura utkRSTa saMkhyAta, asaMkhyAta athavA ananta haiN| pRthvIkAyika ke vANavyantarapana meM atIta aura anAgata kaSAyasamudghAta utane hI samajhane cAhie, jitane nArakapana meM kahe haiN| jyotiSka aura vaimAnika paryAya meM pratIta kaSAyasamuddhAta ananta hote hai tathA bhAvI kisI ke hote haiM aura kisI ke nahIM hote| jisa pRthvIkAyika ke hote haiM, usake jaghanya asaMkhyAta aura utkRSTa ananta hote haiM / pRthvIkAyika kI taraha yAvat apkAyika ke nArakapana meM, bhavanapatipana meM, ekendriyapana meM, vikalendriyapana meM, paMcendriyatiryaJcapana meM aura manuSyapana meM bhI jAna lenA caahie| vANavyantaroM, jyotiSkoM aura vaimAnikoM kI kaSAyasamaghAtasambandhI vaktavyatA asurakumAroM ke samAna samajhanI caahie| vizeSatA yahI hai ki svasthAna meM sarvatra eka se lekara kahanA caahie| Page #1446 -------------------------------------------------------------------------- ________________ chattIsavA~ samudghAtapada [251 arthAt kisI ke hote haiM, kisI ke nahIM hote| jisake hote haiM, usake jaghanya eka, do athavA tIna hote haiM aura utkRSTa saMkhyAta, asaMkhyAta athavA ananta hote haiM / isI prakAra tejaskAyika, vAyukAyika, vanaspatikAyika, vikalendriya, paMcendriyatiryaJca se lekara vaimAnikaparyanta ke nArakapana se lekara yAvata vaimAnikapana taka meM atIta kaSAyasamudghAta ananta haiM aura bhAvI kaSAyasamudghAta jaghanya eka, do yA tIna haiM aura utkRSTa saMkhyAta, asaMkhyAta athavA ananta hai / isa prakAra ye saba pUrvokta cauvIsoM daNDaka cauvIsoM daNDakoM meM ghaTAye jAte haiM / ataH saba milakara 1056 daNDaka hote haiN|' mAraNAntikasamudghAta svasthAna meM aura parasthAna meM bhI pUrvokta ekottarikA se samajhane caahie| cauvIsa daNDakoM ke vAcya nairayikoM se lekara vaimAnikoM taka ke nArakapana Adi svasthAnoM meM aura asurakumArapana Adi parasthAnoM meM atIta mAraNAntikasamudghAta ananta haiN| tAtparya yaha hai ki nAraka ke svasthAna nArakaparyAya aura parasthAna asurakumArAdi paryAya meM arthAt vaimAnika taka ke sabhI sthAnoM meM atIta mAraNAntika samudghAta ananta hote haiN| bhAvI mAraNAntikasamudghAta kisI ke hote haiM, kisI ke nahIM hote| jisake hote haiM, usake jaghanya eka, do yA tIna aura utkRSTa saMkhyAta, asaMkhyAta aura ananta hote haiM / jaise nAraka ke nArakatva Adi cauvIsa sva-parasthAnoM meM atIta aura anAgata mAraNAntika samuddhAta kA kathana kiyA hai, usI prakAra asurakumAroM se lekara vaimAnikoM taka cauvIsa daNDakoM ke krama se sva-parasthAnoM meM, atIta-anAgata-kAlika mAraNAntikasamudghAta kA prarUpaNa kara lenA cAhie / isa prakAra kula milAkara ye 1056 pAlApaka hote haiM / vaikriyasamudghAta kA kathana pUrNa rUpa se kaSAyasamudghAta ke samAna hI samajhanA caahie| isameM vizeSa bAta yaha hai ki jisa jIva meM vaikriyalabdhi na hone se vaikriyasamudghAta nahIM hotA usako vaikriyasamuddhAta nahIM kahanA cAhie / jina jIvoM meM vaha sambhava hai, unhIM meM kahanA caahie| isa prakAra vAyukAyikoM ke sivAya pRthvIkAyika Adi cAra ekendriyoM aura vikalendriyoM meM vaikriyasamudghAta nahIM kahanA cAhie, kyoMki inameM vaikriyalabdhi nahIM hotii| ataeva inake atirikta nArakoM, bhavanapatiyoM, vAyukAyikoM, paMcendriyatiryacoM, manuSyoM, vANavyantaroM, jyotiSkoM aura vaimAnikoM meM vaikriyasamudghAta kahanA caahie| isI dRSTi se yahAM kahA gayA hai-estha vi caubIsaM cauvosA daMDagA bhANiyavvA / vaikriya samuddhAta meM bhI cauvIsoM daNDakoM kI cauvIsoM daNDakoM meM prarUpaNA karanI cAhie / isa prakAra kula milA kara 1056 pAlApaka hote haiN| - -- - -- 1. (ka) abhi. rA. koSa, bhA. 7, pR. 441 (kha) prajJApanA. (prameyabodhinI TIkA), bhA. 5 2. (ka) vahI, bhA. 5 (kha) prajJApanA. malayavRtti, abhi. rA, koSa, bhA. 7. pR. 442 3. (ka) vahI, abhi. rA. koSa, bhA. 7, pR. 443 (kha) prajJApanA. (prameyabodhinI TIkA), bhA. Page #1447 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 252] [prajJApanAsUtra tejasasamudghAta kI prarUpaNA mAraNAntikasamudghAta ke sadRza jAnanA cAhie / kintu isameM bhI vizeSatA yaha hai ki jisa jIva meM taijasasamudghAta ho, usI kA kathana karanA caahie| jisameM taijasasamudghAta sambhava hI na ho, usakA kathana nahIM karanA cAhie / nArakoM, pRthvIkAyikAdi pAMca ekendriyoM evaM vikalendriyoM meM taijasasamuddhAta kA sambhava hI nahIM hai, ataeva unameM kathana nahIM karanA cAhie / pUrvokta prakAra se kisI daNDaka meM vidhi rUpa se kisI meM niSedharUpa se pAlApaka kahane se kula 1056 AlApaka hote haiN| ye pAlApaka cauvIsa daNDakoM ke krama se cauvIsoM daNDakoM ke kathana ke haiN| pAhArakasamudghAta-nAraka ke nArakaparyAya meM prAhArakasamudghAta kA sambhava na hone se atIta AhArakasamudghAta nahIM hotaa| isI prakAra bhAvI AhArakasamudghAta bhI nahIM hotA, kyoMki nArakaparyAya meM jIva ko AhArakalabdhi nahIM ho sakatI aura usake abhAva meM AhArakasamudghAta bhI nahIM ho sktaa| isI prakAra asurakumArAdi bhavanapatiparyAya meM, pRthvIkAyikAdi ekendriyaparyAya meM, vikalendriyaparyAya, paMcendriyatiryaJcaparyAya meM tathA vANavyantara jyotiSka vaimAnika paryAya meM bhI bhAvI AhArakasamuddhAta nahIM hote, kyoMki ina saba paryAyoM meM prAhArakasamuddhAta kA niSedha hai| vizeSa yaha hai ki jaba koI nAraka pUrvakAla meM manuSyaparyAya meM rahA, usa paryAya kI apekSA kisI ke AhArakasa mudghAta hote haiM, kisI ke nahIM hote| jisake hote haiM, usake jaghanya eka yA do aura utkRSTa tIna hote haiN| kisI nAraka ke manuSyaparyAya meM bhAvI zrAhArakasamudghAta kisI ke hote haiM, kisI ke nhiiN| jisake hote haiM, usake jaghanya eka, do yA tIna aura utkRSTa cAra hote haiN| jisa prakAra nAraka ke manuSyaparyAya meM AhAra kasa muddhAta kahe haiM, usI prakAra asurakumAra Adi sabhI jIvoM ke atIta evaM bhAvI manuSyaparyAya meM bhI kahanA / kintu manuSyaparyAya meM kisI manuSya ke atIta AhArakasamudghAta hote haiM, kisI ke nahIM hote| jisake hote haiM, usake jaghanya eka, do yA tIna AhArakasamudghAta hote haiN| atIta AhArasamudghAta ko taraha bhAvI AhArakasa muddhAta bhI kisI ke hote haiM, kisI ke nhiiN| jisake hote haiM, usake jaghanya eka, do yA tIna aura utkRSTa cAra pAhArakasamudghAta hote haiM / isa prakAra ina 24 daNDakoM meM se pratyeka ko caubIsa daNDakoM meM kramazaH ghaTita karake khnaa| ye saba milakara 1056 aAlApaka hote haiM / yaha dhyAna rahe ki manuSya ke sivAya kisI meM bhI AhArakasamuddhAta nahIM hotaa|' kevalisamudghAta-nAraka ke nArakaparyAya meM atIta athavA anAgata kevalisamudghAta nahIM hotA, kyoMki nAraka keva lisamudghAta kara hI nahIM sktaa| isI prakAra yAvat vaimAnikaparyAya meM vaimAnika ke atIta aura anAgata kebalisamudghAta kA abhAva hai, kyoki inameM kevalisamudghAta kA honA kadApi sambhava nahIM hai| hA~, nAraka Adi ke manuSyaparyAya meM kevalisamudghAta hotA hai, kintu usameM bhI atIta kevalisamadhAta nahIM hotaa| bhAvI kevalisamadhAta kisI nAraka ke manuSyaparyAya meM hotA hai, kisI ke nhiiN| jisake hotA hai, usake eka hI hotA hai| manuSya ke manuSyaparyAya meM atIta aura bhAvI ke valisamuddhAta kisI ke hotA hai, kisI ke nhiiN| jisake hotA hai, eka hI hotA hai| isa prakAra manuSyaparyAya ke sivAya sabhI sva-para-sthAnoM meM kevalisamuddhAta kA abhAva kahanA cAhie / isa 1. prajJApanA. malayavRtti, abhi. rA. koSa, bhA. 7, pR. 443 Page #1448 -------------------------------------------------------------------------- ________________ chattIsavA~ samudghAtapada] prakAra kevalisamudghAta sambandhI cauvIsa daNDakoM meM se pratyeka meM cauvosa daNDaka ghaTita kie gae haiM / ye saba vidhiniSedha ke kula AlApaka 1056 haiM / ' cauvIsa daNDakoM ko cauvIsa daNDaka-paryAyoM meM bahutva kI apekSA se atItAdi samudghAta-prarUpaNA 2121. [1] raiyANaM bhaMte ! raiyatte kevatiyA vedaNAsamugghAyA pratIyA? goyamA ! annNtaa| kevatiyA purekkhaDA? goyamA ! aNaMtA / evaM jAva vemaanniytte| [2121-1 pra.] bhagavan ! (bahuta-se) nArakoM ke nArakaparyAya meM rahate hue kitane vedanAsamudghAta pratIta hue haiM ? [2121-1 u.] gautama ! ve ananta hue haiM / [pra] bhagavan ! (nArakoM ke) bhAvI (vedanAsamudghAta) kitane hote haiM ? [u.] gautama ! ananta hote haiN| isI prakAra yAvat vaimAnikaparyAya taka meM (bhI atIta aura anAgata ananta hote haiM / ) [2] evaM savvajIvANaM bhANiyadhvaM jAva vemANiyANaM vemaanniytte| [2121-2] isI prakAra sarva jIvoM ke (atIta aura anAgata vedanAsamudghAta) yAvat vaimAnikoM ke vaimAnikaparyAya taka meM (kahane cAhie / ) 2122. evaM jAva teyagasamugghAyo / NavaraM uvaujjiUNa yanvaM jassa'sthi veubviy-teygaa| [2122] isI prakAra yAvat tejasasamudghAta paryanta kahanA caahie| vizeSa upayoga lagA kara samajha lenA cAhie ki jisake vaikriya aura taijasasamudghAta sambhava hoM, (usI ke kahanA caahie|) 2123. [1] NeraiyANaM bhaMte ! geraiyatte kevatiyA AhAragasamugdhAtA atIyA ? goyamA ! Nasthi / kevatiyA purekkhaDA ? goyamA ! nasthi / [2123-1 pra.] bhagavan ! (bahuta) nArakoM ke nArakaparyAya meM rahate hue kitane AhArakasamudghAta atIta hue haiM ? | [2123-1 u.] gautama ! eka bhI nahIM huA hai / [pra.] bhagavan ! (nArakoM ke) bhAvI (AhArakasamudghAta) kitane hote haiM ? [u ] gautama ! nahIM hote| [2] evaM jAva vemANiyatte / NavaraM maNUsatte pratIyA asaMkhejjA, purekkhaDA asNkhejjaa| [2123-2] isI prakAra yAvat vaimAnikaparyAya meM (atIta anAgata prAhArakasamudghAta kA kathana karanA cAhie / ) vizeSa yaha hai ki manuSyaparyAya meM asaMkhyAta atIta aura asaMkhyAta bhAvI (AhArakasamudghAta hote haiM / ) 1. a. rA. koSa. bhAga 7, pR. 443 Page #1449 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 254] [prajJApanAsUtra [3] evaM jAva vemANiyANaM / NavaraM vaNassaikAiyANaM maNasatte atIyA aNaMtA, purekkhaDA annNtaa| maNUsANaM maNUsatte atIyA siya saMkhejjA siya asaMkhejjA, evaM purekkhaDA vi / sesA sabbe jahA geriyaa| |2123-3] isI prakAra yAvat vaimAnikoM taka (kahanA caahie|) vizeSa yaha hai ki vanaspatikAyikoM ke manuSyaparyAya meM ananta atIta aura ananta bhAvo (pAhArakasamudghAta) hote haiN| manuSyoM ke manuSyaparyAya meM kadAcit saMkhyAta aura kadAcit asaMkhyAta atIta (prA. samu.) hote haiM / isI prakAra bhAvI (grA. samudghAta bhI samajhane caahie|) zeSa saba nArakoM ke (kathana ke) samAna (samajhanA caahie|) [4] evaM ete caudhvIsaM cauvvIsA dNddgaa| [2123-4] isa prakAra ina caubIsoM ke caubIsa daNDaka hote haiN| 2124. [1] jeraiyANaM bhaMte ! Neraiyatte kevatiyA kevalisamugdhAyA atIyA ? goyamA ! nnsthi| kevatiyA purekkhaDA? goyamA ! ptthi| [2124-1 pra.] bhagavan ! nArakoM ke nArakaparyAya meM rahate hue kitane kevalisamudghAta pratIta hue haiM ? [2124-1 u.] gautama ! nahIM hue| (pra. bhagavan ! kitane bhAvI (kevalisamudghAta) hote haiM ? [u.] gautama ! ve bhI nahIM hote| [2] evaM jAva vemANiyatte / NavaraM masatte atItA Natthi, purekkhaDA asaMkhejjA / [2124-2] isI prakAra yAvat vaimAnikaparyAya paryanta kahanA cAhie / vizeSa yaha hai ki manuSyaparyAya meM atIta (kevalisamudghAta) nahIM hote, kintu bhAvI asaMkhyAta hote haiN| [3] evaM jAva vemaanniyaa| gavaraM vaNapphaikAiyANaM maNUsatte atIyA Nasthi, purekkhaDA annNtaa| maNasANaM maNasatte atIyA siya asthi siya Nasthi / jadi asthi jahaNNaNaM ekko vA do vA tiNi vA, ukkoseNaM satayuhattaM / kevatiyA purekkhaDA? goyamA ! siya saMkhejjA siya asNkhejjaa| [2124-3 / isI prakAra yAvat vaimAnikoM taka (samajhanA caahie|) vizeSa yaha hai ki vanaspatikAyikoM ke manuSyaparyAya meM atIta (kevalisamudghAta) nahIM hote| bhAvI ananta hote haiM / manuSyoM ke bhanuSyaparyAya meM atIta (kevalisamuddhAta) kadAcit hote haiM, kadAcit nahIM hote / jisake hotA hai, usake jaghanya eka, do yA tIna aura utkRSTa zata-pRthaktva hote haiM / Page #1450 -------------------------------------------------------------------------- ________________ chattIsavA~ samudghAtapada] [255 . [pra.] bhagavan ! (manuSyoM ke) bhAvI (kevalisamudghAta) kitane hote haiM ? u.] gautama ! ve kadAcit saMkhyAta aura kadAcit asaMkhyAta hote haiN| _ [4] evaM ete caunbosaM cauvvIsA daMDagA samve pucchAe bhANiyavvA jAdha vemANiyANaM vemaanniytte| [2124-4] isa prakAra ina cauvIsa daNDakoM meM cauvIsa daNDaka ghaTita karake pRcchA ke anusAra yAvat vaimAnikoM ke vaimAnikaparyAya meM, yahA~ taka kahane cAhie / vivecana--bahutva kI apekSA se atota-anAgata vedanAdisamudghAta nirUpaNa--isase pUrva ekaeka nairayika prAdi ke nairathikAdiparyAya meM atIta-anAgata vedanAdi samudghAtoM kA nirUpaNa kiyA gayA thaa| aba bahutva kI apekSA se nArakAdi ke usa-usa paryAya meM rahate hue atIta-anAgata vedanAdi samudghAtoM kA nirUpaNa kiyA gayA hai| (1) vedanAdi pAMca samadaghAta-nArakoM ke nArakaparyAya meM rahate hae atIta vedanAsamRdayAta ananta hue haiM, kyoMki aneka nArakoM ko avyavahArarAzi se nikale anantakAla vyatIta ho cukA hai| isI prakAra unake bhAvI vedanAsamudghAta bhI ananta haiM, kyoMki vartamAnakAla meM jo nAraka haiM, unameM se bahuta-se nAraka anantabAra punaH naraka meM utpanna hoNge| nArakoM ke nArakaparyAya meM vedanAsamudghAta kahe haiM, vaise hI asurakumArAdi bhavanapatiparyAya meM, pRthvIkAyikAdi ekendriyaparyAya meM, vikalendriyaparyAya meM, paMcendriyatiryaJcaparyAya meM, manuSyaparyAya meM, vANavyantaraparyAya meM, jyotiSkaparyAya meM aura vaimAnikaparyAya meM, arthAt ina sabhI paryAyoM meM rahate hue nArakoM ke atIta aura anAgata vedanAsamudghAta ananta haiN| nArakoM ke samAna nArakaparyAya se vaimAnikaparyAya taka meM rahe hue asurakumArAdi bhavanapatiyoM se lekara vaimAnikoM taka ke atIta-anAgata vedanAsamudghAta kA kathana karanA caahie| arthAt nArakoM ke samAna hI vaimAnikoM taka sabhI jIvoM ke svasthAna aura para sthAna meM (cauvIsa daNDakoM meM) atIta aura anAgata vedanAsamuddhAta kahane cAhie / isa prakAra bahuvacana sambandhI vedanAsamudghAta ke AlApaka bhI kula milAkara 1056 hote haiN| vedanAsamudghAta ke samAna atIta aura anAgata kaSAya, mAraNAntika, vaikriya aura tejasasamudghAta bhI nArakoM se lekara vaimAnikoM taka tathA nArakaparyAya se lekara vaimAnikaparyAya taka cauvIsa daNDakoM meM kahanA caahie| isa prakAra kaSAyasamuddhAta Adi ke bhI pratyeka ke 1056 pAlApaka hote haiN| vizeSa sUcanA-upayoga lagAkara arthAt dhyAna rakhakara jo samudghAta jisameM (jahA~) sambhava hai, usameM (vahA~) ve hI pratIta anAgata samudghAta kahane cAhie / isakA artha yaha huA ki jahA~ jisameM jo samudghAta sambhava na hoM, vahA~ usameM ve samudvAta nahIM kahane cAhie / isI kA spaSTIkaraNa karate hue kahA gayA hai-uvaujjiUNa yanvaM, jassa'sthi veunviya-teyagA- arthAt jina nArakAdi meM vaikriya aura taijasa samudghAta sambhava haiM, unhIM meM unakA kathana karanA caahie| unake atirikta pRthvIkAyikAdi meM nahIM kahanA cAhie, kyoMki unameM ve sambhava nahIM haiM / atIta aura anAgata Page #1451 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [prajJApanAsUtra kaSAyasamudghAta evaM mAraNAntikasamudghAta kA kathana vedanAsamudghAta kI taraha sarvatra samAnarUpa se kahanA caahie|' AhArakasamudghAta--nArakoM ke nAraka-avasthA meM atIta aura anAgata AhArakasamuddhAta nahIM hote| isakA kAraNa yaha hai ki AhArakasamudghAta AhArakazarIra se hI hotA hai aura AhArakazarIra AhArakalabdhi ko vidyamAnatA meM hI hotA hai| AhArakalabdhi caturdazapUrvadhara muniyoM ko hI prApta hotI hai, caudaha pUrvo kA jJAna manuSyaparyAya meM hI ho sakatA hai, anya paryAya meM nahIM / isa kAraNa manuSyetara paryAyoM meM sarvatra pratIta anAgata AhArakasamudghAta kA abhAva hai| jaise nArakoM ke nAraka paryAya meM AhArakasamudghAta sambhava nahIM hai. usI prakAra nArakoM ke asurakumArAdi bhavanapatiparyAya meM, pRthvIkAyikAdi ekendriyaparyAya meM, vikalendriyaparyAya meM, tiryaJcapaMcendriyaparyAya meM, vANavyantara-jyotiSka-vaimAnikaparyAya meM bhI nArakoM ke atIta aura bhAvI AhArakasamudghAta bhI pUrvokta yukti ke anusAra nahIM haiN| vizeSa-(nArakoM ke) manuSyaparyAya meM atIta aura anAgata AhArakasamuddhAta asaMkhyAta haiM, kyoMki pRcchA ke samaya jo nAraka vidyamAna haiM, unameM se asaMkhyAta nAraka aise haiM, jinhoMne pUrvakAla meM kabhI na kabhI manuSyaparyAya prApta kI thI, jo caudaha pUrvo ke jJAtA the aura jinhoMne eka bAra yA do-tIna bAra grAhArakasamadaghAta bhI kiyA thaa| isa kAraNa nArakoM ke manuSyAvasthA meM asaMkhyAta atIta AhArakasamudghAta kahe gae haiN| isI prakAra pRcchA ke samaya vidyamAna nArakoM meM se asaMkhyAta aise haiM, jo naraka se nikala kara anantarabhava meM yA paramparA se manuSyabhava prApta karake caudaha pUrvo ke dhAraka hoMge aura aAhArakalabdhi prApta karake AhArakasamudghAta kreNge| isI kAraNa nArakoM ke manuSyaparyAya meM bhAvI samudghAta asaMkhyAta kahe gae haiM / nArakoM ke samAna asurakumAroM se lekara vaimAnikoM taka caubIsoM daNDakoM ke krama se sva-parasthAnoM meM AhArakasamudghAtoM kA (manuSyaparyAya ko chor3akara) niSedha karanA caahie| vizeSatA yaha hai ki vanaspatikAyikoM ke manuSyaparyAya meM atIta aura anAgata AhArakasamudghAta ananta kahanA cAhie, kyoMki ananta jIva aise haiM, jinhoMne manuSyabhava meM caudaha pUrvo kA adhyayana kiyA thA aura yathAsambhava eka, do yA tIna bAra aAhArakasamudghAta bhI kiyA thA, kintu aba ve vanaspatikAyika avasthA meM haiM / ananta jIva aise bhI haiM, jo vanaspatikAya se nikala kara manuSyabhava dhAraNa karake bhaviSya meM AhArakasamudghAta kreNge| manuSyoM ke manuSyAvasthA meM pRcchA-samaya se pUrva atIta samudghAta kadAcit saMkhyAta haiM aura kadAcit asaMkhyAta haiN| isI prakAra manuSyoM ke manuSyaparyAya meM rahate hue bhAvI AhArakasamudghAta kadAcit saMkhyAta aura kadAcita asaMkhyAta hote haiM, kyoMki ve pRcchA ke samaya utkRSTa rUpa se bhI sabase kama zreNI ke asaMkhyAtaveM bhAga meM rahe hue AkAzapradezoM kI rAzi ke barAbara haiN| isa kAraNa prazna ke samaya kadAcit asaMkhyAta samajhanA cAhie tathA pratyeka ne yathAsambhava eka, do yA tIna bAra aAhArakasamudghAta kiyA hai, yA kareMge, isa dRSTi se kadAcita saMkhyAta bhI haiN| manuSyoM ke atirikta zeSa saba asurakumAroM grAdi kA kathana nArakoM ke samAna samajhanA caahie| 1. (ka) prajJApanA. (prameyabodhinI TIkA) bhA. 5, pR. 992-993 (kha) prajJApanA. malayavatti, abhi. rA. koSa bhA. 7, pR. 444 Page #1452 -------------------------------------------------------------------------- ________________ chattIsavA~ samudghAtapava] [257 isa prakAra yahA~ cauvIsoM daNDakoM meM se pratyeka ko cauvIsa hI daNDakoM para ghaTita karanA cAhie / saba mila kara 1056 pAlApaka hote haiN|' kevalisamudghAta-nArakoM ke nArakaparyAya meM atIta aura bhAvI kevalisamudvAta nahIM hotA, kyoMki kevalisamudghAta kevala manuSyAvasthA meM hI ho sakatA hai| manuSya ke atirikta anya avasthA meM vaha sambhava hI nahIM hai| jo jIva kevalisamudghAta kara cukA ho, vaha saMsAra-paribhramaNa nahIM karatA, kyoMki kevalisamudghAta ke pazcAt antarmuhUrta meM hI niyama se mokSa prApta ho jAtA hai / ataeva nArakoM ke manuSya se bhinna avasthA meM atIta aura anAgata kevalisamudghAta hI nahIM hai| isI prakAra asurakumArAdi se lekara (manuSyaparyAya ke sivAya) vaimAnika avasthA meM bhI atIta kevalisamuddhAta nahIM ho sakatA / abhiprAya yaha hai ki jo manuSya kevalisa mudghAta kara cuke hoM, unakA naraka meM nahA hotA / ataH manuSyAvasthA meM bhI atIta kevalisamadaghAta sambhava nahIM hai / pacchA ke samaya meM jo nAraka vidyamAna hoM, unameM se asaMkhyAta aise haiM, jo mokSagamana ke yogya haiN| isa dRSTi se bhAvI kevalisamudghAta asaMkhyAta kahe gae haiN| isI prakAra asura kumAra Adi bhavanapatiyoM ke pRthvIkAyika Adi cAra ekendriyoM (vanaspatiyoM ke sivAya), tIna vikalendriyoM, paMcendriyatiryaJcoM, vANavyantaroM, jyotiSkoM ora vaimAnikoM ke bhI manuSyetaraparyAya meM atIta athavA anAgata kevalisamudghAta ke anasAra nahIM ho sakate / vanaspatikAyikoM ke manaSyAvasthA meM atIta kevalisamadaghAta to nahIM hote, kyoMki kevalisamudaghAta ke pazcAta usI bhava meM mukti prApta ho jAtI hai, phira vanaspatikAyikoM meM janma lenA saMbhava nahIM hai, kintu bhAvI kevalisamudghAta ananta haiN| isakA kAraNa yaha hai ki pRcchA ke samaya jo vanaspatikAyika jIva haiM, unameM ananta jIva aise bhI haiM, jo vanaspatikAya se nikala kara anantarabhava meM yA paramparA se kevalisamadhAta karake siddhi prApta krge| manuSyoM ke manuSyAvasthA meM atIta kevalisamuddhAta kadAcita hotA hai, kadAcita nahIM hotaa| jaba kaI manuSya kevalisamudghAta kara cuke hoM aura mukta ho cuke hoM aura anya kisI kevalI ne kevalisamudaghAta na kiyA ho, taba kevalisamudghAta kA abhAva samajhanA caahie| jaba manuSyoM ke manuSyaparyAya meM kevalisamudghAta hote haiM aura utkRSTa zata-pRthaktva (do sau se nau se taka) hote haiM / manuSyoM ke manuSyaparyAya meM rahate hue bhAvI kevalisa mudghAta kadAcita saMkhyAta aura kadAcita asaMkhyAta hote haiN| pRcchA ke samaya meM kadAcita saMkhyAta manuSya aise ho sakate haiM, jo bhaviSya meM manuSyAvasthA meM kevalisamudghAta kareMge, kadAcita asaMkhyAta bhI ho sakate haiM / isa prakAra ke cauvIsa-cauvIsa daNDaka haiM, jinameM atIta aura anAgata kevalisa muddhAtoM kA pratipAdana kiyA gayA hai| ye saba milakara 1056 AlApaka hote haiN| ye pAlApaka nairayikaparyAya se lekara vaimAnikaparyAya taka sva-parasthAnoM meM kahane caahie| 1. (ka) prajJApanA. malaya vRtti, abhi. rA. koSa bhA. 7, pa. 444 (kha) prajJApanA. (prameyabodhinI TIkA), bhA. 5. pR. 995 2. (ka) bahI, bhA. 5.1 999 se 1001 (kha) prajJApanA. malaya vatti, abhi. rA. koSa, bhA. 7, pR. 444 Page #1453 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 258] [prajJApanAsUtra vividha-samudghAta-samavahata-asamavahata jIvAdi ke alpabahutva kI prarUpaNA 2125. etesi NaM bhaMte ! jIvANaM veyaNAsamugghAeNaM kasAyasamugghAeNaM mAraNaMtiyasamugdhAeNaM veuvviyasamugghAeNaM teyagasamugghAeNaM pAhAragasamugdhAeNaM kevalisamugghAeNaM samohayANaM asamohayANa ya katare katarehito appA vA bahumA vA tullA vA bisesAhiyA vA? ___ goyamA ! samvatthovA jIvA prAhAragasamugdhAeNaM samohayA, kevalisamugdhAeNaM samohayA saMkhejjaguNA, teyagasamugdhAeNaM samohayA asaMkhejjaguNA, deubviyasamugghAeNaM samohayA asaMkhejjaguNA, mAraNaMtiyasamugdhAeNaM samohayA aNaMtaguNA, kasAyasamugghAeNaM samohayA asaMkhejjaguNA, vedaNAsamugghAeNaM samohayA visesAhiyA, asamohayA asNkhejjgunnaa| [2125 pra.] bhagavan ! ina vedanAsamudghAta se, kaSAyasamudghAta se, mAraNAntikasamudghAta se, vaikriyasamudghAta se, taijasasamudghAta se, AhArakasa mudghAta se aura kevalisamuddhAta se samavahata evaM asamabahata (arthAta jo kiso bhI samudghAta se yukta nahIM hai-sarvasamudghAta se rahita) jIvoM meM kauna kisase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? [2125 u.] gautama ! sabase kama pAhArakasamudghAta se samavahata jIva haiM, (unase) kevalisamuddhAta se samavahata jIva saMkhyAtaguNA haiM, (unase) taijasasamudghAta se samavahata jIva asaMkhyAtaguNA haiM, (unase) vaikriyasamudghAta se samavahata jIva asaMkhyAtaguNA haiM, (unase) mAraNAntikasamudghAta se samavahata jIva anantagaNA haiM, (unase) kaSAyasamadaghAta se samavahata jIva asaMkhyAtaguNA haiM, (unase) vedanAsamadaghAta se samavahata jIva vizeSAdhika haiM aura (ina sabase) asamavahata jIva asaMkhyAtaguNA haiN| 2126. etesi NaM bhaMte ! raiyANaM vedaNAsamugghAeNaM kasAyasamugdhAeNaM mAraNaMtiyasamugghAeNaM veubviyasamugdhAeNaM samohayANaM asamohayANa ya katare katarehito appA vA bahuyA yA tullA vA visesAhiyA vA? __ goyamA ! savvatthovA gairaiyA mAraNaMtiyasamugdhAeNaM samohayA, veubviyasamugghAeNaM samohayA asaMkhejjaguNA, kasAyasamugghAeNaM samohayA saMkhejjaguNA, vedaNAsamugghAeNaM samohayA saMkhejjaguNA, asamohayA sNkhejjgunnaa| [2126 pra.] bhagavan ! ina vedanAsamudghAta se, kaSAyasamudghAta se, mAraNAntikasamudghAta se evaM vaikriyasa mudghAta se samavahata aura asamavahata nairayikoM meM kauna kisase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM? 2126 u.] gautama ! sabase kama mAraNAntikasamudghAta se samavahata nairayika haiM, (unase) vaikriyasamudghAta se samavahata nairayika asaMkhyAtaguNA haiM, (unase) kapAyasamudghAta se samavahata nairayika saMkhyAtaguNA haiM, (unase) vedanAsamudghAta se samavahata nAraka saMkhyAtaguNA haiM aura (ina sabase) asamavahata nAraka saMkhyAtaguNA haiN| 2127. [1] etesi NaM bhaMte ! asurakumArANaM vedaNAsamugghAeNaM kasAyasamugdhAeNaM mAraNaMtiyasamugghAeNaM veubviyasamugdhAeNaM teyagasamugdhAeNaM samohayANaM asamohayANa ya katare katarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ? Page #1454 -------------------------------------------------------------------------- ________________ chattIsavA~ samudghAtapada] [259 goyamA ! samvatthovA asurakumArA teyagasamugghAeNaM samohayA, mAraNaMtiyasamugghAeNaM samohayA asaMkhejjaguNA, veyaNAsamugdhAeNaM samohayA asaMkhejjaguNA, kasAyasamugdhAeNaM samohayA saMkhejjaguNA, veundhiyasamugghAeNaM samohayA saMkhejjaguNA, asamohayA asaMkhejjaguNA / [2127-1 pra.] bhagavan ! ina vedanAsamudghAta se, kaSAyasamudghAta se, mAraNAntikasamudghAta se, vaikriyasamudghAta se tathA tejasasamudghAta se samavahata evaM asamavahata asurakumAroM meM se kauna kisase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? [2127-1 u.] gautama ! sabase kama tejasasamudghAta se samavahata asurakumAra haiM, (unase) mAraNAntikasamuddhAta se samavahata asurakumAra asaMkhyAtaguNA haiM, (unase) vedanAsamudghAta se samavahata asurakumAra asaMkhyAtaguNA haiM. (unase) kaSAyasamudghAta se samavahata asurakumAra saMkhyAtaguNA haiM, (unase) vaikriyasamudghAta se samavahata asurakumAra saMkhyAtaguNA haiM aura (ina sabase) asaMkhyAtaguNA adhika haiMasamavahata asurakumAra / [2] evaM jAva thnniykumaaraa| [2127-2] isI prakAra (kA kathana nAgakumAra se lekara) yAvat stanitakumAra taka jAnanA caahie| 2128. [1] etesi NaM bhaMte ! puDhavikkAiyANaM vedaNAsamugghAeNaM kasAyasamugdhAeNaM mAraNaMtiyasamugghAeNaM samohayANaM asamohayANa ya kayare0 ? goyamA ! samvatthovA puDhavikkAiyA mAraNaMtiyasamugghAeNaM samohayA, kasAyasamugdhAeNaM samohayA saMkhejjaguNA, vedaNAsamugghAeNaM samohayA visesAhiyA, asamohayA asaMkhejjaguNA / [2128-1 pra.] bhagavan ! ina vedanAsamudghAta se, kaSAyasamudghAta se evaM mAraNAntikasamudghAta se samavahata tathA asamavahata pRthvIkAyikoM meM kauna kisase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? / [2128-1 u.] gautama ! sabase kama mAraNAntikasamudghAta se samavahata pRthvIkAyika haiM, unase kaSAyasamuddhAta se samavahata pRthvIkAyika saMkhyAtaguNA haiM, unase vedanAsamudghAta se samavahata pRthvIkAyika vizeSAdhika haiM aura ina sabase asamavahata pRthvIkAyika asaMkhyAtaguNe haiM / [2] evaM jAva vnnpphikaaiyaa| NavaraM savvatthovA vAukkAiyA veumbiyasamugghAeNaM samohayA, mAraNaMtiyasamugghAeNaM samohayA asaMkhenjaguNA, kasAyasamugghAeNaM samohayA asaMkhejjaguNA, vedaNAsamugdhAeNaM samohayA visesAhiyA, asamohayA asNkhejjgunnaa| [2128-2] isI prakAra (apkAyika se lekara) yAvat vanaspatikAyika taka(pRthvIkAyikavat samajhanA caahie|) vizeSa yaha hai ki vAyukAyika jIvoM meM sabase kama vaikriyasamudghAta se samavahata vAyukAyika haiM, unase mAraNAntika samudghAta se samavahata vAyukAyika asaMkhyAtaguNA haiM, unase kaSAya Page #1455 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 260J maann samuddhAta se samavahata vAyukAyika asaMkhyAtaguNA haiM aura unase vedanAsamuddhAta se samavahata vAyukAyika vizeSAdhika haiM tathA (ina sabase) asaMkhyAtaguNA adhika hai asamavahata vAyukAyika jIva / 2126. [1] beiMdiyANaM bhaMte ! veyaNAsamugghAeNaM kasAyasamugghAeNaM mAraNaMtiyasamugghAeNaM samohayANaM asamohayANa ya katare katarehito appA vA 4 ? / goyamA ! savyatyovA beiMdiyA mAraNaMtiyasamugdhAeNaM samohayA, vedaNAsamugghAeNaM samohayA asaMkhejjaguNA, kasAyasamugdhAeNaM samohayA saMkhejjaguNA, asamohayA sNkhejjgunnaa| [2126-1 pra.] bhagavan ! ina vedanAsamudghAta se, kaSAyasamudghAta se tathA mAraNAntikasamudghAta se samavahata evaM asamavahata dvIndriya jIvoM meM kauna kinase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? [2126-1 u.] gautama ! sabase kama mAraNAntikasamudghAta se samavahata dvIndriya jIva haiN| unase vedanAsamudghAta se samavahata dvIndriya asaMkhyAtaguNA haiM, unase kaSAyasamudghAta se samavahata dvIndriya saMkhyAta guNA aura ina sabase asamavahata dvIndriya saMkhyAtaguNA adhika haiN| [2] evaM jAva cridiyaa| [2126-2] isI prakAra (trIndriya aura) yAvat caturindriya taka (kA alpabahutva jAnanA caahie|) 2130. paMceMdiyatirikkhajoNiyANaM bhaMte ! vedaNAsamugghAeNaM kasAyasamugdhAeNaM mAraNaMtiyasamugghAeNaM veubviyasamugghAeNaM teyAsamugdhAeNaM samohayANaM asamohayANa ya katare katarehito apyA vA 4? goyamA ! samvatthovA paMceMdiyatirikkhajoNiyA teyAsamugghAeNaM samohayA, veubviyasamugdhAeNaM samohayA asaMkhejjaguNA, mAraNaMtiyasamugghAeNaM samohayA asaMkhejjaguNA, vedaNAsamugghAeNaM samohayA asaMkhejjaguNA, kasAyasamugghAeNaM samohayA saMkhejjaguNA, asamohayA sNkhejjgunnaa| [2130 pra. bhagavan ! vedanAsamuddhAta se, kaSAyasamudghAta se, mAraNAntikasamudghAta se, vaikriyasamuddhAta se tathA tejasasamudghAta se samavahata paMcendriyatiryaJcoM meM kauna kisase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika hote haiM ? [2130 u.) gautama ! sabase kama taijasasamuddhAta se samavahata paMcendriyatiryaJca haiM, unase vaikriyasamuddhAta se samavahata paMcendriyatiryaJca asaMkhyAtaguNA haiM, unase mAraNAntikasamudghAta se samavahata paMcendriyatiryaca asaMkhyAtaguNA haiM, unase vedanAsamadaghAta se samavahata paMcendriyatiryaJca asaMkhyAtaguNA haiM tathA unase kaSAyasamudghAta se samavahata paMcendriyatiryaJca saMkhyAtaguNA haiM aura ina sabase saMkhyAtaguNA adhika hai---asamavahata paMcendriyatiryaJca / / 2131. maNussANaM bhaMte ! vedaNAsamugdhAeNaM kasAyasamugghAeNaM mAraNaMtiyasamugghAeNaM veubviyasamugghAeNaM teyagasamugghAeNaM AhAragasamugdhAeNaM kevalisamugdhAeNaM samohayANaM prasamohayANa ya katare katarehito appA vA 4 ? Page #1456 -------------------------------------------------------------------------- ________________ chattIsavA~ samudyAtapada] (261 goyamA ! savvatthovA maNUsA pAhAragasamugghAeNaM samohayA, kevalisamugdhAeNaM samohayA saMkhejjaguNA, teyagasamugdhAeNaM samohayA saMkhejjaguNA, veumviyasamugghAeNaM samohayA saMkhejjaguNA, mAraNaMtiyasamugghAeNaM samohayA asaMkhejjaguNA, veyaNAsamugghAeNaM samohayA asaMkhejjaguNA, kasAyasamugdhAeNaM samohayA saMkhejjaguNA, asamohayA asNkhejjgunnaa| [2131 pra. bhagavan ! vedanAsamudghAta se, kaSAyasamudghAta se, mAraNAntikasamudghAta se, vaikriyasamuddhAta se, taijasasamudghAta se, pAhArakasamudghAta se tathA kevalisamudghAta se samavahata evaM asamavahata manuSyoM meM kauna kisase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? / [2131 u.] gautama ! sabase kama AhArakasamudghAta se samavahata manuSya haiN| unase kevalisamudghAta se samavahata manuSya saMkhyAtaguNA haiM, unase taijasasamudghAta se samavahata manuSya saMkhyAtaguNA haiM, unase vaikriyasamudghAta se samavahata manuSya saMkhyAtaguNA haiM, unase mAraNAntikasamudghAta se samavahata manuSya asaMkhyAtaguNA haiM, unase vedanAsamudghAta se samavahata manuSya asaMkhyAtaguNA haiM tathA unase kaSAyasamudghAta se samavahata manuSya saMkhyAtaguNA haiM aura ina sabase asamavahata manuSya asaMkhyAtaguNA haiM / 2132. vANamaMtara-jotisiya-vemANiyA jahA asurkumaaraa| [2132] vANavyantara, jyotiSka aura vaimAnikoM ke (samuddhAta viSayaka alpabahutva kI vaktavyatA) asurakumAroM ke samAna (samajhanI cAhie / ) vivecana-samavahata jIvoM kI nyUnAdhikatA kA kAraNa-grAhArakasamadghAta kiye hue jIva sabase kama isalie haiM ki loka meM AhArakazarIradhArakoM kA virahakAla chaha mAsa kA batAyA gayA hai / ataeva ve kisI samaya nahIM bhI hote haiM / jaba hote haiM, taba bhI jaghanya eka, do athavA tIna aura utkRSTa sahasrapRthaktva (do hajAra se nau hajAra taka) hI hote haiN| phira grAhArakasamudghAta pAhAraka zarIra ke prArambhakAla meM hI hotA hai, anya samaya meM nahIM, isa kAraNa pAhArakasamudghAta se samavahata jIva bhI thor3e hI kahe gae haiN| AhArakasa mudghAtavAloM kI apekSA kevali samudghAta se samavahata jIva saMkhyAtaguNA adhika haiM, kyoMki ve eka sAtha zatapRthaktva kI saMkhyA meM upalabdha hote haiN| unakI apekSA taijasasamudghAtayukta jIva asaMkhyAtaguNA hote haiM, kyoMki paMcendriyatiryaJcoM, manuSyoM aura cAroM jAti ke devoM meM taijasasamudghAta pAyA jAtA hai| unakI apekSA vaikriyasamuddhAta samavahata jIva asaMkhyAtaguNA hote haiM, kyoMki vaikriyasamudghAta nArakoM, vAyukAyikoM, tiryaJcapaMcendriyoM, manuSyoM aura devoM meM bhI pAyA jAtA hai| vaikriyalabdhi se yukta vAyukAyikajIva devoM se bhI asaMkhyAtaguNA haiM aura bAdaraparyApta vAyUkAyika sthalacara paMcendriyoM kI apekSA bhI asaMkhyAtaguNA haiM, sthalacarapaMcendriya devoM se bhI asaMkhyAta guNA haiM / isa kAraNa tejasasamudghAta samavahata jIvoM kI apekSA vaikriyasamudghAta se samavahata jIva asaMkhyAtaguNe adhika samajhane caahie| Page #1457 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 262] [prajJApanAsUtra vaikriyasamadhAta se samavahata jIvoM kI apekSA mAraNAntikasamudghAta vAle jIva anantaguNA haiM, kyoMki nigoda ke anantajIvoM kA asaMkhyAtavA bhAga sadA vigrahagati kI avasthA meM rahatA hai aura ve prAyaH mAraNAntikasamudghAta se samavahata hote haiM / ___ inase kaSAyasamudghAta samavahata jIva asaMkhyAtaguNA haiM, kyoMki vigrahagati ko prApta ananta nigodajIvoM kI apekSA bhI asaMkhyAta guNA adhika nigodiyA jIva sadaiva kaSAyasamadghAta se yukta upalabdha hote haiN| inase vedanAsamudghAta se samavahata jIva vizeSAdhika haiM, kyoMki kaSAyasamudghAtasamavahata una ananta nigodajIvoM se vedanAsamudghAta samavahata jIva kucha adhika hI hote haiM / vedanAsamudghAta samavahata jIvoM kI apekSA asamavahata (arthAt jo kisI bhI samudghAta se yukta nahIM hoM, aise samudghAta rahita) jIva asaMkhyAtaguNA hote haiM, kyoMki vedanA, kaSAya aura mAraNAntika samudghAta se samavahata jIvoM ko apekSA samudghAtarahita akele nigodajIva hI asaMkhyAtaguNA adhika pAe jAte haiN|' nArakoM meM samudghAtajanita alpabahutva--sabase kama mAraNAntikasamudghAta se samavahata nAraka haiM, kyoMki mAraNAntikasamadaghAta maraNa ke samaya hI hotA hai aura marane vAle nArakoM kI saMkhyA, jIvita nArakoM kI apekSA alpa hI hotI hai| marane vAloM meM bhI mAraNAntikasamuddhAta vAle nAraka atyalpa hI hote haiM, saba nahIM hote / ataH mAraNAntikasamudghAta se samavahata jIva sabase kama hote haiM / unase vaikriyasamudghAta se samavahata nAraka asaMkhyAtaguNA adhika haiM, kyoMki ratnaprabhA Adi sAtoM narakaviyoM meM se pratyeka meM bahuta-se nAraka paraspara vedanA utpanna karane ke lie nirantara uttaravaikriya karate rahate haiN| vaikriyasamudaghAta samavahata nArakoM kI apekSA kaSAyasamudaghAta vAle nAraka asaMkhyAtaguNA adhika hote haiM, kyoMki ve paraspara krodhAdi se sadaiva grasta rahate haiN| kaSAyasamuddhAta se samavahata nArakoM ko apekSA vedanAsamudghAta se samavahata mAraka saMkhyAtaguNA adhika hote haiM, kyoMki yathAsambhava kSetrajanya vedanA, paramAdhAmikoM dvArA utpanna kI huI aura paraspara utpanna kI huI vedanA ke kAraNa prAya : bahuta-se nAraka sadA vedanAsamudghAta se samavahata rahate haiN| inakI apekSA bhI asamavahata nAraka saMkhyAtaguNA adhika haiM, kyoMki bahuta-se nAraka vedanAsamudghAta ke binA bhI vedanA kA vedana karate rahate haiM / isa apekSA se asamavahata nAraka sarvAdhika haiM / asurakumArAdi bhavanapatiyoM meM samudghAta kI apekSA alpabahutva-sabase kama taijasasamudghAta vAle haiM, kyoMki atyanta tIvra krodha utpanna hone para hI kadAcit koI asurakumAra taijasasamudghAta karate haiN| unakI apekSA mAraNAntikasamudghAta vAle asurakumArAdi asaMkhyAtaguNA adhika haiM, kyoMki mAraNAntikasamudghAta maraNakAla meM hotA hai / unako apekSA vedanAsamudghAtasamavahata asurakumArAdi asaMkhyAtaguNA haiM, kyoMki pArasparika saMgrAma Adi kisI na kisI kAraNa se bahuta-se asurakumAra vedanAsamadhAta karate haiN| unakI apekSA kaSAyasamuddhAta aura vaikriyasamudghAta se samavahata asura 1. (ka) prajJApanA. (prameyabodhinI TIkA) bhA. 5, pR. 1014 se 1016 taka (kha) prajJApanA malayavRtti, abhi. rA. koSa, bhA. 7, pR. 446 2. (ka) vahI, malayavRtti, abhi. rA. koSa, bhA. 7, pR. 446 (kha) prajJApanA. (prameyabodhinI TIkA) bhA. 5, pR. 1017 se 1019 taka Page #1458 -------------------------------------------------------------------------- ________________ chattIsavAM samudghAtapada] [263 kumArAdi kramazaH uttarottara saMkhyAtaguNA adhika hote haiN| unase bhI asamavahata asurakumArAdi asaMkhyAtaguNA haiM / asurakumAroM ke samAna hI nAgakumAra Adi stanitakumAra paryanta bhavanapati devoM kA kathana samajhanA caahie|' pRthvIkAyikAdi cAra ekendriyoM kA samudghAta kI apekSA alpabahutva--sabase kama mAraNAntikasamudghAta-samavahata pRthvIkAyAdi (vAyukAya ko chor3akara) cAra haiM, kyoMki yaha samudghAta maraNa ke samaya hI hotA hai aura vaha bhI kisI ko hotA hai kisI ko nhiiN| unakI apekSA kaSAyasamudghAta se samavahata pRthvIkAyika pUrvokta yuktivaza pUrvavat hI samajha lenA cAhie / unakI apekSA vedanAsamudghAta se samavahata pRthvIkAyika vizeSAdhika haiM aura unakI apekSA asamavahata pRthvIkAyikAdi asaMkhyAtaguNA adhika haiN| vAyukAyikoM meM samavaghAta kI apekSA alpabahatva- sabase kama vaikriyasamadaghAta se samavahata vAyukAyika haiN| kyoMki vaikriyalabdhi vAle vAyukAyika atyalpa hI hote haiM / unase mAraNAntikasamudghAta-samavahata vAyukAyika asaMkhyAta guNA haiM, kyoMki mAraNAntikasamudghAta paryApta, aparyApta, bAdara evaM sUkSma sabhI vAyukAyikoM meM ho sakatA hai| unakI apekSA kaSAyasamudghAta se samavahata vAyukAyika asaMkhyAtaguNA hote haiM, unase vedanAsamudghAta-samavahata vAyukAyika vizeSAdhika hote haiM, ina sabase asamavahata vAyukAyika asaMkhyAta guNA adhika hote haiM, kyoMki sakalasamuddhAtoM vAle vAyukAyikoM kI apekSA svabhAvastha vAyukAyika svabhAvataH asaMkhyAtaguNA pAye jAte haiN| . dvIndriyAdi vikalendriyoM meM sAmudghAtika alpabahutva- sabase kama mAraNAntikasamudghAtasamavahata dvIndriya haiM, kyoMki pRcchAsamaya meM pratiniyata dvIndriya hI mAraNAntikasamadghAta-samavahata pAe jAte haiN| unase vedanAsamudghAta-samavahata dvIndriya asaMkhyAtaguNe haiM, kyoMki sardI-garmI Adi ke samparka se atyadhika dvIndriyoM meM vedanAsamudghAta hotA hai| unakI apekSA kaSAyasamudghAta se samavahata dvIndriya saMkhyAtaguNe haiM, kyoMki atyadhika dvIndriya meM lobhAdikaSAya ke kAraNa kaSAyasamudghAta hotA hai| ina sabase bhI asamavahata dvIndriya pUrvoktayukti se saMkhyAtaguNA haiM / dvIndriya ke samAna trIndriya aura caturindriya samavahata-asamavahata kA alpabahutva samajha lenA caahie| paMcendriyatiryaJcoM meM sAmaghAtika alpabahatva--sabase kama taijasasamadghAta se samavahata paMcendriyatiryaJca haiM, kyoMki tejolabdhi bahuta thor3oM meM hotI hai| unakI apekSA vaikriyasamudghAta. samavahata paMcendriyatiryaJca asaMkhyAtaguNA haiM, kyoMki vaikriyalabdhi apekSAkRta bahutoM meM hotI hai| unase mAraNAntikasamudghAta-samavahata asaMkhyAtaguNe haiM, kyoMki vaikriyalabdhi se rahita sammUcchima jalacara, sthalacara aura khecara, pratyeka meM pUrvokta vaikriyasamudghAtikoM kI apekSA mAraNAntikasamudghAta 1. prajJApanA. malayavRtti, a. rA koSa. bhA. 7, pR. 446 2. (ka) vahI, malayavRtti pra. rA. koSa, bhA. 7, pR. 446 (kha) prajJApanA, (prameyabodhinI TIkA), bhA. 5, pR. 1921 se 1923 taka 3. (ka) vahI, bhA. 5, pR. 1923-1924 / / . (kha) prajJApanA. malayavRtti, abhi. rA. koSa, bhA. 7, pR. 447 Page #1459 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 264] [prajJApanAsUtra samavahata asaMkhyAta guNe hote haiM / kinhIM-kinhIM vaikriyalabdhi se rahita yA sahita gabhaMja ti. pa. meM bhI mAraNAntikasamudghAta pAyA jAtA hai| unakI apekSA bhI vedanAsamudghAta se samavahata ti. pa. asaMkhyAtaguNe haiM, kyoMki marate hue jIvoM kI apekSA na marate hue ti. pa. asaMkhyAtaguNe haiN| unakI apekSA bhI kaSAya samuddhAta-samavahata paMcendriyatiryaJca saMkhyAtaguNA haiM aura ina sabakI apekSA asamavahata paMcendriyatiryaJca pUrvoktayukti se saMkhyAtaguNe haiN|' manuSyoM meM vedanAdi-samudghAta sambandhI alpabahutva- sabase kama AhArakasamudghAta-samavahata mAnava haiM, kyoMki pAhArakazarIra kA prArambha karane vAle manuSya atyalpa hI hote haiM / kevalisamuddhAtasamavahata manuSya unase saMkhyAtaguNe adhika haiM kyoMki ve zatapRthaktva (do sau se nau sau taka) kI saMkhyA meM pAye jAte haiM / unako apekSA taijasasamudghAta-samavahata, vaikriyasamudghAta-samavahata evaM mAraNAntikasamudghAta-samavahata manuSya uttarottara kramaza: saMkhyAtaguNA, saMkhyAtaguNA aura asaMkhyAtaguNA adhika hote haiM, kyoMki pUrvokta donoM kI apekSA mAraNAntikasamudghAta-samavahata manuSya isalie adhika haiM ki vaha sammUcchima-manuSyoM meM bhI pAyA jAtA hai| unase vedanAsamudghAta-samavahata manuSya asaMkhyAtaguNa haiM, kyoMki mriyamANa manuSyoM kI apekSA amriyamANa saMkhyAtaguNA adhika hote haiM aura vedanAsamudghAta amriyamANa manuSyoM meM bhI hotA hai| unakI apekSA kaSAyasamudghAta-samavahata manuSya saMkhyAtaguNe adhika hote haiM aura ina sabase asamavahata-(samudghAtoM se rahita) manuSya asaMkhyAtaguNe adhika hote haiM, kyoMki alpakaSAyavAle sammUcchima manuSya, utkaTa kaSAyavAloM se sadA asaMkhyAta guNe hote haiM / vANavyantaroM, jyotiSkoM aura vaimAnikoM meM sAmudghAtika alpabahutva kI vaktavyatA asurakumAroM ke samAna samajhanI caahie| 2133. kati NaM bhaMte ! kasAyasamugdhAyA paNNattA ? goyamA ! cattAri kasAyasamugdhAyA pnnnnttaa| taM jahA-- kohasamugdhAe 1 mANAsamugdhAe, 2 mAyAsamugghAe 3 lobhasamugghAe 4 / / [2133 pra.] bhagavan ! kaSAyasamudghAta kitane kahe haiM ? [2133 u ] gautama ! kaSAyasamudghAta cAra kahe haiN| yathA-(1) krodhasamudghAta, (2) mAnasamudghAta, (3) mAyAsamudghAta aura (4) lobhasamudghAta / 2134. [1] raiyANaM bhaMte ! kati kasAyasamugdhAyA paNNattA? goyamA ! cattAri kasAyasamugghAyA pnnnnttaa| [2134-1 pra.) bhagavan ! nArakoM ke kitane kaSAyasamudghAta kahe haiM ? [2134-1 u.] gautama ! unameM cAroM kaSAyasamudghAta kahe haiN| 1. (ka) abhi. rA. koSa, bhA. 7, pR. 447 (kha) prajJApanA. (prameyabodhinI TIkA), bhA. 5, pR. 1925 se 1927 taka 2. (ka) vahI, bhA. 5, pR. 1927-1928 (kha) prajJApanA. malayavatti, abhi. rA. koSa, bhA. 7, pR. 447 Page #1460 -------------------------------------------------------------------------- ________________ chattIsavA~ samudghAtapada [265 [2] evaM jAva vemANiyANaM / [2134-2] isI prakAra (asurakumAroM se lekara) yAvat vaimAnikoM taka (pratyeka daNDaka meM cAra-cAra kaSAyasamuddhAta kahe gaye haiM / ) 2135. [1] egamegassa NaM bhaMte ! heraiyassa kevaiyA kohasamugdhAyA atItA? goyamA ! annNtaa| kevatiyA purekkhaDA ? goyamA ! kassai asthi kassai nnsthi| jassa'sthi jahaNNeNaM ekko vA do vA tiNNi vA, ukkoseNaM saMkhejjA vA asaMkhejjA vA aNaMtA thaa| [2135-1 pra.] bhagavan ! eka-eka nAraka ke kitane krodhasamudghAta pratIta hue haiM ? {2135-1 u.] gautama ! ve ananta hue haiN| [pra.] bhagavan ! (usake) bhAvI (krodhasamudghAta) kitane hote haiM ? [u.] gautama ! (bhAvI krodhasamudghAta) kisI ke hote haiM aura kisI ke nahIM hote| jisake hote haiM, usake jaghanya eka, do athavA tIna aura utkRSTa saMkhyAta, asaMkhyAta athavA ananta hote haiM / [2] evaM jAva vemANiyassa / [2135-2] isI prakAra (eka-eka asurakumAra se lekara) yAvat (eka-eka) vaimAnika taka (samajhanA caahie|) 2136. evaM jAva lobhasamugghAe / ete cattAri dNddgaa| [2136] isI prakAra (krodhasamuddhAta ke samAna) yAvat lobhasamudghAta taka (nAraka se lekara vaimAnika taka pratyeka ke atIta aura anAgata kA kathana karanA cAhie / ) isa prakAra ye cAra daNDaka hue| 2137. [1] raiyANaM bhaMte ! kevatiyA kohasamugghAyA pratIyA ? goyamA ! annNtaa| kevatiyA purekkhaDA? goyamA ! annNtaa| [2137-1 pra.] bhagavan ! (bahuta) nairayikoM ke kitane krodhasamudghAta atIta hue haiM ? [2137-1 u.] gautama ! ve ananta hue haiN| [pra. bhagavan ! unake bhAvI krodhasamadghAta kitane hote haiM ? [u.] gautama ! ve bhI ananta hote haiN| [2] evaM jAva vemANiyANaM / [2137-2] isI prakAra yAvat vaimAnikoM taka kI vaktavyatA jAnanI cAhie / Page #1461 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 266] [prajJApanAsUtra 2138. evaM jAva lobhasamugghAe / ee vi cattAri dNddgaa| [2138] isI prakAra (krodhasamudghAta ke samAna) yAvat lobhasamuddhAta taka samajhanA caahie| isa prakAra ye cAra daMDaka he| 2136. egamegassa NaM bhaMte ! gairaiyassa geraiyatte kevatiyA kohasamugghAyA atIyA? goyamA ! aNaMtA, evaM jahA vedaNAsamugdhAo bhaNiyo (su. 2101-4) tahA kohasamugdhAno vi bhANiyanvo giravasesaM jAva vemaanniyte| mANasamugdhAro mAyAsamugghAto ya NiravasesaM jahA mAraNaMtiyasamugdhAmo (su. 2116) / lobhasamugghAmo jahA kasAyasamugdhAo (su. 2105-15) / NavaraM savvajovA asurAdI Neraiesu lobhakasAeNaM eguttariyA NeyavvA / [2136 pra.] bhagavan ! eka-eka nairapika ke nArakaparyAya meM kitane krodhasamudghAta atIta [2136 u.] gautama ! ve ananta hue haiN| jisa prakAra (sU. 2101-4 meM) vedanAsamudghAta kA kathana kiyA hai, usI prakAra yahA~ krodhasamudghAta kA bhI samagra rUpa se yAvat vaimAnikaparyAya taka kathana karanA caahie| isI prakAra mAnasamuddhAta evaM mAyAsamudgAta ke viSaya meM samagra kathana (sU. 2116 meM ukta) mAraNAntikasamudghAta ke samAna kahanA cAhie / lobhasamudghAta kA kathana (sU. 2105-15 meM ukta) kaSAyasamudghAta ke samAna karanA caahie| vizeSa yaha hai ki asurakumAra Adi sabhI jIvoM kA nArakaparyAya meM lobhakaSAyasamudghAta kI prarUpaNA eka se lekara karanI cAhie / 2140. [1] NeraiyANaM bhaMte ! Ne raiyatte kevatiyA kohasamugghAyA atIyA ? goyamA ! annNtaa| kevatiyA purekkhaDA ? goyamA! annNtaa| [2140-1 pra.] bhagavan ! nArakoM ke nArakaparyAya meM kitane krodhasamudghAta atIta [2140-1 u.] gautama ! ve ananta hue haiM / [pra.] bhagavan ! bhAvI (krodhasamudghAta) kitane hote haiM ? [u.] gautama ! ve ananta hote haiM / [2] evaM jAva dhemaanniytte| [2140-2] isI prakAra yAvat vaimAnikaparyAya taka kahanA caahie| 2141. evaM saTThANa-paraTThANesu samvattha vi bhANiyanvA savvajIvANaM cattAri samugdhAyA jAva lobhasamugghAto jAva vemANiyANaM vemaanniytte| [2141] isI prakAra svasthAna-parasthAnoM meM sarvatra (krodhasamudghAta se lekara) yAvat lobhasamudghAta taka yAvat vaimAnikoM ke vaimAnikaparyAya meM rahate hue sabhI jIvoM ke cAroM samudghAta kahane caahie| Page #1462 -------------------------------------------------------------------------- ________________ chattIsavA samudghAtapada) [267 - 2142. etesi gaM bhaMte ! jIvANaM kohasamugghAeNaM mANasamugghAeNaM mAyAsamugdhAeNaM lobhasamugdhAraNa ya samohayANaM akasAyasamugghAeNaM samohayANaM asamohayANa ya katare katarehito appA vA 4 ? goyamA! savvatthovA jIvA akasAyasamugghAeNaM samohayA, mANasamugdhAeNaM samohayA aNaMtaguNA, kohasamugghAeNaM samohayA visesAhiyA, mAyAsamugghAeNaM samohayA visesAhiyA, lobhasamugdhAeNaM samohayA visesAhiyA, asamohayA saMkhejjaguNA / [2142 pra.] bhagavan ! krodhasamudghAta se, mAnasamudghAta se, mAyAsamuddhAta aura lobhasamudghAta se tathA prakavAyasamudghAta (arthAt-kaSAyasamudghAta se bhinna chaha samudghAtoM meM se kisI bhI samudghAta) se samavahata aura asamavahata jIvoM se kauna kinase alpa, bahuta, tulya, athavA vizeSAdhika haiM ? [2142 u ] gautama ! sabase kama akaSAyasamudghAta se samavahata jIva haiM, ( unase) mAnakaSAya se samavahata jIva anantaguNa haiM, (unase) krodhasamudghAta se samavahata jIva vizeSAdhika haiM, (unase) mAyAsamudghAta se samavahata jIva vizeSAdhika haiM, (unase) lobhasamudghAta se samavahata jIva vizeSAdhika haiM aura (ina sabase) asamavahata jIva saMkhyAtaguNA haiN| 2143. etesi NaM bhaMte ! raiyANaM kohasamugdhAeNaM mANasamugdhAeNaM mAyAsamugdhAraNaM lobhasamugdhAeNaM samohayANaM asamohayANa ya katare katarehito appA vA 4 ? goyamA ! samvatthovA raiyA lobhasamugghAeNaM samohayA, mAyAsamugghAeNaM samohayA saMkhejjaguNA, mANasamugghAeNaM samohayA saMkhejjaguNA, kohasamugdhAeNaM samohayA saMkhejjaguNA, asamohayA sNkhejjgunnaa| [2143 pra.] bhagavan ! ina krodhasamudghAta se, mAnasamudghAta se, mAyAsamuddhAta se aura lobhasamudghAta se samavahata aura asamavahata nArakoM meM kauna kinase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika hai ? [2143 u.] gautama ! sabase kama lobhasamudghAta se samavahata nAraka haiM, unase saMkhyAtaguNA mAyAsamudghAta se samavahata nAraka haiM, unase saMkhyAtaguNA mAnasamudghAta se samavahata nAraka hai, unase saMkhyAtaguNA krodhasamudghAta se samavahata nAraka haiM aura ina sabase saMkhyAtaguNA asamavahata nAraka haiM / 2144. [1] asurakumArANaM pucchaa| goyamA ! samvatthovA asurakumArA kohasamugghAeNaM samohayA, mANasamugghAeNaM samohayA saMkhejjaguNA, mAyAsamugghAeNaM samohayA saMkhejjaguNA, lobhasamugdhAeNaM samohayA saMkhejjaguNA, asamohayA sNkhejjgunnaa| [2144-1 pra.] bhagavan ! krodhAdisamavahata aura asamavahata asurakumAroM meM kauna kinase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? Page #1463 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [prajJApanAsUna 2144-1 u.] gautama! sabase thor3e krodhasamudghAta se samavahata asurakumAra haiM, unase mAnasamudghAta se samavahata asurakumAra saMkhyAtaguNA haiM, unase mAyAsamudghAta se samavahata asurakumAra saMkhyAtaguNA haiM aura unase lobhasamudghAta se samavahata asurakumAra saMkhyAtaguNA haiM tathA ina sabase asamavahata asurakumAra saMkhyAtaguNA hai| [2] evaM sacadevA jAva vemaanniyaa| [2144-2] isI prakAra yAvat vaimAnikoM taka sarvadevoM ke krodhAdisamudghAta ke alpabahutva kA kathana karanA caahie| 2145. [1] puDhavikkAiyANaM pucchaa| goyamA ! savvatthovA puDhavikkAiyA mANasamugdhAeNaM samohayA, kohasamugghAeNaM samohayA visesAhiyA, mAyAsamugdhAeNaM samohayA visesAhiyA, lobhasamugdhAeNaM samohayA visesAhiyA, asamohayA sNkhejjgunnaa| [2145-1 pra] bhagavan ! krodhAdisamudghAta se samavahata aura asamavahata pRthvIkAyikoM meM kauna kinase alpa, bahuta, tulya athavA vizeSAdhika haiM ? [2145-1 u.] gautama ! sabase kama mAnasamudghAta se samavahata pRthvIkAyika haiM, unase krodhasamudghAta se samabahata pRthvIkAyika vizeSAdhika haiM, unase mAyAsamudghAta se samavahata pRthvIkAyika vizeSAdhika haiM aura unase lobhasamudghAta se samavahata pRthvI kAyika vizeSAdhika haiM tathA ina sabase asamavahata pRthvIkAyika saMkhyAtaguNA haiM / [2] evaM jAva pNceNdiytirikkhjonniyaa| [2145-2] isI prakAra yAvat paMcendriyatiryaJca taka ke alpabahutva ke viSaya meM samajhanA caahie| 2146. maNussA jahA jIvA (su. 2142) / NavaraM mANasamagdhAeNaM samohayA asNkhejjgunnaa| [2146] manuSyoM kI (alpabahutva-sambandhI vaktavyatA sU. 2142 meM ukta) samuccaya jIvoM ke samAna hai / vizeSa yaha hai ki mAnasamudghAta se samavahata manuSya asaMkhyAtaguNA haiM / vivecana-niSkarSa-sarvaprathama kaSAyasamudghAta ke cAra prakAra tathA nairayika se lekara vaimAnika paryanta cauvIsa daNDakoM meM cAroM prakAra ke kaSAyoM ke astitva kI prarUpaNA kI gaI hai| tadanantara cauvIsa daNDakoM meM ekatva aura bahutva kI apekSA krodhAdi cAroM samudghAtoM ke atIta-anAgata kI prarUpaNA kI gaI hai| nAraka se lekara vaimAnika taka pratyeka meM ananta atIta krodhAdi samudghAta hai tathA pratyeka meM bhAvI krodhAdi samudghAta kisI ke hote haiM, kisI ke nahIM hote| jo nAraka Adi nArakAdi bhava ke antima samaya meM vartamAna hai aura jo svabhAva se hI mandakaSAyI hai, vaha kaSAyasamudghAta kiye binA hI mRtyu ko prApta hokara naraka se nikala kara manuSyabhava meM utpanna hone vAlA hai aura kaSAyasamudghAta kiye binA hI siddha ho jAegA, usake bhAvI kaSAyasamudghAta nahIM hotaa| usase bhinna Page #1464 -------------------------------------------------------------------------- ________________ chattIsavAM samudhAtapada] [269 prakAra kA jo nAraka hai, usake bhAvI kaSAyasamudghAta jaghanya eka, do yA tIna hote haiM aura utkRSTa saMkhyAta, asaMkhyAta aura ananta hote haiN| saMkhyAtakAla taka saMsAra meM rahane vAle ke saMkhyAta, asaMkhyAtakAla taka rahane vAle ke asaMkhyAta aura anantakAla taka saMsAra meM rahane vAle ke ananta bhAvI kaSAyasamadaghAta hote haiN| bahatva kI apekSA se narAyako se lekara vaimAniko taka ke atIta aura anAgata krodhA madaghAta ananta haiN| anAgata ananta isalie hai ki pucchA ke samaya bahata-se nArakAdi aise hote haiM, jo anantakAla taka saMsAra meM rheNge| isa prakAra ekavacana aura bahuvacana se sambandhita cauvIsa daNDakoM ke pratyeka ke cAra-cAra AlApaka hote haiN| yoM kula milA kara 244 4 =66 AlApaka hote haiN| isake pazcAt cauvIsa daNDakoM saMbaMdhI nairayika Adi svaparaparyAyoM meM ekatva aura bahutva kI apekSA se atIta anAgata krodhAdi kaSAyasamudghAta kI prarUpaNA kI gaI hai / / vizeSa--atyanta tIvra pIr3A meM nirantara udvigna rahane vAle nArakoM meM prAyaH lobhasamudghAta hotA nahIM hai / hote haiM to bhI ve alpa hote haiN| isake pazcAt krodha, mAna, mAyA aura lobhasamudghAta se samavahata aura asamavahata samuccaya jIva evaM cauvIsa daNDakavartI jIvoM ke alpabahutva kI carcA kI gaI hai| alpabahutva kI carcA aura spaSTIkaraNa-(1) samuccayajIva--sabase kama akaSAyasamudghAta se samavahata jIva haiN| akaSAyasamudghAta kA artha hai-kaSAyasamudghAta se bhinna yA rahita chaha samudghAtoM meM se kisI bhI eka samudghAta se samavahata / akaSAyasamudghAta se samavahata jIva kadAcit koI-koI hI pAe jAte haiM / ve yadi utkRSTa saMkhyA meM hoM to bhI kaSAyasamudghAta se samavahata jIvoM ke anantaveM bhAga hI hote haiN| unakI apekSA mAnasamudghAta se samavahata jIva anantaguNA adhika haiN| kyoMki ananta vanaspatikAyika jIva pUrvabhava ke saMskAroM ke kAraNa mAnasamudghAta meM vartamAna rahate haiN| unakI apekSA krodhasamudghAta se samavahata jIva vizeSAdhika haiM; kyoMki mAnI jIvoM kI apekSA krodhI jIva vizeSAdhika hote haiM / unase mAyAsamudghAta-samavahata jIva vizeSAdhika hote haiM / unase bhI lobhasamudghAta-samavahata jIva vizeSAdhika hote haiM, kyoMki mAyI jIvoM kI apekSA lobhI jIva bahuta adhika hote haiN| unase bhI asamavahata jIva saMkhyAtaguNA haiN| kyoMki cAroM gatiyoM meM samadghAtayukta jIvoM kI apekSA samudghAtarahita jIva saMkhyAtaguNA adhika pAye jAte haiN| siddha jIva ekendriyoM ke anantaveM bhAga haiM, kintu yahA~ unakI vivakSA nahIM kI gaI hai / (2) nArakoM meM kaSAyasamudghAtoM kA alpabahutva-nArakoM meM lobhasamudghAta sabase kama hai, kyoMki nArakoM ko priya vastuoM kA saMyoga nahIM miltaa| ataH unameM lobhasamudghAta hotA bhI hai to bhI anya krodhAdi samudghAtoM se bahuta hI kama hotA hai| unakI apekSA mAyAsamudghAta, mAnasamudghAta, krodhasamudghAta kramazaH uttarottara saMkhyAtaguNA adhika haiM / asamavahata nAraka ina sabase saMkhyAtaguNA haiM / (3) asurakumArAdi meM kaSAyasamudghAtoM kA alpabahutva-devoM meM svabhAvataH lobha kI pracuratA hotI hai| usase mAnakaSAya, krodhakaSAya evaM mAyAkaSAya kI uttarottara alpatA hotI hai / isalie asurakumArAdi bhavanapati devoM meM sabase kama krodha samudghAtI, usase uttarottara mAna, mAyA aura lobha se samavahata adhika batAe haiM aura sabase adhika saMkhyAtaguNe adhika asamavahata asurakumAra haiN| Page #1465 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 270] [prajJApanAsUtra pRthvIkAyikoM meM alpabahutva-mAna, krodha, mAyA aura lobha samudghAta uttarottara adhika haiM / asamavahata pRthvIkAyika saMkhyAtaguNe adhika haiM / pRthvIkAyikoM ke samAna anya ekalendriya tathA vikalendriya evaM paMcendriyatiryaJca kI bhI vaktavyatA samajha lenI caahie| manuSyoM meM kaSAyasamudghAta samavahata saMbaMdhI alpabahutva-samuccayajIvoM ke samAna samajhanA cAhie / parantu eka bAta vizeSa hai, vaha yaha ki akaSAyasamudghAta se samavahata manuSyoM kI apekSA mAnasamudghAta se samavahata manuSya asaMkhyAtaguNA haiM / kyoMki manuSyoM meM mAna kI pracuratA pAI jAtI cauvIsa daNDakoM meM chAdmasthikasamudghAta prarUpaNA 2147. kati NaM bhaMte ! chAumatthiyA samugdhAyA paNNatA? goyamA ! chAumatthiyA cha samugghAyA paNNattA / taM jahA-vedaNAsamugghAe 1 kasAyasamagghAe 2 mAraNaMtiyasamugdhAe 3 veubbiyasamugghAe 4 teyagasamugghAe 5 pAhAragasamugdhAe 6 / [2147 pra] bhagavan ! chAdmasthikasamudghAta kitane kahe gae haiM ? [2147 u.] gautama ! chAdamasthikasamadghAta chaha kahe gae haiM / ve isa prakAra haiM-(1) vedanAsamudghAta, (2) kaSAyasamudghAta, (3) mAraNAntikasamudghAta, (4) vaikriyasamudghAta, (5) taijasasamuddhAta aura (6) AhArakasamudghAta / 2148. gairaiyANaM bhaMte ! kati chAumatthiyA samugdhAyA paNNatA ? goyamA ! cattAri chAumatthiyA samugdhAyA pnnnnttaa| taM jahA-vedaNAsamugghAe 1 kasAyasamugdhAe 2 mAraNaMtiyasamugghAe 3 veuvviyasamugghAe 4 / [2148 pra. bhagavan ! nArakoM meM kitane chAdmasthikasamudghAta kahe haiM ? [2184 u.] gautama ! nArakoM meM cAra chAdmasthikasamuddhAta kahe gae haiM / yathA-(1) vedanAsamudghAta, (2) kaSAyasamudghAta, (3) mAraNAntikasamudghAta aura (4) vaikriyasamuddhAta / 2146. asurakumArANaM pucchaa| goyamA ! paMca chAumatthiyA samugghAyA paNNattA / taM jahA-vedaNAsamugghAe 1 kasAyasamugdhAe 2 mAraNaMtiyasamugdhAe 3 veubviyasamugghAe 4 teyagasamugghAe 5 / [2146 pra.] asurakumAroM meM chAdmasthikasamuddhAtoM kI pUrvavat pRcchA ? [2146 u.] gautama ! asurakumAroM meM pAMca chAdmasthikasamudghAta kahe haiM / yathA-(1) vedanAsamudghAta, (2) kaSAyasamudghAta, (3) mAraNAntikasamudghAta, (4) vaikriyasamudghAta aura (5) taijasasamuddhAta / 1. (ka) prajJApanA. (prameyabodhinI TIkA) bhA. 5, pR. 1054 taka (kha) prajJApanA. malayavatti, abhi. rA. koSa bhA. 7 pa. 452 Page #1466 -------------------------------------------------------------------------- ________________ chattIsarvA samudghAtapada] [271 2150. egidiya-vilidiyANaM pucchaa| goyamA! tiNNi chAumatthiyA samugghAyA paNNattA / taM jahA-vedaNAsamugghAe 1 kasAyasamugdhAe 2 mAraNaMtiyasamugdhAe 3 / NavaraM vAukkAiyANaM cattAri samugdhAyA paNNattA, taM jahAvedaNAsamugghAe 1 kasAyasamugghAe 2 mAraNaMtiyasamugghAe 3 deubviyasamugghAe 4 / [2150 pra.] bhagavan ! ekendriya aura vikalendriya jIvoM meM kitane chAdmasthikasamudghAta kahe haiM ? [2150 u.] gautama ! inameM tIna samudghAta kahe haiM / yathA--(1) vedanAsamudghAta, (2) kaSAyasamudghAta, (3) mAraNAntikasamudghAta / kintu vAyukAyika jIvoM meM cAra chAdmasthikasama dghAta kahe haiM / yathA-(1) vedanAsamudghAta, (2) kaSAyasamudghAta, (3) mAraNAntikasamudghAta aura (4) vaikriyasamuddhAta / 2151. paMceMdiyatirikkhajoNiyANaM pucchaa| goyamA ! paMca samugghAyA pnnttaa| taM jahA-vedaNAsamugghAe 1 kasAyasamugghAe 2 mAraNatiyasamugghAe 3 veudhviyasamugghAe 4 teyagasamugghAe 5 / [2151 pra.] bhagavan ! paMcendriyatiryaJcoM meM kitane chAdmasthikasamudghAta hote haiM ? [2151 u.] gautama ! inameM pAMca chAnasthikasamudghAta kahe haiM / yathA-(1) vedanAsamudghAta, (2) kaSAyasamudghAta, (3) mAraNAntikasamudghAta, (4) vaikriyasamudghAta aura (5) taijasasamudghAta / 2152. masANaM bhaMte ! kati chAumatthiyA samugdhAyA paNNattA? goyamA ! cha chAumatthiyA samugdhAyA pnnnnttaa| taM jahA-vedaNAsamugghAe 1 kasAyasamugghAe 2 mAraNaMtiyasamugghAe 3 veubdhiyasamugghAe 4 teyagasamugdhAe 5 AhAragasamugghAe 6 / [2.152 pra.] bhagavan ! manuSyoM meM kitane chAdmasthikasamudghAta kahe haiM ? [2152 u.] gautama ! inameM chaha chAdmasthikasamudghAta kahe gae haiM / yathA---(1) vedanAsamudghAta, (2) kaSAyasamudghAta, (3) mAraNAntikasamudghAta, (4) vaikriyasamudghAta, (5) taijasasamuddhAta aura (6) AhArakasamudghAta / vivecana-cauvIsa daNDakoM meM chAdamasthikasamudghAta-chadmastha ko hone vAle yA chadmastha (jise kevalajJAna na huA ho) se sambandhita samudghAta chAdmasthikasamudghAta kahalAte haiM / kevalIsamudghAta ko chor3akara zeSa chahoM chAdmasthikasamudghAta haiM / nArakoM meM tejolabdhi aura AhArakalabdhi na hone se taijasa aura AhArakasamuddhAta ke sivAya zeSa 4 chAdmasthikasamudghAta pAye jAte haiN| asurakumArAdi bhavanapatiyoM tathA zeSa tIna prakAra ke devoM meM pAMca-pAMca chAdmasthikasamudghAta pAye jAte haiM, kyoMki deva caudaha pUrvo ke jJAna tathA AhArakalabdhi se rahita hote haiM, prataeva unameM AhArakasamudghAta nahIM pAyA jAtA / paMcendriyatiryaJcoM meM bhI ye hI pAMca samudghAta pAye jAte haiN| vAyu. kAyikoM ke sivAya zeSa 4 ekendriyoM aura vikalendriyoM meM vaikriya, taijasa aura AhAraka ko chor3akara Page #1467 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 272] [prajJApanAsUtra zeSa 3 samudadhAta pAye jAte haiM / vAyukAyikoM meM vaikriyasamudghAta adhika hotA hai| manuSyoM meM 6 hI chAnasthikasamudghAta pAe jAte haiN|' vedanA evaM kaSAya-samudghAta se samavahata jIvAdi ke kSetra, kAla evaM kriyA ko prarUparaNA 2153. [1] jove NaM bhaMte ! vedaNAsamugghAeNaM samohae samoha NittA je poggale picchabhati tehi NaM bhaMte ! poggalehi kevatie khette aphuNNe ? kevatie khette phuDe ? __ goyamA ! sarorapamANamette vikkhaMbha-bAhalleNaM NiyamA chaddisi evaie khette praphuNNe eSaie khette phuDe / [2153-1 pra.] bhagavan ! vedanAsamudghAta se samavahata huA jIva samavahata hokara jina pudgaloM ko (apane zarIra se bAhara) nikAlatA hai, bhaMte ! una pudgaloM se kitanA kSetra paripUrNa hotA hai tathA kitanA kSetra spRSTa hotA hai ? [2153-1 u.] gautama ! vistAra (viSkambha) aura sthUlatA (bAhalya) kI apekSA zarIrapramANa kSetra ko niyama se chahoM dizAoM meM vyApta (paripUrNa) karatA hai / itanA kSetra prApUrNa (paripUrNa) aura itanA hI kSetra spRSTa hotA hai / [2] se NaM bhaMte ! khette kevaikAlassa aphuNNe kevaikAlassa phuDe ? goyamA ! egasamaieNa vA dusamaieNa vA tisamaieNa vA viggaheNa vA evaikAlassa aphuNNe evaikAlassa phudde| [2153-2 pra. bhagavan ! vaha kSetra kitane kAla meM ApUrNa aura kitane kAla meM spRSTa huA ? [2153-2 u.] gautama ! eka samaya, do samaya athavA tIna samaya ke vigraha meM (jitanA kAla hotA hai) itane kAla meM prApUrNa hayA aura itane hI kAla meM spRSTa hotA hai / [3] te NaM bhaMte ! poggalA kevaikAlassa Nicchubhati ? goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhuttassa, ukkoseNa vi aMtomuttassa / / [2153-3 pra.] bhagavan ! (jIva) una pudgaloM ko kitane kAla meM (AtmapradezoM se bAhara nikAlatA hai ? [2153-3 u.] gautama ! jaghanya antarmuhUrta aura utkRSTa bhI antarmuhUrta meM (vaha una pudgaloM ko bAhara nikAlatA hai|) [4] te NaM bhaMte ! poggalA NicchUDhA samANA jAI tattha pANAI bhUyAiM jIvAI sattAI abhihaNaMti vatteti leseMti saMghAeMti saMghaTRti pariyAti kilAveMti uddaveti tehito NaM bhaMte ! se jove kati kirie ? goyamA ! siya tikirie siya caukirie siya pNckirie| 1. (ka) prajJApanA. (prameyabodhinI TIkA) bhA. 5, pR. 1057 se 1061 (kha) prajJAnA, malayatti, abhi. rA. koSa bhA. 3, pR. 1354 Page #1468 -------------------------------------------------------------------------- ________________ chattIsavA~ samudghAtapada] [273 - [2153.4 pra.] bhagavan ! ve bAhara nikale hue pudgala vahA~ (sthita) jina prANa, bhUta, jIva aura sattvoM kA abhighAta karate haiM, prAvatapatita karate (cakkara khilAte) haiM, thor3A-sA chate haiM, saMghAta (eka jagaha ikaTThA) karate haiM, saMghaTTita karate haiM, paritApa pahu~cAte haiM, mUcchita karate haiM aura ghAta karate haiM, he bhagavan ! inase vaha jIva kitanI kriyA vAlA hotA hai ? [2153-4 u.] gautama ! vaha kadAcit tIna kriyA vAlA, kadAcit cAra kriyA vAlA aura kadAcit pAMca kriyA vAlA hotA hai / / [5] te NaM bhaMte ! jIvA tAyo jIvAo katikiriyA ? goyamA ! siya tikiriyA siya caukiriyA siya pNckiriyaa| [2153-5 pra.] bhagavan ! ve jIva usa jIva (ke nimitta) se kitanI kriyA vAle hote haiM ? [2153-5 u.] gautama ! ve kadAcit tIna kriyA vAle, kadAcit cAra kriyA vAle aura kadAcit pAMca kriyA vAle hote haiN| [6] se gaM bhaMte ! jIve te ya jIvA aNNesi jIvANaM paraMparAghAeNaM katikiriyA ? goyamA ! tikiriyA vi caukiriyA vi paMcakiriyA vi| [2153-6 pra. bhagavan ! vaha jIva aura ve jIva, anya jIvoM kA paramparA se ghAta karane se kitanI kriyA vAle hote haiM ? [2153-6 u.] gautama ! ve tIna kriyA vAle bhI hote haiM, cAra kriyA vAle bhI hote haiM aura pAMca kriyA vA 2154. [1] gairaie NaM bhaMte ! vedaNAsamugghAeNaM samohae ? evaM jaheva jove (su. 2153) / NavaraM raiyAbhilAvo / [2154-1 pra.] bhagavan ! vedanAsamudghAta se samavahata huA nAraka samabahata hokara jina pudgaloM ko (apane zarIra se bAhara nikAlatA hai, una pudgaloM se kitanA kSetra prApUrNa hotA hai tathA kitanA kSetra spRSTa hotA hai ? ityAdi pUrvavat samagra (chahoM) prazna ? [2154-1 u.] gautama ! jaisA (sU. 2153/1-2-3-4-5-6 meM) samuccaya jIva ke viSaya meM kahA thA, vaisA hI yahAM kahanA caahie| vizeSa yaha hai ki yahA~ 'jIva' ke sthAna meM 'nAraka' zabda kA prayoga karanA caahie| [2] evaM jiravasesaM jAva vemANie / [2154-2] samuccaya jIva sambandhI vaktavyatA ke samAna hI yAvat vaimAnika paryanta (cauvIsa daNDako sambandhI) samagra vaktavyatA kahanI cAhie / 2155. evaM kasAyasamugghAto vi bhANiyavvo / [2155] isI prakAra (vedanAsamudghAta ke samAna) kaSAyasamudghAta kA bhI (samagra) kathana karanA caahie| Page #1469 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 274] [prazApanAsUtra meM na vivecana-vedanA evaM kaSAya samudghAta se sambandhita kSetra-kAla-kriyAdi kI prarUpaNA-prastuta prakaraNa meM vedanAsamudghAta se sambandhita 6 bAtoM kI carcA kI gaI hai--(1) zarIra se bAhara nikAle jAne vAle pudgaloM se kitanA kSetra paripUrNa aura spRSTa (vyApta) hotA hai ? (2) vaha kSetra kitane kAla loM ko kitane kAla meM jIva prAtmapradezoM se nikAlatA hai ? (4) bAhara nikAle hue ve pudgala usa kSetra meM rahe hue prANoM, bhUtoM, jIvoM aura sattvoM kA abhighAtAdi karate haiM, isase vedanAsamudghAtakartA jIva ko kitanI kriyAeM lagatI haiM ? (5) ve jIva usa jIva ke nimitta se kitanI kriyA vAle hote haiM tathA (6) vaha jIva aura ve jIva anya jIvoM kA paramparA se ghAta karane se kitanI kriyA vAle hote haiM ? ' kaThina zabdoM kA bhAvArtha---Nicchabhati-(zarIra se bAhara nikAlatA hai| aphuNeApUrNa paripUrNa humA / phuDe---spRSTa huA / vikkhaMbha-bAhalleNaM-vistAra aura sthUlatA (moTAI) kI apekSA se / abhihaNaMti-abhihanana karate haiM-sAmane se Ate hue kA ghAta karate haiM, coTa pahu~cAte haiN| vatteti-Avarta-patita karate haiM-cakkara khilAte haiN| leseMti-kiMcit sparza karate haiM, saMghAeMtiparaspara saMghAta (samUharUpa se ikaTTha) kara dete haiM / saMghaTaeNti-paraspara mardana kara dete haiM / pariyAtiparitapta karate haiM / kilAti-thakA dete haiM, yA mUcchita kara dete haiM / uddati-bhayabhIta kara dete yA niSprANa kara dete haiN| chaha praznoM kA samAdhAna-(1) vedanAsamudghAta se samavahata haA jIva jina vedanAyogya pudgaloM ko apane zarIra se bAhara nikAlatA hai, ve pudgala vistAra aura sthUlatA kI apekSA zarIrapramANa hote haiM, ve niyama se chahoM dizAoM ko vyApta karate haiN| arthAt-zarIra kA jitanA vistAra aura jitanI moTAI hotI hai, utanA hI kSetra una pudgaloM se paripUrNa aura spRSTa hotA hai| (2) apane zarIra pramANamAtra vistAra aura moTAI vAlA kSetra satata eka samaya, do samaya athavA tIna samaya kI vigrahagati se, jitanA kSetra vyApta kiyA jAtA hai utanI dUra taka vedanA-utpAdaka pudgaloM se ApUrNa aura spRSTa hotA hai / prAzaya yaha hai ki adhika se adhika tIna samaya ke vigraha dvArA jitanA kSetra vyApta kiyA jAtA hai, utanA kSetra prAtmapradezoM se bAhara nikAle hue vedanA utpanna karane yogya pudagaloM dvArA paripUrNa hotA hai| itane hI kAla meM pUrvokta kSetra prApUrNa aura spaSTa hotA hai / (3) jIva una vedanAjanaka pudgaloM ko jaghanya antarmuhUrta aura utkRSTa antarmuhUrta se kucha adhika kAla meM bAhara nikAlatA hai / abhiprAya yaha hai ki jaise tIvratara dAhajvara se pIr3ita vyakti sUkSma pudgaloM ko zarIra se bAhara nikAlatA hai, usI prakAra vedanAsamudghAta-samavahata jIva bhI jaghanya aura utkRSTa rUpa se antarmuhUrta kAla meM vedanA se pIr3ita hokara vedanA utpanna karane yogya zarIravartI pudgaloM ko AtmapradezoM se bAhara nikAlatA hai| (4) bAhara nikAle hue ve pudgala prANa arthAt dvIndriya, zrIndriya, caturindriya jIva, jaise jalauka, cIMTI, makkhI Adi jIva, bhUta arthAt-vanaspatikAyika jIva, jIva-arthAt-paMcendriya prANI, jaise-chipakalI, sarpa Adi tathA satva arthAt-pRthvIkAyika, apkAyika, tejaskAyika aura vAyukAyika prANI ko grAhata prAdi karane ke kAraNa vedanA1. (ka) paNNavaNAsuttaM bhA. 1 (mUlapATha-TippaNayukta) pR. 439-440 (kha) prajJApanA. (prameyabodhinI TIkA) bhA. 5, pR. 1068 se 1074 taka 2. vahI, bhAga. 5, pR. 1071 Page #1470 -------------------------------------------------------------------------- ________________ battIsavAM samudghAtapada] [275 samudghAtakartA jIva ko kadAcit tIna, kadAcit cAra aura kadAcit pAMca kriyAe~ lagatI haiM / Azaya yaha hai ki jaba vaha kisI jIva ko paritApa nahIM pahu~cAtA, na hI jAna se mAratA hai, taba tIna kriyA vAlA hotA hai / jaba kinhIM jIvoM kA paritApana karatA hai, yA mAratA hai, taba bhI jinheM AbAdhA nahIM pahu~cAtA, unakI apekSA se tIna kriyA bAlA hotA hai / jaba kisI ko paritApa pahu~cAtA hai, taba cAra kriyAoM vAlA hotA hai aura jaba kinhIM jIvoM kA ghAta karatA hai, to unakI apekSA se pAMca kriyAoM vAlA hotA hai / (5) vedanAsamudghAta karane vAle jIva ke pudgaloM se spRSTa jIva vedanAsamudghAtakartA jIva kI apekSA se kadAcit tIna kriyAoM vAle, kadAcit cAra kriyAoM vAle aura kadAcit pAMca kriyAoM vAle hote haiM / jaba ve samudghAtakartA jIva ko koI bAdhA utpanna karane meM samartha nahIM hote, taba tIna kriyAoM vAle hote haiM / jaba spaSTa hokara ve usa vedanA-samavahata jIva ko paritApa pahu~cAte haiM, taba cAra kriyAoM vAle hote haiN| zarIra se spRSTa hone vAle bicchU Adi paritApajanaka hote haiM, yaha pratyakSasiddha hai| kintu ve spaSTa hone vAle jIva jaba use prANoM se rahita kara dete haiM, taba pAMca kriyAoM vAle hote haiM / zarIra se spRSTa hone vAle sarpa Adi apane daza dvArA prANaghAtaka hote haiM, yaha bhI pratyakSasiddha hai / ve pAMca kriyAe~ ye haiM-(1) kAyikI, (2) prAdhikaraNikI, (3) prASikI, (4) pAritApanikI aura (5) praannaatipaatikii| (6) vedanAsamuddhAta karane vAle jIva ke dvArA mAre jAne vAle jIvoM ke dvArA jo anya jIva mAre jAte haiM aura anya jIvoM dvArA mAre jAne vAle vedanAsamudghAta prApta jIva ke dvArA mAre jAte haiM, una jIvoM kI apekSA se saMkSepa meMvedanAsamudghAta ko prApta vaha jIva aura vedanAsamudghAta ko prApta jIva sambandhI pudgaloM se spRSTa ve jIva, anya jIvoM ke paramparAgata prAghAta se, pUrvoktayukti ke anusAra kadAcit tIna, kadAcit cAra evaM kadAcit pAMca kriyAoM vAle hote haiN|' vedanAsamudghAtasambandhI inhIM chaha tathyoM kA samagra kathana nairayika se lekara vaimAnikaparyanta cauvIsa daNDakoM meM karanA caahie| kaSAyasamudghAtasambandhI kathana bhI vedanAsamudghAta ke pUrvokta kathana ke samAna jAnanA caahie| mAraNAntikasamudghAta se samavahata jIvAdi ke kSetra, kAla evaM kriyA kI prarUpaNA 2156. [1] jIve NaM bhaMte ! mAraNaMtiyasamugghAeNaM samohae samohaNittA je poggale Nicchu bhati tehi NaM bhaMte ! poggalehi kevatie khette aphuNNe kevatie khette phaDe ? goyamA ! sarIrapamANamette vikkhaMbha-bAhalleNaM, AyAmeNaM jahaNaNaM aMgulassa asaMkhejjatibhAgaM, ukkoseNaM asaMkhejjAI joyaNAI egadisi evaie khette aphuNNe evatie khette phuDe / [2156-1 pra.] bhagavan ! mAraNAntikasamudghAta ke dvArA samavahata huA jIva, samavahata 1. (ka) prajJApanA. (prameyabodhinI TIkA) bhAga. 5, pR. 1068 se 1076 taka (kha) prajJApanA. malayavatti, abhi. rA. koSa. bhA. 7, pR. 453 2. paNNavaNAsuttaM bhA. 1 (mU. pA. Ti.) pa. 44. Page #1471 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [prajJApanAsUna hokara jina pudagaloM ko prAtmapradezoM se pRthak karatA (bAhara nikAlatA) hai, una pudgaloM se kitanA kSetra prApUrNa hotA hai tathA kitanA kSetra spRSTa (nirantara vyApta) hotA hai ? / [2156-1 u] gautama ! vistAra aura bAhalya (moTAI) kI apekSA se zarIrapramANa kSetra tathA lambAI (mAyAma) meM jaghanya aMgula kA asaMkhyAtavA~ bhAga kSetra tathA utkRSTa asaMkhyAta yojana taka kA kSetra eka dizA meM (pApUrNa aura vyApta (spRSTa) hotA hai / ) itanA kSetra prApUrNa hotA hai tathA itanA kSetra (vyApta) hotA hai / [2] se NaM bhaMte ! khette kevatikAlassa aphuNNe kevatikAlassa phuDe ? goyamA ! egasamaieNa vA dusamaieNa vA tisamaieNa vA causamaieNa vA viggaheNaM evatikAlassa aphuNe evatikAlassa phuDe / sesaM taM ceva jAva pNckiriyaa| [2156-2 pra.] bhagavan ! vaha kSetra kitane kAla meM pudgaloM se ApUrNa hotA hai tathA kitane kAla meM spRSTa hotA hai ? [2156-2 u.] gautama ! vaha (utkRSTa asaMkhyAtayojana lambA kSetra) eka samaya, do samaya, tIna samaya aura cAra samaya ke vigraha se itane kAla meM (una pudgaloM se) aApUrNa aura spRSTa ho jAtA hai| tatpazcAt zeSa vahI (pUrvokta pAMca tathyoM se yukta kathana) yAvat (kadAcit tIna, kadAcit cAra aura) kadAcit pAMca kriyAe~ lagatI haiM; (yahA~ taka kahanA caahie|) 2157. evaM gairaie vi| NavaraM pAyAmeNaM jahaNNaNaM sAtiregaM joyaNasahassaM ukkoseNaM asaMkhejjAI joyagAiM egadisi evatie khette aphuNNe evatie khette phuDe; viggaheNaM egasamaieNa vA dusamaieNa vA tisamaieNa vA, NavaraM causamaieNa Na bhaNNati / sesaM taM ceva jAva paMcakiriyA vi / [2157] samuccaya jIva ke samAna nairayika kI bhI vaktavyatA samajha lenI cAhie / vizeSa yaha hai ki lambAI meM jaghanya kucha adhika hajAra yojana aura utkRSTa asaMkhyAta yojana eka hI dizA meM ukta pudgaloM se ApUrNa hotA hai tathA itanA hI kSetra spRSTa hotA hai tathA eka samaya, do samaya yA tIna samaya ke vigraha se (usa kSetra kA prApUrNa aura vyApta honA) kahanA cAhie, cAra samaya ke vigraha se nahIM kahanA caahie| tatpazcAt zeSa vahI saba pUrvokta pAMca tathyoM vAlA kathana yAvat (kadAcit tIna, kadAcit cAra aura kadAcit pAMca kriyAe~ hotI haiM yahA~ taka kahanA cAhie / 2158. [1] asurakumArassa jahA jIvapae (su. 2156) / gavaraM viggaho tisamaio jahA raiyassa (su. 2157) / sesaM taM ceva / _ [2158-1] asurakumAra kI vaktavyatA bhI ( sU. 2156 meM samuccaya ) jIvapada ke mAraNAntikasamudghAtasambandhI vaktavyatA ke anusAra samajhanI cAhie / vizeSa yaha hai ki asurakumAra kA vigraha (sU. 2157 meM ukta) nAraka ke vigraha ke samAna tIna samaya kA samajha lenA cAhie / zeSa saba pUrvavat / Page #1472 -------------------------------------------------------------------------- ________________ chattIsavAM samudghAtapada] [277 [2] jahA asurakumAre evaM jAva vemANie / NavaraM egidie jahA jIve giravasesaM / [2158-2] jisa prakAra asurakumAra ke viSaya meM kahA hai, usI prakAra yahA~ (Age kI saba vaktavyatA) yAvat vaimAnika deva taka (kahanI cAhie / ) vizeSa yaha hai ki ekendriya kA (mAraNAntikasamudghAtasambandhI) samagra kathana samuccaya jIva ke samAna (kahanA cAhie / ) vivecana-niSkarSa mAraNAntikasamudghAta se samavahata hokara jIva taijasazarIra Adi ke antargata jo pudgala apane prAtmapradezoM se pRthak karatA hai (zarIra se nikAlatA hai), una pudgaloM se zarIra kA jitanA viSkambha (vistAra) aura bAhalya (moTAI) hotA hai utanA kSetra tathA lambAI meM jaghanya apane zarIra se aMgula kA asaMkhyAtavA bhAga aura utkRSTa asaMkhyAta yojana taka kA kSetra eka dizA meM paripUrNa aura vyApta hotA hai / yahA~ yaha samajha lenA cAhie ki ukta kSetra eka hI dizA meM prApUrNa aura vyApta hotA hai, vidizA meM nahIM, kyoMki jIva ke pradeza svabhAvataH dizA meM hI gamana karate haiM / jaghanya aura utkRSTa AtmapradezoM dvArA bhI itane hI kSetra kA paripUrita honA sambhava hai| utkRSTata: lambAI meM asaMkhyAta yojana jitanA kSetra vigrahagati kI apekSA utkRSTa cAra samayoM meM ApUrNa aura spRSTa hotA hai / * isake pazcAt mAraNAntikasamudghAta se sambandhita zeSa sabhI tathyoM kA kathana vedanAsamudaghAtagata kathana ke samAna karana nAraka se lekara vaimAnika taka sabhI kathana yAvat 'pAMca kriyAe~ lagatI haiM'. yahA~ taka kahanA caahie| isameM vizeSa antara yaha hai lambAI meM jaghanya kucha adhika hajAra yojana aura utkRSTa asaMkhyAta yojana jitanA kSetra eka dizA meM ApUrNa aura vyApta hotA hai tathA cAra samayoM meM nahIM, kintu adhika se adhika tIna samayoM meM vigrahagati kI apekSA vaha kSetra ApUrNa aura spRSTa hotA hai / asurakumAra se lekara vaimAnika taka samuccaya jIvoM ke samAna vaktavyatA hai, kintu vigrahagati kI apekSA adhika se adhika tIna samayoM meM yaha kSetra prApUrNa aura vyApta ho jAtA hai, yaha kahanA caahie| nArakAdi kA vigraha adhika se adhika tIna samaya kA hI hotA hai / jaise koI nAraka vAyavyadizA meM aura bharatakSetra meM vartamAna ho tathA pUrva dizA meM paMcendriyatiryaJca athavA manuSya ke rUpa meM utpanna hone vAlA ho to vaha prathama samaya meM Upara jAtA hai, dUsare samaya meM vAyavyadizA se pazcima dizA meM jAtA hai aura phira pazcimadizA se pUrva dizA meM jAtA hai / isa taraha tIna samaya kA hI vigraha hotA hai, jise vaimAnika taka samajha lenA caahie|' asurakumAroM se lekara IzAnadevaloka taka ke deva pRthvIkAyika, apkAyika yA vanaspatikAyika ke rUpa meM bhI utpanna hote haiN| jaba koI saMkliSTa adhyavasAya vAlA asurakumAra apane hI kuNDalAdi ke ekadeza meM pRthvIkAyika ke rUpa meM utpanna hone vAlA ho aura vaha mAraNAntikasamudghAta kare to 1. (ka) prajJApanA. (prameyabodhinI TIkA) bhA. 5, pR. 1078 se 1079 taka (kha) prajJApanA. malayavRtti, abhi, rA. koSa, bhA. 7, pR. 454 2. (ka) vahI, bhA. 7, pR 455 (kha) prajJApanA. (prameyabodhinI TIkA) bhA. 5, pR. 1081-82 Page #1473 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 278] [prajJApanAsUtra lambAI kI apekSA jaghanya aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga mAtra kSetra ko hI vyApta karatA hai| ekendriya kI sArI vaktavyatA samuccaya jIva ke samAna samajhanI caahie|' vaikriyasamudghAta se samavahata jIvAdi ke kSetra, kAla evaM kriyA kI prarUpaNA / ___2156. [1] jIve gaM bhaMte ! veubviyasamugghAeNaM samohae samohaNittA je poggale Nicchubhati tehi gaM bhaMte ! poggalehi kevatie khette aphuNNe kevatie khette phuDe ? / goyamA ! sarIrappamANamette vikkhaMbha-bAhalleNaM, pAyAbheNaM jahaNNeNaM aMgulassa prasaMkhejjatibhAgaM ukkoseNaM saMkhejjAiM joyaNAI egadisi vidisi vA evatie khette aphuNNe evatie khette phudd'e| [2156-1 pra.] bhagavan ! vaikriyasamudghAta se samavahata huA jIva, samavahata hokara (vaikriyayogya zarIra ke andara rahe hae) jina padagaloM ko bAhara nikAlatA hai (yAtma karatA hai), una yudgaloM se kitanA kSetra prApUrNa hotA hai, kitanA kSetra spRSTa hotA hai ? [2159-1 u.] gautama ! jitanA zarIra kA vistAra aura bAhalya (sthUlatva) hai, utanA tathA lambAI meM jaghanya aMgula ke asaMkhyAtavA~ bhAga tathA utkRSTa saMkhyAta yojana jitanA kSetra eka dizA yA vidizA meM prApUrNa hotA hai aura utanA hI kSetra vyApta hotA hai| [2] se NaM bhaMte ! khette kevatikAlassa aphuNNe kevatikAlassa phuDe ? goyamA ! egasamaieNa vA dusamaieNa vA tisamaieNa vA vigaheNa evatikAlassa aphuNNe evatikAlassa phuDe / sesaM taM ceva jAva paMcakiriyA vi| [2156-2 pra.] bhagavan ! vaha (pUrvokta) kSetra kitane kAla meM ApUrNa hotA hai aura kitane kAla meM spRSTa hotA hai ? [2156-2 u.] gautama ! eka samaya, do samaya yA tIna samaya ke vigraha se, arthAt itane kAla se (vaha kSetra) ApUrNa aura spRSTa ho jAtA hai / zeSa saba kathana pUrvavat yAvat 'pAMca kriyAe~ lagatI haiM', yahA~ taka kahanA caahie| 2160. evaM raie vi| NavaraM pAyAmeNaM jahaNaNaM aMgulassa saMkhejjaibhAgaM, ukkoseNaM saMkhejjAiM joyaNAI egadisi evatie khette / kevatikAlassa0 taM ceva jahA jIvapae (su. 2156) / [2160] isI prakAra nai rayikoM kI (vaikriyasamudghAta sambandhI vaktavyatA) bhI kahanI caahie| vizeSa yaha hai ki lambAI meM jaghanya aMgula ke saMkhyAtaveM bhAga tathA utkRSTa saMkhyAtayojana jitanA kSetra eka dizA meM ApUrNa aura spRSTa hotA hai| yaha kSetra kitane kAla meM ApUrNa evaM spRSTa hotA hai , isake uttara meM (sU. 2156 meM ukta samuccaya) jIvapada ke samAna kathana kiyA gayA hai / 2161. evaM jahA raiyassa (su. 2160) tahA asurakumArassa / NavaraM egadisi vidisi vA / evaM jAva thnniykumaarss| [2161] jaise nAraka kA vaikriyasamudghAtasambandhI kathana kiyA gayA hai, vaise hI asurakumAra 1. prajJApanA. (prameyabodhinI TIkA) bhA. 5, pR. 1083-84 Page #1474 -------------------------------------------------------------------------- ________________ chattIsavAM samudghAtapada] [279 kA samajhanA caahie| vizeSa yaha hai ki eka dizA yA vidizA meM (utanA kSetra ApUrNa evaM spRSTa hotA hai / ) isI prakAra yAvat stanitakumAra paryanta aisA hI kathana samajhanA cAhie / 2162. bAukkAiyassa jahA jIvapade (su. 2156) / NavaraM egadisi / [2162] vAyukAyika kA (vakripasamudghAta sambandhI) kathana samuccaya jIvapada ke samAna (sU 2159 ke anusAra) samajhanA caahie| vizeSa yaha hai ki eka hI dizA meM (ukta kSetra prApUrNa evaM spRSTa hotA hai / ) 2163. paMceMdiyatirikkhajoNiyassa giravasesaM jahA raiyassa (su. 2160) / [2163] jisa prakAra (sU. 2160 meM) nairayika kA (vaikriyasamudghAta sambandhI kathana) kiyA gayA hai, vaise hI paMcendriyatiryaJca kA samagra kathana karanA caahie| 2164. maNUsa-yANamaMtara-jotisiya-vemANiyassa NiravasesaM jahA asurakumArassa (su.2161)| [2164] manuSya, vANavyantara, jyotiSka evaM vaimAnika kA (vaikriyasamudghAta sambandhI) sampUrNa kathana (sU. 2161 meM ukta) asurakumAra ke samAna kahanA caahie| vivecana-vaikriyasamudghAta ko kSetrasparzanA, kAlapariNAma aura kriyA prarUpaNA-(1) vaikriyasamuddhAta se samavahata jIva vaikriyayogya zarIra ke andara rahe hue pudgaloM ko bAhara nikAlatA hai (apane se pRthak karatA hai), taba una pudgaloM se, zarIra kA jitanA vistAra tathA sthUlatva hai, utanA tathA lambAI meM jaghanya aMgula kA asaMkhyAtavAM bhAga aura utkRSTa saMkhyAta yojana kSetra eka dizA meM athavA vidizA meM prApUrNa evaM vyApta (spRSTa) hotA hai / / yahA~ lambAI meM jo utkRSTa saMkhyAta yojana-pramANa kSetra kA vyApta honA kahA gayA hai, vaha vAyukAyikoM ko chor3a kara nAraka Adi kI apekSA se samajhanA cAhie, kyoMki nAraka Adi jaba vaikriyasamudghAta karate haiM, taba tathAvidha prayatna-vizeSa se saMkhyAta yojana-pramANa prAtmapradezoM ke daNDa kI racanA karate haiM, asaMkhyAta yojana-pramANa daNDa kI racanA nahIM karate / kintu vAyukAyika jIva vaikriyasamudghAta ke samaya jaghanya aura utkRSTa aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga kA hI daNDa racate haiM / itane pramANavAle daNDa kI racanA karate hue nAraka Adi utane pradeza meM taijasazarIra Adi ke pudgaloM ko prAtmapradezoM se bAhara nikAlate haiM, aisI sthiti meM una pudgaloM se prApUrNa aura vyApta vaha kSetra lambAI meM utkRSTa rUpa se saMkhyAta yojana hI hotA hai| kSetra kA yaha pramANa kevala vaikriyasamudghAta se utpanna prayatna kI apekSA se kahA gayA hai|' jaba vaikriyasamudghAta prApta koI jIva mAraNAntikasamudghAta ko prApta hotA hai aura phira tIvratara prayatla ke bala se utkRSTa deza meM tIna samaya ke vigraha se utpattisthAna meM AtA hai, usa samaya asaMkhyAta yojana lambA kSetra samajhanA cAhie / yaha asaMkhyAta yojana-pramANa kSetra ko ApUrNa karanA mAraNAntikasamudghAta-janya hone se yahA~ vivakSita nahIM hai| isI kAraNa vaikriyasamudghAta-janya kSetra 1. prajJApanA. malayavRtti, abhi. rA. koSa, bhA. 7 pR. 456 Page #1475 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 280] [prajJApanAsUtra ko saMkhyAta yojana hI kahA gayA hai / isI prakAra nAraka, paMcendriya tiryaJca evaM vAyukAyika kI apekSA se pUrvokta pramANayukta lambe kSetra kA ApUrNa honA niyamataH eka dizA meM hI samajhanA cAhie / nAraka jIva parAdhIna aura alpaRddhimAna hote haiN| paMcendriyatiryaJca bhI alpaRddhimAna hote haiM aura vAyukAyika jIva viziSTa cetanA se vikala hote haiN| aisI sthiti meM jaba ve vaikriyasamudghAta kA prArambha karate haiM, taba svabhAvata: hI AtmapradezoM kA daNDa nikalatA hai aura prAtmapradezoM se pRthaka hokara svabhAvataH pudgaloM kA gamana zreNI ke anusAra hotA hai, vizreNI meM gamana nahIM hotaa| isa kAraNa nArakoM, paMcendriyatiryaJcoM aura vAyukAyikoM kA pUrvokta aAyAma kSetra eka dizA meM hI samajhanA cAhie, vidizA meM nahIM, kintu bhavanapati, vANavyantara, jyotiSka aura vaimAnika deva tathA manuSya svecchApUrvaka vihAra karane vAle haiM svacchanda haiM aura viziSTalabdhi se sampanna bhI hote haiM, ataH ve viziSTa prayatna dvArA vidizA meM bhI AtmapradezoM kA daNDa nikAlate haiN| isI dRSTi se kahA gayA hai.---'NavaraM egadisi vidisi vA' arthAt ----asurakumArAdi bhavanapati Adi cAroM nikAyoM ke deva aura manuSya eka dizA meM bhI pUrvokta kSetra ko prApUrNa aura vyApta karate haiN|' (2) pUrvokta pramANa vAlA kSetra, vigrahagati se utpattideza paryanta eka samaya, do samaya athavA tIna samaya meM vigrahagati se ApUrNa evaM vyApta hotA hai| isa prakAra vigrahagati kI apekSA se maraNasamaya se lekara utpattideza paryanta pUrvokta pramANa kSetra kA prApUraNa adhika se adhika tIna samaya meM ho jAtA hai, usake cauthA samaya nahIM lagatA / vaikriyasamudghAtagata vAyukAyika bhI prAyaH trasanADI meM utpanna hotA hai aura trasanADI kI vigrahagati adhika se adhika tIna samaya kI hI hotI hai / isalie yahA~ kahA gayA hai, ki itane (eka, do yA tIna) samaya meM pUrvokta pramANa vAlA kSetra prApUrNa evaM spRSTa hotA hai / (3-4-5-6) isake pazcAt kriyAsambandhI cAra tathyoM kA prarUpaNa vedanAsamudghAta sambandhI kathana ke samAna hI samajhanA cAhie / tejasasamudghAta-samavahata jIvAdi ke kSetra, kAla evaM kriyA kI prarUpaNA 2165. jIve NaM bhaMte ! teyagasamugghAeNaM samohae samohaNittA je poggale Nicchubhai tehi NaM bhaMte ! poggalehi kevatie khete aphuNNe0 ? evaM jaheva veubviyasamugdhAe (su. 2156-64) taheva / NavaraM AyAmeNaM jahaNNeNaM aMgulassa asaMkhejjatibhAga, sesaM taM ceva / evaM jAva vemANiyassa, NavaraM paMceMdiyatirikkhajoNiyassa egadisi evatie khette aphuNe / [2165 pra.] bhagavan ! taijasasamudghAta se samavahata jIva samavahata ho kara jina pudgaloM ko (apane zarIra se bAhara nikAlatA hai, bhagavan ! una pudgaloM se kitanA kSetra ApUrNa aura kitanA kSetra spRSTa (vyApta) hotA hai ? [2165 u. gautama ! jaise (sU. 2156-64 meM) vaikriyasamudghAta ke viSaya meM kahA hai, usI prakAra taijasasa mudghAta ke viSaya meM kahanA caahie| vizeSa yaha hai ki taijasasamudghAta nirgata 1. (ka) prajJApanA. malayavatti, a. rA. koSa. bhA. 7, pR. 452 (kha) prajJApanA. (prameyabodhinI TIkA) bhA. 5, pR. 1093-1094 2. paNNavaNAsutta (mUlapATha-TippaNa) bhA. 1, pR. 441 Page #1476 -------------------------------------------------------------------------- ________________ chattIsavA~ samudghAtapada] {281 pudgaloM se lambAI meM javanyataH aMgula kA asaMkhyAtavA~ bhAga kSetra prApUrNa evaM spRSTa hotA hai / (taijasasamudghAtasambandhI) zeSa vaktavyatA vaikriyasamudghAta kI vaktavyatA ke samAna hai| isa prakAra yAvata vaimAnika paryanta vaktavyatA samajhanI cAhie / vizeSa yaha hai ki paMcendriyatiryaJca eka hI dizA meM pUrvokta kSetra ko prApUrNa evaM vyApta karate haiN| vivecana-tejasasamudghAta-taijasasamudghAta cAroM prakAra ke devanikAyoM, paMcendriyatiryaJcoM aura manuSyoM meM hI hotA hai| inake atirikta nAraka tathA ekendriya, vikalendriya meM nahIM hotaa| devanikAya Adi tInoM atIva prayatnazIla hote haiM / ataH jaba ve taijasasamudghAta prArambha karate haiM, taba jaghanyataH lambAI meM aMgula kA asaMkhyAtavA~ bhAga kSetra prApUrNa evaM vyApta hotA hai, saMkhyAtavA~ bhAga nahIM / pUrvokta pramANa kSetra paMcendriyatiryaJcoM ko chor3a kara dizA yA vidizA meM ApUrNa hotA hai| paMcendriyatiryaJca dvArA kevala eka dizA meM pUrvokta kSetra ApUrNa evaM spaSTa hotA hai / zeSa saba kathana vaikriyasamudghAta ke kathana ke samAna samajhanA caahie|' AhArakasamudghAta-samavahata jIvAdi ke kSetra, kAla evaM kriyA ko prarUpaNA 2166. [1] jIve NaM bhaMte ! pAhAragasamugghAeNaM samohae samohaNittA je poggale Nicchubhai tehi NaM bhaMte ! poggalehi kevatie khette aphuSNe kevatie khette phuDe ? goyamA ! sarIrapamANamette vikkhaMbha-bAhalleNaM, pAyAmeNaM jahaNNeNaM aMgulassa asaMkhejjatibhAgaM ukkoseNaM saMkhejjAiM joyaNAI egadisi evaie khette / ' egasamaieNa vA dusamaieNa vA tisamaieNa vA viggaheNaM evatikAlassa aphuNNe evatikAlassa [2166-1 pra.] bhagavana ! pAhArakasamudaghAta se samavahata jIva samavahata hokara jina (pAhArakayogya) pudgaloM ko (apane zarIra se) bAhara nikAlatA hai, bhagavan ! una pudgaloM se kitanA kSetra prApUrNa tathA kitanA kSetra spRSTa (vyApta) hotA hai ? [2166-1 u.] gautama ! viSkambha aura bAhalya se zarIrapramANa mAtra (kSetra) tathA lambAI meM jaghanya aMgula kA asaMkhyAtavA~ bhAga aura utkRSTa saMkhyAta yojana kSetra eka dizA meM (una pudgaloM se) ApUrNa aura spRSTa hotA hai / [2] te NaM bhaMte ! poggalA kevatikAlassa Nicchubhati ? goyamA ! jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhattassa / [2166-2 pra.) bhagavan ! (AhArakasamudghAtI jIva) una pudgaloM ko kitane samaya meM bAhara nikAlatA hai ? 1. (ka) prajJApanA. (prameyabodhinI TIkA) bhA. 5. pR. 1100-110 1 (kha) prajJApanA. malayavRtti. abhi. rA. koSa bhA. 7, pR. 456 2. pUraka pATha-'aphuNe evaie khette phUDe / [pra. se NaM bhane ! kevaikAlassa aphuNe kevaikAlasma phuDe ? [u.] goyamA ! ......... Page #1477 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 282] [prajJApanAsUtra [2166-2 u.] gautama ! jaghanya aura utkRSTa antarmuhUrta meM (vaha una pudgaloM ko) bAhara nikAlatA hai| [3] te NaM bhaMte ! poggalA NicchuDhA samANA jAI tattha pANAI bhUyAI jIvAI sattAI abhihaNaMti jAva uddarveti to gaM bhaMte ! jIve katikirie ? goyamA ! siya tikirie siya cakirie siya pNckirie| te NaM bhaMte ! jIvA tAto jIvAno katikiriyA ? goyamA ! evaM ceva / [2166-3 pra.] bhagavan ! bAhara nikAle hue ve pudgala vahA~ jina prANoM, bhUtoM, jIvoM aura sattvoM kA abhighAta karate haiM, yAvat unheM prANarahita kara dete haiM, bhagavan ! unase (samudghAtakartA) jIva ko kitanI kriyAe~ lagatI haiM ? [2166-3 u.] (aisI sthiti meM) vaha kadAcit tIna, kadAcit cAra aura kadAcit pAMca kriyAoM vAlA hotA hai| [pra.] bhagavan ! ve pAhArakasamuddhAta dvArA bAhara nikAle hue pudgaloM se spRSTa hue jIva AhArakasamudghAta karane vAle jIva ke nimitta se kitanI kriyAnoM vAle hote haiM ? [u.] gautama ! isI prakAra samajhanA cAhie / [4] se NaM bhaMte ! jove te ya jIvA aNesi jIvANaM paraMparAghAeNaM katikiriyA ? goyamA ! tikiriyA vi caukiriyA vi paMcakiriyA vi / [2166-4 pra.] (AhArakasamudghAtakartA) vaha jIva tathA (AhArakasamudghAtagata pudgaloM se spRSTa) ve jIva, anya jIvoM kA paramparA se ghAta karane ke kAraNa kitanI kriyAoM vAle hote haiM ? [2166-4 u.] gautama ! (pUrvokta yukti ke anusAra) ve tIna kriyA vAle, cAra kriyA vAle athavA pAMca kriyA vAle bhI hote haiM / / 2167. evaM maNase vi| [2167] isI prakAra manuSya ke AhArakasamuddhAta kI vaktavyatA samajha lenI caahie| vivecana-AhArakasamuvaghAta sambandhI vaktavyatA-zarIra ke vistAra aura sthaulya jitanA kSetra viSkambha aura bAhalya kI apekSA prApUrNa aura spRSTa hotA hai / lambAI meM jaghanya aMgula kA asaMkhyAtavA~ bhAga aura utkRSTa saMkhyAta yojana kSetra una pudgaloM se eka dizA meM ApUrNa spaSTa hotA hai / ve padgala vidizA meM kSetra ko ApUrNa yA vyApta nahIM karate / vigraha kI apekSA se pUrvokta kSetra eka samaya, do samaya athavA tIna samaya kI vigrahagati se ApUrNa evaM spRSTa hotA hai| aAhArakasamudghAta manuSyoM meM hI ho sakatA hai| manuSyoM meM bhI unhIM ko hotA hai, jo caudaha pUrvo kA adhyayana kara cuke hoM / caudaha pUrvo ke adhyetAoM meM bhI unhIM muniyoM ko hotA hai, jo Page #1478 -------------------------------------------------------------------------- ________________ chattIsarvA samudaghAtapada] [283 AhArakalabdhi ke dhAraka hoM / ataeva caudaha pUrvo ke pAThaka aura AhArakalabdhi ke dhAraka munivara jaba pAhArakasamudghAta karate haiM, taba jaghanya aura utkRSTa rUpa se pUrvokta kSetra ko prAtmapradezoM se pRthak kiye pudgaloM se eka dizA meM ApUrNa aura spRSTa karate haiM, vidizA meM nahIM / vidizA meM jo prApUrNa spRSTa hotA hai, usake lie dUsare prayatna kI aAvazyakatA hotI hai, kintu AhArakalabdhi ke dhAraka tathA AhArakasamudghAta karane vAle muni itane gaMbhIra hote haiM ki unheM vaisA koI prayojana nahIM hotA / ataH ve dUsarA prayatna nahIM karate / isI prakAra AhArakasamudghAtagata koI jIva mRtyu ko prApta hotA hai aura vigrahagati se utpanna hotA hai, aura vaha vigraha adhika se adhika tIna samaya kA hotA hai| anya saba AhArakasamudghAtaviSayaka kathana vedanAsamudghAta ke samAna jAnanA caahie|' daNDakakama se AhArakasamudghAta kI vaktavyatA kyoM? yadyapi AhArakasamudghAta manuSyoM ko hI hotA hai, ataeva samuccaya jIvapada meM jo AhArakasamudghAta kI prarUpaNA kI gaI hai, usameM manuSya kA antarbhAva ho hI jAtA hai, tathApi daNDakakrama se vizeSarUpa se prApta manuSya ke prAhArakasamudghAta kA bhI ullekha kiyA gayA hai / isa kAraNa yahA~ punaruktidoSa kI kalpanA nahIM karanI caahie|' kevalisamudghAta-samavahata anagAra ke nirjIrNa antima pudgaloM ko lokavyApitA 2168. aNagArassa NaM bhaMte ! bhAviyappaNo kevalisamagyAeNaM samohayassa je carimA NijjarApoggalA suhumA NaM te poggalA paNNattA samaNAuso! savvaloga pi ya NaM te phusittA NaM ciTThati ? __ haMtA goyamA! aNagArassa bhAviyappaNo kevalisamagghAeNaM samohayassa je carimA NijjarApoggalA suhumA NaM te poggalA paNNattA samaNAuso! savvaloga pi ya NaM te phusittA gaM citttthti| [2168 pra.] bhagavan ! kevalisamudghAta se samavahata bhAvitAtmA anagAra ke jo carama (antima) nirjarA-pudgala haiM, he AyuSman zramaNapravara ! kyA ve pudgala sUkSma kahe gae haiM ? kyA ve samasta loka ko sparza karake rahate haiM ? [2168 u.] hA~, gautama ! kevalisamudghAta se samavahata bhAvitAtmA anagAra ke jo carama nirjarA-pudgala hote haiM, he AyuSman zramaNa ! ve pudgala sUkSma kahe gae haiM tathA ve samasta loka ko sparza karake rahate haiN| 2169. chaumatthe NaM bhaMte ! maNase tesi NijjarApoggalANaM kiMci vaNNaNaM vagNaM gaMdhaNaM gaMdha raseNaM rasaM phAseNa vA phAsaM jANati pAsati ? 1. (ka) prajJApanA. malayavRtti, abhi, rA. ko. bhA. 7, pR. 456 (kha) prajJApanA. (prameyabodhinI TIkA) bhA. 5, pR. 1102-1103 2. (ka) vahI, bhA. 5, pR. 1107 (kha) prajJApanA. malayavRtti., abhi. rA. ko. bhA. 7, pR. 456 Page #1479 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 284] [prajJApanAsUtra goyamA ! No iNaThe smjheN| se keNaTheNaM bhaMte ! evaM buccati chaumatthe NaM maNase tesi NijjarApoggalANaM No kiMci vi vaNeNaM vaNaM gaMdhaNaM gaMdhaM raseNaM rasaM phAseNaM phAsaM jANati pAsati ? goyamA ! prayaNNaM jaMbuddIve dIve savvadIva-samuddANaM samvanbhaMtarAe savvakhuDDAe vaTTe tellApUdhasaMThANasaMThie baTTe rahacakkavAlasaMThANasaMThie baTTe pukkharakaNNiyAsaMThANasaMThite vaTTe paDipuNNacaMdasaMThANasaMThie ega joyaNasayasahassaM pAyAma-vikkhaMbheNaM, tiNi ya joyaNasayasahassAI solasa ya sahassAI doNi ya sattAvIse joyaNasate tiNi ya kose aTThAvIsaM ca dhaNusataM terasa ya aMgalAI praddhaMgulaM ca kiMci visesAhie parikkheveNaM pnnnntte| deve NaM mahiDDhoe jAva mahAsokkhe egaM mahaM savilevaNaM gaMdhasamuggayaM gahAya taM pravadAleti, taM mahaM egaM savilevaNaM gaMdhasamuggayaM pravadAletA iNAmeva kaTu kevalakappaM jabuddIvaM dIvaM tihiM accharANivAtehiM tisattakhutto aNupariyaTTittA NaM havvamAgacchejjA, se pUrNa goyamA ! se kevalakappe jaMbuddIve dIve tehi ghANapoggalehi phuDe ? haMtA phuDe / chaumatthe NaM gotamA! maNase tesi ghANapoggalANaM kiMci vaNNaNaM vaNNaM gaMdhaNaM gaMdhaM raseNaM rasaM phAseNaM phAsaM jANati pAsati ? bhagavaM ! jo iNaThe smjheN| se teNaTheNaM goyamA ! evaM baccati chaumatthe NaM maNase tesi NijjarApoggalANaM No kiMci vaNNaNaM vaNaM gaMdheNaM gaMdhaM raseNaM rasaM pharaseNaM phAsaM jANati pAsati, esuhamA NaM te poggalA paNattA samaNAuso ! sabalogaM pi ya NaM phusittA NaM ciTThati / [2166 pra. bhagavan ! kyA chadmastha manuSya una nirjarA-pudgaloM ke cakSu-indriya (varNa) se kiMcita varNa ko, ghrANendriya (gandha) se gandha ko, rasanendriya (rasa) se rasa ko, athavA sparzendriya se se sparza ko jAnatA-dekhatA hai ? [2169 u.] gautama ! yaha artha (bAta) zakya (samartha) nahIM hai / [pra.] bhagavan ! kisa kAraNa aisA kahate haiM ki chadmastha manuSya una nirjarA-pudgaloM ke cakSuindriya se varNa ko, ghrANendriya se gandha ko, rasanendriya se rasa ko tathA sparzandriya se sparza ko kiMcit bhI nahIM jAnatA-dekhatA ? u.] gautama ! yaha jambUdvIpa nAmaka dvIpa samasta dvIpa-samudroM ke bIca meM hai, sabase choTA hai, vattAkAra (gola) hai, tela ke pUe ke prakAra kA hai, ratha ke pahiye (cakra) ke AkAra-sA gola hai, kamala kI kaNikA ke prAkAra-sA gola hai, paripUrNa candramA ke AkAra-sA gola hai| lambAI aura caur3AI (AyAma evaM viSkambha) meM eka lAkha yojana hai| tIna lAkha, solaha hajAra do sau sattAIsa projana tIna kosa. eka-sau aTrAIsa dhanuSa, sADhe teraha aMgala se kucha vizeSAdhika paridhi se yukta kahA hai| eka maddhika yAvat mahAsaukhyasampanna deva vilepana sahita sugandha kI eka bar3I DibiyA ko (hAtha meM lekara) use kholatA hai| phira vilepanayukta sugandha kI khulI huI usa bar3I DibiyA ko, isa prakAra Page #1480 -------------------------------------------------------------------------- ________________ chattIsarvA samudghAtapada [285 hAtha meM le karake sampUrNa jambUdvIpa nAmaka dvIpa ko tIna cuTakiyoM meM ikkIsa bAra ghUma kara vApasa zIghra AjAya, to he gautama ! (yaha batAno ki) kyA vAstava meM una gandha ke pudgaloM se sampUrNa jambUdvIpa spRSTa ho jAtA hai ? [pra.] hA~, bhaMte ! spRSTa (vyApta) ho jAtA hai| [u.] he gautama ! kyA chadmastha manuSya (samagra jambUdvIpa meM vyApta) una ghrANa-pudgaloM ke varga ko cakSa se. gandha ko nAsikA se. rasa ko rasendriya se aura sparza ko sparzandriya se kicita jAnadekha pAtA hai ? u.] bhagavan ! yaha artha samartha (zakya ) nahIM hai / (bhagavAn-) isI kAraNa se he gautama ! aisA kahA jAtA hai ki chadamastha manaSya una nirjarA-padagaloM ke varga ko netra se, gandha ko nAka se. rasa ko jihvA se aura sparza ko sparzendriya se kiMcita bhI nahIM jAna-dekha paataa| he AyuSman zramaNa ! ve (nirjarA-) pudgala sUkSma kahe gae haiM tathA ve samagra loka ko sparza karake rahe hue haiN| vivecana-kevalisamudaghAta-samavahata bhAvitAtmA anagAra ke carama-nirjarA-pudgala-prastuta kevalisamudghAta prakaraNa meM do bAtoM ko spaSTa kiyA gayA hai-(1) yaha bAta yathArtha hai ki kevalisamuddhAta se samavahata bhAvitAtmA anagAra ke carama (caturtha) samavartI nirjarA-pudgala atyanta sUkSma haiM tathA ve samagra loka ko vyApta karake rahate haiN| (2) chadmastha manuSya una nirjarA-pudgaloM ke varNa, gandha, rasa aura sparza ko kicita bhI nahIM jAna-dekha sakate, kyoMki eka to ve pudgala atyanta sUkSma haiM, dUsare ve pudgala samagra loka meM vyApta haiM, kahIM bhI koI aisI jagaha nahIM hai, jahA~ ve na hoM aura samagra loka to bahuta hI bar3A hai / loka kA eka bhAga jambUdvIpa hai, jo samasta dvIpa-samudroM ke bIca meM hai, aura sabase choTA hai, kyoMki jambUdvIpa se lekara sabhI dvIpa-samudroM kA vistAra dugunA-dugunA hai| arthAt jambUdvIpa se Age ke lavaNasamudra aura dhAtakIkhaNDa Adi dvIpa, apane se pahale vAle dvIpa samudroM se lambAIcaur3AI meM dugune aura paridhi meM bhI bahuta bar3e haiM / tela meM pakAye hue pUe ke samAna yA ratha ke cakra ke samAna athavA kamalakaNikA ke samAna AkAra kA yA pUrNa candramA ke samAna gola jambUdvIpa bhI lambAI-caur3AI meM eka lAkha yojana kA hai / tIna lAkha, solaha hajAra do sau sattAIsa yojana tIna kosa, eka sau aTThAIsa dhanuSa tathA 133 aMgula se kucha adhika kI usakI paridhi hai| koI mahaddhika evaM yAvat mahAsukhI, mahAbalI deva vilepana dravyoM se AcchAdita evaM gandhadravyoM se paripUrNa eka DibiyA ko lekara use khole aura phira use lekara sAre jambUdvIpa ke, tIna cuTakiyA~ bajAne jitane samaya meM ikkIsa bAra cakkara lagA kara pA jAe, itane samaya meM hI sArA jambUdvIpa una gaMdhadravyoM (pudgaloM) se vyApta ho jAtA hai| sAre loka meM vyApta ko to dUra rahA, loka ke eka pradezajambUdvIpa meM vyApta gandhapudgaloM ko bhI jaise chadmastha manuSya pAMcoM indriyoM se jAna-dekha nahIM sakatA; isI prakAra chadmastha manuSya kevalisamudghAta-samavahata kevalI bhagavAn dvArA nirjIrNa antima pudgaloM ko nahIM jAna-dekha sakatA, kyoMki ve atyanta sUkSma haiM tathA sarvatra phaile hue haiN|' kaThina zabdoM kA bhAvArtha-caramA NijjarApoggalA--kevalisamudghAta ke cauthe samaya ke nirjIrNa pudgala / vaNNeNaM- varNagrAhaka netrendriya se| ghANeNaM-gandhagrAhaka nAsikA-ghrANendriya se 1. prajJApanA. (prameyabodhinI TIkA), bhA. 5, pR. 1113 se 1116 Page #1481 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 286] [prajJApanAsUtra raseNaM-rasagrAhaka rasanendriya se| phAseNaM-sparzagrAhaka sparzendriya se| samvanbhaMtarAe-saba ke bIca meM / savvakhuDDAe-sabase choTe / telApUyasaMThANasaMThie-tela ke mAlapUe ke samAna AkAra kaa| rahacakkavAlasaMThANasaMThie-ratha ke cakra ke samAna golAkAra / parikkheveNaM-paridhi se yukta / kevalakappaM sampUrNa / praccharA-NivAtehi--cuTakiyA~ bajA kara / aNupariyaTTittA-cakkara lagAkara yA ghUmakara / phuDe-spRSTa hai-vyApta hai|' prAzaya-isa prakaraNa ko isa prakAra se prArambha karane kA prAzaya yaha hai ki kevalisamudghAta se samavahata muni ke kevalisamudghAta ke samaya zarIra se bAhara nikAle hue caramanirjarA-pudgaloM ke dvArA samagra loka vyApta hai / jise kevali hI jAna-dekha sakatA hai, chadmastha manuSya nhiiN| chadmastha manuSya sAmAnya yA vizeSa kisI bhI rUpa meM unheM jAna-dekha nahIM sktaa| kevalisamudghAta kA prayojana 2170. [1] kamhA NaM bhaMte ! kevalo samugghAyaM gacchati ? goyamA ! kevalissa cattAri kammaMsA akkhINA avediyA aNijjiNNA bhavaMti / taM jahAveyaNijje 1 Aue 2 NAme 3 goe 4 / sambabahumpaese se vedaNijje kamme bhavati, samvatthove se pAue kamme bhavati / visamaM sama kareti baMdhaNehi ThitIhi ya / visamasamIkaraNayAe baMdhaNehi ThitIhi ya / / 228 // evaM khalu kevalI samohaNNati, evaM khalu samagghAyaM gacchati / [2170-1 pra. bhagavan ! kisa prayojana se kevalI samudghAta karate haiM ? [2170-1 u.] gautama ! kevalI ke cAra karmAMza kSINa nahIM hue haiM, vedana nahIM kiye (bhoge nahIM gae) haiM, nirjarA ko prApta nahIM hue haiN| ve (cAra karma) isa prakAra haiM--(1) vedanIya, (2) Ayu, (3) nAma aura (4) gotra / unakA vedanIyakarma sabase adhika pradezoM vAlA hotA hai| unakA sabase kama (pradezoM vAlA) Ayukarma hotA hai| gAthArtha-] ve bandhanoM aura sthitiyoM se viSama (karma) ko sama karate haiM / (vastutaH) bandhanoM aura sthitiyoM se viSama karmoM kA samIkaraNa karane ke lie| kevalI isIlie kevalisamudghAta karate haiM tathA isI prakAra kevalisamudghAta ko prApta hote haiM / [2] savve vi NaM bhaMte ! kevalI samohaNNaMti ? savve vi gaM bhaMte ! kevalI samugghAyaM gacchati ? goyamA ! No iNaThe samaThe, jassA''ueNa tullAI baMdhaNehi ThitIhi ya / bhavovaggahakammAiM samugghAyaM se Na gacchati // 226 // 1. prajJApanA. (prameyabodhinI TIkA) bhA. 5, pR. 1114 se 1116 taka 2. paNNavaNAsuttaM bhA. 1. pR. 443 Page #1482 -------------------------------------------------------------------------- ________________ chattIsavAM samudghAtapaya [287 agaMtUNaM samugghAyaM aNaMtA kevalI jinnaa| jara-maraNavippamukkA siddhi varagati gatA // 230 // [2170-2 pra.] bhagavan ! kyA sabhI kevalI bhagavAn samudghAta karate haiM ? tathA kyA saba kevalI samudghAta ko prApta hote haiM ? [2170-2 u.] gautama ! yaha artha samartha nahIM hai / [gAthArtha-] jisake bhavopanAhI karma bandhana evaM sthiti se AyuSyakarma ke tulya hote haiM, vaha kevalI kevalisamudghAta nahIM krtaa| samudghAta kiye vinA hI ananta kevalajJAnI jinendra jarA aura maraNa se sarvathA rahita hue haiM tathA zreSTha siddhigati ko prApta hue haiM / vivecana kevalI dvArA kevalisamudghAta kyoM aura kyoM nahIM ? -prazna kA prAzaya yaha hai ki kevalI to kRtakRtya tathA anantajJAnAdi se paripUrNa hote haiM, unakA prayojana zeSa nahIM rahatA, phira unheM kevalisamuddhAta karane kI kyA AvazyakatA ? ___ isakA samAdhAna svayaM zAstrakAra karate haiM ki kevalI abhI pUrNa rUpa se kRtakRtya, pAThoM karmoM se rahita, siddha-buddha-mukta nahIM hue, unake bhI cAra aghAtIkarma zeSa haiM, jo ki bhavopanAhI karma hote haiM / ataeva kevalI ke cAra prakAra ke karma kSINa nahIM hue, kyoMki unakA pUrNataH vedana nahIM huA / kahA bhI hai--'nAbhuktaM kSIyate karma / ' karmoM kA kSaya to niyama se tabhI hotA hai, jaba unakA pradezoM se yA vipAka se bedana kara liyA jAe, bhoga liyA jaae| kahA bhI hai-"savvaM ca pae kammamaNabhAvo bhaiyaM" arthAta sabhI karma pradezoM se bhoge jAte haiM, vipAka se bhogane kI bhajanA hai| kevalI ke 4 karma, jinheM bhoganA bAkI hai, ye haiM-vedanIya, prAyu, nAma aura gotra / ca ki ina cAroM karmoM kA vedana nahIM huA, isalie unakI nirjarA nahIM huI / arthAt ve prAtmapradezoM se pRthak nahIM hue| ina cAroM meM vedanIya karma sarvAdhika pradezoM vAlA hotA hai| nAma aura gotra bhI adhika pradezoM vAlA hai, parantu AyuSyakarma ke barAbara nhiiN| AyuSyakarma sabase kama pradezoM vAlA hotA hai| kevalI ke AyuSyakarma ke barAbara zeSa tIna karma na hoM to ve una viSama sthiti evaM bandha vAle karmoM ko Ayukarma ke barAbara karake sama karate haiM / aise sama karane vAle kevalI kevalisamudghAta karate haiM / ve viSama karmoM ko, jo ki bandha se aura sthiti se sama nahIM haiM, unheM sama karate haiM, tAki cAroM karmoM kA eka sAtha kSaya ho sake / yoga (mana, vacana, kAyA kA vyApAra) ke nimitta se jo karma baMdhate haiM, arthAt AtmapradezoM ke sAtha ekameka hote haiM, unheM bandhana kahate haiM aura karmoM ke vedana ke kAla ko sthiti kahate haiM / bandhana aura sthiti, ina donoM se kevalI vedanoyAdi karmoM ko AyuSyakarma ke barAbara karate haiM / karma dravyabandhana kahalAte haiM, jabaki vedanakAla ko sthiti kahate haiM / yahI kevalisamudghAta kA prayojana hai| jina kevaliyoM kA prAyuSyakarma bandhana aura sthiti se bhavopagrAhI anya karmoM ke tulya hotA hai, ve kevalisamudghAta nahIM karate, ve kevalisamudghAta kiye binA hI sarva karma mukta hokara siddha, buddha evaM sarvajarA-mRtyu se mukta ho jAte haiM / aise ananta siddha hue haiM / samuddhAta ve hI kevalI karate haiM, jinakI Ayu kama hotI hai aura vedanIyAdi tIna karmoM kI sthiti evaM pradeza adhika hote haiM taba una sabako samAna karane hetu samudghAta kiyA jAtA hai| Page #1483 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 288] [prajJApanAsUtra samudghAta karane se ukta cAroM karmoM ke pradeza aura sthitikAla meM samAnatA pA jAtI hai / yadi ve samudghAta na kareM to Ayukarma pahale hI samApta ho jAe aura ukta tIna karma zeSa raha jAe~ / aisI sthiti meM yA to tIna karmoM ke sAtha ve mokSagati meM jAe~ yA navIna Ayukarma kA bandha kareM, kintu ye donoM hI bAteM asambhava haiM / muktadazA meM karma zeSa nahIM raha sakate aura na hI mukta jIva naye Ayukarma kA bandha kara sakate haiN| isI kAraNa kevalisamudghAta ke dvArA vedanIyAdi tIna karmoM ke pradezoM kI viziSTa nirjarA karake tathA unakI lambI sthiti kA ghAta karake unheM AyuSyakarma ke barAbara kara lete haiM, jisase cAroM kA kSaya eka sAtha ho sake / gautama svAmI vizeSa parijJAna ke lie punaH prazna karate haiM-bhagavan ! kyA sabhI kevalI samudghAta meM pravRtta hote haiM ? samAdhAna-na sabhI kevalI samudghAta ke lie pravRtta hote haiM aura na hI sabhI samudghAta karate haiM / kAraNa Upara batAyA jA cukA hai| samasta karmoM kA kSaya ho jAne para prAtmA kA apane zuddha svabhAva meM sthita honA siddhi hai| jisake cAroM karma svabhAvataH samAna hote haiM, vaha eka sAtha unakA kSaya karake samudghAta kiye binA hI siddhi prApta kara letA hai|' kevalisamudghAta ke pazcAt yoganirodha Adi ko prakriyA . 2171. katisamaie NaM bhaMte ! prAujjIkaraNe paNNate? goyamA! asaMkhejjasamaie aMtomuhuttie pAujjIkaraNe paNNatte / [2171 pra.] bhagavan ! AvarjIkaraNa kitane samaya kA kahA gayA hai ? [2171 u.] gautama ! AvarjIkaraNa asaMkhyAta samaya ke antarmuhUrta kA kahA gayA hai| 2172. katisamaie NaM bhaMte ! kevalisamugghAe paNNatte ? goyamA ! asamaie paNNatte / taM jahA-paDhame samae daMDaM kareti, biie samae kavADaM kareti, tatie samae maMthaM kareti, cautthe samae logaM pUrei, paMcame samaye loyaM paDisAharati, chaThe samae maMthaM paDisAharati, sattame samae kavADaM paDisAharati, aTThame samae daMDaM paDisAharati, daMDaM paDisAharitA tato pacchA sarIratthe bhavati / / [2172 pra.] bhagavan ! kevalisamudghAta kitane samaya kA kahA gayA hai ? [2172 u.] gautama ! vaha ATha samaya kA kahA gayA hai| vaha isa prakAra hai-prathama samaya meM daNDa (kI racanA) karatA hai, dvitIya samaya meM kapATa karatA hai, tRtIya samaya meM manthAna karatA hai, cauthe samaya meM loka ko vyApta karatA hai, paMcama samaya meM loka-pUraNa ko sikor3atA hai, chaThe samaya meM manthAna ko sikor3atA hai, sAtaveM samaya meM kapATa ko sikor3atA hai aura pAThaveM samaya meM daNDa ko sikor3atA hai aura daNDa kA saMkoca karate hI (pUrvavat) zarIrastha ho jAtA hai / 2173. [1] se NaM bhaMte ! tahAsamugghAyagate ki maNajogaM jujati vaijogaM jujati kAyajogaM jujati ? 1. (ka) prajJApanA. (prameyabodhinI TIkA) bhA. 5, pR. 1125 se 1128 (kha) prajJApanA. malayavRtti, a. rA. koSa, bhA. 7, pR. 823 Page #1484 -------------------------------------------------------------------------- ________________ chattIsA samudghAtapada] [289 goyamA! No maNajogaM jujai No vaijogaM jujai, kAyajogaM jujati / [2173-1 pra.] bhagavan ! tathArUpa se samudghAta prApta kevalI kyA manoyoga kA prayoga karatA hai, vacanayoga kA prayoga karatA hai, athavA kAyayoga kA prayoga karatA hai ? [2173-1 u.] gautama ! vaha manoyoga kA prayoga nahIM karatA, vacanayoga kA prayoga nahIM karatA, kintu kAyayoga kA prayoga karatA hai| [2] kAyajogaNNaM bhaMte ! jaMjamANe ki orAliyasarIrakAyajogaM jujati porAliyamIsAsarIrakAyajogaM jujati ? kiM veubviyasarIrakAyajogaM jujati veunviyamIsAsarIrakAyajogaM jujati ? pAhAragasarIrakAyajogaM jujai prAhAragamosAsarIrakAyajogaM jujati ? kiM kammagasarIrakAyajogaM jujai ? goyamA ! porAliyasarIrakAyajogaM pi jujati porAliyamIsAsarIrakAyajogaM pi jujati, No veuvviyasarIrakAyajogaM jujati No veuvivayamIsAsarIrakAyajogaM jujati, No AhAragasarIrakAyajogaM jujati No pAhAragamIsasarIrakAyajogaM jujati, kammagasarIrakAyajogaM pi jujati; paDhamaTTamesu samaesuorAliyasarIrakAyajogaM jujati, bitiya-chaTTha-sattamesu samaesu porAliyamosagasarIrakAyajogaM jujati, tatiya-cauttha-paMcamesu samaesu kammagasarIrakAyajogaM jujati / [2173-2 pra.] bhagavan ! kAyayoga kA prayoga karatA humA kevalI kyA audArikazarIrakAyayoga kA prayoga karatA hai, audArikamizrazarIrakAyayoga kA prayoga karatA hai, vaikriyazarIra kAyayoga kA prayoga karatA hai, vaikriyamizrazarora kAyayoga kA prayoga karatA hai, prAhArakazarIra kAyayoga kA prayoga karatA hai, pAhArakamitrazarIra kAyayoga kA prayoga karatA hai athavA kArmaNazarIra kA prayoga karatA hai ? [2173-2 u.] gautama ! (kAyayoga kA prayoga karatA hayA kevalI) audArikazarIrakAyayoga kA bhI prayoga karatA hai, audArikamizrazarIrakAyayoga kA bhI prayoga karatA hai, kintu na to vaikriyazarIra kAyayoga kA prayoga karatA hai, na vaikriyamizrazarIrakAyayoga kA prayoga karatA hai, na pAhArakazarIrakAyayoga kA prayoga karatA hai aura na hI AhArakamizrazarIrakAya yoga kA prayoga karatA hai, vaha kArmaNazarIrakAyayoga kA prayoga karatA hai| prathama aura aSTama samaya meM praudArikazarIrakAyayoga kA prayoga karatA hai, dUsare, chaThe aura sAtaveM samaya meM praudArikamizrazarIrakAyayoga kA prayoga karatA hai tathA tIsare, cauthe aura pAMcaveM samaya meM kArmaNazarIrakAyayoga kA prayoga karatA hai| 2174. [1] se NaM bhaMte ! tahAsamugyAyagate sijhati bujjhai muccai pariNivvAi savvadukkhANaM aMtaM kareti ? goyamA ! No iNaThe samaThe, se gaM to paDiniyattati, tato paDiniyatittA tato pacchA maNajogaM pi jujati baijogaM pi jujati kAyajogaM pi jujati / [2174-1 pra.] bhagavan ! tathArUpa samudghAta ko prApta kevalI kyA siddha, buddha, mukta aura parinirvANa ko prApta ho jAte haiM, kyA vaha sabhI duHkhoM kA anta kara dete haiM ? Page #1485 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 29.] [prajJApanAsUtra [2174-1 u.] gautama ! yaha artha (bAta) samartha (zakya) nahIM hai| pahale ve usase (kevalisamudghAta se) pratinivRtta hote haiN| tatpazcAt ve manoyoga kA upayoga karate haiM, vacanayoga aura kAyayoga kA bhI upayoga karate haiN| . [2] maNajogaNNaM jujamANe ki saccamaNajogaM jujati mosamaNajogaM jujati saccAmosamaNajogaM jujati asaccAmosamaNajogaM jujati ? goyamA ! saccamaNajogaM jujati, No mosamaNajogaM jujati No saccAmosamaNajogaM jujati, asaccAmosamaNajogaM pi juji| [2174-2 pra. bhagavan ! manoyoga kA upayoga karatA huaA kevalisamudghAta karane vAlA kevalI kyA satyamanoyoga kA upayoga karatA hai, mRSAmanoyoga kA upayoga karatA hai, satyAmRSAmanoyoga kA upayoga karatA hai, athavA asatyAmRSAmanoyoga kA upayoga karatA hai ? [2174-2 u.] gautama ! vaha satyamanoyoga kA upayoga karatA hai aura asatyAmRSAmanoyoga kA bhI upayoga karatA hai, kintu na to mRSAmanoyoga kA upayoga karatA hai aura na satyAmRSAmanoyoga kA upayoga karatA hai| [3] vayajogaM jujamANe ki saccavaijogaM jujati mosavaijogaM jujati saccAmosavaijogaM jujati asaccAmosavaijogaM jujati ? ___ goyamA ! saccavaijogaM jujati, No mosavaijogaM jujai No saccAmosavaijogaM jujati asaccAmosavaijogaM pi jujai / [2174-3 pra.] bhagavan ! vacanayoga kA upayoga karatA huA kevalI kyA satyavacanayoga kA upayoga karatA hai, mRSAvacanayoga kA upayoga karatA hai, satyamRSAvacanayoga kA upayoga karatA hai, athavA asatyAmRSAvacanayoga kA upayoga karatA hai ? 2174-3 u. gautama ! vaha satyavacanayoga kA upayoga karatA hai aura asatyAmRSAvacana / upayoga karatA hai, kintu na to mRSAvacanayoga kA upayoga karatA hai aura na hI satyamaSAvacanayoga kA upayoga karatA hai| [4] kAyajogaM jujamANe pAgacchejja vA gacchejja vA ciTThajja vA NisIejja vA tuyaTeja yA ullaMghajja vA palaMdheja vA pAThihAriyaM pIDha-phalaga-sejjA-saMthAragaM pccppinnejjaa| [2174-4] kAyayoga kA upayoga karatA huA (kevalisamudghAtakartA kevalI) aAtA hai, jAtA hai, ThaharatA hai, baiThatA hai, karavaTa badalatA hai (yA leTatA hai), lAMghatA hai, athavA vizeSa rUpa se lAMghatA (chalAMga mAratA) hai, yA vApasa lauTAye jAne vAle pITha (caukI), paTTA, zayyA (vasati-sthAna), tathA saMstAraka (grAdi sAmAna) vApasa lauTAtA hai / 2175. se gaM bhaMte ! tahA sajogI sijjhati jAva aMtaM kareti ? goyamA ! No iNaThe smjheN| se NaM puvAmeva saNNissa paMceMdiyassa pajjattayassa jahaNNajogissa heTThA asaMkhejjaguNaparihoNaM paDhama maNajogaM Niru bhai, to aNaMtaraM ca NaM beiMdiyassa Page #1486 -------------------------------------------------------------------------- ________________ chattIsavAM samudghAtapava] 0000 0000 pajjattagassa jahaNNajogissa heDhA asaMkhejjaguNaparihoNaM doccaM vaijogaM Niru bhati, to aNaMtaraM ca NaM suhumassa paNagajIvassa apajjattayassa jahaNNajogissa heDhA asaMkhejjaguNaparihoNaM taccaM kAyajogaM Niru bhati / se NaM eteNaM uvAeNaM paDhamaM maNajogaM Niru bhai, maNajogaM Niru bhittA vaijogaM Ni bhati, vaijogaM Niru bhittA kAyajogaM Niru bhati, kAyajogaM Niru bhittA jogaNirohaM kareti, jogaNirohaM karettA ajogaya pAuNati, ajogataM pAuNittA IsohassapaMcakkharuccAraNaddhAe asaMkhejjasamaiyaM aMtomuhuttiyaM selesi paDivajjai, puvvaraitaguNaseDhIyaM ca NaM kammaM 0 . tose selesimaddhAe asaMkhejjAhiM guNaseDhIhiM asaMkhejje kammakhaMdhe khavayati, khavaittA vedaNijjA''uya-NAmagote iccete cattAri kammase jugavaM khaveti, jugavaM khavettA porAliyatayA-kammagAI samvAhi viSpajahaNAhi viSpajahati, viSpajahittA ujuseDhopaDivaNNe aphusamANagatIe egasamaeNaM avigaheNaM uDDhe gaMtA sAgArovautte sijjhati bujjhati0 / ' [2175 pra.] bhagavan ! vaha tathArUpa sayogI (kevalisamudghAtapravRtta kevalI) siddha hote haiM, buddha hote haiM, yAvat sarvaduHkhoM kA anta kara dete haiM ? [2175 u.] gautama ! vaha vaisA karane meM samartha nahIM hote| vaha sarvaprathama saMjIpaMcendriyaparyAptaka jaghanyayoga vAle ke (manoyoga se) bhI nIce (kama) asaMkhyAtaguNahIna manoyoga kA pahale nirodha karate haiM, tadanantara dvIndriyaparyAptaka jaghanyayoga vAle ke (vacanayoga se) bhI nIce (kama) asaMkhyAtaguNahIna vacanayoga kA nirodha karate haiN| tatpazcAt aparyAptaka sUkSmapanakajIva, jo jaghanyayoga vAlA ho, usake (kAyayoga se) bhI nIce (kama) asaMkhyAtaguNahIna tIsare kAyayoga kA nirodha karate haiM / (isa prakAra) vaha (kevalI) isa upAya se sarvaprathama manoyoga kA nirodha karate haiM, manoyoga ko roka kara bacanayoga kA nirodha karate haiM, vacanayoganirodha ke pazcAt kAyayoga kA bhI nirodha kara dete haiM / kAyayoganirodha karake ve (sarvathA) yoganirodha kara dete haiN| yoganirodha karake ve ayogatva prApta kara lete haiN| ayogatvaprApti ke anantara hI dhIre-se pAMca hrasva akSaroM (a i u Rla) ke uccAraNa jitane kAla meM asaMkhyAtasAmayika antarmuhUrta taka hone vAle zailezIkaraNa ko aMgIkAra karate haiN| pUrvaracita guNazreNiyoM vAle karma ko usa zailezIkAla meM asaMkhyAta karmaskandhoM kA kSaya kara DAlate haiN| kSaya karake vedanIya, prAyuSya, nAma aura gotra, ina cAra (prakAra ke aghAtI) karmoM kA eka sAtha kSaya kara dete haiN| ina cAra karmoM ko yugapat kSaya karate hI audArika, tejasa aura kArmaNa zarIra kA pUrNatayA sadA ke lie tyAga kara dete haiN| ina zarIratraya kA pUrNataH tyAga karake RjuzreNI ko prApta hokara aspRzat gati se eka samaya meM avigraha (binA mor3a kI gati) se Urdhvagamana kara sAkAropayoga (jJAnopayoga) se upayukta hokara ve siddha, buddha, mukta aura parinirvRtta ho jAte haiM tathA sarvaduHkhoM kA anta kara dete haiM / vivecana-kevalisamadghAta se pUrva aura pazcAt kebalI ko pravRtti-isa prakaraNa meM sarvaprathama AvarjIkaraNa, tatpazcAt pATha samaya kA kevalisamudghAta, tadanantara samudghAtagata kevalI ke dvArA 1. adhika pATha-'tatya siddho bhavati' arthAt-vaha vahA~ (siddhazilA meM pahuMca kara) siddha (mukta) ho jAtA hai / Page #1487 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 292] [prajJApanAsUba yogatraya meM se kAyayogapravRtti kA ullekha aura usakA krama bhI batAyA gayA hai / AvarjIkaraNa ke cAra artha yahA~ abhipreta haiM--(1) AtmA ko mokSa ke abhimukha karanA, (2) mana, vacana, kAyA ke zubha prayoga dvArA mokSa ko prAjita-abhimukha karanA aura (3) prAvajita arthAt-bhavyatva ke kAraNa mokSagamana ke prati zubha yogoM ko vyApRta-pravRtta karanA AvajitakaraNa hai tathA (4) prA--maryAdA meM kevalI kI dRSTi se zubhayogoM kA prayoga karanA / kevalisamudghAta karane se pUrva prAvarjIkaraNa kiyA jAtA hai, jisameM asaMkhyAta samaya kA antarmahata lagatA hai| AvarjIkaraNa ke pazcAt binA vyavadhAna ke kelisamudghAta prArambha kara diyA jAtA hai, jo pATha samaya kA hotA hai / mUlapATha meM usakA krama diyA gayA hai| isa prakriyA meM prArambha ke cAra samayoM meM AtmapradezoM ko phailAyA jAtA hai, jaba ki pichale cAra samayoM meM unheM sikor3A jAtA hai| kahA bhI hai- kevalI prathama samaya meM Upara aura nIce lokAnta taka tathA vistAra meM apane dehapramANa daNDa karate haiM, dUsare meM kapATa, tIsare meM manthAna aura cauthe samaya meM lokapuraNa karate haiM phira pratiloma rUpa se saMharaNa arthAta viparIta krama se saMkoca karake svadehastha ho jAte haiN|' (2) samudghAtakartA kevalI ke dvArA yoganirodha prAdi ko prakriyA se siddha hone kA krama-(1) siddha hone se pUrva taka kI kevalI kI caryA-daNDa, kapATa Adi ke krama se samudghAta ko prApta kevalI samudghAta-avasthA meM siddha (niSThitArtha), buddha, mukta, parinirvANa ko prApta (karmasaMtApa se rahita ho jAne ke kAraNa zItIbhUta) aura sarvaduHkha rahita nahIM hote / kyoMki usa samaya taka unake yogoM kA nirodha nahIM hotA aura sayogI ko siddhi prApta nahIM hotii| siddhi prApta hone se pUrva taka ve kyA karate haiM ? isa viSaya meM kahate haiM-samudghAtagata kevalI kevalisamudghAta se nivRtta hote haiM, phira manoyoga, vacanayoga aura kAyayoga kA prayoga karate haiM / 2 (3) kevalisamadhAtagata kevalI dvArA kAyayoga kA prayoga-samudaghAtagata kevalI audArikazarIrakAyayoga, audArikamizrazarIrakAyayoga tathA kArmaNazarIrakAya yoga kA prayoga kramazaH prathama aura aSTama, dvitIya, SaSTha aura saptama, tathA tRtIya, caturtha aura paMcama samaya meM karate haiN| zeSa vaikriyavaikriyamizra, AhAraka-pAhAraka mizra kAyayoga kA prayoga ve nahIM krte| (4) kevalisamudghAta se nivRtta hone ke pazcAt tInoM yogoM kA prayoga-nivRtta hone ke pazcAt manoyoga aura usameM bhI satyamanoyoga, asatyAmRSAmanoyoga kA hI prayoga karate haiM, mRSAmanoyoga aura satyamRSAmanoyoga kA nahIM / tAtparya yaha hai ki jaba kevalI bhagavAn vacanAgocara mahimA se yukta kevalisamudghAta ke dvArA viSamasthiti vAle nAma, gotra aura vedanIya karma ko Ayukarma ke barAbara sthiti vAlA banA kara kevalisamudghAta se nivRtta ho jAte haiM, taba antarmuhUrta meM hI unheM paramapada ko prApti ho jAtI hai| parantu usa avadhi meM anuttarauSapAtika devoM dvArA mana se pUche hae prazna kA samAdhAna karane hetu manovargaNA ke pudgaloM ko grahaNa karake manoyoga kA prayoga karate haiM / vaha manoyoga satyamanoyoga yA asatyAmRSAmanoyoga hotA hai| samudghAta se nivRtta kevalI satyavacana 1. prajJApanA. (prameyabodhinI TIkA) bhA. 5 2. vahI, bhA. 5, pR. 1130 3. vahI, bhA. 5, 1131-32 Page #1488 -------------------------------------------------------------------------- ________________ battIsavAM samudyAtapada] [293 yoga yA asatyAmRSAvacanayoga kA prayoga karate haiM, kintu mRSAvacanayoga yA satyamRSAvacanayoga kA nahIM / isI prakAra samudghAtanivRtta kevalI gamanAgamanAdi kriyAe~ yatanApUrvaka karate haiN| yahA~ ullaMghana aura pralaMghana kriyA kA artha kramaza: isa prakAra hai-svAbhAvika cAla se jo Daga bharI jAtI hai, usase kucha lambI Daga bharanA ullaMghana hai aura ativikaTa caraNanyAsa pralaMghana hai| kisI jagaha ur3ate-phirate jIva-jantu hoM aura bhUmi unase vyApta ho, taba unakI rakSA ke lie kevalI ko ullaMghana aura pralaMghana kriyA karanI par3atI hai|' (5) samagra yoganirodha ke binA kevalI ko bhI siddhi nahIM-daNDa, kapATa Adi ke krama se samuddhAta ko prApta kevalI samudghAta se nivRtta hone para bhI jaba taka sayogI-avasthA hai, taba taka ve siddha, buddha, mukta nahIM ho sakate / zAstrakAra ke anusAra antarmuhUrta kAla meM ve ayoga-avasthA ko prApta karake siddha, buddha, mukta ho jAte haiM, kintu antarmuhurttakAla taka to kevalI yathAyogya tInoM yogoM ke prayoga se mukta hote haiM / sayogI avasthA meM kevalI siddha-mukta nahIM ho sakate, isake do kAraNa haiM(1) yogatraya karmabandha ke kAraNa haiM tathA (2) sayogI paramanirjarA ke kAraNabhUta zukladhyAna kA prArambha nahIM kara sakate / / (6) kevalI dvArA yoganirodha kA krama-yoganirodha ke krama meM kevalI bhagavAn sarvaprathama manoyoganirodha karate haiM / paryAptaka saMjJI paMcendriya jIva ke prathama samaya meM jitane manodravya hote haiM aura jitanA usakA manoyoga-vyApAra hotA hai, usase bhI asaMkhyAtaguNahIna manoyoga kA prati samaya nirodha karate hue asaMkhyAta samayoM meM manoyoga kA pUrNatayA nirodha kara dete haiM / manoyoga kA nirodha karane ke turaMta bAda hI ve paryAptaka evaM jaghanyayoga vAle dvIndriya ke vacanayoga se kama asaMkhyAtaguNahIna vacanayoga kA pratisamaya nirodha karate hue asaMkhyAta samayoM meM pUrNatayA dvitIya vacanayoga kA nirodha karate haiN| jaba vacanayoga kA bhI nirodha ho jAtA hai, taba aparyAptaka sUkSma panakajIva, jo prathama samaya meM utpanna ho tathA jaghanya yoga vAlA evaM sabakI apekSA alpavIrya vAlA ho, usake kAyayoga se bhI kama asaMkhyAtaguNahIna kAyayoga kA pratisamaya nirodha karate hue asaMkhyAta samayoM meM pUrNarUpa se tRtIya kAyayoga kA bhI nirodha kara dete haiN| isa prakAra kAyayoga kA bhI nirodha karake kevalI bhagavAn samucchinna, sUkSmakriya, avinazvara tathA apratipAtI dhyAna meM prArUDha hote haiM / isa paramazukladhyAna ke dvArA ve vadana aura udara Adi ke chidroM ko pUrita karake apane deha ke tRtIya bhAga-nyUna prAtmapradezoM ko saMkucita kara lete haiM / kAyayoga kI isa nirodhaprakriyA se svazarIra ke tRtIya bhAga kA bhI tyAga kara dete haiN|' sarvathA yoganirodha karane ke pazcAta-ve ayogidazA prApta kara lete haiN| usake prApta hote hI zailezIkaraNa karate haiM / na atizIghra aura na atimanda, arthAt madhyamarUpa se pAMca hrasva (a, i, u, 1. prajJApanA. (prameyabodhinI TIkA) bhA. 5, pR. 1133-1135 2. vahI, bhA. 5, pR. 1138 se 1140 3. vahI, bhA. 5, pR. 1141 Page #1489 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 294] [prajJApanAsUtra R, la) akSaroM kA uccAraNa karane meM jitanA kAla lagatA hai, utane kAla taka zailezIkaraNa-avasthA meM rahate haiN| zIla kA artha hai-sarvarUpa cAritra, usakA Iza-svAmI zIleza aura zIleza kI avasthA 'zailezI' hai / usa samaya kevalI sUkSmakriyApratipAtI tathA samucchinnakriyApratipAtI nAmaka zukladhyAna meM lIna rahate haiN| usa samaya kevalI kevala zailezIkaraNa ko hI prApta nahIM karate, apitu zailezIkaraNakAla meM pUrvaracita guNazreNI ke anusAra asaMkhyAtaguNa-zreNiyoM dvArA asaMkhyAta vedanIyAdi karmaskandhoM kA vipAka aura pradezarUpa se kSaya bhI karate haiM tathA antima samaya meM vedanIyAdi cAra aghAtikarmoM kA eka sAtha sarvathA kSaya hote hI audArika, taijasa aura kArmaNa ina tInoM zarIroM kA pUrNatayA tyAga kara dete haiN| phira RjuzreNI ko prApta ho kara, eka hI samaya meM binA vigraha (mor3a) ke lokAnta meM jAkara jJAnopayoga se upayukta hokara siddha ho jAte haiN| jitanI bhI labdhiyA~ haiM, ve saba sAkAropayoga se upayukta ko hI prApta hotI haiM, anAkAropayogayuktasamaya meM nhiiN|' siddhoM ke svarUpa kA nirUparaNa 2176. te NaM tattha siddhA bhavaMti, asarIrA jIvaghaNA saNa-NANovauttA NiTriyaTThA jIrayA NireyaNA vitimirA visuddhA sAsayamaNAgataddhaM kAlaM ciTThati / sekeNadveNaM bhaMte ! evaM vuccati te NaM tattha siddhA bhavaMti asarIrA jIvaghaNA daMsaNa-NANovauttA NiTriyaTThA jIrayA gireyaNA vitimirA visuddhA sAsatamaNAgayaddhaM kAlaM ciTThati ? goyamA ! se jahANAmae boyANaM aggidaDANaM puNaravi aMkuruppattI na havai evameva siddhANa vi kammabIesu daDDhesu puNaravi jammuppattI na havati, se teNa-Na goyamA ! evaM vuccati teNaM tattha siddhA bhavaMti asarIrA jIvaghaNA daMsaNa-NANovauttA niTThiyaTThA NorayA NireyaNA vitimirA visuddhA sAsayamaNAgayaddhaM kAlaM ciTaThaMti tti| NicchiNNasavvadukkhA jaati-jraa-mrnn-bNdhnnvimukkaa| sAsayamavvAbAhaM ciTThati suhI suhaM pattA // 231 // // paNNavaNAe bhagavatIe chattIsaimaM samugdhAyapadaM samattaM // // paNNavaNA smttaa|| [2176] ve siddha vahA~ azarIrI (zarIrarahita) saghanAtmapradezoM vAle, darzana aura jJAna meM upayukta, kRtArtha (niSThitArtha), nIraja (karmaraja se rahita), niSkampa, ajJAnatimira se rahita aura pUrNa zuddha hote haiM tathA zAzvata bhaviSyakAla meM rahate haiN| [pra.] bhagavan ! kisa kAraNa se aisA kahate haiM ki ve siddha vahA~ azarIrI sadhanAtmapradezayukta, kRtArtha, darzanajJAnopayukta, nIraja, niSkampa, vitimira evaM vizuddha hote haiM, tathA zAzvata anAgatakAla taka rahate haiM ? 1. prajJApanA (prameyabodhinI TIkA) bhA. 5, pR. 1147-1155 Page #1490 -------------------------------------------------------------------------- ________________ chattIsavAM samudghAtapada] [295 [u.] gautama ! jaise agni meM jale hue bIjoM se phira aMkura kI utpatti nahIM hotI, isI prakAra siddhoM ke bhI karmabIjoM ke jala jAne para pUnaH janma se utpatti nahIM hotii| isa kAraNa se he gautama ! aisA kahA jAtA hai ki siddha azarIrI Adi hote haiM, ityAdi saba pUrvavat / {gAthArtha- siddha bhagavAna saba duHkhoM se pAra ho cuke haiM, ve janma, jarA, mRtyu aura bandhana se vimukta ho cuke haiN| sukha ko prApta atyanta sukhI ve siddha zAzvata aura bAdhArahita hokara rahate haiM // 231 / / vivecana-siddhoM kA svarUpa-siddha vahA~ loka ke agrabhAga meM sthita rahate haiN| ve azarIra, arthAt-audArika prAdi zarIroM se rahita hote haiM, kyoMki siddhatva ke prathama samaya meM hI ve audArika Adi zarIroM kA tyAga kara dete haiN| ve jIvadhana hote haiM, arthAt--unake Atmapradeza saghana ho jAte haiN| bIca meM koI chidra nahIM rahatA, kyoMki sUkSmakriya-apratipAtI dhyAna ke samaya meM hI ukta dhyAna ke prabhAva se mukha, udara Adi chidroM (vivaroM) ko pUrita kara dete haiM / ve darzanopayoga aura jJAnopayoga meM upayukta hote haiM, kyoMki upayoga jIva kA svabhAva hai| siddha kRtArtha (kRtakRtya) hote haiM, nIraja (vadhyamAna karmaraja se rahita) evaM niSkampa hote haiM, kyoMki kampanakriyA kA vahA~ koI kAraNa nahIM rhtaa| ve vitimira arthAt-karmarUpI yA ajJAnarUpI timira se rahita hote haiN| vizuddha arthAtvijAtIya dravyoM ke saMyoga se rahita-pUrNa zuddha hote haiM aura sadA-sarvathA siddhazilA para virAjamAna rahate haiN|' siddhoM ke ina vizeSaNoM ke kAraNa para vizleSaNa-siddhoM ko azarIra, nIraja, kRtArtha, niSkampa, vitimira evaM vizuddha Adi kahA gayA hai usakA kAraNa yaha hai ki agni meM jale hue bIjoM se jaise aMkura kI utpatti nahIM hotI, kyoMki agni unake aMkurotpatti ke sAmarthya ko naSTa kara detI hai / isI prakAra siddhoM ke karmarUpI bIja jaba kevalajJAnarUpI agni ke dvArA bhasma ho cukate haiM, taba unakI phira se utpatti nahIM hotI, kyoMki janma kA kAraNa karma hai aura siddhoM ke karmoM kA samUla nAza ho jAtA hai| kAraNa ke abhAva meM kArya kI utpatti nahIM hotI, karmabIja ke kAraNa rAga ke rAgadveSa Adi samasta vikAroM kA sarvathA abhAva ho jAne se punaH karma kA bandha bhI sambhava nahIM hai| rAgAdi hI Ayu Adi karmoM ke kAraNa haiM, unakA to pahale hI kSaya kiyA jA cukA hai| kSINarAgAdi kI punaH utpatti nahIM ho sakatI, kyoMki nimittakAraNa kA abhAva hai| rAgAdi kI utpatti meM upAdAna kAraNa svayaM prAtmA hai| usake vidyamAna hone para bhI sahakArI kAraNa vedanIyakarma Adi vidyamAna na hone se kArya kI utpatti nahIM ho sakatI, kyoMki donoM kAraNoM se utpanna hone vAlA kArya kisI eka kAraNa se nahIM ho sktaa| siddhoM meM rAgAdi bedanIyakarmoM kA prabhAva hotA hai, kyoMki ve unheM zukladhyAnarUpI agni se pahale ho bhasma kara cukate haiM aura unake kAraNa saMkleza bhI siddhoM meM saMbhava nahIM hai| rAgAdi vedanIyakoM kA abhAva hone se puna: rAgAdi kI utpatti kI saMbhAvanA nahIM hai| karmabandha meM punarjanma na hone ke kAraNa siddha sadaiva siddhadazA meM rahate haiM, kyoMki rAgAdi kA abhAva ho jAne se Ayu Adi karmoM ko puna: utpatti nahIM hotI, isa kAraNa siddhoM kA punarjanma nahIM hotaa| 1. prajJApanA. prameyabodhinI TIkA, bhA. 5, 1155-1156 2. vahI, bhAga 5, pR. 1157 Page #1491 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 296] [prajJApanAsUna antima maMgalAcaraNa-ziSTAcAraparamparAnusAra grantha ke prArambha, madhya aura anta meM maMgalA. caraNa karanA caahie| ataeva yahA~ grantha kI samApti para parama maMgalamaya siddha bhagavAn kA svarUpa batAyA gayA hai, tathA ziSya-praziSyAdi kI zikSA ke lie bhI kahA gayA hai 'NicchiNNa-savvadukkhA....."suhI suhaM pttaa|" // prajJApanA bhagavatI kA chattIsavAM samudghAtapada samApta / / // prajJApanAsUtra samApta / 1. prajJApanA. (prameyabodhinI TIkA) bhA.5,1.1159-60 Page #1492 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prajJApanA-pariziSTa pariziSTa 1 gAcAnukrama 1865 1123 211 1006 187 54 gAthAMza agaMtUNa samugghAyaM acchi pavvaM balimoDo ajjoruha voDANe ajjhayaNamiNaM cittaM aDahuttaraM ca tIsaM aNabhiggahiyakudiTThI aNabhiggahiyA bhAsA aNaMtarAya zrAhAre atthiya tidu kaviTTha adAya asI ya maNI addhativaNNa sahassA apphoyA aimutaya ayasI kusuMbha koddava aloe paDihayA siddhA avae paNae sevAle asarIrA jIvaghaNA asurA nAga suvaNNA asuresu hA~ti rattA assaNNI khalu paDhama aMdhiya Nettiya macchiya aMbaTThA ya kaliMdA prANaya-pANayakappe AbharaNa-vattha-gaMdhe AmaMtaNi yA''NamaNI AyapaiTThiya khettaM AsItaM battIsaM sUtrAGka gAthA 2170 [2] AhAra bhaviya saNNI pAhAra sama sarIrA pAhAre uvaproge 1 ikkhU ya ikkhuvADI 174 iya savvakAlatittA 110 iya siddhANaM sokkhaM 866 iMdiyauvacaya NivvattaNA ya 2032 uttattakaNagavaNNA 41 eehiM sarIrehi 972 ekkassa u jaM gahaNaM 174 ekkArasuttaraM heTThimesu egapae'NegAI egassa doNha tiNha va 211 egA ya hoi rayaNI 54 [1] egidiyasarIrAdI 211 ete va u bhAve 177 eraMDe kuruviMde 187 ogAhaNasaMThANe 647 aogAhaNA avAe 58 (1) ogAhaNAe siddhA 03 kaNhe kaMdai vajje 206 (2) kati pagaDI kaha baMdhati 1003 kahiM paDihatA siddhA 866 kaMgUyA kaduiyA 971 kaMdA ye kaMdamUlA ya 174 kaMbU ya kaNhakaDabU 209 110 54 1793 110 47 1006 211 1664 211 45 55 Page #1493 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 24 43 40 298] [prajJApanAsUtra kAlA asurakumArA 187 jassa bIyassa bhaggassa hIro 54 [4] kAle ya mahAkAle 192 jassa mUlassa kaTThAmo challI taNuyatarI 54 [6] kiNNara kiMpurise khalu 192 jassa mUlassa kaTThAmo challI bahalatarI 54 [5] kimirAsi bhaddamutthA 54 jassa mulassa bhaggarasa samo 54 [3] kutthu bhari pippaliyA 42 jassa mulassa bhaggassa hIro 54 [4] kuru-maMdara-grAvAsA 1003 jassa sAlassa bhaggassa samo 54 [3] kevalaNANuvauttA 211 jassa sAlasma bhamgassa hIro 54 [4] kohe mANe mAyA jassAueNa tullAI 2170 [2] gati Thiti bhave ya bhAsA 829 [2] jaha ayagolo dhaMto 54 [10] gaDhasirAyaM pattaM jaha NAma koi meccho gomejjae ya ruyae jaha vA tilapappaDiyA caurAsIi asIi 206 [2] jaha sagalasarisavANa 53 causaTThI saTThI khalu 187 jaha savvakAlaguNitaM 211 cakkAgaM bhajjamANassa 54 jaMbuddIve lavaNe 1003 cattAri ya rayaNIyo 211 jaM saMThANaM tu ihaM 211 camare dharaNe taha veNudeva 187 jAI moggara taha jUhiyA caMdaNa geruya haMse 24 jAulaga mAla parilI caMpagajAtI NavaNIiyA 41 jIva gatidiya kAe 1259 cottIsA coyAlA 187 jIse tayAe bhaggAe samo 54 [3] covaDhei asurANaM 187 jIse tayAe bhaggAe hIro 54 [4 chaTTiM ca itthiyAo 674 jIse sAlAe kaTThAmo challI taNuyatarI 54 [6] jaNavaya-sammata-ThavaNA 862 jIse sAlAe kaTThAmo challI bahalatarI 54 [5] jattha ya ego siddho je kei nAliyAbaddhA jassa kaMdarasa kaTAno challI praNayatarI jo asthikAyadhamma 110 jassa kaMdassa kaTrAno challI bahalatarI 54]5J jo jiNadiTa bhAve jassa kaMdassa bhaggassa samo 54 [3] joNibbhUe bIe 54 [9] jassa kaMdassa bhaggassa hIro 54 [4] joyaNasahassa gAuyapuhatta 1512 jassa khaMdhassa kaTThAmo challI taNuyatarI 54 [6] joyaNasahassa chaggAuyAI 1512 jassa khaMdhassa kaTThAmo challI bahalatarI 54 [5] jo suttamahijjato jassa khaMdhassa bhaggassa samo 54 [3] jo heumayANato jassa pattassa bhaggassa samo hIro 54 [4] Naggoha NaMdirukkhe jassa pavAlassa bhaggassa samo 54 [3] NANAviha saMThANA jassa pavAlassa bhaggassa hIro 54 [4] NicchiNNasambadukkhA jassa pupphassa bhaggassa samo 54 [3] NicchinnasavvadukkhA 211 jassa pupphassa bhaggassa hIro 54 [4] Niddhassa NiddhaNa duyAhieNaM 948 jassa bIyassa bhaggassa samo 54 [3] NibaMba jaMbu kausaMba 211 7 0 mAh 41 40 Page #1494 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa 1-gAthAnukrama [299 54 [ . E 206 [2] 187 102 559 790 790 212 1259 859 NIlANurAgavasaNA NeraiNaya aMtakiriyA Neraiya-tiriya-maguyA taNamUla kaMdamUle tattha vi ya te avedA taya-challi-pavAlesu ya tAla tamAle takkali tiNi sayA tettIsA tilae laue chattoha tIsA cattAlIsA tIsA ya paNNavIsA tulasI kaNha urAle damapippalI ya davvI davANa savvabhAvA dasaNa-nANa-caritte disi gati iMdiya kAe dIva-disA-udahINaM dIhaM vA hassaM vA na vi atthi mANusANaM nissagguvaesaI nissaMkiya-nikkhaMkiya paumalatA nAgalatA paumuppalanaliNANaM paumuppala saMghADe paumuppaliNIkaMde paDhamo tatiyo navamo paDhamo tatimro sattama paNNavaNA ThANAI pattaura sIyaurae patteyA pajjattA paramatthasaMthavo vA pariNAma-vaNNa-rasa-gaMdha palaMDU lhasaNakada ya pADhA miyavAlukI purogADha aNaMtara puruvI ya sakkarA vAluyA 187 puttaMjIvayari? 1406 pUphA jalayA thalayA 1973 pussaphalaM kAliMga 54 [2] pUIkaraMja seNhA 211 pusaphalI kAliMgI 55 [3] phusai aNate siddha 48 battIsa aTThavIsA 211 bali-bhUyANaMde veNudAlI 41 bAravatI ya suraTThA 187 bArasa cauvIsAI 174 bi cauttha paMca chaTTa 49 vi cauttha paMca chadra 49 bi cauttha paMca chaTra bhAsaga paritta pajjatta bhAsaga paritta pajjatta bhAsA kayo ya pahavati 187 bhAsA sarIra pariNAma 211 bhuyarukkha hiMgurukkhe 211 bhUpratthegAdhigayA 110 bheda-visaya-saMThANe 110 mahurA ya sUraseNA 44 mAsapaNNI muggapaNNI 54 [8] muddiya appA bhallI 55 [3] rAyagiha magaha caMpA 548] rukkhA gucchA gummA 790 ma kaMDariyA jArU 790 logAgAsapaese NigoyajIvaM 2 logAgAsapaese parittajIvaM 42 vairADa vaccha varaNA vavagayajara-maraNabhae 110 vaMse vela kaNae 1218 vAiMgaNa sallai voMDaI visamaM samaM kareti 54 [1] vihi-saMThANa-pamANaM 877 [33] viTa samaMsakaDAhaM 24 veNu Nala ikkhuvADiya 1981 102 54 [1] 102 54 [1] 54 | 11]] 54 [11] 102 42 2170 1474 54 [] 54 [8] Page #1495 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 3..] 2054 veyaNa-kasAya-maraNe veMTa vAhirapattA sacittA''hAraTThI saNa vANa kAsa mahaMga saNNihiyA sAmANA sattaTTa jAtikulakoDilakkha sapphAe sajjAe samaNiddhayAe baMdho samayaM vaktANa sammattassa abhigame sarIrappA bhAsA sanbo vi kisalayo khalu sasavindu gottaphusiyA saMjaya assaMjaya mIsagA saMThANaM bAhallaM 2055 sAetha kosalA gayapuraM 54 [8] sAtamasAtaM savve 1793 sAlI vIhI godhama 42 sAhAraNamAhAro 194 siddha tti ya buddha ti ya 91 [4] siddhassa suho rAsI 54 [8] siMghADagassa guccho 948 sItA ya davvasArIra 54 [10] suyarayaNanihANaM jiNavareNa 2032 suragaNasuhaM samattaM 859 seDhiya bhattiya hottiya 54 [9] seyaviyA vi ya NagarI 45 so hoi ahigamaruI 1980 hariyAle hiMgulae 972 hAse hAsaraI vi ya 54 [10] 211 211 54 [2] 2054 211 102 110 24 194 10 . Page #1496 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa 2 viziSTazabdasUcI sUtrAGka 438 925 865 252 753 98 sUtrAGkaH zabda 192 ajIvapajjava 95 ajIvapaNNavaNA 645 ajIvapariNAma 1334 ajIva missiyA 1290 ajogI 1588 ajoNiya ajjala 107 ajjhatthavayaNa 1694 ajjhavasANa 1005 aTTa 199 apiTThaNiTThiyA 140 aTTaphAsa 187 aTTavihabaMdhae 187 aTThavihavedae 445 aTTikacchabha 112 aDA 775 aDilA 781 aNagAra 763 aNabhiggahiyakudiTThI 754 aNabhigAhiyA 197 aNavaNNiya 426 aNaMtaguNakakkhaDa 206 aNaMtaguNakAlae 1551 aNaMtaguNatittarasa 188 aNaMtaguNalukkha apaMtaguNasIya 1702 aNaMtaguNasubbhigaMdha 545 aNaMtajIva 1005 praNaMtapaesie aikAya akaNNa akammabhUmae akasAI akAie akirie akkha akkharapuTTiyA agurulahupraNAma agurulahue aggamahisI amgikumAra aggimANava amiAsIha acakkhudaMsaNa acarimasamaya acarimaMtapaesa acarima acittajoNiya acittA accimAli accue accutavaDeMsae accuya deva acchara acchiroDa majasokittiNAma ajahaNNamaNukkosaguNakakkhaDa majobadavvadesa 896 2032 994 1237 877 1581 1788 64 r9 our . 972 110 866 188 1800 523 877 524 877 877 54 Page #1497 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [prajJApanAsUtra 273 1017 1702 1639 2054 2052 2051 865 1744 107 565 302] aNaMtamissiyA (bhASAbheda) aNaMtarAgaya AhAra aNaMtarogADha aNaMtarovavannaga aNaMtasamayasiddha aNAejjaNAma aNAgArapassI aNAgArova utta azANugAmie aNANupuvI aNAdejjaNAma aNAbhogaNivvattiya aNAhArae aNijjiNNA aNitthaMtha aNidA (vedanAbheda) aNiyANa aNutaDiyAbheya aNuttaravimANa aNuttarovavAiya aNubhAvaNAmaNihattAuya aNabhAva aNuvautta aNuvarayakAiyA aNuvasaMta aNuvasaMpajjamANagatI aNuvAya aNu aNegasiddha aNeraiya aNogADha aNovamA (miSTa khAdyavizeSa) aNNataradvitiya aNNaliMgasiddha aNNANI atitthagarasiddha 865 pratitthasiddha 2032 atirAula 877 adhikAya 998 asthikAyadhamma 17 atthoggaha 1702 athiraNAma 1954 adiNNAdANa 262 adukkhamasuha (vedanAbheda) 2027 adUrasAmaMta 877 pradevIya 1693 addAridva 963 addhaNArAyasaMghayaNaNAma 1367 addhaddhAmissiya (bhASAbheda) 2170 addhapaviTTha addhamAgaha 2054 addhAmissiya (bhASAbheda) 177 addhAsamaya 891 adhammatthikAya 209 adhesattamapuDhavI 1544 adholoya apaiTTANa 1679 apaccakkhANakiriyA apajjatta 1568 apajjattagaNAma 963 apajjattaya 1105 apajjavasiya 1105 apaDivAI 877 apaDhamasamayasiddha 16 apadesaTTayAe 1199 aparitta 877 apariyAra 1238 apasatthavihAyagatiNAma 1797 appabahu 16 appAbahudaMDaga 82 aphusamANagati 16 prabaMdhaya (ka) 342 284 174 1129 353 1702 428 1265 2027 17 330 265 2051 1702 2032 692 1105 1642 Page #1498 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [303 1614 853 559 pariziSTa 2-zamdAnukrama] abAhA prabhakkhANa abbhavAlyA abbhovagamiyA prabhavasiddhaya abhigama amAisammaddichiuvvaNNaga amUDhadiTThI ayomuha (antarvIpa-manuSya) aravAga (mleccha jAtivizeSa) aruNavara pravaNIya-uvaNIyavayaNa pravaNIyavayaNa avaravideha avAya 1002 1938 834 1694 1003 98 1909 avigaha 1697 aMdhiya 1580 aMbaTTha 24 Aillana 2072 Au 1393 Agarisa 2032 prAgAsasthikAya prAgAsathimgala 110 aAgAsaphaliprovama ANa 98 prANamaNI prANaya 896 grANupugviNAma prAbharaNa prAbhAsiya 1006 AbhiNibohiyaNANasAgArovoga 2175 prAbhogaNivvattiya 334 aAyatasaMThANa 1330 pAyariya prAyavaNAma prAraMbhiyA 1744 pArAhana 1533 Ariya 1690 pAlAvaga 867 AvakahiyasAmAiya Avatta prAvaliya prAsakaNNa 178 pAsamuha prAsAliya 1551 pAsIvisa 107 pAhacca pAhAragra 920 pAhAragasamugdhA 918 pAhArasarIrakAyajoga 976 AhAraga 335 aAhArasaNNA 1118 1702 1129 899 1258 134 avirata avedana avvoyaDA asaccAmosabhAsaga asaMkheppaddhappaviTTha asaMjayasammaddiTThi asAtAveyaNijja aselesipaDivaNNaga assAtAbedaga ahakkhAya ahamida aharo? ahigamaruI aheloiyagAma aMkalivi aMgAraga aMgulapaDhamavaggamUla aMgulapayara aMgulaputta aMtomuhatta 325 918 5 77 1124 901 1077 2173 263 725 Page #1499 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 863 435 622 434 146 pAhikaraNiyA icchANulomA iDDhI ittiriya itthiveya iriyAvahiyabaMdhaga isipAla isibAiya isI iMda iMdiya 125 111 194 2055 1702 m 198 IsANa IsANakappa IsipabmArA ukkaDa (trIndriya jIva) ukkaliya ukkAmuha w l m uvadhAyaNissiya uvarimauvarimagevejjaga urimagevejjaga 1215 uvarimamajjhimagevejjaga uvarimaheTThimagevejjaga 1699 uvasaMtakasAya 194 uvasaMtakasAyavIyarAgadasaNAriya 188 uvvaTTaNa usabhaNArAyasaMghayaNaNAma usabhaka usiNA 177 ussa ppiNI 622 ussAsaNAma ussAsavisa (sarpa vizeSa) 211 egovatta (dvIndriya jIva) 57 egakhura 57 egajIva 95 egaTThiya 104 egidiya 1695 egidiyajAiNAma 148 eraNNavaya 983 eravaya 151 oghasaNNA 140 obhaMjaliyA 1105 orAliya porAliyamIsAsarIrakAyajoga prohidasaNa 57 kakkhaDa 865 kacchabha 865 kaTTapAuyAra 57 kaNaga 381 kaNikkAmaccha 57 kaNNattiyA 932 kaNNapAuraNa 1006 kappa 1702 kappAtIya uggaha 1272 1694 1257 725 1544 2173 1928 uccAgo uDDhalopa uttaragheunvina udadhivalaya udahikumAra uddissapavibhattagati uddehiya uddhakavADa uppaDA uppaNNamissiyA uppaNNavigayamissiyA uppAya uraparisappa urula caga uvayoga uvayogaddhA uvadhAyaNAma mour xciKw 1003 Page #1500 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [305 773 98 188 1003 1245 452 2086 918 105 pariziSTa 2-zagdAnukrama kappAsadvisamijiya kappAsiya kappovaga kamma kammakhaMgha kammagasarIra kammabhUmaya kammAriya kammAsarIrakAyappayogagati kaluya kasAya kasAyaveyaNijja kasAyasamugdhAya kasAhIya (sarpavizeSa) kaMkA kaMhalagA kaMdila kAulesA kAmaMjugA kAya (mleccha jAtivizeSa) kAyajoga kAla (samaya) kAla (mahAnaraka) kAla (vANavyantarendra) kAloya kiNNara 9000 doUru" 887 57 kummugNayA 105 kulakkha 661 kuhaMDa (vANavyantaradeva jAti) kaDa 1667 kekkaya 2175 kevalakappa 1552 kevalaNANa 1747 kevalisamugghAya 101 koDAkoDI 1087 koDigArA kotthalavAhaga kolAliya 1682 kolAhA 2086 kolAhA koMkaNaga khagga kharabAdarapuDhavikAiya khasa 1585 khaMDAbhe 88 khArA khAsiya 2173 khIra (vara) 211 khujjasaMThANaNAma 174 gaggara 190 gatiNAma 1003 mA gabbhavakkaMtiya 192 gayakaNNa 58 gaha 98 gaMDIpada 2 gaMdhava 57 gaMdhAvati (parvata) 141 gAmaNiddhamaNa 58 gihiliMgasiddha 58 gItajasa 56 gItarati (vANavyaMtara devendra) 83 guNaseDhI 83 gUDhadaMta 98 1003 1693 1484 kiNhapatta 142 70 188 1098 kirAya kiriyA kiMgiriDa kiMpurisa kukkuDa kukkuha kucchikimiyA kucchipuhattiya kucchi 16 162 2175 m Page #1501 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [prajJApanAsUtra 106 306] gevejja gokaNNa (pazuvizeSa) gokaNNa (antarvIpaja manuSya) gojaloyA goNasa (sarpabheda) gomayakIDaga gomuha gomejjana gomhI 196 cittAra 72 cilAya cillala cillalaya cullahimavaMta cuMcaNa x0 // 849 1098 cuMcaya 98 1237 57 goya 115 1824 440 106 135 1694 862 921 goMrakkhara goloma goMDa godhoDaMba ghamodana ghaNadaMta ghaNavAya ghaNodadhivalaya ghullA ghosa caujamalapaya cauTTANavaDiya cautthabhatta cauppAiyA (bhujaparisarpavizeSa) cauraMsasaMThANapariNata camara carimaMtapaeNa caMda caMdaNA caMdappabhA caMpA civakhalla cittapakkha cittalaga cittaliNa 24 coyAsava chaumattha chaTThabhatta 1587 chadrANavaDiya chattAra chaviya chAyANuvAtagati chedovaTThAvaNiya 28 chevaTThasaMghayaNaNAma jaNavayasacca jamalapaya 151 jarula jalakaMta 187 jalakaMta (udadhikumArendra) 921 jalacAriya (caturindriya jIva) 441 jalouya 1806 85 jaloyA (carmapakSivizeSa) javaNa 72 javaNAliyA 779 jasokittiNAma 1003 jahaNNaguNakakkhaDa jahaNNaguNakAla 1237 jahaNNaguNasIta jAiNAma jAinAmanihattAuya jAyaNI 74 jAhA jijhagAra xxx GGK jaloya 107 1702 545 457 547 1694 102 688 . 16.x 0 KG 866 85 106 Page #1502 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa 2-zamnAnukrama [307 2054 270 1680 1680 1574 NidA NiddA 865 NiddANiddA 87 NimmANaNAma 195 NirayagatiNAma 1865 NirayANupugviNAma zisaDha NihattAu 862 Nihi NINiya 510 NIyAgoya 1693 1709 1702 1098 @ 1003 * U MUur rr 60 MU01. 1695 NeDara * 1679 T jIvaNikAya jIvatthikAya jIvamissiya jIvaMjIva joisiya joga jogasacca jhigirA ThavaNAsacca ThitalessA ThitIcarima ThitINAmaNihattAuya DoMba DoMbilaga Nakkhatta NagaraNiddhamaNa NammohaparimaMDalasaMThANaNAma NapusagANamaNI NapusagapaNNavaNI Naya garadAvaNiyA (?) gaMgolI NaMdAvatta NaMdiyAvatta NAga (nAgakumAradeva) NAga (dvIpa samudranAma) NAgaphaDa NANa (jJAna) 1 A U 455 1019 1682 1685 148 m 1113 NettAvaraNa aittiya raiya goiMdiyanatthoggaha NokasAyaveyaNijja 1694 gopajjattayaNoapajjattaya eka tausamijiya tavidiya 105 taNutaNu taNuyatarI taNuvAya tappAgArasaMThiya 177 tamatamappabhA 1003 tamappabhA 177 tayAvisa 110 tasakAiya 104 tasaNAma 110 taMtuvAya 1702 taMdulamaccha 54 tAmalitti 157 tijamalapaya 31 titthagara 107 titthagaraNAma tIxc 2008 774 774 NAta 1289 1693 106 NAma NArAyasaMghayaNaNAma NioyajIva NikkhuDa NigdhAya NiNhaiyA 102 921 1406 1702 Page #1503 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 308] [prajJApanAsUtra 1684 1702 1098 titthasiddha titthagarasiddha tiriyagati tiriyagatiNAma tiriyaloya tuNNAga turukka 105 1228 110 181 194 teiMdiya teiMdiyajAiNAma teduraNamajjiya teyAsamugdhAya toTTha thaNiya thaNiyakumAra thalayara thAvaraNAma thiggala thigNAma thirIkaraNa thINagiddhI 1003 774 195 404 16 duhaNAma 16 dUbhagaNAma 561 devakuru 1702 devANupugviNAma 276 doNamuha nivesa 106 dosApuriyA 177 dossiyA 582 dhaNa 1702 dhamAsasAra 57 dhammatthikAya dhammarui dharaNa 177 dhAya 1209 dhAyaisaMDa 1524 dhUmappabhA nakkhattadevaya 972 nakkhattavimANa nadI napuMsagaveda 1680 nAgakumAra nikkaMkhiya nirayAvaliyA nirayAvAsa 1587 niruvakkamAjya nivvatta 106 nivvattaNA 107 ninvitigicchA nissaggarui nIlapattA nIlamattiyA nIlalessA 80 pauma (dvIpasamudranAma) 140 paumuttarA (zarkarAvizeSa) 177 pausa 140 pogagati 17 paccakkha 1118 1329 140 110 148 172 679 211 1009 dajyuppha damila darisaNAvaraNijja dabvIkara daMtAra dAmilI diTTivAya didvivisa dilI divasapuhaTA divvAga disAkumAra 110 905 Xur 0 0m 1180 1238 dIva dIvakumAra dusamayasiddha 2085 54 Page #1504 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa 2 zamdAnukrama] 12 2052 2052 1470 98 177 1229 47 192 774 1985 102 1702 1548 23 1608 paccakkhavayaNa paccakkhANa pajjatta pajjattagaNAma pajjatti pajjava paTTagAra paDAga (matsyavizeSa) paDAga (sarpavizeSa) paDirUva paDINavAya paDuccasacca paNagajIva paNagamattiyA paNNavaNI pattaviTiyA pattAhAra pattayajIva patteyabuddhasiddha patteyasarIraNAma padesaNAmaNihattAuya pappaDamodana pappaDiyA pabhaMjaNa pamhalessA payagadeva payata payalAuya payalApayalA parapati TThiya parapuTTha parabhaviyAuya paramakaNhA paramatthasaMthana parassara parAdhAyaNAma 896 parittajIva 1420 parimaMDalasaMThANapariNaya 353 pariyAraga 1702 pariyAraNA 1865 parivvAyaga 438 palhava 106 pavaNa pavAlakura pavvaya pasatthavihAyagatiNAma paMkappamA 862 paMcakirie 2175 paMcAlA paMcidiya paMceMdiyajAiNAma paMDagavaNa 57 paMDumattiyA 40 pAmo (do) siyA 16 pAyahaMsa 1702 pArasa 684 pAriggahiyA 1238 pAriSpavA pAriyAvaNiyA 187 pAsa (mlecchajAtivizeSa) pAsaNatA 188 pAhuyA pipIliyA piyaMgAlA piyAla 1680 pisuya pIbaMdhujIvana pukkhara (dvIpa-samudra) 167 pukkharasAriyA 110 pucchaNI 74 puDhavi (dvIpa-samudra) 1702 puNNa 1621 1567 ~ 1945 ~ ~ MUSurrx 57 1230 1003 886 Page #1505 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 310] [prajJApanAsUtra 24 57 puNNabhadda puttaMjIvaya puSpharviTiyA pupphuttarA pumagrANamaNI pumapaNNavaNI pumavayaNa pumakyU purisaliMgasiddha purisaveya 1693 1319 1312 243 244 22 102 1229 1003 pulaya 74 448 211 192 bAdarakAya 40 bAdaraNAma bAdaraNigoya 1238 vAdaratasakAiya 834 bAdarateukAiya 835 bAdaranigoda 857 vAdarapuDhavikAiya 833 bAravatI 16 bAliMdagova 1691 bAhirapukkharaddha 24 biDAla 65 buddhabohiya 56 buddhabohiyasiddha 98 beiMdiya 1098 boMdi 1112 bhaDaga 1231 bhatti 1326 bhayaNi ssiyA 106 bhayasaNNA 107 bharilI 1420 bhavacarima 57 bhavaNavai 1693 bhavadhAraNijja 973 bhavapaccaiya 1105 bhavasiddha 98 bhaviyadazvadeva bhavovaggahakamma 88 bhavokvAtagati 187 bhaMDaveyAliya 195 bhaMDAra 39 bhAraMDapakkhI 1085 bhAva 1105 bhAvacarima 1226 bhAvasaccA (bhASAprabheda) 201 bhAvidiya pulaga pUlAkimi puliMda pugvavideha putvaveyAlI pehuNa poggalapariyaTTa potthAra polidI posahovavAsa phalaviTiya phAsaNAma phAsidiya phusamANa gati bausa babbara balAgA bali bahassati bahubIyaga baMdhaNaccheyaNagati baMdhaNavimoyaNagati baMdhujIvana baMbhalona 725 812 1097 1529 1982 1392 1470 2170 1099 105 106 87 110 829 862 1064 . Page #1506 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa 2-zabdAnukrama] [311 bhAsAcarima bhAsAriya bhisakaMda bhisamuNAla bhIma bhayagra 192 189 174 187 192 174 1532 194 1098 102 849 194 77 bhUyavAiya bhUyANaMda bhogavaIyA (lipibheda) bhoga (kulArya) bhogavisa maiaNNANI mauli (sarpabheda) magamigakIDa maragaNa maghava majjhimauvarimagevejjaga majjhimagevejjaga majjhimamajjhimagevejjaga majjhimaheTrimagevejjaga maNajoga maNapajjatti maNapajjavaNANa maNapajjavaNANAriya maNapariyAraga maNabhakkhaNa maNasakhetta mattiyAvai madaNasalAgA malaya masAragalla mahadaMDaya mahabbalA mahAkadiya 814 mahAkAya 101 mahAkAla (vyantarendra) 1238 mahAkAla (naraka) 51 mahAghosa 193 mahApurisa 1512 mahApoMDarIya 1003 mahAbhIma 188 mahAroruma 181 mahAvideha 107 mahAvIra 104 mahAsukka 79 mahAseta 488 mahAhimavaMta 78 mahila 58 mahisa 1798 mahesara 197 mahoraga 432 maMkuNahatthI 622 maMgUsa 146 maMDaliyAvAya 146 maMDha 2173 maMdara 1904 maMdarapavyaya 452 maMsakacchabha 108 mAimicchaddiTTiuvavaNNaga 2052 mAIvAha 1864 mAuliMgI 1551 mANasamugdhAya 102 mANibhadda 88 mAyAsamugdhAta 98 mAraNaMtiyasamugghAya 24 mAlava mAlavaMtapariyAya 177 mAliNa .94 mAluya 1003 1098 998 42 2033 192 2139 2056 1098 Page #1507 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 312] [prajJApanAsUtra M mAsapurI (nagarI) mAhiMda mAhesarI (lipivizeSa) micchatta micchattaveyaNijja micchaddiTTi micchAdasaNavattiyA micchAdasaNasalla milakkhU muttAlaya muddhayA muruDa musaM(su)Dhi maMjapAuyArA mUyali mUsa 102 roma 196 rosaga 107 rohiNIya 1667 rohiyamaccha 1652 lausa 998 laTTadaMta 1129 laddhi 1580 lavaNasamudda 97 laMta 211 laMtagadeva 65 lADha 98 lAbhatarAya 177 lAlAvisa lAvaga 202 102 r Y Y 0 0 0 0 0 195 Y Y / lepyAra rocnm 1105 meya merama melimida mesarA 1105 149 2007 157 2133 1229 mehamuha mehaNasaNNA meMDhamuha lesA lesAgati lesApariNAma 1237 lessANuvAyagati 79 logra logaNAlI 95 loganikhuDa 725 lobhasamugdhAya lohiyakkhamaNi 188 lohiyapatta lohiyamattiyA 2174 lohiyavaNNaNAma 1068 lahasiya 2174 vaiula vaijoga vaijogapariNAma 1229 vairADa 96 vairoyaNarAya 1003 vairosabhaNArAyasaMghayaNaNAma 206 vaisuhayA moggara mottiya mosamaNajoga mosamaNappayoga mosavaijoga mohaNijja rataNavaDeMsaya rattabaMdhujIvana rammagavAsa rayaNa rayaNavaDeMsaya 1702 1682 2173 931 102 180 1702 Page #1508 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa 2-~-zampAnukrama] vakkhAra 774 1289 148 vaga 56 52 177 891 58 622 1003 140 vagga vaggaNA vagdhamuha vajjakaMdama vajjhAra vaTTaga vaDagara vaNapphaikAiya vaNapphaikAla vaNayara vattha vayajoga varaNa varADa varuNa varellaga vavahArasacca vasabhavAhaNa vasiTTha vaMkagati vaMjaNoggaha vaMjulagA vasIpattA (yonibheda) vasImuha vAiMgaNa vAukAiya vAukumAra vAukkaliyA vAubbhAma vANamantara vANArasI vAmaNasaMThANaNAma vAruNodana 1003 vAluyappabhA 849 vAsa 921 vAsaharapavvaya 1245 vAsa (dvIndriya jIva) 95 vAsudeva 1233 viupphesa vigayamissiyA (bhASAbheda) 88 vilidiya 63 vicittapakkha 447 vijaya 1272 vijayavejayaMtIpaDAga 1973 vijayA 1003 vijjAharaseDhi 2174 vijjukumAra 106 vijjudaMta 56 viDima 1003 vilatapakkhI 88 vitthArarui 862 videha 198 vibhaMgaNANa 187 viyaDajoNiya 1105 viyaDAvati 1006 vilaMba 88 visAla 773 vihANamaggaNA 56 vihAyagatiNAma 42 veubviya 238 veubviyasamugdhAya 140 vejayaMta 34 veDhalA 34 veNaiyA (lipivizeSa) 650 veNudAli 102 vedaga 1694 vedaNAsamugdhAya 28 vemANiya 90 110 103 772 1098 187 194 1798 901 2066 426 65 107 187 2126 Page #1509 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 87 212 1737 862 1732 95 samuddavAyasa sammatta 866 sammattavedaNijja 774 sammatasacca 95 sammAmicchatta 197 sammAmicchaddiTThi 98 sammucchimamaNussa 2174 sayapuSphiMdIvara 2174 sayaMbuddha sayaMbhuramaNasamudda 49 115 118 85 314] vesANiya vokkANa voyaDa (bhASAbheda) sakkarappabhA sakkulikaNNa sakka saga saccamaNajoga saccavaijoga sajogikevalI saNaMkumAra saNicchara saNNA saNNI saNNibhUya saNNihiya saNhabAdara-puDhavikAiya sohamaccha satavaccha satavAiya satta sattavihabaMdhana sattavihavedana satti satyavAha sahapariyAraga sannihiya sappurisa sabara samacauraMsasaMThANaNAma samaya samayakhetta samaMsa 1502 in ra rs sarIraNAma sarIrapajjatti-apajjattaya sarIrasaMghAtaNAma sarIraMgovaMgaNAma sarIrogAhaNA saliMgasiddha sallA savvaTThagasiddhadeva savvaNiruddha savvaddhA sahasammuiyA sahassakkha sahassapatta 85 x w a 1744 1260 ___ 57 211 1581 1788 188 1108 110 197 2052 106 773 1694 1702 193 saMkhAra saMkhAvattA (yonibheda) saMkhejjajIviya saMgayaNaNAma 17 saMThANa 1550 saMthAraga 54 saMparAiyabaMdhaga 86 saMbhinna saMvara 56 saMvukka 2174 1699 2007 72 samuggapakkhI samugdhAya samuddalikkhA Page #1510 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [315 1216 102 1694 192 194 140 2069 1301 239 239 251 pariziSTa 2 zamdAnukrama saMvaDajoNiya saMsayakariNI saMsAraaparitta saMsAraparitta sAiyAra sAta sAtAvedaNijja sAmAiya sAmANa sAraMga sArA sAhAraNa siddha siddhatthiya sippAriya sippisaMpuDa sirikaMdalaga sigiriDa siMdhusovIra siMhala sItA (yonibheda) sImAgAra sIhakaNNa sIhamuha sukka sukkalessA sukkilapatta sukkilavaNNaNAma suta(ya)aNNANa sutaNANa sAgArapAsaNatA suttaveyAliya 650 1301 159 56 773 suyaNANa 886 suyaviTa 1379 sura? 1376 surabhigaMdhaNAma 135 surUva 2054 suvaccha 1690 suvaNNakumAra suhA (vedanAbheda) 194 suhumanAukkAiya 58 sUhamaNAma 85 suhamaNioya 54 sahamateukAiya 15 suhamapajjattaya 1238 suhamapuDhavikAiya 101 suhumavaNapphaikAiya 56 suhamavAukAiya 71 saMsumAra 58 sUImuha 102 sUraseNa sUrA 738 sUlapANi 68 seDi (romapakSIvizeSa) 95 seta 95 seyakaNavIra 210 seyabaMdhujIvaya 1156 seyaviyA (nagarI) seyAsona 1702 selesi 448 sellagAra 1948 sevasaMghayaNa 105 102 soiMdiya 95 soiMdiyavaMjaNoggaha 1702 sottiya 51 somaMgalaga 1702 soriya 102 142 168 1231 1231 102 1231 2175 1702 seha 88 973 suttImaI 1018 saddhadaMta subbhigaMdhaNAma subhama subhagaNAma Page #1511 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 316] prajJApanAsUtra 194 sovakkamAuya sovacchiya sohammakappa hatthimuha hasthisoMDa hayakaNNa hariya harivAsa harissaha hariddapatta halimaccha 679 hArosa 57 hAlAhalA 589 hAsaraI 65 hiraNNavaya 57 hilliya 95 huMDasaMThANaNAma 57 1694 98 1098 heTThimauvarimagevejjaga 187 heTThimamajjhimagevejjaga 58 heTTimaheTThimagevejjaga 63 hemavaya 429 428 1942 1098 00 Page #1512 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa--3 vanaspati-nAmAnukrama zabda dh aimuttaya aimuttayalatA akka akkaboMdI agaghADaya ajjae ajjuNa (bahu-bIjavizeSa) ajjuNa (tRNavizeSa) aTTaI appA apphoyA alisaMda prava asa (ssa)kaNNI asADha aMkolla aMjaNaI aMtarakaMda 187 zabda sUtrAGka 45 elavAluMkI 44 kakkoDai kakkhaDa kaccha kacchA kacchurI kacchula kaNaya kaNaga kaNNiyA kaNha kaNhakaDavU kaNhakaMda kaduiyA karaMja karIra kalaMbuyA kallANa kasekhya kaMkAvaMsa 4410). re 1233 Koxxx pAe X 0orror.ro kaMgU AlUgA ikkaDa ikkhuvADiya udaya urAla ubvehaliyA uMvebhariyA eraMDa erAvaNa 54 kaMgUyA 54 kaMDAvelU 46 kaMDukka 49 kaMDuriyA 54 kaMda 40 kaMdalI 47 kaMdukka 42 kaMbU 194 54 Page #1513 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 31] prajJApanAsUtra kAuMbarI kAaolI kAgaNI kAyamAI kAriyallaI kiTTi kiTThIyA kiNhana kiNhe kimirAsi kuccakAriyA 41 jAsumaNa jAsuvaNa jiyaMta 42 ji(ja)yaMti 45 jUhiyA Nala 54 NavaNIiyA 55 NahiyA / NahI jaMgalai NAgarukkha gAgalayA NAlIyA NiruhA kujjaya kuDaa kutthubhari Nihu kura kuvadhA (yA) 1233 kuhaNa 45 jiMba 54 NIlakaNavIrama 50 gomAliyA 40 tausa 54 takkali talaUDA 1227 43 tAla kodUsA kosaMba khallaDa khIrakAolI gayamAriNI gaMja girikaNNA gottaphusiyA ghosADai cavitA caMDI 41 1122 cuccu 42 timira tilA 45 tiDya 1233 tiMdu 1234 tidUya 54 tulasI 42 tusa 49 teyali 1122 teMdUsa ___ davvahaliyA davvI 50 dahaphullaI 42 dahivanna 48 daMtI coraga corANa chiNNarahA chIravirAlI javajavA jAvai jAvati Page #1514 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa 3--vanaspati nAmAnukrama] dAsi devadAru devadAlI (vanaspativizeSa) devadAlI (vRkSa vizeSa) dhava nAlierI 178 1235 54 niSphAva nIlI pauma (kaMda) paumalatA pauma 3 paumA 42 paula pattaura parilI palaMDU (kanda) palugA pADhA pAraga pAlakkA pAvalli pilukkharukkha pIIya pIyAsoga pIlu pussaphala 42 bibaphala 45 bhaTTha 1233 bhaddabhutthA 41 bhamAsa (mASa) 41 bhallI 48 bhaMgI 50 bhaMDI (DA) 42 bhANI 54 bhuyarukkha 44 bhUyaNaya 853 magadaMtiya majjAra 54 maNojja maddaga 42 maruyaga 54 malliyA 54 masamA mahittha 49 mahurataNa 49 mahararasA 45 mahasiMgI 41 maMDukkI 43 mADharI 1230 mAla mAluya mAsapaNNI 48 mAsAvallI 51 miyavalaMkI 47 mihu muggapaNNI 49 musuMDhI 40 mUlana mogalI moggara 42 moyai 49 rattakaNavIra << xxxxAKKAKKKA 54 mA pUyaphalI pokkhalatthibha(bha)ya poDailA phaNasa phaNijjaya baula badara bAuccA billI (gucchavanaspati) billI (haridvanaspati) 1233 1229 Page #1515 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 320] [prajJApanAsUtra 177 sArakallANa 41 sAra 48 siuMDhi sittA 41 sippiya 54 siliMdhaSuppha 54 siMgabera 45 sIyauraya sIvaNi sIhakaNNI XXGXxx downGWK sugaMdhiya 5 rattacaMdaNa lauya lavaMgarukkha lUNaya loddha loyANI lohiNI vacchANI vatthula balaI vAgalI vANa vAlaMka vAsaMtI vAsaMtIlayA vima vihaMgu voDANa saNa satINa sattivaNNa sappasuyaMdhA sapphAsa samAsa ikkhu sayarI sarala sallai subhagA sumaNasA suyaveya saMkalitaNa YO suMTha saMThi sUraNakaMda sUravallI seDiya seriyaya sela sotthiyasA G000 000 ANGM6 sasabiMdu saMghaTTa sAma sAmalatA haraDaya 45 harataNuyA 45 haritaga 42 hiMgurukkha 44 hottiya Page #1516 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anadhyAyakAla [sva0 prAcAryapravara zrI AtmArAmajI ma0 dvArA sampAdita nandIsUtra se uddhRta] svAdhyAya ke lie AgamoM meM jo samaya batAyA gayA hai, usI samaya zAstroM kA svAdhyAya karanA cAhie / anadhyAyakAla meM svAdhyAya vajita hai / manusmRti Adi smRtiyoM meM bhI anadhyAyakAla kA vistArapUrvaka varNana kiyA gayA hai| vaidika loga bhI veda ke anadhyAyoM kA ullekha karate haiM / isI prakAra anya pArSa granthoM kA bhI anadhyAya mAnA jAtA hai| jainAgama bhI sarvajJokta, devAdhiSThita tathA svaravidyA saMyukta hone ke kAraNa, inakA bhI AgamoM meM anadhyAyakAla vaNita kiyA gayA hai, jaise ki dasavidha aMtalikhite asajjhAe paNNatte, taM jahA--ukkAvAte, disidAghe, gajjite, vijjute, nigghAte, juvate, jakkhAlitte, dhUmitA, mahitA, rayaugghAte / dasavihe orAlite prasajjhAtite, taM jahA-aTThI, maMsaM, soNite, asutisAmaMte, susANasAmaMte, caMdovarAte, sUrovarAte, paDane, rAyavuggahe, uvassayassa aMto porAlie sriirge| --sthAnAGgasUtra, sthAna 10 no kappati niggaMthANa vA niggaMthINa vA cahi mahApADivaehi sajjhAyaM karittae, ta jahA--- AsADhapADivae. iMdamahapADivae, kattiprapADivae sugimhapADivae / no kappai nimgaMthANa vA nimgaMthINa vA. cAhiM saMbhAhiM sajjhAyaM karettae, taMjahA-paDhimAte. pacchimAte. majjhaNhe. aDaDharatte / ka niggaMthANaM vA niggaMthINa vA, cAukkAlaM sajjhAyaM karettae, taM jahA--pudhaNhe avaraNhe, parose, paccUse / --sthAnAGgasUtra, sthAna 4, uddeza 2 uparokta sUtrapATha ke anusAra, dasa prAkAza se sambandhita, dasa audArika zarIra se sambandhita, cAra mahApratipadA, cAra mahApratipadA ko pUrNimA aura cAra sandhyA, isa prakAra battIsa anadhyAya mAne gae haiM, jinakA saMkSepa meM nimna prakAra se varNana hai, jaise----- AkAza sambandhI dasa anadhyAya 1. ulkApAta-tArApatana--yadi mahat tArApatana huA hai to eka prahara paryanta zAstrasvAdhyAya nahIM karanA caahie| 2. digdAha-jaba taka dizA raktavarNa kI ho arthAt aisA mAlUma par3e ki dizA meM Aga sI lagI hai, taba bhI svAdhyAya nahIM karanA caahie| 3. gajita-bAdaloM ke garjana para eka prahara paryanta svAdhyAya na kare / 4. vidyuta-bijalI camakane para eka prahara paryanta svAdhyAya na kare / kintu garjana aura vidyut kA asvAdhyAya cAturmAsa meM nahIM mAnanA caahie| kyoMki vaha Page #1517 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 322] [anadhyAyakAla garjana aura vidyut prAyaH Rtu-svabhAva se hI hotA hai / ataH prArdrA se svAti nakSatra paryanta anadhyAya nahIM mAnA jaataa| 5. nirghAta--binA bAdala ke AkAza meM vyantarAdikRta ghora garjanA hone para, yA bAdaloM sahita AkAza meM kar3akane para do prahara taka asvAdhyAya kAla hai| 6. yUpaka-zukla pakSa meM pratipadA, dvitIyA, tRtIyA ko sandhyA kI prabhA aura candraprabhA ke milane ko yUpaka kahA jAtA hai / ina dinoM prahara rAtri paryanta svAdhyAya nahIM karanA cAhie / 7. yakSAdIpta-kabhI kisI dizA meM bijalI camakane jaisA, thor3e thor3e samaya pIche jo prakAza hotA hai, vaha yakSAdIpta kahalAtA hai| ataH aAkAza meM jaba taka yakSAkAra dIkhatA rahe taba taka svAdhyAya nahIM karanA caahie| 8. dhUmikA-kRSNa-kArtika se lekara mAgha taka kA samaya meghoM kA garbhamAsa hotA hai| isameM dhUmra varNa kI sUkSma jalarUpa dhuMdha par3atI hai| vaha dhUmikA-kRSNa kahalAtI hai| jaba taka yaha dhudha par3atI rahe, taba taka svAdhyAya nahIM karanA caahie| 9. mihikAzveta-zItakAla meM zveta varNa kI sUkSma jalarUpa dhudha mihikA kahalAtI hai / jaba taka yaha giratI rahe, taba taka asvAdhyAya kAla hai| 10. raja-udghAta-vAyu ke kAraNa AkAza meM cAroM pora dhUli chA jAtI hai / jaba taka yaha dhUli phailI rahatI hai, svAdhyAya nahIM karanA caahie| uparokta dasa kAraNa aAkAza sambandhI asvAdhyAya ke haiM / audArika zarIra sambandhI dasa anadhyAya 11-12-13. haDDI, mAMsa aura rudhira-paMcendriya tiyaM ca kI haDDI, mAMsa aura rudhira yadi sAmane dikhAI deM, to jaba taka vahA~ se ye vastue~ uThAI na jAe~, taba taka asvAdhyAya hai| vRttikAra grAsa-pAsa ke 60 hAtha taka ina vastuoM ke hone para asvAdhyAya mAnate haiN| isI prakAra manuSya sambandhI asthi, mAMsa aura rudhira kA bhI anadhyAya mAnA jAtA hai / vizeSatA itanI hai ki inakA asvAdhyAya sau hAtha taka tathA eka dina-rAta kA hotA hai| strI ke mAsika dharma kA asvAdhyAya tIna dina taka / bAlaka evaM bAlikA ke janma kA asvAdhyAya kramazaH sAta evaM ATha dina paryanta kA mAnA jAtA hai| 14. azuci-mala-mUtra sAmane dikhAI dene taka asvAdhyAya hai| 15. zmazAna-zmazAnabhUmi ke cAroM ora sau-sau hAtha paryanta asvAdhyAya mAnA jAtA hai| 16. candragrahaNa candragrahaNa hone para jaghanya pATha, madhyama bAraha aura utkRSTa solaha prahara paryanta svAdhyAya nahIM karanA caahie| 17. sUryagrahaNa-sUrya grahaNa hone para bhI kramazaH pATha, bAraha aura solaha prahara paryanta asvAdhyAyakAla mAnA gayA hai| Page #1518 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anadhyAyakAla] [323 18. patana-kisI bar3e mAnya rAjA athavA rASTrapuruSa kA nidhana hone para jaba taka usakA dAhasaMskAra na ho, taba taka svAdhyAya nahIM karanA cAhie athavA jaba taka dUsarA adhikArI sattArUr3ha na ho, taba taka zanaiH zanaiH svAdhyAya karanA caahie| rAjavyagraha-samIpastha rAjAoM meM paraspara yuddha hone para jaba taka zAnti na ho jAe, taba taka aura usake pazcAta bhI eka dina-rAtri svAdhyAya nahIM kreN| 20. audArika zarIra-upAzraya ke bhItara paMcendriya jIva kA vadha ho jAne para jaba taka kalevara par3A rahe, taba taka tathA 100 hAtha taka yadi nirjIva kalevara par3A ho to svAdhyAya nahIM karanA caahie| asvAdhyAya ke uparokta 10 kAraNa audArika zarIra sambandhI kahe gaye haiN| 21-28. cAra mahotsava aura cAra mahApratipadA-ASADha-pUrNimA, Azvina-pUrNimA, kAlika. pUrNimA aura caitra-pUrNimA ye cAra mahotsava haiN| ina pUrNimAnoM ke pazcAt Ane vAlI pratipadA ko mahApratipadA kahate haiN| inameM svAdhyAya karane kA niSedha hai| 29-32. prAtaH. sAyaM. madhyAhna aura ardharAtri-prAtaH sarya ugane se eka ghaDI pahile tathA eka ghar3I pIche / sUryAsta hone se eka ghar3I pahale tathA eka ghar3I pIche / madhyAhna arthAt dopahara meM eka ghar3I Age aura eka ghar3I poche evaM ardharAtri meM bhI eka ghar3o Age tathA eka ghar3I pIche svAdhyAya nahIM karanA caahie| Page #1519 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrI prAgama prakAzana samiti, byAvara arthasahayogI sadasyoM ko zubha nAmAvalI mahAstambha saMrakSaka 1. zrI seTha mohanamalajI coraDiyA, madrAsa 1. zrI biradIcaMdajI prakAzacaMdajI talesarA, pAlI 2. zrI gulAbacandajI mAMgIlAlajI surANA, 2. zrI jJAnarAjajI kevalacandajI mUthA, pAlI sikandarAbAda 3. zrI premarAjajI jatanarAjajI mahatA, mer3atA siTI 3. zrI pukharAjajI zizodiyA, byAvara 4. zrI za0 jar3AvamalajI mANakacandajI betAlA, 4. zrI sAyaramalajI jeThamalajI corar3iyA, baiMgalora bAgalakoTa 5. zrI premarAjajI bhaMvaralAlajI zrIzrImAla, durga 5. zrI hIrAlAlajI pannAlAlajI caupar3A, byAvara 6. zrI esa. kizanacandajI coraDiyA, madrAsa 6. zrI mohanalAlajo nemIcaMdajI lalavANI, 7. zrI kaMvaralAlajI baitAlA, gohATI cAMgATolA 8. zrI seTha khIMvarAjajI coraDiyA, madrAsa 7. zrI dIpacaMdajI candanamalajI corar3iyA, madrAsa 9. zrI gumAnamalajI coraDiyA, madrAsa 8. zrI pannAlAlajI bhAgacandajI botharA, cAMgA10. zrI esa. bAdalacandajI corar3iyA, madrAsa TolA 11. zrI je. dulIcandajI corar3iyA, madrAsa 6. zrImatI sirekuMvara bAI dharmapatnI sva. zrI sugana12. zrI esa. ratanacandajI corar3iyA, madrAsa caMdajI jhAmar3a, madurAntakam 13. zrI je. annarAjajI coraDiyA, madrAsa 10. zrI bastImalajI mohanalAlajI boharA 14. zrI esa. sAyaracandajI corar3iyA, madrAsa (K.G.F.) jAr3ana 15. zrI Ara. zAntilAlajI uttamacandajI cora- 11. zrI thAnacaMdajI mehatA, jodhapura r3iyA, madrAsa 12. zrI bhairudAnajI lAbhacaMdajI surANA, nAgaura 16. zrI siremalajI hIrAcandajI coraDiyA, madrAsa 13. zrI khUbacandajI gAdiyA, byAvara 17. zrI je. hukmIcandajI coraDiyA, madrAsa 14. zrI mizrIlAlajI dhanarAjajI vinAyakiyA, stambha sadasya byAvara 1. zrI agaracandajI phatecandajI pArakha, jodhapura 15. zrI indracaMdajI baida, rAjanAdagAMva 2. zrI jasarAjajI gaNezamalajI saMcetI, jodhapura 16. zrI rAvatamalajI bhIkamacaMdajI pagAriyA, 3. zrI tilokacaMdajI sAgaramalajI saMcetI, madrAsa bAlAghATa 4. zrI pUsAlAlajI kistUracaMdajI surANA, kaTaMgI 17. zrI gaNezamalajI dharmIcandajI kAMkariyA, TaMgalA 5. zrI prAra. prasannacandajI coraDiyA madrAsa 18. zrI suganacandajI bokar3iyA, indaura 6. zrI dIpacandajI bokar3iyA, madrAsa 16 zrI harakacaMdajI sAgaramalajI betAlA, indaura 7. zrI malacandajI corar3iyA, kaTaMgI 20. zrI raghunAthamalajI likhamIcaMdajI lor3hA, cAMgA8. zrI barddhamAna iNDasTrIja, kAnapura hai. zrI mAMgIlAlajI mizrIlAlajI saMcetI, durga 21. zrI siddhaka raNajI zikharacandajI baida, cAMgATolA TolA Page #1520 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sadasya-nAmAvalI] [325 22. zrI sAgaramalajI noratamalajI pIMcA, madrAsa 8. zrI phUlacandajI gautamacandajI kAMTheDa, pAlI 23. zrI mohanarAjajI mukanacandajI bAliyA, 6. zrI ke. pukharAjajI bAphaNA, madrAsa ahamadAbAda 10. zrI rUparAjajI jodharAjajI mUthA, dillI 24. zrI kezarImalajI jaMvarIlAlajI talesarA, pAlI 11. zrI mohanalAlajI maMgalacaMdajI pagAriyA, rAyapura 25. zrI ratanacaMdajI uttamacaMdajI modI, byAvara 12. zrI nathamalajI mohanalAlajI lUNiyA, caNDAvala 26. zrI dharmIcaMdajo bhAgacaMdajI boharA, jhUThA 13. zrI bhaMvaralAlajI gautamacandajI pagAriyA, 27. zrI chogamalajI hemarAjajI lor3hA, DoMDIlohArA kuzAlapurA 28. zrI guNacaMdajI dalIcaMdajI kaTAriyA, bellArI 14. zrI uttamacaMdajI mAMgIlAlajI, jodhapura 26. zrI mUlacaMdajI sujAnamalajI saMcetI, jodhapara 15. zrI mUlacandajI pArakha, jodhapUra 30. zrI sI. amaracaMdajI botharA, madrAsa 16. zrI sumeramalajI mer3atiyA, jodhapura 31. zrI bhaMvarIlAlajI mUlacaMdajI sUrANA, madrAsa 17. zrI gaNezamalajI nemIcandajI TAMTiyA, jodhapura 32. zrI bAdalacaMdajI jagarAjajI mehatA, indaura 18. zrI udayarAjajI pukharAjajI saMcetI, jodhapura 33. zrI lAlacaMdajI mohanalAlajI koThArI, goThana 16. zrI bAdaramalajI pukharAjajI baMTa, kAnapura 34. zrI hIrAlAlajI pannAlAlajI caupaDA, ajamera 20. zrImatI sundarabAI goThI W/o zrI tArAcandajI 35. zrI mohanalAlajI pArasamalajI pagAriyA, goThI, jodhapura baiMgalora 21. zrI rAyacaMdajI mohanalAlajI, jodhapura 36. zrI bhaMvarImalajI coraDiyA, madrAsa 22. zrI ghevaracaMdajI rUparAjajI, jodhapura 37. zrI bhaMvaralAlajI goThI, madrAsa 23. zrI bhaMvaralAlajI mANakacaMdajI surANA, madrAsa 38. zrI jAlamacaMdajI rikhabacaMdajI bAphanA, AgarA 24. zrI jaMvarIlAlajI amaracandajI koThArI, byAvara 36. zrI ghevaracaMdajI pukharAjajI bhuraTa, gohATI 25. zrI mANakacandajI kizanalAlajI, mer3atAsiTI 40. zrI jabaracaMdajI gelar3A, madrAsa 26. zrI mohanalAlajI gulAbacandajI catara, byAvara 41. zrI jar3AvamalajI suganacaMdajI, madrAsa 27. zrI jasarAjajI jaMvarIlAlajI dhArIvAla, jodhapura 42. zrI pukharAjajI vijayarAjajI, madrAsa 28. zrI mohanalAlajI campAlAlajI goThI, jodhapura 43. zrI cenamalajI surANA TrasTa, madrAsa 26. zrI nemIcaMdajI DAkaliyA mehatA, jodhapura 44. zrI lUNakaraNajI rikhabacaMdajI lor3hA, madrAsa 30. zrI tArAcaMdajI kevalacaMdajI karNAvaTa, jodhapura 30. zrI tArAcadajA 45. zrI sUrajamalajI sajjanarAjajI mahetA. koppala 31. zrI pAsUbhala eNDa kaM0, jodhapura 32. zrI pukharAjajI lor3hA, jodhapura sahayogI sadasya 33. zrImatI suganIbAI W/o zrI mizrIlAlajI 1. zrI devakaraNajI zrIcandajI DosI, mer3atA siTI sAMDa, jodhapura 2. zrImatI chaganIbAI vinAyakiyA, byAvara 34. zrI baccharAjajI surANA, jodhapura 3. zrI pUnamacaMdajI nAhaTA, jodhapura 35. zrI harakacandajI mehatA, jodhapura 4. zrI bhaMvaralAlajI vijayarAjajI kAMkariyA, 36. zrI devarAjajI lAbhacaMdajI mer3atiyA, jodhapura villIpuram 37. zrI kanakarAjajI madanarAjajI goliyA, 5. zrI bhaMvaralAlajI caupar3A, byAvara jodhapura 6. zrI vijayarAjajI ratanalAlajI catara, byAvara 38. zrI ghevaracandajI pArasamalajI TAMTiyA jodhapura 7. zrI bI. gajarAjajI bokar3iyA, selama 39. zrI mAMgIlAlajI coraDiyA, kucerA Page #1521 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [sadasya-nAmAvalI 40. zrI saradAramalajI surANA, bhilAI 66. zrI hIrAlAlajI hastImalajI dezalaharA,bhilAI 41. zrI prokacaMdajI hemarAja jI sonI, durga 70. zrI varddhamAna sthAnakavAsI jaina zrAvakasaMgha, 42. zrI sUrajakaraNajI surANA, madrAsa dallI-rAjaharA 43. zrI ghIsUlAlajI lAlacaMdajI pArakha, durga 71. zrI campAlAlajI buddharAjajI bAphaNA, byAvara 44. zrI pukharAjajI boharA, (jaina TrAnsaporTa kaM.) 72. zrI gaMgArAmajI indracaMdajI boharA, kucerA jodhapura 73. zrI phateharAjajI nemIcaMdajI karNAvaTa, kalakattA 45. zrI campAlAlajI sakalecA, jAlanA 74. zrI bAlacaMdajI thAnacandajI bhuraTa, . zrI premarAjajI moThAlAlajI kAmadAra, kalakattA baiMgalora 75. zrI sampatarAjajI kaTAriyA, jodhapura 47. zrI bhaMvaralAlajI mUthA eNDa sansa, jayapura 76. zrI jaMvarIlAlajI zAMtilAlajI surANA, 48. zrI lAlacaMdajI motIlAlajI gAdiyA, baiMgalora bolArAma 46. zrI bhaMvaralAlajI navaratnamalajI sAMkhalA. 77. zrI kAnamalajI koThArI, dAdiyA meTTapAliyama 78. zrI pannAlAlajI motIlAlajI sUrANA, pAlI 50. zrI pukharAjajI challANI, karaNagullI 76. zrI mAraNakacaMdajI ratanalAlajI muNota, TaMgalA 51. zrI AsakaraNajI jasarAja jI pArakha, durga 80. zrI cimmanasiMhajI mohanasiMhajI lor3hA, byAvara 52. zrI gaNezamalajI hemarAjajI sonI, bhilAI 81. zrI riddhakaraNajI rAvatamalajI bhuraTa, gauhATI zrI amRtarAjajI jasavantarAjajI mehatA, 2. zrI pArasamalajI mahAvIracaMdajI bAphanA, goThana meDatAsiTI 83. zrI phakIracaMdajI kamalacaMdajI zrIzrImAla, 54. zrI ghevaracaMdajI kizoramalajI pArakha, jodhapura kucerA 55. zrI mAMgIlAlajI rekhacaMdajI pArakha, jodhapura 84. zrI mAMgIlAlajI madanalAlajI coraDiyA,bhairU dA 56. zrI munnIlAlajI mUlacaMdajI gulecchA, jodhapura 85. zrI sohanalAlajI lUNakaraNajI surANA, kucerA 57. zrI ratanalAlajI lakhapatarAjajI, jodhapura 86. zrI ghIsUlAlajI, pArasamalajI, jaMvarIlAlajI 58. zrI jIvarAjajI pArasamalajI koThArI, mer3atA koThArI, goThana siTI 87. zrI saradAramalajI eNDa kampanI, jodhapura 56. zrI bhaMvaralAlajI rikhabacaMdajI nAhaTA, nAgaura 88. zrI campAlAlajI hIrAlAlajI bAgarecA, 60. zrI mAMgIlAlajI prakAzacandajI rUNavAla, meM jodhapura 61. zrI pukharAjajI boharA, pIpaliyA kalAM 86. zrI pukharAjajI kaTAriyA, jodhapura 62. zrI harakacaMdajI jugarAjajI bAphanA, baiMgalora 10. zrI indracandajI mukanacandajI, indaura 63. zrI candanamalajI premacaMdajI modI, bhilAI 61. zrI bhaMvaralAlajI bAphaNA, indaura 64. zrI bhIvarAjajI bAghamAra, kucerA 62. zrI jeThamalajI modI, indaura 65. zrI tilokacaMdajI premaprakAzajI, ajamera 63. zrI bAlacandajI amaracandajI modI, byAvara 66. zrI vijayalAlajI premacaMdajI gulecchA, 64. zrI kundanamalajI pArasamalajI bhaMDArI, baiMgalaura rAjanAdagA~va 65. zrImatI kamalAkaMvara lalavANI dharmapatnI zrI 67. zrI rAvatamalajI chAjer3a, bhilAI sva. pArasamalajI lalavANI, goThana 68. zrI bhaMvaralAlajI DUMgaramalajI kAMkariyA, 16. zrI akhecaMdajI lUNakaraNajI bhaNDArI, kalakattA bhilAI 17. zrI suganacandajI saMcetI, rAjanAdagAMva Page #1522 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sadasya-nAmAvalI] [327 68. zrI prakAzacaMdajI jaina, nAgaura 116. zrImatI rAmakuMvarabAI dharmapatnI zrI cAMdamalajI 66. zrI kuzAlacaMdajI rikhabacaMdajI surANA, lor3hA, bambaI bolArama 117. zrI mAMgIlAlajI uttamacaMdajI bAphaNA, baiMgalora 100. zrI lakSmIcaMdajI azokakumArajI zrIzrImAla, 118. zrI sAMcAlAlajI bAphaNA, auraMgAbAda kucerA 116. zrI bhIkamacandajI mANakacandajI khAbiyA, 101. zrI gUdaDamalajI campAlAlajI, goThana (kuDAlora) madrAsa 102. zrI tejarAja jI koThArI, mAMgaliyAvAsa 120. zrImatI anopakuvara dharmapatnI zrI campAlAlajI 103. zrI sampatarAjajI corar3iyA, madrAsa saMghavI, kucerA 104. zrI amaracaMdajI chAjeDa, pAdu bar3I 121. zrI sohanalAlajo sojatiyA, thAMvalA 105. zrI jugarAjajI dhanarAjajI baramecA, madrAsa 122. zrI campAlAlajI bhaNDArI, kalakattA 106. zrI pukharAjajI nAharamalajI lalavANI, madrAsa 123. zrI bhIkamacaMdajI gaNezamalajI caudharI, 107. zrImatI kaMcanadevI va nirmalAdevI, madrAsa dhUliyA 108. zrI dule rAjajI bhaMvaralAlajI koThArI, 124. zrI pukharAjajI kizanalAlajI tAter3a, kuzAlapurA sikandarAbAda 106. zrI bhaMvaralAlajI mAMgIlAlajI betAlA, Deha 125. zrI mizrIlAlajI sajjanalAlajI kaTAriyA, 110. zrI jIvarAjajI bhaMvaralAlajI, coraDiyA sikandarAbAda bhairUdA 126. zrI vardhamAna sthAnakavAsI jaina zrAvaka saMgha, 111. zrI mAMgIlAlajI zAMtilAlajI rUNavAla, bagar3Inagara harasolAva 127. zrI pukharAjajI pArasamalajI lalavANI, 112. zrI cAMdamalajI dhanarAjajI modI, ajamera bilAr3A 113. zrI rAmaprasanna jJAnaprasAra kendra, candrapura 128. zrI TI. pArasamalajI corar3iyA, madrAsa 114. zrI bhUramalajI dullIcaMdajI bor3iyA, mer3atA 126. zrI motIlAlajI prAsUlAlajI boharA siTI eNDa kaM., baiMgalora 115. zrI mohanalAlajI dhArIvAla, pAlo 130. zrI sampatarAjajI surANA, manamAr3a 00 Page #1523 -------------------------------------------------------------------------- ________________ abhimata 'vyAkhyA-prajJapti' jainoM kA bhagavatIsUtra hai| yaha addhamAgadhI prAkRta meM nibaddha AgamoM meM pAMcavAM tathA vizAlakAya viziSTa racanA hai / jainadarzana ke AdhArabhUta siddhAnta syAdvAda kA bIja sarvaprathama isI meM milatA hai| isake alAvA yaha jaina itihAsa, saMskRti evaM vividha vidyAyoM, kalAoM tathA anyAnya viSayoM kA adbhuta vizvakoza hai| mudraNa evaM chapAI ke AkarSaka hone ke sAtha hI sAtha suvAcya anuvAda, atyuttama viSaya pratipAdana zailI evaM atyanta upayogI pAda-TippaNoM kA manorama triveNI saMgama bhajanIya hai| vANIbhUSaNa munizrI amarajI mahArAja bahumukhI pratibhA ke dhanI haiN| unakI sampAdanakSamatA evaM uccakoTi ko vidvattA sarAhanIya hai| nissaMdeha unakA yaha saphala prayAsa prAdhyAtmika vikAsa evaM sAMskRtika cetanA ke kSetra meM zodhamumukSuoM ko adhika lAbhAnvita kregaa| isa suzruta sevA ke Adi preraNA srota evaM pradhAna sampAdaka yuvAcArya, bahuzruta munizrI madhukarajI mahArAja tathA prakAzana saMsthA ko zatazaH sAdhuvAda / --DaoN. dharmacanda jaina, ema. e. (saMskRta, pAlI), pI. eca. DI. AcArya (saMskRta, jainadarzana) kurukSetra vizvavidyAlaya, kurukSetra Jain Education international For Private & Personal use only Page #1524 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AgamaprakAzana samiti dvArA adyAvadhi prakAzita Agama pRSTha 640 25) 50) pranyAMkanAma anuvAdaka-sampAdaka 1. AcArAMgasUtra [pra. bhAga] 426 zrIcanda surAnA 'sarasa' 2. prAcArAMgasUtra [dvi. bhAga] zrIcanda surAnA 'sarasa' 3. upAsakadazAMgasUtra 250 DaoN. chaganalAla zAstrI 4. jJAtAdharmakathAMgasUtra paM0 zobhAcandra bhArilla 5. antakRddazAMgasUtra 248 sAdhvI divyaprabhA 6. anuttaropapAtikasUtra 120 sAdhvI muktiprabhA 7. sthAnAMgasUtra 824 paM0 hIrAlAla zAstrI 8. samavAyAMgasUtra paM0 hIrAlAla zAstrI 9. sUtrakRtAMgasUtra [pra. bhAga] 562 zrIcanda surAnA 'sarasa' 10. sUtrakRtAMgasUtra [dvi. bhAga] 280 zrIcanda surAnA 'sarasa' 11 vipAkasUtra 208 anu. paM. rozanalAla zAstrI sampA. paM. zobhAcandra bhArilla 12. nandIsUtra 252 anu. sAdhvI umarAvakuvara 'arcanA' sampA. kamalA jaina 'jIjI' ema. e. 13. propapAtikasUtra 242 DaoN. chaganalAla zAstrI 14. vyAkhyAprajJaptisUtra [pra. bhAga] 568 amaramuni 15. rAjapraznIyasUtra 284 vANIbhUSaNa ratanamuni 16. prajJApanAsUtra [pra. bhAga] 568 jainabhUSaNa jJAnamuni 17. praznavyAkaraNasUtra 356 anu. muni pravINaRSi sampA. paM. zobhAcandra bhArilla 18. vyAkhyAprajJaptisUtra [dvi. bhAga] 666 amaramuni 19. uttarAdhyayanasUtra 842 rAjendramuni zAstrI 20. prajJApanAsUtra [dvi. bhAga] 542 jainabhUSaNa jJAnamuni 21. nirayAvalikAsUtra devakumAra jaina 22. vyAkhyAprajJaptisUtra[tR. bhAga] 836 / / amaramuni 23. dazavakAlikasUtra 532 mahAsatI puSpavatI 24. AvazyakasUtra 188 mahAsatI suprabhA ema. e., zAstrI 25. vyAkhyAprajJaptisUtra [caturtha bhAga] 908 amaramuni 26. jambUdvIpaprajJaptisUtra 476 DaoN. chaganalAla zAstrI 27. prajJApanAsUtra [tR. bhAga] 368 jainabhUSaNa jJAnamuni zIghra chapakara taiyAra hone vAle sUtraanuyogadvArasUtra Adi 25)