Book Title: Sahitya Darpan Nam Alankar Sandarbh
Author(s): Vishvanathak Viraj, Shivdutta Kavi
Publisher: Kshemraj Krushnadas Shreshthi
Catalog link: https://jainqq.org/explore/023033/1
JAIN EDUCATION INTERNATIONAL FOR PRIVATE AND PERSONAL USE ONLY
Page #1
--------------------------------------------------------------------------
________________ ||shriiH zrIvizvanAthakavirAjamaNItaH khAhityadarpaNaH naam alngkaarsndrbhH| ( AditaH SaSThaparicchedAvadhi ) bAkA akhilazAstrAdhyApakAnAM svapitAmahasahajatanujAnAM zrIdevIsahAyazAstriNAM caraNAnukampayA labdhavidyena pATananagaravAstavyena samprati kalakattAvAsinA zrIzivanAthasUritanUbhuvA zivadattakaviratnena vibhAvitayA rucirayA vyAkhyAyA'nugataH / kho'yaM mumbApuyA~ mj sbiikaantuaassgaantnaa ( khetavADI 7 vI galI khambATA laina ) svakIye "zrIveGkaTezvara" sTIm mudraNayantrAlaye ___ mudrayitvA prkaashmaaniitH| saMvat 1973, zakAbdAH 1838.
Page #2
--------------------------------------------------------------------------
________________ yaha pustaka khemarAja zrIkRSNadAsane bambaI khetavADI 7 vI galI khambATAlaina nija "zrIveGkaTezvara' sTIm presameM apane liye chApakara yahIM prakAzita kiyA... etatpustakasya punarmudraNAdayassarve'dhikArAH saptaSaSTayuttarASTAdazazatIya 25 paJcaviMzatitama rAjaniyamAnusArataH prakAzakAdhInAHsanti, (Registered according to Act XXV of 1867.) (All rights reserved ly the publisher.)
Page #3
--------------------------------------------------------------------------
________________ .. // zrIH // nivedanapatram +0vAg lakSmIzca ziSA'malA ca vibhutA zAntiH prasattidhRtiH kAntiH kIrtirudAratA ca karuNA gambhIratA vA svayam / jAtA yena samaM divaM ca sakalA yAtA yathArthA'bhidhaM taM viSvaviditAnavadyacaritaM devIsahAyaM nuve // 1 // dhUrtAnAM vividhAni tAni kumatAnyutsArya yena kSaNAd divyo dharmadivAkaraH kaliyuge vyApte'pi vidyotitaH / vizvoddhArakRte ca yaH samabhavad dhyAyaMzca yaH zaGkaraM yAtastanmayatAM stuvIta sumanArataM ko na vidyAgurum // 2 // pAkhaNDamatadurdhvAntavibhedanayazasvinam / vimalenopadezena janodvAre kRtakSaNam // 3 // devIsahAyamAnamya pitAmahagurUdbhavam / vyAkhyeyaM manasA tasya padainde nivedyate // 4 // kRtArthayatu tAmenAMtyaktaprAkRtavigrahaH / divyaM svarUpamAsthAya sarvasAkSitayA sthitaH // 5 // iti zivadattasya /
Page #4
--------------------------------------------------------------------------
________________ prastAvanA | suviditamevaitatsAhityadarpaNAbhidhamalaGkArazAstraM bhAgtIdevyAH suruciramalaGkaraNamiti / nimbacirabilvAdividhAtRnirmitarasAsvAdalampaTa karaTAdimantarA nAsti sArvatrikI ruciratA prajApativinirmitajanatAcetohAriNI, kavinirmitanavara seSu su. kopyapUrvaH sahRdayahRdayAhlAdako rasaH sarvadaiva sudhIbhiranubhUyata eveti vizvajanInametat / zabdasya hi abhidhAlakSaNAvyaJjanAtmikAstisro'pUrvA: zaktayaH, tAsu sarvAsvapi tattanmahimamahito tyarthaH sudhIsvAntAnandajanano mRgamadAmoda iva svairguNairjAgarti jagatItale / parantu gatostamarka inyAdivAkyeSu vyaJjanAcamatkAra: sAhityazAstrajJAnamantarA naiva boddhuM zakyata iti sarvapravRttiH sAhityajJAnasampAdane naisargikyeva / ata eva bhAratavarSIyasaMskRta vidyAlayAdiSu vyAkaraNanyAyAdizAstrasahakRtassAhityapAThopi nAntarIyakatayA pracarati nirvivAdam / vArANasIprabhRtividyApITheSvapi bahuzaH pracAro'sya pranthasya vartate / kAvyasAhityAcAryAdiparIkSAsu prativarSamane ke vidyArthinaH sazraddhamadhIyata enaM prantham / yadyapi dvitravyAkhyAsaMvalitoyaM pranthaH sAmpratamupalabhyate parantu na tAvatAntevAsihRdaya santoSo bhavati / naca kaThinasthaleSu suspaSTaM vyAkhyAnamupalabhyate, labhyate ca kvacitsaralasthaleSu mudhApANDityam / atra ca sarvatraiva tathAtisaulabhyamApAditaM yathA saralabuddhimantopi cchAtrA anAyAsamasya padapadArthAvagatimavabuddhayeyuH / yathAzakti cAtra samastagranthasya kAThinyaparihArastathAnuSThito yathAssdazaisvapratibimbagatamA linyAdijJAnapurassaraM tanmArjanaM sukaraM sampadyate / mayA svamanISayA viracitA'nvarthAbhidheyaM rucirA vyAkhyA pranthAzayayAthArthyaprakaTanamArjitAdarzarajA raJjayatvadhyetRmanombhojAnIti zam / kizca mayAsya sarucirasAhityadarpaNasya punarmudraNavikrayAdisarve dhikArA: "zrIveGkaTezvara " mudraNAlayasvAmizreSThikSemarAja zrIkRSNadAsAya pradattAsanti, atazcAsya punarmudraNapratibimbIkaraNAdisAhasaM na kepi kuryuranyathA nyAyAlayAddaNDabhAginaste syuriti zrIzivadattasya kaviratnasya / zrIhariH / prastAvanA | 40- suviditameva sarvAlaGkArANAM sAhityadarpaNasya paramamAnanIyatvam etasya sarvaviSayopapAdanaparasyApi hanta nAdyAvadhi kApi rucirA vyAkhyA kenApi viduSA nirmitA, atra kila duravagAhya viSayataiva hetuH pratibhAsate / astu nAma kintu samprati bharatezvarasya paJcama jArja mahodayasya zAsanAvasare sarvataH sarveSAM zAstrANAM paThanapAThana pracAraprAcurye pratiSThamAne'laGkArazAstrasva pAThaH sarvatra prathamatayA paThanapAThanAdaraH samupalabhyate, evaM labdhAdarasyApi kAThinyaM chAtrANAM kathamiva ceto vyApArayatIti ta evaM jAnanti ye gurusavidhe kRtAdhyayanAH, na kevalaM chAtrANAmeva kintvadhyApaka mahodayAnAmapyanekeSu sthaleSu sammohana canovRttimiti sarveSAM chAtrANAM viduSAmadhyApakAnAJca pramodAya paNDita zivadattakaviratnanirmitA cirAbhiyAkhyA vyAkhyA mayA svakIyemudraNayantrAlaye mudritA / iyaJca prAya: pratipadaM durUhArthatAmapanayantI prauDhAM vicAraH prakAzayati, ataH sarvathA sambhAvyate'syA lAbhena sarveSAM teSAM paThanapAThana saukaryam / kivA kha vidyAmau lasthAnIyAyA asmadGgIrvANabhAratyAH samadhikapracArAya sAhitya marmajJAnamAvazyakantaccAnavadya nibandhanirdu vyAkhyAnamantarA'sambhavIti samavadhArya mayAsya sAhityajJasAhityasampAdakasya granthasya ruciravyAkhyA nirmANaprItasvAntena sadanamAnamaneke dhanyavAdA vitIryante tasmai budhatrarAyeti kRtampallaviteneti // kSemarAja zrIkRSNadAsasya /
Page #5
--------------------------------------------------------------------------
________________ UCeon kaviratna zrIzivadattajI. Care STD-0000
Page #6
--------------------------------------------------------------------------
Page #7
--------------------------------------------------------------------------
________________ // shriiH|| nivedanam / ayi nikhilasahRdayadhurINA nizzeSavidyAniSNAtA mahAnubhAvAH ! sAhityAparaparyAyamalaGkArazAstramevAlaGkArAyamANamazeSANAM zAstrANAmiti suviditacaraM tatrabhavatAm / etadeva hi zAstrAntaracamatkArajAtanivedayatyupAsyamAnam / vApIkUpatar3AkAdyakhilajalAzayasampAdyamartha jalanidhirivedaM sarveSAM zAstrANAM camatkAroddhodhaM samupagamayati svaM sevamAnAnAmityeva sAhityA bhidhAnamalakurute / hitena saha vartamAnatvameva sAhityamitIdamapi tathAbhUtam / alaGkArazAstramiti vyapadezabIjamapi tadevaitasya / sAhityapradhAnamalaGkArazAstramiti na kevalaM vyapadezaH, api tu tathAbhUtam / etadekamupAsAnA bhavanti nizcitaniHzeSatantrasvatantrA labdhAbhilaSitArthasArthAzca / eSAM ca sAhityadarpaNo nAma nivandho nibadhnAti sacetasAM cetAMsi,alaGkarotica camatkAraM sucetasAM cetassu / yadyapi santi kAvyaprakAzAdayaH pare'pi paraHzataM nibandhAH, nivahanti camatkAraM ca parI prauDhim , tadapi teSAM duradhigamatvAja jhaTiti ca tebhyaH phalAlAbhAnna tathAbhUtAH / eSa punarnibandho nAtiduradhigamo na ca jhaTiti camatkArAnAvahaH / anekatra ca saJcIyasaJcIya labhyAni phalAnye kasyaivaitasyopAsitAro labhante, tatsArthayati svakIyaM sugRhItAbhidhAnameSaH / enamupAsya na cintAmaNiM kAmayate, na vAmandAram / eSa hanta kAlamahinA durvyAkhyAbhirvicchAyIkriyamANo'. tathAbhUta iva jAta ityeva punaH svarUpamenaM netukAmena mayA pratipadamanusRtya sArthakatAntrItAnyetadIyAnyakSarANi sarvANi / athAyaM punaH svavarNasadbhAvaM prapannaH sahRdayahRdayAlaGkAro bhavitumarhatItyatra nikaSasthAnAni zrImanta iti / sahRdayacaraNAMnugatasya, zivadattazarmaNaH.
Page #8
--------------------------------------------------------------------------
Page #9
--------------------------------------------------------------------------
________________ // shriiH|| vissyaanukrmnnikaa| ------ -- pR0 or mor or 29 35 43 236 vi0 .. maGgalAcaraNam kAvyaphalAni kAvyalakSaNavivekaH kAvyalakSaNam doSAH guNAlaGkArarItayaH cAkyam mahAvAkyam padam vAcyAdayo'rthAH abhidhA lakSaNA 'vyaJjanA tAtparyam rasaH rasAnubhavaprakAraH karuNAderapi rasatvam rasasyAnirvacanIyatvam vibhAvaH tadbhadau nAyakaH tadbhedAH zRGgAre sahAyAH artha sahAyaH antaHpure sahAyAH daNDe sahAyAH dharme sahAyAH dUtA dUtyazca nAyakasya sAttvikaguNAH nAyikAH AsAmalaGkArAH anurAgegitAni vi0 vi0 dUtIbhedAH rasAbhAsatvam 292 dUtIguNAH bhAvAbhAsatvam 3.. pratinAyakaH 193 bhAvazAntyAdayaH uddIpanAni 193 kAvyabhedau / aGgajA anubhAvI eva dhvaniH sAttvikAH 195 tadbhedaprapaJcanam . 308 vyabhicAriNaH 201 guNIbhUtavyaGgayam 361 ratyAdInAmapi rasAntare vyabhi- ' asya bhedAH cAritvam 229 vyajanAyA Avazyakatvam / 379 37 sthAyI 231 vyaJjanAyA anyatrAntarbhAvanitadbhadAH -232 + rAkaraNam 388 rasasya bhedAH vyaJjanaiva rasanA 451 zRGgAra: dRzya zravyaM ca kAvyam 413 zRGgArabhedAH. 238 dRzyam 413 daza kAmadazAH asya bhedaprapaJcanam 414 maraNaM na varNanIyam 242 nATakam 416 prakArAntareNa kAmadazAH 244 418 pravAse kAmadazAH 253 gabhAGkaH 419 104 uddIpanAni 26. pUrvarAH 421 116 hAsyaH 263 nAndI 117 karuNaH sUtradhArasya sthApakasya ca kRtyam 426 118 119 vIraH bhAratyA aGgAni Amukham (prastAvanA) 431 275 bhayAnakaH / bIbhatsaH 276 tadbhedaprapazcanam 128 adbhutaH patAkAsthAnam 440 zAntaH tadbhedAH 279 130 vatsalaH 283 rasanAyakayoranaucityaM heyam 444 131 rasAnAmanyo'nyavirodhaH 285 kavizikSA 444 132 unmAdAdeH sthAyitvanirA 446 kathopakSepakAH karaNam 286 arthaprakRtayaH 451 saJcAribhAvAdInAmapi rasatvam 286 | kAryyAvasthAH 454 | bhAvaH 287 | sandhayaH / 415 akaH bhAratI 126 127 . 433 129
Page #10
--------------------------------------------------------------------------
________________ anukrmnnikaa| . vi0 go 534 534 534 481 bhANa: 518 518 445 518 521 DimaH vi. pR. / vi. mukhAGgAni lAsyAGgAni pratimukhAGgAni mahAnATakam vimaGgiAni prakaraNam nivarhaNAGgAni rasAnuguNyenAGgAni nivezanI vyAyogaH yAni samavakAra: vRttayaH 487 kauzikI tadbhedAzca sAttvatI tadbhedAzca . 490 IhAmRgaH ArabhaTI tadbhedAzca aGka: bhAratI vIthI nATayoktayaH / 413 asyA bhedAH vezyAdInAM sajhAkaraNam 494 prahasanam nATakasajJA prahasanabhedAH prakaraNAdInAM sajJA 494 nATikA nATikAdInAM sajJA 494 troTakam gameH sthAne NyantaH sAdhiH . goSThI prayojyaH 495 saTTakam sambodhanaprakAraH nATyarAsakam bhASAvibhAgaH prasthAnam lakSaNAni 497 ullApyam nAvyAlaGkArAH 507 kAvyam 523 prejhaNam rAsakam saMlArakam zrIgaditam zilpakaM tadbhedAzca vilAsikA 522 prakaraNikA 523 hallIzaH bhANikA tadbhedAzca. zravyakAvyabhedAH mahAkAvyam 530 khaNDakAvyam 531 koSaH 532 gadyakAvyam 532 kathA 532 AkhyAyikA campU: 533 virudam 533 / karambhakam 524 494 540 542 542 542 543 496 544
Page #11
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrIgaNezAya namaH // zrIsarasvatyai nmH|| yatastAvannAnAsthiracaragaNAptaM jagadidaM yadekAdhAraM tadvilasati mahAbhUtavibhavam // yadevAnte bhUyaH zrayati paramaM dhAma mahitaM namastasmai kasmaicidanapavilAsAya mahase // 1 // sa zreyo vidadhAtu hantu nikhilAnvinnAndadAtu zriyaM vidyAmunnayatu kSiNotu ca tamaH siddhiM ca puSNAtu me // kizcinmAtrakRpAkaTAkSaviSayaM yena kSaNaM prApitAdivyAnAmapi sampadAmanubhavaM nistattvamAcakSate // 2 // vrajajanavanitAbhihemapuSpaprabhAbhiH sahajalada ivAptazcaJcalAbhiH samantAt // sapadi nibiDatApollAsazAntau pravINo mRgamadaramaNIyo hantu dainyaM dyaaluH||3|| aNumapi parakIyaM hanta doSa guNaM vA vipalayitumalaM ye nityyuktaashciraay|| prakRtisadRzaceSTAdhUtapApAH pavitrA bhuvi viditacaritrA vandanIyA na keSAm // 4 // adhyApya zAstrANi vikAzya tattvaM yazAMsi visphUrya virAjya tejaH // vAcaspatiM vA vibudhezvaraM vA jetuM prayAtAH zaraNaM pitRvyaaH||5|| saumyAnprazAntAnvimalAnmahojjvalAn dyaanidhiindivyvikaashshaalin:|| vidyAdharAsvAditapAdapaGkajAna punaH punastAnabhivAdaye gurUna // 6 // kazcijjayyaM prasUnairatha kamapi yamAdapyanuddhagabhAja kazcitkruddhaM ca zAntaM kamapi ca ghRNitaM kazcidAtaM ca kazcit // yaH kazcitsAzrunevaM vikasitavadanaM kazcidevaM vidhatte kazcitstabdhaM ca so'yaM jayati kRtikalAM drshynvishvnaathaiH||7|| syAtkRtI yamanupAsya na kazcit sarva eva kRtino yamupAsya // taM pavitracaritaM mahanIyaM vizvanAthamupayAmi zaraNyam // 8 // Alambya mahanIyAnAM sahajaM karuNodayam // sAhityadarpaNavyAkhyonnIyate zaivanAdhinA // 9 // antarhitavikAzatvAdvigItaM vimalaM svataH // samullAsayituM yatna eSa sAhityadarpaNam // 10 // rucirA rucirAnAnA vizadA vizadAzayA // vizvanAthaguroH kIrtiH sadanvayamalakriyAt // 11 // iyaM pratipadaM mUlavarNasaMskAradIpikA // kaviratnakRtirbhUyAdvizvanAthamatAnugA // 12 // nAnAsAhityasandarbhatattvollAsanatatparA // vizvanAthakRtirbhUyAdiyameva satAM mude // 13 // kvAhaM mandaH, kva bhUyaH kevigurumahimasvacchatAyA vivekavyAkhyA kartu kSamatvaM, tadapi zirasi me vishvnaathprsaadH|| ityevotsAhito'yaM sumatamanusaraMstasya nityaM dayAloH prauDhAnAmapyamISAM sapadi kumtmunmuulynnsytndrH|| 14 // guNAngRhNantu suhRdo doSAMzcinvantu dudhiyaH // bhAgyamevAtraM nikaSaH sAmAnye rtnpngkyoH|| 15 // - devIsahAyazAstriNaH / 2 pitRpAdAn zrIzivanAthasUrIn / 3 granthakartA zaGkarazca / 4 mUDhaH sauriyA / 5 kaviH kAvyakartA / bhaMgurvA / 6 gururadhyApako bRhaspatirvA / 7 vizvanAthasyetyarthaH / 8 tanmataSiNAm / 1 samudra sahazAyA vyAkhyAyAm / 10 gunndosssdRshyo|
Page #12
--------------------------------------------------------------------------
Page #13
--------------------------------------------------------------------------
________________ // shriiH|| rucirAvyAkhyopetaH saahitydrpnnH| prathamaH pricchedH| granthArambhe nirvighnena, prAripsitaparisamAptikAmo vAGmayAdhikRtatayA vAgdevatAyAHsAmmukhyamAdhatte ___ atra bhavAn sarvatantrasvatantraH sAhityArNavakarNadhAro dhvaniprasthApanaparamAcAryyaH kavisUktiratnAkaro'STAdazabhASAdhAravilAsinIbhujaGgaH sAndhivigrahikamahApAtraM zrImAn vizvanAthakavirAjaH samastaprabandhaikasArabhUtaM sAhityasiddhAntatattvamanAyAsamavajigamiSUNAM tasyatasya ca prabandhasya tattvAkalanAya nirastAdhikArANAM bAlAnAmAmodAyaikatraivaikapadaM tattaprabandhajAtasiddhAntamanAvilamanavA tattvamunninISuH sAhityadarpaNaM nAma.prabandhaM prabadhnastasya ca sAhityasiddhAntasUtrabhUtAH kArikA maNDUkaplutinyAyena vyAcikhyAsustatra tAvadAdyAH kArakAyA avataraNikAmAha-granthArambhe granthasya 'viSayo vizayazcaiva pUrvapakSastathottaram / nirNayazceti paJcAGga zAstre'dhikaraNa smRtam // ityuktadizA paJcAGgakasya 'sambandhaprayojanajJAnAhitazuzrUSAjanyathativiSayazabdasandarbho granthaH' ityuktasvarUpasya vA vAkyavizeSasya; ArambhaH prathamameva varNavinyAsAvasaro lakSaNayA tadavyavahitapUrvavartI kSaNa iti yAvat tatreti tathokte / lakSaNA cAdyakRtirUpasyArambhapadaghaTitasya mukhyArthasya bAdhitatvAnmaGgalArambhayoravyavadhAnena bodhAvatArarUpasya prayojanasya sattvAcceti bodhyam / yattaktam 'Arabhyate'sminniti vyutpattyA''rambhazabdastatprAkAlavacanaH / ' iti, tadasat; tathA'pi . yathAzrutasyaivArambhazabdaghaTitasyArthasya lAbhe tatprAkkAlAvagamAnudayAt / yaccAhuH 'granthasyArambha iti tasmin, bhAvini satIti zeSaH / iti tadapi tathAbhUtam / evaM satyapi 'Arambhe ArambhAvyavahitapUrvavartini kSaNe' iti padAdiva 'bhAvini satI' ti padAdadhyAhRtya yojyamAnAdapi tatprAg2abhAvasamAnakAlikatvasyaivAvagamAt, sadAcAraparamparayA prAptasyArambhAvyavahitapUrvavatikSaNAtmakaprAkAlikatvasyAvagamAbhAvAcca; naca- 'kAlAntarINasyApi maGgalAcaraNasyAdRSTadvArA prakRtopayogitvAnmaGgalArambhayoravyavahitatvAgamApekSA'kiJcitkarI' ti vAcyam , ArambhAvyavahitapUrvakAlikasyaiva tasya maGgalA. caraNasya prAzastyenAbhimananAt, ata evAtrArambhazabdena vyavahAraH, na tu prArambhazabdena / 'saptamyadhikaraNe ca / ' 2 / 3 / 36 // iti saptamI na tu 'nimittaatkrmyoge|' * iti nimittArthe, 'kriyAphalarUpasya nimittasya svAnvayikriyAkarmaNA yoge sati tadvAcakAt nimittavAcakAtsaptamI syA'dityarthakasyAsya vArtikasya 'carmaNi dvIpinaM hantI tyAdAveva prsktH| atra punarnirvighnatayA prAripsitaparisamAptaH kriyAphalatve granthArambhasya ca tadanupapattau vAgdevIprasAdApAdanAtmakeMna karmaNA sArka sambandhAnupapattau prasaktyasambhavaH / nirvighnena vinAnAmabhAvo nirvighnaM tena tavAreti yAvat vighnAzca pratibandhakIbhUtA duradRSTavizeSAH, pratibandhakazca prakRte pranthapArasamApyantarAyahetuH / 'kartRkaraNa- . yostRtIyA / / 2 / 3 / 18 / iti karaNe tRtIyA / prAripsitaparisamAptikAmaH prAripsitasya prArabdhumiSTasya parisamAptiH paritaH samAptizcaramaparNAvadhikA pUrtiriti yAvat, saiva kAmo'bhilASo yasya sa iti tathoktaH / prAripitamityatra 'nisstthaa|' 3 / 2 / 102 / iti ktaH / tadasya sajAtaM tArakAdibhya itan / ' 5 / 2 / 36 / itItaca vA / vAGmayAdhikRtatayA adhikRtaM vAGmayaM yayeti tadbhAvastayeti tathoktayA / AhitAgnyAditvAtparanipAtaH / vAGmayasyAdhikRtatAdhikArastayeti vA / vADmaya zAstram / 'hetau|' 2 / 3 / 23 / iti tRtIyA / vAgdevatAyA vAcAM devatA
Page #14
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAhityadarpaNaH / . [prathama: 1 zaradindusundararucizcetasi sA me girA devI // . apahRtya tamaH santatamAnakhilAn prakAzayatu // 1 // 'dhiSThAtrI devIti, vAgeva devateti vA tsyaaH|saammukhyN prsnnmukhiitvm|smyk prasannaM mukhaM yasyAstasyA bhAva iti tattathoktam / Adhatte nidadhAtyAropayatIti vA / yattUktam-'Adhatte karotI' ti, tat kavisamaya viruddham, ApUrvakasya dadhAteH karaNArthakatAyA asvIkArAt / atra 'granthakRdi' ti, 'ahamAdadhe' iti vA'nabhidhAya 'Adhatte' ityabhidhAnaM grantha. kRtAmanabhimAnitvaM sArakhyenAvasthAnaM ca dyotayate, na tu vRttikAra kArikA kArayorbhedam, 'jIvatyaho rAvaNaH / 'itivadbhado. kteH kAlpanikatvAta, 'rasasvarUpaM nirUpayiSyAmaH' iti vRttikArasya kArikAkAratayA'bhidhAnasyAnyathA'nupapattazceti bodhyam / atreda niSkRSTam-vAgdevyAH sAmmukhya nitAntamupayuktaM, tadantarA mUkatvajaDatvAdyupapatteH, granthanirmAtRtvagranthapArasamAptikartatvayoranupapattezca; tadAdhAnaM cAnuSaGgato'dhyetRNAM vaktRNAM zrotRNAM vyAkhyAtRNAM ca maGgalAya / yadAhumahAbhASyakArAH-'maGgalAdIni hi zAstrANi prathante vIrapuruSANi ca bhavanti AyuSmatpuruSANi ca, adhyetArazca siddhArthA ythaasyuH|' iti tathA ca-'prAripsitasyaitasya granthasyArambhAvyavahitapUrvavartini kSaNe, tasya ca bhavenirvighnA pArasamAptiH, ityabhilaSan granthakAraH zrIvizvanAthakavirAjaH svayaM svasyAnyeSAmapi maGgalamanuSaGgato vardhayan vAGmayasya granthasya vAgadhikRtatayA vAgdevyA AzI:prArthanamAdhatte / iti / magaNAt parammagaNasyaiva nyAso gakAreNArambhazca 'mo bhUmiH zriyamAtanotI' ti, 'manau mitre' iti 'mitrAnmitraM vidhatte pracurataradhana' miti | 'kaH kho go ghazca lakSmI vitaratI' ti ca nirdiSTa phalam / nanu kimiha maGgalam ? tasya vighnadhvaMsaM prati samAptiM prati vA kAraNatvAnupapatteH / tathAhi-kecinmaGgalamAcaranto'pi na granthaparisamAptiM paarynti,ythaa-kaadmbrii-rsgnggaadhr-kaavyprkaash-vRttivaartikaadikaaraaH| kecit punastadanAcarantastAM pArayanti, yathA-AGgalabhASa granthakArAH, iti cet ? yatra maGgalasattve'pi vighnastatraidapekSayA tasya nyUnatvam, yatra punarmaGgalAsattve'pi samAptistatra svata eva bhAvimahimnA maGgalAcaraNamUtyam , 'yakSAnurUpo bali-' riti nyAyena vighnAnurUpasyaiva maGgalasya pranthasamApti prati kAraNatvam, yaduktam-'zrUyate hi anuSThAnajJAnayoH svatantraM pRthakpRthak phalam / 'tarati brahmahatyAM yo'zvamedhena yajate, ya u cainamevaM veda' iti / alpaprayAsasAdhyena vedanena tatsiddhau bahAyAsasAdhyamanuSTAnaM vyarthamiti cenna, taraNIyAyA hi brahmahatyAyA mAnasikavAcanikakAyi. katvAdibhedena tAratamyopapattaH / manasA saGkalpitA, vAcA'bhyanujJAtA, parahastena kAritA, svayakRtA, punaH kRtA cetyevaM tAratamyenAvasthitA brahmahatyA anekavidhAH / atastattaraNamapyanekavidham , yathA svargo bahuvidhastadvat / "agnihotra juhuyAt svargakAmaH, darzapaurNamAsAbhyAM svargakAmo yajeta, jyotiSTomena svargakAmo yajeta" ityAdhuccAvacAnekakarmaNAmekaphalAsambhavAt svargoM bahuvidho'bhyupagantavyaH, tathA brahmahatyA'dipApanivRtterapi bahuvidhatvAt, vedane. nApi kAcid brahmahatyA nivartata iti yogyatA'nusAreNa kalyatAm / ' iti / ata eva kvacidvighnasyAlpatayA bhAvibalena cArambhAvasare maGgalAyatanAnAM mahanIyavibhUtInAM mahatAM darzanasparzanAdijanyaM maGgalaM samAptihetuH / granthe tannibandhanaM ca paraM ziSyazikSAyai / ata evAhuH-'prAripsitapArasamAptaye vihitaM maGgalaM ziSyazikSAyai nibadhnAtI' ti / vastutastu maGgala dhuttejakam / tacca pratibandhakasthalIya eva kArye kAraNam, 'nirvighnaM samApyatA' miti kAmanayA sveSTasAdhanatAMze namarahitAnAM ziSTAnAmAcAreNAnumitayA zrutyA vighnAbhAvaprayojyasamAptimeva vidhatte / samAptizca svAbhilaSitarItyA prAripsitasya niSpattiH, ata eva-maGgale vihite'pi asamAptiyujyate, vighnabAhulyasambhavAta, phalabalena maGgalApUrvasyaikavighnadhvaMsakatatAyAH kalpanAt kAmyakarmaNyaGgavaikalyasyApUrvAnutpattervA sambhavAt / iti gaGgalasyApUrvadvArA viziSTasamAptiphalakatvamupapannam / tadevaM nirvighnatayA cikIrSitaparisamAptyartha karttavya 'zanno mitraH zaM varuNaH zanno bhavatvaryamA' ityuktadizA 'AzInamaskriyA vastunirdezo vA'pi tanmukham / ' ityuktidizA ca tatra tAvadAzIvAdarUpaM bhagavatyAH sarasvatyAH smaraNagarbhita maGgalamAcaran svasya ca tadekAntabhaktatvaM sUcayan ziSyazikSAyai nibadhnAti / 1sA prasiddhA, nigamAgamaiH gIyamAnatvAt , sarvAsAmAziSAM pUrakatvAta, svArAdhyatvAdvA / zaradindusundararuciH zaradindoH zaratkAlikastha candrasya sundararuciArava sundararuciryasyAH seti tathoktA / zAkapArthivAditvAnmadhyamapadalopaH / sundarI ruciArati sundararuciH / 'puMvatkarmadhArayajAtIyadezIyeSu / ' 6 / 3 / 42 / iti puMvadbhAvaH /
Page #15
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyA sametaH / asya granthasya kAvyAGgatayA kAvyaphalaireva phalavattvamiti kAvyaphalAnyAha2 caturvargaphalaprAptiH sukhAdalpadhiyAmapi // 'zaraditi candramaso nirAvRtatvamAhlAdakatvaM ca bodhayati / zaradindorapi sundararucyaiva punaH sAdRzye devyA nirmalatvaprasannatvAdi bhAsate girAM vacasAm 'gI: strI bhASAsarasvatyo:' iti koSAt / ' SaSThI zeSe' 2|3|5| iti SaSThI / devI devatA'dhiSThAtrIti yAvat / me mama / cetasi citte'ntaHkaraNa iti yAvat / santataM nibiDa puJjIbhUtamiti yAvat / tamastibhiraM lakSaNayA'jJAnamityarthaH / apahRtya saMhRtya / 'samAse'nav pUrve kvo lyap / ' 7|1|37| iti lyapi kRte ' hrasvasya piti kRti tuk / ' 6 / 1 / 71 / iti tuk / akhilAn arthAn vAcyalakSyavyaGgyAtmakAn dharmArthakAmamokSAtmakAn vA padArthAn / prakAzayatu prakaTayatu / / yadvA-sA me ( mama ) cetasi zaradindusundararucirgirAM devI tamaH (ziSyAdInAmajJAnam ) apahRtya santatam ( nirantaram ) 'akhilAn arthAn ( gurubhirupadeSTumarhAn ) prakAzayatu / iti sA zaradindusundararuciH ( zaradindusundare haMse ruciryasyAH sA ) devI (sarasvatI) tamo'pahatya me ( mama ) cetasi girAM [ prakRtasandarbheaupayogavahAnAM vacanAnAm ] akhilAn arthAn prakAzayatu // iti vA'nvayaH / evaM ca - zaradinduryathA niviDaM tamaH saMhRtyAzeSAn arthAn ( vastUni ) prakAzayati, tathaiva sA'pi madekArAdhyA bhagavatI sarasvatI antargatamandhakAraM na tu bahirgataM bahirgatasyAsya nivRttaye svata eva zazAGkAdInAM vidyamAnatvAt tatprArthanasya cAnAvazyakatvAt / timiraM vinAzya sarvAnanavadyAn vAcyAdIn arthAn prakAzayatu / iti, haMso yathA jalakSIrayorvivekI tathaiva yo bhavetsadasatorvivekI tatra prasAdAdatI bhagavatI sarasvatI devI madIye cetasi vartamAnaM tamo'pahRtya mAmapi haMsamiva vidadhAtvakhilAn arthAzca prakAzayatu // iti vA, niSkRSTo vAkyArthaH / atra luptopamA'laGkAra, upagItizchandazca; tallakSaNaM yathoktam- 'AryyAdvitIya ke yadgaditaM lakSaNaM tatsyAt / yasyA ubhayordalayorupagItiM tAM munirRte|' iti // 1 // nanu 'sarvasyaiva hi zAstrasya karmaNo vA'pi kasyacit / yAvatprayojanaM noktaM tAvattatkena gRhyate // ' iti, 'prayojanamanuddizya na mando'pi pravarttate / ' iti nayena ca tatra tAvatprayojanamavazyamabhidheyam, anyathA mandAnAmapi na pravRttiH, va punaH prekSAvatAm ; 'ityata ita iyamarthaniSpatti' rityavagamapUrvikAyA eva pravRtteH sArvajanInatvAdvanyAdau granthaprayojanAbhidhAnamAvazyakaM manvAnastatprayojanadarzikAM kArikAmavatArayannAha asyetyAdi // asyaitasya cikIrSitasya sarveSAM sAhityaviSayANAM darpaNavatprakAzakasya buddhisthatayA ca sannikRSTasyetyarthaH / granthasya / kAvyAGgatayA kAvyasya ( zarIrabhUtasya ) aGgaM tattayA / kAvyaMca vakSyamANalakSaNaH sandarbhavizeSaH / evaM ca kAvyamaGgi eSa punargrantho'Ggam / kAvyasyaiva doSANAM heyatvena guNAnAM punarupAdeyatvenaitasya pratipAdakatvAt / 'hetau' 2 / 3 / 23 / iti tRtIyA / kAvyaphalaiH kAvyasya phalAni tacchravaNa paThanAdijanyAni prayojanAni taiH / 'dhAnyena dhanavA' nitivadabhede tRtIyA // eva na tu svAtmano'pi phalaurIti bhAvaH / phalavattvaM sAphalyam / 'sambhavatI' ti zeSaH / itItyasmAt hetoH / ' iti hetuprakaraNaprakarSAdisamAptiSu / ' ityamaraH / kAvyaphalAni ( kama ) | AhacaturvargaphalaprAptirityAdinA // atrAyamabhiprAyaH - prakRto'yaM granthaH kAvyasya doSAn heyA iti, guNAn punarupAdeyA iti pratipAdayituM pravRttaH tasmAt kAvyaM pradhAnaM zarIrasthAnIyaM rAjendrasthAnIyaM vA prakRtaH punarayamapradhAnamaGgasthAnIyo mAgadhAdyanyatamasthAnIya vA / apradhAnabhUtasya svatantratayA prayojanoddezasyAprayojakatvena pradhAnabhUtasyaiva punaH prayojanavattayA'pradhAnasyApi prayojanavattvamiti / zarIrasya zobhA''dinA karAdyanyatamAGgasyA'pi zobheva, rAjJaH sampannatayA mAgadhAderapi sampanna teva vA kAvyasya phalavattayA'syApi phalavattvamiti kAvyaphalAbhinnAnyetatphalAnIti manvAnaH kAvyaphalAnyevAha / tadAhustavAgIzAH - ' kAvyaphalai' riti 'dhAnyena dhanavA nitivadabhede tRtIyA / kAvyaphalAbhinnaphalavattvamityarthaH / yathA darzapaurNamAsAGgAnAM prayAjAdInAM darzapaurNamAsaphalenaiva phalavattvaM tathA'syApIti bhAvyam / nanu prayAjAdInAmaGgApUrva [ dRSTa ] jananadvArA paramApUrva pratyupakAraH sambhavatIti tatra tathA'stu / prakRte tu zAstrasya kAvyaguNadoSAdijJApanopakSINatvena caturvarga pratyupakAraH sambhavet, kathaM tatsAdhanatvamiti cenna, kAvyaM hi svarUpasanna kAraNam, kintu - kRtijJaptyanyataraviSayatayA tatrAsyopakAraH sambhavatIti na kA'pi vipratipattiH / nanvasya caturvargAtiriktakAvyaguNAdijJAnarUpaphalasattvAt kathameva
Page #16
--------------------------------------------------------------------------
________________ saahitydrpnnH| [prathama:kAvyAdeva caturvargaphalamAptirhi 'kAvyato rAmAdivatpravartitavyaM, na rAvaNAdivat' ityAdikRtyAkRtyapravRttinivRttyupadezadvAreNa supratItaiva / kArAthInvaya iti cena, 'phalavattva' mityatra matoH prAzastyenotkRSTaphalaparatvAt / evaM ca-caturvargasAdhanatvajJAnenAtra lokAnAM sAbhinivezapravRttirbhaviSyatIti bhAvaH / ' iti / kecittvevamAhuH-'asya [sAhityadarpaNasya ] buddhisthatvena sannikRSTasya granthasya kAvyamaGgamasyeti tattayA (kAvyamaGgabhUtamitihetoH) kAvyaphalaiH (karAdizobhayA'Ggizobheva) kevalaM phalavatvamiti tAnyevAha / ' iti / eSAmayaM bhAvaH- kAvyaM zAkhAdisthAnIya, prakRto'yaM punargrantho vRkSasthAnIyaH ; tasmAtzAkhAdisAdguNyenaiva vRkSasyApi sAdguNyam, itIva kAvyasyaiva saphalatayA'syApi svarUpasattvam , kAvyasyaitadaGgabhUtatvaM caitasyaiva kamapyeka viSayamupayujya prAdurbhUtatvAt , iti // 2 kAvyAt kAvyaracanApaThanAdyupAyenetyarthaH / eva na tu zAstrAntarAdyabhyAsAdineti bhAvaH / alpadhiyAM mandaprajJAnAmata eva zAstrAntarAdyabhyAsAdhikAramaprAptAnAM yAgAdyanuSThAnAnadhikAriNAM ceti bhAvaH / api kiM punaranalpadhiyAm / sukhaadaayaasmntraa| caturvargaphalaprAptizcaturvargo dharmArthakAmamokSAkhyapuruSArthacatuSTayaM, sa eva phalaM tasya prAptiAbha iti tathoktaH / yadvA-caturvargasya phalAni svargAdibhogAdirUpANi teSAM prAptiH / iti / 'trivargo dharmakAmAthaizcaturvarga: samokSakaiH / ' ityamaraH / 'bhavatIti zeSaH // ayaM bhAvaH-yadi nirAyAsam, atha mandAnAm , upalakSaNato nidhanAnAmasahAyAnAmapi vA dharmAdicaturvarga: sampadyate, tarhi kAvyAdeva, na tu vedAdizAstrebhyo, na vA yAgAdibhyaH, tajjJAnAyAsatAyAmalpadhiyAM caavsraabhaavaat| yAgAdayo hi vibhavavizeSamantareNa dhUmadhUsaritasAzrusahasrAsAravyAkulitanetrabhavanamantareNa vA na sampadyante, samastadarzanAbhijJatA ca niraMtaramanekavarSaparyantaM guruzuzrUSAmantarA na bhavatIti // atrAhuH sAhityakaumudIkArAH- vedaH khalu zabdaprAdhAnyAt prabhusajJitaH purANAdizcArthaprAdhAnyAtsuhRtsammitaH zAsti, kAvyaM tu zabdArthayorguNatayA rasAGgabhUtavyApAraprAvaNyAttadvilakSaNa: / ' iti / eSAmaya bhAvaH-zabdastAvat trividhaH, prabhusajJitaH suhRtsammitaH kAntAsammitazceti / tatrAdyaH-zabdapradhAno vedAdiH, zabdapradhAnatvaM nAma zabdaparivRttyasahatvam , yathA'devadattastarkAlaGkAraH' ityevaM vyavahArya iti prabhuNA'nujJAte 'devadattastarkabhUSaNa' miti zabdaparivRttyasahatvaM, tathA vedasyApi 'hiraNyavarNA'mityatra 'suvarNavarNA' miti zabdaparivRttyasahatvam / 'vedAdi'rityatrAdizabdena tantrAdInAM grahaNam / tena-'hastipizAcilikhe' ityAdau 'karipizAcilikhe' iti zabdaparivRttyasahatvam / dvitIyaH-punararthapradhAnaH purANAdiH, arthapradhAnatvaM nAma zabdaparivRttisahatve'pi, arthaparivRttyasahatvaM, yathA-suhRt 'svadharma eva zreyaH, nahi vadharmamupAsAnaH kadAcidvipadyate / ' ityupadizati, tathA-purANAdirapi 'sarvAndharmAnparityajya mAsekaM zaraNaM vraja' iti / atra hi'khadharme kevalaM zreyaH, tasmAttamevAnutiSTana jAtu cyavatI'ti / 'apahAyAkhilAndhanmiAmekaM zaraNaM vraja' iti ca / evametasya zabdaparivRttisahatve'pyarthaparivRttyasahatvam / tRtIyaH-punaH kAvyAdiH kAntAsammito, na zabdapradhAno na vA'rthapradhAnaH, kintu zabdArthobhayasyaivApradhAnatvAttadekAsvAdharasAdhIna iti nAsau prabhusajJitaH, na vA suhRtsammitaH, asti puna: kevalaM kAntAsammitaH / kAvyAderdharmaH kAntAtulyammRdutayA nivedanadvArA kRtyAkRtyayoH pravRttinivRttibhyAM sulabhaH / iti // yadvA--AdityAdiprasAdato mayUrAdInAmaniSTanivRttidarzanAtsukhasAdhyo dharmaH, arthaprAptizca bhojarAjAdiyazasaH suviditaprAyatvAnna sandehakRte, kAmapUrtizcArthalAbhe'narthanivRttau ca pratyakSasiddhA, zRGgArarasAdyanubhavAtsampannamUrtirvA / mokSaH punastatratanopadiSTAnAM tattvamasyA' divAkyArthAnAM sukhAvagamayogyatAniSpAdanAt taddArabhUtAnAM prabodhacandrodayAdInAM vA sadbhAvAtsupratyakSaH / yuktinirdezapUrvakaM kArikArtha nigamayati cturvrgphlpraaptirityaadinaa| hi yataH / 'hi hetAvavadhAraNe / ' ityamaraH / caturvargaphalaprAptiH / kAvyataH / paJcamyAstasila / 5 / 3 / 7 / iti tasila / 'rAmAdivadrAmacandrAdinA tulyam / AdipadaM nalayudhiSTirAdInAM grAhakam / 'pitrAjJAparipAlanAdA'viti zeSaH / tena tulyaM kriyA cetiH / ' 5 / 5 / 11 / iti vatiH / pravartitavyam / rAvaNAdivat 'paradAraharaNAdAviti zeSaH / na naiva 'pravartitavya'miti pUrveNAnvayaH / ityAdikRtyAkRtyapravRttinivRtyupadezadrAraNetyAdirasau kRtyAkRtya pravRttinivRttyupadezastadyAreNa / kRtyaM kartavyam , akRtyamakartavyaM ceti tayoH pravRttinivRttI iti tayorupadezaH / suprtiitaa'sNdigdhaa| eveti nizcitam /
Page #17
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / uktaMca 'dharmArthakAmamokSeSu vailakSaNyaM kalAsu ca / karoti kIrti prItiM ca sAdhukAvyaniSevaNam // ' iti / kiJca-kAvyAt dharmaprAptirbhagavannArAyaNacaraNAravindasAvAdinA, 'ekaH zabdaH suprayuktaH samyag jJAtaH svarge loke ca kAmadhugbhavatI' tyAdivedavAkyebhyazca suprasidbhava, arthaprAptizca pratyakSasiddhA, kAmaprAptizcArthaddhAraiva, mokSaprAtizcaitajjanyamsephalAnanusandhAnAta , - adaM tattvam-kAvyAdanuSTeye karmaNi kartavyatA'vagama iti svatastatra pravRttiH, anyatra punarnivRttiH, tatra kartavyatA'dhagamAbhAvAt / ityevaM kartavyakaramAnuSThAnadvArA parityAjyakarmaparityAgadvArA ca dharmastasmAdarthastasmAt kAmazceti / tattadabhilASaparityAgapuraHsaraM cAnuSTheyeSu karmasu karttavyatAmAtrabuddhayA pravRttI mokSaH / uktaM ca 'dhAdarthazca kAsace ti anAzritaH karmaphalaM kArya karma karoti yaH / yuktaH karmaphalaM tyaktvA zAntimApnoti naiSTikIm // ' iti ca / tarkavAgIzA apyAhuH kRtyaM vihitaM karma, akRtyaM niSiddhaM kama, tayoH pravRttinivRttI yatnavizeSau, tayorupadezasajjanakaM jJAnaM sa eva dvAraM vyApArastena / tathAhi-kAvyAdvihite karmaNi kartavyatAjJAnaM tatastatra pravRttistatastadanuSThAna tato dharmastasmAdarthakAmau / vihitakarmaphalatyAgAnnividdhAnanuSThAnAca mokSaH / 'vyApAreNa vyApAriNo naanythaasidbhiH|' iti nyAyena 'kAvyasya dhAdijanakatvamiti bhAvaH / ' iti // sthUNAnikhanananyAyana tasevArya draDhaSituM prAcAmanumatiM darzayati-uktaM cetyaadinaa| uktaM 'pUjyapAdai riti zeSaH / caapi| kimityapekSyAha-'sAdhu samyavihitam / kAvyaniSevaNaM kAvyasya niSevaNaM zravaNAdyanuSThAnam [ka] sAdhukAvyaniSevaNamiti pAThe tu sAdhu yat kAvyaM taniSevaNamityarthaH / sAdhutvaM ca doSazUnyatve sati guNAlaGkArazAlitve sati vAkyavizeSasya rasasamanugRhItatvam / dharmArthakAmamokSeSu dharmAdiviSaya ityarthaH / ca punaH / kalAsu klaavissye| kalAzca nRtyagItAdirUpAzcatuSSaSTividhAH / vailakSaNyamasadRzatAm / 'viziSTajJAna bhiti vivRtikArAH / jJAnasya lokottaraM vaibhavamityapare / ca / kiirtim| prItimudregamapakRtyAmodAdhAnam / karoti / sAdhukAvyanidhevaNakartRko dharmAdikalAviSayakavalakSaNyAdhAyakaH kIrtipramodotpAdanahetubhUtazca jJAnAnukUlo vyApAraH sampadyate iti bhAvaH atra zlokachandaH // ' iti // etadeva prakArAntarataH siddhAntayati-kiJcetyAdinA / kin| kAvyAt / dharmaprAptidharmasiddhiH / bhagavannArAyaNacaraNAravindastavAdinA bhaga 'aizvarthasya samagratva dhanasya yazasaH zriyaH / jJAnavairAgyayozcaiva SagNAM bhaga itIraNA // ' ityAtmakaM vaibhavamasyAstIti, so'sau nArAyaNaH / narANAM jIvAnAmayaM samUha iti, tasyAyanamudgamaH sthiti yamsAd yatra veti tathoktaH / atra vyadhikaraNo bahuvrIhiH / yadvA nAro'yanaM yasya saH / ayanaM nivAsaH] tasya caraNAravinde tayoH stavAdi tena (knnaa)| 'ekaH zabdaH 'OM' ityAdisvarUpaH / suprayuktaH suSThu prayoga prati nItaH / samyaka / jJAtaH / svarga prloke| ca tathA loke'smiloke / kaamdhuk| bhavati sampadyate / ' ityAdivedavAkyebhya ityAdIni vedavAkyAni tebhyaH / vedavadvAkyAnIti vedavAkyAni / ca tthaa| suprsiddhaa| eva / arthaprAptirarthasya dhanasya prAptiriti tathoktA / ca / prtyksssiddhaa| 'kAvyadvArA yasmin kasminnapi zrImati stute iti zeSaH / kAmaprAptiH / c| arthdvaaraa| ev| yadyapi nidhanAnAmapi sahRdayAnAM zRGgAraviSayakakAvyabhAvanayA kAmaprAptiH pratyakSasiddheti vaktuM zakyate, tathA'pi kAvyataH sampattipuraHsarabhiti vizeSAbhidhAnam / 'kAvyAlApAMzca varjayet / ' iti smRlyA na kAvyamAnasya niSedhaH, kintu nividdhasya zRGgAramAtrapradhAnasyeti / bhagavadbhaktimadeva kAvyamupAdeyamiti manvAnena kenApi punaryaduktam 'ata eva zAkuntale duvyantasya, naiSadhIye nalasya, kirAtAjanAye'rjunasya ca bhagavadbhaktivarNanaM kRtam / yatta-bhAminIkliAse zuGgArollAse 'gurumadhyagatA mayA natAGgI nihatA norajakorakeNa mandam / ' ityAdinA paNDitarAjaiH svapreyasIvarNanaM kRtaM, tatta teSAM gaGgAprasAdAdeva zobhatetarAm / ' iti / tannaikAntamavadAtam , tatrApi vedAntarahasya eva varNanaparyavasAnAt / vastutastu-na sarvatra mahAkavibhireka eva raso nirUpyate, na vA sarva evAdhikArasAdhAraNAH / ata eva sarva eva krameNa sarvatraiva yathAsamayaM varNyante, rAmAyaNAdiSu sarvatra sarveSAM rasAnAM tathaivopalambhAt / iti bodhyam / etajjanyadharmaphalAnanusandhAnAdetasmAdbhagavanmahimavarNanapradhAnAt kA-yAlakSaNayA 1 vyApAravadasAdhAraNaM kAraNaM karaNam / vyApArazca yaM janayitva yasya yajanakatvaM sa tadIyaH, asAdhAraNaM kAraNa
Page #18
--------------------------------------------------------------------------
________________ saahitydrpnnH| [ prathama:mokSopayogivAkyeSu vyutpattyAdhAyakatvAcca / caturvargaprAptirhi vedazAstrebhyo nIrasatayA duHkhAdeva pariNatabuddhInAmeva jAyate / paramAnandasandohajanakatayA sukhAdeva punaH kAvyAdeva / nanu tarhi pariNata buddhibhiH satsu vedazAstreSu kimiti kAvye yatnaH karaNIya' ityapi na vaktavyam / kaTukauSadhopazamanIyasya rogasya sitazarkaropazamanIyatve kasya vA rogiNaH sitazarkarApravRttiH sAdhIyasI na syAt / tatpaThanAdyupAyadvArA janyo yo dharmastasya phalam / 'dharmAdarthazca kAmazce' tyAyuktyA'rthakAmasampAdanahetutvaM tadananusandhAna tadabhilASavicArAbhAvastasmAt / ca / mokSopayogivAkyeSu / vyutpattyAdhAyakatvAt 'prabodhacandrodayAdInA' miti zeSaH / vyutpattistattanmAmikatAsampAdanahetubhUtaH saMskAravizeSaH / mokSaprAptiH 'pratyakSasiddheti pUrveNAnvayaH / atra vyutpattizabdaH zaktyabhyAsayorapyupalakSaka iti bodhyam / abhyAsamantareNa vyutpatterevAnupasthAnAt / vyutpatezca zaktisahacaritatvAt / zaktyAdInAM ca svarUpamAha rudraTaH "manasi sadA susamAdhini visphuraNamanekadhA'bhidheyasya / akliSTAni padAni ca vibhAnti yasyAmasau zaktiH // pratibhetyaparairuditA sahajotpAdyA ca sA dvidhA bhavati / puMsA sahajAtatvAdanayostu jyAyasI shjaa|| svasyAsau saMskAre paramaparaM mRgayate yato hetum / utpAdyA tu kathaJcid vyutpattyA janyate para yA // chandovyAkaraNakalAlokasthitipadapadArthavijJAnAt / yuktAyuktavivekavyutpattiriyaM samAsena // vistaratastu kimanyattataiha vAcyaM na vAcakaM loke| na bhavati yatkAvyAGga sarvajJatvaM tato'nyaiSA // adhigatasakalajJeyaH sukaveH sujanasya sannidhau niyatam / naktaM dinamabhyasedabhiyuktaH zaktimAnkAvyam // " iti| ata eva kAvyasyotpattiM pratyapi zaktyAditrayasyaiva kAraNatve'pi na tasya pRthak prapaJcaH / kintu, idamadhigaMtavyam-kAvyaM pAdapa iva, zakti/jamiva, abhyAso jalamiva, vyutpattiH punm'tsneveti| tadAhuH-'pratibhaiva zrutAbhyAsasahitA kavitA prti| hetuma'dambusambaddhabIjavyaktilatAmiva // ' iti| tathA ca-kAvyadvArA puruSArthAH sidhyante kalAvailakSaNyAdi smpdyte| iti niSkRSTam / na ca 'kAvyAdupaniSadAdivyutpattimAtraM, tatastatattvAnumananaM, tato mokSa iti kAvyApekSayopaniSadAdereva pradhAnatayA mokSalAbhaM prati kAvyasyAnyathAsiddhataiva jAgarUketi vAcyam , svAtantryeNApi rAmAyaNAdikAvyAnuSThAnena mokSalAbhadarzanAt / atha-kAvyAdevetyevakAravyavacchedyamarthaM darzayati-caturvargaprAptirityAdinA / hi yataH / vedazAstrebhyaH / nIrasatayA 'teSA' miti zeSaH / duHkhAt / eva na tu sukhAt / pariNatabuddhInAM pariNatA paripakvA buddhirjJAnaM yeSAM teSAm / eva / caturvargaprAptiH / jAyate / paramAnandasandohajanakatayA paramAnandAnAM sandohastadAtmako rasa iti bhAvastasya tadanubhavasya janakaM tadvatsampAdaka tattayA / punaH / sukumAramatInAm / api kiM punaH pariNatabuddhInAm / sukhAt / eva na tu duHkhAt / kAvyAt kaavydvaaraa| eva na tu vedAdizAstrebhyaH / 'mokSaprApti' riti zeSaH / tathA ca-rasAsvAdArthamapi pravartamAnasya kRtyAkRtyapravRttinivRttyupadezaparyavasAyi satkAvyaM ( ka) sarvArthAn sampAdayati / iti niSkRSTam // nanu caturvargasiddhayarthaM sukRtinaH prekSAvanto vedazAstrANyanAzritya kathamanAptavAkye kAvye pravartiSyanta ityabhiprAyeNAzaGkate-nanvityAdinA // nanu / 'tarhi yadi vedazAstrebhyo'pi puruSArthasampattirityarthaH / tarhi kAvyasya caturvargasAdhanavAdhikAre'pI'ti nyAkhyAnaM tu na ruciram / 'satsu vedazAstre viti mUlaM vismRtyaiva tatsattvAt / satsvApteSu vidyamAneSviti vA bhAvaH / vedazAstreSu / pariNatabuddhibhiH (krtRbhiH)| kimiti / kAvye kAvyaviSaye yatnaH shrmH| krnniiyH|' ityapi / na / vaktavyam / yataH-kaTukauSadhopazamanIyasya kaTukaM rasAsvAdopaghAtukaM yadauSadhaM tenopazamanIyaupazamayitumucitastasya / atra kaTukazabda: 'kAkebhyo dadhi rakSyatA miti kAkazabda ivopalakSakaH, tena tiktakaSAyAdInAmapyupAdAnam / rogasya / sitazarkaropazamanIyatve 'satI'ti zeSaH / kasya / vaa| roginnH| sAdhIyasI, ca-kAryatvAtiriktadharmAvacchinnakAryatAnirUpitakAraNatAzAli / 'yathA jyotiSTomena svargakAmo yajeta' ityAdau 'jyotiSTomena svargakAmasya yajvinaH svarga: praapyte|' ityAdau vA jyotiSTomasyApUrva janayitvaiva svargaprApakatvamiti tasyApUrva vyApAraH / sa ca janakatAsambandhena taniSTha eva / ityapUrvega vyApAreNa tadvato jyotiSTomasya yathA svarga prati nAnyathAsiddhatvaM, tatrAvazyakluptaniyatapUrvavartina eva kAryasya sambhave tadbhinnaM tatsahabhUtaM sarvamanyathAsiddham / tathA kAvyasya niruktopadeza eva vyApAraH tena tadvato'syApi caturvarga prati nAnyathAsiddhatvam / iti bodhyam //
Page #19
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / kizva - kAvyasyopAdeyatvamagnipurANe'pyuktam ( anyatra ca - ) viSNupurANe ca 'naratvaM durlabhaM loke vidyA tatra ca durlabhA // kavitvaM durlabhaM tatra zaktistatra ca durlabhA // ' iti / 'trivargasAdhanaM nATyam ' iti / 'kAvyAlApAzca ye kecid gItakAnyakhilAni ca / zabdamUrttidharasyaite viSNoraMzA mahAtmanaH // ' iti / 3 yatastena tatsvarUpaM nirUpyate // 2 // tena hetunA tasya kAvyasya svarUpaM nirUpyate / etenAbhidheyaM ca pradarzitam / sitazarkarA pravRttiH / na / syAt kintu gardabhasya kevalaM na sitazarkarAM bhoktuM pravRttiH, anyeSAM punaH sarveSAM bhavatyeveti bhAvaH / tathA ca-kAvyasyAnAptavAkyatve'pi vedAdyapekSayopAdeya vaiziSTayaM nirbAdham / iti siddham // evaM kAvyasya yuktisiddhAmupAdeyatAM pradazyaM vAcanikAmapi pradarzayati kizcetyAdinA / kizca / kAvyasya / upAdeyatvamaheyatvam / agnipurANe / api / uktaM ' vyAsapAdai ' riti zeSaH / tadvAkyaM darzayati-' loke prArabdhavazAduccAnuccagatike'smin bhUmaNDalAtmake bhuvana ityarthaH / naratvaM manuSyazarIradhAritvam / durlabham / tatra naratve / ca / vidyA 'parA'parA veti zeSaH / durlabhA / tatra vidyAyAmapi satyAmityarthaH / ca / kavitvaM vicakSaNatvam / durlabham / tatra kavitve jAte'pItyarthaH / ca / zaktiH / pratibhA svato jJAnodrekavizeSaH / durlabhA / ' vyutpattirdurlabhA tatra vivekastatra durlabhaH / ' iti zeSaH / tathA ca - kavitvasya durlabhatAM pratipAdayatA bhagavatA vyAsena supratipAditametasyopAdeyatvam / iti niSkRSTam / ' iti / ( anyatra / ca uktamiti pUrveNAnvayaH) / ' trivarga-sAdhanaM trivargasya sAdhanamupAyabhUtamityarthaH / nATyaM nATakam / etena nATakaM trivargasyaiva sAdhanamiti na mantavyam ' kintu mokSasyApi tathA'bhidhAnaM punastadvArA trivargasya siddheH pratyakSasiddhatvaM paraM darzayitum / nanu'jJAnAdRte na muktiH' iti jJAnameva mokSasAdhanamiti cet, tadutpAdanadvAreti gRhANa / iti / bharatenApyuktam- 'dharmya yazasyamAyuSyaM hitaM buddhivivardhanam / lokopadezajananaM nAyyametadbhaviSyati // ' ityAdi / viSNupurANe / ca 'ukta' miti pUrveNAnvayaH / kimityapekSyAha- 'ye / kecit / ca punaH / kAvyAlApAH kAvyasambandhivAkyajAtamiti bhAvaH / akhilAni / ca gItakAni gItAni / zabdamUrtidharasya / mahAtmanaH viSNoH / ete / aMzAH / tathA ca kAvya sambandhivacanagAnAdInAM zabdabrahmAMzabhUtatvameveti tadiva kAvyAdyupAsanIyamiti niSkRSTam / ' iti / ityevaM kAvyasya phalAnyabhidhAya tasya svarUpamabhidhAtumupakramate - 3 yata ityAdinA / 3 yato yasmAt kAraNAt 'IdRzaphalaM kAvya' miti zeSaH / tena / tatsvarUpaM tasya kAvyasya svarUpa lakSaNam / svaM lakSya padArtho rUpyate lakSyate itarabhedakatayA'neneti tathAbhUtam / nirUpyate // 2 // tadeva vivRNoti - tenetyAdinA / tena / hetunA / tasya / kAvyasya / svarUpaM lakSaNam / nirUpyate / etena 'nirUpyate' iti pratijJAvidhAnenetyarthaH / va / abhidheyam / darzitam / tathA ca - "siddhArtha siddhasambandhaM zrotuM zrotA pravarttate / zAstrAdau tena vaktavyaH sambandhaH saprayojanaH // ' iti nyAyAcchAstrAdau sambandhaprayojanAbhidhAnapuraHsaraM tadabhidheyaM nirUpaNIyamityapekSAya kAvyenAsya sambandhaH, caturvargAdyasya phalam kAvyasvarUpaM punaratrAbhidheyam / iti niSkRSTam // 2
Page #20
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAhityadarpaNaH / [prathama:tat kiMsvarUpaM kAvyamityapekSAyAM kazcidAha-'tadadoSau zabdArthoM saguNAvanalakRtI punaH kApi' iti / etaccintyam / tathAhi-yadi doSarahitasyaiva kAvyatvaM, tadA "nyakkAro hyayameva me yadarayastatrApyasau tApasaH so'pyatraiva nihanti rAkSasakulaM jIvatyaho raavnnH| dhidhika zakrajitaM prabodhitavatA kiM kumbhakarNena vA svargagrAmaTikAviluNThanavRthocchUnaiH kimebhirbhujaiH // 1 // " . athAtra prAcAM lakSaNAni samAlocayati-tadityAdinA / tat kAvyam / kiMsvarUpaM kiMlakSaNam / kAvyam / ityapekSAyAm / 'satyA'miti zeSaH / kazcit kAvyaprakAzakAraH / Aha--'adoSau nirdoSau / saguNau guNasampannAvityarthaH / kvacinirdoSatve'pi saguNatAyA adarzanAtahaNArthametadvizeSaNam / kvApi kvacitsati sambhava ityarthaH / analakRtI alngkaarshuunyau| zabdArtho / tat kAvyam / atra 'bedAH pramANa 'mitivaduddezyavidheyabhAvaH / tathA ca-nirdoSau saguNau tathA prAyaH sAlaGkArau zabdArthoM kAvyam / iti niSkRSTam / atra kecidAhu:-'zabdo vA'rtho vA doSazUnyatve sati guNaviziSTatve sati kacitsAlaGkAraH kAvyaM, na tu tadubhayaM militameva, AsvAdavyajakatAyA ubhayatrApyavizeSAt / zrutaM kAvya, buddha kAvyabhityubhayavidhavyavahAradarzanAca / ' iti / anye tu 'nAtra zabdo vA'rtho veti zabdArthoM, kintu zabdazcArthazceti zabdArtho / ataH zabdArthAnyatarat kAvyamityathasya 'zabdArthoM kAvya'mityata upalabdharasammavAna zabdo vA'rtho vA kAvyamiti vaLU yujyate / anyathA-'mAtApitabhyAM jagato namaH' ityAdAvapi namaso'pi mAtApitroranyatareNa sambandhaH syAt / taduktaM tarkAlaGkAraiH- 'sahRdayazlAghyo zabdArthoM kAvyam / sahRdayaiH 'lAdhyate yaH zabdo'rthazca tadubhayaM militaM kAvyam / ' iti / ' iti / etat sAmAnyena kAvyalakSaNam / cintyam / tathAhi ydi| doSarahitaspa doSazUnyasya / zabdArthobhayasya zabdArthayoranyatarasyaiva veti zeSaH / eva / kAvyatvaM kAvyavyapadezazAlitvam / svIkriyate' iti zeSaH / tadA tarhi "yad yasmAddhetoH / me mama rAvaNasthetyarthaH / 'rAvaNasyetyabhidhAnena khanAmoccaranapi 'jihemI'ti vyajyate / arayaH zatravaH zatrubAhulyamiti yAvat / etena neka eva na vA dvAveva zatrU ityAzcaryamityAvedyate / 'santI'ti zeSaH / ayamityayamityarthaH / eva 'prathama' miti shessH| nyakAro dhikkAraH / hyeva / yadvA-yat-arayaH, ityayameva se nyakAra ityanvayaH / tatra tevariSu madhye ityarthaH / api / alau| dveSAtizayAdrAmasyAdasA nirdezaH / tApasastapasvI / tapo'sthAstIti tathoktaH / 'aN ca / ' 5 / 2 / 103 ityag / 'ariH' iti vacanavipariNAmenAnveti / sa tApasaH |api 'ari'riti zeSaH / atra matsannidhAvityarthaH / eva na tu manAgapi duure| ityayaM punaryakAra iti zeSaH / rAkSasakulaM rAkSasAnAM tApasabhakSakatayA janmanA prasiddhAnAM kulaM vaMzastat, na tu teSAmekaM dvau trIn veti bhAvaH / 'kulaM janapade gotre sajAtIyagaNe'pi ca / bhavane ca tanau klIba' miti medinii| nihanti nizzeSeNa hanti (hinasti ) na tu mArayitvA kvacidvilInaH, na vA dUreavatiSThate, na vA kamapyavazeSayati / 'ityayaM punaryakAra' iti shessH| aho evaM nyakkAraparamparAgrastatve'pIti bhAvaH / rAvaNo rAvayatyAkrandayati lokamiti tathAbhUtaH / jIvati / ityayaM punaryakAra iti zeSaH / zakrajitaM zakra jitavAniti taM tathoktam / dhigradhik / khAtmApekSayA putrasya taruNatvAdindrajetRtvena prasiddhatvAca nyakArAdhikyam / prabodhitavatA prakRSTaM bodhaM prAptavatA, na tu suptavatA / prAbUbudhaditi prabodhitavAMstena, prabodhyata iti prabodhitaM prabodha ityarthaH, tadasyAstIti teneti vA tathoktena / 'napuMsake bhAva ktaH / ' 3 / 3 / 114 iti ktaH / kumbhakarNena kumbhAviva karNI yasya tena / etenaitasya mahAkAyatvaM bhayaGkaradarzanatvaM ca vyajyate / 'prakRtyAdibhya upasakhyAnam / ' iti tRtIyA / vA'pi / kim / jIvana rAvaNo'pi yaM na vijetuM prabhavati, na ca yaM zakrajit , taM kumbhakarNo vijayeteti kevalAzati, asmadAdibhirajito'pi kumbhakarNena prabuddhenAnAyAsambhakSyata iti pUrvamaiva prasiddham , samprati tu tatsarvaM vilInamiti vA bhAvaH / svargagrAmaTikAviluNThanavRthocchU naiH kharga indrarAjadhAnyeva grAmaTikA kSudro grAmastasyA viluNTanaM vizeSeNa luNThanamanAthAyA iva ritkArapUrvakamAbharaNApaharaNaM tena vRthocchUnA AdhmAtAstaiH / grAmayatyAhvayati nivAsAya pAnthA
Page #21
--------------------------------------------------------------------------
________________ 11 paricchedaH rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / ityasya zlokasya vidheyAvimarzadoSaduSTatayA kAvyatvaM na syAta, pratyuta dhvanitvenottamakAvyatA'syAGgIkRtA, tasmAdavyAptirlakSaNadoSaH / / niti grAmaTaH, strI ceda grAmaTI, alpA grAmaTIti grAmaTikA / 'zakAdibhyo'Tan / ' * ityaTan / 'pippalyAdazca / ' * iti GIp / 'alpe / ' 5 / 3 / 85 iti kaH / 'ke'NaH / ' 7 / 4 / 13 iti hrakhatvam / udyotakArAvAhuH-"grAmazabdAdalpArthe 'taddhitAH / ' 4 / 1 / 76 iti bahuvacanabodhyaSTikac pratyayaH / " iti / ebhiH| bhujaiH / kiM na kimapi phalamityarthaH / khakIyaM rAkSasakulaM saMharta pravarttamAne bhagavati rAmacandre rAvaNasya svabharsanaparamidaM hanumannATake padyam / zArdUlavikrIDitaM chandaH / tallakSaNaM yathA-"sUryAzvairmasajastatAH saguravaH zArdUlavikrIDitam / " iti // 1 // ' ___ ityasya / zlokasya / vidheyAvimarzadoSaduSTatayA vidheyasyAvimarzo'vimRSTatvamupekSeti yAvat , tAdRzo'vimRSTavidheyAMzanAmnA'bhidhAsyamAno'sau doSastena duSTastasya bhAvastattA tayeti tathoktayA / kAvyatvaM kAvyalakSaNAkrAntatvam / na / syAt / prtyut| dhvanitvena / dhvanyate'sminniti dhvanistasya bhAvo dhvanitvaM tena tathoktena / asya 'nyakkArohyayameva' iti zlokasya / uttamakAvyatA na tu madhyamakAvyatA, va punaradhamakAvyatAyAzcarceti bhAvaH / aGgIkRtA 'idamuttamamatizayini vyaGgaye vAcyAd dhvanirbudhaiH kathitaH / ' iti svenApi svIkRtetyarthaH / tasmAt / avyAptirlakSye lakSaNAsambhavarUpa ityarthaH / lkssnndossH| 'avatiSThata' iti zeSaH / atredamavadheyam-'anuvAdyasanuktvA tu na vidheyamudIrayet / nAlabdhAspadaM kiJcit kutracit pratitiSThati // ' ityuddezyavidheyayo: paurvAparyya niyataM, tadanyathAtve punardoSaH, ata eva 'parvato. vahnimAn' 'vedAH pramANam' ityabhidhIyate, na tu vahnimAn parvataH' 'pramANa vedAH' iti / prakRte-svasya zatrusadbhAvAdyabhidhAnamuddezyam , vidheyaM punardhikkaraNam , zatrusadbhAvAyuddizyaiva dhikkArasya vidhAnAt; tadanenaiva krameNa bandho'pi yujyate sma, kintu anAnyatheti vAkyagato vidheyAvimarzaH / tathA-bhujAnAM vaiyarthya vidheyaM, tacca vRthApadenAnuvAdyamAnaM pratyAyyata iti pdgto'ym| tasmAdubhayathA sambhavatA vidheyAvimarzana doSeNa grastasyAsya zlokasya 'tadadoSau' ityuktadizA kAvyatvaM na svIkAryam, kintu dhvanizAlitayottamakAvyatA svIkRteti sphuTa lakSaNAsamanvayaH / dhvanizca vAcyApekSayA vyaGgayasyAtizayitatvam , tacca prakRte IrSyAjanyasvAvamAnanena nirvedarUpam / atrAyaM tAvat kramaH-kAvyaM trividham . uttamamadhyamAdhamabhedAt / tadAhuH prakAzakArAH 'idamuttamamatizayini vyaGgaye vAcyA nirbudhaiH kathitaH / atAdRzi guNIbhUtavyaGgaya vyaGgaye tu madhyamam / zabdacitravAcyacitramavyaGgayamavaraM smRtam // ' iti / kAvyaM caturvidhamiti kecit / tadAhaH paNDitarAjAH-'taccottamottamottamamadhyamAdhamabhedAccaturdhA / zabdArthoM yatra guNIbhAvitAtmAnau kamapyarthamabhivyaGgastadAdyam // yatra vyaGgayamapradhAnameva saccamatkArakAraNaM tad dvitIyam / yatra vyaGgayacamatkArasamAnAdhikaraNo vAcyacamatkArastattRtIyam // yatrArthacamatkRtyupaskRtA zabdacamatkRtiH pradhAnaM tadadhamaM caturtham // ' iti|| kAvyaM trividhaM, zabdArthatadubhayacitrabhedAt , tasya punaH pratyekaM traividhyam , uttamamadhyamAdhamabhedAt ; iti punarvayam / taduktam'zabdaramyaM subodhArtha mukhya, gUDhaM tu madhyamam / ' 'avaraM zabdavaizA vicitrArthasya vA sthitiH / vyaGgaye'tizayite vAcyaM mukhyaM, madhyamamanyathA / avyaGgayamavaraM bhinamevaM zabdArthasundaram // ' iti / kAvyamanekavidham, utkRSTatvAnutkRSTatvayorAnanyAt / iti kavirAjAnAmabhiprAyaH / ata eva na tathA'bhidhAnaM teSAM saGgacchate / astu / prakRte bhUyasI vyaJjakateti kAvyasyottamatvam / ata evAhurca nikArAH-'supativacanasambandhaittathAkArakazaktibhiH / kRttaddhitasamAsaizca dyotyo lakSyakramaH kvacit // ' alakSyakramo dhvanirAtmA rasAdibhiH subvizeSaistivizeSairvacanavizeSaiH sambandhavizeSaiH kArakazaktibhiH kRdvizeSaistaddhitavizeSaiH samAsaizceti / 'ca' zabdAnnipAtopasargakAlAdibhiH prayuktairabhivyajyamAno dRzyate / yathA-'nyakkAro hyayameva' ityatra hi zloke bhUyasA sarveSAmapyeSAM sphuTameva vyaJjakatvaM dRzyate / tatra-'me yadarayaH' ityanena supsambandhavacanAnAmabhivyajakatvam, 1 'tatrApyasau taapsH|' ityatra taddhitanipAtayo:2, 'so'pyatraiva nihanti rAkSasakulaM jIvatyaho rAvaNaH' ityatra 1 'me' iti zatrusadbhAve sambandhAnaucityam 'araya' iti bahuvacane tatra krodho vyajyate / 2 'tapo'syAstIti tApasa iti matvarthIyo'Na pratyayaH, tena tasya paurusskthaavaidhuyocityN, 'tatrApI' ti nipAtazabdenAtyantAsambhAvanIyatvaM dyotyte|
Page #22
--------------------------------------------------------------------------
________________ saahitydrpnnH| [prathamaHnanu kazcidevAMzo'tra duSTo, na punaH sarva eveti cet tarhi-matrAMze doSaH, so'kAvyAvaprayojako, yatra dhvaniH sa uttama kAvyatvaprayojakaH ityaMzAbhyAmubhayata AkRSyamANamidaM kAvya makAvyaM vA kimapi na syAt / naca kazcidevAMzaM kAvyasya dUSayanti zrutiduSTatvAdayo doSAH, kiM tarhi sarvameva kAvyam / tathAhi-kAvyAtmabhUtasya rasasyAnapakarSakatve teSAM doSatvamapi nAGgIkriyate / anyathA nityado. SAnityadoSatvavyavasthA'pi na syAt / tiGkArakazaktInAm3, 'dhidhika zakajitam' ityAdau zlokArdhe kRttaddhitasamAsopasargANAm 4 / evaMvidhasya vyaJjakabhUyastve ca ghaTamAne kAvyasya sarvAtizAyinI bandhacchAyA samunmIlati, yatra hi vyaGgacAvabhAsinaH padasyaikasyaiva tAvadAvirbhAvA statrApi kAvye kA'pi bandhacchAyA, kimuta yatra teSAM bahUnAM samavAyaH / yathA'nantarodite 5 zloke / atra hi-'rAvaNa' ityasmin pade'rthAntarasamitavAcyena dhvaniprabhedenAlaGkRte'pi punaranantaroktAnAM vyajakaprakArANAmudbhAsanam / ' iti / evaM sati zabdAnAM vyaJjakabhUyastve vAcyAtizAyinI camatkRtirapratihatA'vatiSThate, tena ca-etasyottamatvamapi nidhimiti na tirohitaM viduSAm , 'tadadoSo' iti nirdoSatva eva kAvyatvasvIkAre kAvyatvameva mAbhUt, etasyAvimRSTavidheyAMzatvena grastatvAt / tasmAt prathamaM svoktivirodhaH, AlaGkArikasiddhAntena punaretasya dhvanitvenottamakAvyatvamiti sphuTamavyAptilakSaNadoSAvasthAnam / yadi vA 'tadadoSA' vityakAvyatvameva svIkArya, tarhi 'idamuttamaH' ityuttamakAvyatvaghaTakalakSaNasya sambhavataH pratyAkhyAna katham ? ityubhayavighAtopasthAnAlakSaNAnaikAntyam / nanvavimRSTa vidheyAMzatvaM nAma doSastAvadAstAmAMzikaH, na tataH sarve kAvyaM duSTam ; ityAsta evAtra kAvyatvamityAzakayottarayati-nanvityAdinA / nanu / atrAsmin 'nyakAro..' ityudAhRte padya ityarthaH / kazcit 'nyakAro hyayameve' ti 'vRthocchUnai' riti vetyarthaH / ev| aNshH| duSTo vidheyAvimarzadoSagrastaH / na / punaH / 'punaraprathame bhede' ityamaraH / sarvaH samastapadyAtmakaH / eva / 'aMza' iti zeSaH / 'duSTa' iti pUrveNA'nvayaH / itItyevam / cet 'ucyate' ti zeSaH / tarhi / yatra yasmin / aMze / doSo vidheyAvimarzasadbhAvaH / saH 'aMza' iti zeSaH / akAvyatvaprayojakaH kAvyatvAbhAvaprayojakaH / 'svokriyete' ti zeSaH / yatra yasminnaze ityarthaH / dhvaniH / sa dhvanimAnaMza ityarthaH / uttamakAvyatvaprayojakaH / itItyevam / aMzAbhyAM vidheyAvimarzaduSTadhvaniyuktAbhyAM bhAgAbhyAmityarthaH / ubhayataH svasvAnukUlyenetyarthaH / AkRSyamANaM vyAvaya'mAnam / idaM 'nyakkAro..' iti padyamiti bhAvaH / kAvyam / vA'thavA / akAvyam / kimapi / na naiva / syAt / dyAvApRthivyorantarAle trizaGkoriva kAvyatvAkAvyatvayorantarAle'valambamAnasyAsyApi padyasya duSpratiSTheti bhAvaH / nanu-'AMzikadoSAtiriktau zabdArtho kAvyaM, tathA ca-'nyakkAro hyayameva..' ityatra doSasadbhAvasyAMzikatayA 'adoSau zabdArthoM kAvya' miti lakSaNaM niravadyam' iti cet / itthamevAGgIkriyeta yadi doSAH kaJcidevAMzaM dUSayeyuH, naca tathetyAha-nacetyAdinA / naca zrutiduSTatvAdayo duHzravatvAdayaH / doSAH / kAvyasya / kazcit / eva / aMzam / dUSayanti iti vAcya' miti vAcyam / vAdI soluNThanaM pRcchati-kim / tarhi / siddhAntyuttarayatisarvam / eva / kAvyam / 'zrutiduSTatvAdayo doSA dUSayantI'ti pUrveNAnvayaH / tadeva siddhAntayati-kAvyAtmabhU 3 'atraive' ti madadhiSThito dezo'dhikaraNaM 'nihantI' tyasya ca nizzeSeNa hanyamAnatayA rAkSasakulaM ca karmeti tadidamasambhAvyamAnamupanatamiti puruSakArAsampattiva'nyate / 'jIvatyaho rAvaNaH' iti matkartRkAyA jIvanakriyAyA evaM sarvathA'naucitye'pi jIvanatyAgasyApi daivAdhInatvaM svasmiMzca jIvati rAkSasakulakamikAyAstApasakartakAyA nihananakriyAyAH sarvathA'sambhAvanIyAyA api sambhAvyamAnatvenopasthAnaM khadaurbhagavilasitAbhidhAnaM ca dhvanayati, 'rAvaNa' iti ca svArtha jahat parAdhInatvasvAkarmaNyatvAdi dyotayadarthAntare saGkramitam / 4 'dhidhi' giti nipAtasya krodhAtizayavyaJjakatvaM, 'zukrajita' miti kRtazca devarAjAbhibhAvinyA ojasvitAyA vaiyarthyAbhivyaJjakatvaM 'prabodhitavatA kiM kumbhakarNene tyupasargAdInAM 'daivaM balaM syAGkala' miti svapuruSArthavaiyarthyAbhivyaJjakatvam, 'vargagrAmaTikA' iti taddhitAdInAM svapauruSasmArakatvaM tatazcAmarSAtizayAbhivyaJjanam / 5 prAgukta 'nyakkAro hyayameva' ityatretyarthaH /
Page #23
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / yaduktaM dhvanikRtA "zrutiduSTAdayo doSA anityA ye ca drshitaaH| dhvanyAtmanyeva zRGgAre te heyA ityudAhatAH // " iti / tasya / rasasya camatkAra vizeSasyarthaH / anapakarSakatve'pakarSakartRtvAbhAve sati / teSAM zrutiduSTatvAdInAm / doSatvaM doSAtmanA'vasthIyamAnatvam / api / na aGgIkriyate 'apakarSakatve punasteSAmAMzikatve'pi sarvadUSakatva' miti zeSaH / anyathA prakArAntareNa nityadoSAnityadoSatvaSyavasthA / api / n| syAt / ayaM bhAvaH--nanu yatrAMze doSaH, tatra tAvAnaMzo dUSyate, yatra punaH sarvatovyApI, tatra sarvathA duSTatvamiti niyamasiddham / atha AMzikadoSazca na 'adoSA' viti kAvyatvaM vyAvarttayate, kintu sarvatovyApIti cet kinAma doSatvamiti gaveSaNIyam, tathA sati rasApakarSakatvameveti antataH siddhAntaH / rasasyaiva kAvyAtmatvam / AtmabhUtasya rasasya yAvad yena nApakarSastAvanna tasya doSatvaM, yena cApakarSastasya doSatvam ; sarvatovyApinaH punA rasasyApakarSakatvenaiva doSatve tathAsiddhe'pi tasyAMzikatvavyavahAro'navadhAnamUla: / ata eva tarkavAgIzAH prAhuH--'paramparayA rasadUSakatvenaiva teSAM sarvadUSakatvamavyAhatameva / ' iti / na ca kAvyasya sarvamapyaMzaM dUSayan doSaH kAvyatvaM vyAhantumISTe / ata evAhuSTippaNIkArA:-'yadi sarvatra doSaH kAvyasya sarvamevAMzaM dUdhayanna kAvyatvamevotpAdayettarhi 'turaGgakAntAmukhahavyavAhajvAleva' ityatra vaDavAgnijvAlArUpasyArthasya viprakRSTatayA bhAnAt kliSTAkhyArthadoSApattiH / evaM ca kAvyatvaM na syAt paraM samudrAntInAyAM vaDavAnalajvAlAyA kadAcit sambhAvyamAnasya madhyollasanasya puri darzanAbhedAdhyavasAyenAsyA jvAlAtvotprekSaNAt ko nAmAsya kAvyatvaMnivArayitumISTe / ' iti / na cApakarSakatvaM nAma sarvathA tirodhAyakatvaM vyAghAtakatvaM vA, evaM ca-rasasyAnubhUyamAnatve 'pi doSatAdavasthyasvIkAre na kA'pi kSatiH / ata evoktaM TippaNIkAraiH-'kvacidrase bhAsamAne'pi doSatvamaGgIkriyate eva, yathA-bhagavadbhartaharisaGkalitavairAgyazatakasya 'aho vA hAre vA kusumazayane vA dRSadi vA' iti zloke mithyAtvena paribhAvyamAnaM jagadAlambanam , tapovanAdikamuddIpanam , sarpahArAdyoH samadarzanamanubhAvaH, matidhRtiharSAvyabhicAribhAvAH, nirveda: sthAyibhAvaH, evaM zAntarasaniSpattau satyAmapi 'kvacitpuNyAraNye' iti yadabhihitaM tadvikalpapratipAdakamabhedavAsanAviruddhamanucitamavabhAsate / dhArArUDhasarvasAmyavigalitabhedAbhimAnagranthehi sarvatra sarva zivamayaM pazyatastapovane nagarAvaskarakUTe ca vimalAtmalAbhatRptatayA samAnadRzaH kvcitpunnyaarnnyaadivcnmnucitoccaarnnmev|' iti / vastutastu-nAtra zAntAbhivyaktiH, na vA rasAnaucityam' kintu zaGkaraviSayakaratyabhivyaktiH / zAntodAharaNatAtu prAcAM gauravaikajIvyA / doSazca niravadhi svarUpasannityaH sAvadhi punaranityaH / ata evAhuH-'doSo guNatvaM bhajate, doSatvaMvA nirsyti|' iti 'vakrAdyaucityavazAda doSo'pi guNaH kvacit kvacinnobhau' iti ca / nanu yadi rasApakarSakatayaiva doSANAM doSatvaM, na punaranyatheti siddhAnte yAvadrasasattvaM tAvat kAvyasya kAvyatvaM, doSANAM doSatvAbhAvazca; yAvat punA rasAbhAvastAvat kAvyasya kAvyatvAbhAvo, doSANAM punardoSatvam , iti svata eva nirdoSayoH zabdArthayo: kAvyatvam / ityucyeta ? tarhi nityA doSA ete, ete punaranityA iti vibhAgo na sampadyeta / atha nityAH sacetasA sarvathA parihAryyAH, na punaranityA api tathA parihAryAH / kvacitteSAmupAdeyatAyAapi sambhavAt / nityAnAM ca doSANAM rasApakarSakatve'pi kAvyatvAbhAvo vaktumazakyaH / nApakRSTaM kiJcitsarvathA svarUpato'pahIyate / tasmAt-nityAnAmapyamISAM kAvyAtmabhUtasya camatkAraprANasya rasasyApakarSakatve'pi teSAM sadbhAvaH, tasminnapi kAvyatvamavyAhatameveti suSThUktaM kavirAjaiH 'tasmAdavyAptilakSaNadoSaH' / iti / ___ doSANAM nityAnityatvAprAmANikatvanirAsAyAcAryyasammatiM darzayati-yaduktamityAdinA / yad yasmAt kAraNAt / dhvani kRtA dhvanyAlokanirmAtretyarthaH / uktam / kimityapekSAyAmAha-'ye / zrutiduSTAdayaH zrutiduSTatvAdayo duHzravAzlIlatvAdaya iti yAvat / 'striyAm ' / 4 / 1 / 3 / itivadbhAvapradhAno nirdezaH / anityAH / doSAH / ca / darzitAH / te 'sarve'poti zeSaH / dhvanyAtmanirdhvanyamAno'rtha evAtmA yasya tasmin / eva / zRGgAre zRGgArAdAvityarthaH, atra zRGgArapadasyocitarasopalakSakatvAt / tathA ca vIrazAntAdbhutAderapi parigrahaH / heyaaH| itI tyevam / udaahtaaH||'iti|
Page #24
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAhityadarpaNaH / [prathama:kizcaivaM kAvya praviralaviSaya, nirviSayaM vA syAt , sarvathA nirdoSasyaikAntamasambhavAt / nanu ISadarthe natraH prayoga iti cet ! tarhi ISaddoSau zabdAtho kAvya' mityukta nirdoSayoH kAvyatvaM na syAt, 'sati sambhava ISaddoSA' viti cet ? etadapi kAvyalakSaNe na vAcyam, ratnAdilakSaNe kITAnuvedhAdiparihAravat / nahi kITAnuvedhAdayo ratnasya ratnatvaM vyAhantumIzAH, kintUpAdeyatAratamyameva kartum ; tadvadava zrutiduSTatvAdayo'pi kAvyasya / uktaM ca-kITAnuviddharatnAdisAdhAraNyena kAvyatA / duSTeSvapi matA yatra rasAdhanugamaH sphuTaH // " iti / nirdoSayoreva zabdArthayo: kAvyatvasvIkAre ApattyantaraM darzayati-kizcetyAdinA / vizca / evama 'adoSau zabdArthoM kAvya' mityevameva svIkAre ityarthaH / kAvyama / praviralaviSayaM prabiralAveva viSayo yasya tat , duHsampAdyamityarthaH / vA'thavA / nirviSayaM nirgato viSayo yasya tat syAt / kuta ityAhasarvathA sarvaprakAreNa nirdoSasya / ekAntamekapadam / asambhavAt / taduktaM bhagavatA 'sarvArambhA hi doSeNa dhUmenAgnirivAvRtAH / ' iti / nanu tahI SaddoSau zabdArthoM kAvya' mityeva syAt, kA punaH kSatiH? iti cenetyAha-nanvityAdinA / nana / ISadarthe ISat svalpamarthastatra, kiJcidityarthe iti yAvat / natraH 'adoSo' ityatra doSapadena samasyamAnasya 'naji' tyavyayasyetyarthaH / prayogaH / 'syAt' iti zeSaH / 'najabhAve niSedhe ca svarUpArthe'pyatikrame / ISadarthe ca sAdazye tadviruddhatadarthayoH // ' iti medinI / itItyevam ceda yadi / 'vivakSyate' iti zeSaH / tarhi 'ISahoSau / zabdArtho / kAvyam / ' itItyevam / ukte / 'satIti' zeSaH / nirdossyoH| 'zabdArthayo' riti zeSaH / kAvyatvam / na / syAt / ato'vyAptitAdavasthyameveti bhAvaH / nanu-sambhave 'sadoSatAyAH' iti zeSaH / sati / ISadoSau / 'zabdArthoM kAvya' miti zeSaH / itItyevam / cet / 'tahI 'ti zeSaH / etata 'ISadoSau zabdArthoM sati sambhave kAvyam' iti / api / kAvyalakSaNe 'nirUpyamANa' iti zeSaH / ratnAdilakSaNe / kITAnuvedhAdiparihAravat koTenAnuvedhAdi tasya parihArastena tulyam / AdipadaM mAlinyAdilakSakam / anuvedho'nusyUtatvam / na naiva / vAcyam / tadevopapAdayati-hi yathA / nipAtAnAmanekArthatvAt / kiittaanvedhaadyH| ratnasya / atra ratnapadaM sadazopalakSakam / tathA ca-ratnAdarityarthaH / ratnatvaM ratnatvAdItyarthaH / atrApi ratnapadasya sadRzopalakSakatvAt / vyAhantum IzAH samarthAH / na naiva 'bhavantIti zeSaH / kintu upAdeyatAratamyamupAdeyasya ratnAdestAratamyamISadutkRSTAtyutkRSTatvam / (krm)| eva na tu svarUpatazcayutim / kartum / IzA iti pUrveNAnvaH / tdvttthaa| atra / shrutidusstttvaadyH| api / kAvyasya / 'na kAvyatvaM vyAhantumIzAH, kintUpAdeyatAratamyameva kartu' miti zeSaH / atra prAcAM sammatiM darzayati-uktaM cetyaadinaa| uktaM pratipAditam / 'AlaGkArikAcAryai riti zeSaH / cA pItyarthaH / kimityAha yatra yeSa / TareSa' daHzravatvAdibhirdoSairdUSiteSviti bhAvaH / api 'kAvye' viti zeSaH / kITAnaviddharatnAdisAdhAraNyena / sAdhAraNya samAnatA / 'sAdhAraNa: samAnazce' tyamaraH / kAvyatA kAvyatvam / matA'GgIkRtA 'to' ti zeSaH / rasAdhanagamo rasAizRGgArahAsyAdayastadAderanugamo'nusyUtatvamiti tathoktaH / sphuTaH // ayaM bhAvaH-camatkAraprANabhUtazRGgArAdizAlitayA doSavatsvapi vAkyeSu tathA kAvyatvaM, yathA camatkAravizeSazAlitayA kITAnusyUtAdivapi ratnAdiSu / iti / ' AhurvivRtikArAH kecittu "adoSA" viti cyutasaMskRtyabhavanmatayogakliSTatvAdayo ye zAbdabodhavighaTakA doSAstarasAmAnyAbhAvavantAvityarthaH / ete rasabodhapratibandhakAH / doSAntaraM tu kAvyApakarSakam / ityAhuH tanna, vyatirekadhvanerudAharaNe 'dhanyA'si yA kathayasi... sakhyaH zapAmi ... // ' ityatra 'zapAmI' ti cyutasaMskRtitvadoSasattvAt , 'nizzeSacyutacandanaM ... / ' ityAdAvaJjanasyAtyantAsattvabodhAbhiprAyeNa prayuktasya 'dUra' mityasya samAse guNIbhUtatvena sahAnvayenAbhavanmatayogatvadoSasattvAcAvyApteH, adhyAhArNyakriyA'nvayena tadupapattAvapyabhimatAnvayAbhAvena taddoSatAdavasthyAt / " iti /
Page #25
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA dhyAkhyayA sametaH / kiJca-zabdArthayoHsaguNatvavizeSaNamanupapannam,guNAnAM rasaikadharmatvasya 'ye rasasyAGgino dharmAH zauryAdaya ivaatmnH|' ityAdinA tenaiva pratipAditattvAt / 'rasAbhivyaJjakatvenopacArata upapadyate' yattuktaM TippaNIkAraH-'atrAhopuruSikAmAtramidam-doSAbhAvasattAyAMtu kAvyatA nirbAdhevaiti sadoSe'tivyAptivAraNAya 'adoSA vityabhihitam / tatra doSAtyantAbhAvasya durupapAdatvAt kAvyatvopamardakA ye pravalatarA doSAstadrahitau zabdArthoM kAvya mityartho'lpArthakanasvArasyAlabhyate / evaM ca-kvacidanityadoSasattve'pi kAvyatvamavyAhatamevetyarthAt siddham / ata eva-nyakAro hyayameva meM' ityAdau vidheyAvimarzasattve'pi dhvanikAvyatA jAgarUkaiva / nahi 'ISaddoSA' vityanena nirdoSayoH kAvyatvaM vyavacchidyate, sadoSayorvA labhyate, iti kenApi sacetasA'vadhArayituM vAryate / nirdoSayoH svataH kAvyatve sadoSayorlakSaNaghaTakatvAsambhave kutracidISaddoSayoreva tathAtvena kroDIkaraNAt / ' iti / tatra pRcchayate-'adoSAvityanena nirdoSayoryadi kAvyatvaM pratipAdyate, tarhi 'ISaddoSayoH kena / naca tadvidhAyakaM kiJcit / 'sati sambhave' iti nivezyate tarhi 'sarvatra nirdoSau kvacit punarISaddoSau zabdArthoM kAvya' miti vaktavye tathA'bhidhAnaM kimmUlam / anyathA 'analakRtI kvApI' tyapi kimarthamuktam / kiJca etAdRzamapi lakSaNaM na suzobhate / nahi kenApi kITadazAdizUnyameva ratnaM, kvacit punarISatkITadaMzAdimadapi ratnaM bhavati, na tu sarvathA kITadaMzAdimat' iti vaktuM yujyate / 'adoSA' vityanena kAvyatvopamardakairdoSaireva zUnyayoryadi vA kAvyatvamaGgIkriyate / tarhi kiM nAma kAvyam ? kiM tatra tattvam ? kiM vA tadanabhidhAya tadupamardakadoSazUnyayoH kAvyatvamityucyate ? kathaM vA' nAtrAnyo'nyAzrayApAta: ? yadi kAvyatvopamardakadoSazUnyatvameva kAvyatvamityucyeta ? tarhi ke kAvyatvopamardakAH ? ke punarneti vaktavyam / nanu aparihAryyA nityA doSAH kAvyatvopamardakA iti. cet ! 'aho vA hAre vA' ityAdau bhavaddarzitanayena rasAnaucityasya kena parihAryatvaM, kena vA kAvyatvamavasthApyate ? taditi sarva mattapralapitam / naca 'adoSA' viti vizeSaNameva nAyuktaM, kintu-'saguNA' vityapItyAha-kizcetyAdinA / kizca / zabdArthayoH / sambandhasAmAnyavivakSayA SaSThI / saguNatvavizeSaNaM saguNatvasya vizeSaNaM viziSya pratipAdana miti yAvat / 'saguNA' viti vizeSaNamiti bhAvaH / anupapannaM nopapannaM yuktisiddham / hetumAha-guNAnAM vakSyamANAnAM mAdhuryyAdInAmityarthaH / rasaikadharmatvasya rasasya rasAdereke mukhyA dhamastitsvarUpabhUtA iti yAvat, teSAM bhAvastattvaM tasya / rasapadaM rasAderupalakSakaM tena tadAbhAsAdInAmapyupAdAnam / ' Atmano jIvAtmano na tu zarIrasya 'Atmana eva hi yathA zauryAdayaH, nAkArasya, tathA rasasyaiva mAdhuryyAdayo guNAH, na varNAnAm' ityagrimagranthasvArasyAditi bhAvaH / etenAtrAtmazabdasya kalevarArthakatvamapAstam / 'AtmA kalevare yatne svabhAve paramAtmani / citte dhRtau ca buddhau ca paravyAvartane'pi ca // ' iti dharaNiH / zauryAdayaH zauryakrauryyAdayaH / iva yathA tathA / ye| rasasyAGinaH / atrAbhedenAnvayaH / tena-pradhAnabhUtasya rasasyetyarthaH / 'kAvya' iti zeSaH / dharmAH sAkSAtsambandhena sambandhinaH / ityaadinaa| Adipadena 'utkarSahetavaste syuracalasthitayo guNAH // ' ityabhidhIyate / karaNe tRtIyA / tena "yena-'saguNau shbdaarthaavitybhidhiiyte|"iti zeSaH / eva / pratipAditatvAt / 'ataH svoktyaiva viruddha' miti bhaavH| rsaabhivynyjktvenopcaartH| atra-rasAbhivyaJjakatvene' ti 'upacArata' iti padadvayam / abhedAnvayaH / tathAca-rasAbhivyaJjakatA'bhinnenopacAreNeti niSkRSTo'rthaH / anye tvAhaH- rasapadaM rasadharmopalakSaka, tena- 'rasadharmAbhivyaJjakatvene' tyarthaH / iti / upapadyate / 'zabdArthayoH saguNatvavizeSaNa' miti zeSaH / 1 atrAhustarkavAgIzAH-'kecittu.. 'idaM ca pranthakRtAropabIjAnavadhAnAdevoktam / tathAhi-paramparAsambandhaghaTakasya madhyabhUtasambandhino bahirindriyapratyakSatve satyeva-naivamAropaH / yatra tu paramparAghaTakamadhyabhUtasambandhI na bahirindriyapratyakSastatra tvevamAropo dRzyata eva / yathA-'zIto vAyuH, uSNaM jalam , sugandhirvAyuH' ityatra paramparAsambandhaghaTakAnAM madhyabhUtajalAgnipuSpAvayavAnAM sUkSmatvenApratyakSatvAttAdRzasvAropaH / prakRte tu bahirindriyapratyakSasya rasAdeH paramparAsambandhaghaTakatvAnna sambhavatyeva guNatvAropaH zabdArthayoriti, ata evoccaiH zabdatvavattAratvavadAkAzamiti nAropaH / tatra paramparAsambandhaghaTakasya zabdasya bahirindriyapratyakSatvAt / na caivaM 'jJAnatvavAnAtmA' ityAropApattiH / tatra paramparAghaTakasya madhyabhUtasya jJAnasya bahirindriyApratyakSatvAditi vAcyam / yadi ca tAdRzAropo nAsti tadA kAraNAntarAbhAvasyaiva tatra
Page #26
--------------------------------------------------------------------------
________________ saahitydrpnnH| [prathamaHiti cettathA'pyayuktam, tathAhi-tayoH kAvyasvarUpeNAbhimatayo raso'sti, na vA; nAsti cehuNavattvamapi nAsti; guNAnAM tadanvayavyatirekAnuvidhAyitvAt / asti cet kathaM noktaM ' rasavantA' viti vizeSaNama, 'guNavattvAnyathA'nupapatyaitallabhyate' iticeta ! 'sarasA' vityeva vaktaM yuktam, 'na saguNA' viti; nahi 'prANimanto dezA' iti vaktavye 'zauryAdimanto dezA' iti kenaapyucyte| ayaM bhAvaH-rasa AtmavaccamatkAraikavarUpaH sa ca zarIreNeva zabdArthAbhyAmabhivyajyate, taditi AtmAnaM pratyAyayataH zarIrasya zauryAdizAlitvamiva rasaM pratyAyayatoH zabdArthayorapi mAdhurvyAdizAlitvam / iti / rasadharmA guNA mAdhuryyAyAsteSAmabhivyaJjako zabdArthAviti tattvenopacAreNa tayoH saguNatvaM yujyate / iti vA / itItyevam / cet / vivakSyate 'tahI' ti zeSaH / tathA'pi / ayuktaM na yuktam / tadevopapAdayati-tathA hi| yathA hyayuktaM tathaivopapAdyata iti bhAvaH / tayoH / kAvyasvarUpeNa / abhimatayoH / tadadoSau zabdArthoM saguNAvanalaGkRtI punaH kvApi / ' ityuktadizeti zeSaH / zabdArthayoH / raso rasAdiH / rasapadaM rasAyupalakSakam / asti / vA'thavA / na 'asti rasa' iti zeSaH / atha pAvRtya praznAbhiprAyamudghATayati-na / asti / 'rasaH zabdArthayoritI' ti zeSaH / cet / 'tI' ti zeSaH / guNavasvam / api na asti / kuta ityAha -guNAnAm / tadanvayavyatirekAnuvidhAyitvAta / rasAyanvayavyatirekAnuvidhAyitvAt / ayaM bhAvaH-'AtmAdhiSThAnamantarAtmasvarUpeNAbhimatamapi zarIramupacAreNAtmaguNAdhiSThAnaM ca pratIyamA namapi yathA na kharUpasat , tathA rasAdhiSThAnamantarA rasakharUpeNAbhimatAvapi zabdArthoM guNavRttyA rasaguNAdhiSThAnaM pratIyamAnAvapi na rasadharmAdhiSTAnabhUtauM / iti / atha-cet / asti / 'rasAdi' riti zeSaH / tarhi / 'rasavantau rasAdizAlinau' / itItyetat / vizeSaNam / kathaM kena hetunaa| na naiva / uktam atha-guNavattvAnyathA'nupapattyA guNavattvasyAnyathA rasAdivattvavyatirekeNAnupapattiriti tayA / eta 'drasAdivantA' viti vizeSaNam / 'labhyate tAtparyeNAdhigamyate / ' iti / cet / tarhi / 'sarasau rasAdizAlinau / ' itItyetat / 'zabdArthayorvizeSaNa' miti zeSaH / eva / vaktum / yuktam / 'atra rUDhiprayojanAbhAvAlakSaNA'prasaGgAt / ' iti zeSaH / ata eva-na na tu / 'sgunnau'| iti vizeSaNa miti zeSaH / upapAdayati-hi yataH- 'praannimntH| deshaaH|' iti vaktavye 'satI' ti zeSaH / zauryAdimantaH 'zauryakrauryAdizAlina' ityarthaH / deshaaH| na naiva / kenApi 'sacetase' ti zeSaH / ucyate / ayaM bhAvaH-'saguNau zabdArthoM' iti nopapadyate, guNAnAM rasamAtradharmatvAttatraiteSAmasambhavAt / nanu guNAbhivyaJjako zabdArthAviti svAbhivyaJjakatAsambandhena zabdArthaniSTatvaM guNAnAmiti cedetadapi na vAcyam / tathA'pi rasavattAyAH pUrvamavadayamaGgIkAryatvam / guNavRttyA'pi guNAnAM zabdArthaniSTatvasvIkAre rasavattAyA api tathA zabdArthaniSTatvamavazyamabhyupetavyam / ataH sarasatvameva tayorabhidheyam / nahi prANimanto dezA' iti vaktavye 'zauryAdimanto dezAH' iti sacetasA kenApyabhidhIyate / iti / yattvAiSTippaNIkArAH-'atredamAkUtam-'nirguNe'tivyAptivAraNAya 'saguNA' vityuktam , guNAnAM rasaikaniSThatve'pi paramparayA tadabhivyaJjakazabdArthaniSThatvamiti bhAvaH / ata evASTamollAse 'guNavRttyA punasteSAM vRttiH shbdaarthyormtaa|' ityabhihitam / tathA satyeva 'madhuraH zabdaH, madhuro'rthaH ityAdivyavahAraH saGgacchate / ' iti / tatredamAlocyate-nirguNaM tAvat kAvyaM bhavati na vA, bhavatIti cet 'saguNA' viti kimartham / na bhavatIti cet 'akuNThotkaNThayA pUrNamAkaNThaM kalakaNThi ! -kalpanIyatvAt / ata evodayanAcAryeNoktam 'Arope sati nimittAnusaraNam , na tu nimittamasti / ' ityAropaH / yastu japAkusumasya bahirindrayapratyakSatve'pi lohitaH sphaTika ityAropastatra japAkususaM nedazaparamparAgharakaM japAkusumasya sphATikAvRttitvAt / kintu japAkusumasya svacchadravyasAnnidhyameva tadrahitaM pRthagevAropanimittamiti sudhIbhiravadheyam / ' ityAhuH / tanna sthUlajalasaMyogena zIto vAyuH, arkopalasaMyogena uSNaM jalamityAdau sthUlajalArkopalasaMyogaghaTitayoH parasparayormadhyapadArthayoH sthUlajalArkopalayorbahirindriyapratyakSatve'pi viziSTadhIniyAmakatvena sambandhatvAGgIkArAt / cidAnandacamatkAramayasya rasasya bahirindriyapratyakSAviSayatvena taddhaTitaparamparAyAH sambandhatvAGgIkAre bAdhAbhAvAca / vastutastu yatra paramparayA viziSTadhIniyAmakatvaM tatraiva tasyAH sambandhatvaM kalpyate / yatra tu viziSTadhIniyAmakatvaM, tatra tu sambandhatvaM na kalpyata eva / tena 'jJAnatvavAnAtmA' ityAdau svasamavAyisamavAyasya na sambandhatvam / ' iti /
Page #27
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / - nanu 'saguNau zabdAau~ / ' ityanena 'guNAbhivyaJjako zabdArthoM kAvye prayojyA 'vityabhiprAyaH / iti cet, na; guNAbhivyaJjakazabdArthavattvasya kAvya utkarSamAtrAdhAyakatvam, na tu svarUpAdhAyakatvam / uktaM hi-kAvyasya zabdArthoM zarIraM, rasAdizcAtmA, guNAH zauryAdivat, doSAH kANasvAdivat , rItayo'vayavasaMsthAnavizeSavat , alaGkArAH kttkkunnddlaadivt|' iti / etena-analaGkRtI punaH kApi / ' iti yaduktaM tadapi parAstam / ' asya hyarthaH-'sarvatra sAlaGkArI, kvacittvasphuTAlaGkArAvapi zabdArthoM kAvya' miti, tatra sAlaGkArazabdArthayorapi kAvye utkarSamAtrAdhAyakatvAt / etena 'vakroktiH kAvyajIvitam' iti vakroktijIvitakAroktamapi parAstam, vakrokteralaGkArarUpatvAt / mAm / kambukaNThayAH kSaNa kaNThe kuru kaNThAtimuddhara // ' iti katham, ojasvitayeti cet, nehaujo guNaH, prakRtarasaparipanthitvAt / tarhi-prasAdavattayeti cet, 'mitrAtriputranetrAya trayIzAtravazatrave / gotrArigotrajitrAya gotrAtre te namonamaH // ' iti katham / ata evAhuH paNDitarAjAH-'lakSaNe guNAlaGkAranivezo'pi na yuktaH, 'uditaM maNDalaM vidhoH' iti kAvye dUtyabhisArikAvirahiNyAdisamudIrite'bhisaraNAdividhiniSedhajIvanAbhAvAdipare 'gato'stamarkaH' ityAdau cAvyAptyApatteH / na cedamakAvyamiti zakyaM vaditum , kAvyatayA'bhimatasyAsyApi tathA vaktuM shkytvaat|' iti / nana 'sarasA' viti vaktavye 'saguNA' viti nocyate, 'kintu' guNAbhivyaJjakAvityabhipretya 'saguNA' vitiH tathAca-'prANimanto dezA' iti vaktavye 'zauryAdimanto dezA' ityatra prasiddhiprayojanAbhAvAnmA lakSaNA sambhUt, sambhavati punastattathA prayojanAnapAyAdityAha-nana / 'saguNau / zabdArthI 'kAvya' miti zeSaH / ' ityanena / gunnaabhivyckii| shbdaarthii| kAvye / atra nimitte saptamI / 'pryojyau|' ityabhiprAyaH / 'lakSaNAmUla' miti zeSaH / iti / cet / na tarhi yukta' miti zeSaH / upapAdayati-guNAbhivyaJjakazabdArthavattvasya / kAvye / atra viSaye saptamI / utkarSamAtrAdhAyakatvamutkarSoM rasAdimattayA pratItiH, sa eveti, tasyAdhAyakaM sthApakaM tasya bhAvastattvamiti tathoktam / natu / svarUpAdhAyakatvam 'saGghaTate' iti zeSaH / sammatiM darzayati hi yataH / uktam / kimityAhakAvyasya rasaprANitavAkyAtmakasyetyarthaH / shriirm| zabdArtho / rasAdI rasatadAbhAsAdiH / ca punaH / AtmA / zauryAdivacchauyyaudAr2yAdivat / 'Atmana iva rasAdedhA' iti zeSaH / guNAH mAdhuryojaHprasAdA ityarthaH / kANatvAdivat kANatvakhaJjatvapaGgutvAdivat / 'zarAramAtrasambhAvana' iti zeSaH / doSA duHzravatvAzlIlatvAdaya ityarthaH / avayavasaMsthAnavizeSavadavayavAnAM karacaraNAdInAM saMsthAnavizeSaH saGghaTanavizeSastadvat / 'zarIradADharyAdipratyAyanavizrAmAH / ' iti zeSaH / rItayo vaidAdyAH / kaTakakuNDalAdivat / kaTako hastAbharaNam / kuNDalaH karNAbharaNam / 'zarIramAtraprasAdhakA' iti zeSaH / alaGkArAH punaruktavadAbhAsAnuprAsopamAprabhRtaya ityarthaH / 'mantavyAH' iti zeSaH / iti / tathA ca- rasavattvamantareNa zabdArthayorguNAbhivyaJjakatayA prayojyatvAGgIkAre'pi na kAvyasya rasAtmakatvalAbha iti niSkRSTam / sammaterAnuSaGgikaM phalamAha-etena 'kAvyasya zabdArthoM zarIraM..., alaGkArAH kaTakakuNDalAdivat / ' ityAdyabhidhAnenetyarthaH / kvApi na tu sarvatra yatra rasasadbhAvastatraiveti bhAvaH / analaGkatI nAlaGkRtiralaGkAro'nuprAsopamA''dyanyatamo yatra tAviti tathAbhutau / atreSadarthe natraH prayogaH / punaH / etena 'adoSatve sati saguNatve ca satI'tyavazyamUDamiti sUcitam / 'zabdArthoM kAvyam' iti pUrvaNAnvayaH / ' itItyevam / yat / uktaM 'prakAzakArai 'riti zeSaH / tat / api / parAstaM parAbhUtam / kathamityAha- hi yataH / asya 'analAkRtI..' ityabhidhAnasya / ayam / arthaH / 'sarvatra sati sambhave / sAlaGkArau / zabdArtho / kAvyam / kvacita sAlaGkAratvAsambhave'pi rasavattAyAH sambhava ityarthaH / tu punaH / 'asphuTAlaGkArau na sphuTo'laGkAro yatra tau| api / shbdaartho| kAvyam / ' iti / tatra tasmin / kAvye / sAlaGkArazabdArthayoH sAlaGkArayoH zabdArthayoH / api kiM punaranalaGkArayoH zabdArthayorityarthaH / utkarSamAtrAdhAyakatvAt / mAtrapadena svarUpAdhAyakatvaM vyAvaya'te / idaM tattvam-avazyaM nirdoSatvAvacchinnasaguNatve sati
Page #28
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAhityadarpaNaH / [prathamaHyacca kvacidasphuTAlaGkAratva udAhatam 'yaH kaumAraharaH sa eva hi vara,stA eva caitrakSapA,ste conmIlitamAlatIsurabhayaH prauDhAH kadambAnilAH / sA caivAsmi, tathA'pi tatra suratavyApAralIlAvidhI raMvArodhasi vetasItarutale cetaH samutkaNThate // 2 // ' kvacidanalaGkAratve'pi zabdArthoM kAvyam / iti lakSaNaM proktaM prakAzakAraiH / idaM ca 'ye rasasyAGgino dharmAH..' ityAyuktadizA rasasyaivAtmatayA'mISAmapyabhimananAt , AtmabhUtaM rasaM vinA ca zarIrasthAnApanayoH zabdArthayoH zarIritvAnupapatteH / prakArAntareNa tathA dyotanaM 'prANimanto dezAH' iti vaktavye 'zauryAdimanto dezAH' ityAdhuktivanna yuktam / iti / AnuSaGgikaM phalaM lakSayati-etenAlaGkArasya kAvyatvAdhAyakatAnirasanenetyarthaH / 'vakroktirvakA kAkvAdinA'nyathAbhUtatAM nItA'ta eva vilakSaNeti yAvat, uktiriti tthoktaa| kAvyajIvitaM kAvyasya jIvitamAtmeti tathoktam / iti / vakroktijIvitakAroktaM vakroktijIvitaM tannAmAnaM granthaM karotIti vakroktijIvitakArastena kuntakenoktamiti tathoktam / api parAstam / kuta ityaah-vkroktH| alaGkArarUpatvAdalaGkArasvarUpatvAt / ayaM bhAvaH-vakroktiralaGkAravizeSaH, asau ca na jIvitam , rasasyaiva tattvopapatteH / iti / AnuSaGgikaM phalaM nirdizya siMhanirIkSaNanyAyena punaH 'analakRtI..' ityAyuktaM nirasyati-yaccetyAdinA / yat / ca / kvacit / kAvyaprakAza ityarthaH / nAnno nirdezAbhAvastu tadapasiddhAntatAkhyApanArthaH / asphuTAlaGkAratve / atra viSaye sptmii| udAhatam / 'padya'miti zeSaH / 'yaH / kaumAraharaH' kaumAraM vAlyaM paramarasikatayA suratotsavadAnena hRtavAnapanItavAniti tathoktaH / etena nAyakasya 'zrImAn suratadakSazca yoSitAM sammataH pumAn / ' ityuktaM yogyatvaM, nAyikAviSayazcAnurAgo dyotyate / 'harateranudyamane'c / ' 3 / 2 / 9 ityac / hi yadyapItyarthaH / nipAtAnAmanekArthatvAt / sa suratotsavadAnena hRdayaGgamaH / eva na tvitaraH / etenopptisnidhybhaavo'nubhaavyte| varaH svayaMvRtaH / viyate priyatayA svayamabhilaSyate iti vrH| etena nAyikAyA nAyakaviSayako'nurAga aavedyte| tAH suratotsavena kSaNamiva vyapanItA ityarthaH / eva na vitarAH / etena tAsAM nitAntamupabhuktatvaM priyatvaM ca dyolyate / caitrakSapAzcaitrasya kSapA rAtraya ityarthaH / atra caitrapadaM vaizAkhasyApyupalakSakam , tena caitravaizAkharAtraya ityarthaH / 'triyAmA kSaNadA kSapA' ityamaraH / yadvA-vaizAkhe grISmasya sAnnidhyena tadAtrINAmatisuratAmodakatA'bhAvena yathAzruta evArtho jyAyAn / yadvA-caitrasya kSapA iva kSapA vihArayogyA rAtraya iti tathoktAH / evaM cetarAsAmapi tadupamitAnAM rAtrINAmavagamaH / madhyamapadalopaH / yadvA-caitrasya citrAyuktasya candramasa iti yAvat kSapA ityarthaH / atra bahutvena nirdezaH punaH punazcitrAcandramasoluMge sambhavantInAM sarvAsAM rAtrINAM sUcanAya / tathAca- citrAcandramasoriva nAyikAnAyakayozcitrAcandramasoryoge suratAmodahetubhUtA rAtrayaiti bhAvaH / tAsAM prAzastyaM ca--'citrAcandramasoriva / ' ityAdinA mahAkavibhirugItapUrvam / te tdaaniintnsjaatiiyaaH| c| ummIlitamAlatIsurabhaya unmIlitA vikasitA mAlatIsurabhayo mAlatIsambandhinaH sugandhA yatra yena veti te tathoktAH / caitramAsasambandhinInAM rAtrINAM sAnnidhye mAlatyA jAterasambhavAttadupalakSitA vAsantI bodhyaa| 'mAlatI yuvatI kAkamAcyAM jAtivizalyayoH / jyotsnAyAM nizi nadyAMce' ti haimaH / kvApi 'mAdhavI'tyeva pAThaH / prauDhAH / kadambAnilAH kadambAnAmanilAH / kadambAna prApyAvaruddhasaJcAratayA zItalA vAyava ityarthaH / atrAhustarkavAgozAH-"kadambAnilA dhUlIkadambavAyavaH / caitre tasyaiva (dhUlikadambasyaiva) sambhavAt / kecittu 'kadambAnilAH kadambavanAnilAH / vanAnilAnAM prauDhatve vanabahirbhUtAnAM mAndyopalambhAduddIpakatvenAha prauDhA iti / ' iti yAcakruH / tanna, tathAtve kadambaparyantAnudhAvanasya niSprayojanatvAt , 'araNyAnilA' ityanenaiva tadarthalAbhAt / naca mAlatIsambandhanaivAnilAnAM saugandhyalAbhAtkadambasambandhadarzanaM vyarthamiti vAcyam / vilakSaNasaugandhyalAbhAya tasya sArthakatvAt / yathA 'ramaNIkamanIyakapolatale paripItapaTIrarasairalasaH / ayamaJcati paJcazarAnucaro navanIpavanIdhuvanaH pavanaH // ' navA navapuSpitetyarthaH / atra candanasambandhena saugandhyalAbhe'pi vilakSaNatAlAbhAya kadambasambandhadarzanam / " iti / sA tattatsattve suratAnandaikAnubhavitrItyarthaH / ev| c| asyaham / tathA'pi tattadupabhuktasakalasAmagrIsattve'pi
Page #29
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / ityetaJcintyam / atra hi vibhAvanAvizeSoktimUlasya sandehasaGkarAlaGkArasya sphuTatvam / asakRdupabhuktAnAM bhogyAnAM punarbhogotkaNThAyA anucitatve'sambhavatve'pi veti yAvat / tatropabhuktaparityaktasya vAntAyitatvena punarbhogAnarhe revArodhasi narmadAtaTe / 'vartamAne' ityarthaH / etena tatsalilasAnnidhye tatratyAnAM latA''dInAM nibiDatvena suratasAdhanataucityaM dyotyate / vetasItarutale vetasI vetasalatA saiva (vizAlatayA latAntarAzrayatayA ca ) taruriti, vetasyA ( veSTitaH ) taruriti vA; tasya talaM tatra / yadvA vetasInAM taravo vetasIpradhAnA vRkSAsteSAM tale tasminniti vA / suratavyApAralIlAvidhau suratAnAM sukhena ratAnAM ramaNAnAM ( ratInAM ) vyApAra udyamastena lIlAvidhirlIlAyA veSavinyAsAdervidhiH sampAdanaM tatra tannimittamityarthaH / cetazcittam / 'cittaM tu ceto hRdayaM..' ityamaraH / ' madIya' miti zeSaH / samutkaNThate samyaG na tu haThAt manAgvotkaNThate / atra revAkUle kRtakele: svasaubhagAtizayaM manyamAnAyA asakRdupabhukteSvapi varopakaraNAdiSu tattatsannihitatayA punaH saMsphurantyAH samutkaNThAyA ucitatvaM sUcayantyAH kasyA api svAdhInanAyakAyA nAyikAyA uktiriyam / padyamidaM ca zArGgadharapaddhatistham / zArdUlavikrIDitaM cAsya vRttam / tallakSma prAguktam // 2 // iti / etat / cintyaM vicAraNIyam / kimiti cintyamityAha - atrAsminnudAhRte 'yaH kaumAraharaH...' iti padya iti yAvat / vibhAvanAvizeSoktimUlasya vibhAvanA vizeSoktizca vakSyamANalakSaNI alaGkAravizeSau, te eva mUlaM yasya tasya, tayorvA mUlaM mUlabhUta iti tasya / sandehasaGkarasya sandeha pradhAnasya saGkarAlaGkArasyetyarthaH / sphuTatvam / tena yat prakAzakRdbhirasphuTAlaGkAratayodAhRtaM tatsadoSatayA vicAraNIyamiti bhAvaH / 19 6 idamabhihitam-tatra tAvat ' kAraNamantareNa kAryotpattinivedanaM vibhAvanA' iti samutkaNThAyAH kAraNaM tattadupabhuktatAyA abhAvaH priyatamairvarAdibhirvA virahaH / nahi nityaM niSevyamANAH padArthAH sarasA upatiSThante / ata evoktaM 'kAmAnAmatisevayA' / iti / prakRte tasyAbhAva:, tathA sati ca tasyAH kAyryarUpAyAH samutkaNThAyA utpattiriti vibhAvanA / tathA 'kAraNasattve kAryAnutpattirvizeSoktiriti anutkaNThAyAH kAraNaM tattadupabhuktatvaM, tatsattve ca tasyA anutkaNThAyA utpattyabhAva iti vizeSoktiH / anayoH punarudAhRte paye keti sandehastanmUlakazcaivaM saGkaraH spaSTaH, tatra bAdhAnutpatteH / yattUkaM 'yadyapi vibhAvanAvizeSoktI tAvatsambhavataH / tathAhi ... tathA'pi nate sphuTe kAraNakAryabhAvasyA - rthikasya sattve'pi tadvAcakanajAdinA'nupAttatvAt / yadi ceto'nutkaNThitaM netyabhidhIyeta tadA vizeSokteH sphuTatvaM bhavediti bodhyam / anayorasphuTatvena tanmUlakaH sandehasaGkaro'pyasphuTa iti, nirvivAdam' iti, 'vizeSoktivibhAvane vidyamAne api na sphuTe / kathamiti cet ? ittham - vizeSoktistAvatkAraNasattve'pi kAryAbhAvakathanam / atra cAnutkaNThAkAraNaM varopakAraNayorupabhuktatA, tatsattve yadyapyanutkaNThA'bhAva utkaNThArUpo nirdiSTa eva, tathA'pi nAnutkaNThA'bhAvatvena, kintUtkaNThAtvenaiva / tasmAdasphuTatvamasyAH / yadi 'ceto'nutkaNThitaM ne' tyabhidhIyeta tadA sphuTatvaM bhavet / evaM kAraNAbhAve'pi kAryotpattikathanaM vibhAvanA / atra cotkaNThAkAraNaM varopakaraNayoratattA / tadabhAvazca yadyapyukta eva, tathA'pi nAtattAvirahatvena, kintu tattArUpeNaiva / abhAvAbhAvasya tattvAt / ato'syA asphuTatvameva / na ca 'sa eve' tyevakAreNAtattvAbhAvapratIteratattAbhAvatvena pratItau kathamasphuTatvamiti vAcyam / vizeSaNasaGgatenaivakAreNa vizeSye vizeSaNAyogasya vyavacchedo hi pratyAyyate, natu vizeSaNAbhAvAbhAva evAhatya, paryavasAnaM tu tatretyasphuTatyameva / evaM vizeSyasaGgatenApyevakAreNa vizeSyabhinne vizeSaNAbhAva eva nAhatya pratyAyyate, kintu vizeSaNayogAbhAva iti draSTavyam / ata eva 'zaGkhaH pANDura eve' tyAdau ' nApANDuraH ' 'pArtha eva dhanurdharaH' ityAdau ca 'nAnyo dhanurdhara' ityAdiH kadAcitsphuTatvArtha prayujyate / daNDyAha- 'tvanmukhaM tvanmukhenaiva tulyaM nAnyena kenacit / ' iti / anyathA punaruktistatra syAditi / anayorasphuTatve ca sandeharUpasaGkaro'pyanayorasphuTa iti vibhAvanIyam / ' iti ca / tatsarvamavicAraramaNIyam / tathAhi - ' yadyapI' tyarthakatayA prayuktaM 'hI' ti, 'tathA'pI' ti tu svArthe prayuktaM tadityanayordvayI vibhAvanAvizeSoktyormUlabhUte / naJA'nupAtte'pi niSedhe tayA'sya pratyAyitatvAt / na cAtra najA sAkSAnniSedho yukta:, tathA sati tayorekatarAyA eva sambhavAt, viruddhalakSaNayorekatrAsambhavAcca / ata eva tatsaGkarasya sandehapUrvakatvamabhimatam / yadyapi - 'aho ahobhirmahimA himAgame'pyabhiprapede prati tAM smarArditAm / tapapUrttAvapi medasAmbharA vibhAvarIbhirbibharAmbabhUvire // ' ityAdau vizeSoktivibhAvanayoravagama iti vaktuM zakyate, tathA'pi naikatrAMze / tasmAt tayoryatraikatra sambhavastatretthameveti niHsaMzayitam / uc
Page #30
--------------------------------------------------------------------------
________________ 20 sAhityadarpaNaH / [ prathama: etena 'adoSaM guNavatkAvyamalaGkArairalaGkRtam / rasAnvitaM kaviH kurvankIrti prItiM ca vindati / ' ityAdInAmapi kAvyalakSaNatvamapAstam / yacca dhvanikAreNoktam- ' kAvyasyAtmA dhvaniH ? iti, tat kiM ' vastvalaGkArarasAdilakSaNa trividho dhvaniH kAvyasyAtmA' uta 'rasAdimAtraH ' / nAdyaH prahelikAssdAvativyApteH, dvitIyazcet 'o' miti brUmaH / " vA / 'atra tAtparyeNa kAraNakAryAsattvAsattve adhigamyete' iti, kiM tenApi kalaJjabhakSaNena / tathA sati tyorvynggytvaacgmaat| vyaGgyatve ca sahRdaye tara vicAreNAsphuTatve'pi kaH sahRdayastayorasphuTatvaM vaktumutsaheta / yathA - 'tIre taruNyA vadanaM sahAsaM, nIre sarojaM ca miladvikAsam / Alokya dhAvatyubhayatra mugdhA marandalubdhA'likizoramAlA // ' ityatra vyajya mAnaH sphuTa: sandehastathA tatrApi te sphuTe / naca vyajyamAnamAtratve sphuTatvAbhAva iti sacetasA kenApi vaktuM zakyate, tadA tatsphuTatAyAH svasAkSikatvAt / iti / yaccoktam- "atra hi 'haro, varaH' ityAdyanuprAsasya sphurasyApi prakRtazRGgArapratikUlavarNaghaTitatvena nAlaGkAratA / " iti, tadapi tathAbhUtam / 'raNau laghU' ityuktadizA rephAnuprAsasya mAdhuryavyaJjakatayA pratikUlavarNAtmakadoSAsadbhAvasyAkSatamUrtitvAt / kintu - vyaGgathAlaGkArApekSayA vAcyAlaGkArasyevaitadapekSayA zabdAlaGkArasya nyUnatvamiti nAtra nirdezo 'syeti vibhAvanIyam / evamanyeSAmapi lakSaNAnyavajJeyAnItyAha - etenetyAdinA / etena 'prakAzakAroktakAvyalakSaNanirAkaraNeneti' zeSaH / 'adoSa duHzravatvAdidoSarahitam / guNavanmAdhuryyAdi guNazAli / alaGkArairanuprAsAdibhirupamAdibhizcetyarthaH / bahuvacanamatantram / alaGkRtaM pUrNam / rasAnvitaM rasavat / kAvyam / kurvan 'kavi' riti zeSaH / kIrttim / ca prItimAmodam / vindati labhate // ' ityAdInAM kAvyalakSaNaghaTakatayA'bhimatAnAM vAkyAnAm / kAvyalakSaNatvam / 'natu teSAM prAzastyaM tAdRzaphalahetutvaM ve 'ti zeSaH / apAstamapAkRtam / idamabhihitam - sarasavAkyatvameva kAvyatvam, nirdoSatApuraskRtaguNAlaGkArazAlitA tu tadupAdeyatvakRte, guNadoSAlaGkArANAM hAnAhAnAbhyAM kAvyatvalAbhAlAbhAsambhavAt / evaM sarasavAkyatAyA eva kAvyatvenAbhidhAnaucitye'pi bhojarAjAdInAM tathA'bhidhAnaM tatprAzastyArtham, na tu tatsvarUpAbhidhAnArtham / evaM ca 'adoSA lakSaNavatI sarItirguNabhUSitA / sAlaGkArarasAnekatrRttirvAk kAvyanAmabhAk // ' ityAdyapi tathAbhUtam / iti / atha dhvanikAramatamAlocayati yaccetyAdinA / yat / ca / dhvanikAreNa dhvanyAloka praNetrA''nandavardhanAcAryeNetyarthaH / uktam / 'kAvyasya / dhvaniH / AtmA / ' iti / tat ' kathana' miti zeSaH / kim / 'vastvalaGkArarasAdilakSaNaH / trividhaH / dhvaniH / kAvyasya / AtmA / ' ' ityAtmaka' miti zeSaH / utAthavA 'Aho utAho kimuta vikalpe kiM kimUta ca' ityamaraH / 'rasAdimAtro rasAdireva pramANamasyAsAviti tathoktaH / ' 'dhvaniH kAvyasyAtmA' iti zeSaH / 've'ti pAThAdhikyaM tu samuccayayotanArtham / 'vA syAdvikalpopamayorevArthe ca samuccaye / ' iti vizvaH / 'itI 'ti zeSaH / tatra - Adyo vastvalaGkArarasAdibhedAtrividho dhvaniH kAvyasyAtmeti pakSa ityarthaH / na 'yukta' iti zeSaH / hetumAha-prahelikAss dau vyaktIkRtya kamapyartha svarUpArthasya gopanAt / yatra bAhyArthasambandhaH kathyate'sau prahelikA // ' ityAdino durvijJeyapraznAdau / Adipadena bahirlApikAsntarlApikAkriyAguptAdergrahaNam / ativyApteratiprasaGgAt -' taruNyA'' liGgitaH kaNThe nitambasthalamAzritaH / gurUNAM sannidhAne'pi kaH kUjati muhurmuhuH // ' ityAdau kiJcidapUrNajalaghaTarUpasya vastuno dhvanyamAnatve'pi rasavikalatayA'kAvyatve'pi kAvyatvaprasakteriti yAvat / atha dvitIyo rasAdimAtro dhvaniH kAvyasyAtmeti pakSa ityarthaH / ' itI 'ti zeSaH / cet / 'tahI 'ti zeSaH / 'oM' svIkRta ityarthaH / 'omevaM paramammate' ityamaraH / iti / brUmaH / atra bahuvacanena nirdeza:, tena ca sarvAbhimatavaktRtA dyotyate / ayaMbhAvaH - vastvalaGkArayordhvanau na rasasya ( camatkArasya ) vyabhicAritvAbhAvaH / asti paraM zRGgArAdau / ata eva zRGgArAde rasapadena vyapadezaH / taditi nAbhrAntatayA vastuvyaGgayAdInAM kAvyAtmatayA'bhimananaM yuktaM, yuktaM punA rasAdi ( zRMgArAdi ) dhvaneH / tathAsati rasAdidhvaniH kAvyasyAtmeti vAcyam, atha yadi vastuvyayAderapi rasatvaM rasasatvaM vA kvacitpratIyeta, tarhi tasyApi kAvyAtmatvam / iti /
Page #31
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] nanu yadi rasAdimAtro dhvaniH kAvyasyAtmA tadA rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / 21 CL atA ettha Nimajjai mA pathia! rattiaMdhia ! ityAdau vastumAtrasya vyaGgyatve kathaM kAvyatvavyavahAraH, iti cet ? atrApi rasAbhAsavattayaiveti brUmaH / ettha ahaM diasae paloehi / sejAe maha NimajjahisiM // 3 // " abhihitaM draDhayitumAzaGkate - nanvityAdinA / nanu / yadi / rasAdimAtro rasAdiH pramANamasyeti, mAtrA vA mAtraM vA yasya yatra veti sa iti tathoktaH / 'pramANe dvayasajdannaJmAtracaH | 5|2| 37 iti mAtrac / 'mAtrA karNavibhUSAyAM vitte mAne paricchade | akSarAvayave svalpelI kAtnyai'vadhAraNe // ' iti medinI / dhvaniH / kAvyasya / AtmA / iti svIkriyate iti zeSaH / tadA 'he pathi ! pathika / 'pathaH Skan / ' 5 / 1 / 75 iti Skan / atra pathiko'sIti nAsya dezasyAbhijJaH saJcaraNazramArttazceti kutrApi patiSyasIti gRhasya daviSThatayA ramaNyA ca virahitatayA kiyantaM samayamAriraMsasIti pratyAyanaM dyotyate / etthAtrAsmin sthAne iti bhAvaH / attA zvazrUH / 'mAte' tyanye / Nimajjai nimajjati z2arattaratayA mRtaprAyAnipatatIti yAvat / etena tasyAM svAnurAgAbhAvaH tasyAstathAtve ca yatheSTaM mayA ramasva, nAtra tatpratibandhakatA - bhItileza iti dyotyate / ettha asmin sthAne / ahaM tava nayanacakorayozcamatkAra prANA pratyakSabhUtA / 'avatiSThe' iti, 'nimajjAmI' ti vA zeSaH / evaM ca na mama yogyatAyAM tvayA sandehaH kartuM zakyate iti, samucitaramaNaviraheNa na zayane saumanasyamiti vA budhyatAmiti, ahaM ca tvayA yat saMvadAmi tena tasyA vRddhahatakAyA badhiratvAndhatvAsahRdayatvAni samavabodhyAnIti ca dyotyate / diasara divasake / alpaH kutsito vA divasastatra / 'alpe / ' 5 / 3 / 85 iti 'kutsite / ' 5 / 3 / 74 iti vA kaH / tadAnIM sAyaMkAlaprAyatvena divasasyAlpatA kutsitatA vA / yadyapi divase'pi nAtra ramaNe pratibandhakatA, tathA'pi vyatIta evAyamiti kSaNaM pratIkSaNIyamiti dyotayituM divasasyAtpatvaM, divase ramaNasya niSiddhatayA tasya kutsitatvaM nirdiSTam / paloehi pralokaya yAthArthyenAlocasveti bhAvaH / etena anyathA vihite sakalaM viparyeSyatIti dyotyate / hai rattiaMdhia ! rAtryandhaka / rAtrAvandhaka iti tatsambuddhau tathokta / 'saptamI zauNDaiH / ' 2 / 1 / 40 ityatra 'saptamI' ti yogavibhAgena samAsaH / yadvA sambandhasAmAnyavivakSayA ' SaSThI / ' 2 / 218 ityanena 'rAtrerandhaka' iti SaSThItatpuruSaH / kutsito'ndha ityandhakaH / etena - tava dUrAgamanazramApekSayA rAtryandhakatAstibhayAvaheti dyotyate / yadvA-andha ivetyandhakaH / 'ive pratikRtau / ' 5 / 3 / 96 iti kan / etena pazyannapi dhUrttatayA'ndhatAM pratyAyayasIti pratyAyyate / yadvA kAkAyitaceSTitetyarthaH / etena kAkeneva tvayA mama tAlopabhogaH kartumucitaiti dyotitam / maha mama na tvasmAkamiti bhAvaH / etena svAtmano'dvitIyatA dyotitA / mA naiva sajjAe zayyAyAM paryaGka iti yAvat / etena tavAbhilASayaivaiSA zayyA prasAdhitetyavazyaM tvayA'laGkarttavyeti viparItalakSaNayA dyotyate / Nimajjahisi nimakSyasi mRta iva jaDa iva vikala iva vA kevalaM nipatiSyasIti bhAvaH / etena - atra ramaNamAtrArthaH saGgo nau, na tu vastutayA zramAdyapanodanArtha iti dyotyate / evaM ca - atra virAmAya vAsaM prArthayamAnaM kamapi kamanIyaM kAmukaM yuvAnaM prati kasyA api pativirahitatayA cirAdutkaNThitasvopabhogAyA yauvanabharAkrAntatayonmattamadanAyAH svayaMdUtyA uktiriyamiti yotyate // atra gAthA vRttam / taduktaM piGgalAcAyyaiH - 'paDhamaM vAraha mattA vIe aTThArahehi saMjuttA / jaha paDhamaM taha tIaM paMcadaha vihUsiAgAha // 3 // ' iti / ityAdau / vastumAtrasya / 'vaktRboddhavyayorvaiziSTayA' diti zeSaH / vyaGgyatve 'iha gRhe zvadvitIyA shaM, zvazrUzva mRtaprAyeti bADhaM mayA vihara, apagamaya nikhilAmarati ' mityAtmanA pratIyamAnatve iti bhAvaH / katham / kAvyatvavyavahAraH / iti / cet / 'tahIM' ti zeSaH / atra / api / rasAbhAsavattayA rasasya zRGgArasyAbhAsa upapattiviSayakatayA'nucitatvAtmanA pratItiH so'sminnastIti tasya bhAvastattA tayA, yadvA rasasya camatkArasyAbhAsaH kiJcitsphuraNaM tadvattayetyarthaH / eva / ' itItyevama / brUmaH / 1 ' zvazrUtra nimajjati atrAhaM divasake pralokaya / mA pathika ! rAtryandhaka ! zayyAyAmmama nimaGkSyasi // 3 // iti saMskRtam / 2 ' prathamaM dvAdazamAtrA dvitIye'STAdazasaMyuktAH / yathA prathamaM tathA tRtIyaM paJcadazavibhUSitA gAthA // ' iti saMskRtam /
Page #32
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2 sAhityadarpaNaH / [prathamaHanyathA 'devadatto grAma yAtIti vAkye tabhRtyasya tadanusaraNarUpavyaGgyAvagaterapi kAvyatvaM syAt 'astviti cet , na; rasavata eva kAvyatvAGgIkArAt / kAvyasya prayojanaM hi 'rasAsvAdasukhapiNDadAnadvArA vedazAstrAdivimukhAnAM sukumAramatInAM rAjaputrAdInAM vineyAnAM rAmAdivat pravartitavyam, na rAvaNAdiva' dityAdikRtyAkRtyapravRttinivRttyupadeza iti cirantanairapyuktatvAt / tathA cAgneyapurANe proktam-'vAgvaidagdhyapradhAne'pi rasa evAtra jIvitam / ' iti, vyaktivi kakAreNa coktam-'kAvyasyAtmani sahini rasAdirUpe ca na kasyaciddhimatiH / ' iti, dhvanikAreNApyuktam-'na hi kaveritivRttamAtranirvAheNAtmapadalAbhaH, itihAsAdereva tatsiddhaH / ' ityaadi| etadeva draDhayati-anyathA rasavikalatve'pi vastumAtrAbhivyaktyA kAvyatvasvIkAreNa / 'devadattastadabhidheyaH kasyacitsvAmItyarthaH / grAmam / yaati|' iti vAkye / 'zrute' iti zeSaH / tadbhatyasya tasya devadattasya bhRtyaH kiGkarastasya / tadanusaraNarUpavyayAvagatestasya devadattasyAnusaraNamanugamanaM tadrUpaM yad vyaGgathaM tasyAvagatirjJAnaM tasyAH / / api / kAvyatvam / syAt / atha-astu 'kAvyatvavyavahAra' iti zeSaH / itItyevam / cet / na tarhi svIkriyatA'miti zeSaH / hetumAha--rasavataH zRGgArAdizAlinazcamatkArayuktasyeti vA / eva / kAvyatvAGgIkArAt / tadevopapAdayati-hi ytH| kAvyasya lakSaNayA kAvyAdhyayanAderityarthaH / prayojanam / 'rasAsvAdasukhapiNDadAnadvArA rasasya camatkArasya zRGgArAdevA''svAdaH prasAdahetuko'nubhavastena yatsukhaM tasya piNDo ghanIbhUta ivAvasthitaH puJjastasya dAnaM tadeva dvArupAyastayA / vedazAstrAdivimukhAnAM vedazAstrAdibhyo vimukhAH parAGmukhAH lakSaNayA teSAmadhyayanAdhyApanAbhyAM nivRttarucayasteSAm / sukumAramatInAM mRdujJAnAnAm / ata eva- vineyAnAM zikSaNIyAnAm / rAjaputrAdInAm / rAmAdivat / pravartitavyam / rAvaNAdivat / na / 'pravartitavya'miti shessH| 'ityaadikRtyaakRtyprvRttinivRttyupdeshH|' itItyevam / cirantanaiH / api na tvarvAcInaireveti bhAvaH / uktatvAt / ayaM bhAvaH-'svAdukAvyarasonmizraM vAkyArthamupabhuJjate / prathamAlIDhamadhavaH pibanti kaTubheSajam // ' 'rasAsvAdapralobhena pravRttA mRdubuddhayaH / sAhityazAstramAsevya jAyante kRtinaH khalu // ' ityAdyabhihitadizA rasAsvAdena svAbhimukhIkRtya kartavye karmaNi pravartanamakartavyataH punarnivartanaM kAvyasya paraM prayojanam / tathA ca-yadi rasAsvAda eva na yataH, tasya niprayojanatayA nistattvameveti / evaM prayojanabalena kAvyasya rasa evAtmeti darzayitvA''ptasammatyA'pi tadeva darzayati-tathA cetyAdinA / tathA c| aagneypuraanne| 'vAgvaidagdhyapradhAne vAco vaidagdhyaM yamakAnuprAsAdinivezena vailakSaNyaM tena pradhAnaM pradhAnabhUtamiti tatra api / atrAsmin kAvya iti yAvat / jIvitaM jIvanabhUta ityarthaH / ' iti proktaM 'bhagavatA vyAsene ti zeSaH / vyaktivivekakAreNa vyaktivivekastadAkhyo vyaktimanumAne'ntarbhAvayituM praNIto pranthastaM karotIti teneti tathoktena / 'mahimabhaTTene'ti zeSaH / ca / 'kAvyasya / saGgini prasaGgazAlini sahadharmiNIti yAvat rasAdirUpe / 'rasAdIn zaGgArAdirasatadAbhAsAdIn rUpayatIti tasminniti tthokte| camatkAra iti bhAvaH / yadvA-rasAdayaH zRGgArAditadAbhAsAdayo rUpaM yasya tasminniti tathokte / zRGgArAdInAM camatkAreNa dvitIyatvamiti tathoktam / Atmani / atra viSaye saptamI / kasyacit kasyApi matAntarAnuyAyina ityarthaH / vimativiruddhA matiH pratipattiriti tathoktA / na naiva / ' iti / uktam / dhvanikAreNa / api kiM punaranyarityarthaH / etena-vastudhvanyAdeH kAvyAtmatvAbhidhAnaM viruddhamiti sUcyate / 'hi yataH (kavinA sarasatA'vazyaM sampAdyA) itivRttamAtranirvAheNa / atra mAtrapadena rasanirvAhavyavacchedaH / tathA ca-nIrasetivRttanirvAhadvAreti tAtparyyam / kveH| AtmapadalAbhaH / svarUpasattAlAbhaH / na naiva / 'sambhavatI'ti zeSaH / tathA ca-yena kaviH kaviH syAttasya lAbhaH sarasatAmAtrAdhAnena na tu-nAnAkathAsaGghaTanayeti niSkRSTam / hetumAha-itihAsAderitihAsakiMvadantyAdinA / eva tatsiddhestasyetivRttAdinirvAhasya siddhistasyAH / ' ityAdi uktaM tAtparyeNeti zeSaH / tathA ca-'kavinA prabandhamupanibanatA sarvAtmanA rasaparatantreNa bhavitavyam, tatretivRtte yadi rasAnanuguNAM sthitiM pazyet tAM bhavA'pi svatantratayA rasAnuguNaM kathA'ntaramutpAdayet, na hi kaveritivRttanirvahaNena kiJcitprayojanam, itihAsAdeva ttsiddhH|' iti dhvanikAreNoktamiti siddham / idamabhihitam-kAvyasyAtmabhUto rasaH, taM vinA na tasya svarUpasattvamiti tadvattayaiva sarvatobhAvenApekSaNIyeti / ata evAhuH'rasarItivItavasanA priyeva zuddhA'pi vAG mude sarasA / arasA sAlaGkRtirapi na rocate zAlabhaJjIva // ' iti /
Page #33
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / nanu tarhi prabandhAntarvartinAM keSAzcinnIrasAnAM padhAnAM kAvyatvaM na syAt, iti cet na; rasavatpadyAntargatanIrasapadAnAmiva padyarasena, pravandharasenaiva teSAM rasavattA'GgIkArAt / yastu nIraseSvapi guNAbhivyaJjakavarNasadbhAvAdadoSAbhAvAdalaGkArasadbhAvAca kAvyavyavahAraH sarasAdimatkAvyasAmyAgauNa eva / yacca vAmanenoktam-rItirAtmA kAvyasya iti, tannaH rIteH saGghaTanAvizeSatvAt , saGghaTanAyA avayavasaMsthAnarUpatvAt Atmanazca tadbhinnatvAt / athoktamevArtha draDhayitumAzaGyottarayati-nanvityAdinA / nanu tarhi 'yadi rasanirvahaNenaiva kaveH kavitvaM tade' ti bhAvaH / prabandhAntartinAm / keSAzcit / nIrasAnAm / padyAnAm / kAvyatvam / na naiva / syAt / itItyevam / cet / na kintvasti kAvyatvami'ti zeSaH / kuta ityAha-padyarasena padyasya rasaH samaSTayAtmanA sphuraMzcamatkAraH zRGgArAdyanyatamo vA''svAdavizeSastena / rasavatpadyAntargatanIrasapadAnAM rasarUpAtmazAlinAM padyAnAmantargatAni nIrasAni padAni teSAm / 'rasavattA'GgIkAra' iti zeSaH / iva / prabandharasena prabandhasya veNIsaMhArAdeH rasaH samaSTayAtmanA camatkAro vA sphuran zRGgArAdi tena / eva / na tu guNAbhivyaJjakavarNasadbhAvAdinetyarthaH / teSAM nIrasAnAM padyAnAm / rasavattA'GgIkArAt / 'guNavRttye' ti zeSaH / nanu nIraselvapi keSucitprabandheSu rItyAdimahinA kAvyatvaM yad vyavahriyate, tatkathamityAzaGkAmapanudati yastvityAdinA / yaH / tu punaH / nIraseSu / api / 'prabandheSu' iti zeSaH / guNAbhivyaJjakavarNabadbhAvAd guNAbhivyaJjakAnAM 'mUrdhni vargAntyavarNena' ityAdinA vakSyamANAnAM mAdhuryyAdipratyAyakAnAM varNAnAM sadbhAvAt / doSAbhAvAdaHzravatvAdizUnyatvAt / alaGkArasadbhAvAt / carItisamarthitatvAcetyarthaH / kAvyavyavahAraH kAvyAtmanA prasiddhirityarthaH / saH / rasAdimatkAvyabandhasAmyAdrasAdiH zRGgArAditadAbhAsAdirasminnastIti tAdRzaM yat kAvyaM tasya bandhasAmyaM saGghaTanena sadRzatvaM tasmAt / gauNo guNavRttyA samarthitaH / eva na tu sAkSAtprAptaH / idamabhihitam- 'citritaH kalpitaH parAsurvA samucitatayA samuttambhitAtmA puruSo'ya' miti yathA vyavahriyate, tathA nIrasatayA svarUpato'sadapi kAvyaM guNAbhivyajakavarNasadbhAvAdRSTatvavirahAdrItiyogAdalaGkArAlaGkRtatvAdvA tadeva 'kAvya' miti vyapadizyate / etena dattottaraM tat yaduktaM gaGgAdharakAraiH-'yattu-"rasavadeva kAvya" miti sAhityadarpaNe nirNItam, tanna ; vastvalaGkArapradhAnAnAM kAvyAnAmakAvyatvApatteH, na ceSTApattiH, mahAkavisampradAyasyAkulIbhAvaprasaGgAt / tathA ca jalapravAhaveganipatanotpatanabhramaNAni kavibhirvarNitAni, kapibAlAdivilasitAni ca / naca tatrApi yathA kathaJcitparamparayA rasasparzo'styeveti vAcyam, Izarasasparzasya 'gauzcalati, mRgo dhAvatI'tyAdAvatiprasaMgatvenAprayojakatvAt , arthamAtrasya vibhAvAnubhAvavyabhicAryanyatamatvAt' / iti / anyathA rasasya cidAtmanA'GgIkAro mAsaGgamiSTa / evaM ca rasasya tadabhihitanayenApi AtmavyavahArasAmye vastvalaGkAradhvanipradhAnAnAM kAvyatvenAbhimananaM nirjIve jIva iti vyavahAravat / iti / evaM guNAdinA kAvyatvaM nirAkRtya rItyA'pi tannirAkurute-yattvityAdinA / yat / tu punaH / 'rItiH' viziSTA padaracanA rIti' riti vakSyamANavarUpA padasaGghaTaneti bhAvaH / kAvyasya / 'AtmA' iti / vAmanena kAvyAlaGkArasUtravRttinirmAtretyarthaH / uktam / tat / na naiva 'saGgacchata' iti zeSaH / hetuM darzayati- rIteH / saGghaTanAvizeSatvAtsaGghaTanAvizeSarUpatvAt / saGghaTanAyAH 'padAnAmi' ti zeSaH / avayavasaMsthAnarUpatvAdavayavAnAmavayavabhUtAnAM padAnAM saMsthAnaM guNopakartRtayA'vasthitiM rUpayatIti tattvAt / AtmanaH / ca punaH / tadbhinnatvAt tasyA rItebhinno vilakSaNastasya bhAvastattvaM tasmAt / ayaM bhAvaH-zarIrasyAvayavitayA'vayavAnAM sthitivizeSamahinA ''stAnAma svarUpasattvam , kintu yathA zarIrasyAvayavasthitivizeSamahinA svarUpasattve'pi na tadvat AtmanaH svarUpasattvametasya tadbhinnatvAt , tathA vAkyasya padavattayA padAnAM nivezamahimnA''stA nAma svarUpasattvam, kintu na tadvataH kasyaciccamatkArasya, etasya rasamAtrasvarUpatayA tadbhinnatvAt / iti /
Page #34
--------------------------------------------------------------------------
________________ 24 saahitydrpnnH| [prathamaH yacca dhvanikAreNoktam - 'arthaH sahRdayazlAghyaH kAvyAtmA yo vyavasthitaH / vAcyapratIyamAnAkhyau tasya bhedAvubhau smRtau / ' iti atra vAcyAtmatvaM kAvyasyAtmA dhvaniriti svavacovirodhAdevApAstam / atha siMhAvalokananayena punarapi dhvanikAramataM vivinakti-yaccetyAdinA / dhvanikAreNa / ca / yat / uktam / 'tatsvavaco virodhAdevApAsta'miti zeSaH / kathamityAha-- 'sahadayazlAdhyaH sahRdayAH kAvyabhAvanAyAM paripakkamatayasteSAM zlAghyaH prasAdotpAdakatayA'bhinandanIyaH / ata ev-kaavyaatmaa| 'sanniti zeSaH / yH| arthaH / vyavasthitaH pratyAkhyAtumazakyatAM prAptaH / tasya tAdRzasyArthasyetyarthaH / vAcyapratIyamAnAkhyau vAcyo vAcA pratipAdyaH pratIyamAnaH pratIyate na tu vAcA'bhidhIyate iti, tathoktazca tannAmAnAvityarthaH / tau| ubhau| dvividhau / anye tu vyAcakSate-'dvivacanAdeva dvitve siddhe, ubhau uvanmahezvaravadbhA yayostAvityarthaH / 'ukAraH zaGkaraH proktH|' iti kozaH / iti / bhedau prakArau / smRtau 'mAdazairAcArya' riti zeSaH // ' iti / atra / vAcyAtmatvaM vAcyasyAtmatvaM kAvyAtmabhUtatvam / 'pratipAdita'miti zeSaH / 'kAvyasya / dhvanirvAcyalakSyatAtparyebhyo bhinnaH san kevalaM yo dhvanyate tAdRza ityarthaH / aatmaa|', iti ca pUrva pratipAdita'miti zeSaH / itItyevam / svavacovirodhAt svavacasoH 'tasya vAcyapratIyamAnAkhyau bhedA viti vAcyaH kAvyasyAtmetyAtmakasya 'kAvyasya dhvanirAtmeti' vAcyAtirikto vyaGgyaH kAvyasyAtmetyAtmakasya ceti bhAvaH, virodhaH parasparamvAdhyabAdhakatvaM tasmAt / eva / apAstaM tirobhUtamavajJAtamiti yAvat / idamabhihitam-'kAvyasyAtmA dhvaniriti prathamamabhihitam, dhvanizca padapadArthayorguNIbhUtatve sati vyaJjanayA kevalayA saMvedyaM zabdArthayugalam / yaduktaM prakAzakAraiH'budhairvaiyAkaraNaiH pradhAnIbhUtasphoTarUpavyaGgavyajakasya zabdasya dhvaniriti vyapadezaH, tatastanmatAnusAribhiranyairapi nyagbhAvitavAcyavyaGgayavyaJjanakSamasya zabdArthayugalasya / ' iti, yathA vA proktaM dhvanikAraiH- 'yazcArthaH zabdo vA samarthamupasarjanIkRtavArthoM / vyaGktaH kAvyavizeSaH sa dhvaniriti sUribhiH kathitaH // ' iti / tasya ca vAcyatvaM kAlatritaye'pi pramattonmattavyatiriktena nAbhidhAtuM zakyam / naca kAvyAtmano dhvanitvaM vAcyatvaM cati na brUmaH, kintu kevalaM dhvanitvamiti vAcyam , 'yaH kAvyAtmA tasya bhedA' viti granthAsvArasyAt / anyathA 'kAvyavizeSaH sa dhvaniH' iti granthena dhvaneH kAvyabhedAGgIkaraNamapi mA saGghaTiSTa / ataH-kAvyasyAtmA dhvanirityabhidhAya vAcyo'pi kAvyAtmano bheda ityabhidhAnaM pUrvAparAlocanayaiva hatajIvitam / yattvanUditaM guptadUtaiH 'zabdArthazarIraM tAvat kAvyam , tatra zarIraguNAdeva kenacidAtmanA tadanuprANakena bhAvyameva, tatra zabdastAvaccharIrabhAga eva sannivizate sarvajanasaMvedyatvAt sthUlakRzAdivat / arthaH punaH sakalajanasaMvedyo na bhavati, natvarthamAtreNa kAvyavyapadezaH, laukikavAkyeSu tadabhAvAt / tadAha sahRdayazlAghya iti / sa eka evArtho dvizAkhayA vivekibhivibhAgabuddhayA'bhiyujyate / tathAhi tulye'rtharUpatve kimiti kasmaicit sahRdayaH zlAghate tadbhavitavyaM kenacidvizeSeNa, yo vizeSaH sa pratIyamAnavibhAge vivekibhirvizeSahetutvAdAtmeti vyavasthApyate / vAcyasaGkaHlanAvimohitahRdayaistu tatpRthagbhAvo vipratipadyate cArvAkarivAtmapRthagbhAvaH / ata ekArtha ityekatayopakramya sahRdayazlAghya iti vizeSaNadvArA hetumabhidhAyoddhAraNadazA tasya dvau bhedAvaMzAvityuktam / na tu 'dvAvathAtmAnau kAvyasya / ' iti / tat parAbhUtam , yo vibhunityo vizvAtmA, tasya dvau bhedau jIvAtmeti paramAtmeti ca, tatrAdyaH zarIrarUpaH, paraH punarAtmakharUpa ityabhidhAnavattasyApi pramattAbhidhAnApatteH / yaccoktaM murAridAnena- ramaNIyazabdakartari kavizabdo rUDhaH, tasya punaridaM karmeti kAvyamiti samAkhyA'nurUpameva lakSaNaM jyAyaH / ' iti, tana; tathAhi-ramaNIyazabdasya kartA kaviH, tasya ca karma sampAdyo ramaNIyaH zabda eveti kiM tatra tAvadramaNIyazabdatvaM, kavikarmaviSayatA? kiM vA kavikarmaviSayatvaM ramaNIyazabdatA? ubhayathA'pi anyo'nyAzrayAdiduSTatvAt / yaccoktaM kenApi-'tadadoSau..' iti prakAzoktamanupahasanIyasya kAvyasya lakSaNam / ' iti, tatredaM pRcchayate-kinAmAnupahasanIyatvam / uttamatvammadhyamatvamavaratvaM svarUpasattvaM vA ? na ca tat kathamapi yuktam, sAmAnyarUpeNa lakSaNe lakSayitavye tathA vizeSAbhidhAnasyAnucitatvAt / anupahasanIyatvaM cottamakAvyalakSaNaikasambhavIti prakRtArthaparAbhUtam / yaccoktam-'yattUktaM rasagaGgAdharakAraiH-'kAvyapadapravRttinimittaM zabdArthayordhyAsaktaM, pratyekaparyAptaM vA nAdyaH, eko na dvAviti vyavahArasyeva zlokavAkyaM na kAvyamiti vyvhaaraaptteH| na dvitIyaH
Page #35
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| tat kiMsvarUpaM kAvyamityucyate-- 4 vAkyaM rasAtmakaM kAvyam, rasasvarUpaM nirUpayiSyAmaH / rasa evAtmA svarUpatayA jIvanAdhAyako yasya, tena vinA tasya kAvyatvAnaGgIkArAt / 'rasyate iti rasa' iti vyutpattiyogAdbhAvatadAbhAsAdayo'pi gRhyante / ekasmin padye kAvyadvayavyavahArApatteH / ...' iti / tatrAsvAdavyajakatvasyobhayatrApyavizeSAccamatkAribodhajanakajJAna viSayatA'vacchedakadharmavattvarUpasyAnupahasanIyakAvyalakSaNasya prakAzAdinirUpitalakSyatA'vacchedakasyobhayavRttitvAca 'kAvya paThitaM, kAvyaM zrutaM, kAvyaM buddha 'mityubhayavidhavyavahAradarzanAca kAvyapadapravRttinimittaM vyAsajyavRtti / lakSaNayA'nyatarasminnapi tattvAt-'eko na dvA' vitivanna tadApattiH' iti / tadAgrahamAtrAvaSTambhaM, nahi prakAzakArAdibhiH-'AkhAdavyaJjakatA nAma kAvyatvaM, tacca zabde'rthe ca viziSTa' mityuktaM kvApi / naca doSAbhAvAderanyathA'nupapattyA'numIyatAmityapi vAcyam , tadekaikasadbhAve AsvAdavyaJjakatAyA upapattyasambhavAt , tatkAtya'sambhave ca kAvyasAmAnyalakSaNasyAvyAtyativyAptigrastatvAt / iti dik / atha kAvyalakSaNamabhidhAtumavataraNikAmAdhatte-tadityAdinA / tattarhi yadyevaM prAyaH prAcAM sarvANyeva lakSaNAni duSTAni tadeti yAvat / kisvarUpaM kiMsvarUpaM lakSaNaM yasya tattathoktam / svaM lakSyapadArtho'sAdhAraNacihna vetarabhedakatayA rUpyate lakSyate jJApyata iti yAvat aneneti svarUpam / kAvyaM kaveridaM karmeti, kaveH karmavizeSeNa sampAdyamityarthaH / 'guNavacanabrAhmaNAdibhyaH karmaNi ca / ' 5 / 1 / 124 iti dhyaJ / 'syA'diti zeSaH / itItyapekSAyAm / ucyate 4 vAkyamityAdinA / 4 rasAtmakaM rasa AsvAdavizeSaH zRGgArAdiriti yAvadAtmA yasya tat tathoktam / vAkyaM padoccayadhizeSaH / kAvyam / idamabhihitam-'raso vai saH, rasaM hyevAyaM labdhvA''nandIbhavatI'tyAdizrutyuktanayena rasa evAtmA, sa ca 'rasyate AsvAdyate'iti samAkhyA'nurodhenAnubhavaikaviSayaH zRGgArAdivyapadezyazcamatkAravizeSaH / asau ca kAvyasya zarIribhUte jIvanAdhAraH / zarIraM caitasya vAkyam , tasmAt-kAvyasya vAkyarUpe rasavyapadezazcamatkArarUpa AtmA'dhigamyate, ato'nena prANitaM vAkyameva kAvyam / yathA-prANinaH prANitvAvasthAyAM zarIrasya ca cetanasyAtmanazcAdhigamo'pekSyate, tathA kAvyasya kAvyatvAvasthAyAM vAkyasya ca camatkArasya rasAtmanazca samadhigamo'pIti nitarAM vibhAvyam / zarIramantarA''tmeva vAkyamantarA na rasazcamatkurute, taditi vAkyazarIro rasaH, etasya ca tasmin vAkyarUpe zarIra eva guNA doSA rItayo'laGkArAzca, athApi zarIrAtmanoriva vAkyarasayorabhedAdhyavasAyena cetanAtmanIva camatkArAtmani te'smin klpyNte| AnandAtmano'pi cetanasya zarIritvadazAyAmiva alaukikAhAdAtmano'pyasya camatkAramAtrasvarUpasya rasasya kAvyatvadazAyAmuttamatvAdibhedAdhyavasAyaH / iti / atha 'rasAtmaka'miti padAtha vivRNoti-rasasvarUpamityAdinA / rasasvarUpaM rasasvarUpamasAdhAraNaM rUpamiti, tattathoktam / nirUpayiSyAmo nirUpya darzayiSyAma iti bhAvaH / 'tRtIye pariccheda' iti shessH| atra bahutvena nirdezo nirUpiSyamANasya sarvAnukUlyena nirUpaNIyatAM dyotayitumiti bodhym| evaMca-raso nirUpiSyamANasvarUpo lokottaracamatkAra iti yAvat / eva na tu vastvalaGkAramAtradhvanirityarthaH / yadAhustarkavAgIzAH-'evakAreNa dhvanikArAyuktastra vAcyArthasya vastvalaGkAramAtravyaGgayasya ca vyakcchedaH / ' iti / atra mAtrapadena rasavyavacchedaH / tathA ca-vastvalakAradhvaniprAdhAnye'pi yatra rasazcamatkurute tatra na kAvyatvavyAghAta iti dhvanyate / AtmA (etatpadAthai lkssyti-)| svarUpatayA svarUpabhUtatveneti bhaavH| 'sArataye'ti pAThAntaram / 'AnandasAndratvena zreSThasvabhAvatayeti vikRtikaaraaH| jIvanAdhAyako jIvanasya sattAyAH 'upAdeyatAyA' iti vivRtikArAH / AdhAyakaH sthApayitA 'prayojaka' iti vivRtikArAH / (iti)| yasya / 'tadrasAtmakaM vAkyaM kAvya' miti shessH| kuta ityAha-tena rasenetyarthaH / cinA / tasya vAkyasyetyarthaH / kaavytvaaniikaaraat| 'kAvyatvAbhAvasya pratipAditatvA' diti pAThAntaram / nanu
Page #36
--------------------------------------------------------------------------
________________ saahitydrpnnH| [prathamaH tatra raso yathA "zUnyaM vAsagRhaM vilokya zayanAdutthAya kizcicchanai niMdrAvyAjamupAgatasya suciraM nirvarNya patyurmukham / 'uditaM vidhumaNDalam', 'astamitastapanaH' ityAdau dUtyabhisArikA''dyukte 'abhisaraNIyaH samprati vallabha' ityAdeH kAvyasyAkAvyatvameva tarhi syAditi kA gatirityAha-rasyate / 'rasa' AsvAdanasnehanayoH / AsvAdyate vibhAvAdinodbhayAhAdAnubhavAtmanA pariNamata ityarthaH / anye tvAH-'vibhAvAdisAcivyenAhAdAtmanA pariNamamAno'nubhUyate sahRdayairasAvityarthaH / ' iti / 'sArvadhAtuke yak / ' 3.1167 iti bhAve karmaNi vA yak / itItyevam / rasaH / 'bhAve / ' 3 / 3 / 18 iti ghaJ / 'eracU' 3 / 3 / 56 ityac vA / iti vyutpattiyogAt / bhAvatadAbhAsAdayaH / AdipadaM sandhyAdigrAhakam / api / gRhyante / 'eteSAmapyAsvAdaviSayatvasya akhaNDitatvAdi' ti zeSaH / etena 'uditaM vidhumaNDalam' ityAdau dUtyAdyukte vallabhasamAgamAvasaralAbhena madhyesapatni prasIdantyA nAyikAyA harSagopanAyAvahitthA'bhidheyasya bhAvarUpasya rasasya yogAdasti kAvyatvam, 'gauzcalatI' tyAdau punarneti sUcitam / nahi tatrobhayatra rasasAdRzyaM sacetasA'GgIkartuM zakyate, yadi vA'GgIkriyeta, tarhi kAvyatvamapyastyeva, tatko nAma vArayitumIzIta / sarveSAmapyaikamatyena rasasyaivAtmatA'GgIkRtatvAt / tannirgatamapAnamArgeNa dvivedinAM khaNDanodyogasAphalyam / iti dik / atrAhustarkavAgIzA:"ananyakkArohyayameva..' ityAdau vidheyaavimrshdossdusstttyoddeshyvidheybhaavbodhkaanupuurviivirhennaakaangkssaavirhaadvaakysyaivaabhaavH| kAvyajJAnaM vinA rasapadArthasya durnirUpyatvAdanyo'nyAzrayaH / rasaghaTakavibhAvAdInAM kAvyaghaTitatvAt / iti dUSaNadvayaM kazcitpaNDitammanyaH upanyasyati, tadatIva mandam / AnupUrvIvizeSarUpAyA AkAkSAyA virahe'pi zrotrajijJAsArUpAyAstasyA vidyamAnatvAdvAkyatvAkSateH / tAdRzAkAkSAyA eva kAvyaghaTakatvena granthakRtaivAGgIkArAt / yadvA-saGkIrtanatvagarbhitatvadoSaduSTayo: padasamudAyayorAsattikalpanena vAkyatvaM kalpyate, anyathA kAvyadoSatvameva na syAt / tathA'trApi kalpitAnupUrvIyogAdasya vAkyatvAGgIkArAdakhaNDAsvAdavizeSa viSayatvarUpasya bhAvAdisAdhAraNasya granthakRtaiva niruktatvAca / akhaNDAsvAdavizeSatvaM cAnandasaMvalitajJAnaviSayatvamevAtra bhAvAdisAdhAraNaM vAcyam / naca 'brAhmaNa ! putraste jAtaH' ityAdivAkye AnandasaMvalitajJAnajanake'tivyAptistadvAraNAya kAvyajanyatvaM vizeSaNamupAdeyaM, tathA sati anyo'nyAzrayadoSa iti vAcyam / atra hi zAbdabodhAnantaramevAnando jAyate tayoH paurvAparyakramasthito'pi kAlalAghavAdutpalapatrazatavyatirekavat sa na gRhyate / kAvye tu zAbdabodhAnantaramalaukikasvAdanAkhyavyApArAdibalAdekamevAnandasaMvalitamalaukikaM jJAnam / tadevAsmAbhI rasapadenocyata iti / AnandasaMvalitatvamiha tAdAtmyasambandhenAnandaviziSTatvam, na tu janakatAsambandhana, vijAtIya. yorjJAnAnandayostAdAtmyAGgIkAro'laukike na doSa iti sarvamavadAtam / " iti / udAhartupakramate tatretyAdinA / tatra teSu rasabhAvatadAbhAsAdiSu kAvyAtmabhUteSu madhya ityarthaH / rasaH zRGgArAdivyapadezya AhAdavizeSaH / yathA / "bAlA'prauDhA kautukamAtrotsuketi yAvat / vAsagRhaM ramaNamandiram / 'bhogAvAso vAsagRha' miti haaraavlii| chAnyaM pArajanAdisaJcArahInam / vilokya 'zayAnave' ti zeSaH / anyathA patinidrAbhaGge samAdhAtuM na zaknuyAditi bhAvaH / etena kautukaucityamudbodhitam / zayanAcchayyAyAH / 'zayanaM surate nidrAzayyayozca napuMsakam / ' iti medinI / kiJcinna tu sarvathA / aparapArzvaneti bhAvaH / zanairna tu jhttiti| yathA valayAdikkANena pArzvaparivarttanena vA patirna budhyateti bhAvaH / etena patyurnidrAbhaGgabhayaM darzitam / utthAyonamyetyarthaH / nidrAcyA nidrAyAH zayanasya vyAjaH kapaTastadAcaraNamiti yAvat, iti, tam / nidrava vyAja iti vA, tam / vyAjena nidreti vA, tam / 'AhitAmnyAditvAtparanipAtaH / etena patyuH prauDhatvaM kautukAcaraNadAkSiNyaM ca vyjyte| upAgatasya / patyunaM tu anyasya dayitasya / etenopanAyakAnAsaktatvaM sUcitam / mukham / saciraM yAvadabuddhisaMcArastAvadityarthaH / nirvaW nizzeSa varNayitvA ayaM jAgarti na veti saMzayApanodanapuraHsarama, nAyaM jAgartIti nirdhAyeti yAvat /
Page #37
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH 1 . rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / vizrabdhaM paricumbya jAtapulakAmAlokya gaNDasthalI ... lajjA namramukhI priyeNa hasatA bAlA ciraM cumbitA // 4 // " iti / atra hi sambhogazRGgAraH / bhAvo yathA mahApAtrarAghavAnandasAndhivigrahikANAm "yasyAlIyata zalkasImni jaladhiH pRSThe jaganmaNDalaMdaMSTAyAM dharaNI nakhe ditisutAdhIzaH pade rodsii| vizrabdhaM vizrabdhA nitAntamaya zete, na cAyaM mamehitamavagantuM kSamate' iti vizvAsaGgatA yathA bhakttatheti tathoktam / kriyAvizeSaNatayA klIbatvam / paricumbya paritaH kapolayornetraprAntayozca sarvatazcumbitvA / ata eva- jAtapulakAM jAtA utpannAH pulakA romodgamarUpA vikArA yatra tAM tathoktAm / romAzcitAmityarthaH / 'pulaka: punaH / romAJcakaNTako romavikriyA romaharSaNam / ' iti haimaH / etena patyurAkhAdodreko nidrAvyAjakAritvaM ca dyotite / gaNDasthalI gaNDayoH kapolayo romodgamakSetrabhUtayA sthalI svataH siddhA mUmiriti tAm 'gaNDau kapolA' vityamaraH / 'akRtrimA sthalI' iti kozaH / romodgamasya sarvAGgINatve'pi tatraiva darzanAdidamuktam / ata eva- sthalItvena nirdezo nirdezaH / Alokya / lajjA lajjAvatI / lajjate'sAviti tathoktA / pacAditvAdac / ata eva- namramukhI nanaM mukhaM lakSaNayA mastakaM yasyAH seti tthoktaa| 'anena sarva mamehitaM buddham , na ca mayA kimapi kattaM pAritam , yatra ca prArthanayA'pi nAhaM prAvatiSi, tatra khayaM nidrAvyAjena parAjite' ti vinatamastaketi bhAvaH / ata eva hasatA / etenaitasyohaddharahasyatvaM khAbhilaSitArthapUrtyA kRtakAryyatvaM ca budhyate / priyeNa premapAtreNa patyeti bhAvaH etenobhayomitho'nurAgiravaM darzitam / ciraM sambhogasvIkArAvadhi / cumbitA / amaruzatakasyeda padyam, atra zAlavikrIDitaM vRttam , tallakSaNaM coktaM prAk // udAharaNaM saGgamayati-atrahItyAdinA / hi yataH / atrAsminnudAhRte padya ityarthaH / sambhogazRGgAro'bhivyajyate / idamuktam-atra nAyikAnAyakau parasparamAlambanaM zUnyagRhavAsa uddIpanam , cumbanamanumAvazca lajjAhAsau vyabhicAriNI cetyeSAM-saMyogAt sahRdayahRdayaniSThA ratiH zRGgArarUpeNAvatiSThate / idamevottamaM kAvyamityanye / iti / atha bhAvasya rasAtmakatvena kAvyatvamudAharati-bhAva ityAdinA / mahApAtrarAghavAnandasAndhivigrahikANAM mahApAtrANi pradhAnamantriNo ye rAghavAnandAste'mI sAndhivi. grahikAsteSAm / 'kRtAviti zeSaH / mahAnti (pradhAnabhUtAH) pAtrANi mantriNa iti mahApAtrANi / pradhAnamantriNa ityarthaH / 'pAtraM tu bhAjane yogya pAtraM tiirdvyaantre| pAtraM gAdau paNe ca rAjamantriNi ceSyate // ' iti vizvaH / rAghavAnandA rAghavAnandanAmAnazca te sAndhivigrahikAH sandhivigrahakarmAdhyakSAH / sandhivigrahau prayojanameSAmiti sAndhivigrahikAH / 'prayojanam / ' 5 / 1 / 109 iti DhabU / yadvA-sandhivigrahau rakSantIti tthoktaaH| sandhervidhAtAraH paripoSakAzca vigrahasya zatranvidrAvya rakSakAstasya vA prathamata eva nivartakA nivartanAya vA niyatakartavyA iti bhAvaH / 'rakSati / ' 4 / 4 / 33 iti Dhak / bhAvo bhAvAtmA rasa ityarthaH / yathA 'yasya zalkasImni zalakasya valkasya matsyatvaca iti yAvat sImA paryantabhAgastatreti tathokte / evaM ca-yasya matsyasya tvacaH prAntabhAga iti niSkRSTo'rthaH / zalkaM tu zakale valke' iti medinii| jaladhiH samudraH / alIyata tirohita ivAbhUditi bhAvaH / yasya pRSThe / jaganmaNDalam (k)| alIyata / yasya-bhraSTAyAm / dharaNI pRthvI / alIyata / yasya-nakhe na tu nakheSu / etenAsyAtyantaM gabhIratvamAveditam / ditisutAdhIzo ditisutAnAM daityAnAM lakSaNayA dAnavAnAmapyadhIzo'dhipatiriti tathoktaH / 'hiraNyakazipu'riti bhAvaH / alIyata / yasya-pade : rodasI dyAvApRthivI / 'rodazca rodasI cApi divi bhUmau pRthak pRthak / sahaprayoge'pyanayo rodaH syAdapi rodasI / '
Page #38
--------------------------------------------------------------------------
________________ 28 sAhityadarpaNaH / krodhe kSatragaNaH zare dazamukhaH, pANau pralambAsuro, yA vizva, masAvadhAmikakulaM kasmaicidasmai namaH // 5 // ' ahi bhagavadviSayA ratiH / rasAbhAso yathA -- 'madhu dvirephaH kusumaikapAtre papau priyAM svAmanuvarttamAnaH / zRGgeNa ca sparzanimIlitAkSIM mRgImakaNDUyata kRSNazAraH // 6 // ' [ prathamaH iti vizvaH / atra vacanavipariNAmena - 'alIyAtAm' iti yojyam / yasya - krodhe / kSatragaNaH kSatriyakulam / alIyata / yasya - zare vANe tadagra iti yAvat / dazamukho rAvaNaH / alIyata / yasya pANau pANitale prahate ityarthaH / pralambAsuraH pralambanAmA'sura ityarthaH / alIyata / yasya dhyAne samAdhAvityarthaH / vizvaM samastaM jagat (ka) / alIyata / yasya - asau khaDne nandakAkhye karavAla iti yAvat / 'asiH khaDne nadIbhidi / ' iti haimaH / 'prahate' iti zeSaH / adhArmikakulamadhArmikANAM parityaktasvadharmANAM dharmmamaryAdAyA ucchedakAnAM vA kulamiti tathoktam ( kartR ) / dharmaM caratyanutiSThatIti yAvat, iti dhArmikastadviruddho'dhArmikaH / 'dharmma carati / 4 / 4 / 41 iti Thak / alIyata / kasmaicidanirvacanIyasvarUpAya / 'tasmai' iti zeSaH / asmai AtmanA viSayIkriyamANatvenedamA nirdezyAyAta eva pratyakSabhUtAyeti bhAvaH / namaH // atra pratisaptamyantaM ' yasye 'tiSaSThyantamanuyujyate, pratikartRpada 'malIyate 'ti kriyApadaM ceti bodhyam / evaM ca 'matsyaH kUrmo varAhazca narasiMho'tha vAmanaH / rAmo rAmazca rAmazca buddhaH kalkIti te daza // ' ityuktAnAM dazAvatArANAM caritrANi kramato'tra varNitAnIti bodhyam zArdUlavikrIDitaM vRttam, talakSaNaM coktaM prAk // 5 // iti / athodAharaNIyamavagamayati-atretyAdinA / hi yataH / atrAsminnudAhRte padye / bhagavadviSayA bhagavAn viSayo yasyAH seti tathoktA / ratirbhaktirUpA prItirityarthaH / idamuktam - bhagavAnAlambanam / tasya ca lokottara cAritryamuddIpanam tena caM svAtmApakarSa nivedanamanubhAvaH, tadabhivyaGgayAH smRtiharSAdyAH saJcAriNo bhAvAzca; taditi pratIyamAnA bhagavadviSayA ratiH sahRdayAnAM cetasi kamapi rasaM ( camatkAram ) bhAvayatIti bhAvapadavyapadezyA'sau kAvyatvabIjam / idaM ca madhyamakAvyodAharaNamityanye / iti / atha rasAbhAsamudAhartumupakramate - rasAbhAsa ityAdinA / rasAbhAso rasasya camatkAravizeSasyAbhAsa ISat pratItiriti tathoktaH / yathA- dvirepho dvau rephau varNavizeSau yasya sa iti tathoktaH / bhramarazabda ityarthaH / lakSaNayA tatpadavAcyaH / ata evAhuH / 'zabdadharmeNApyarthasya vyapadezo dRzyate, yathA bhramarazabdasya dvirephatvAt, dvirepho bhramaraH / ' iti / 'dvirephapuSpa liGTaGgaSaTpadabhramarAlayaH / ' ityamaraH / svAM svakIyAmupacArAttAmivAbhimatAmityarthaH / priyAM premAspadabhUtAM bhramaromityarthaH / anuvartamAno'nugato bhUtvA ceSTamAna iti bhAvaH / 'sanni ' ti zeSaH kusumaikapAtre kusumamevaikamabhinnaM pAtraM tatreti tho / madhu makarandam / ' madhu madhe puSparase kSaudre'pItyamaraH / papau pItavAMstatpItazeSamAsvAditavAniti bhAvaH / kRSNazAraH kRSNazcAsau zAraH zabalazceti tathoktaH / ' varNo varNena / ' 2169 iti samAsaH / zabalo'nekavarNa: / ' kRSNasAra' iti pAThe tu kRSNena kRSNavarNena sAraH zreSTha iti tathoktaH / ' tRtIyA tatkRtArthena guNavacanena / ' 2 / 1 / 30 iti samAsaH / 'zAraH syAcchabale vAcyaliGgaH puMsi samIraNe / ' iti / ' sAro bale sthirAMze ca maJji puMsi jale dhane / nyAyye klIbe triSu vare' iti ca medinI / 'kRSNasA (zA) raH ziMzipAyAM mRgabhede 'nuhItarau / ' iti haima: / ca / sparzanimIlitAkSIM sparzena sparzajanyasukhena nimIlite akSiNI yasyAstAmiti tathoktAm / mRgIm / zRMgeNa / akaNDUyata gharSitavAn / 'kaNDUJ' gAtravigharSaNe / 'kaNDDAdibhyo yak / // ' 3 / 1 / 27 iti yak // atra 'kusumaikapAtra' iti rUpakaM, 'papau priyA' mityanuprAsazca / kriyAvAbhAvyAtsvabhAvoktizca / indravajropendravajrayorupajAtizchandaH / taduktaM yathA 'anantarodIritalakSmabhAjau pAdau yadIyAvupajAtayastAH / ' iti / idaM ca padyaM kumArasambhavastham // 6 // ' iti /
Page #39
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / aba sambhogazaGgArasya tiryaggatatvAdrasAbhAsaH / evamanyata / kAvye punardoSAH kisvarUpA ityucyante 5 doSAstasyApakarSakAH / zrutiduSTatvApuSTatvAdayaH kANatvakhaJjatvAdaya iva zabdArthadvAreNa dehadAraNeva, vyabhicAribhAvAdeH svazabdavAcyatvAdayo mUrkhatvAdaya iva sAkSAtkAvyasyAtmabhUtaM rasamapakarSayantaH kAvyasthApakarSakA ityucyante / eSAM vizeSodAharaNAni vkssyaamH| guNAdayaH kiMsvarUpA ityucyante atrodaahrnniiymvgmyti-atretyaadinaa| atrAsminnudAhRte padya ityarthaH / sambhogazRGgArasya bhrama-lambanasya prakaraNAvagatavasantasamayoddIpanasya bhramaryyanuvartanAdyanubhAvasya tadabhivyaGgayadainyasaJcAribhAvasya, mRgyAlambanasya ca tatsaundaryoddIpanasya mRgIlAlanAnubhAvasya tadabhivyaGgadainyasaJcAribhAvasya / tiryagviSayatvAt tiryag dvirephaH kRSNasAro vA viSayo yasya tasya bhAvastattvaM tasmAttathoktAt / rasAbhAso rasasyAbhAso nyagbhAvitatvena sphuraNamiti tathoktaH / idamuktam-prakRte rasasyAbhAsa iti kAvyAtmano yathAtathaM sadbhAvAt kAvyatvamiti / idaM cAvaraM kAvyamityanye / atrAya pavloka:-rasaH kAvyasyAtmA, asau ca 'rasyata' iti vyutpattiyogAt sahRdayamAtrAnubhAvyazcamatkArAparapAya AsvAdavizeSa AnandAtmA / zRGgArAdyAzca nAsmAdatiricyante, kintu-suranarapavAdyAtmanAmabhinnatve'pi tattaccharIropAdhibhedAd bhinnatvamiva zRGgArAdibhedAcchRGgArAdirasAnAmabhinnatve'pi bhinnatvaM kalpyate / taditi sphuttmetsyotkRsstttvaanutkRsstttvaadi| ata eva- 'zUnya'' ityutkRSTam , 'yasyA..'iti tannyUnam, 'madhu..' iti punastatopi nyUnaM kAvyam , tadAtmanastathaiva bhAsamAnatvAt / 'madhu..' ityatra nyUnAdapi nyUnatayA bhAsamAnatvenaiva bhAsamAtratvaM kalpyate, na ca svruupaanvesse| iti / evaM yathodAhRtaM tathA / anyat / api 'udAharaNAntaraM gaveSaNIya' miti zeSaH / tatra bhAvAbhAso yathA mama 'mugdhe! jayazriyamupetya raNAGgaNe'yaM sAkaM tayaiva vihariSyati hanta tatra / maivaM tvadarthamapahAtumasUnapIze kiM taiSidbhirupabhuktasudhAM punastAm // ' ityatra.vIrasya dayitAyAmanurAgeNa jayazriyAmapyanurAgatyAgasya kartavyatvaM darzitaM, tadityanaucityamAvahadatedAbhAsamAtratAM lakSayati / iti dik / atha doSakharUpamabhidhAtumapekSAM darzayati-doSA ityAdinA / kAvye / punaH 'yadi vastuto'kiJcitkarAstahI 'ti bhAvaH / doSA vakSyamANanAnAbhedA duHzravatvAdyA ityarthaH / kisvarUpAH kiMlakSaNAH / itItyapekSAyAm / ucyante / 5doSA ityAdinA / 5 tasya niruktasvarUpasya kAvyasyetyarthaH / apakarSakA nyUnatvapratyAyakA iti bhAvaH / dossaaH| bhavantI'ti shessH| tadeva vivRNoti-zrutiduSTatvApuSTatvAdaya ityAdinA / zrutiduSTatvApuSTatvAdayaH zrutiduSTatvazcApuSTatvazceti tau AdI yeSAM te tathoktAH / zrutau duSTatvaM yasmAtsa zrutiduSTatvaH / na puSTatvaM yasmAt (artha) so'puSTatvaH / tathAca- zrutiduSTatvAdayaH (duHzravatvAdayaH) zabdadoSAH, apuSTatvAdayaH (apuSTArthatvAdayaH) punardoSA iti niSkRSTam / doSA iti shessH| kANatkha JjatvAdayaH / iva / 'santaH' iti zeSaH / zabdArthadvAreNa zabdadvArA'rthadvArA ceti bhAvaH / zabdArthAveva dvAraM teneti vigrahaH / dehadAraNa dehaH sthUlazarIraM tadvAreti bhAvaH / iva / tathA-vyabhicAribhAvAdervyabhicAribhAvAdisambandhina ityarthaH / svazabdavAcyatvAdayaH svazabdena vAcyatvaM yatreti sa AdiryeSAM te tathoktAH / atra vyadhikaraNo bahuvrIhiH / yadvA svazabdena vAcyatvamiti, tadAzritya punaH pravRtto doSa upacArAtsvazabdavAcyatvamiti gIyate / 'doSA' iti zeSaH / mUrkhatvAdayaH / iva / sAkSAt khasambandhadvAreNeti bhAvaH / 'sUkSmazarIradvAreNe' ti zeSaH / kAvyamya / AtmabhUtam / rasam / apakarSayantaH 'santa' iti zeSaH / kAvyasya / apakarSakAH / itItyevam / ucyante / atha-eSAM doSANAm / vizeSodAha raNAni vizeSANAM bhedAnAmudAharaNAnoti tAni tathoktAni / vakSyAmaH 'saptame paricchede' iti zeSaH / atha guNAdInabhidhAtumapekSAM darzayati-guNAdaya ityAdinA / guNAdayo guNarItyalaGkArA ityarthaH / kiMsvarUpAH kiMlakSaNAH / itItyapekSAyAm / ucyante
Page #40
--------------------------------------------------------------------------
________________ 30 sAhityadarpaNaH / [ prathamaH paricchedaH ] 6 utkarSa hetavaH proktA guNAlaGkArarItayaH // 3 // guNAH zauryAdivat alaGkArAH kaTakakuNDalAdivat, rItayo'vayavasaMsthAnavizeSavat, deha, dvAreNeva zabdArthadvAreNa tameva kAvyasyAtmabhUtaM rasamutkarSayantaH kAvyasyotkarSakA ityucyante / iha yadyapi guNAnAM rasadharmatvaM, tathA'pi guNazabdo'tra guNAbhivyaJjakazabdArthayorupacaryate / ata eva guNAforestH zabdA ra khasyotkarSakA ityuktaM bhavatIti prAgevoktam / eSAmapi vizeSodAharaNAni vakSyAmaH / iti zrImannArAyaNacaraNAravindamadhuvratasAhityArNava karNadhAradhvaniprasthApana paramAcAyryakavi sUktiratnAkarASTAdazabhASAvAravilAsinIbhujaGgasAndhivigrahikamahApAtra-zrIvizvanAthakavirAjakRtau sAhityadarpaNe kAvyasvarUpanirUpaNo nAma prathamaH paricchedaH / 6 utkarSahetava ityAdinA / 6 guNAlaGkArarItayaH / 'alpActaram' 2 / 2 / 34 ityanena rItizabdasya pUrvanipAtastu nAzaGkyaH / 'lakSaNahetvoH / ' 3 / 2 / 126 ityanena tasyAnityatvajJApitatvAt utkarSahetava 'stasyeti zeSaH / proktAH / ' tAH syu' riti pAThe tu tA upAdeyAtmanA prasiddhAH / ' iti 'guNA' iti vizeSaNatvena yojyam // 13 // tadeva vivRNoti - guNA ityAdinA / guNA mAdhuryAdayaH / zauryAdivat / alaGkArA anuprAsopamAdayaH / kaTakakuNDalAdivat / rItayo vaidrbhyaadyaaH| avayavasaMsthAnavizeSavadavayavAnAM saMsthAnaM saGghaTanaM tasya vizeSazcArutva pratyAyakaH prakAra iti tena tulyamiti tadvat / dehadvAreNa / iva / zabdArthadvAreNa / taM prasiddham / eva / kAvyasya / AtmabhUtam / rasam / utkarSayanta ullasitaM kurvantaH / 'santa' iti zeSaH / kAvyasya / utkarSakA utkarSahetavaH / itItyevam / ucyante / nanu guNAnAmAtmabhUtarasadharmmatve 'dehadvAreNe' ti kathamuktamityAha - ihetyAdinA / ihAsmin sAhityazAstre / yadyapi / guNAnAM mAdhuryyAdInAm / rasadharmmatvam / 'ukta' miti zeSaH / tathA'pi / atrAsminprakaraNe / guNazabdaH / guNAbhigyaJjakazabdArthayoH guNAnAM sveSAmabhivyaJjakAviti tathAbhUtau yau zabdArthoM tayostathoktayoH / upacaryate lakSaNayA pravartyate / ataH / eva / guNAbhivyaJjakAH / zabdA lakSaNayA - arthAcetyarthaH / rasasya kAvyAtmabhUtasya camatkAravizeSasya / utkarSakAH / 'bhavantI' ti zeSaH / itItyevam / uktaM pratipAditam / bhavati / ' itItyetat / prAk pUrva prakAzottalakSaNasamIkSA'vasara iti yAvat / eva / uktam / " nanu ' zabdArthau saguNA' vityanena guNAbhivyaJjako zabdArthoM ityAdineti zeSaH / eSAM guNAdInAm / api na kevalaM doSANAmiti bhAvaH / vizeSodAharaNAni vizeSANAM bhedAnAmudAharaNAnIti tAni tathoktAni / vakSyAmaH / 'aSTame dazame navame ca kramAtparicchede' iti zeSaH / yattUktaM tarkavAgIzai: - 'nanu guNAbhivyaJjakapadavinyAsasya rItitvena nirUpaNIyatayA roteretenaiva saGgrahe pRthak tadupAdAnamanarthakamiti tadetaccintyam / ' iti tadasat rItInAM rasadharmatvAbhAvAd, guNAnAM punA rasadharmmatvAtsphuTaM pArthakyAt / prakaraNamupasaMharati itItyAdinA / iti samAptaH / zrImannArAyaNa... iti / zrImAnasau nArAyaNastasya caraNAravinde tayormadhuvrata iva madhuvrataH, sAhityamevArNavastasya karNadhAra iva karNadhAraH, dhvaneH prasthApanaM tasya paramAcAryyaH, kavInAM sUktayastA eva ratnAni teSAmAkara ivAkaraH, aSTAdazabhASAH saMskRtaprAkRtAdyA aSTAdazasaGkhyAkA bhASAstA eva vAravilAsinyo vezyAstAsAM bhujaGgo sandhivigrahayo rakSaka iti sAndhivigrahikaH, mahApAtraM pradhAnamantrI, asau zrIvizvanAthakavirAjastasya kRtistatreti tathoktAyAm, tatsvarUpabhUta iti bhAvaH / sAhityadarpaNe / kAvyasvarUpanirUpaNaH kAvyasya svarUpanirUpaNaM yatra sa iti tathAbhUtaH / nAma prasiddhaH / prathamaH / paricchedaH / abhUditi zeSaH / zam / jAraH, rasamayaM sakalaM kavivaibhavaM vividhabhAvavibhAvavibhAvitam / jhaTiti cetasi kasya camatkRtiM na nivahennivahena sudhodadheH // 1 // iti zrIbhAradvAjagotraprabhUtena sahRdaya ziromaNi zrIzivanAthasArasUnunA zrIzivadattakaviratnena viracitAyAM rucirAkhyAyAM sAhityadarpaNavyAkhyAyAM prathamaH paricchedaH /
Page #41
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ dvitIyaH paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| dvitIyaH pricchedH| vAkyasvarUpamAha7 vAkyaM syAd yogyatA''kAGkSA'' sattiyuktaH padoccayaH / yogyatA padArthAnAM parasparasambandhe bAdhAbhAvaH, padoccayasyaitadabhAve'pi vAkyatve 'vahinA sizcatI'-tyAdirapi vAkyaM syAt / samAzliSTaM zaktyA, mahitamupacAreNa mahatAm , abhivyaktaM vyaktyA sahRdayajanAnAM dayitayA / kavitvasyAdhAnaM svayamakhilalokasya ca rasaM camatkArasyaikaM padamabhinuve divyapuruSam // 1 // pUrvaparicchede 'vAkyaM rasAtmakaM kAvya' mityabhihitam, tatra kiM nAma vAkyaM syAditi prakRtasiddhayanukUlacintAviSayatArUpamupoddhAtaM saGgamayan prakaraNAntaraM nibabhraMstasyAvataraNikAmAdhatte vAkye tyaadinaa| vAkyasvarUpa vAkyasya kAvyazarIratvenAbhimatasya svarUpaM lakSaNamiti tattathoktam / Aha kathayati / tathA cakAvyasyAtmAnAtmanovibhajya pratipAdayitavye svarUpe tatra tAvadAtmasvarUpasya sUkSmadRgekadRzyatayA punadarzanIyatAM manvAno'nAtmanaH svarUpaM-vAkyaM syA dityAdinA darzayatIti niSkRSTam / 7 yogyatA''kAGkSA''sattiyukto yogyatA cAkAkSA cAsattizceti, tAbhiryukta iti tathoktaH / 'dvandvAnte zrayamANaM padaM pratyekamabhisambadhyate' iti yuktapadasya pratyekaM sambandhaH / tathA ca yogyatAyukta AkAkSAyukta AsattiyuktazvetyarthaH / padoccayaH padAnAM vakSyamANasvarUpANAM subantAnAM tiGantAnAM vA zabdavizeSANAmuccayaH samuccaya iti tathoktaH / 'supatiGantaM padam / ' 1 / 4 / 14 / atra bahuvacanamavivakSitam / tathA ca-pade ca padAni ceti padAnIvekazeSaH samAsaH / uccayana samudAyAtmanA'vasthAnamuccayaH / 'erac / ' 3 / 3 / 56 ityac / vAkyaM tatsajhaka ityarthaH / ucyate iti vAkyam / 'Rhaloya't / ' 3 / 1 / 124 iti Nyat / 'cajo: ku ghiNyatoH / ' 7 / 3 / 52 iti kutvam / syAt / tathA ca-yogyatA''. diyuktatve sati padayoH padAnAM vA samudAyAtmanA vartamAnatvaM vAkyatvamiti niSkRSTam / nanu 'tisubantacayo vAkyakriyA vA kaarkaanvitaa|' ityamarAyuktadizA yogyatA''divirahito'pi padoccayo vAkyamityeva vAcyamiti cennetyabhiprAyeNa yogyatA''dipadArthAn vivRNvaMstatsApekSatAM drshyti-yogytetyaadinaa| padArthAnAM padAnAmarthA iti teSAM tathoktAnAm / parasparasambandhe parasparamanyo'nyamekasyApareNa sAkamiti yAvat sambandho'nvaya iti tasmistathokte / 'hetubhUta' iti zeSaH / 'na tatra karuNAhetu' ritivatSaSTayartha sptmii| bAdhAbhAvo bAdhasya viparItabodhasyAbhAvo'nudaya iti tathoktaH / 'yogyatA jJeyA'iti zeSaH / evaM ca--padasambandhinAmarthAnAmanvayabodhe hetubhUto yo bAdhAbhAvastatpadavAcye yogyatApadArtha iti phalitam / pratyakSAdikAraNIbhUtabAdhAbhAvasya vAraNAya bhUtAntavizeSaNanyAsaH / 'jalena siJcati, vahninA dahatI'tyAdiSu zrotaNAM secanadahanAditi jalavayAdikaraNakatvAbhAvavantIti viparItabodharUpasya bAdhasya svata evAbhAva iti sphuTa lakSaNasamanvayaH / yogyatA ca pramArUpaiva grAhyA / anyathA-tatra tatra bhramavatAM zrotRNAM jalena siJcati, vahninA dahatItyAdInAM secanadahanAdIni jalavalyAdikaraNakatvAbhAvavantIti viparItabodharUpasya bAdhasya sarvathA'napagama iti vAkyatvaM mAbhUt / nanu tAdRzayogyatArUpAyAH pramAyA aprasiddhiriti tadbAdhasyApyaprasiddhirityevaM punastadabhAvasyAprasiddhiriti sphuTaM tasyAH zazaviSANavadalIkatvamiti cet ? evaM vyAkhyeyam-padArthAnAM parasparasambandhe parasparaM yaH sambandhastatra tannirUpaNa iti yAvat / vaadhaabhaavHsdbhaavH| yogytaa| tathA ca-tAtparyyaviSayIbhUtasambandhena tAtparyanirUpakANAM padArthAnAM parasparaM yaH sambandhastanirUpaNe sadbhAvo yogyatApadArtha iti niSkRSTam / bhavati hi padArthAntareNa
Page #42
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAhityadarpaNaH / [ dvitIya: AkAGkSA pratItiparyavasAnavirahaH, sa ca zroturjijJAsArUpaH / nirAkAGkSasya vAkyatve'gauravaH puruSo hastI 'tyAdInAmapi vAkyatvaM syAt / AsattirbuddhayavicchedaH, buddhivicchede'pi vAkyatve idAnImuccAritasya 'devadatta' padasya dinAntare uccAritena padena saGgatiH syAt / 32 padArthAntarasya sadbhAvaH, kintvasau tAtparyyanirUpakANAmeva padArthAnAm eSAM ca tAtparyanirUpakatvaM tAtparyaviSayIbhUtenaiva sambandheneti bodhyam / dahanAdiSu vidyamAnasya vahnyAdikaraNakatvasya secanAdiSu yena kenApi paramparAsambandhena sadbhAvAGgIkAre 'vahninA siJcatI' tyAdInAmapi vAkyatvaM prasajyeta, taditi tadvAraNAya 'tAtparyaviSayIbhUtasambandhene' tyuktam / asti ca 'jalena siJcati, vahninA dahatI' tyAdiSu jalavahnyAdikaraNakatvasya svarUpasamvandhena secanadahanAdiSu sadbhAva iti dik / athAsyAH sArthakatAmudbhAvayati etadabhAve etasyA niruktalakSaNAyA yogyatAyA abhAva iti tasgistathokte / 'satI'ti zeSaH / api / padoccayasya subantatiGantAtmakapadasamudAyamAtrasyeti bhAvaH / vAkyatve 'aGgIkRte satI 'ti zeSaH / 'vahninA dvArA / siJcati / ' ityAdiH / ' padoccaya' iti zeSaH / api / vAkyam / syAdbhavet / 'vahninA siJcatItyAdInAM padAnAmAkAGkSAsssattimattayA vAkyatvamupapadyamAnamapi yogyatAzAlitAviraheNa tirobhUyata iti mAbhUdeSAM vAkyatvamiti 'yogyatAyukta' iti vizeSaNamiti niSkRSTam / na cAtra kathamAkAGkSeti zaGkayam, 'kAyyai kAraNamanumIyate ' iti niyamAt ' vahninA siJcatI' tyAdiSu secanarUpaM kAyai dRSTA kAraNamanumeyamityAkAGkSAyAH sattvAt / AkAGkSApadArthamAha-pratItiparyyavasAnavirahaH pratIteH 'naitAvatA padArthaH paryApta' ityAtmikAyAH pramAyAH paryavasAnaM parito'vasAnamanvaya bodhajanakatvenecchA virahastasya viraho'bhAva iti tathoktaH / AkAGkSA / ' etasya padasyAsti padAntareNa kenApi samaM sambandha' iti padAntarasya zuzrUSAhetubhUtA buddhiH / AkAGkSyate padArthAnvayAvagamAya padArthAntaramanayetyAkAGkSA / tathA ca ekasya padArthasyApareNa padArthena samamanvayasyAvagamecchA yAvatA na pUrkheta tAvatA tasya jijJAsAsadbhAva AkAGkSApadArtha iti phalitam / ata evAha sa pratItiparyavasAnaviraha ityarthaH / ca / zrotuH zrotRjanasya / jijJAsArUpo jJAtumanvayamavagantumiccheti jijJAsA, sArUpaM svarUpaM yasya sa iti tathoktaH / etadupayogamAha - nirAkAGkSasyA ss kAGkSAzUnyasya / ' padocayasye' ti zeSaH / vAkyatve 'aGgIkRte satI' ti zeSaH / 'gau, azvaH puruSaH, hastI' ityAdInAM padAnA' miti zeSaH / api / vAkyatvam / syAt / 'na caitadastI' ti zeSaH / tathAhi - 'gauH' ityAdInAM prathamAntatvena svaM khamarthamupasthApayamAnAnAmabhedAtiriktasambandhenAnvayAvagamo na vyutpanna iti bhavatyevAtra tattatpadArthopasthitairanvaya bodhajanane zroturicchA'bhAvaH abhedAtiriktena sambandhena punarbAMdhasattve'pi sattvAdisambandhena bAdhAbhAvAtmikA yogyasA'styeveti bhAvyam / buddha vicchedo buddheH zrutapUrvANAM padAnAM smaraNazaktirUpAyA matera vicchedo vicchedAbhAvaH kAlAdinA'vyavadhAnamiti yAvat iti tathoktaH / na viccheda ityavicchedaH / AsattirAsadanaM parasparaM padArthAnAM saMsargavidhayA'vasthAnam / 'striyAM ktin / 3 / 3 / 94 iti ktin / tathA ca yatpadArthasya yatpadArthena samaM sambandhApekSA tena tasyAvyavahitaH sambandha AsattipadArtha iti niSkRSTo'rthaH / tadupayogamAha-buddhivicchede zrutapUrvANAM padAnAM smRtidhvaMsa iti bhAvaH / api / vAkyatve 'aGgIkRte satI' ti zeSaH / idAnIm / uccAritasya kathitasya / 'devadattaH / iti padasya / dinAntare'nyad yAvatsmRtiH, tAvatkAlAtiriktAtmakaM dinamiti dinAntaraM tatreti tathokte / tathA ca yadA zrutapUrvANAM padArthAnAM smRtidhvaMso jAtastadeti niSkRSTo'rthaH / uccAritena kathitena 'gacchatI' ti padena 'kriyArUpeNe' ti zeSaH / saGgatiranvayabodhavizeSaH / syAt / 'na tvasau sambhavatI' ti zeSaH / idamuktam - yena samaM yasya sambandhaH saGgacchate tena samaM tasya padArthasya yAvaduddhirnotpadyeta tAvadvAkyatvaM na syAt / yathA - 'madhu dvirepha' ityetAvanmAtrasyAMzasya / atra hi - 'papau' iti zrUyamANe 'madhu dvirepha' iti zrutapUrvayorapyetayoH smRtidhvaMse parasparameSAM sambandhAnupapattervAkyatvAbhAva iti bhAvaH / ataH - tAdRzabuddhivicchedo nAma parasparaM sambandhocitAnAmapi padAnAM vibhinnakAlInatayA buddhayantarAbhyudaye tathA'vadhAraNAbhAvaH / 'girijA varadaH, girizo varadA' ityAdI 'girijA varadA, girizo varada' iti yAvadabhinnakAlInatvaM, na tAvattathA'vadhAraNaM, tadabhAve ca sphuTo vAkyatAsambhavAbhAvaH / ata eva 'girijA varado, girizo varadA' ityAdau saGkIrNatvaM doSaH / naca 'AsattiyogyatA''kAGkSAtAtparyyajJAnamiSyate / kAraNaM..' ityabhijanoktyA tAtparyajJAnasyApi zAbdabodhaM prati kAraNatvam, anyathA 'saindhavamAnaya' ityAdau kvacilavaNAnayanaM kvacidazvAnayanaM nopayujyeta / T
Page #43
--------------------------------------------------------------------------
________________ pAracchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| atrAkAGkSAyogyatayorAmArthadharmatve'pi padoJcayadharmatvamupacArAt / 8 vAkyoccayo mahAvAkyam'yogyatA''kAGkSA''satti'yukta ityeva / evaM satyasAvapi yogyatA''divadvAkyatvaM prati kAraNamiti vAcyam / 'saindhavamAnaya' ityAdau padArthasyAnavacchede vishesssmRtihetvH|' ityuktadizA saMyogAdInAmeva vizeSasmRtihetutvenAbhimananAt, anyatra sarvatraiva yogyatA''dInAmeva zAbdabodhaM prati kAraNatvAcca / nApi 'vRddhA yuvAnaH zizavaH kapotAH khale yathA'mI yugapatpatanti / tathaiva sarve yugapatpadArthAH paraspareNAnvayino bhvnti||' iti vaacym| 'devena gacchati mArgA' ityAdAvapi khale kpotikaanyaayenaanvyopptteH| na vA 'yadayadAkAikSitaM yogyaM sannidhAnaM prapadyate / tena tenAnvitaH svArthaH pdairevaabhidhiiyte|' iti vAcyam / 'ghaTamAnaye' tyAdau ghaTAdismRtinAze'pi AnayAdismRtikAle zAbdabodhasyeva idAnImuccAritasya devadatta' ityAderdinAntara uccAritena 'gacchatI' tyAdinA'nvayabodhasya sambhavAt / iti / nanu AkAGkSAyA icchA'natiriktatvAt , yogyatAthAzcaikasmin padArthe'parapadArthAnvayopapattirUpAyA artharUpatvAt kathaM padoccayadharmatvaM saGghaTeta ? iti cet, atrAsmin padoayasya yogyatA''dimattayA vAkyatvapratipAdanAvasara ityarthaH / AkAkSAyogyatayorAkAGkSAyA yogyatAyAMzcetyarthaH / atrAkAGkSApadamAsatterapyupalakSaka, tathA ca AkAGkSA''sattyoryogyatAyAzceti niSkRSTam / 'kramA' diti zeSaH / AtmArthadharmatve AtmA (jIvazcittaM buddhirvA) cArthazceti tayordhammau svabhAvau tayorbhAvastattvaM tasmistathokte / Atmadharmatve'rthadharmatve ca satIti bhAvaH / 'AtmA kalevare yatne svabhAve paramAtmani / citte dhRtau ca buddhau ca parabyAvarttane'pi ca // ' iti dharaNiH / 'dharmo'strI puNya AcAre svabhAvopamayoH Rtau / ' iti vizva: / api / upacArAdupacaryate'nyaparatvaM prati nIyate'rtho'nenetyupacAro lakSaNayA zakyArthaparityAgenAnyArthaparatvakalpanaM tasmAt tathoktAt / 'upacAro lakSaNA' ityanye / 'upacArAtkhajanyajanakatvarUpaparamparAsambandhAt, khAzrayopasthApakatvAcca / ekapadArthIyAparapadArthasadbhAvarUpayogyatAyAstu padArthadharmatve'pi khAzrayopasthApakatvasambandhana padoccayadharmatvamevAvagantavyaM, niruktAsatteradhyAtmadharmatvAt / tatrApyeSaiva rItiranusatavyA / yadi punaH samabhihAravizeSa AkAGkSA, avyavadhAnenoccaritatvamAsattiH / tadA'nayoH sAkSAdeva padadharmatvam / ' iti vivRtikArAH prAhuH / pdoccydhrmtvm| 'Uhya'miti zeSaH / atrAyaM bhAva:--'buddhayAdiSaTrakaM sakhyA''dipaJcakaM bhAvanA tthaa| dhaudhau guNA ete AtmanaH syushcturdsh||' iti buyAdava Atmana eva dharmAH, tatra-'buddhiH sukhaM duHkhamicchA dveSo yatnazceti budbhayAdiSaTkam , evaM buddhIcchayorAtmadharmatvam / 'buddhistu dvividhA matA / anubhUtiH smRtizceti smRtirUpAyA buddharAsattezcAbhinnatvAnnaitasyAH padoccayadharmatvam / 'icchA''kAGkSA' ityuktadizecchA''kAGkSApadArthaikye AkAGkSAyA api na padharmatvam, etasyA api tathA''tmadharmatvAt / iti nyAyamate, vedAntamate tu 'AtmA brahmaiva'iti zuddho buddho muktaH satya Ananda AtmA, tasya ca zuddhatvabuddhatvAdinA sukhaduHkhecchAss didharmatvaM vaktumasAmpratam , sAmprataM punastadbhinnasya cittasyaiva, tasmAt-AtmAparaparyAyasyAsyaivecchadharmatvaM smaraNadharmatvaM ca; na tu padoccayadharmatvam / iti / atha-yogyataikasmin padArthe'parasya padArthasya sambandhasadbhAvaH / asau ca padArthadhamaH tathA sati-AkAikSA''sattyorAtmadharmatve yogyatAyAzca padArthadharmatve'pi padozcayadharmatvamupacAramAzrityeti dik| . nanu 'raso vai sa'ityAyuktadizA rasasyAtmasvarUpatvAt tathaiva pratipAdyamAnatvAcca, tacca vAkyApekSayA mahAvAkyadvArA sutarAmiti cetsatyamiti mahAvAkyasvarUpamAha 8 vAkyoJcaya ityAdinA / 8 vAkyoccayo vAkyAnAmanantaroktalakSaNAnAM padozcayavizeSANAmuccayo yogyatA''kAkSA''sattiyuktaH (ata eva--'yogyatAss..'iti vRttikArAH) samudAya iti tthoktH| atrApi bahuvacanamavivakSitam, tathA ca-vAkye ca vAkyAmi ceti vAkyAnItyekazeSaH / vAkyayorvAkyAnAM vA yogyatA''kAGkSA''sattimattathA'vasthitaH samuccaya ityarthaH / mahAvAkyaM mahaca tadvAkyamiti tathoktam / 'AnmahataH samAnAdhikaraNajAtIyayoH / 6 / 3 / 46 ityAdantAdezaH / kArikANAM sUtratvaM pratyAyayan 'sUtreSvadRSTaM padaM sUtrAntarAdanuvartanIya' mityuktadizA'trApyanantaroktAtsUtrAdanuvartanIyamavagamayati--'yogyatAss. kAGkSA''satiyuktaH' ityanuvartanIya'miti zeSaH / eva / atrAhurvivRttikArAH 'yogyatA''dyabhAve mahAbAkyatvasvIkAre 5
Page #44
--------------------------------------------------------------------------
________________ saahitydrpnnH| [dvitIya:9 itthaM vAkyaM dvidhA matam // 4 // 'ittha' miti vAkyatvena, mahAvAkyatvena ca / uktaM ca 'svArthabothe samAptAnAmaGgAGgitvavyapekSayA / vAkyAnAmekavAkyatvaM punaH saMhatya jAyate // ' iti / tatra pAkyaM yathA-'zUnyaM vAsagRham..' ityAdi, mahAvAkyaM ythaa-raamaaynn-mhaabhaart-rghuvNshaa'di| 'cakSuSA gRhyatA, gaganaM vartate'ityetayo: 'bhikSurupavasati, gRhI bhu'ityetayobhinadinoccAritayoH 'cakSuSA gRhyatAM ghaTo vartata' ityetayorapi mahAvAkyatvaM syAt / ' iti / nanu vAkyoccayasyaiva mahAvAkyatvaM cettarhi 'prajJAnaM brahmetyAdau kathamiti cetsatyam , atraitareyAraNyAdInAM sArabhUtatvena mhttaamaatrmpypekssyopcaaraatttprvRttm| iti bodhyam / nanu 'vAkyaM rasAtmakaM kAvya' mityanema rasAtmakatve vAkyasyaiva kAvyatvamaGgIkRtaM, na tu mahAvAkyasya; tatkathaM rAmAya NAdeH; iti cedvAkyatvasyobhayathA'pi pravRtterityAha-9 itthamityAdi / 9itthamanena prakAreNetyarthaH / vAkyam / 'eveti zeSaH / dvidhA dviprabhedaM nirupAdhikasopAdhikatvamedAdbhinnamiti yAvat / matam // 4 // . sUtrastha 'mitha'miti padadyotyArtha vivRNoti-'ittha miti nipAtAtmakena padeneti zeSaH / vAkyatvena / 'upAdhyabhAve'iti zeSaH / mahAvAkyatvena / 'sopAdhikatva'iti zeSaH / ca / 'iti dyotyata iti bodhya' miti zeSaH / atredaM tattvam-vAkyameva mahattvarUpeNopAdhinA saMvalitaM mahAvAkyamiti gIyate anyadA tat tadeveti dviprabhedam / yogyatA''diyuktatAyA anugmaadbhinnm| iti / .. atra prAcAM saMvAdamAha-uktaM cetyAdinA / uktaM prtipaaditmityrthH| caapiityrthH| 'vR?' riti shessH| kimityapekSAyAmAha-svArthavodhe sveSAm / (vAkyAnAm) arthAsteSAM bodha iti tatra tathokta / samAptAnAM kRtArthAnAmiti bhAvaH / tathA ca-svasvArthabodhanamAjavyApArANAmiti phalitam / samastapAThe tu-svArthabodhena svasvArthabodhanena samAptAni nivRttavyApArANIti teSAM tathoktAnAm / svasvamartha bodhayitvA'rthAntaraM bodhayituM vimukhAnAmiti bhAvaH / vaakyaanaam| aGgADritvavyapekSayA'GgAni cAGgIni ( zarIrANi) ceti teSAM bhAvastattvaM, tasya vyapekSayA / 'anyo'nya'miti zeSaH / tathA ca-anyo'nyamaGgatvAGgitvAbhyAmavasthAtumityarthaH / ekasyAGgAtmanA'parasyAGgirUpeNa, aparasya vA'GgAtmanaikasyAGgathAtmanA'vasthAtumiti bhAvaH / aGgeSvanirUpeNAGgiSu vA'GgarUpeNAvasthAnApekSitvena hetuneti phalitam / punaryathA pUrva padAni vAkyatAmaGgIkarI tathA vAkyAnyapi yogyatA''dimattayA mahAvAkyatAmiti bhaavH| saMhatya yogyatA'diyogenaikIbhUyaikArthapratipAdakatlena milisveti yAvat / ekavAkyatvamekaM pradhAna mahaditi yAvadvAkyamiti tasya bhAvastattvaM tathoktam / 'eka: saGkhyAntare zreSThe kevaletarayostriSu / ' iti medinI / jAyate // iti / idamabhihitam-aGgAni yathA guNapradhAnabhAvenAnyo'nyamilitAni agitAmavalambante, tathA padAni vAkyatAmiva vAkyAni punareka (mahA) vAkyatAm , evaM ca-padAnAM vAkyatve 'svArthabodhe samAptAnAmajhAGgitvavyapekSayA / padAnAmekapadatA punaH saMhatya jAyate // ' ityevaM padAnAmekapadatvasvIkAre nayo bodhya iti / atha vAkyamahAvAkye vibhajya darzayati-tatretyAdinA / tatra vAkyamahAvAkyayormadhye ityarthaH / vAkyam / yathA / 'zUnyaM vAsagRham..' ityAdi / etatpadyaM ca dhyAkhyAtapUrvam / mahavAkyam / yathA / rAmAyaNa-mahAbhArata-raghuvaMzAdi / Adipadena-- 'nAtha ! vilokaya me (s), kuto'sti pApaM tavAtipuNyAyAH / ' ityAdi gRhyate / atredaM boddhadhyam-padozcayasya vAkyatvAdhAyikA, vAkyoccayasya vA mahAvAkyatvAdhAyikA vA yogyatA sskAkSA 55. sattisamudAyasvarUpA tAtpayye nAma vRttiH / eSA ca padoccayaniSThA vAkyoccayaniSThA vA, natu padamAtraniSThA; ata eva-enayA pratipAdyo'bhyartho vAcyavatpadoccayavAkyoccayAnyatarapratipAdyo, na tu padamAtrapratipAdyaH, yogyatA''dyasambhavAt / evaM ca
Page #45
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / padoccayo vAkyamityuktam, tatra kiM padalakSaNamityata Aha 10 varNAH padaM pryogaarhaannvitaikaarthbodhkaaH| yathA-ghaTaH 'prayogArha'iti prAtipadikasya vyavacchedaH, vAcyArthasyeva tAtparyyArthasya sAdhamrye'pi vaidhaya'mavaseyam / vAkyasya mahAvAkyasya tadarthasya cAyaM bodhaprakAraH- tatra tAvat, zrUyante zabdAH, arthAzca zrotRNAM cetasi samArohante, saMhanyante ca yogyatA''divazena viziSTAnvayabodhena, tadAnIM sampadyamAno'rthazca tAtparyyAbhidheyo vAkyamahAvAkyAnyatarapratipAdyaH / atra ca kAraNabhUtA tAtparyyAkhyA vRttiH, viziSTamartha bodhayituM saMhanyamAnAni padAni vAkyaM, vAkyAni ca mahAvAkyam / saMhanyamAnatvaM ca yogyatA''divazAdeva minnAnAmapi parasparaM pteSAmityAdeditacaram / ata eva kavirAjA abhidhA''dinirUpaNottarameva tAtparyavRttiM darzayiSyanti / iti / gagu kiM nAma tat padaM, yaducayo vAkyamiti pRcchAmutthAmunnayannAha-padoccaya ityAdi / padoccayaH / vAkyam / itItyevam / uktaM 'vAkyaM syAd yogyatA...' ityAdineti zeSaH / tatra padoccaya ityarthaH / kim padalakSaNaM 'syA' diti zeSaH / ityata iti jijJAsotthAnAt / Aha 10 varNA ityAdineti zeSaH / 10 prayogArhAnanvitaikArthabodhakAH prayogArhAzcAnanvitaikArthabodhakAzceti tathoktAH / 'supA / ' 2 / 1 / 4 iti samAsaH / prayogamahantIti tathoktAH / , 'nApadaM prayuJjIte'ti niSedhAviSayA ityarthaH, suptiGantAnyatarA iti bhAvaH / nAnvito yogyatayA padArthAntareNAnvayaM prApta ityananvitaH. so'sAvekArthaH (eko'rthaH)taM bodhayantIti, tasya vA bodhakA iti tathoktAH / varNAH, akSarANi / padam / tathA ca prayogArhatve sati yAdRzAnupUrvImanto varNA ekasyAnanvitasyArthasya bodhakAstAdRzAnupUrvImadvarNatvaM padatvamityarthaH / tadeva vivarItumupakramate-yathetyAdinA / yathA 'pada' miti zeSaH / ghaTaH 'itIti zeSaH / atra hi prayogArhatve padArthAntareNAsaMsRSTatve sati ekasya kambugrIvAdimadarthasya bodhakA kAraTakAravisarjanIyarUpA varNA iti / atha vizeSaNasArthakyamupapAdayati- 'prayogArha' ityAdinA / 'prayorgAha' iti 'vizeSaNene'ti zeSaH / tathA ca-'prayogArhA varNAH pada'mityabhidhAneneti niSkRSTam / prAtipadikasya, 'arthavadadhAturapratyayaH praatipdikm|' 1 / 2 / 45 'kRttddhitsmaasaashc|' 1 / 2 / 46 ityuktasajJivizeSasyetyarthaH / etadupalakSaNaM dhAtorapi, tena 'bhuuvaadyodhaatvH|1|3|1 ityuktasajJivizeSasya cetyarthaH / vyavacchedo vyAvRttiH / nirvibhaktikasya prAtipadikasya (dhAtozca) ananvitaghaTarUpaikArthabodhakatvAttadyAvRttaye prayogAItve satItyuktam , prayogAItvaM cAsAdhutvaprayojyapApAjanakaM yaducAraNaM tadviSayatvam / 'nApadaM prayuJjIte'tyanenAgamena suptiintAnyataratvahInasya kizcidarthAvabodhakasya zabdasyo 1 atrAhRSTippaNIkArA:-'varNotpattistAvadevamupavarNyate' cetanena jJAtArthavivakSayA tadbodhakazabdaniSpAdanAya preritamantaHkaraNaM mUlAdhArasthitamanalaM cAlayati, taccAlito'nilastatsthalavartivAyucAlanAya prabhavati, tacalitena vAyunA tatraiva sUkSmarUpeNotpAditaH zabdaH parA vAgityabhidhIyate / tato nAbhidezaparyyantaM cAlitena tena taddezasaMyogAdutpAditaH zabdaH pazyantIti vyvhiyte| etaddvayasya sUkSmasUkSmatayezvarayogimAtragamyatA, nAsmadIyazrutigocaratA / tatastevaiva hRdayadezaM parisarpatA hRdayasaMyogena niSpAditaH zabdo mdhymetyucyte| sA ca svakarNApidhAnena dhvanyAtmakatayA sUkSmarUpeNa kadAcidasmAkamapi smdhigmyaa| tato mukhapaya'ntamAkramatA tena kaNThadezamAsAdya mUrdhAnamAhatya tatpratighAtena parAvRttya ca mukhavivare kaNThAdiSvaSTasu sthAneSu khAbhighAtenotpAditaH zabdo vaikharIti kthyte|' iti / idamuktam-"yeyaM vimarzarUpaiva paramArthacamatkRtiH / saina sAraM padArthAnAM parA vAgabhidhIyate / avibhAgA tu pazyantI sarvataH sNhtkrmaa| svarUpajyotirevAntaHsUkSmA vAganapAyinI / antaHsaGkalparUpA yA krmruupaa'nupaatinii| prANavRttimatikramya madhyamA vAka pravartate // sthAneSu vivRte vAyau kRtvrnnprigrhaa| vaikharI vAka prayoktaNAM prANavRttinibandhanA // " iti nAnAvidhA vAcaH, tatra baikharI vAka kevalaM varNarUpA / ' iti /
Page #46
--------------------------------------------------------------------------
________________ 36 saahitydrpnnH| [dvitIyaH'ananvita' iti vAkyamahAvAkyayoH' 'eka' iti sAkAkSAnekapadavAkyAnAm, 'arthabodhakA iti 'kacaTatapa' ityAdInAm / 'varNA' iti bahuvacanamaviSakSitam / cAraNaM pApajanakamiti bodhanAt na nirvibhaktikasya taadRshpryorgaahtvmitybhipraayH| etAvatA'pi vAkyamahAvAkyayoH / prayogAItve sati viziSTaikArthabodhakatvAdaticyAptistanirAsAyAhuH-'ananvita' iti 'vizeSaNene'ti zeSaH / vaakymhaavaakyyoH| 'vyavaccheda'iti zeSaH / ananvitatvaM hi svasya svaSaTakasya vA vRttyanupasthApyArthAntarAsaMmRSTatvam / tathA ca- vAkyasya mahAvAkyasya vA 'ghaTamAnathe' tyAdeH tAdRzatvAbhAvAnna doSaH / evamapi 'ghaTena jala' mityAdyAharaNAdirUpakriyAvAcakapadAsamabhivyAhRtasAkAGkSapadasamudAyasya padatvaM syAt, : tatra tRtIyAntadvitIyAntapadArthayoH parasparamanvayAbhAvenAnanvitArthabodhakatvAt ; ata AhuH-'eka' iti 'vizeSaNene'ti zeSaH / sAkAGkSAnekapadavAkyAnAM sAkAGkSANi yAnyanekapadavAkyAnIti teSAM / tathoktAnAm / anekAni ca tAni padAni vAkyAni atyanekapadavAkyAni / 'vyavaccheda' iti pUrvavat / tatravananvitArthAnAmanekatvamiti naatiprsnggH| ye zabdA arthabodhakA atha ca na saMskRtAsteSAmevoccAraNaM pApajanakatvena 'nApadaM prayuJjIte' tyAdyAgamena bodhitam , yeSAM tu arthAvabodhakatvameva nAsti teSu sAdhutvamasAdhutvaM vA'pazabdatvaM suzabdatvaM vA kimapi nAstIti yathA sAdhuzabdaprayoge puNyamutpadyate na tathA tebhyaH puNyam ; yathA vA'sAdhuzabdaprayoge pApamutpadyate na tathA tebhyaH pApamapi ; tasmAt.-tAdRzAnAM zabdAnAmasAdhutvapApAjanakoccAraNaviSayatvarUpapUrvoktaprayogArhatvasya sattve vAdhakAbhAvAdananvitaikarUpatvAcca syAt padatvApattiH, tadvAraNAyAhuH-'arthabodhakA' iti 'vizeSaNene ti zeSaH / 'kacaTatapa'ityAdInAm 'vyavaccheda' iti zeSaH / etena-yattvatra parAkrAntaM tarkavAgIzaiH-'nanu "prakRtyAnvitasvArthabodhakatvaM pratyayAnA" miti niyamAt "ghaTIyaM karmatvam" ityAdyanvitArthabodhakasya 'ghaTa' mityAdeH kathaM padatvam ? naca "zaktimatpadam" iti matAnusAreNa "ghaTa" ityekaM padam "am', ityaparam, anayo: pratyekapadArthopatthApakatvenAnanvitArthabodhakatvamakSatamitti vAcyam / tathA sati "ghaTam" ityAdeH padasamudAyasya vAkyatvaM syAt, na ceSTApattiH, evaM sati "zUnyaM vAsagRhaM.." ityAdi yad vAkyodAharaNaM dattaM tadasaGgataM syAt, tasya tathAvidhavAkyasya mahAvAkyatayaivodAhartamucitatvAt / na ca pratyayAtiriktAnanvitArthabodhakatvaM vivakSaNIyamiti vAcyam, tathA'pyabhedasambandhana nIlAdyanvitotpalAdibodhakeSu "nIlotpala" mityAdiSu padeSu, mukhyArthAnvitArthabodhakeSu lAkSaNika ('zveto dhAvatI' tyAdau) lAkSaNikazvetAdipadeSu cAvyApteranuddhArAt / samastasya padatvAsvIkAre "kSIrodajAvasatijanmabhuvaH prasannAH" ityAdipadagatakliSTatvAyudAharaNamasaGgataM syAt, evam "eka" iti na saGgacchate'ghaTau, ghaTa' ityAdidvivacanAntabahuvacanAntapadeSvanekArthabodhakeSvavyApteH / na cai "ka" iti, "ekajAtIya" ityartha iti vAcyam, "dhavakhadirapalAzA" ityAdau, yugapaccandrasUryopasthApake "puSpavantau" iti pade cAvyAptitAdavasthyAt / api ca-padaghaTakAnAM yAvatAM varNAnAmananvitArthabodhakatvam , uta keSAJcidvA; nAdyaH, "sundarasya devadattasya dhanam" ityAdau vizeSaNavibhakteranarthakatvAt "sundarasye" tyAdipade cAvyApteH / nApi dvitIyaH, "vahinA siJcatI" tyAdau sarveSAmananvitArthabodhakatvAbhAve'pi pratyekaM tathAtvasadbhAvAvyApteH / yadvA dvau ghaTau" iti samudAyasya sambhedenAnyatarasya "vaiyarthyam" iti nyAyAda"dvau"iti bhAgasyAnarthakatve'pi "ghaTau" iti bhAgasyAnanvitaikArthabodhakatvAt ttraa'vyaaptiH| iti, tadapyapAstamtathAhi-'ghaTa' mityAdeH pUrvoktasya svasya svaghaTakasya vA vRttyanupasthApyArthAntarAsaMsRSTatvasya sattvAt , 'nIlotpala' mityasya samastatvena ekasyA eva vRtteH zAbdikairaGgIkAreNa svIyavRttyanupasthApyatvaM nIlapadArthenAstItyanupasthApyArthAntarAsaMsRSTatvamastyeva / 'zveto 'dhAvato' tyAdAvapi zvetapadadharmikalakSaNAkhyavRttyanupasthApyatvasya zvetaguNe'bhAvAt tadanupasthApyArthAntarAsaMsRSTatvaM zvetaguNaviziSTasya vartata eveti na kutrApi doSaH / ekArthabodhakatvaM ca vizeSaNavizeSyabhAvAnApannArthadvayAbodhakatve sati vizeSaNavizeSyabhAvApanArthadvayabodhakatvam / evaM ca-savibhaktikapadamAtrasyaiva prakRtyAnvitapratyayArtharUpavizeSaNavizepyabhAvApannAthadvayabodhakatvasattvena tadanApannArthadvayAbodhakatvena ca vizeSyadalAkAntatvamiti lakSaNasamanvayaH / 'ghane mityAdi sAkAkSAnekapadaghaTitavAkye ca 'ghaTene tyAdyazapratipAdyavizeSaNavizeSyabhAvApanArthadvayabodhakatvasattve'pi tadanApannaviSiSTArthadvayAbodhakasvAbhAvAnnAtivyAptiH / dvivacanAntabahuvacanAntapadeSu ca vizeSaNavizeSyabhAvApannArthadvayabodhakasvasya tadanApannArthadvayAbodhakatvasya ca sattvena nAvyAptiH / 'dhavakhadirapalAzA' ityAdidvandvasthale sarvatraiva sAhityA
Page #47
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / 11 artho vAcyazca lakSyazca vyaGgyazceti tridhA mataH // 5 // eSameSAM svarUpamAha12 vAcyo' oM 5 bhidhayA bodhyo lakSyo lakSaNayA mtH| vyaGgayo vyaJjanayA [abhidhA '' dyAH kA ityAha] 13 tAH syu stistraH zabdasya zaktayaH // 6 // tA abhidhA dyaaH| zrayarUpaprakRtyarthasya vibhaktyarthasakhyAdezca vizeSaNavizeSyarUpatvAt tadbhAvApannArthabodhakatve sati tadanApannArthadvayAbodhakatvaM vartata iti nAvyAptiH / 'puSpavantA' vityantApIyameva gatiriti sudhIbhirvibhAvanIyam / 'sundarasya devadattasya dhana mityAdisthale sundarapadottaraSaSThIvibhakternirarthakatvena arthAbodhakatvena'pi 'sundarasya putra' ityAdisthalIyasundaraviziSTa sambandharUpArthaviSayakabodhajanakatA'vacchedakAnupUrvImattvasya sattvena naavyaaptiH| ata eva-yatra kenacitpratibandhakavazena yasya kasyacit padasya arthAvabodhajanakatvasya phalopadhAyakatvasyAbhAve'pi na tatratatrAvyAptiH, janakatA'vacchedakAnupUrvImattvakharUpayogyatAyA anapAyAt / tathAca-asAdhutvaprayuktapApAjanakatve sati svasya svaghaTakatA'vacchedikA tathA vizeSaNavizeSyabhAvanApannArthadvayAviSayakabodhajanakatA'navacchedikA yAdazAnupUrvI tadvanto varNAH padamiti sthitam / nanu arthabodhakA varNAH padamityuktaM, tatra ko nAmArthaH ? ityAha-11 artha ityaadi| 11 arthaH padArthaH / ayaMte prArthyate pratipAdyatvenAsAvityarthaH / 'akartarica kArake sajJAyAm / '3 / 3 / 18 iti ghaJ / kramavatAM varNAnAmAzuvinAzitayaikadA'nekavarNAnubhavAsambhavAt pUrvapUrvavarNAn anubhUyAntyavarNazravaNakAle pUrvavarNAnubhavajanitasaMskArasahakRtenAnantyavarNasambaddhana kA'pi pratItirjanyate, sahakArisAmarthyAt / pratyabhijJAvat / tatpratItiviSayabhUtaM (pada) ca yatparaH sa iti bhAvaH / vAcya ucyate'sAviti tathoktaH / 'vaco'zabdasajhAyAm / ' 7 / 3 / 67 iti Nyat / ca / lakSyo lakSyate'sAviti tathoktaH / 'RhalorNyat' 3 / 1 / 124 iti / ca / vyaGgayo vyajyate'sAviti tathoktaH / ca / 'mahIbhRtastasya ca manmathazriyA nijasya cittasya ca taM pratIcchayA / ' ityAdivat samuccayArthe cakArAdhikyamiti bodhyam / itItyevam / tridhA trisvarUpa iti bhAvaH / mataH // 5 // nanu vAcyAdInAM kiM nAma lakSaNamityAkAGkSAyAM tadvaktuM pratijAnIte-evamityAdinA / eSAM vAcyAdInAm / svarUpamasAdhAraNaM cihnam / Aha 12 vAcya ityaadinaa| 12 abhidhayA 'bhidhIyate saGketito'rtha upasthApyate'nayetyabhidhA tayA, vakSyamANalakSaNena zaktivizeSeNeti bhAvaH / bodhyo bodhyate'sAviti tathoktaH / arthaH / vAcyaH / mataH / lakSaNayA lakSyate rUDhyanurodhena prayojanAnurodhena vopasthApyate'rthAntaramanayeti tayA tthoktyaa| 'bodhyo'rtha' iti zeSaH / lakSyaH / 'mata' iti zeSaH / vyaJjanayA vyajyate sUcyate vAcyalakSyAtiriktatvenAnirUpyo'pyartho'nayeti tayA tthoktyaa| 'bodhyo'rtha' iti zeSaH / vyaGgaghaH / 'cajo: ku ghiNyatoH / ' 13152 iti kutvam / 'mata' iti zeSaH / [abhidhA''dInAM zaktitvamabhidhitsuH saGgatiM darzayati-abhidhA''dyAH / kAH kiMsvarUpAH / itItyAzaGkaya / Aha-] 13 tA ityAdi / 13 tA abhidhA''dyA ityarthaH / tinastrisaGkhyAkAH / zabdasya shktyH| syuH // 6 // atha sUtrasthaM 'tA' iti padArtha vivRNoti-tAstatpadavAcyAH / abhidhA''dyAH 'iti bhAva' iti zeSaH / atredaM boddhavyam-arthabodhahetubhUtatvAdevAbhidhA''dInAM zaktirUpatvam , zabdagatatvAttu vRttitvam , tArkikaiH pratyAkhyAtAyA api sahRdayahRdayasAkSikArthahetubhUtatvena samAdaraNIyAyA vyaJjanAyA AvazyakAbhyupagamadyotanArtha 'tikha' ityanena saGkhyAnam / tAtparya tu vAkyamahAvAkyayoreva, na tu padasye ti; padasya zaktitrayatvam / tatra vAcyArthaheturabhidhA, lakSyArthahetubhUtA lakSaNA, vyaGgayArthahetubhUtA vyaanAzaktiriti /
Page #48
--------------------------------------------------------------------------
________________ 38 tatra sAhityadarpaNaH / dvitIya: 14 matA saGketitArthasya nAmAbhidhA / uttamavRddhena madhyamavRddhamuddizya 'gAmAnaya' ityukte taM gavAnayanapravRttamupalabhya bAlo'sya vAkyasya tadeva spaSTamabhidhAtuM svayaM pravarttate tatra tAsu tisRSu zaktiSu madhya ityarthaH / 14 saGketitArthasya saGketo vRddhavyavahArAdinA pratipattiH, sa saJjAto yasya sa saGketito'sAvartha iti tasya tathoktasya / 'tadasya saJjataM tArakAdibhya itac / ' 5 / 2 / 36 itItac / etena - 'IzvarecchA zaktiH (abhidhA)' ityuktanayena 'iccheva zakti:' iti nayena vA 'asmAcchandAdartho voddhavya' iti saGketAtmikA'bhidhA zaktiH tadviSayIbhUtazcArthaH saGketita eveti tadbodhikA'bhidhetyucyamAne sphuTamAtmAzrayApattiH / iti yaduktaM, tatparAkSiptam / ata eva tarkavAgIzA avyAhu:'saGketitArthasyeti / saGketitagrahaviSayArthasyeti tu nArthaH, saGketasyAbhidhAyA abhinnatvenAtmAzrayApatteH / kintu kozavyAkaraNAdiprasiddhasya mukhyArthasyetyarthaH / mukhyatvaM ca lakSyavyavayApekSayA prathamopasthitiviSayatvam / ' iti / idaM tu cintyam, 'lakSyavyaGgacApekSayA prathamopasthitiviSayatvammukhyatvam / tadavacchinnasya ca mukhyasyArthasya bodhikA'bhidhA' iti paryavasite, asau ca lakSaNA vyaJjanApekSayA prathamopasthitiviSayabhUtatvena mukhyaiva taditi mukhyayA pratipAdyo'rtho mukhya iti paryavasite ca kathaM na punarnirukto doSaH / iti / bodhanAt / bodhyate'neneti bodhanam / 'karaNAdhikaraNayozca / 3 / 3 / 117 iti lyuT / agrimA'gre vRddhavyavahArAdinA pratipannasyArthasya bodhane hetubhUtatvAt prathamaM bhaveti tathoktA zreSTeti yAvat / 'aprAdipazvAmic / ' * iti Dimac / abhidhA / tadabhidheyA zaktiriti bhAvaH / tathA ca-vRddhavyavahArAdinA pratipAdyasyArthasya bodhane hetubhUtA zaktirabhighA nAma / nahi vRddhavyavahArAdinA sarvaH zabdaH sarvamevArtha pratipattiM nayate, kintu kazcit kaJcideva / taditi tatra niyAmakaM kiJcidavazyamabhyupetavyam evaM satyabhyupetavyaM kimapi zabdasAmarthyamityeva taccAbhidhA | zabdasAmarthya ca zabdavizeSasyArthavizeSeNa sAkaM pratipAdyapratipAdakAtmA sambandhavizeSaH / sambandhavizeSamantarA zabda vizeSasyArthavizeSapratipAdakatvAnupapatteH / tatra ca saMyogAdisambandhavizeSAnupapatteH zaktivizeSa iti kalpanIyam / iti payryavasitam / ata evAhuH 'zabdArthayoH sambandhavizeSo'bhidhA, tathA ca zabdasyArthagataH, arthasya ca zabdagataH sambandhavizeSo'bhidhA / sambandhazva ekatrAnuyogI, paratra punaH pratiyogI / asau cAgrimA, etatpratipAdyArthAnupasthitAveva lakSaNAyA apyupasthAnAt, kiM punarvyaJjanAyAstayoranyatarAmAtyaiiva labdhasthitikAyAH / ata eva kevalA'pyeSA' prAdhAnyena vyapadezA bhavantI' ti nayena 'zakti' riti vyapadizyate / ' iti, asmAcchabdAdayamartho boddhavyaH ityAkArikezvarecchA zaktiH, asau ca " ekAdaze'hni pitA nAma kuryyAt" ityAdhunikespi nAmni bodhyA / AdhunikasaGketite tu 'na' iti, 'na cezvarecchA, kintu iccheva / tenAdhunikasaGketite'pi zaktiH / evaM cezvaramanaGgIkurvatAM nAstikAdInAmapi na vipratipattiH / ' iti ca / idaM tu bodhyam - asau ca zabdasya samudAyAvayavatadubhayaniSTatAbhedAtridhA, tatrAyA yathA - 'DitthaH, Davittha' ityAdI avayavArthAnupapatteH, dvitIyA yathA'pAcakaH, pAThaka' ityAdau prakRtipratyayArthayoranvayenollAsAt, pAkAdikartRtvarUpamantareNArthAntarasyAnavabhAsena samudAyArthAnupapateca; tRtIyA yathA--' jaladharaH, jalanidhiH' ityAdau, 'jalAnAM ghara' ityAdyavayavArthasya 'dhArAdharo jaladhara' iti samudAyArthasya copapatteH / etA eva-yoga- rUDhi - yogarUDhizabdairapi vyapadizyante, tatra yogarUDhizabdavyapadezyA, , kevalA, akevalA, kevalAkevalA ceti trividhA / kevalA yathA - 'kAminI' ityAdau 'kAmyate'nene 'ti' kAmayatIti vA kAmaH so'syA astItyavayavArthapuraHsaraM 'kAminI vAmalocanA' iti samudAyArthabodhAt / akevalA yathA- 'candrahAsa' ityAdau 'candravat hAso yasya ityavayavArthapuraHsaraM 'khane tu nitriMzacandrahAsAsiriSTayaH / iti samudAyArthabodhe'pi 'candra -hAsa' zabdArthayoranupapatteH / tadubhayAtmikA yathA - 'vizvambharaH, sarvajJa' ityAdAvuttarapadAvayavArthabodhe'pi pUrvapadAvayavArthabodhAt / iti dikU / atha vRddhavyavahArAdIn darzayati- uttamavRddhenetyAdinA / uttamavRddhenottamaH zreo niyojaka iti yAvat, so'sau vRddhaH paNDitaH 'ayaM zabda etat para' iti vidvAniti yAvat, tena tathoktena / 'ayaM tandamamarthamabhidhatte' iti viduSA niyojakeneti bhAvaH / 'budha vRddhau paNDite
Page #49
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / 39 sAnAdimat piNDAnayanamartha' iti prathamaM pratipadyate, anantaraM 'gAM badhAna, azvamAnaya' ityAdAvAvApodvApAbhyAM gozabdasya 'sAstrA''dimAnarthaH', Anayanapadasya ca 'AharaNamartha' iti saGketamavadhAyati / kacicca prasidvArthapadasamabhivyAhArAt yathA- 'atra prabhinnakamalodare madhUni madhuvrataH pivati / ' ityatra / kvacidAptopadezAt yathA 'ayamazvazabdavAcya' ityatra; pI' tyamaraH / madhyamavRddhaM madhyamo nAtinyUnavayastvena niyojyo'sau vRddhaH 'ayaM zabda imamarthamabhidhatte' ityabhijJatayA paNDita iti taM tathoktam / uddizyAbhimukhIkRtya / 'gAM gopadavAcyam / Anaya' 'Anayana' kriyAkarmmaviSayakaM fasterrthaH / itItyevam / uktam / taM madhyamavRddhamityarthaH / gavAnayanapravRttaM gokammanayanakriyAyAM pravRtimantam / upalabhyAvadhAryyaM / bAlo mUDhaH 'ayaM zabda imamarthamAhe' tyavidvAniti yAvat / 'bAlaH kace zizau mUrkha hIre'zvebhapucchayoH / ' iti vizvaH / asya 'gAmAnaya' ityetasyetyarthaH / vAkyasya / 'sAnA''dimatpiNDAnayanaM sAnAdIni asya santIti saH, sAnAssdimAnasau piNDaH deha iti tasyAnayanamiti tathoktam / sAsnA galakambala AdiyeSAM dvizaphAdInAM tAni / 'sAnA tu galakambalaH ' ityamaraH / 'piNDo vole bale sAndre dehAgAraikadezayoH / dehamAtre nivApe ca gola sikayorapi // oNDrapuSpe ca puMsi syAtklIbamAjIvanAyasoH / ' iti medinI / arthaH / prathamaM na yAvatpratipadaM tattadarthAvagamastAvaditi bhAvaH / pratipadyate'vadhArayati ' tAdRzAdRSTAdRddhAnAM vyavahArA' diti zeSaH / anantaraM tathA'vadhAraNAt param / 'gAM gopadavAcyam / badhAna bandhanakriyAyAH karmmaviSayakaM vidhehItyarthaH / azvamazvapadavAcyam / Anaya / ' ityAdau / 'ukte' iti zeSaH / AvApodvApAbhyAM parikSepopAdAnAbhyAm | anvayavyatirekAbhyAmityarthaH / ' AvApo bhANDapacane parikSepAlavAlyo / ' iti medinI / 'udvApo grahaNe sasyodgamane bIjaropaNe / ' iti gopAla: / gozabdasya 'sAnA''dimAnU' ' ityAkAraka' iti zeSaH / arthaH / ' Anayanapadasya / ca / AharaNamupasthApanam / ' 'ityAkAraka' iti zeSaH / arthaH / itItyevam / saGketaM pratipattim / avadhArayati karoti / idamuktam- 'gAM vadhAna' ityatra gopadasattve sAsnAdimatpiNDapadArthabodhaH, 'Anaye' ti padAprayogeNAharaNa padArtha bodhAsattvam, 'azvamAnaye' tyatra 'gA' mitipadAprayogeNa sAsnA''dimatpiNDapadArtha bodhAsattvam, 'azvamAnaye' tyatra 'gA' mitipadAprayogeNa sAmnAdimatpiNDapadArthabodhAsattvam, 'Anayetipadasattve AharaNapadArthabodha: ityevamAvApodvApAbhyAM bAlastAdRzIM pratipattiM kurute / iti / kvacidravyahArAdibhyo 'nyatretyarthaH / ca / prasiddhArthapadasamabhivyAhArAt / prasiddho'rtho yasya tAdRzasya padasya samabhivyAhAraH sannidhAnaM tasmAt / padArthabodhagraha' iti zeSaH / yathA'atrAsmin / ihe' ti pAThAntaram / prabhitrakamalodare prabhinnaM prAptavikAzaM yat kamalaM tasyodaraM tatra / ' sthita ' iti zeSaH / ' prabhinno mattanAge syAd vikAsavati vAcyavat / ' iti gopAlaH / madhuvrataH / madhUni makarandAkhyaM rasam ' madhu madhe puSparase kSaudre'pI ' tyamaraH / pibati / ' vidadhadrucire vadane mRgamadavinduzriyA samaM spardhAm' iti zeSaH / ' ityatra 'madhUni ' iti padasyeti zeSaH / ayaM bhAvaH - prasiddhArthAni khalu kamalAdIni padAni taditi teSAM sannidhAnenAprasiddhArthamapi madhupadaM puSparasArthatayA parvyavasIyate / idamuktam-kamalodare makaranda eva asau ca " bhramarasyaiveti viduSo janasya tattatpadasamabhivyAhArAnmadhupadasya makarandarUpArthatayaiva pratipattiH / iti / kvacittattosdhanyatreti bhAvaH / AptopadezAdAptasya 'ayaM satyaM brUte' iti vizvasanIyasyopadezastasmAt / ' AptaH pratyayitastriSu / ' ityamaraH / yathA - 'ayaM / purodRzyamAna ityarthaH / azvazabdavAcyo'' zva' iti zabdasya vAcyobhidheya iti tathoktaH / ' ityatra 'idamA nirdezyAkAre'zvazabdasyArthapratipratti' riti zeSaH / ayaM bhAvaH - pazuvizeSo'yamityavagacchato janasya 'kinnAmA'ya' miti vizeSarUpeNAvajigamiSAyAm 'ayamazva ityAptopadeze 'azva IdRzo bhavatI 'ti pratipattiH / iti / atrAhustarkavAgIzA:- etadupalakSaNaM, tena vyAkaraNAdayo'pi zaktigrahopAyA draSTavyAH / taduktam - " zaktigrahaM vyAkaraNopamAnakoSAptavAkyAd vyavahAratazca / vAkyasya zeSAdvivRtervadanti sAnnidhyataH siddhapadasya dhIrAH // " iti / dAkSyAdizabdAnAM dakSAdyapatyeSu zaktigraho vyAkaraNAt, gosadRzapiNDadarzanAdgosadRzo gavayapadavAcya ityatidezavAkyasmaraNe'yaM gavayapadavAcya ityupamAnAt, 'vinAyako vighnarAjadvaimAtura gaNAdhipAH / ' ityAdau kozAt, AptavAkyAditrayamudAhRtaM svayameva granthakRtA, vAkyazeSAcchaktigraho yathA - ' yavamayazcarurbhavati' vArAhI copAnat / 'vaitase kaTe prAjApatyaM dhinoti / '
Page #50
--------------------------------------------------------------------------
________________ saahitydrpnnH| [dvitIya:ityevaM taM ca saGketitamarthambodhayantI zabdasya zaktyantarAnantaritA zaktirabhidhA nAma / 15 saGketo gRhyate jAto guNadravyakriyAsu ca // 7 // / jAtigopiNDAdiSu gotvAdikA, guNo vizeSAdhAnahetuH siddhovastudharmaH, zukAdayo hi gavAdikaM sajAtIyebhyaH kRSNagavAdibhyo vyAvarttayanti, dravyazabdA ekavyaktivAcino hariharaDitthaDavisthAdayaH, kriyAH sAdhyarUpA vastudhAH pAkAdayaH, eSu hi adhizrayaNAdyavazrayaNAntAdipUrvAparIbhUto vyApArakalApaH pAkAdizabdavAcyaH / eSveva hi vyaktarupAdhiSu saGketo gRhyate, na vyaktau; AnantyavyabhicAradoSApAtAt / ityatra yavavarAhavetasajhabdAH kiM mlecchaprayogAt kakuvAyasajambUnAM vAcakAH, utAryaprayogAddIrghasUkaravajulAnAmiti vipratipattau 'vasante sarvasasyAnAM jAyate patrazAtanam / modamAnAzca tiSThanti yavAH kaNizazAlinaH // ' 'varAhaM gAvo'nudhAvanti,' 'apsujo vetasaH' iti vAkyazeSarUpavedavirodhinI mleccha pratItiH smRtiriva vedaviruddhA heyaa| ityAryaprayogAdeva dIrghasUkarAdau zaktigrahaH / iti taM niruktadizA pratipattiviSayakam / saGketitam / artham / ca / bodhyntii| zabdasya zabdasambandhinItyarthaH / zaktyantarAnantaritA zaktyantareNa lakSaNayA vyajanayA vA'nantaritA'vyavahitapracAreti tathoktA / zaktiH sAmarthyam / abhidhA / nAma / abhidhA yatsaGketavantamartha bodhayati sa saGketaH kinniSTa ityAzaGkayAha-15 saGketa ityAdi / 15 saGketaH / jAtau gotvAdirUpAyAM lakSaNayA tadupAdhAvityarthaH / ca tathA / gunndrvykriyaam| guNa: zuklAdidravyamAtravRttiH, dravyaM vyaktivAcakaM DitthAdi, kriyA pAkAdirUpA cetyetAsu lakSaNayA guNopAdhI dravye kiyopAcau cetyarthaH / saGketaH / gRhyate / ayaM bhAvaH-kevalaM jAtyupAdhau jAtiguNakriyopAdhiSu vA dravye ca saGketagraha iti / dravyaM ca yadRcchAzabdastasya tu vyaktAveva saGketagrahaH / dravyasya zaktivyatiriktatvAbhAvenopAdhitvAbhAvAnAnAtvAbhAvAdAnantyasya vyabhicArasya cApAtAbhAvAt' iti // 7 // atha sUtrArtha vivRNoti-jAtirityAdinA / jaatiH| gopiNDAdiSu gozarIrAdiSu / gotvaadikaa| jJeyeti zeSaH / gozarIrAdiSu gotvAdirUpaNa vartamAnA yA sA jAtiriti bhAvaH / guNaH / vizeSAdhAnaheturvizeSasya vibhAgasyAdhAnahetuH / vizeSayatyekamapareNa saha vibhaktatvena pratyAcayatIti vizeSaH / siddho nityaM vartamAnaH / vastudhammo vastuno dharmaH zuklAdiriti tathoktaH / parasparaM vibhAgAdhAnahetuH zuklAdirUpe nityasiddhastattadvastudharmo guNa iti phalitam / tadeva hetunirdezena siddhAntayati-hi yataH / zuklAdinA / gavAdikaM zuklAdiguNaviziSTaM gavAdirUpaM vastviti bhAvaH / sajAtIyebhyo gotvAdirUpayA jAtyA samAnebhya ityarthaH / kRSNagavAdibhyaH / 'vastubhya' iti zeSaH / vyAvasayanti vizeSayantItyarthaH / vyazabdAH / ekavyaktivAcina ekasyA vyakterabhidhAyikAH / hari-hara-Dittha-DavitthAdayaH / 'santI'ti zeSaH / 'ayaM haripadavAcya'ityevaM yadRcchayaikaikavyaktivAcakatvena gRhItA dravyazabdavAcyA iti bhAvaH / idaM ca bodhyam-dravyaM sajJAviSayaH, saJjJA ca dviprabhedA cirantanI tadbhinnA ca / tatrAdyA hariharAdirUpA, antyA punarDitthAdirUpeti tattadAtmikA ekaikasyA vyaktereva vAcakAH sattvAparaparyAyA dravyazabdArthA iti / kriyAH / sAdhyarUpAH / vastudharmAH / pAkAdayaH pAkAdirUpA bodhyA ityarthaH / tadevAha-hi yataH / eSu sAdhyarUpeSu vastudharmeSu / adhizrayaNAdyavazrayaNAntAdipUrvAparIbhUtaH / adhizrayaNaM cullayUvaMdeze pAcanIyadravyasthApanamAdiryasya so'dhizrayaNAdiH, avazrayaNaM pakke dravye cullItastasyAvatAraNamanto'ntyAvayavabhUto yasya so'vazrayaNAntaH, adhizrayaNAdizcAsAvavazrayaNAnta iti, sa Adau yastha / (gRhapravezanirgamAdeH) tAdRzo'sau pUrvAparIbhUta iti tathoktaH / vyApArakalApaH / pAkAdizabdavAcyaH / 'bodhya' iti zeSaH / ityevaM jAtyAdisvarUpaM lakSayitvA''zakAntaraM nirAkaroti egvityAdinA / hi yataH / eSu jAtyAdiSu madhye vykteH| upaadhissu| tathA ca-'ye vyaktyupAdhibhUtA jAtiguNakriyArUpA dhamAsteSu iti niSkRSTam / 'eva saGketaH / gRhyate / vyaktau / na 'sakketa'iti zeSaH / AnantyavyabhicAradoSApAtAdAnantyaM ca vyabhicAro'ti
Page #51
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / byAptizceti, tau caitau doSau tayorApAtastasmAt / ayaM bhAvaH - yadyapi nikhilaprayojanakriyAkAritayA hAmideva saGketagrahapAtraM, tadapi tatrAnantyAd vyabhicArAca saGketaH karttuM na zakyate / tathAhi kiM sarvAsu vyaktiSu saGketagrahoM, uta kasyAzcidekasyAm na sarvAsu anantAnAM tAsAM yugapadupasthAnAsambhavAt nApi kasyAMcidekasyAm, saGketagrahAtiriktAyAM saGketAnupasthAnAt / atha ca - gau: zuklaguNavAn DitthanAmA calanakriyAvAn ityabhipretya 'gau: zuklazcalo Dittha' ityAdau gavAdibhizcaturbhirapi zabdairekA saiva govyakti: saGketyate iti padArthabhedo na syAt tatra vyaktereva padArthatvAt tasyAzca prakRte ekasvAt / evaM ca - viSayavibhAgAnupapattau gavAdipadArthAnAM 'ghaTaH kalaza' ityAdInAmivaikArthavAcakatvena saha prayogo na syAt / na ca jAtyAdiSvityapi vaktuM zakyam, vyaktereva sakalaprayojanakriyAkAritvAt, vyaktipratItyanupapattezca / tasmAt jAtyAdiSu jAtyAdyupAdhiSvityarthaH / ityabhipretyaiva' Asvi'tyanuktvA 'eSvityuktam / na cApi vyaktau, nAnAtvasvIkAre nAnAzaktikalpanAyAM gauravAt, ekatvasvIkAre tadatiriktAyAM zaktikalpanAnupapattervyabhicArApAtAca iti / idamabhihitam - yadapi vyaktireva sarvArthAn sampAdayate, tadapi asyA AnantyAd vyabhicArAca nAtra saGketo grAtyaH, na hi sarvAsu gavAdivyaktiSu saGketo, nApi ekasyAmeva gavAdivyaktau vaktuM zakyate, anantAnAM gavAdivyaktInAM yugapadanupasthAnAt, anyatra tacchabdena tattatpratyayAbhAvAcca; vyaktigatazaktivizeSAbhidhAne ca ' gotvAtmakajA tizAlI, zuklatvAtmaka varNazAlI, DitthasaJjJaH, calanakriyAvAMce' tyabhiprAyeNa 'gauH, zuklaH, DitthaH, cala' ityabhihite caturbhirgavAdizabdairekaiva asau govyaktirabhidhIyate iti pravRttinimittasya padArthasya vibhAgo na syAt / tatra vyaktereva pravRttinimittarUpapadArthatvAt / tasyAzca prakRta aikyAt / iti / punarevaM vibhAgAsattve gavAdizabdAnAM 'ghaTaH, kalaza' ityAdInAmiva ekArthavAcakatAyA eva siddhau paryAyatvopapattau saha prayogo na syAt / iti / upAdhigatazaktivizeSAbhidhAne tu jAti, guNa, dravya, kriyANAM pravRttinimittAnAM gavAdizabdAnAM vibhAgakalpanayA paryAyatvAnupapatterbhavati saha prayoga iti bhAvaH / tatra - jAtirgotvAdirUpA'vayavasaMsthAnavizeSAbhivyaGgayA pratyakSasiddhA gavAdizabdAnAmabhidheyA / anumAnasiddhA ca prANatvarasanatvAdirghANarasanAdizabdAnAmabhidheyA / jAtirUpo'yaM zabdo vyavahAraucitya pradAtRtvena 'prANaprada' ityabhidhIyate / tathA'bhihitaM bhartRhariNA - 'gau: svarUpeNa na gaurnApyagauH gotvAbhisambandhAdvauH / ' iti / asya cAyamartha:- gaurgopadavAcyaH sAsnAdimAn dharmI / svarUpeNa dhamikharUpeNa / na / gau 'gau' riti vyavahAraviSayo bhavati / agaugabhinnaH / api na 'gau' riti vyavahAraviSaya iti zeSaH / gorapi hi gotvAbhAvaprasakti: gobhinnasyApi gotvasaktezca gotvAbhisambandhAdgotvasyAbhisambandhAjjJAnAt, gau 'gau' riti vyavahAraviSayo bhavati / evaM ca nityamanekAnugataM sAmAnyaM jAtiriti phalitam guNaH zuklAdirUpaH zuklAdipadAnAmabhidheyaH / zuklAdinA hi gavAdikaM labdhasattAkaM sadbhidyate / ayaM bhAvaH- utpannaM dravyaM guNena yujyate, utpattidazAyAM kSaNaM nairguNyAt / ata eva - ' janmanA jAyate jAti:' iti saGgacchate / siddhaM ca evaM jAtiguNayoH pArthakyam / anye tvAhu: - 'yadyapi zuklAdiguNasya nityatvAbhyupagame gotvAdinA samakAlameva sambandhitvam, tathA'pi zuklAdiguNasya sambandhaH kadAcit pAkaraJjanAdinA varNAntaropAdAne apayAtyapi, na tu gotvAderiti jAtiguNayorbhedaH / ata eva 'voto guNavacanAt / 4|1|44 iti sUtre mahAbhASye guNalakSaNamuktam, 'sattve nivizate'paiti pRthagjAtiSu dRdayate / AdheyazcAkriyAjazca so'sattvaprakRtiguNaiH // iti / atredamavagantavyam- 'catuSTayI zabdAnAM pravRttiH / ' iti vakSyamANamahAbhASyokterjAtikriyAdravyA 1 ayaM bhAvaH yo dravyamAzrayate, tata eva dravyAnnivarttate, bhinnajAtIyeSu dravyeSu dRzyate sa guNaH / etena jAteguNatvamapAkRtam / sA hi dravye nivizamAnA dravyaM kadAcinna jahAti, na ca bhinnajAtIyAni dravyANyabhinivizate / yadyapi gavAdiSu prANitvamapyasti tathA'pi prANitvena teSAmekajAtIyatvameva / nanu kriyAyAH pUrvoktalakSaNayogAd guNatvaM prApyate yat sA'pi dravye nivizate, kadAcit dravyAdapaiti, niSkriyaM ca dravyaM kadAcidbhavati, kadAcit punaH sakriyam, bhinnajAtIyAni ca dravyANyAzrayati, tadevAha - Adheya iti / utpAdya ityarthaH / yathA ghaTAdeH pAkajo rUpAdiH / akriyAjo'nuspAdyaH / yathA AkAzAdermahattvAdiH / kriyA tUtpAdyaiva na tu nityA / tasyA dvaividhyAbhAvAdguNatvAbhAvaH / nanu evaM dravyasyApi guNatvaM syAt, avayavidravyamavayavadravyeSu nivizate, dvividhaM tannityAnityabhedena niravayavasya dravyasyAtmaparamANvAdernityatvAdavayavidravyasyAnityatvAt idamevAha asatvaprakRtiriti / adravyasvabhAva ityarthaH / pRthagjAtiti' zramaviSame samAse 'jAtyantAccha bandhuni / ' 5/419 iti chaH syAt / tatra vyaktiSu jAtyAdhAreSu dRzyamAno jArI harayate / iti /
Page #52
--------------------------------------------------------------------------
________________ 42 saahitydrpnnH| [dvitIya: tiriktaM dharmamAtraM guNaH iti paya'vasyati / tena abhAvAderapi guNatvamiti siddham / ata eva tattvabodhinIkArAH prAhaH-'samAjAtikriyAzabdAn hitvA'nye guNavAcinaH / catuSTayI zabdAnAM prvRttiH|' ityAkaragrantha (mahAbhASya) niSkarSAdeva nirNayaH / iti / dravyaM ca sajJAviSayaH, saJjJA ca cirantanI AdhunikI ca, asau dvividhA'pi yAdRcchikI, vava sannivezitadharmarUpatvAt / atrAhuH-"tacchabdAnAM ca vyaktAveva saGketagrahaH / dravyasya vyaktivyatiriktatvAbhAvena upAdhitvAbhASAnnAnAtvAbhAvena AnantyavyabhicAradoSAbhAvAcca / ata evoktaM kavirAjaiH-'dravyazabdA ekavyaktivAcinaH / ' iti / yattu-'sajJAzabdAnAM saJjJAyAmeva saGketagrahaH, upasthApyopasthApakabhAvena avinAbhAvAda vykteraakssepH|' ityAhaH, tantra, sajhAyAH zabdAnatiriktatvena tasya ca uccAraNabhedena bhinnatve AnantyavyabhicAraprasaGgAt / evaM ca- 'haritvaDitthatvAdikaM vyaktikharUpameva, na tu tadbhignaM kiJcit / ' iti| kriyA punaH bhAvanotpAdanAdivyapadezyA sAdhyA / tathoktam'vyApAro bhAvanA saivotpAdanA saiva ca kriyaa|' iti, 'yAvatsiddhamasiddhaM vA sAdhyatvenAbhidhIyate / AzritakramarUpatvAtsaH kriyetyabhidhIyate // ' iti ca / " iti / tathA ca prANapradA jAtiH, vizeSAdhAnaheturguNaH, sajJAviSayo dravyam, sAdhyA kriyA ceti catu|pAdhiH / tadevam-'gauH, zuklaH, calo, Dittha'ityAdau zabdAnAM pravRtterapi nimittaM catuSprakArama, ata evoktaM mahAbhASyakAraiH-'gauH, zuklaH, cala:, DitthaH' ityAdau 'catuSTayI zabdAnAM prvRtti:|' iti / tathA ca-'jAtAveva saGketa'iti mImAMsakAH, 'jAtyAdyupAdhiSu saGketa' iti ca vaiyAkaraNAH / atra mImAMsakAnAmidamabhidhAnamdadhi-haMsa-varNa-haridrA''dyAzrayeSu vastuto bhinneSvapi zuklapItAdiSu 'zuklaH zukla' ityAdipratItyutpattihetuH, bAlataruNAdyadIriteSa hariDitthAdizabdeSu pratikSaNaM bhidyamAneSu hariDitthAdyartheSu vA hAratvaDisthatvAdipratItyutpattihetuH, kSIrataNDalaguDAnAM prIyAdipAkeSu pAkatvAdipratItyutpattihetuzca jAtireveti sarveSAM zabdAnAM pravRttinimittabhUtaikA jAtiH / iti / anyeSAMtu-gauH zuklazcalo Distha ityAdau gavAdizabdAnAM jAtyAdhupAdhayaH pravRttinimittabhUtAzcatvAraH / na ca sarvatraiva jAtiH, 'zako gau' riti prayogApatteH / 'jAterastrIviSayAdayopadhAt / ' 41163 iti GISo bAdhAbhAvAt / ata eva mahAbhASyakArAH prAhu:-'kA jAtinAma ? 'AkRtigrahaNA jAtirliGgAnAM ca na sarvabhAk / sakRdAkhyAtanirmAhyA gotraM ca caraNaiH saha // ' iti / apara Aha-prAdurbhAvadinAzAbhyAM sattvasya yugapad guNaiH / asarvaliGgAM bahvoM tAM jAti kavI viduH // gotraM ca caraNaM ca / kaH punaretayorlakSaNayovizeSaH ? yathA pUrva jAtilakSaNaM tathA kumArIbhArya iti bhavitavyam , yathottaraM tathA- 'kumArabhArya' iti bhavitavyam ?' iti / kaiyaTA vyAcakSate- 'kA jAniriti, lakSaNaripratipattyA praznaH ? AkRtigrahaNeti / gRhyate'neneti grahaNam iti kAraNasAmAnye padaM saMskriyate. tatrAkRtizabdasannidhAne strItvapratipattirbahiraGgatvAt strIpratyayanimittaM na bhavati / AkRtirgrahaNaM 1 yadRcchayA sanniveziteti yAdRcchiko / tathA ca-vatrA svecchayA hariDitthAdizabdAnAM pravRttinimittatve sannivezito yo dharmastatsvarUpA sajheti phalitam / atrAhuH-'asau (dharmaH) punaH paramparayA vyaktigatazcaramavarNAbhivyAyo'khaNDaH sphoTa' ityeke, 'AnupUrvyavacchinno varNasamudAya' ityanye, 'kevalA vyaktirityapi kecita / 2 ayamartha:-'yAvat sarvam / siddhambhUtaM vartamAnadhvaMsapratiyogIti yAvat, yathA 'apAkSI'dityAdau / asiddhambhUtabhinaM vartamAnatAdRzaprAgabhAvapratiyogIti yAvat, vA / yathA-'pacati,' 'pakSyatI,' tyAdau / vyApAravRndaM sAdhyatvena tatprakAreNAbhidhIyate, sA'bhidhIyamAnA ca kriyA / sA ca-AzritakramarUpatvAdAzritaH kramo yena sa evaM rUpaM yasya tasya bhAvastattvaM tasmAta tathoktAdityarthaH / kriyetyabhidhIyate // ' iti / anye tvAhuH-sAdhyatveneti siddhatvenetyasyApyupalakSaNam, tena sAdhyatvena siddhatvena cetyarthaH / uktaM ca-'sAdhyatvena kriyA, tatra dhaaturuupnibndhnaa| siddhabhAvastu yastasyAH sa dhAdinibandhanaH // ' iti / tathA ca-'kriyAntarAkAGkSA'nutthApakatA'vacchedakarUpavattvaM kArakAnvayitA'vacchedakarUpavattvaM vA maadhytvm| yathA 'pacati, pakSyati, apAkSIt' ityAdau / idameva asattvabhUtatvam , tduktm-'asttvbhuute| bhAvazca tingpdairbhidhiiyte|' iti / kriyAntarAkAGkSotthApakatA'vacchedakarUpavattvaM, kArakAnanvayitA'vacchedakarUpavattvaM vA siddhatvam / yathA-'pAkaH, paktiH, pacanam' ityAdau / idameva ca sattvabhUtatvam / ' iti / 3 kecittvAhuH-'trayyeva zabdAnAM pravRttiH / 'trayIzabdAnAM pravRttiH / yadRcchAzabdA na santi / ' ityAdyuttaragranthAnusandhAnAt / ' iti /
Page #53
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / 16 mukhyArthabAdhe tadyukto yayA'nyo'rthaH pratIyate / rUDheH prayojanAd vA'sau lakSaNA zaktirarpitA // 8 // yasyAH sA 'kaliGga: sAhasikaH' ityAdau ' kaliGgAdizabdo dezavizeSAdirUpe svArthe'sambhavan AkRtigrahaNA, avayavaniveza vizeSavyaGgathetyarthaH / etena - gotvAdijAtirlakSitA, brAhmaNatvAdistu na saGgRhItA / brAhmaNakSatriyAdInAM saMsthAnasya sadRzatvAt iti tatsaGgrahAyAha - liGgAnAmiti / liGgAni sarvANi bhajatIti sarvazabdasya liGgApekSitve'pi gamakatvAd bhajo Nviriti NvipratyayaH / liGgAnAmiti karmmaNi SaSThI / aprAptapramANArtha cedaM vacanam, iti taTAdeH sarvaliGgatve'pi AkRtigrahaNatvAjjAtirUpopapattiH / upadezApekSaM ca liGgAnAmiti / jAtilakSaNamiti brAhmaNatvAdireva lakSyate / tena devadattetvasarvaliGgatve'pi jAtilakSaNaGISabhAvaH / sakRditi ayaM gauriti sakRdupadiSTA jAtirnigRhItuM nizcetuM piNDAntare zakyetyarthaH / gotramiti / apatyamityarthaH / caraNazabdena zAkhA'dhyAyino gRhyante / gotrasya sarvaliGgatvAt pRthagupAdAnaM 'nADyAyanaM napuMsaka' miti darzanAt / prAdurbhAveti / sattvasya dravyasya prAdurbhAva vinAzAbhyAM yA''virbhAvatirobhavau prApnoti / yAvaddravyabhAvinItyarthaH / guNairyugapad dravyeNa sambadhyate yathA nirguNasya dravyasyopalambho na bhavati, evaM jAtirahitasyApi ityarthaH / bahvarthAmiti sarvavyaktivyApinI mityarthaH / arthazabdo'tra viSayavAcI / caraNAnIti / caraNazabdo 'dhyayanavacanaH, iha tu upacArAt adhyetRSu varttate / kumArIbhA iti / kaumAramayAvaddravyabhAvyapi AkRtigrahaNatvAjjAtiriti, jAtezceti puMvadbhAvapratiSedhaH / uttare tu lakSaNe kaumAraM jAtirna bhavati, ayAvaddravyabhAvitvAt / pUrvoktameva lakSaNaM mahAbhASyakArasyAbhimatam, 'apara Ahe' tyabhidhAnAt / ' iti / tathA ca-yuvatitareti GayApsUtre udAharaNaM dadau tasilAdiSviti prAptasya puMvadbhAvasya 'jAtezceti niSedhAt / ' iti dik / evamabhidhAM nirUpya lakSaNAM nirUpayitumupakramate - athetyAdinA / athAbhidhAyAH saprapaJcaM nirUpaNAnantaram / lakSaNA lakSyate 16 mukhyArthabAdha ityAdinA / 16 mukhyArthabAdhe mukhyArthasya vAcyArthasya bAdho'nvayAnupapattistasmiMstathokte / 'satI'ti zeSaH / anvayasya sambandhasyAnupapattirupapattyabhAvaH, sa ca kvacit, sAkSAt sambhavAbhAvamukhena, kvacit punaH tAtparyyAnupapattimukhena tAtparyAviSayatayA vA; iti bodhyam / puMyogAdAkhyAyAm / 4 / 1 / 48 iti sUtre mahAbhASyakArairudAhRte 'gaGgAyAM ghoSa:' ityAdau pratyakSAdipramANena pravAhAdirUpasya mukhyArthasya ghoSAdyadhikaraNatvAdinA sambhavAbhAve iti bhAvaH / tadyuktastena pratyakSAdipramANena bAdhitena mukhyArthena yuktaH sambaddhaH sAkSAtsambandhaM prApta iti yAvat, iti tathoktaH / anyo bhinna: mukhyArthAtirikta iti yAvat / athaiH tIrAdirUpaH padArtha iti bhAvaH / yayA yadvArA yadvRttidvAreti yAvat / pratIyate pratItipathameti / asau ' se 'ti zeSaH / rUDheH prasiddheH prayogapravAhAditi yAvat / atra 'lyablope karmmaNyadhikaraNe ca / ' iti vArttikena paJcamI, evamuttaratrApIti bodhyam / tathA ca - rUDhimuddizyetyarthaH / vA'thavA / prayojanAt phalAt zItalatvapAvanatvAdyatizayabodhanarUpaM phalamuddizyeti yAvat / arpitA AropitA ( ata evAsyA amukhyAtvam, etadarthasya ca mukhyAtiriktatvamiti bodhyam) / lakSaNA lakSyate'nayeti tathoktA tannAmnIti bhAvaH / zaktirvRttiH / ' jJeye 'ti zeSaH / ayambhAvaH - 'gaGgAyAM ghoSaH, ' 'kUpe gargakulam,' 'kaliGgaH sAhasika:, ' 'kAkebhyo dadhi rakSyatAm' ityAdau 'jalapravAharUpagaGgA'dhikaraNako grAmavizeSa: ' ityAdyarthaH prathamamupatiSThamAnaH saGketitAtmA'ta evAsya mukhya iti vyapadezaH, mukha Adau bhava iti vyutpattyanugatatvAt / asya ca bAdhe lakSaNAyAH pravRttiH, ata eva neyaM mukhyA, kintu - AropitA zaktiH / iti // 8 // 43 bhatha lakSaNA- svayaM sUtrArthaM vivRNoti - ' kaliGgaH sAhasikaH' ityAdinA / 'kaliGgaH 'jagannAthAtpUrvabhAge kRSNAtIrAntare zive / kaliGgadeza' ityukto dezavizeSaH / sAhasikaH sAhasaM duSkarma vikarmeti yAvat asyAstIti tathoktaH / ' sAhasaM tu dame duSkarakarmmaNi / avimRSyakRtau dhASTarye' iti haima: / 'ata iniThanau / ' 5 / 2 / 115 iti Than / 'ThasyekaH / ' 713 / 50 itIkAdezaH / ityAdau / AdinA - 'vo bhIruH / 'vedAnto mokSanizreNi:, ' ' gaGgA svargasya vaijayantI' ityAdInAM grahaNam kaliGgAdizabda AdinA vaGgAdInAM grahaNam / dezavizezAdirUpe / AdinA zAstravizeSAdInAM grahaNam / svArthe mukhyArtha iti bhAvaH / asambhavan sAhasika - .
Page #54
--------------------------------------------------------------------------
________________ saahitydrpnnH| [ dvitIyaHyayA zabdazaktyA svasaMyuktAn puruSAdIn pratyAyayati, yayA ca-'gaGgAyAM ghoSa' ityAdau 'gaGgA' dizabdo jalamayAdirUpArthavAcakatvAt prakRtArthe'sambhavan svasya sAmIpyAdisambandhasambandhita bodhayati, sA zabdasya arpitA svAbhAviketarA IzvarAnudbhAvitA vA zaktilakSaNA nAma / pUrvatra hetU rUDhiH prasiddhireva, uttaratra 'gaGgAtare ghoSa' itipratipAdanAlabhyasya zItatvapAvanatvAtizayasya bodhanarUpaM prayojanam / hetuM vinA'pi yasya kasyacita sambandhino lakSaNe'tiprasaGgaH syAta; ityuktaM 'rUDheH pryojnaadvaa'iti| tvAnupapattyA vyApAravimukhaH san / yyaa|shbdshktyaa zabdavRttyetyarthaH, zakti-vRttyorabhinnArthatvAt , ata eva-'sA vRttiwJjanA nAmeti vivRNvAnAH 'sA zabdasyArthasya.. zaktiya'Jjana...pratyAyanAdiviSayA vyaJjanA nAmeti vakSyanti kavirAjAH / svasaMyuktAn svena svIyenArthena saMyuktAH kRtsmbndhaastaan| puruSAdIn / AdinA talakSyabrahmasAkSAtkArAdInAM grahaNam / pratyAyayati pratIti nayati (idaM ca rUDhimuddizyAbhidhAnam ) / yyaa| ca 'zabdazaktye'ti zeSaH / 'gaGgAyA~ tannAnyAM nadyAmityarthaH / ghoSo grAmavizeSaH / 'ghoSa AbhIrapalliH syA' dityamaraH / ' ityAdau / AdinA 'kAkebhyo dadhi rakSyatAm' 'bhakti: sAkSAnmokSaH,' ityAdInAM grahaNam / gnggaa''dishbdH| AdinA kAkAdInAM grahaNam / jalamayAdirUpArthavAcakatvAt / jalamayo jalamAtrasvarUpaH / AdinA pakSivizeSAdInAM grahaNam / prakRte ghoSasadbhAvadadhirakSaNArthayatnakarttavyatA''dyabhidhAne / asambhavan tAtparyyAnupapattyA'nvayamalabhamAno'bhidhayA pravartituM parAbhavan iti yAvat / svasya gaGgAkAkAderityarthaH / sAmIpyAdisambandhasambandhinam / AdinopaghAtakatvAdInAM grahaNam / taTAdim / AdinA yAvaddadhyupaghAtakAdInAM grahaNam / bodhayati pratyAyayati (idaM pryojnmuddishyaabhidhaanm)| sA rUDhimUlAtvaprayojanamUlAtvAbhyAM dvividheti bhAvaH / shbdsy| arpitA vakrAditAtparyopapattaye klpitaa| ata ev-svaabhaaviketraa| khAbhAviko hi zabdavyApAro'bhidhA, tadbhinneti bhAvaH / vA yadveti bhAvaH ( 'IzvarecchA zakti'riti nayAbhiprAyeNedaM pakSAntarotthApanam ) / IzvarAnaddhAvitezvareNa (svecchayA) anudbhAvitodbhAvitAto bhinneti tthoktaa| idAnIntanaireva tAtparyyAnupapattodbhAviteti bhAvaH / zaktiH / lakSaNAnAma prasiddhA jJeyA / 'nAma praakaadysmbhaavykrodhopgmkutsne|' ityamaraH / nanu dvividhayoretayoH kutra ketyapekSAyAmAha-pUrvatretyAdi / pUrvatra 'kaliGgaH sAhasikaH' ityAdAvityarthaH / rUDhiH prsiddhiH| eva na tu prayojanamiti bhAvaH / hetuH kAraNaM lakSaNAyAH svIkAre nimittamittamittam ataH rUDhimUlA lakSaNeti nirgalito'rthaH / uttaratra 'gaGgAyAM ghoSa' ityAdAvityarthaH / 'gnggaattte| AdhAre saptamIyam / tathA ca gaGgAtaTAdhikaraNaka ityarthaH / ghossH|' itipratipAdanAlabhyasyetyevaM pratipAdanenApyalabhyasya / idamupalakSaNaM, tathA ca-ityAdipratipAdanAlabhyasyeti niSkRSTam / AdinA-'kAkebhya upaghAtakebhyo dadhi rakSyatAm' ityAdInAM grahaNam / zItatvapAvanatvAtizayasya idamapyupalakSaNam , tathA ca-zItatvapAvanatvAdyupaghAtakamAtratvAdyatizayasya / 'ghoSAdiniSTasye 'tizeSaH / bodhanarUpam / prayojanaM 'gaGgA'dhikaraNakazItalatvAdyatizayitaghoSa' ityAdi vyaGgaya phalamiti bhAvaH / 'heturiti zeSaH / tathA ca-prayojanamUlA lakSaNeti niSkRSTam / nanu lakSaNAyAH pravRttI rUDhiprayojanayoranyatarasya hetutvAbhidhAne kiM prayojanamityAha-hetaM rUDhirUpaM prayojanarUpaM vA kAraNamiti bhAvaH / vinA / api / 'lakSaNAGgIkAre'iti zeSaH / yasya / kasyacit / sambandhino mukhyArthayogino'rthasya / lakSaNe 'lakSaNAyA'iti zeSaH / viSaye saptamIyam / atiprsnggH| syAt yadvA-sambandhino'tiprasaGgo lakSaNaM lakSaNAlakSaNe syAditi bhAvaH / itItyartham / uktam / 'rUDheH prayojanAddhA'iti / idaM vaktavyam rUDhe: prayojanAdvA iti nayena rUDhiprayojanayoranyatarasya lakSaNAyAH pravRttau hetutvAnaGgIkAre'pi yaM kaJcinmukhyArthasambandhamAzrityaiva lakSaNA yadyaGgIkriyeta tadA'kamale caraNAghAtaM mukhaM sumukhi ! te'karot / ' ityAdau lakSaNA'tiprasajyeta, na ca neyArthatvaM doSaH / iti / idamapi vaktavyam-'rAjatyumAvalabha'ityAdau zAbdyAM vyaJjanAyAmatiprasaGgavAraNAya 'mukhyArthabAdhe'iti, evaM sati-asambandhe lakSaNAyAM 'gaGgAyAM ghoSa'ityAdau gaGgA''dipadAnAM yamunA''ditaTAnAmupasthApakatve'tiprasaGgavAraNAya'tadayukta'iti / mukhyArthena sambaddhamarthAntaramevAnavA nirUpyate iti nidarzayitum 'anyo'rtha'iti / abhidhevaiSA'pIti 'zakti'riti / neya padArthabodhakatvasAdharmyaNAbhidheti 'arpite'ti dik /
Page #55
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / kecittu-'karmaNi kuzala'iti rUDhAbudAharanti, teSAmayamabhiprAyaH -kuzAn lAtIti vyutpatilabhyaH kuzagrAhirUpo mukhyo'rthaH prakRte asambhavan vivecakatvAdisAdharmyasambandhasambandhinaM dakSarUpamartha vodhayati, tadanye na manyante, kuzagrAhirUpArthasya vyutpattilabhyatve'pi dakSarUpasyaiva mukhyArthatvAt / anyaddhizabdAnAM vyutpattinimittam, 'anyacca pravRttinimittam / vyutpattilabhyasya mukhyArthatve 'gauH zete'ityatrApi lakSaNA syAt , 'gameoH / ' (u0) 2067 iti gamadhAto?pratyayena vyutpAditasya gozabdasya zayanakAle prayogAt / atha prakAzakAreNodAhRtaM rUDhilakSaNodAharaNaM na samyagiti jijJAsUpakRtaye brUte-kecittvityAdinA / kecita ke'pi prakAzakArAdaya ityarthaH / atra nAmnA lekhAbhAvo'nAptatvaM, bahuvacanaM tAdRzabAhulyam , athApi vicAramAnyena teSAmaparAdhitvAbhAvaM dyotayitumiti bodhyam / tu punarityarthaH / 'karmaNi karmaviSayaka ityarthaH / atra viSaye saptamI // kuzalaH kuzAn lAti gRhNAtIti tathoktaH, kuzagrAhI tadvaccatura ityrthH|' itItyevam / rUDhau udAharanti / nanu amISAmabhiprAyamajJAtvA kiM dUSayituM pravRttA ityAzaGkayAha-teSAmityAdi / teSAM prakAzakArAdInAmityarthaH / ayaM "nirdekSyamANa'iti zeSaH / bhipraayH| 'kuzAna darbhAn 'astrI kuza kuzo darbhaH pavitram' ityamaraH / lAti gRhNAti / 'lA'dAnagrahaNayoH / 'Ato'nupasarge kaH / ' 3 / 2 / 3 iti kH|' iti vyutpattilabhyaH / kushgraahiruupH| 'kuzala' iti zeSaH / mukhyo'bhidhayA pratipAdyatvena prathamamupasthitiviSaya ityarthaH / prakRte 'karmaNi kuzala' ityatra karmaviSayakakuzagrAhitAvAnityevaM vAkyArthopasthitAviti yAvat / asambhavan sAmaJjasyAbhAvena svarUpasadbhAvamalabhamAnaH, karmaviSayakacaturatAzAlItyevaMvidhaM vaktRtAtparya vA'nupapattyonnetumazaknuvanniti bhAvaH / vibecakatvAdisAdharmyasambandhasambandhinaM vivecakatvaM yogyAharaNAyogyApaharaNarUpaM vivecanakAritvamAdau yasya (evamutpATanIyam evaM cana; ityAdeH) tathoktasya sAdharmya samAnadharmatvaM tasya yaH sambandhastasya sambandhI tadabhinnasambandhavAMstaM tathoktam / dakSarUpaM dakSazcaturaH sa eva rUpaM svarUpaM yasya tam / arthama / bodhayati lakSayati / 'lakSaNayeti zeSaH / ata eva tadvyAkhyAtAro vyAcakSate-'kuzAn darbhAn lAti Adane iti vyutpattyA kuzalapadaM kuzagrAhiNi zaktam , dakSe tu rUDhathA; itIdaM lAkSaNikam / na ca 'mukhyArthabAdhApratisandhAne'pi jhaTiti dakSabodhAcchaktireva, anyathA-maNDapAdipadasyApi maNDaM pibatItyAdivyutpattyA gRhAdau zaktyabhAva'iti vAcyam , kRptAvayavazaktikasya anyatra gRhAdirUpe'ye lakSaNayaivopapattAvatiriktakalpanAyA anyAyyatvAt, maNDapAdipadasyApi gRhAdau nigUDhalakSaNA'GgIkArAta, na caivaM paGkajAdiSvapi lakSaNA''pattauM yogarUDhivilopApatti'riti vAcyam, tatra yogArthaviziSTarUddhyarthasyaiva niyamenopasthitau rUDhikalpane bhedAt / mukhyArthabAdhapratisandhAnamapi vyutpannAnAmastyeva, kadAcit zaktibhramAdbodhe tadabhAve'pi na kSatiH / ' iti / ityevamabhiprAyodghATanapuraHsaraM keSAzcidabhidhAnamunnIya svasiddhAntamunninISurAha-tadityAdi / anye'smadAdara tat 'yat kecittathA''ha' riti zeSaH / na naivetyarthaH / manyante / kuta ityAha-kuzagrAhirUpArthasya / vyutpattilabhyatve vyutpattyA svAbhimatayA yogAviSkRtyA labhyastasya bhAvastattvaM tasmin tathokte / api / dkssruupsy| eva, na tu kuzagrAhirUpasyetyarthaH / mukhyaarthtvaat| nanu kathametadityAha-hi yataH / 'hi hetaavvdhaarnne|' ityamaraH / zabdAnAM kuzalamaNDapAdInAM padAnAmityarthaH / vyutpattinimittaM vyutpattenimittaM cihaM tadAkhyaM vA kAraNamiti tathoktam / anyat bhinnam / pravRttinimittaM pravRttestat tadarthabodhakatvasya nimittaM cidraM na tadAkhyaM vA kAraNamiti tathoktam / ca punarityarthaH / anyat bhinnam / nahi vyutpattezcihaM pravRttiH na vA pravRttezcihna vyutpattiriti, nahi vyutpattiH pravRtteH prayojikA, na vA pravRttiryutpatteH prayojiketi vA bhAvaH / 'nimittaM hetulakSmaNoH / ' ityamaraH / atra vipratipatto doSamAha-vyutpattilabhyasya kuzagrAhitvAdirUpasyArthasyeti bhAvaH / mukhyArthatve mukhyatvAGgIkAre / 'vyutpattiH pravRttenimittam / ' iti nayeneti zeSaH / 'gauH / zete khapiti / ' ityatra / api / 'gmeddoN|' 2067 iti 'auNAdikena sUtreNe'ti zeSaH / gamadhAtoH / Dopratyayena / vyutpAditasya vyutpattiM nItasya / gozabdasya 'gau' riti zabdasyetyarthaH / zayanakAle 'zete' iti kriyApadena 'bodhya' iti zeSaH / prayogAt prayogaM nimittIkRtyetyarthaH / lakSaNA / syAt / gopadasya vyutpattyA gamanekartarUpe'rthe bodhyamAne tatkartRkazayanavyApAraparabhavanAsambhavAt, 'gauH
Page #56
--------------------------------------------------------------------------
________________ 46 tadbhedAnAha - sAhityadarpaNaH / [ dvitIya: 17 mukhyArthasyetarAkSepo vAkyArthe'nvaya siddhaye / syAdAtmano'pyupAdAnA-deSopAdAnalakSaNA // 9 // rUDhau upAdAnalakSaNA yathA- 'zveto dhAvati / ' prayojane yathA- 'kuntAH pravizanti / ' iti / zete' ityatra gopadaM lAkSaNikaM syAditi bhAvaH / idamuktam - yathA 'gauH zete' ityAdau gavAdipadAni na lAkSANikAni manyante, tathA 'karmmaNi kuzalaH / ' ityAdau kuzalAdInyapi padAni / tathA ca- 'pravRtternimittaM na vyutpatti' rityantataH svIkartavye 'anaDDAn saurabheyo gauH' ityAdinA gavAdipadAnAM vAcakatvamiva 'kRtI kuzala ityapi / ' ityAdinA kuzalAdInAmapi / iti niSkRSTam / na ca 'asati bAdhake'vayavazakteH rudizaktyA niyantraNA yogena kuzalapadasya kuzagrAhiNi zaktatvamavyAhatameva / kiJca prayogapravAheNa eva pravRttinimittatvasvIkAre yaugikavyavahArasya mUlacchedo durvAraH / ' iti vAcyam / amarAdyanudbodhitasaGketAnAM yaugikakalpanayA tadvyavahArasyAnucchedAt / kiJca - yaugikasyaiva arthasya mukhyatvAGgIkAre haMsAdInAM lAkSaNikatvaM, 'zvetaH zobhate' ityAdau zvetAdInAM punaH padAnAM 'guNavacanebhyo lugiSTa' ityAdinA matubAdInAM lugAdau vyutpannAnAM vAcakatvaM syAt / astu vA vyutpattireva pravRtternimittam, kintu - 'lazune bhakSite'pi na zAnto vyAdhiH / tathAhi - 'kau bhuvi zalati cAlayati kAryANI 'ti 'kuzyati zleSayati phalaiH kAryyANI 'ti vyutpattyA vA 'vRSAdibhyazcit / ' 1 / 106 iti kalacpratyaye kuzalapadasya dakSarUpArthollAsAt / ata eva tadvyAkhyAtAro'pyAhuH - ye tu " karmmaNi kuzalaH / " "zarIre lAvaNyam, " " vitato maNDapa : " ityAdI pravRttinimittaM vyutpattiriti na svIkurvanti tai, 'tailaM susurabhi ' ityAdyUhyam / ' iti / ataH ' kuzalalAvaNyAdipadAnAM yaugikatvAbhAse'pi jhaTiti 'rUDhiryogApahAriNI' ityuktadizA rUDhyA vyutpattilabhyasyArthasya tirobhAvAnna tatra tatra lakSaNA / yatra vA ubhayavidhArthodbodhane svAbhinivezaH, tatra saMyogAdibalAd yaugikArtho'pi upatiSTheta, kintu - na tAvatA rUDhyartho lakSaNayA yaugikastvabhidhayeti bodhyam / athAsyA arthAntarasaGkramitavAcyAdivyavasthAyai bhedAn nirdeSTumupakramate - tadbhedAnityAdinA / tadbhedAMstasyAdvividhAyA niruktalakSaNAyAlakSaNAyA bhedAH prakArAstAn / 17 mukhyArthasyetyAdinA / 17 mukhyArthasya vAcyArthasya 'zveto dhAvatI' tyAdau 'kuntAH pravizantI' tyAdau zvetAdikartRkadhAvanAdirUpasya kuntAdikartRkapravezanAdirUpasya vA'rthasyeti yAvat / vAkyArthe vAkyasya'zveto dhAvatI' tyAdeH 'kuntAH pravizantI' tyAdeva padoccayasyArtho vakSyamANalakSaNayA tAtparyavRttyA pratipAdyastasmiMstathokte / viSaye saptamIyam / anvayasiddhaye anvayasya sambandhasya zvetAdikartRkadhAvanAdikriyArUpasya siddhiH saGgatiranupapattiparihArastasyai tadarthamiti bhAvaH / itarAkSepa itarasya zvetAdirUpamukhyArthabhinnasya azvAdirUpasyArthasyeti yAvat / AkSepa AkarSaNamiti tathoktaH / ' AkSepo bhartsanA kRSTikAvyAlaGkRtiSu smRtaH / ' iti / upAdAnalakSaNopAdAnanAmmrI lakSaNA / zAkapArthivAditvAnmadhyama (nAma) padalopaH / eSA / Atmano mukhyasya zvetAdirUpasyArthasyetyarthaH / api punarityarthaH / upAdAnAtsaGgrahaNAdaparityAgAt / syAdbhidyamAnA bhavediti bhAvaH / idamuktam - lakSaNA rUDhimUlA, prayojanamUlA ca eSaiva yadi mukhye'rthe'zena sthite'pi tasya vAkyArthe'nvayalAbhAya mukhyAtiriktasyArthasyopAdAnAdupAdAnaM nAma lakSaNA / etasyA udAharaNeSu kvacinmuravyArthaH kvacita tadviziSTa etatpratipAdyaH kvacit punastadubhayaM pradhAnaM bhavati / ata eva - ' kadalI kadalI' ityatra dvitIyakadalyAdipadasya zaityAdirUpadharmAntareNa kadalyAdyartha eva, 'kuntAH pravizanti' ityatrA cetanasya kuntAdipadasya pravezAsambhavAt svaviziSTaM puruSarUpamarthAntaram, 'chatriNo yAnti' ityatra punaryAnakriyAyA: kartRtvopapattyA chatripadArthastAvanmAtrAbhidhAne tAtparyAbhAvena taditarArthazca prAdhAnya mavalambete / iti dik // 9 // tat sarve nirdizan svayaM sUtrArthaM spaSTayati- rUDhAvityAdinA / rUDhau prasiddhau tadabhidheye nimitte sati pravarttamAneti bhAvaH / upAdAnalakSaNopAdIyate padArtho'nenetyupAdAnaM tadeva lakSaNeti tathoktA / yathA- 'zvetaH / dhAvati / ' ityatreti zeSaH / prayojane 'nimitte sati pravarttamAne ti zeSaH / yathA 'upAdAnalakSaNe 'ti pUrvato'nveti / "kuntA bhahAkhyAni zastrANi / pravizanti / " iti 'atre' ti
Page #57
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] ruvikhyayA vyAkhyayA sametaH / anayorhi zvetAdibhiH kuntAdibhizca acetanatayA kevalairdhAvanapravezanakriyayoH kartRtayA'nvayamala bhamAnaiH etatsiddhaye AtmasambandhinaH azvAdayaH puruSAdayazca AkSipyante / pUrvatra prayojanAbhAvAd rUDhiH, uttaratra tu kuntAdInAmatigahanatvaM prayojanam / atra cAtmano'pyupAdAnam, lakSaNalakSaNAyAM parasyaivopalakSaNam, ityanayorbhedaH / iyamevAjahatsvArthetyucyate / 47 zeSaH / idaM copalakSaNaM tena 'zvetaH zobhate,' 'chatrANi yAntI' tyAdau ca iyameveti siddham / anyathA 'zvetAdibhi' rityAdAvAdipadopAdAnaM na saGgaccheta / atra lakSaNasamanvayaM darzayati- hi yataH / anayodvividhayorudAharaNayo'riti zeSaH / atra nirddhAraNe SaSThI saptamI vA / zvetAdibhiH 'dhAvanakriyA''dikartRtvAdinAbhimatairiti zeSaH / kuntAdibhiH pravezanakriyA''dikarttRtvAdinA'bhimatairityarthaH / ca / acetanatayopalakSaNenAmUrttatayA cetyarthaH / kevalaiH svAzrayabhUtAzvAdisambandhazUnyaiH / dhAvanapravezanakriyayorupacArAt dhAvanAdikriyAyAM pravezanAdikriyAyAM cetyarthaH / 'dvandvAnte zrUyamANaM padaM pratyekamabhisambadhyate' iti nayena kriyApadasya pratyekaM sambandhaH / atra viSaye saptamI / karttRtayA idamapyupalakSaNaM, tena 'zvetaM pazye' tyAdau karmatvAdinA ceti siddham / bhanvayaM sambandham / alabhamAnaiH / etatsiddhaye etasyAnva - yasya siddhiranupapattiparihAreNa niSpattiriti yAvattasyai / atra 'tAdarthye caturthI ti caturthI / Atmasambandhina : AtmanaH svasya mukhyArthasya sambandhino vaiziSTayAdisambandhazAlina iti tathoktAH / azvAdayaH / puruSAdayaH / ca (samuccayArthamidam ) / AkSipyante AkSipya pratyAyyante / atra vizeSaM darzayati- pUrvatra pUrvasmin pUrvamudAhRte 'zveto dhAvatI'tyAdAviti yAvat / prayojanAbhAvAt 'prasiddhimAtranimittasadbhAvAcce 'ti zeSaH / rUDhistannimittopAdAnalakSaNetyarthaH / uttaratrottarasmin uttaraM pazcAdudAhRte 'kuntAH pravizantI' tyAdAviti yAvat / tu / kuntAdInAm / atigahanatvamupalakSaNena AdilAbha:, tathA ca atigahanAditvamityarthaH / prayojanaM, tannimittopAdAnalakSaNetyarthaH / idamuktam - zvetakuntAdInAmamUrtAcetanatvAdinA dhAvanapravezanAdikriyaH kartrAditvAnupapatterdhAvanapravezanAdikriyAkartrA ditvopapattaye svavaiziSTayAdisambandhino'zvapuruSAdaya AkSipyante / asyA vakSyamANalakSaNAto bhedaM darzayati- atra 'zveto dhAvatI' tyAdau ityarthaH / ca / AtmanaH svasya zvetAdirUpasya mukhyasyArthasyeti yAvat / api 'na kevalaM parasyAzvAderi 'ti zeSaH / upAdAnam, 'ata upAdAnalakSaNaive 'ti zeSaH / lakSaNalakSaNAyAM lakSaNanAntryAM lakSaNAyAmityarthaH / zAkapArthivAditvAnmadhyamapadalopaH / parasya zakyArthato bhinnasyAzvAderityarthaH / eva / upalakSaNamupasthApanam / itItyevam / anayorupAdAnalakSaNayorityarthaH / bhedaH / asyAH paryAyAntaraM darzayati- iyamupAdAnalakSaNA / eva / ajahatsvArthA na jahat tyajan svArtho mukhyArtho yAM seti tathoktA / itItyAkhyayetyarthaH / ucyate / atredaM pratibhAti- 'zveto dhAvatI' tyAdau zvetaguNAderamUrttAditvena 'kuntAH pravizantI' tyAdau kuntAderacetanAditvena dhAvanAdipravezanAdikriyAkartrAditvAsambhava iti mukhyArthabAdhaH, vAkyArthe ca zvetAderdhAvanAdikartrAditvopapattaye tatsambandhino'zvAdaya AkSipyante iti mukhyArthayogaH / rUDhiprayojanAnyataranimittatvasadbhAvAsadbhAvAbhyAM rUDhimUlAprayojanamUlA ca lakSaNeti siddham / upAdAnaM tu zvetakuntAdirUpamukhyArthasyAkSaya mUrttitvAt, AtmArthAparityAgena parArthopasthApanamiti tadarthazca / evaM- 'zveto dhAvatI' tyAdeH zvetaguNasamaveto'zvo dhAvatI' tyAdiH 'kuntAH pravizanti' ityAdeH 'kuntavantaH puruSAH pravizanti' ityAdizca vAkyArthaH / atra ca zvetakuntAdirUpamukhyArthAparityAgapuraHsaramazvapuruSAdirUpAmukhyArthIpAdAnam / ata evAtropAdAnalakSaNA / evaM ca - yatra svArthaparityAgena parArthopasthApanaM sA lakSaNalakSaNA, yatra punaH svArthI - parityAgena parArthopasthApana sopAdAnalakSaNA, eSa evAnayorbheda iti siddham / yattUktaM tarkavAgIzaiH 'atra "zveto dhAvatI" syudAharaNaM cintyam dhAvanAnukUlakRtirUpasya dhAvanakartRtvasyAzvasambandhenApi zvetaguNe'nvayAsambhavAt / na ca "kuntAH pravizantI" syAdau yathA kuntasyAcetanasyApi puruSasambandhena pravezakarttRtvamupacaryyate, tathA'trApyacetanasya dhAvanakartRtvamaupacArikamiti vAcyam, kuntasya puruSasambandhotpannakriyAsambandhenaiva kartRtvopacArAt / prakRte tu zvetaguNasyAzvasambandhenApi kriyAsambandhAsambhavAt / tasmAlakSaNalakSaNAyA evaitadudAharaNam / ' iti, tadAgrahamUlam, guNaguNinoH samavAya. sambandhe bhedena tayoranavasthAnAt kha (zveta) samavetapara ( azva ) kartRkadhAvanavyApArasya svasmin ( zvete ) upalakSitasvAbAdhAt / na ca zvetasyAmUrttatvena mUrttasya kuntasyeva kriyAkAritvaM cetanavizeSasambandhenApi na sambhavatI 'ti vAcyam,
Page #58
--------------------------------------------------------------------------
________________ saahitydrpnnH| dvitIya:18 arpaNaM svasya vAkyArthe parasyAnvayasiddhaye / .. upalakSaNahetutvAd eSA lakSaNalakSaNA // 10 // rUDhiprayojanayorlakSaNalakSaNA yathA-"kaliGgaH sAhasikaH," "gaGgAyAM ghoSaH" iti ca / anayorhi puruSataTayorvAkyArthe'nvayasiddhaye kaliGgagaGgAzabdAvAtmAnamarpayataH / acetanasya kuntasyevAmartasyApi zvetaguNasya kriyAkarttatvopacArikalpanAyA yuktatvAt / vastutastu- zvetaguNasamavetasyAzvasyaiva dhAvanakriyAyAmanvayo'bhimataH / na tu azvasambandhena zvetasya, anyathA-vAkyArthasambandhopapattaye mukhyArthasyottarArthAMkSepApekSava na syAt / nanu 'zvetaH zobhate', 'zvetaM pazyati' ityAdau zvetAdeH zobhanAdikriyAkAditvAnupapattyabhAvAdabhidhaiva 'kathaM punarlakSaNe ti cet satyam , guNasyAzvAdisambandhamantarA'nupapattau kevalasya kriyAkAditvAnupapattiriti bodhyam / iti dik| lakSaNalakSaNAyA lakSaNamAha- 18 arpaNamityAdinA / 18 svasyAtmanaH 'kaliGgaH sAhasikaH,' 'vaGgo bhIruH' ityAdau kaliGgAdirUpasya 'gaGgAyAM ghoSaH', 'mathurA kRSNaM japati' ityAdau gaGgAdirUpasya mukhyasyArthasyeti yAvat / vAkyArthe 'kaliGgAbhinnaH sAhasikaH ityAdirUpe 'gaGgA'dhikaraNako ghoSa'ityAdirUpe veti bhAvaH / parasya puruSataTAdirUpasya mukhyArthato'tiriktasyetyarthaH / anvayasiddhaye'nvayasya sambandhasya siddhistasyai / arpaNaM tadAtmanopasthApanam / lakSaNalakSaNA lakSaNanAmnI lakSaNetyarthaH / eSA 'ceti zeSaH / upalakSaNahetutvAd palakSyate (mukhyArtho'mukhyArthatvenopasthIyate) ityupalakSaNaM tasya heturnimittaM tasya bhAvastattvaM tasmAt / 'syA'diti zeSaH // 10 // sUtrArtha nirdizannudAhartumupakramate- ruuddhipryojnyorityaadinaa| rUDhiprayojanayo rUDhizca prayojanaM ca tayoH / satisaptamIyam / lakSaNalakSaNA / yathA-"kaliGgaH 'jagannAthAt pUrvabhAge kRSNAtIrAntaraM zive / kaliGgadeza'ityuktasvarUpo dezavizeSaH / sAhasikaH sAhasavAn balAt cauryAdinA vA hiMsaka iti yAvat / 'sAhasaM tu dame duSkarakarmaNi / avimRSya kRtau dhASTaya iti haimaH / 'ata iniThanau / ' 5 / 2 / 115 iti ThanaH / " 'ityatre'ti zeSaH / "gaGgAyAm / adhikaraNe saptamIyam / ghoSo grAmavizeSaH / " iti atreti zeSaH / ca 'kramAditi zeSaH / upapAdya darzayati-anayoretayonuividhayorudAharaNayormadhya ityarthaH / hi yataH / kaliGgagaGgAzabdo kalizabdo gaGgAzabdazcetyarthaH / 'kramAditi zeSaH / puruSataTayoH puruSasya taTasya cetyarthaH / 'parArthabhUtayo'riti zeSaH / vAkyArthe kaliGgaH sAhasika' iti vAkyasyArthe gaGgAyAM ghoSa' iti vAkyasyArthe cetyarthaH / anvayasiddhayesambandhasampAdanAya / AtmAnaM svaM svArthamiti yAvat / arpayata upalakSya sthApayataH / idamuktam-'kaliGgaH sAhasika' ityAdau rUDhimUlA lakSaNalakSaNA, 'gaGgAyAM ghoSa'ityAdau puna: pryojnmuulaa| tathAhi-- ekatra 'kaliGgo nAma dezaH sAhasika'ityAdirmukhyArthaH, ratra 'gaGgA'dhikaraNako prAmavizeSa'ityAdiH / tatra kaliGgAdeH sAhasikatvAdergaGgAdezca ghoSAdyadhikaraNakatvAderarthasyAnupapattiH, ityevaM lakSaNAyAH pravRtau pUrvatra rUDhiH paratra punaH prayojanaM nimittam / evaM sati kaliGgAderdezavizeSAdirUpo mukhyo'rthaH sAhasikatvAdyanupapattyA gaGgAdejalapravAhAdirUpazca ghoSAdhArabhUtatvAdyanuSapattyA vakhArthe puruSAdyAtmanA taTAdyAtmanA copasthApayata etayohi vAkyArthe'nvayaH / evaM sati 'kaliGgaH kaliGgabhavaH puruSaH sAhasika'ityAdiH 'gaGgAyAM gaGgAtaTe ghoSa' ityAdirvAkyArthazca / ayaM bhAvaH kaliGgAdirgaGgAdirvA zabdaH khayaM vAkyArthe sambandhamalabhamAnaH puruSAdirUpaM taTAdirUpaM vA'rthamupasthApya tattadAtmanA sambandhamupapadyate, iti mukhyArthasya sarvathA vAkyArthe'nvayAnupapattyA lakSyArthatvenopasthityA lakSaNalakSaNA / 'svAyatte zabdaprayoge kimityavAcakaM prayokSyAmahe'iti nayena 'gaGgAtaTe ghoSa'ityevaMbAcakaM zabdamapahAya 'gaGgAyAM ghoSa'ityAdyabhidhAnaM tadalabhyaM zItalatvapAvanasvAdi dyotayitum , ato'tra prayojanasadbhAvAttasyA etanmUlAtvaM ca na paratra prayogapravAheNaiva tathA'bhidhAnAt / iti /
Page #59
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] yathA vA rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / . 49 'upakRtaM bahu tatra kimucyate sujanatA pruthitA bhavatA param / vidadhadIdRzameva sadA sakhe! sukhitamA sva tataH zaradAM zatam ' // 5 // atrApakArAdInAM vAkyArthe'nvayasiddhaye upakRtAdayaH zabdA AtmAnamarpayanti / apakAriNaM pratyupakArAdipratipAdanAt mukhyArthabAdhaH, vaiparItyalakSaNaH sambandhaH, phalamapakArAtizayaH / iyameva 'jahatsvArthe' tyucyate / 19 AropAdhyavasAnAbhyAM pratyekaM tA api dvidhA / udAharaNAntaraM darzayati-yathA vA upetyAdi / 'he sakhe mitra ! bhavatA na tu tvayA / bahu atyantam / upakRtam / tatra tasmin upakAraviSaya ityarthaH / kim / ucyate na kimapIti bhAvaH / sujanatA saujanyam / paraM kevalam / (idamavyayam) / prathitA vikhyAtiM nItA / tatastasmAddhetoH / IdRzaM yathaitadupakRtaM sujanatA ca prathitA tathAbhUtamiti bhAvaH / eva na tvanyavidham / sadA na tu yadA kadA vA / vidadhad vidadhAnaH / zaradAM vatsarANAm / 'hAyano'strI zaratsamAH / ityamaraH / zataM zatAvadhi / 'kAlAdhvanoratyantasaMyoge / ' 2 / 3 / 5 iti dvitIyA / sukhitaM sukhaM jAtaM yasmin karmmaNi tattathA / A/ svopaviza sthito bhava / atrA'stA' miti vaktavye'pi tathA vacazchando'nurodhAt / apakAriNaM prati kasyaciduktiriyam / drutavilambitaM vRttam, tallakSaNaM coktaM yathA - ' drutavilambitamAha nabhau bharau / ' iti // 5 // atra lakSaNaM saGgamayati- atretyAdinA / atrAsminnudAhRte padya ityarthaH / upakRtAdaya 'upakRtaM bahu' ityAdinA paThitAH / zabdAH / apakArAdInAM tAtpayryeNonneyAnAm ' apakRtaM bahu' ityAdinA'bhidheyAnAmiti yAvat / vAkyArthe 'upakRtaM bahu' ityAdivAkyasyArthe / anvayasiddhaye'nvayasya sambandhasya siddhistasyai / AtmAnaM svaM svArthamiti yAvat / arpayanti / apakAriNaM 'boddhavya ' miti zeSaH / prati / upakArAdipratipAdanAt 'upakRta' mityAdineti zeSaH / mukhyArthabAdho mukhyArthasya ' upakRta ' mityAdipadArthasya bAdhaH 'apakRta' mityAdirUpeNa vaiparItyena dyotanAttiraskAra iti tathoktaH / vaiparItyalakSaNo vaiparItyam apakArasyopakArAtmanA pratipAdanAt viruddhaM lakSaNaM yasya tAdRzaH / sambandhaH / apakArAtizayaH / upalakSaNena svastha sujanatAdyotanaM cetyarthaH / phalaM prayojanam / idamuktam- ' upakRtaM bahu..' ityevamapaThitvA yadi - ' apakRtaM bahu tatra kimucyate kujanatA prathitA kuTila ! tvayA / vidadhadIdRzamevamupeSyasi vyasanamantyaja ! yanna punarbhaveH // ' paThitamabhaviSyat tarhi apakAriNaM pratyapi abhidhAnam / evaM mukhyArthabAdhe vaiparItyena mukhyArthasambandhe lakSaNA upakRtAdipadAnAM cApakRtAdyartho - palakSaNAdasau lakSaNaM nAma lakSaNA prayojanamUlA / prayojanaM ca vaktuH svasujanatA'tizayaprakaTanapUrvakaM sambodhyasya kujanatA'tizayapUrvakamapakAritA'tizayaH / iti / asyAH saJjJAntaramAha - iyam / eva / 'jahatsvArthA jahattyajan svArthI yAM sA tathAbhUtA / ' ityucyate / evamajahatsvArthAparaparyyAyAmupAdAnAkhyAM, jahatsvAryA'paraparthAyAM ca lakSaNAkhyAM rUDhimUlAM prayojanamUlAM ca lakSaNI pradarzyAsAM bhedAntaradvayaM pradarzayitumAha- 19 AropetyAdi / 19 tA rUDhimUlA prayojanamUlA ceti dve tathokte caivamupAdAnalakSaNalakSaNe dve ityevaM caturvidhA lakSaNA ityarthaH / api punaH / AropAdhyavasAnAbhyAmAropeNAdhyavasAnena ca / 'prakRtyAdibhya upasaGkhyAnam' ityanena vizeSaNe'rthe tRtIyA / pratyekam / dvidhA bhidyanta iti zeSaH / ayaM bhAvaH - Aropa- stAvat anigIrNasvarUpasya viSayasyAnyatAdAtmyapratyAyanahetuH / adhyavasAnaM punarnigIrNasvarUpasya viSayasya, AbhyAM ca pratyekaM vizeSyamANAstA dvidhA bhUtvA'STavidhA bhavanti / iti / 7
Page #60
--------------------------------------------------------------------------
________________ 50 saahitydrpnnH| [dvitIyaH tAH pUrvoktAzcaturbhedalakSaNAH / 20 viSayasyAnigIrNasyA-nyatAdAtmyapratItikRt // 11 // viSayiNA'nigIrNasya viSayasya tenaiva saha tAdAtmyapratItikRtsAropA / iyameva rUpakAlaGkArabIjam / - sAropA syAnnigIrNasya matA sAdhyavasAnikA / rUDhAvupAdAnalakSaNA sAropA yathA-"azvaH zveto dhAvati" iti, atra hi zvetaguNavAna azvo'nigIrNasvarUpaH, svasamavetaguNatAdAtmyena pratIyate, prayojane yathA-"ete kuntAH pravizanti" iti / atra sarvanAmnA kuntadhAripuruSanirdezAtsAropAtvam / rUDhau lakSaNalakSaNA yathA-'kaliGgaH purussoyudhyte|' iti / atraM hi puruSakaliGgazabdayorAdhArAdheyabhAvaH sambandhaH / prayojane yathA-"Ayurghatam iti / kArikAM sugmyitumaah-taaH| pUrvoktAH / caturbhedalakSaNAzcaturbhedA lakSaNA ityarthaH / iti / AropAdhyavasAnapadArtha vivRNvannuktaM dvaividhyaM spaSTayati-20 viSayasyetyAdinA / 20 anigIrNasya atirohitasvarUpasya / viSayasyAropaviSayasya / anyatAdAtmyapratItikRdanyasyAropyamANasya viSayiNa iti yAvat , tAdAtmyamabhedastasya pratItistAM karotIti tathoktA / sAropA / syAt 'lakSaNeti zeSaH / atha-nigIrNasya / 'viSayasyAnyatAdAtmya pratItikRt'iti pUrvato'nveti / sAdhyavasAnikA matA // 11 // tadevAha-viSayiNA''ropyamANena 'gaurbAhIka'ityAdau gavAdirUpeNa / anigIrNasyana nigIrNastirohitasvarUpastasya viSayasyAropaviSayasya bAhIkAderityarthaH / tenAropyamANena gavAdirUpeNa viSayiNeti yAvat / atra sahArthe-'vRddhI yane ti liGgAttatIyA / eva / tAdAtmyapratItikRtkharUpatAyAH pratItividhAtrItyarthaH / saaropaa| asyAH phalaM nirdizati-iyamityAdinA / evaM sAropA lakSaNA / eva / rUpakAlaGkArasya / bIjaM kAraNabhUtA, 'enAmevopajIvya rUpakapravRtte'riti zeSaH / udAharati-rUDhAvityAdinA / haDhau satyAmiti zeSaH / saaropaa| upaadaanlkssnnaa| yathA "zvetastadguNasamavetaH / azvaH / dhAvati vegena gcchti|" iti / hi yataH / atra "azva: zveto dhAvati" ityudAharaNe / zvetaguNavAn zvetaguNasamavetaH / azvaH / amigIrNasvarUpaH 'zveto dhAvatI'tyatreva zvetenAropyamANena viSayiNA nigIrNa svarUpaM yasya tAdRza ityarthaH / svasamavetaguNatAdAtmyena svasmin azve samavetaH samavAyasambandhana vartamAno yo guNaH zvetaguNastasya tAdAtmyamabhedastena / pratIyate / ayaM bhAvaH- 'guNaguNinoH samavAyasambandha'iti nayena zvetaguNaH samavAyasamvandhanAzvevartamAno'pi viziSya nirdizyamAna AropyamANa iti gIyate, tathA ca-'zveto'zva'ityatra zveta AropyamANastena cAbho'bhigIrNa ityayaM viSayastena viSayiNA'nigIrNAtmA, sphuTA caivaM saaropaa| 'zvetavAnazvo dhAvatI'tyevamanabhidhAya 'zveto'zvo dhAvatI' tyabhidhAnazailyeveti rUDhimUlA ceyam / iti / prayojane 'satyA'miti zeSaH / yathA-'sAropo kSaNe ti pUrvato'nveti / "ete / kuntAH prAsAH / pravizanti" iti / yataH-anAsmina udAhate vAkya iti yAvat / sarvanAmA tatsajhakenaitacchabdenetyarthaH / kuntadhAripuruSanirdezAt kuntadhAriNo'mI puruSAsteSAM nirdezastasmAt / sAropAtvam / ayaM bhAvaH-etacchabdo hi sammukhasthanirdezakaH, sammukhasthAzca vaktaH kuntadhAriNaH, evaM tatra kuntatvAropaNAt sAropA / kuntAnAM ca svataH pravezakriyAkartRtvAnupapatteH tacchabdaH svArthamajahat svAdhArabhUtAn upapAdayatItyupAdAnasadbhAvaH / kuntasadRzAnivAryyapuruSakartRtvasya puruSagatasya smAraNaM prayojanam / dhAryyadhArakabhAvarUpazca sambandhaH / iti / rUDhau 'satyAM pravRttA' iti zeSaH / lkssnnlkssnnaa| 'sAropA' iti zeSaH / yathA-"kaliGa stannAmA dezaH / lakSaNayA tatratya ityarthaH / puruSaH / yudhyte|" iti / atrAsmin 'udAhRte vAkya' iti yAvat / puruSakaliGgazabdayostadvAcyayoriti bhAvaH / AdhArAdheyabhAvaAdhArAdheyatvarUpa ityarthaH / 'abhyarhitaM ca / ' ityAdhArazabdasya puurvnipaatH| sambandhaH / idamavaseyam- kaliGgo dezavizeSaH puruSaH prANivizeSazca tayorvizeSaNavizeSyabhAvo nopapadyate na vA yodhanakriyAyAH kartRtvaM kaliGge,
Page #61
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchadaH] rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| atrAyuSkAraNamapi ghRtaM kAryakAraNabhAvasambandhasambandhyAyustAdAtmyena pratIyate / anyavailakSaNyena avyabhicAreNa AyuSkaratvaM prayojanam / yathA vA- rAjakIye puruSe gacchati "rAjA'sau gacchati" iti / atra svasvAmibhAvalakSaNaH sambandhaH / yathA vA- agramAtre'vayavabhAge "hasto'yam"iti / atra avayavAvayavibhAvalakSaNaH sambandhaH / yathAvA-brAhmaNo'pi"takSA'sau" iti, aba tAtkarmyalakSaNaH / yathA vA-indrArthAsu sthUNAsu "amI indrAH" iti, atra tAdarthyalakSaNaH sambandhaH / evamanyatrApi / tasmAllakSaNA, kaliGga AdhAraH puruSaH punarAdheya ityanayoH sambandhazca, ityevaM sthitau kaliGgaH khArtha jahat khAdheyasya puruSasya vizeSaNAtmatayopapadya yodhanakriyAyAmanvayaM pratipadyate, tadetat phalaM lakSaNasya / puruSe kaliGga Aropyate, iti kaliGgo viSayI puruSaH punarviSayaH / ata evAtra sAropAtvamapi / na caivaM, zveto'zvodhAvatI' tyapIti zaGkayam , kaliGgasyeva zvetasya khArthAparityAgAt / iti / prayojane 'sati pravRtte'ti zeSaH / "AyuH / ghRtam" iti / atrAsminnudAhRte vAkya iti yAvat / AyuSkAraNamAyuSo jIvanasamayasyopalakSaNenAyuSyavRddheH kAraNamityarthaH / ' AyurjIvitakAlaH' ityamaraH / api / ghRtam / kAryakAraNabhAvasambandhasambandhyAyustAdAtmyena kAryya (janyaM) ca kAraNaM (janaka) ceti tayorbhAvaH tattA sa eva sambandhastatsambandhi yadAyustasya tAdAtmyamabhedastena tathoktana / pratIyate / idamuktam-AyuzzabdArthamanvayopapattaye svArtha parijyajan ghRtazabdArtho'GgIkaroti, tathA cAyurabhinnaM ghRta'miti vAkyArthaH sampadyate, anyathA kAryakAraNayorAyughRtayovizeSaNavizeSyabhAvo noppdyet| atha ghRta AyurAropyata ityAyuSa ArogyamANatvaM ghRtasya cAropakatvamiti sAropA / ghRtazabdena svArtha parityajyAyuHzabdArtho'GgIkriyata iti lakSaNam , tadevamAyurjanyaM ghRtaM ca tajjanakamiti vAstavikabhede'pi lakSaNayA tayorabhedo'vatAryyate / ata eva samAnavibhaktikatvena samAnavacanatvena ca tayorvizeSaNavizeSyabhAvaH, nanu kAryakAraNabhAvarUpaH sambandhastaduttambhitazca bhedaH / iti / anyavailakSaNyenAnyebhyaH svavyatiriktebhya upavanAdisevanebhyo vailakSaNyaM vizeSastena tathoktena / avyabhicAreNa ceti zeSaH / AyuSkaratvamAyuSyakaratvam / prayojanam / ayaM bhAva:-AyuddhRtayorjanyajanakabhAvasambandhamanabhidhAya vizeSaNavizeSyabhAveNa yadabhidhAnaM tenAyuSa upalakSaNenAyuSyasyAsAdhAraNatayA niyatarUpeNa vA vRddhisampAdakatvaM ghRtasyetyabhidhIyate / tadetat prayojanaM lakSaNAmUlam / iti| ythaa| vaa| rAjakIye rAjasambandhini pradhAnAdAvityarthaH / 'vRddhAcchaH / ' 4 / 2 / 114 iti chaH / 'rAjJaH ka ca / ' 4 / 2 / 140 iti kAdezaH / puruSe / gacchati 'satI'ti zeSaH / tathA ca-'rAjakIyo gacchatIti vaktavye'pi tathA'nuktvetyarthaH / "asau| raajaa| gacchati" iti / atrAsminnudAharaNa iti yAvat / svasvAmibhAvalakSaNaH svazca svAmI ceti tayorbhAvaH sa eva lakSaNaM yasya tathoktaH / svaH svayaMbhRtya iti yAvat , svamasyAstIti svAmI prabhuriti yAvat / 'svAminnaizcarye / ' 5 / 2 / 126 iti nipAtanAt sAdhuH / tathA ca-zAsyazAsakabhAvalakSaNa ityarthaH / sambandhaH / idaM tattvam- atra rAjakIyasya tattvenAnabhidhAnAt adaso mukhyaarthbaadhaallkssnnaa| rAjakIyatvena rAjazAsyatve'pi rAjavacchAsakatvasya sAtizayaM dyotanaM phalam / adasA nirdizyamAnasya rAjakIyasya rAjapadavAcyenAnvayopapattyabhAve'dasaH svArthatyAgapuraHsaraM parArthAtmatAgrahaNAllakSaNam ' rAjakIye rAjatvamAropyata iti AropyamANenAropaviSayasyAdaHpadavAcyasyAnigINasvarUpatvAtsAropAtvam / bhRtyatvAdhIzatvarUpaH sambandhazca hetuH / iti / yathA |vaa / agramAtre'grameveti tatra / avayavabhAge / "ayaM nirdizyamAno'DgulyAdyanyatama iti yAvat / hasto vistRtaH kara ityarthaH / 'prakoSThe vistRtakare hasta' ityamaraH / " iti / atra / avayavAvayavibhAvalakSaNaH / sambandhaH / idaM bodhyam- hastAgrabhAgasya hastatvAbhAvAttatrApi hastatvavyavahAro mukhyatvena bAdhito'ta evAgramukhyArthabAdhAllakSaNA / atredaM zabdaH svArtha jahat hastapadArthatAM gRhNAtIti lakSaNam / agrabhAge hastatvAropaNAt sAropAtvam / hastavat mAlAdigrahaNarUpakriyAkAritvadyotanaM phalam / iti / yathA / vaa| braahmnno| api / "asau / takSA kASThasya takSaNAdinA kapATAdinirmAtA vardhakiriti yAvat / 'takSA tu vardhakistvaSTA rathakArastu kASThataT / ' ityamaraH / " iti / atra / tAtkarmyalakSaNastAtkaryeNa lakSyate'sAviti tathoktaH / tatkarmaNo bhAvastAtkarmyam / sambandhaH / idamavadheyam- adaHpadavAcyasya brAhmaNasya takSapadavAcyatvAbhAvAt vizeSaNavizeSyabhAvAnupapattau / lakSaNA / asAvapi adeHpadavAcyasya brAhmaNasya takSatayA lakSaNAllakSaNam / samastatakSakarmanaipuNyadyotanaM prayojanam / AropyamANenAdaso nigIrNatvAt sAropA / iti / yathA / vA / indrArthAsvindro'dhiSThAtRtayA'rthaH prayojanaM yAsAM tAsu / indramuddizya
Page #62
--------------------------------------------------------------------------
________________ saahitydrpnnH| dvitIyaHnigIrNasya punarviSayasyAnyatAdAtmyapratItikRt saadhyvsaanaa| asyAzcatuSu bhedeSu pUrvodAharaNAnyeva / 21 sAdRzyetarasambandhAH zuddhAstAH sakalA api // 12 // sAdRzyAttu matA gauNya-stena ssoddshbheditaaH| tAH pUrvoktA aSTabhedA lakSaNAH / sAdRzyetarasambandhAH kAryakAraNabhAvAdayaH / sthApitAsvityarthaH / sthUNAsu stambheSu / 'sthUNA sUryo stambhe rugantare / ' iti haimaH / "amI / indrAH / 'adaso maat|' 111112 iti saMhitA'bhAvaH / " iti / atra / tAdarthyalakSaNastAdarthyena lakSyate'sAviti tathoktaH / tasyArthastadarthastadarthasya bhAvastAdarthyam / 'karmaNyadhikaraNe c|3|3| 93 iti lyuT / yadvA-tAdarthya lakSayatIti tathoktaH / 'nandigrahipacAdibhyo lyuNinyacaH / '3 / 1 / 134 iti lyuH / 'yuvoranAko / ' 7 / 1 / 1 ityanaH / sambandhaH / idamavaseyamadaHpadavAcyasyendrasya sthUNApadavAcyena kASThavizeSeNAnvayAnupapatto lakSaNA / indrasyeva sthUNApadavAcyasya pUjyatvadyotanaM prayojanam / adasaH sthUNopalakSaNAllakSaNam / AropyamANenendreNa sthUNAyA anigiraNamadaHzabdasya tadvAcakasya prayogAditi sAropA / iti / nanu 'tAtsthyAttathaiva tAddhAttatsAmIpyAttathaiva c| tatsAhacaryyAttAdarthyAd jJeyA vai lakSaNA budhaiH // ' ityuktadizA tAtsthyAdinA'pi lakSaNodAharttavyeti cetsatyamityAha- evam / anyatra-"maJcAH krozantI" tyaadau| api / iti / ayaM bhAvaH-tAtsthyAd yathA-"maJcAH krozanti" ityAdau, tAddhAt yathA-"gauAhmaNa"ityAdau, tatsAmIpyAd yathA"agnau mANavakastapatI" tyAdau, tatsAhacaryAd yathA-"vibhUSaNAni yAnti" ityAdau, tAdarthyAd yathA-"amI indrAH" ityaadau| tAtkAdapyeSA yathA-'takSA'sA' vityAdAvityeke, tAddhAdevAtrApItyapare / na caivaM 'pIno devadatto divA na bhuGkte' 'ityAdAvapI'ti vAcyam , arthApatyA tadupapatteH / ata eva-pIno devadatto divA na bhukta' ityatra ca rAtribhojanaM na lakSyate. zrutArthApatterApattervA tasya viSayatvAt / ' iti prakAzakAraH / yatrAnupapadyamAnaH zabdaH zabdAntaraM kalpayati sA zrutArthApattiH, yatra ca dRSTaH zruto vA'rtho'nupapanno'rthAntaraM kalpayati, sA'rthApattiH / iti dik / nigIrNasyAropyamANenAntarbhAvitasya / viSayasya / punH| anyatAdAtmyapratItikRdanyasya viSayiNa: (AropyamANasya ) tAdAtmyaM tasya pratItikRt viSayaviSayiNorabhedapratItikAraNabhUteti bhAvaH / saadhyvsaanaa| asyAH sAdhyavasAnAyA lakSaNAyA ityarthaH / caturdA rUDhimUlaka upAdAnarUpe prayojanamUlaka upAdAnarUpe rUDhimUlake lakSaNarUpe prayojanamUle lakSaNarUpe cetyarthaH / bhedeSu / pUrvodAharaNAni pUrvamudAhRtAni lakSyANItyarthaH / eva / ayaM bhAvaH-viSayiNA'nigIrNasya viSayasya tena sahAbhedapratyAyikA sAropA, viSayiNA punarnigIrNasya viSayasya tena sahAbhedapratyAyikA sAdhyavasAnA; tathA ca-viSayasyAzcAderanabhidhAne nigaraNamiti tattadvAcakazabdAprayoga eSaiveti siddham , ata eva-"azvaH zveto dhAvatI" tyAdau yathA sAropA, tathA-"zveto dhAvati," "kuntAH pravizanti," "kaliGgo yudhyate," "AyuH" ityAdau sAdhyavasAnA / atra hi kramAt-'azva:,' 'ete,' 'puruSaH,' 'ghRtam'ityeteSAM nigaraNam / anyatpUrvavat / iti / etAsAM punadvaividhyaM darzayati-21 sAdRzyetarasambandhA ityAdinA / 21 sAdRzyetare sAdRzyabhinnAH sambandhA hetavo yAsAM tAstathoktAH / tAzcaturvidhAssAropAzcaturvidhAH sAdhyavasAnAzvetyevamaSTavidhA ityarthaH / sakalA na tu tAsAM tisrazcatasro veti bhAvaH / api punaH / zuddhAH / 'lakSaNA'iti zeSaH / sAdRzyAt 'sambandhA'diti zeSaH, tathA ca-sAdRzyasambandhA ityarthaH / tu (idaM pUrvato vytirekdyotnaarthm)| 'tAH sakalA apI'ti pUrvato'nveti / gauNyo guNebhya AgatA iti tathoktAH / 'tata AgataH / ' 4 / 3 / 74 ityaN / 'ttiddddhaann..|' 4 / 1 / 15 iti DIp / matAH / tenASTavidhAnAM dvaividhyenetyarthaH / SoDazabheditAH SoDazabhedA jAtA yAsAM tAstathoktAH / 'lakSaNA' zeSaH / tArakAditvAditac // 12 // kArikArthamavagamayituM tatkAThinyaM pariharati-tA ityAdinA / tAH 'ityasya'ti zeSaH / pUrvoktA rUDhimUlA prayojanamUlA vA sAropA vA sAdhyavasAnA vopAdAnalakSaNA lakSaNalakSaNA vA, ityevaM pUrvamabhihitA ityarthaH / assttvidhaaH|lkssnnaa 'ityartha' iti zeSaH / sAdRzyetarasambandhAH 'ityasyeti zeSaH / kAryakAraNabhAvAdayaH / AdinA-AdhArAdheyabhAvAdInAM grahaNam / upacArAt tatsambandhAH kAryakAraNabhAvAdisambandhA
Page #63
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| atra zuddhAnAM pUrvodAharaNAnyeva / rUDhAvupAdAnalakSaNA sAropA gauNI yathA-"etAni tailAni hemante sukhAni" iti / atra tailazabdastilabhavasneharUpaM mukhyArthamupAdAyaiva sArSapAdiSu sneheSu vartate / prayojane yathA-rAjakumAreSu tatsadRzeSu ca gacchatsu "ete rAjakumArA gacchanti" iti / atra saundaryyAdyatizayaH prayojanam / rUMDhAvupAdAnalakSaNA sAdhyavasAnA gauNI yathA-"tailAni hemante sukhAni" iti / iti yAvat , 'ityartha'iti zeSaH / yadvA-kAryakAraNabhAvA upalakSaNenAdhArAdheyabhAvAdayazcAdayaH kAraNAni yAsAM tAstathoktAH / 'ityartha' iti zeSa iti pUrvavat / yadvA nanu sAdRzyetarasambandhAH zuddhA iti yatpratipAditaM, tatra sAdRzyAditare ke sambandhA? ityapekSAyAmAha-sAdRzyetarasambandhAH sAdRzyAditare sambandhAH / kAyyakAraNabhAvAdayaH / 'AdinA''dhArAdheyabhAvAdayaH / ata eva-'tA'iti padaM vyAkhyAyaitad vyAkhyAnaM saGgacchate / anyathA--etadvyAkhyAya 'tA' iti vyAkhyAtuM saGgaccheta / ayaM bhAvaH-yadi sAdRzyetarasambandhA iti kArikAMzastarhi kAryya kAraNabhAvAdisambandhazAlinya ityartho jyAyAn, sAdRzyAditare sambandhAH ka ityapekSAyAM yadi, tarhi yathAzruta evArthaH, iti dik / udAharati-atretyAdinA / atrAsAM zuddhAnAM gauNInAM ca lakSaNAnAM madhya iti yAvat / zuddhAnAM kAryakAraNabhAvAdisambandhavatInAm / pUrvodAharaNAni pUrvANi darzitAnyevodAharaNAni lakSyANIti tathoktAni / yadvA-pUrvAsAM pUrva nirUpitasvarUpANAmudAharaNAnIti tathoktAni / eva / tathA ca-"azva: zveto dhAvatI" tyatra rUDhimUlA sAropA zuddhopAdAnalakSaNA / zvetAzvayorguNaguNibhAvopapatteH / "ete kuntAH pravizanti" ityatra prayojanamUlA saiva, etadvAcyAnAM kuntadhAriNAM kuntavAcyAnAM zastrANAM dhAya'dhArakabhAvopapatteranivAryapravezakartRtvadyotanarUpAt prayojanAcca / "kaliGgaH puruSo yudhyate" ityatra rUDhimUlA zuddhA sAropA lakSaNalakSaNA, kaliGgapuruSayorAdhArAdheyabhAvopapatteH / "Ayurghatam" ityatra prayojanamUlA saiva, kAryakAraNabhAvopapatteH, anyApekSayA ghRtasyAtizayadyotakatvopapattezca / iti siddham / atha gaunniirudaahrti-ruuddhaavityaadinaa|| rUDhau rUDhimUlAyAM satyAm / saaropaa''ropshitaa| upaadaanlkssnnaa| gauNI / yathA-"etAni pratyakSabhUtAnIti zeSaH / tailAni tilabhavAni sneharUpadravyANIti bhAvaH / tasyedam / ' 4 / 3 / 120 'ityaN / hemante'lidhanuHsthasUrye upalakSaNena tAdRzazItapradhAnAvasare / sukhAni sukharUpANyupacArAt tatsAdhanabhUtAnItyarthaH / iti / ayaM bhAvaH'tailaM sammaIyedaGge hemante zizire'pi vA / ' ityuktanayena tailAbhyaGgaH sukhakaraH anyathA zaityAdyanapAyAd duHkham / iti / atra / tailazabdaH tailAnIti padamityarthaH / tilabhavasneharUpastilabhavo yaH snehastaM rUpayati nirUpayatIti tathoktam / mukhyArtham / upAdAya sAdRzyena gRhItvA / eva / sArSapAdiSu sarSapabhavAdiSu / Adipadena mRgamadAdidravyasaMpRktAnAM grahaNam / sneheSu / vartate / ayaM bhAvaH / etatpadaM pratyakSagrAhakaM, tailapadaM ca tilamAtrasnehaprAhakam , pratyakSaM ca sArSapAdi tasmAttatsAdRzyamupAdAya tailapadaM svetaragrAhakam / evaM ca-svArthe parityajyArthAntarasvIkArAdupAdAnam etatpadavAcyasya sArSapAdestailapadArthenAnigIrNatvAtsAropAtvam , sAdRzyanivandhanatvAd gauNItvaM ca / snehAntarApekSayA''dhikyadyotanAbhAvAd rUDhimUleyam / iti / prayojane prayojanamUlA upAdAnalakSaNA sAropA gauNI ti zeSaH / yathA / rAjakumAreSu / tatsadazeSu dhanyeSvapareSu navajAteSviti zeSaH / ca / gacchatsu 'satsvi'ti zeSaH / "ete dRzyamAnAH / raajkumaaraaH| gacchanti / " iti / atra / saundaryyAdyatizayaH / 'dyotyamAna iti zeSaH / prayojanam / ayaM bhAvaH-etatpadavAcyAnAM sarveSAM rAjakumAratvAbhAvAt tatsadRzAnAM lakSaNAtsAropA gauNI / prayojanaM ca sarveSAM saundaryavibhutvAdi pratyAyanam / iti / evaM sAropAmudAhRtya sAdhyavasAnAmudAharati-rUDhAvityAdinA / rUDho satyAM pravRtteti zeSaH / saadhyvsaanaa'dhyvsaanvtii| upaadaanlkssnnaa| gauNI / yathA-"tailAni / hemante tadAkhya Rtau / sukhAni / " iti / atra hi "etAnI' tipadAprayogAt
Page #64
--------------------------------------------------------------------------
________________ 54 sAhityadarpaNaH / | dvitIya: prayojane yathA - " rAjakumArA gacchanti " iti / rUDhau lakSaNalakSaNA sAropA gauNI yathA - "rAjA gauDendraM kaNTakaM zodhayati / " iti / prayojane yathA - " gaurbAhIkaH " iti / rUDhau lakSaNalakSaNA, sAdhyavasAnA gauNI yathA - " rAjA kaNTakaM zodhayati" iti / prayojane yathA - "gaurjalpati / " iti / atra kecidAhuH - 'gosahacAriNo guNA jADyamAnyAdayo lakSyante, te ca gozabdasya bAhIkA - rthAbhidhAne nimittI bhavanti' iti tadayuktam, gozabdasyAgRhItasaGketaM bAhIkArthamabhidhAtumazakyatvAt, viSayasya (tailarUpasya) viSayiNA ( sArSapAdirUpeNa) abhedAdhyavasAnAtsAdhyavasAnA sAdRzyanibandhanamUlakatvAd gauNI ca / anyatpUrvavat / prayojane 'sati sAdhyavasAnA gauNyupAdAnalakSaNe 'ti zeSaH / yathA - 'rAjakumArasadRzeSu gacchatsu ' iti zeSaH / "rAjakumArAH / gacchanti / " iti / atrApi pUrvavat / 'eta' iti padAprayogAt / lakSaNalakSaNA mudAharatirUDhAvityAdinA / rUDhau / lakSaNalakSaNA / saaropaa| gauNI / yathA - " rAjA / gauDendra gauDadezAdhIzam / kaNTakam | zodhayati taduHkhadAtRtvamapanudatIti bhAvaH / " iti / atra hi - ' vaGgadezaM samArabhya bhuvanezAntikaH zive ! gauDadezaH samAkhyAta:' ityuktadezasya 'sArasvatAH kAnyakubjA gauDamaithilakotkalAH / paJca gauDAH samAkhyAtA vindhyasyottaravAsinaH // ' ityukta dizA vA vindhyottarasya pradezavizeSasya vA indraH kaNTakarUpeNAbhidhIyamAnaH zodhanakriyAyAH karmatvena nopapadyate / ataH - AropyamANena kaNTakatvenAropaviSayasya gauDendrasyAbhedAropAt sAropA, kaNTakasya ca zodhanakriyAkarmatvAnupapattau svArthaparityAgapuraHsaraM kSudratayA duHkhadatvarUpArthopasthApakatvAlakSaNalakSaNA | sAdRzyamUlatvAca gauNI / prayojane 'sati lakSaNalakSaNA sAropA gauNI 'ti zeSaH / yathA - " gauH / bAhIkaH / vahirbhavo vAhIkaH / 'bahiSaTilopo yaJca / *', 'Ikak / ' iti vArttikAbhyAM Tilope IMkaki kRte rUpamidam / pAJcAlAparaparyAyo halavAhakAparaparyAya brAhmaNa uvo vetyarthaH / " iti / atra hi vAhIkasya gotvena nirUpaNAdgauNItvam, gorbAhIkasya cAnvayAnupapattau gopadaM svArthaM parityajyAjJatvAdisAdharmyasambandhena bAhIkArthamaGgIkarotIti lakSaNalakSaNA / viSayaviSayiNorubhayoH sadbhAvAt sAropA, tayorabhedAtizayapratItiH phalam / rUDhau / sAdhyavasAnA / lakSaNalakSaNA / gauNI / yathA-" rAjA / 'gauDendrapratidvandvI 'ti zeSaH / kaNTakaM tIkSNAgraM vRkSAGgam / zodhayati " iti / atra gauDendrarUpasyAropaviSayasya nigaraNAtsAdhyavasAnA / anyatpUrvavat / prayojane 'saive 'ti zeSaH / yathA - "gauH jalpati / manuSyavad vyaktaM samuccarati / " iti / atra hi gorjalpanakriyAyAmanvayalAbhAya bAhIkArtho'GgIkriyate / tasmAdeSA sAdhyavasAnA lakSaNalakSaNA, gorbAhIkasya ca sAdRzyaM rUDhau heturiti gauNI // atra zAbdabodhaprakAraM darzayan paramate'svArasyaM darzayati- atretyAdinA / atrAsmin "gaurjalpatI" tyudAhRte vAkya iti yAvat / kecit / AhuH 'gosahacAriNo goH sahacAriNaH samAnAdhikaraNatayA varttamAnA iti tathoktAH / jADyamAndyAdayaH / AdinA himavAtAdisahatvAdayo gRhyante / guNAH / lakSyante gozabdena lakSaNAdvArA bodhyanta iti bhAvaH / te lakSyamANA guNA ityarthaH / ca / gozabdasya 'gau' riti padasyetyarthaH / bAhI kArthAbhidhAne 'bAhIka' iti padArthasyAbhidhayA bodhajanana ityarthaH / nimittIbhavanti kAraNabhUtatAmApadyanta iti bhAvaH / idamuktam[- 'gaurjalpatI' tyasya 'bAhIko brUta' ityarthaH / atra ca gozabdasya bAhIkArthaH, 'jalpatI' tyasya ca brUta iti / gobAhIkayorjADyAdiguNAnAM sAmAnAdhikaraNyAt, evaM ca 'gau' rityanena svavRttayo guNA lakSyante, te ca svasAmAnAdhikara bAhIkArthe bodhayantIti tasya 'vAhIka' ityabhidhyA bodhyo'rthaH ' lakSaNayA tu paraM guNA bodhyante / iti niSkRSTam / ' iti / 'ya' diti zeSaH / tat / ayuktam / kuta iti hetuM darzayati- gozabdasya 'gau' riti padasya / agRhItasaGketaM na gRhItaH saGketaH svabodhyatvaniyamo yena taM tathoktam / bAhIkArthaM 'bAhIka' ityartham / abhidhAtumabhidhyA bodhayitum / azakyatvAtsAmarthyAbhAvAt / bAhIko gopadavAcya iti saGketAbhAvAnna gopadaM na vA tadarthaMgatA lakSyamANaguNA bAhIkArthaM bodhayitumIzate sAkSAt / iti bhAvaH / nanu gotve gRhItA zaktirvyaktimiva tatsadRzamapi (bAhIkaM) bodhayituM zaktA syAditi 1 'viprasaMskArayukto'pi nityaM sandhyA''dikaM ca yaH / naimittikaM ca no kuryAdrAhmaNabruva ucyate // ' ityukto / jAtimAtreNa brAhmaNaH /
Page #65
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / gozabdArthabodhanAcca / abhidhAyA viratatvAd viratAyAzca punarutthAnAbhAvAt / anye punaH-'gozabdena bAhIkArtho nAbhidhIyate, kintu-svArthasahacAriguNasAjAtyena bAhIkArthagatA guNA eva lkssynte|' iti / tadapyanye na manyante, tathAhi-atragozabdAd bAhIkArthaH pratIyate, na vA; Adye'pi gozabdAdeva, lakSitAdA guNAt, avinAbhAvAdvA; tatra na prathamaH, bAhIkArthasyAsaGketitatvAt , na dvitIyaH, gogavayacandramukhAdizabdavandvAnAmavayavaprasAdAdi sAmye'pi anyo'nyasya anyatamazabdArthAnabhidhAyakatvAt , na tRtIyaH, avinAbhAvalabhyasyArthasya zAnde'nvaye pravezAsambhavAt / zAbdI hyAkAGkSAzabdenaiva puuryte| iti / na dvitIyaH, yadi hi gozabdAd bAhIkArtho na pratIyate, cennetyAha- gozabdArthamAvabodhanAt / 'sakRduccaritaH zabdaH sakRdevArthaM gamayatI'ti nyAyAd gozabdena gozabdArtha eva bodhayituM zakyate iti niyamAditi bhaavH| ca / nanvasya niyamasya zleSAdau vyabhicArAta prayojanavazAtpunarapi pratItiH kalpanIyeti cennetyAha- abhidhaayaaH| viratatvAdviratavyApAratvAt / viratAyA viratavyApArAyA abhidhAyAH / ca / punarutthAnAbhAvAt vyApArAntaraM grAhayituM zakyabhAvAt / zleSAdau dhamantire gRhItaM zaktyantaramarthAntaramupasthApayatu nAma, kintu gotve'tra gRhItA zaktistadAzrayamupasthApya yadi tatsadRzamapyupasthApayettarhi abhidhayaiva lakSyArthopasthAne lakSaNAyAH punaraGgIkArAnaucityamiti bhAvaH / atrApareSAM mataM darzayati-anye / punH| 'prAha'riti shessH| 'gozabdena 'gau' riti padenetyarthaH / bAhIkArtho 'bAhIka' ityarthaH / na / abhidhIyate'bhidhayA bodhyate / kintu / svArthasahacAriguNAH svArthasya gopadavAcyasya sahacAriNo guNAH, govRttayo jADyAdayo guNA iti bhAvaH / sAjAtyena samAnajAtIyatvena / bAhIkArthagatAH / lkssynte|' iti / ayaM bhAvaH-jADyAdisAdharmyaNa goH sajAtIyo bAhIkaH, tasmAdekagatA guNA aparatra lakSyante lakSyamANAzcAmI taM lakSayantIti / nirAkaroti- tat / api / anye'smadAdayaH / na / manyante / tadevopapAdayati-tathAhi / atra 'golpatI tyanetyarthaH / gozabdAt gozabdaM pravRttinimittIkRtyetyarthaH / bAhIkArthaH / pratIyate budhyate (? ityekaH pkssH)| vA'thavA / na (ityaparaH pakSaH) / evaM pakSadvayamupasthApyAye vikalpatrayeNAsvarasatAM darzayati-Adhe 'gozabdAdvAhIkArthaH pratIyata'ityaGgIkAra iti bhAvaH / api / gozabdAta 'go'riti padAt / eva kevalAt / vA / lakSitAt / guNAt jADyAdiguNAdityarthaH / vA'thavA avinAbhAvAdAkSepAt / bAhIkArthaH pratIyata iti zeSaH / ayaM bhAvaH-kevalAdgozabdAd bAhIkArthaH pratIyate ? kiM vA gosAjAtyena lakSitAguNAt bAhIkArthaH pratIyate ? Ahosvit ? sAjAtyena lakSiteSu jADyAdiguNeSvAkSepAdvAhIkArthaH pratIyate ? iti / tatra teSu triSu vikalpeSu madhya iti yAvat / prathamaH / 'vikalpa' iti zeSaH / na 'yukta' iti zeSaH / hetumAhabAhIkArthasya / asaGketitatvAt 'bAhIko gopadavAcya' iti saGketAbhAvAt / gozabdAdvAhIkArthastadA pratIyeta, tatra yadi tasya saGketaH ? atastadabhAvAt kevalAdgozabdAdvAhIkArthaH pratIyata iti na yuktaH pakSa iti bhAvaH / dvitIyaH 'lakSitAdguNAdvAhIkArthaHpratIyata' iti vikalpa ityarthaH / na / kuta ityAha-go-gavayava, candra-mukhAdizabdaddhandA nAm / Adipadena-karpUrAGgAdInAM grahaNam / avayava-prasAdAdisAmye / prasAdaH prasannatA / Adipadena zItalatvAdInAM grahaNam / api / anyo'nyasya parasparasya / anyatamazabdArthAnabhidhAyakatvAt / gogavayavayozcandramukhayo rityevaM padArthadvandvasya sAdRzye'pi na gozabdasya gavayavArthAbhidhAyakatvaM na vA gavayavazabdasya gopadArthAbhidhAyakatvamityevaM sthiteH / ayaM bhAvaH-yadi gozabdasya gavayavArthoM gavayavazabdasya ca gavArthaH pratIyeta, tadA gozabdArthasya lakSitAdgaNAdvAhIkArthaH pratIyeta, nahi lakSyamANaM guNAdinA sAmyamupajIvyAnyasyAnyArthoM vaktuM suzakaH / iti / tRtIyaH 'avinAbhAvAdvAhIkArthaH pratIyata'iti vikalpaH / 'apI ti zeSaH / na 'yukta'iti zeSaH / hetumAha-avinAbhAvalabhyasyAkSepalabhyasya / arthsy| zAbde zabdasambandhini / anvaye bodhe| pravezAsambhavAt / hi yata ityarthaH / zAbdI zabdasambandhinI / AkAGkSA / zabdena / eva natvAkSepAdinA / pUryate / ayaM bhAvaH-'gaulpatI'tyAdau jalpanakartatvAdergavAdiniSThatvAsambhavAd gavAdipadAnAmAkSepato bAhIkAdyartha iti na yuktaM vaktum , zAbdhI AkAkSAyAH zabdenaiva pUrterniyamaH, anyathA'tiprasaGga Apadyata / iti / evaM prathama pakSaM tridhA vikalpya nirAkRtya dvitIyamapi nirAkaroti-dvitIyaH 'gozabdAdvAhIkArtho na pratIyata'iti pakSaH / na 'yukta' iti zeSaH / kuta ityAha-hi yata ityarthaH / yadi / gozabdAd 'gau' riti
Page #66
--------------------------------------------------------------------------
________________ 56 sAhityadarpaNaH / [ dvitIya: tadA'sya vAhIkazabdasya ca sAmAnAdhikaraNyamasaGgataM syAt / tasmAt atra gozabdo mukhyayA vRttyA bAhIkazabdena sahAnvayamalabhamAno'jJatvAdisAdhamya sambandhAd bAhIkArthaM lakSayati, bAhIka - syAjJatvAdyatizayabodhanaM prayojanam / iyaM ca guNayogAd gauNItyucyate / pUrvA tUpacArAmizraNa chuddhA / upacAro nAmAtyantaM vizakalitayoH zabdayoH sAdRzyAtizayamahimnA bhedapratItisthaganamAtram / yathA-'agnimANavakayoH / ' iti / zuklapaTayostu nAtyantabhedapratItiH zuddhaiva lakSaNA / tasmAdevamAdiSu / 22 vyaGgyasya gUDhAgUDhatvAd dvidhA syuH phalalakSaNAH // 13 // padaM pravRttinimittIkRtya 'gaurjalpatI' tyAdau ityarthaH / bAhIkArthoM 'bAhIka' iti padArthaH / na / pratIyate / tadA / asya gozabdasyopalakSaNena gozabdArthasyetyarthaH / bAhIkazabdasya bAhIkazabdArthasyetyarthaH / nca / sAmAnAdhikaraNyaM 'jADyAdiguNai'riti zeSaH / asaGgatam / syAt / ayaM bhAvaH - 'gaurjalpatI 'ti vAkyasya 'ajJatvAdiguNako jalpanakriyAvA' niti vivakSito'rthaH, ajJatvAdiguNakazca bAhIkaH ; tadevaM sthitau gozabdaM nimittIkRtya bAhIkArthApratyayo yadi syAt, tadA gobAhIko rajJatvAdInAM sAmAnAdhikaraNyasyApyapratyayaH syAt / iti / nanu kathaM tarhi zAbdabodhaH ? iti cedevamityAha - tasmAd yadevamubhayorapi pakSayorasvArasyaM tataH kAraNAditi bhAvaH / atrAsmin 'gaurjatpatI 'ti vAkya iti yAvat / gozabdaH 'gau'riti padam, upacArAttadarthaH / mukhyayA'bhivA''khyayetyarthaH / vRttyA / karaNe tRtIyeyam | bAhI - kazabdena 'bAhIka' iti padena 'jalpatI 'ti kriyAyAH kartRtvenAbhimatena 'bAhIka' iti padArtheneti yAvat / saha / anvayaM sambandhamabhedamiti yAvat / alabhamAnaH / ajJatvAdisAdharmyasambandhAt tamaGgIkRtyetyarthaH / vAhIkArthaM 'bAhIka' iti padArtham / lakSayati lakSaNayA vRttyA bodhayati / taduktam - 'mAnAntaraviruddhe tu mukhyArthasya parigrahe / abhidheyAvinAbhUtapratItirlakSaNocyate // ' iti / ayaM bhAvaH atra gopadArthasya jalpanakriyAkartRtvAnupapattau vAhIkapadArthasya ca jalpanakriyAkartRtvasambhavAcca gopadaM svArtha parityajyAnyena sahAbhedopapattaye'jJatvAdiguNasAdharmyasambandhitvena taM ( bAhIkArtha ) lakSayati / tasmAt-gopadasyAjJatvAdimAn bAhIka ityartho lakSyaH / iti / bAhIkasya lakSyamANasyeti zeSaH / ajJatvAdyatizayabodhanam / prayojanam / ayaM bhAvaH -bAhIkasya gotvena nirUpaNAttayorabhedAd bAhIko gaureva tadvadatyantaM jADyAdiguNaka iti labhyate / iti / iyaM 'gaurjalpatI' tyatrodAhRtA lakSaNetyarthaH / ca / guNayogAd guNAnAmajJatvAdInAM yoga: sAmAnAdhikaraNyena sambandhastasmAt / gauNI / ityucyate / pUrvA 'azvaH zveto dhAvatI' tyAdAvudAhRtA / tu / upacArAmizraNAdupacArasyAnantarameva vakSamANasyAmizraNamayogastasmAt / zuddhA / upacAraH / nAma / atyantam / vizakalitayoviMzeSeNa khaNDitayoH / ' bhittaM zakalakhaNDe vA' ityamaraH / zabdayoH zabdArthayorityarthaH / sAdRzyAtizayamahimnA / bhedapratItisthaganamAtram / yathA- 'agnimANavakayoH' iti / ayaM bhAvaH - 'agnirmANavakaH,' ' gaurbAhIka' ityAdau agnyAdipadArthamatyantaM bhinnatve'pi sAdRzyamahimnA'bheda iti bhedapratItestirobhAvAdatra gauNyeva / iti / nanvevam 'azvaH zvato dhAvatI' tyAdAvapi gauNyeva kuto neti cetretyAha- zuklapaTayo: 'zuklaH paTaH ' azva: zveta' ityAdau zuklapaTAdipadArthayorityarthaH / tu / atyantabhedapratItiH / 'guNaguNinorabheda' iti nayeneti zeSaH / na 'aGgIkriyate ' iti zeSaH / tasmAt / evamAdiSu / zuddhA / eva / lakSaNA / ' jJeye 'ti zeSaH / atrAhustarkavAgIzAH-"nanu gauNIlakSaNAto rUpakAlaGkArasya ko bhedaH ? rUpakAlaGkAre'pyabhedAropAnantaraM sAdRzya bodhasyAnubhavasiddhatvAditi ced, rUpake'bhedAropAt prAgapi sAdRzyapratItiH sambhavati / gauNIlakSaNAyAM tu pazcAdeva, sAdRzyapratItyoH kAraNavailakSaNyAdapi vailakSaNyaM sambhavati / ' AropyamANasya prAnirdeze hi gauNIlakSaNAprayogavAkyam / pazcAnnirdeze rUpakAlaGkAraprayogavAkya' miti kecit / 'gauDendraM kaNTakaM zodhayati' iti gauNIlakSaNodAharaNaM, ' rAjati vyomakAsAre rAjahaMsaH sudhAkaraH / ' iti rUpakodAharaNaM, dadato granthakRtastannAbhimatamiti mantavyam " iti / d ityevamaSTavidhAH phalalakSaNA abhidhAyAsAM punadvaividhyamAha - 22 vyaGgyasyetyAdinA / 22 vyaGgyasya prayojanasya / ata eva - 29 'lakSaNopAsyate yasya kRte tattu prayojanam' ityAdi vakSyate / gUDhAgUDhatvAt gUDhatvAdagUDhatvAcetyarthaH / phala lakSaNAH prayojanamUlA aSTavidhA lakSaNA ityarthaH / dvidhA / syuH // 13 //
Page #67
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH] rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| prayojane yA aSTabhedA lakSaNA darzitAH, tAH prayojanarUpavyaGgayasya gUDhAgUDhatayA pratyeka dvidhA bhUtvA SoDazabhedAH / tatra gUDhaH, vAkyArthabhAvanAparipakvabunhivibhavamAtravedyaH / yathA"upakRtaM bahu ttr-"iti| agUDhaH atisphuTatayA sarvajanavedyaH / yathA 'zrIparicayAjjaDA api bhavantyabhijJA vidagdhacaritAnAm / upadizati kAminInAM yauvanamada eva lalitAni // 8 // ' iti / svayaM vivRNoti-prayojane / 'rAhUparAge snAyA'ditivanimittArthe saptamIyam / yAH / aSTabhedAH upAdAnalakSaNA lakSaNalakSaNA ceti dvau bhedau, tayoH sAropA sAdhyavasAnA ceti punadvaividhye catvAro bhedAH, eteSAM zuddhA gauNI ceti dvaividhye'hau vidhA lakSaNAyAH sampadyanta iti bodhyam / lakSaNAH / drshitaaH| tAH / pryojnruupvyysyaguuddhaaguuddhtyaa| pratyekam / dvidhA / bhUtvA / sampadyamAnA iti zeSaH / SoDaza |bhedaaH| 'sambhavantIti zeSaH / tatra tayogUDhAgUDhayoriti yAvat / gUDhaH nAmeti zeSaH / vAkyArthabhAvanAparipakvabuddhivibhavamAtravedyo vAkyArthasyabhAvanAvicArasApekSaM gaveSaNaM tayA tatra vA paripakkA buddhistasyA vibhavastanmAtravedya iti tthoktH| yathA- 'upakRtaM baha tatra' iti| vyAkhyAtapUrvamidaM padyam / atra hi vaktRtAtparyyarUpasyApakAritvAdyarthasya gUDhatvamitibodhyam / yathA vA-'mukhaM vikasitasmitaM, vazitavakrima prekSitaM, samucchalitavibhramA gati, rapAstasaMsthA matiH / uro mukulitastanaM, jaghanamaMsabandhoddharaM, batenduvadanAtanau taruNimodramo modate // ' iti / atra hi- 'mukhaM vikasita smitaM yasya tathAbhUtam, vikAsitvaM hi kusumadharmaH sa ca smite'nupapanaH, yo vikasati sa sacchAyo bhavati iti vikasitazabdo bAdhitavikAsamukhyArthaH san sacchAyatvasAdRzyAt smitaM lakSayan hRdyatvasurabhitvAdiprayojanasahasraM vyanakti, prekSitaM prekSaNa vazita AyattIkRtI vakrimA yena tat tathAbhUtaM, vazIkaraNaM cetanadharmaH, sa ca vakrimaNi anupapannaH, yo yasya vazo bhavati sa tasyAyatto bhavati, vazitazabdo bAdhitamukhyArthaH san AyattatvAdisAdRzyAvakrimANaM lakSayaMstadanusaraNatvAdi prayojanaM vyayati / gatirgamanaM samucchalito nitAntamudgato vibhramo yasyAM tathoktA, samucchalanaM jalAderdharmaH, sa ca vibhrame'nupapannaH, yaH samucchalati sa utkallolo bhavati, iti samucchalitazabdo bAdhitamukhyArthaH san utkallolAdisAdazyAdvibhramaM lakSayan prauDhaprauDhataraM sarvajanAbhilaSaNIyatvAdi prayojanaM pratyAyayati / matirbuddhirmana iti yAvat / apAstA muktA saMsthA maryAdA yayA sA, apAsanaM cetanadharmaH, sa cAmUrtIyAM matAvanupapannaH, yo yenApAsyate, sa tasya na bhavatIti bAdhitamukhyArthaH svaparivRttisAdRzyAt saMsthAnaM lakSayan punarasvIkArAdikaM prayojanaM vyaJjayati / uro vakSaHsthalaM mukulitau stanau yasya yatra veti tathoktam, mukulitatvaM puSpadharmaH sa ca stanayoranupapannaH, yo mukulito bhavati sa kiJcidudbhizno bhavati, iti mukulitazabdo bAdhitasvArthaH san abhinavodbhedasAdRzyAt stanayugulaM lakSayan spRhaNIyatvAdi prayojanasahasraM vyanakti / jaghanamaMsabandhenoddharam / dhurAyAmuddarIkaraNamuddharatvaM, tacca cetanadharmo jaghane'nupapannaH, yo hi uDuro bhavati sa kiJciduccairbhavatItyuddharazabdobAdhitadhurAmukhyArthaH sannatattvAdisAdajhyAdaMsabandhavajaghanaM lakSayanmanoharatvAdiprayo bata Azcaryam / induvadvadanaM yasyAstasyAstanau, vadane indutvamanupapannaM, yo hIndusadRzo bhavati sa pArimANDalyAdiyuktobhavati, itInduzabdo bAdhitasvArthaH pArimANDalyAdisAdRzyAvadanaM lakSayajagajjIvanatApopazAntyAdiprayojanaM vyaJjayati / taruNimnastAruNyasyodgamaH, udgamo'DkurAderdharmaH, sa ca taruNimani nopapannaH, yo hi udgacchati sa kiJcidudbhinno bhavatItyudgamazabdo bAdhitodayarUpamukhyArthaH sannabhinnodbhedasAdRzyAttAruNya lakSayan saundaryAdiprayojanaM vyanakti / modate, modanaM ca cetanadharmaH, so'pi udgagame'nupapannaH, yo hi modate sa saprasaro bhavati, iti modatezabdo bAdhitamukhyArthaH sannadgamaM kakSayan spRhaNIyatvAdiprayojanaM vyanakti / kAmapi yuvatIM sAkSAtkRtya kAmayamAnasya kasyApyuktiriyam / agUDhaH 'nAme'ti zeSaH / atisphuTatayA / sarvajanasaMvedyaH sarvajanAnAM sahRdayetarANAM saMvedyaH / yathA 'jaDA mUDhAH api / zrIparicayAt zriyaH sampadaH zobhAyAzca paricayaH saGgamAdinA prathamaM jJAnasambandhastasmAt 'taM prApyetyarthaH / ev| vidagdhacaritAnAM vidagdhAnAM gUDhakRtyakAritayA gambhIraprakRtInAM caritAni teSAm / abhijJA abhito jJAtAraH / bhavanti / ata eva-kAminInAm / yauvanamadaH / eva na svanyaH kazcit / lalitAni 'anA
Page #68
--------------------------------------------------------------------------
________________ 58 saahitydrpnnH| [dvitIyaHanopadizatItyanenAviSkarotIti lakSyate / AviSkArAtizayazcAbhidheyavat sphuTaM pratIyate / ___ 23 dhammidharmagatatvena phalasyaitA api dvidhA / etA anantaroktAH SoDazabhedA lakSaNAH phalasya dharmigatatvena dharmagatatvena ca pratyeka dvaividhyAda dvAtriMzadbhedAH / diGamAtraM yathA snigdhazyAmalakAntiliptaviyato velladdhalAkA ghanA vAtAH zIkariNaH payodasuhRdAmAnandakekAH kalAH / cAryopadiSTaM syAlalitaM raticeSTitam / ' ityuktAn raticeSTitavizeSAn, 'sukumAratayA'GgAnAM vinyAso lalitaM bhavet' ityuktAnaGgAnAM saundaryeNa nirmANaprakArAn vA / upadizati / atra yauvanamadakatakalalitopadezavidhAnaM samarthayitaM zrIparicayAdityAyuktaM, tasmAdarthAntaranyAsaH / zrIparicayAdityasya copadizatIti pratibimbamiti dRSTAnto yA / AAMchandaH, 'lakSmaitat sapta gaNA, gopetA bhavati neha viSame jaH / SaSTho'yaM na laghurvA, prathame'dhaiM niyatamAyayAH ||ss dvitIyalAt parake nale mukhalAca sa yatipadaniyamaH / carame'rddha paJcamake, tasmAdiha bhavati SaSTho laH // ' ityuktam // 8 // ' iti / atra vyaGgayasyAgUDhatAM darzayati-avetyAdinA / atrAsminnadAhRte padya iti yAvat / 'updishti|' ityanena / 'kriyApadeneti shessH| 'aavisskroti|' iti / 'padArtha' iti zeSaH / lakSyate lakSaNayA bodhyate / AviSkArAtizayaH / ca / 'prayojana'miti zeSaH / sphuTaM pratyakSaM thathA bhavetathA / abhidheyavadabhidheyArtha iva / pratIyate / idamuktam-parapravartakarUpasyopadezasya cetanadharmasya yauvanamade bAdhitatvAt sAmAnyavizeSabhAvenopadizatIti padasyAviSkarotItyartho lakSyate / tadevaM tasyAtizayaH sphuTaM dyotte| iti / idaM ca bodhyam-yatra yatra prayojanamanusRtya lakSaNA pravartate, tatra tatra tasya gUDhatvAgUDhatvAbhyAM lakSaNAyA dvaividhyAt SoDazavidhatvam / tattadudAharaNAnyUhyAni yathA-'gaGgAyAM ghoSa'ityAdau zItalatvapAvanatvAdibodhakasya padasyAbhAvAt tIrAdeH zItalatvAdi vyaGgathaM gUDham / 'kAkebhyo dadhi rakSyatA mityAdau dadhyAdepaghAtakAdibhyo 'rakSyatA'mityAdipadasAcivyena rakSaNIyatvAdi vyaGgamagUDham / iti dik / __ AsAM punarapi dvaividhyamAha-23 dhamidharmagatatvenetyAdinA / 23 etA niruktAH SoDaza bhedAH prayojanamUlA lakSaNA ityarthaH / api / phalasya prayojanasya / dhammidhammagatatvena dhammigatatvena dharmagatatvena cetyarthaH / dharmI lakSyaH, dharmaH punastavattipadArthaH / atra hetau tRtIyA / dvidhA / 'bhidyanta 'iti zeSaH / tadeva vivRNoti-etA ityAdinA / spaSTam / etAsAM sarvAsAmudAharaNe grnthbhuuystvbhyaadaah-dingmaatrmityaadi| diGamAcaM digeveti diDmAtramityarthaH / dik ca mArganirdezaH / ythaa-snigdhH...'ityaadi| snigdhazyAmalakAntiliptaviyataH snigdhA manojJatayA snehAspadatAM prAptA, rUkSetaratayA vA manoramA zyAmalA sarasatayA vihArocitA zyAmA yA kAntiH zobhA tayA (sAdhanena) liptaM viyadAkAzaM yaiH (kartRbhiH) te tathAbhutAH / 'snigdhastu vatsale ityamaraH / 'zyAmala: pippale zyAme'iti haimaH / 'zobhA kAntidyutizchaviH / ' iti 'viyadviSNupada'miti cAmaraH / beladalAkA velantyo vilasantyaH savinodaM calantyo vA balAkA bakapaGktayo yeSute tathoktAH / 'varSAsuvalAkA uDDIyanta' iti sampradAyaH / 'vela'calane / 'valAkA bakapaGktyAM sthAdviSakaThyAM bakastriyAm / kAmukyAM ca balAkosIti gopAlaH / ghanAH saGkulatayA sthitA meghA ityarthaH / ghanAzca ghanAzceti ghanAH / 'sarUpANAmekazeSa ekavibhaktau / ' 12164 ityekazeSaH / 'ghano meghe mUrtiguNe triSu mUrte nirntre|' ityamaraH / tathA zIkariNo jalakaNikA'nvitAH / 'zIkaro'. mbukamAH smRtAH / ' ityamaraH / vAtA vAyavaH / evam- payodamuhadAM payodA jalavarSaNaparA meghAste suhRda AnandakatayA mitrANIva yeSAM, payodAnAM suhRda iti vA teSAM tathoktAnAmU / payodAzca payodAzceti payodAH / payo jalaM dadatIti
Page #69
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH] rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| kAma santu dRDhaM kaThorahadayo rAmo'smi sarvasahe vaidehI tu kathaM bhaviSyati ha hA hA devi dhIrA bhava // 9 // ' atrAtyantaduHkhasahiSNurUpe rAme dhammiNi lakSye tasyaivAtizayaH phalam / 'gaGgAyAM ghoSaH' ityatra ca taTe zItalatvapAvanatvAtizayaH phalam / payodAH / 'Ato'nupasarge kaH / '3 / 2 / 3 iti kaH / 'pyodo'mbuvimocini|' iti gopAlaH / suSTu hRdayaM yeSAM te suhRdaH / 'suhRdduhRdau mitrAmitrayoH / ' 5 / 4 / 150 iti sAdhuH / mayUrANAmityarthaH / payododaye hi mayUrAH pramodanta iti teSAM mitratvam / kalA avyaktA madhurA ityamaraH / 'dhvanau tu mdhuraasphutte| kala'ityamaraH / AnandakekAH Anandasya (utpAdikAH) kekA vAcaH / 'kekA vANI mayUrasye'tyamaraH / kAmaM yatheSTam / 'akAmAnumatau kAma'mityamaraH / tathA ca-ghanAdInAM duHkhakArivAtizayaM khasya ca dhIratayA kathamapi sor3hatvaM dyotyate / sntu| nanu-eSAM sahane duHkhAtipAto bhavizyatItyAzaGkayAha-dRDhamabhedyaM yathA bhavetathetyarthaH / 'zaktasthUlo triSu dRDhau'ityamaraH / kaThorahadayaH kaThoramAyasato'pi kaThinaM hRdayaM mano vakSaHsthalaM vA yasya tathoktaH / 'hRdayaM mAnase bukkorasorapi napuMsake / ' iti medinii| raamH| asmyhmityrthH| ataH-sarva samastaM duHkhajAtamiti bhAvaH / sahe na tu kiJcit pratikariSya iti bhAvaH / yadvA-he sarvalahe sarvasahanazole pRthivi ! etena khapriyApatyasyApi tathAvidhAkAraNAnarthasampAtaM sahasa iti madapi tvamadhiketi sUcitam / asmi ahamityarthaH / avyayamidam / rAmaH / dRDham / kaThorahRdayaH / ato mayA tu kathamapi tataHkhajAtaM sahiSyata iti nikRSTam / nanu kiM punaH zocyata ityAha-tu kintvityarthaH / vaidehI sItA / katham / bhaviSyati / ha kaSTam / hA kaSTam / hA kaSTam / he devi sIte, pRthivi ! iti vA / dhiiraa| bhava kSaNaM sAmpratamapi tatsahasveti bhAvaH / varSAsu sotAyA viraheNa vyAkulasya rAmasyoktiriyam / mahAnATakasyedaM padyam / zArdUlavikrIDitaM vRttam , tallakSaNaM coktaM prAk pRSThe 11 // 9 // ' iti / lakSyaM saGgamayati-avetyAdinA / atrAsminnudAhRte padya iti yAvat / atyantaduHkhasahiSNurUpeyaniSThatayA lakSaNayA'tyantamApatatA duHkhAnAmbhAjanatve'pi sahiSNutA''tmadharmavattvaM lakSitaM tathAbhUta iti bhAvaH / game / dharmiNi / lakSye / satisaptamIyam / tasya tathAbhUtasya rAmasya / eva / atizayo vyajyamAno dhIratvAdirUpa utkarSa iti bhAvaH / phlm| ayambhAva:-'vadehI tu kathaM bhaviSyatIti vaidehyA virahastadvatazca 'kAmaM santu' iti tadAnIM meghAdInAmapi duHkhadatvaM, 'dRDhaM kaThorahRdaya'iti svasya tena jhaTiti jovitatyAgaucitye'pyatantratvaM 'rAmo'smI' tyanekeSAM janmanaH prabhRti pitRmaraNavanavAsapriyAharaNAdInAmApatatAM klezAnAM bhAjanatvaM 'sarve sahe'iti teSAM bhISaNatvaM svasya sahiSNutvaM, 'tvamapi ahamiva, kiM punastvadane nivedayeya' miti pralapanaM vA 'ha hA he'ti tathA dhairyazAlitve'pi kaSTAtikaSTazAlitvena teSAmasahyatvaM cAvedyate / tathA ca-vaidehyAlambanako ghanAdyuddIpito vilApAnubhAvako viSAdAdisaJcAriko rAmaniSTho vipralambho dhvanyate / atra ca kaThorahRdayatvasya sarvasahatvasya copapattaye 'rAma'ityuktam, anyathA rAmasya vaktRtve 'asmI' tyuktyaiva rAmapadArthalAbhe rAmapadasya paunarutyam / rAmapadasya ca ramaNIyAhAdakAdivAcakatayA duHkhazAlivAcakatvAbhAvAtkaThorahRdayatvAdinA''tmanirUpaNaM nopapadyata, tasmAlakSaNayA rAmapadArthastathA lakSyate / iti / ___ 'gaDAyAM ghoSaH' ityatra / ca / 'pravAharUpAyA gaGgAyA ghoSAdhikaraNatvAsambhave mukhyArthavAdhe lakSaNayA lakSite tadupapattaye tatsambandhinI'ti zeSaH / taTe / zItalatvapAvanatvarUpadharmasya / atizayaH / 'dhotamAna' iti zeSaH / phlm| ayambhAvaH-zItalatvAdidharmAtizayabodhanamuddizyodAhRte 'gaGgAyAM ghoSa ityAdI vAkye ghoSAdyadhikaraNatayA gaGgA''dipadAnAM pravAhAdirUpamukhyArthavAdhAt tatsambandhini taTAdau ghoSAdyadhikaraNatAyAH sambhavAlakSaNeti dharmagataphalamUleyam / 'rAmo'smI'tyatra tu duHkhasahiSNutvarUpadharmavato rAmasyotkarSa bodhanarUpaM prayojanamanusRtya rAmasya ca vaktRtvAdevAsmIti bodhe tathokterniSprayojanatvApattAvarthabAdhAllakSaNA, sA ca rAmasya duHkhasahitvAtizayaM lakSayatIti dhmigtphlmuulaa| iti /
Page #70
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAhityadarpaNaH / [dvitIyaH24 tadevaM lakSaNAbhedA-zcatvAriMzanmatA budhaiH // 14 // rUDhAvaSTau, phale dvAtriMzat, iti catvAriMzadbhedAH / kizca 25 padavAkyagatatvena pratyekaM tA pa dvidhA / / tA anantaroktAzcatvAriMzadbhedAH / tatra-padagatatve, yathA-'gaGgAyAM ghoSaH' iti / vAkyagatasve, yathA-'upakRtaM bahu tatra...'ityAdau evamazItiprakArA lkssnnaaH| vizeSAvadhAraNAyAsAM saGkhyAmanusmArayati-24 tadevamityAdinA / 24 tat tasmAt / evam / budhairAlaGkArikaiH / catvAriMzat / matAH svIkRtAH / 'smRtA' iti pAThAntaram // 14 // AsAmapi punadvaividhyaM darzayati-24 tadevamityAdinA / spaSTam / vivicyoktamartha spaSTayati-rUDhAvityAdinA / spaSTam / AsAmapi dvaividhymaah-kishcetyaadinaa| kizcAnyadapi vaktavyamastItyarthaH / kimityAha- 25 pada.. ityAdi / 25 tAH pUrvamuktAzcatvAriMzadbhedA lakSaNA ityarthaH / api / pratyekaM pratibhedaM kRtvetyarthaH / padavAkyagatatvena padagatatvena vAkyagatatvena cetyarthaH / 'dvandvAntaM padaM pratyekamabhisambadhyate'iti nayena 'gatatvene ti padavAkyayorubhayoranvetIti bodhyam / dvidhA dviprabhedAH / 'matA vudhaH' iti tu pUrvato'nveti / idaM bodhyam-yadyapi abhidhAyA iva lakSaNAyA api padadharmatvameva, tathA'pi yatra vAkyaghaTakeSu anekeSu padeSu tasyAH sadbhAvastatra tasyAstAdavasthyamuphcaryate / iti / sandehApanodAya kArikAsthaM 'tA'iti padaM vyAcaSTe-tA ityAdinA / spaSTam / dingmaatrmudaahrti-ttretyaadinaa| tatra tayorlakSaNAnAM padagatatvavAkyagatatvayormadhya iti yAvat / padagatatve 'satI'ti zeSaH / yathA-'lakSaNA' iti zeSaH / 'gaGgAyAM ghoSaH' iti / atra hi gaGgApadasyaiva vasambandhini ta lakSaNA, na tu ghoSapadasyApi / tasmAdasyAH padagatatvamiti bodhyam / yadyapi ghoSapadasya matsyAdI lakSaNeti vaktuM zakyate, tathA'pi tatra vaktustAtparyyAbhAvAnnAGgIkriyate, aGgIkAre'pi padagatatvamakSatam / evam-'kuntAH pravizantI' tyaadynyaasaamudaahrnnm| iti ca bodhyam / vAkyagatatve / satisaptamIyam / 'punarlakSaNA' iti zeSaH / yathA-'upakRtaM bahu ttr..'ityaadau| asyArthaH prAka pratipAditaH / atra hi sarvamapi vAkyaM viparItArthalakSakamiti vAkyagatatvam / iti bodhyam / evaM lakSaNAbhedAnuktvA tatsakhyAM smArayati-evamityAdinA / evaM catvAriMzadbhedAnAM dvaividhyenetyarthaH / azItiprakArAH / lkssnnaaH| sampadyanta iti zeSaH / tathAhi-rUDhau sAropopAdAnalakSaNA, yathA-'azvaH zveto dhAvatI'ti' rUDhau sAropalakSaNalakSaNA, yathA-'kaliGgaH puruSo yudhyata' iti 2, rUDhau sAdhyavasAnopAdAnalakSaNA, yathA-'zveto dhAvatI'ti 3, rUDhau sAdhyavasAnA lakSaNalakSaNA, yathA-'kaliGgaH sAhasika' iti, 4 rUDhau gauNI sAropopAdAnalakSaNA, yathA-'etAni tailAni hemante sukhAni'iti 5, rUDhau gauNI sAropA lakSaNalakSaNA, yathA-'rAjA gauDendraM kaNTakaM zodhayatI'ti 6, rUDhau gauNI sAdhyavasAnopAdAnalakSaNA, yathA-'tailAni hemante sukhAnI'ti 7, rUDhI gauNI sAdhyavasAnA lakSaNalakSaNA, yathA-'rAjA kaNTakaM zodhayatIti 8 ityevaM rUDhAvaSTau bhedAH / prayojane sAropopAdAnalakSaNA, yathA-ete kuntAH pravizantI'ti1,prayojane sAropA lakSaNalakSaNA, yathA-'Ayurghata'miti2,prayojane sAdhyavasAnopAdAnalakSaNA, yathA-'kuntAH pravizantIti 3,prayojane sAdhyavasAnA lakSaNalakSaNA, yathA--'gaGgAyAM ghoSa'iti4, prayojane gauNI sAropopAdAnalakSaNA, yathA-'ete rAjakumArA gacchantI' ti 5, prayojane gauNI sAropA lakSaNalakSaNA, yathA-'gaubAhIka'iti 6, prayojane gauNI sAdhyavasAnopAdAnalakSaNA, yathA-'rAjakumArA gacchantIti 7, prayojane gauNI sAdhyavasAnA lakSaNalakSaNA, yathA-'gaurjalpatIti 8ityevamaSTau prayojanalakSaNAH, tAzca pratyekaM gUDhA agUDhAtheti dvaividhye SoDaza bhedAH, etAzca pratyeka
Page #71
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH 1 rucirAkhyayA ghyAkhyayA smetH| atha vyaJjanA 26 viratAsvabhidhA'dyAsu yayA'rthoM bodhyate paraH // 15 // sA vRttirvyaJjanA nAma zabdasyArthAdikasya ca / / 'zabdabuddhikarmaNAM viramya vyApArAbhAva' iti nayenAbhidhAlakSaNAtAtparyyAkhyAsu vRttiSu svasvamartha bodhayitvopakSINAsu yayA'nyo'rtho bodhyate, sA zabdasyArthasya ceSTA''dikasya (prakRtipratyayAdezca ) ca zaktirvyaJjanagamanapratyAyanAdivyapadezaviSayA vyaJjanA nAma / dhamiMgatA dharmagatAzceti dvaividhye dvAtriMzadbhedAH,rUDhimUlAnAmaSTAnAM prayojanamUlAnAM ca dvAtriMzatA melane catvAriMzattvam, evaM punazcatvAriMzadbhedAnAM pratyekaM padagatatayA vAkyagatatayA ca dvaividhye'zItibhedAH / tatra rUDhimUlAH padagatA lakSaNA aSTau, rUDhimUlA vAkyagatA lakSaNAzcASTAviti SoDazabhedA avyaGgayAH / prayojanamUlA gUDhavyaGgayA aSTau, prayojanamUlA agUDhavyaGgacAzcASTau, iti SoDazabhadA dhammigatA dharmagatAzceti dvaividhye dvAtriMzat prakArAH, etAH punaH padagatA vAkyagatAzceti dvaividhyena catuHSaSTayaH / SoDazAnAM catuHSaSTInAM cAsAM militAnAmazItibhedatvam / iti sarvamavadAtam / evaM lakSaNAM saprapaJcaM darzayitvA vyaJjanA darzayitumupakramate-athetyAdinA / atha lakSaNAM nirUpya pradarzanAnantaram / vynyjnaa| 'nirUpyata'iti zeSaH / 26 viratAsvityAdinA / 26 abhidhAdhAsvabhidyA''dyA yAsAM (abhidhAlakSaNAtAtparyyANA) tAsu / vRttiSviti shessH| viratAsUparatAsu svakhavyApAraparAGmukhAmu satISviti yAvat / yyaa| paro'nyo vilakSaNa iti yAvat / arthaH / bodhyate na tvabhidhIyate, lakSyate'bhiprApyate veti zeSaH / saa| zabdasya / arthAdikasya / AdinA ceSTAdInAM grahaNam / ca / vRttiApAraH zaktiriti yAvat / vyaJjanA / nAma prasiddhA ayambhAvaH-saMyogAdibhirniyamyamAnA saGketitamartha pratipAdayituM prabhavati kevalaM yA sA'bhidhA, ataH saGketitavyatiriktArthapratipAdikA vRttirvyaJjanA, svavyApArapratipAdyAbhidhAyA viratatvAt , viratAyAzca punarutthAnAsambhavAt , evaM lakSaNA'pi kevalammukhyArthasya tAtparyopaghAtAdinA bAdhamuddizya rUDhe: prayojanAdvA tatsambandhinamaparamartha lakSayati, viramati ca, ato mukhyArthAsambaddhamarthAntaraM pratipAdayitumIzAnA vyaJjanA, tasmAdiyameva 'gaGgAyAM ghoSa' ityAdau mukhyArthabAdhe lakSaNayA tIrAdau ghoSAdyadhikaraNatvAdinopasthApite tasya tasya zItalatvAdyatizayarUpaM prayojanamavagamayati / nahi zakyArthasambaddhasyaivArthasyopasthApakatvAt prayojanasya ca zakyArthAsambaddhatvAllakSaNAyAstadavagamakatvaM sambhavati / athaivamAbhyAM svaM khamarthamupasthApayatsvapi teSu teSu zabdeSu samaSTayA'bhiprAyamunnetumaprabhavatsUpasthApyaiva tAtpA'pi nivarttate / ataH samaSTayA vAcikailAkSaNikairvA tayopasthApyamAnAdabhiprAyAvagamAd vyatiricyamAnaM kamapi kamanIyaM camatkAravizeSaM pratyAyayatIti vyaJjanA nAmAnyaiva vRttiH / yathoktaM dhvanikAraiH-'pratIyamAnaM punaranyadeva vastvasti vANISu mahAkavInAm / yattatprasiddhAvayavAtiriktaM vibhAti lAvaNyamivAGganAsu // ' iti / tadevamAnandasyeva vyagAthasya vAcyatvAdivilakSaNatvAtsahRdayahRdayaGgamatvamavadAtam / iti // 15 // tadeva vivRNoti- 'zabda...'ityAdinA / zabdabuddhikarmaNAM zabdasya buddheH (jJAnasya) kriyAyAzcetyarthaH / viramya 'sthitAnA' miti zeSaH / vyApArAbhAvo vyApArAntare zaktyabhAva ityrthH| iti / nayena / abhidhAlakSaNAtAtparyyAkhyAsu / tisRSu / vRttiSu / svaM svaM svakIyaM svakIyam / 'svaH syAt puMsyAtmani jJAtau triSvAtmIye dhane'striyAm / ' iti medinii| 'AnupUye dve vAcye' iti dvirbhAvaH / artha vAcyaM lakSyaM tAtparyya veti bhAvaH / bodhayitvA / upakSINAsu viratavyApA-. rAsu satIvityarthaH / yayA / anyo bhinno vAcyAdibhyo vyatiriktaH / arthaH / bodhyate / sA zabdasya vAcakAdirUpasya / arthasya vAcyAdirUpasya / ca tathA cessttaadiksy|aadipden dezakAlAdInAM grahaNam / (prkRtiprtyyaadeH| prakRtyAdeH zabdatve'pi gobalIvanyAyena bhedo bodhyaH / Adipadena nipAtavacanAdInAM grahaNam / tatra prakRti ma arthAvagamahetuH pratyayavidhAnAvadhibhUtaH zabdavizeSaH, pratyayaH punaH prakRti nimittIkRtya vidhIyamAnaH svArthAvagamakaH zabdavizeSaH / tathoktaM-'yaH zabdaH svetarasyArthe svArthasyAnvayasAdhane / yadapekSastayoH pUrvI prakRtiH, pratyayaH paraH // ' iti / c|) zaktiH / vyaJjanA / nAma / idaM nivedanIyam-'sakRducaritaH zabdaH sakRdevArthamavagamayatIti nayena sakRduzcaritasya
Page #72
--------------------------------------------------------------------------
________________ 62 tatra sAhityadarpaNaH / 27 abhidhAlakSaNAmUlA zabdasya vyaJjanA dvidhA // 16 // abhidhAmUlAmAha [ dvitIya: 28 anekArthasya zabdasya saMyogAdyairniyantrite / ekatrArthe'nyathIhetu rvyaJjanA sA'bhidhA''zrayA // 17 // zabdasya sakRdevArthAvagamakatvaM, sakRdeva tasya vyApAronmukhatvAt / nahi sakRdvayApRtasya zabdasyAsakRdvayApAraH sambhavati, tasya tatraiva hatazaktikatvAt / ghaTAdyAkAreNa ca pariNatA buddhiH ghaTAdimevAvagamayati, na tu paTAdim, tadAkAreNa tasyA anavasthAnAt / pacanAdyAtmikA caivaM kriyA svAnukUlaM vyApAraM darzayitvA kSINA na bhojanAdi svapratikUlaM vyApAraM darzayitumISTe / ataH zabdAnAmekaikavyApArajanakatvAdamidhA''dyAsu svasvavyApAraM sakRdudbhAvya kSINAsu kathaM tA eva vyApArAntamudbhAvayeyuH ? evaM sati vRttyantarameva vyApArAntare hetuH tatra, yA kalpanIyA vRttiH sA vyaJjanA nAma, asau cAbhidhAssdivanna zabdArthamAtra niSThA, kintu prakRtipratyayAdiniSThAspi / iti / idaca bodhyam- 'annambhuGkSya' ityAdizabdaH svArtha zroturantaH sthApayitvA viramati, tadarthAkArA buddhirannabhojanakriyAyAM zrotAraM pravartya viramati, sA'pi kriyA svavyApAraM pradarya viramati, tadeSAM yathAvirAmAnantaraM na vyApAraH, tathA'bhidhA''dInAmapi svasvavyApArAnantaraM virAmaH, na punarvyApArAntaronmukhatvam / vyaJjanA tu sarvAbhyastAbhyo vilakSaNA, na kevalaM sA zabdavRttirarthavRttirvA, kintu ceSTAssdivRttirapi / tatra zabdAnAM padapadAMzAdibhedAdanekabhedA zabdavRttiH, asau yathA'nyakkAro hyayameva.. ' ityudAhRte padhe, arthavRttiJcArthAnAM vAcyAdibhedAtrividhA, yathA- 'mAe ! gharovaaNNaM ajja hu Natthiti sAhiaM tumae / tA bhaNa kiM kara NijjaM ? emea Na vAsaro ThAI // ' iti / svairiNyA uktiriyam, ato vAcyorthaH 'upapatisaGgamArthinIyamiti zrotAraM pratyAyayati, lakSyavRttiryathA - 'sAhantI sahi ! suhaaM khaNe khaNe dUmmiAsi majjhae / sabbhAvaNehakara NijjasarisaaM dAva viraiaM tumaNo' iti, nAyakena krIDitvA''gatAM dUrnI pratyuktiriyam / atra sakhyAdInAM padAnAM viruddho lakSyo'rthaH sambodhyAyA avizvasanIyatvaM nAyakasya cAparAdhitvaM vyaJjayati / vyaGgathavRttiryathA - 'ua NiccalaNippaMdau / ityudAhariSyamANe, ceSTAvRttirapyatraivohyA, yathA vA - ' gurumadhyagatA mayA natAGgI nihatA nIrajakorakeNa mandam / darakuNDalatANDavaM natabhrUlatikammAmavalokya ghUrNitA''sIt // ' iti, sakhAyaM pratyuktiriyam / atra ca nihananAdinA svAgamanAdigurujanatantratvAdyavagamyate / iti dik / anyatsarvamavadAtam / iti / atha vyaJjanAyA dvaividhyaM darzayati tatretyAdi / tatra tAsvanekavidhAsu madhya iti yAvat / 27, abhidhAlakSaNAmUlA'bhidhAmUlA lakSaNamUlA cetyarthaH / zabdasya zabdasambandhinI zabdavRttiriti yAvat / vyaJjanA dvidhA dvividhA' jJeye 'ti zeSaH // 16 // tatrAyAM lakSayituM pratijAnIte - tatretyAdinA / abhidhAmUlAM zabdavRtti vyaJjanA' miti zeSaH / Aha-20 anekArthasyetyAdinA / 20 saMyogAdyaiH saMyogavipralambhAdibhirityarthaH / niyantrite niyantraNAM prApite niyatatayopasthApite iti yAvat / anekArthasyAneke vivakSitAvivakSitA arthA vAcyA yasya tasya / anekatra gRhItazaktikasyetyarthaH / anekau 1 'mAtaH ! gRhopakaraNam atha khalu nAstIti sAdhitaM tvayA / tadbhaNa kiM karaNIyam ? evameva na vAsaraH sthAyI // ' iti saMskRtam / atra ca gAthAchandaH / 2 sAdhayantI sakhi ! subhagaM kSaNekSaNe dUnA'si matkRte / sadbhAva snehakaraNIyasahazakaM tAvad viracitaM tvayA // ' iti saMskRtam / atra ca gItizchandaH / 3 ' pazya nizcalaniSpandA..' iti saMskRtam / 'bhisiNIpattammi rehai balAA / NimmalamaragaabhAaNaparihiA saMkhasupti vva // ' ityavaziSTasyAMzasya tu 'bisinIpatre rAjate balAkA | nirmUlanarakatabhAjanaparisthitA zaGkhazuktiriva // ' iti saMskRtam / AryyA chandaH / 4 bhAminIvilAsasyedaM padyam / aupacchandasikaMvRttam /
Page #73
--------------------------------------------------------------------------
________________ mr paricchedaH] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / aadyshbdaadviprlmbhaadyaaH| uktaM hi'saMyogo viprayogazca sAhacaryya virodhitA / arthaH prakaraNaM liGgaM zabdasyAnyasya snnidhiH|| sAmarthyamaucitI dezaH kAlo vyaktiH svarAdayaH / zabdArthasyAnavacchede vizeSasmRtihetavaH // ' iti / 'sazaGakhacakro hariH' iti zaGkhacakrasaMyogena harizabdo viSNumevArthamabhidhatte, 'azaGkhacako cAneke cetyaneke, arthoM cArthAzcetyarthAH / evaM cAnekArthazabdayo: 'sarUpANAmekazeSaH' ityekazeSe rUpamidam / zabdasya / ekatraikasmin vivakSitarUpa iti yAvat / 'saptamyAstral' 5 / 3 / 10 iti tral / arthe vAcyArthe satItyarthaH / anyadhIheturanyasyAniyantritasyAvivakSitasyArthasya dhIniM tasyA hetu: kAraNaM tadrUpetyarthaH / sA prasiddhA / abhidhA''zrayA'bhidhA''zrayo mUlaM yasyAH sA / vyaJjanA / 'mate'ti zeSaH / ayambhAva:-prAkaraNikAparaparsAyaM vivakSitamartha bodhayitvA'bhidhAyAM viratavyApArAyAM satyAM taditaramartha bodhayituM pravRttA zaktirvyaJjanA, asau cAbhidhA'ntaramAzrityavottambhitazarIretyasyA abhidhA''zrayatvam / nanu saMyogAdinA niyantritasyAprAkaraNikasyArthasya bodhanArtha pravarttamAnAyA vyaJjanAyAH kathamabhidhA'ntarasAcivyamiti cet, saMyogAdinA'bhidhAyAH svAtantryeNArthAntarabodhane niyamanAt / na cAbhidhaiva prAkaraNikamapyartha bodhayatu kiM vyaJjanayA, kiM vA saMyogAdinA tanniyantraNasya kalpanAt iti zaGkayam , abhidhayaiva dvitIyasyArthasya bodhe prAkaraNikatvAprAkaraNikatvabhedApahnavadvArA prAkaraNikasyevAprAkaraNikasyApyarthasyAkhAdAnubhavAvaiSamye tatra ca sahRdayasAkSikasyAsvAdAnubhavabhedasyApalapitumazakyatayA bodhanAya vaiz2AtyasyAvazyambodhyatvena tasya ca kAraNavizeSAdhInazaktikatayA vyaJjanAsvIkAraucityAt , abhidhayaiva ubhayorarthayorbodhe prAkaraNikasyAprAkaraNikatve'prAkaraNikasya ca prAkaraNikatve'tiprasaGgavyAvRttaye saMyogAdinA taniyantraNasya avazya vAcyatvAt / iti dik // 17 // kArikA sugamayituM tatkaThinArthIzabhUtAdyapadArtha lakSayati-AdyazabdAdityAdinA / AdhazabdAtsaMyogAdyairityaMzabhUtasyAdyazabdasya prayogAditi bhAvaH / vipralambhAdyA vipralambhasAhacaryAdaya ityarthaH / 'grAhyA iti shessH| nanu ke te, kathaM vA teSAmabhidhAniyAmakatvamabhyupagacchemetyAzaGkayAha-uktaM hItyAdi / hi yataH / uktaMbhartRhariNA bhagavatA vAkyapadIya'iti zeSaH / 'nahi pratijJAmAtreNArthasiddhi' riti tadvAkyamavatArayati-saMyogo..ityAdinA / 'saMyogaHprasiddhaH sambandhaH / viprayogo vizleSaH / ca / sAhacarya parasparApekSitvaM, sahAvasthAnaM vaa| virodhitA prasiddha vairaM, sahAnavasthAnaM vA / arthazcaturthIvibhaktitumunpratyayAdi bodhya prayojanam / prakaraNaM prasaGgaH, vaktazrotRbuddhisthaviSayatvamiti yAvat / liI saMyogAtiriktasambandhena parapakSavyAvRtto dharmaH, anyasya ca sAnidhyenAparasya vivakSitAthatopasthApakasyetyarthaH / zabdasya / sannidhiH sannidhAnam / 'zabdasyAnyasya sannidhiniyatArthakazabdAntarasAmAnAdhikaraNya' miti tu prAzvaH / 'devaH purAri' rityatra niyatArthatvaM punaH 'kasyeti ta eva jAnanti / sAmarthya kAraNatvam / aucitI yogyatA / dezo rahovanAdiH / kAlo vasantAdiH samayaH / vyaktiH puMlliGgatvastrIliGgatvAdirUpaM cihnam / svarAdaya udAttAdinAmAna: kharAH / AdipadenAbhinayApadezI gRhyete, tatrAbhinayaH sAkSAdivAkArAdipradazikA hastAdikriyA, apadezo'bhimatanirdezaH / zabdArthasya zabdasyAnekArthasya zabdasyArthastasya / anavacchede nizcayAbhAve / vizeSasmRtihetavo vizeSasya smRtiH smaraNaM tasyA hetvH| 'bhavanti' iti shessH||' iti / idamuktam-'anekArthasya zabdasya kataro'rthoM vivakSitaH ? iti sandehApanodAya saMyogAdyAstanniyAmakAH khIkriyante, ete hyavivakSitamathai nirundhAnA vivakSitamevAthai niyamenopasthApayanti / eSAM kvacit pArthakyena kvaciccAnyathA niyAmakatvam / evaM sati yatra saMyogAdInAM niyantraNAbhAvastatra zleSasyAvasaraH prasarati, yatra punarniyantraNe'pi avivakSito'rthaH prasphurati, tatra vyaanAyA avasaraH, kinveSA'bhidhAmUlA / iti // ' iti / kathaM saMyogAdayo'bhidhAM niyamayantIti sandehApanodAyAha- sshngkhckro| hriH|' ityAdi / 'sazaGkhacakra: zaGkhacakrAbhyAM pAJcajanyasudarzanAbhyAM saha vartata iti tathoktaH / na tu zaGkhacakreNa mUDhasamudAyena saha vartata'iti, haripadAryana tasyArthasya sphuTamasaGgateH / 'sahasya saH sjnyaayaam|' 6 / 3 / 78 iti saH / 'zaGkhaH kambo nidhau mUrkhe bhAlAsthinakhareSu ca / ' iti gopAlaH / 'cakraH koke pumAn klIbaM vraje sainyarathAGgayoH / ..' iti medinii| harirviSNuH / 'hAra
Page #74
--------------------------------------------------------------------------
________________ saahitydrpnnH| [dvitIya:hariH' iti zaGkhacakraviprayogena harizabdo viSNumeva, "bhImArjunau' iti bhImasAhacaryeNa arjunaH pArthameva, 'karNArjunau' ityarjunavirodhitayA karNaH pRthAyA jyeSThaputrameva, 'sthANu vande bhavacchide' iti , bhavacchedanArthena sthANuH zivameva, 'sarva jAnAti deva' iti prakaraNena devo bhavantameva, 'kupito makaradhvaja' iti kopaliGgena makaradhvajaH kAmameva, 'devaH purAriH' iti devazabdasannidhinA purAriH viSNau yame vahnau candrasiMhAMzujiSNuSu / ..' iti gopAla: / iti 'atreti zeSaH / zaGakhacakrasaMyogena zaGkhacakrayo: saMyoga: dhAya'dhArakatvarUpaH samvandhastena / harizabdaH / viSNu, viSNupadArtham / eva na tu yamAdyarthamiti bhAvaH / abhidhtte| zakhicakritvena harirviSNureva prathita iti harerviSNuvAcakatvamiti bhAvaH / yathA vA--'sazaGkhacakraH sagadaH sapanaH pItAmbaraH kaustubhamAdadhAnaH / zrIvatsaciDUna sucAruvakSA niyAjamavyAdanizaM hrinH||' iti / evameva-'vajrI hariH', 'pAzI hariH' 'zikhI hAraH' 'kesarI hariH' ityAdau vajrAdisaMyogena harirandrAdivAcakaH / iti dik / 'azaGkhacakraH zahakhacakrarahitaH / hariH / ' iti 'atre'ti zeSaH / harizabdaH / zaGkhacakraviprayogena zaGkhacakrayorviprayogI vizleSastena / viSNum / eva / abhidhatte' iti pUrvato'nveti / yathA vA-'azaGkhacakro harireSa sAkSAt , abhAlanetra: ziva eva ydvaa| tyaktAmbujanmAsana AtmabhUzca, nirastamAyo nanu vA mahezaH // ' iti / evamevaM-'avajro hariH', 'akezaro hariH', ityAdau harirandrAdivAcakaH / iti dik / 'bhImArjunau bhImazcArjunazceti tau tathoktau // ' iti / 'atreti zeSaH / bhImasAhacaryeNa bhImasya bhImasenasya sAhacaryaM tena tathoktena / arjunaH 'arjunaH kakubhe pArtha kArtavIryyamayUrayoH / ..' iti medinyuktyA'nekArtho'pI'ti zeSaH / pArtha pRthAyAH kuntyA apatyaM pumAn tam / eva 'abhidhatte' iti pUrvato'nveti / idaM bodhyam-yadyapi 'bhImo'mlavetase ghore zambhau mdhympaannddve|' iti medinyuktyA bhImazabdo'pyanekArthastathA'pi bhImasyArjunasAhacaryeNa madhyamapANDave saGketa gRhItvA bhImasAhacaryeNArjunaH pArthamevAbhidhatte iti, tathA ca-bhImasAhacaryeNArjuna ivArjunasAhacAyeNa bhImo'pi pArthamevAbhivatta iti niSkRSTam / yathA vA-'bhImArjunau rAmajanArdanau vA svasvaM samAsthAya rathaM tadAnIm / yudhiSThirasyAnvanucakrayAnaM mudA'nvitA divyadhunImabhIyuH // ' iti / 'karNArjanau karNazcArjunazceti tthoktau|' iti 'atreti zeSaH / arjunavirodhitayA'rjunasya pArthAnujasya virodhitA tayA / karNaH 'karNaH pRthAjyeSTaputre suvarNAlau zrutAvapi / ' iti medinyuktyA'nekArtho'pIti zeSaH / pRthAyAH kunnyAH / jyeSThaputram / eva na tu zrutyAdyartham / 'abhidhatte' iti pUrvato'nveti / idaM bodhyam- 'sahAnavasthAnaM virodhitva' miti pakSe 'chAyAsstapau' ityudAharaNam , atra hi-'chAyA syAdAtapAbhAve pratibimbArkayoSitoH' iti medinyuktyA'nekArtho'pichAyAzabda aatpaabhaavmevaabhidhtte| yathA vA-'rAhucandrau ca pAkendrau guruzukrau ca saGgatau / senAnIstArakazcaivaM mahiSazca mahezvarI // iti / bhavacchide bhavasya saMsArasya chit chedanaM tasmai, muktaya ityarthaH / sthANuM zaGkaram / 'sthANuH kIla hare pumAn / astrI dhrave' iti medinI / vande namAmi staumIti vA / ' iti / 'atre'ti shessH| bhavacchedanArthena / sthANuH / zivam / eva na tu kIlAdim / 'abhidhate' iti pUrvato'nveti / yathA vA-'sthANu seveta vidyAyai paulastyaM dhanabuddhaye / citrabhAnu pratApAya mukundaM muktaye bhavAn // ' iti / 'devo bhavAn (napavaryaH) sarva bhUtaM bhaviSyadbhavacca parasyeSTamaniSTaM veti bhAvaH / jAnAti / iti|' atreti zeSaH / prakaraNena devaH 'devastu napatau toyade sure|' iti haimoktyA'nekArtho'pIti zeSaH / bhavantamabhimukhasthaM nRpativiSayamityarthaH / eva na tu toyadAdim / 'abhidhatte' iti pUrvato'nveti / yathA vA---'tAM rAjakanyAM rathamArurukSatI jahAra kRSNo dviSatAM samIkSatAm / rathaM samAropya suvarNalakSaNaM rAjanyacakraM paribhUya mAdhavaH // ' ityatra tacchabdo rukmiNyA evaabhidhaaykH| iti dik / 'makaradhvajo makaro nakro ('sau) dhvaja iti, yasyeti vA sa tathoktaH / kupitaH kopavAn saMvRtta ityarthaH / iti 'atre'ti zeSaH / kopaliDrena koparUpacetanadharmavizeSeNeti bhaavH| makaradhvajaH 'kAme sAgare mkrdhvjH|' iti gopAlokyA vA'nekArthoMspIti zeSaH / kAmam / eva na tu sAgaramitibhAvaH / 'abhidhatte' iti pUrvato'nveti / tathA''hustakaMvAgIzA:--'makaradhvajapadaM karmadhArayabahavIhinyAmanekArthakam, kopasya makarAkAradhvaje'sambhavAt kAmasyaiva bodhakam / kecittu-'makaradhvajapadaM kAmasamudrAnekArthakam , kopastu kAmasyaiva cihnam / samadAdhiSThAtuH kopasambhave'pi virahiviSayaH kopo'tra bodhyH|' ityAhuH, tanna, 'samprAptammakaradhvajena mathana'mityAdiprayogabalAnmakara vajapadasya samudre zaktikalpane'pi tadadhiSThAtRdevatAbodhastu lakSaNayaiveti tatra kopasambhavasyA
Page #75
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH] rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| zivameva, 'madhunA mattaH pikaH' iti pikasya mAdanasAmarthena madhurvasantameva, 'yAtu vo dayitA mukham' iti mukhamaucityA sammukhameva, 'vibhAti gagane candra' iti gaganadezena candraH zazinameva, kiJcitkaratvAt kopavizeSapratisandhAnasya makaradhvajapadArthavizeSapratisandhAnAdhInatayA tasya prathamamanupasthitI niyantrakatvAyogAcca' iti / ata eva 'kupito makaradhvajaH' ityatra makarAkAradhvajasamudrAbhyAM vyAvRttena samavAyasambandhavatA kopena makaradhvajapadasya kAme (abhidhaa)|' iti pradIpakArAH prAhuH / anye tvAH '-'vastutastu 'sthANurapazyat' ityAdiliGgodAharaNaM bodhyam , makaradhvajapadasya kAme prasiddhathaiva niyamanAt / ' iti / AdinA-'rambhA gAyati, 'sumanaso ghrANam , 'surAH samrAjante,' 'surAH pIyante' ityAdergrahaNam / evaM ca- 'zaGkaraM patitaM dRSTrA pArvatI harSamAgatA / rudanti kinarAH sarve hA hA zaGkara zaGkara // ' ityAdInyapyasyavodAharaNAnIti dik / 'purAriH purasya tripurAparapayA'yasyAsurasya, nagarasya vA'riH zatrurvidhvaMsaka iti yAvat / devaH / ' iti 'atre'ti zeSaH / devazabdasannidhinA devazabdasya sannidhiH sannidhAnaM tena / purAriH / zivam / eva 'na tu nagaradhvaMsaka'miti zeSaH / 'abhidhatta' iti pUrvato'nveti / ayambhAvaH-purAridevaH zaGkara eva prasiddhaH, taditi devazabdasAnidhyena purAriH zaGkaramabhidhatte / iti / anye tu-'purArisAnnidhyAddevazabdaH zivamevAbhidhatte' iti pAThAntaramaGgIkRtya 'rAjAdyarthakatvAnnAnA'rthakasya devazabdasya vAcakatvaM zivabhinnasya devapadArthasya purAritvAsambhavAt purArizabdasamabhivyAhAreNa zive niyamyate' iti prAhuH / .'purArerdevasya cetyubhayorapi anekArthayo: zabdayoranyo'nya sAnidhyasAhAyyena zivasyaiva vAcakatvam, tathAhi-nRpatidaivatavAcakatayA'nekArtho devazabdaH, nagaravidhvaMsakAsuravizeSazAtakatayA purArizabdo'pyanekArthavAcakaH, evaM sati-nRpateH purAritvAprasiddheH, daivatavizeSasyAsuravizeSAritvaprasiddhezca devazabdasamabhivyAhAreNa purArizabdaH, purArizabdasamabhivyAhAreNa devazabdazca zivamevAbhidhatte / nagaravidhvaMsako nRpatirityarthastu prakaraNamantarA nonnetuM zakyaH / na cedamaucityA udAharaNamiti vaktaM yuktam, prasiddhathAtirekeNobhayoH sAnnidhye'rthAntarAbhidhAnasaMzayasyaivAnudayAt / athaivaM satyapi devazabdasyaiva sAnni dhyena purArizabdasyaiva zivavAcakatvamiti dhyeyam, purArizabdasyaiva prAdhAnyena zivavAcakatvAt / ' iti ca ke'pyAhuH / 'madhunA vasantena / pikaH kokila: / mttH|' iti / 'atre'ti zeSaH / mAdanasAmarthyena pika (kokila) niSTonmAdakAraNIbhUtena sAmarthyana hetuneti bhAvaH / madhuH 'madhu kSaudre jale kSIre madye puSparase madhu: / daitye caitre vasante caM jIvAzoke mdhume|' iti vizvoktyA'nekArtho'pIti zeSaH / vasantam / eva na tu kSaudrAdi 'abhidhatta'iti pUrvato'nveti / yathA vA-'nArAyaNaM bhajata re jaThareNa yuktAH, nArAyaNaM bhajata re pavanena yuktAH / nArAyaNaM bhajata re bhavabhItikhinnAH, nArAyaNAtparataraM nahi phizcidasti // ' iti / atra hi nArAyaNazabdo jATharAdiroganivartakatayauSadhavizeSAdyarthavizeSavAcakaH / 'dayitA priyA / vo yuSmAkamityarthaH / mukhaM sammukham / yAtu prApnotu / ' iti 'kasyAzci. kuTTinyA uktAviti zeSaH / mukhaM mukhapadam / aucityaa| sammukham / eva 'abhidhatte' iti pUrvato'nveti / ayambhAvaH-'bhISmadroNapramukhataH sarveSAMca mahIkSitAm / ' ityatra pramukhasyevAtra mukhasyApi na sammukhavAcakatvamamarAdinA''nAtaM, kintu aucityA (loke tathA prayogabAhulyaM dRzyata iti ziSTAcAreNa tad yujyate / iti / yathA vA-kezavaH zaraNaM mama' ityatra kezavasya kezavo'je ca punnAge puMsi, kezavati triSu |'iti medinyuktyA kezyAdivAcakatve'pi zaraNaucityA bhagavadvAcakatvameva / yathA vA-'Aruhyante nRpairnAgAH, saindhavAzcAnuyAyibhiH / , vandAravastu vandante, tAstadAnIM purogatAH // ' iti, atra hi nAgasaindhavavandanapurogatazabdAnAM hastivAjistavanasammukhagatAbhidhAyakatvameva, na tu sarpalavaNanamanapurgatAbhidhAyakatvam / iti dik / 'gagane AkAze / cndrH| vibhaati|' iti 'atre'ti zeSaH / gaganadeze candraH 'candraH karparakAmpillasudhAMzuvarNacAruSu / ' iti medinyuktyA'nekArthoMsspIti zeSaH / zazinaM sudhAMzum / eva / 'abhidhatta' iti pUrvato'nveti / yathA vA-'gurureka: kavireka: sadasi maghonaH kalAdharo'pyekaH / adbhatamatra sabhAyAM garavaH kavayaH kalAdharAH sarve // ' iti| atra hi surapatinarapatisabhAbhedena dezabhede gurvAdInAM jIvAcAOdivAcakatvabhedaH / evaM 'latopari khadyotaH,' 'vyomni citrabhAnuH,' 'vedyAM citrabhAnuH', 'udayAcale khadyotaH' ityAdau / iti dik| 1 pAtviti pAThAntaraM tu na samyaka, mukhasya bhAvapratyayAntasAmmukhyapadAbhidheyatvAnupapatteH /
Page #76
--------------------------------------------------------------------------
________________ 66 saahitydrpnnH| [ dvitIyaH'nizi citrabhAnuH' iti kAlena citrabhAnurvahimeva, mitro bhAti' itipuMnyakkyA mitraH sUryameva / * svarastu veda eva vizeSapratItikRta , na kAvye, iti tasya viSayo nodAhanaH / idaM kepyasahamAnA AhuH-'svaro'pi kAkAdirUpaH kAvye vizeSapratItikRdeva / udAttAdirUpo'pi muneH pAThoktadizA zRGgArAdivizeSapratItikRdeva, ityetadviSaya udAharaNamucitameva / ' iti, tanna; tathAhi-svarAH 'nizi raatrau| citrabhAnuragniH / 'citrabhAnuH pumAn vaizvAnare cAhaskare'pi ca / ' iti medinI / ' iti / 'atreti zeSaH / citrabhAnuH / kAlena nizAsamayena / vahnim / eva na tu sUryam / 'abhidhatte' iti zeSaH / yathA vA-'parvaNiparvaNi candro mudito bhavatIti vizrutaM bhuvane / atha tava vadanaM dayite sadaiva pazyAmi saMhRSTam // ' iti, atra hi parvaNA candraH sudhAMzumevAmidhatte / iti dik / mitraH sUryaH / 'mitraM suhRdi mitro'rke' iti gopAla: |bhaati / ' iti 'atre'ti zeSaH / puvyaktyA pu~lliGgarUpayA vyktyaa| mitraH / sUryyam / eva na tu suhRdm| 'abhidhatte' hI pUrvato'nveti / yathA vA-'surA sevyate,' 'surAn sevate,' 'padmaM padmA'dhitiSThati,' 'sumanAMsIva sumanasaH,' 'cakra, 'cakraH' iti dik / prasaGgaprAptaM svareNAbhidhAniyamanasyodAharaNamupekSamANastatra hetuM darzayati-svarastvisyAdinA / svaraH zrUyamANazabdasya dhvanivizeSaH / tu (etena saMyogAdInAM vyavacchedo drshitH)| vede / eva / vizeSapratItikRdvizeSasya zabdasyAnekeSvartheSu madhye yasya kasyacidekatarasya pratItistAM karotIti tathoktaH / na natvityarthaH / . kAvye upalakSaNena tAdRze sarvasminnapi laukike vAkya ityarthaH / 'vizeSapratItikR'diti pUrvato'nveti / ayambhAvaH'zabdArthasyAnavacchede vizeSasmRtihetavaH / ityuktadizA yadyapi svarasyApi saMyogAderiva vizeSasmRtihetutvamabhidhAtuM zakyam , tathA'pi tadveda eva na punarloke / iti / iti 'asmAt kAraNA'diti zeSaH / tasya svarasyetyarthaH / viSayo lakSyam / na / udAhataH / idamuktam-'indrazatro vivardhakha'ityAdau indrazatro' ityAdeH indraH zatruH zAtayitA yasyeti bahuvrIhau bahavIhI prakRtyA pUrvapadam / ' 6 / 2 / 1 iti pUrvapadaprakRttikhare 'anudAttaM padamekavarjam / ' 1158 iti zeSanighAte AdyapadAntodAttatve indrasya zAtanakartRtvam , 'indraH zatruH zAtayitA'iti tatpuruSe tu'samAsasya' 6 / 1 / 223 ityantyapadAntodAttatve indrasya zAtanakarmatvaM labhyate / ityevaM veda evAcAyryaiH svarasya pArthakyenAbhidheyapArthakyamAnAtam / tathAhi-'mantro hInaH kharato varNato vA mithyAprayukto na tamarthamAha / sa vAgvajro yajamAnaM hinasti yathendrazatru: kharato'parAdhAt // ' iti / . asatUpakSanirAkaraNapUrvakaM satpakSasamarthanaM nirNaya iti siddhAntamanusRtyoktamevArtha draDhayituM tAvat pUrvapakSapAtinAmabhiprAyamAviSkaroti-idamityAdinA / idaM pradarzitapUrva siddhAntitaM tAtparyyam , svarasyAbhidhAniyAmakatvaM lokAtirikta viSayamityabhidhAnamiti yAvat / (ca) ke'pi / ashmaanaaH| ke'pi / aahuH| kimityaah-'svrH| api / kaakvaadiruupH| sanniti zeSaH / kaavye| vizeSapratItikRt / eva / 'astI'ti zeSaH / udaattaadiruupH| api svara' iti zeSaH / manerbharatasyopacArAttadIyagranthasyetyarthaH / pAThoktadizA pAThaprakAreNeti bhAvaH / zArAdivizeSapratItikRta zRGgArAdiSu vizeSo'nyatamastasya pratItistAM karotIti tathoktaH / 'astI'ti zeSaH / eva / iti ityasmAt kAraNAt / etadviSaya etasya svarasya vizeSapratIkatvasya viSayastatra / udAharaNam / ucitam / eva nAtra ko'pi viprati * 'saza khacako hariH' ityatra zaGkhacakrasaMyogena harizabdo viSNumevAbhidhatta / 'azakhacakro hariH' iti tadviyogena tameva / 'bhImArjunau' iti arjunaH pArthaH / 'karNArjunau iti karNaH suutputrH| 'sthANuM vande' iti sthANuH zivaH / 'sarve jAnAti devaH' iti devo bhavAn / 'kupito makaradhvajaH' iti makaradhvajaH kaamH| 'devaH purAriH (purArAtiH) iti purAriH zivaH / 'madhunA mattaH kokilaH (pikaH )' iti madhurvasantaH / 'yAtu vo dayitAmukham ,' 'dayitA yAtu vo mukham' iti mukhaM sammukham / 'vibhAti gagane candraH' iti candraH zazI / 'nizi citrabhAnuH' iti citrabhAnurvahniH / 'bhAti rathAGgam' iti napuMsakavyaktyA rathAcaM cakram / iti pAThAntaraM prAyo mudritapustakeSu /
Page #77
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| kAkAdaya udAttAdayo vA vyaGgayarUpameva vizeSa pratyAyayanti, na khalu prakRtoktamanekArthazabdasya ekArthaniyantraNarUpaM vishessm| kizca-yadi yaba kvacidanekArthazabdAnAM prakaraNAdiniyamAbhAvAdaniyantritayorapArthayoranurUpasvaravazenaikatra niyamanaM vAcyaM, tadA tathAvidhasthale shlessaannggiikaarprsnggH| na ca tathA, ata evAhuH zleSanirUpaNaprastAve 'kAvyamArge svaro na gaNyate iti ca naye / ' iti / ityalamupajISyAnAM mAnyAnAM vyAkhyAneSu kaTAkSanikSepeNa / pattyavasara iti bhaavH|' iti / idamuktam-'hAsyazaGgArayoH kAyau~ kharau madhyamapaJcamau / Sar3ajarSabhau tathA caiva vIraraudrAddhateSu ca // gAndhArazca niSAdazca kartavyau karuNe rse| dhaivatazcaiva kartavyo bIbhatse sabhayAnake // .. tatra hAsyazRGgArayoH straritodAttaiH, vIraraudrAdbhuteSUdAttakampitaiH, karuNavAtsalye (bIbhatsa ) bhayAnakeSvanudAttasvaritakampitairvarNaiH (svaraiH ) pATyamupapAdayati / ' iti muninirdiSTanayena hAsyazRGgArAdiSu, 'uttarottarasajalpe puruSAkSepaNe tathA / tIkSNarUkSAbhinayana Avege Rndite tathA // parokSasya samAhvAne tarjane trAsane tathA / dUrasthAbhASaNe caiva tathA nirbhatsaneSu ca // sarveSveteSu nityaM hi naanaarssmaashryaa| uccA dIptAhRtA caiva kAkuH kAryyA prayoktubhiH // daSTA naSTAnusAreNa iSTA naSTazrutau tathA / dRSTArthAMkhyApane caiva cintAgraste tathaiva ca // unmAde'sUyane caiva upAlambhe tathaiva ca / yAni saumyArthayuktAni sukhabhAvakRtAni ca // mandrA vilambitA caiva tatra kAkurvidhIyate / yAni syastIkSNarUpANi dIptA coccA ca teSvapi // evaM nAnA''zrayopetaM pAThyaM yojyaM prayoktabhiH / hAsyazRGgArakaruNesviSTA kAkurvilambitA // evaM bhAvarasopetA kAku: kArthyAM prayoktRbhiH // ' iti muniniruktadizA ca kAkUnAmanyatrApi vizeSapratItikRttve, vedamAtre tathA'bhidhAnAnna teSAmmataM jyAyaH / iti / uttarayati-tannetyAdinA / tat 'yaduktaM pUrvapakSiNA' iti zeSaH / na / 'yuktam' iti zeSaH / uppaadyte-tthaahi-svraaH| kaakaadyH| anAdipadaM prakAravacanam / tathA ca-saprabhedA kAkuriti niSkRSTam / vA'thavA |udaattaadyH| Adipadena svaritAdInAM grahaNam / 'ye santi te sarve' iti shessH| vyngyruupm| eva na tvabhidheyarUpamiti bhaavH| vizeSam / pratyAyayanti pratItipathaM nayanti / na khalu na tu prakRtoktaM prsnggaanuprsktm| anekaarthshbdsy| ekArthaniyantraNarUpam / vishessm| dehalIdIpakanyAyena 'pratyAyayantI'ti puurvto'nveti| ayambhAvaH-kAkkAdaya udAttAdayo vA svarA vyaGgayArthapratyAyana eva nimittIbhavanti, na tu saMyogAdaya ivAtrekArthasya zabdasya vizeSapratyAyana iti naiSAmabhidhAniyAmakatvaM vAcyam / iti / kiJca kAraNAntaramapyastIti pradarzyata iti bhAvaH / yadi / yatra / kvacit / 'yenAtinindyacaritena manuSyadharmA samparlAt kavalitA kuTilena hnt| pApena tena sahajena tiraskRtaM mAMzrIrAmacandra ! paripAlaya diinbndho||' ityAdAviti zeSaH / anekArthazabdAnAM 'sahajAdInA'miti zeSaH / prakaraNAdiniyamAbhAvAt / atra 'saMyogAdiniyamAbhAvAditi vaktavye'pi tathA'bhidhAma prakaraNasyAbhidhAniyamane prAdhAnyakhyApanArtham / aniyantritayoH / api / arthayoH 'sodarasvAbhAvikAdirUpayoH' iti zeSaH / atra dvivacanaM sajAtIyavijAtIyatAbhedamAtranimittakam / anurUpasvaravarzana viSakSitAthApasthApanAnu kUlodAttAdyanyatamasvaratantratayeti bhAvaH / ekatraikasmin vivakSite'rtha iti yAvat / niymnm| vAcyaM vAcyatvenApadyateti bhAvaH / kaivaM kSatirityAha- tdaa| tathAvidhasthale 'anuttamayazA loke vilakSaNavilocanaH' ityAdAviti shessH| zleSAnaGgIkAraprasaGgaH / 'anabhimato'pyApadyate'ti zeSaH / nanu kathaM na tatra zleSAnaGgIkAro'bhimata ityAha-na ca na tvityarthaH / tathA 'abhimata' iti zeSaH / AcAyyaiH svarabhede'pi zleSasyAGgIkRtatvAditi bhAvaH / idaM vAkyatAtparyya ca-yadi svarANAmabhidhAniyAmakatvamabhaviSyat, tarhi samAsabhedenaikatraiva yatrAnekArthAbhidhAnamabhimataM tannAbhaviSyat / ataH svarairabhidhAniyamanaM veda eva, na tu kAvye (loke) iti| ata eva-zleSanirUpaNaprastAve zleSasya nirUpaNaM tasya prastAvaH prsngge| 'prakAzakArA' iti zeSaH / aahuH| 'arthabhedena zabda' iti darzane ityabhidhAnAnantaramiti zeSaH / 'kAvyamArga kAvyasya zleSAdimadvAkyavizeSasya mArgoM niruupnnprsnggsttr| svara udAttAdirUpa ityarthaH / na / gnnyte| kharamanapekSyaiva kAvyamArgasyAvasthitatvAt / itiitysminnityrthH| nye| ca [ etena 'arthabhedena zabdabhedaH iti darzane' ityasya samuccayaH ] 'vAcyabhedena bhinnA api zabdA yad yugapaduccAraNena zliSyanti bhinnaM svarUpamapahnavate, sa zleSaH / ' iti zeSaH / iti [asya 'Ahu' rityanenAnvayaH / iti 'asmAt kAraNA' diti zeSaH / upajIvyAnAmAlaGkArikasiddhAntasthApakatayA khapUrvajavaMzyatayA vA''zrayabhU.
Page #78
--------------------------------------------------------------------------
________________ 68 sAhityadarpaNaH / [ dvitIya: AdizabdAt'hametattha eddahametehiM acchivattehiM / eddahamettAvattha eddahamete hiM diaehiM // 10 // ' ityAdau hastAdiceSTAdibhiH stanAdInAM kamalakorakAdyAkArakatvam / evamekasminnarthe'bhidhayA niyantrite yA zabdasya anyArthadhIhetuH zaktiH, sA'bhidhAmUlA vyaJjanA | tAnAm ata eva mAnyAnAm / caNDIdAsAdInAmiti bhAvaH / vyAkhyAneSu / kaTAkSa nikSepeNApAGgapAtenopacArAdAloca nArtha dRSTidAnenetyarthaH / alam / paryAptam, mandaprayojanamiti yAvat / ayambhAvaH- "arthabhedena zabdabhedaH" iti nayena zabdA bhinnAH, 'kAvyamArge svaro na gaNyate' iti nayena ca yugapaduccAraNaviSayatayA yat zliSyanti bhinnaM svarUpamapahuvate 'ekatrunta gataM phaladvaya' miti nayena punaryatrArthAnekatvaM sa zleSa iti siddhAntAnurodhena svarANAmabhidhAniyAmakatvaM na loke'GgIkarttavyam, anyathA zleSasya mUlacchedo durvAraH / svarabhede hi arthabhedaH, arthabhede ca zabdabhedaH, zabdabhede ca zabdabhedasvarUpAnapahnavena 'ekatrantagataphaladvayavat ekazabdagatArthadvaya niSTatvAnutpattiH / iti / atha 'svarAdaya' ityatrAdipada nivezasya svArasyaM darzayati- AdizabdAdiyAdinA / AdizabdAt ' kharAdaya' ityatra paThitAditi zeSaH / 'ehamettatthaNi etAvanmAtrastanikA etAvanmAtrAbhyAM stanAbhyAM sampanneti yAvat / eddahamettehiM etAvanmAtrAbhyAm / acchivatehiM akSipatrAbhyAM netrarUpAbhyAM patrAbhyAmupalakSiteti yAvat / eddahamettAvatthA etAvanmAtrAvasthA / eddahamettehiM etAvanmAtraiH / diaehiM divasakaiH sampanneti zeSaH / atrAyacchandaH // 10 // ' ityAdau hastAdiceSTA''dibhiH / ceSTAssdiM vinA etAvattvAdi pratyAyayi tumazakyatvAdidamuktam / atrAyAdipadenAGgulyAdInAM grahaNam, anyAdipadenAbhinayApadezayorgrahaNam / stanAdInAm / kamalakorakAdyAkArakatvam / Adipadena uccatvapuSTatvAdInAM grahaNam / 'vAcyami' ti zeSaH / idamuktam- 'eddahamettatthaNiA.. ' ityAdI [ kasyAzcit saundaryAtizayazAlinyAH kevalaM zrutaguNagauravAyA nayanaviSayamanupetAyAH pariNetukAmena kenApi rAjakumAreNa avasthAssdau pRSTe kasyApi dUtasyoktau ] kamalakorakAkAreNa hastAbhinayena stanayo:, padmadalAkAreNa netrayoH, uccatApuSTatAprakarSa pradarzakAreNa sundayI uccatApuSTatayoH aGgulyaGkadhAraNAdyAkAreNa hAyana divasasaGkhyayozca parimANavizeSe buddhistha ( etAvanmAtrAMzabhUta) mAtrapadazaktyA niyamanam / 'itaH sa daityaH prAptazrIrteta evAIti kSayam / viSavRkSo'pi saMvaddha svayaM chetumasAmpratam // ' ityatra ( kumArasambhavIye paye ) tu svahRdayasparzanarUpeNa hastApadezena vaktarIdaM zabdasya zakterniyamanam / iti / atha phalitamAha - evamityAdinA / evaM niruktaprakAreNa / ekasmin 'vivakSita' iti zeSaH / arthe / abhidhayA 'saMyogAdisAcivyena' iti zeSaH / niyantrite niyamyopasthApita ityarthaH / satisaptamIyam / yA / zabdasya 'anekArthasye' ti zeSaH / anyArthadhIheturanyo niyantritAd vyatirikto'sAvarthastasya dhIrbodhastasyA hetuH kAraNasvarUpeti bhAvaH / zaktiH / sA / abhidhAmUlAsbhidhAmUlamasyAstAdRzI / vyaJjanA / 'kathyata' iti zeSaH / idamavadheyam - ekasmin eva samaye camatkArAya yatrArthodbhAvo'pekSitaH, yazcaM zabdazaktyA sAkSAd vAcyaH sannavatiSThate sa sarvaH zleSasya viSayaH, yatra tu pRthakpRthak samaye camatkArAyAnekArthodbhAvo'pekSito'pi zabdazakteH sAmarthyAkSipta eva yazcamatkurute tatra sa vyaJjanayaivonnIyate / ata evAbhidhAyAM viratAyAM vyaJjanAyA vyApAraH saJcarate / yathoktaM dhvanikArai: - 'yatra zabdazaktyA sAkSAdalaGkAro vAcyaH san pratibhAsate sa sarvaH zleSaviSayaH / yatra tu zabdazaktyA sAmarthyAkSiptaM vAcyavyatiriktaM vyaGgayamevAlaGkArAntaraM prakAzate sa dhvanerviSayaH / ' iti, 'zleSe dvayorarthayorvAcyatvam, ekakAlatvaM ca, iha (dhvanau) tvekasya vAcyatvam, aparasya vyaGgayatvambhinnakAlavaM ca / ' iti gaGgAdharakAraizca / iti / 1 etAvanmAtrastanikA etAvanmAtrAbhyAmakSipatrAbhyAm / etAvanmAtrAvasthA, etAvanmAtrairdivasaiH // ' iti saMskRtam /
Page #79
--------------------------------------------------------------------------
________________ 69 paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / yathA mama tAtapAdAnAM mahApAtracaturdazabhASAvilAsinIbhujaGgamahAkavIzvarazrIcandrazekharasA. ndhivigrhikaannaam| 'durgAlacitavigraho manasija sammIlayaMstejasA, prodyadrAjakalo gRhItagarimA vizvagvRto bhogibhiH / nakSatrezakRte kSaNo girigurau gADhAMruciM dhArayan gAmAkramya vibhUtibhUSitatanU raajsyumaavllbhH||11||' udAharanAha-yathetyAdi / mama vizvanAthasyetyarthaH / tAtapAdAnAM pitRcaraNAnAm / atra pAdazabdaH pUjyArthaH / ythoktm| 'ekatvaM na prayuJjIta gurAvAtmani cezvare / uttamAnAM svarUpaM ca pAdazabdena paThyate // ' iti mahApAtra (pradhAnAmAtya)caturdazabhASA (mAgadhyAdibhASA ) vilAsinIbhujaGga (jAra ) mahAkavIzvarazrIcandrazekharasAndhivigrahikANAM sandhivigrahavidhAnAvidhAnayordakSANAM.) 'kRtA' viti zeSaH / yathA _ 'durgAlacitavigrahaH' ityatreti zeSaH / durgAlavitavigraho dugaiIrata evAyAntyAH zatrusenAyA vinAzAya kAritairdRDhaH sazastrasainyAvAsavizeSairalavito'vyavahito vigrahaH saGgrAmo yasya saH, durgAzrayamantaraiva yoddhetyarthaH / yadvAdurgayA pArvatyA ladhita AkrAnto'dhikRta iti yAvad vigrahaH zarIraM yasya saH (arddhAGgatayA pArvatyA aGgIkArAdidamuktam) 'durgomAnIlyoH strI, durgame triSu / ' iti, 'vigrahaH kAyavistAravibhAge nA, raNe'striyAm / ' iti ca medinI / tejasA dIptyA kAntyeti yAvat , yadvA-tRtIyanetrotthena jyotiSA / 'tejaH prabhAve dIptau ca bale zukre'pI'tyamaraH / manasijaM kAmam / zamvarArirmanasijaH kusumeSurananyajaH / ' ityamaraH / sammIlayan adhikSipan, yadvA-saMharan / 'sthita' iti zeSaH / kAntyA madanasya parAjetA, tejasA madanasya dagdhA vetyarthaH / prodyadrAjakalaH prodyantI prakarSaNollasantI rAjakalA rAjJaH kalA rAjocitamaizvaryya cAturyya vA yasya saH' pracaNDapratApazAlI rAjanItijJapravaro vetyarthaH / yadvAprodyantI sakalaGkatvakSayiSNutvadoSAparAmRSTatayollasantI rAjakalA candrakalA yasya ( lalATe) saH, arddhacandrazekhara iti bhAvaH / 'rAjA prabhau ca nRpatau kSatriye rjniiptau|' iti medinii| 'proktA kalA strIcandreza-mAtre zilpe ca paattdhe| kAlamAne mUlavRddhau' iti gopAla: / gRhItagarimA gRhIto'dhikRto garimA gurutvaM pUjyatvaM yena saH, sarva rAjacakra parAjitya pUjyatvaM prApta iti bhAvaH / 'agRhItagarime' ti pAThe tu na gRhIto garimA svasmin pUjyatvamUlo garvaH yena saH, ityarthaH / anyatra garimNA' gRhIta iti gRhItagarImA / 'vA''hitAnyAdiSu / ' 2 // 2 // 37 iti pUrvanipAtaH / garimNA svayaM sevita iti bhAvaH / pAThAntare tu-na gRhItaH svIkRtaH kenApyAdato garimA gurubhAvaH ajJAnanivartakatvAdipuraskRtapUjyatvasambhAro yasmAt yadapekSayA'nyasyeti tathokta iti bhAvaH / 'priyasthirasphirorubahulaguruvRddhasRpradIrghavRndArakANAM prasthasphavabahigarSitradAdhivRndAH / ' 6 / 4 / 157 iti gurorgarAdezaH / bhogibhiH kSudranRpaiH sarvA / 'bhogI bhujaGgame'pi syAdrAmapAtre nRpe pumAn / ' iti medinI / viSvak sarvataH / vRtaH pariveSTitaH / nakSatrezakRte nakSatrANAmIzo'dhipatizcandrastasya kRte tadartham / kSaNa utsAharUpazcandravaMzyatayA candrasyAmodayitRtvanirbAdham / 'atha kSaNa uddharSaH..' ityamaraH / yadvA-nakSatrezavat kRte kSaNazAntadRSTiH / kRtamIkSaNaM dRSTibhakteSu yena sa kRtekSaNaH / 'IkSaNaM darzane dRzi / iti medinii| gurau mAnyAyAm / giri vANyAM vAkya iti yAvat / giri gAnAdirUpAyAmbhAgavatacAratakIrtanarUpAyAM vA vAci, gurau 'ceti zeSaH / yadvA-samasta evAyaM pAThaH, tathA ca-gireH parvatasya kailAsasyeti yAvat , gururadhIzastatra, kailAsAdhIze mahAdeva iti bhAvaH / parvatAdhIzatvaM ca tasya 'girIzo girizo mRddH|' ityamarAyuktyA viditacaram / girINAM pUjyAnAM guruH pUjyaH tatra, paramAtmanItyarthoM vA / anyatra-girINAM parvatAnAM gururadhipatistatra, himAlaye ityarthaH / himAlayasya parvateSu mukhyatvaM 'sthAvarANAM himAlayaH / ' 'himAlayo nAma nagAdhirAjaH' ityAdyaktyAprasiddham / asamastapAThe tu-giri 'omityudgIthamupAsIte' tyAdyuktyA oGkArarUpAyAM vAci, gurau mahati nirvizeSe brahmaNIti yAvat / 'ceti zeSaH / 'gIrvAgvANI srkhtii|' ityamaraH / 'gurustriliGgayAM mahati durjarAladhunorapi / pumAniSekAdikare pitrAdau suramantriNi // ' iti medinii| 'giriH, pUjyekSiruji knduke| zaile gaireyake gIrNAvapI'ti haimaH / atra viSaye saptamI / gADhAmatyantaM ghanarUpeNAvasthitAm / ruci prItiM prakAzaM vA / 'ruciH strI dIptau shobhaayaambhissvnggaabhilaassyoH|' iti medinI / dhArayan sthApayan / vibhUtibhUSitatanurvibhUtyA sampadA muktAbharaNAdineti yAvat bhUSitA tanuH zarIraM yasya saH / yadvA-vibhUtyA
Page #80
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAhityadarpaNaH / [ dvitIya: atra prakaraNena abhidheye niyantrite umAvallabhazabdasya umAnAmmrI mahAdevI tadvallabhabhAnudevanRpattirUpe niyantrite vyaJjanayaiSa gaurIvallabharUpo'thoM bodhyate / evamanyat / 70 bhasmanA vibhUtibhyAM vyAptisantatirakSaNAbhyAM vA bhUSitA tanuH zarIram, upacArAtsvarUpamiti vA yasya tathoktaH / 'vibhUtirhastizRGgAre bhasmaizvayryodbhaveSu ca / ' iti gopAlaH / vibhavanaM vibhUH 'sampadAdibhyaH kvip / vayanamavanaM veti UtiH / ' 'UyI tantusantAne,' 'ava rakSaNe' ityasmAdvA tini rUpamidam, kintvavate: 'jvaratvara strivyavimavAmupadhAyAzca / ' 6 / 4 / 20 ityU / ' tanuH kAye tvaci strI syAt' iti medinI / umAvallabha umAyAstannAmnyA mahArAiyAH, anyatra bhagavatyAH pArvatyAH vallabhaH priyaH patiriti yAvat / 'vallabho dayite'dhyakSe salakSaNaturaGgame / ' iti medinI / gAM pRthivIm, anyatra vRSabhaM nandikezvaramiti yAvat / 'svargeSupazuvAgvajra diGnetraghRNibhUjale / ' ityamaraH / Akramya vazIkRtya, anyatra upavizya / rAjati vibhAti / atra zArdUlavikrIDitaM vRttam, tallakSaNaM coktaM prAk // 11 // iti / lakSyaM saGgamayati-atretyAdinA / atrAsminnudAhRte padya iti yAvat / umAnAmmrI / mahAdevI mahatyasau devI abhiSiktA rAjJIti tathoktA / 'devI kRtAbhiSekAyA' mityamaraH / tadvallabhabhAnudevanRpatirUpe tasyA umAyA mahAdevyA iti yAvat vallabhaH patiH, so'sau bhAnudevanRpatistadrUpe / umAzabdasya / abhidheye'bhidhayA pratipAdye'rtha iti yAvat / prakaraNena rAjastavanapara kAvyasamvandhitayA'sya payasya rAjastavanamAtrapareNa prastAvena / niyantrite 'saMyogo viprayogazcetyAdyuktadizA niyamyodbhAvite satItyarthaH / gaurIvallabharUpo gauryA umAparaparyyAyAyA mahAdevyA vallabhaH priyaH zaGkara iti yAvat tadrUpaH / arthaH / vyaJjanayAsbhidhAmUlayA vyaJjanAzaktyeti bhAvaH / eSa / bodhyate / idamuktam - ekatra umAyA devyA vallabho rAjA, anyatra zaGkara ityarthaH, atrAdyo vAcyaH antyaH punarvyaGgayaH / ata vAdyasya prAkaraNikatvam, anyasyAprAkaraNikatvam / tathAhi 'durgAlaGghitavigrahaH' ityAdInAmanekArthAnAM padAnAM prakaraNena - prAkaraNike tasmin rAjJi tadanvayayogye'rthe ca abhidhAyA niyantritatve'pi sahRdayAnAM hRdaye pratibhAsAmarthyAt mahezvarasya tadanvayocitasya cArthasya pratItiryA, sA vyaJjanayaiva sampAditeti aprAkaraNikasya dvitIyasyArthasya tAtparyaviSayasyApi tAtparyagrAhakaprakaraNAdyasadbhAvAt vyaGgathAvabodhaviSayatvam ubhayorapyetayorarthayormiMtha ekavRntagataphaladvayavadekatraiva samullAse upamayopameyabhAvaH punarvyajyate, anyathA'sambaddhayostayorbodhakatvapArthakyena vAkyabhinnatvamApadyeta / anubhUyamAnasya ca sAdRzyottambhitopamA''svAdasya vyavaccheda eva syAt / iti / idaM bodhyaM ca bhAnudevarUpamartha prakaraNasAcivyena upasthApyAbhidhAyA viratatvAt, lakSaNAyAzca mukhyArthabAdhahetukatayA mukhyArthabAdhasya ca prakRte'sambhavAt tAtparyAyAzcAbhihitalakSita saMsargamAtrabodhana niyatatvAt yA hi prakRte dvitIyArtha pratItistaddhetubhUtA turIyA vyaJjanaiva vRttiH / na cArthabhedena zabdabheda' iti nayena atrApi zabdadvaividhyamaGgIkAryyam, evaM ca arthayoH sAjAtyAbhAvAnnApyaikAtmya bhrAntiH taditi tena tena zabdena taMtamarthamupasthApya prAthamikAyAmabhidhAyAM viratAyAm, aparA bodhayatu nAma tena tena dvitIyamartham / kiM vRttyantarakalpanA''DambareNeti vAcyam, tayordvayorevArthayorabhidheyatve pUrvapazcAdbhAvasyAnaiyatyApatteH dvitIyArthabodhane ca 'dhamikalpanAto varaM dharmmakalpane' ti nayena zabdadvaividhyakalpanApekSayA'parasyA vRttereva kalpanaucityAca 'upasthitaM parityajya anupasthitakalpane bhAnAbhAva' iti nayena tathA nirvAhasya dUSitatvAcca / iti dik / evamudAhRtyodAharaNAntaraviSaye prAha- evamityAdi / evam | anyat, 'udAharaNamUhya' miti zeSaH / yathA - 'adhigamya jagatyadhIzvarAdatha mukti puruSottamAsataH / bacasAmapi gocaro na yaH sa tamAnandamavindata dvijaH / ' iti / atra hi kasyacidrAhmaNasya muktervarNanaM kevalaM pratIyate / yadi tu evaM yathedaM vyaGgayodAharaNaM tathA anyat avyaGgayamityarthaH, tadA- 'bhajante bhAratIlakSmIpArvatyo yAnanantaram / gurUn devIsahAyAMstAn praNamAmi punaH punaH // ' iti / asya hi maGgalAcaraNaparipUtatayA gurordevIsahAyasya brahmAdInAM ca devAnAM smaraNAbhidhAnaparatvam idaM mama /
Page #81
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / lakSaNAmUlAmAha-- ___28 lakSaNopAsyate yasya kRte tattu prayojanam / yayA pratyAyyate sA syAd, vyaJjanA lakSaNA''zrayA // 18 // 'gaGgAyAM ghoSa' ityAdau jalamayAdyarthabodhanAdabhidhAyAM, taTAdyarthabodhanAcca lakSaNAyAM, viratAyAM yayA zItalatvapAvanatvAdyatizayAdirbodhyate, sA lakSaNAmUlA vynyjnaa| atha lakSaNAmUlAM lakSayituM pratijJAyopakramate-lakSaNAmUlAm / Aha-28 lakSaNetyAdinA / 28 yasya / kRte ( idamavyayam ) / lakSaNA 'prayojanavatI' ti zeSaH / upAsyate zabdavRttitvenAGgIkriyate / tat / tu prayojanam / pratyAyyate / sA / lakSaNAzrayA lakSaNA''zrayo yasyAHsA / vyaJjanA / syAt // 18 // __ atredaM pratibhAti-'gaGgAyAM ghoSa' ityAdau mA bhUdabhidhAprasaGgaH, mukhyArthabAdhasya sadbhAvAt , gaGgAdipadasya gaGgA''. ditIrAdau ca saGketitatvAbhAva ityAstAM lakSaNA'pi sampravRttA vRttiH| saiva yadi gaGgA''dipadasya gaGgA''ditIrAdyarthamupa. sthApyopasthApayantyeva vA zItalatvapAvanatvAdyarthamupasthApayet tat kiM vyaJjanayA'parayA vRttyA, kintu-lakSaNA'sau mukhyArthabAdhe bAdhitamukhyArthamanusRtya rUDheH prayojanAdvA pravartate, na tataH sA tIrAdyarthamupasthApya zItalatvapAvanatvAdyarthamapi prabhavatyupasthApayitum / gaGgA''dipadaM hi ghoSAdyadhikaraNatvAsambhave yathA tIrAdau sabAdhaM, tathA tatrApi lakSye cetsyAtsabAdhaM, lakSayet tatprayojanam / na ca lakSyo mukhyo'rthastIrAdiH, na punastasya kazcidvAdhaH, na ca tasya zItalatvapAvanatvAdinA kazcit sambandhaH, na ca prayojane tasmin kimapyavaziSyate prayojanama, yena tadAzritya prabhavet sA, prayojane prayojanamapyanyaditi cet ? bhavedAnavasthyam, na ca zItalatvapAvanatvAdiviziSTasyaiva tIrAderlakSaNayA prathamato bodha iti vakta zakyam, hetvasadbhAve tasyA evApravRtteH / na ca tarhi rUDhirevAstu heturiti vAcyam, 'gaGgAtIre ghoSa' ityAdyapi vaktaM zakyatvAt , prayojanaM ca bodhayituM vRttyantarasvIkArasya virahAcca, ghoSAdyadhikaraNatvAdyasambhave tIrAdAveva lakSaNAyAH pravRttezca / na ca 'gaGgAtIre ghoSa' ityAdiprayogApekSayA 'gaGgAyAM ghoSa' ityAdiprayoge zItalatvapAvanatvAdivaiziSTayarUpasyAdhikasyArthasya pratItiH prayojanaM syAddheturiti vAcyam / lakSaNAjanyajJAnaviSayasya tIrAdeH prayojanIbhUtajJAnaviSayeNa zItalatvAdinA sahAnvayAnupapatteH nahi jJAnAd jJAnasya, viSayAt phalasyeva vibhinnatvAdekakAlabhavatvaM sambhavati, ityavazyaM tatra tadA vRttiH svIkAryyA, ityevaM cet ? lakSaNAmUlA vyanjanoddIptarUpA / ata eva zItalatvapAvanatvAdirUpaM sarva prayojanaM vyaGgyam / lakSyaM punaH zakyasambaddham (tIrAdi) ityanaikAtmye'pi etasya zItalatvapAvanatvAdibodhanimittameva, rUDherapi tatsambhavAt / atha lakSaNayA pratipAdya tIrAdau zItalatvAdibodhanarUpaM yat prayojanaM vyaGgyamantareNa nAnyat / iti tatra lakSaNAmUlA vyajanA nAma vRttiH / iti / khayamapi tadeva nidarzayati-'gaGgAyAM ghoSa' ityAdinA / 'gaGgAyAm / ghossH|' ityAdau 'vAkya' iti zeSaH / jalamayAdyarthabodhanAjalamayAdyarthabodhanaM kRtvA / * jalamayAdhikaraNako grAmavizeSa ityAdyartha bodhayitveti bhAvaH / abhidhAyAm / viratAyAM viratavyApArAyAM satyAm / tathA-taTAyarthabodhanAt taTAdyarthabodhanaM kRtvA / lyapo lope pnycmii| lakSaNAyAm / lakSaNavRttau viratAyAmityarthaH / 'tathaivaM vAkyatAtparyya bodhayitvA tAtparyyavRttAvapi viratAyA' miti zeSaH / yyaa| zItalatvapAvanatvAtizayAdiH 'lakSyamANasya tIrAde' riti zeSaH / bodhyate / sA / lakSaNAmUlA / vyaJjanA 'turyA vRtti' riti zeSaH / idaM niSkRSTam-yAni prayojanamUlAyA udAharaNAni darzitAni, tAni khalu tanmUlAyA vyajanAyA api ayAni / yathA vA-'badhAna drAgeva draDhimaramaNIyaM parikara, kirITe bAlendu vinimaya punaH pannagagaNaiH / na kuryyAstvaM helAmitarajanasAdhAraNadhiyA, jagannAthasyAyaM suradhuni! samuddhArasamayaH // ' ityaadi| atra hi jagannAthapadasyAtyantaM pApiSThamartha bodhayitvA lakSaNAyAM viratAyAM, taditarApekSayA tasya suradhunImAtrazaraNatvamata evAsyAvazyaM rakSaNIyatvAtizayo vyajanayA bodhyate / iti dik|
Page #82
--------------------------------------------------------------------------
________________ smhitydrpnnH| [dvitIyaHevaM zAbdI vyaJjanAmuktvA''rthImAha 29 vaktRboddhavyavAkyAnAmanyasannidhivAcyayoH / prastAvadezakAlAnAM kAkozceSTA'dikasya ca // 19 // vaiziSTyAdanyamarthaM yA bodhyetsaa'rthsmbhvaa| vyaJjaneti smbdhyte| tatra-vaktR-vAkya prastAva deza-kAla-vaiziSTaye yathA mama'kAlo madhuH, kupita eSa ca puSpadhanvA, dhIrA vahanti ratikhedaharAH samIrAH kelIvanIyamapi vajulakuJjamaju-rdUre patiH kathaya kiM karaNIyamadya // 12 // ' evaM zAbdIvyaanAyA nirUpaNaM samApya ArthI nirUpayitumupakramate-evamityAdinA / evaM niruktaprakAreNa / zAbdI zabde vAcake lakSake vA bhaveti tAM tathoktAm / 'tatra bhavaH / ' 4 / 3 / 5 ityaN / 'ttiddddhaannny..|' 4 / 1 / 15 iti GIp / dhyaanaam| uktvA kathayitvA nirUpyeti yAvat / arthe vAcye lakSye vA bhavA tAM tathoktAm / 'vyaJjanA' miti pUrvato'nveti / Aha-lakSyalakSaNanirUpaNAbhyAM nirUpayatItyarthaH / 29 vaktaboddhavyavAkyAnAmityAdinA / 29 vaktaboddhavyavAkyAnAM vaktA (yaH kazcit kaJciduddhodhya khayaM vA vaktIti tathoktaH) ca boddhavyaH (yamuvodhyo'nyo vakti) ca vAkyaM (padasamudAyavizeSaH ) ceti teSAm / anyasanidhivAcyayoH anya (vaktRboddhavyavAkyAtirikta) sannidhizca vAcyo'rthazceti tayoH / atra vAcyapadaM lakSyasyApi lakSakam / prastAvadezakAlAnAM prastAvaH (prakaraNam) ca dezaH (upavanAdiH) ca kAlaH (vasantAdiH) ceti teSAm / kAkordhvanivizeSasya / ceSTA''dikasya / AdinA-izitAdInAM grahaNam / ca (idaM smuccyaarthmvyym)| vaiziSTayAta viziSTabuddhiniyAmakAt sambandhavizeSAt / tadAzrityeti yAvat / yaa| anyamabhidhA''divRttitrayAdiviSayam / artham / bodhayet / saa| arthasambhavA'rthamUlA / 'vyaJjaneti zeSaH / idaM phalitam-vakAdInAM pratyekaM vA anyathA vA vaiziSTayAdabhidhA''divRttyaviSayIbhUtasya kasyacidarthasya prakAzikA''rthI vyaJjanA nAma tur2yA vRttiH / iti // 19 // kArikA'rtha spssttyitumaah--vyanaa| iti 'pada 'miti zeSaH / sambadhyate'nugamyate'nuvartate iti thAvat / iti / udAharati-tatretyAdinA / tatra teSu vakrAdivaiziSTayeSu madhya iti yAvat / vakta-vAkya, prastAva,-deza-kAla-vaiziSTaye 'sati vyaJjanA' iti zeSaH / ythaa| mama mat (vizvanAtha) sambandhini-'kAlo madhuH..' ityatreti zeSaH / 'essH| madhuH vasantaH / 'madhuH puSparase kSaudre madye nA tu madhudume / vasantadaityabhiccaitre syAjjIvantyAM tu yossiti||' iti medinii| kAlaH samayaH / kupitaH / klezahetukaH santrapasthita ityrthH| 'vartata' iti zeSaH / etenA- . syApayAnaM kartumazakyamiti sUcitam / ca tathA / ata eva-'kupitaH' iti 'eSa' iti ca pUrvato'nuvartate / pusspdhnvaa| puSpANi azokAdisambandhIni prasUnAni eva dhanuryasya tathoktaH / 'vA saJjJAyAm' 5 / 4 / 133 // ityanaG / 'puSpadhanvA ratipati' rityamaraH / idaM bodhyam-vasantamadanayoramUrtatve'pi kupitatvaliGgena pratIyamAnatAmetatpadaM vizadayati / iti 'kampayatIti zeSaH / evam-dhIrA acaJcalAH / buddhivRtterapi kSobhakA iti tu vAstaviko'rthaH / 'dhIro dhairyAnvite svaire budhe iti medinii| dhiyaM buddhivRttimIrayantIti vA dhiiraaH| ata eva-ratikhedaharA ratervilAsasya khedaH zrama upacArAt tajjanyaH svedastasya harA nivartakAH / ratiH strI smaradAreSu rAge surtguhyyoH|' iti medinii| vacanavipariNAmena'kupita eSa'ityanayoradhyAhAre-kupitA ete iti niSkRSTamiti bodhyam / samIrA vAyavo virahijanasyAtyantamasahyA malayacandanagandharUpaviSodgAriNo vAtA iti yAkt / samIrayantIti samIrAH / 'samIra
Page #83
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| 73 atraitaM dezaM prati zIghraM pracchannakAmukastvayA preSyatAmiti sakhI prati kayAcid vyanyate / bodhavyavaiziSTaye yathA 'niHzeSacyutacandanaM stanataTaM nirmuSTarAgo'dharo, netre dUramanAne pulakitA tanvI taveyaM tanuH / mArutamarujjagatprANasamIraNAH / ' ityamaraH / vahanti / iyamadhyaSitA / kelIvanI kelyAH kele. krIDAyA iti yAvat banI upavanaM vATiketi yAvat priyaramaNamAtropayoginirjanatAramyaM zubhavanamiti bhAvaH / atra kelizabdAt 'kRdikArAdaktinaH / ' iti GIS / vanazabdAt tu 'SidgaurAdibhyazca / ' 4141 iti GISa / 'suvanI sampravadatpikA'pikA'ityAdi. prayogadarzanAt vanIzabda upavanavAcakaH / api / atrApinA vasantAderanAtmIyatayA kadAcidakRtAparAdhatve'pi yujyatAM nAma kupitatvaM duHkhAvahatvaM vA, kintu asyA vanyA AtmIyatve'pi mamAparAdhAbhAve'pi ca yaddaHkhAvahatvaM, tadurdaivanirghAtaeveti dyotyate / kathametasyA duHkhAvahatvamityata Aha-vajulakuJjamajurvajulAnAmazokAnAM kuJjo nikuJjaH (na tu ekakaM dvikaM trikaM veti bhAvaH) tena majuH sundrH| 'vajulo'zoka'ityamaraH / 'kujoDa hanau dante'pi dantinAm / ' iti medinI / 'manojJaM maJju majulam / ' ityamaraH / he sakhi ! etena rahasyanivedanayogyatvaM sUcyate / patiH pariNetA, na tu priyaH / ata eva-dare / 'sthita'iti zeSaH / kAryApadezena patimipahAya kApi dUre gata iti bhAvaH / ataH-adya evaM durdaivajAtabhogAnAmekadaivopasthApake'smin divasa iti bhAvaH / kim / karaNIyam, yasmin kRte kathamapi jIvitAvazeSA'vatiSTheyeti bhAvaH / iti-kathayopadiza / idaM bodhyam-ya evonmAdakaH sa eva viyoge duHsahaH, taditi sarve'pi vasantAdayo'mI duHkhAvedakatayA kopaprakaTakAH, yujyate caivaM vasantasyAvasthAne tatsAhAyyena pracaNDatvaM kAmasya, tatsahAyakAnAM samIrAdInAM ca, yatra ca kAmasya zaravaNaM kiM punastatra tasya pracaNDatvabhUyastvasya; evaM sati prANApahAnopasthitau anyat kiM karaNIyam, yathA prANA na nazyeyustathaiva karaNIyam , satyAyuSye punardhAdeH kartuM zakyatvAt prANAnAM ca sAmpratamavasthAnopAyaH kevalaM madanopazamaH,asau ca patyurasadbhAve paraprasaGgenaiva sambhavediti kasyAzcit kAminyAH sakhIM pratyuktiriyam / ' atra vasantatilakaM vRttam , tallakSaNaM yathoktam, 'uktaM vasantatilakaM tabhajA jagau gaH / ' iti // 12 // ' / atrodAharaNIyaM darzayati-atretyAdinA / atrAsminnudAhRte padya iti yAvat / 'etamadhiSThitamityarthaH / dezam / prti| zIghaM yAvat prANAnna jahAmi tatpUrvameva, na paramiti bhAvaH / pracchannakAmukaH pracchannaM kAmayata iti tathoktaH / tvayA sakhyA / preSyatAM prApto vidhIyatAm / ' iti 'eva' miti zeSaH / sakhIm / prati / kayAcit kAminyA vyajyate vyaktaH kriyate 'dyotyata' iti pAThAntare'pyayamevArthaH / avadheyamidam-uddIptakAmA viyoginI vakrI, sa ca sudUre tasyAH patiH, yena saha patitvA'pi kAlamapanayet / kAmasAyakAnAm (vajhulAnAm ) ca janmabhUmeraizvaryollAsakaH surabhiH samayo'yaM, tena kAmasAyakAnAM kSayAsambhavo'pi yujyata eva, kAmaM ca pracaNDayituM samIrA apyete tvarayanta iva vahanti, kAmasAyakAzcAzokAdipuSpamayA api 'unmAdanastApanazca zoSaNaH stambhanastathA / sammohanazca kAmasya paJca bANAH prakIrtitAH // ' ityuktadizA svabhAvato'tibhISaNAH / Ta bodhyate, tathA ca-atra vazyA viyoginyAH kAmukAyA vaziSTayena, vAkyasya 'kAlo madhuH' ityAdirUpasya, prakaraNasya 'samprati kathaM kAlo'panIyate' ityevamanumeyasya sakhIpraznasyottarAbhidhAnarUpasya dezasya janAntarAsaJcAratayA keliyogyasya kuJjavanasya, vasantasya ca samayasya vaiziSTayena kAmukasyAnayananivedanamabhivyajyate / iti / yathA vA mama-'priyayA'pi tayA nivAritA kamalaM hanta gRhItavatyaham / bhramareNa khalena hA punaH paridaSTA skhalitA'smyacetanA // ' iti, atra kasyAzcidbhAyA vazyA vaiziSTayena parasambhogagopanaM vyajyate / iti / atha boddhavyavaiziSTayena vyaJjanAmudAharati-bodavya...ityAdinA / boddhavyavaiziSTaye / yathA / 'vyAne ti zeSaH / 'niHzeSacyutacandanaM..' iti / 'he dUti ! sandezahAriNi / etenAsyAH parapratAraNakartRtvaucityaM naisargikamityAveditam / tava dUtyA na tu sakhyA ityarthaH / evaM ca-dUtyAH sambhavannapi kvacit sakhItvabhramo'pAkRtaH / stanataTaM stanayoH kucayostaTaM prAntasama
Page #84
--------------------------------------------------------------------------
________________ 74 sAhityadarpaNaH / mithyAvAdini ! dUti ! bAndhavajanasyAjJAtapIDA''game !, vApIM nAtumito gatA'si na punastasyAdhamasyAntikam // ' [ dvitIya: atra - ' tasyAntikameva gatA'sI 'ti viparItalakSaNayA lakSyam, tasya ca ' rantum' iti vyaGgayaM pratipAdyaM dUtIvaiziSTyAd bodhyate / deza: / nizzeSacyutaM candanaM niHzeSaM niravazeSaM yathA bhavettathA cyutaM skhalitaM candanaM yasmAd yasya vA tathoktam / na tu vakSaHsthalaM, na vA sandhyAdirUpanimnonnatabhAgaH / vApIgatAnAmanekeSAM yuvajanAnAM sammardena trapApAravazyatayA ca aMsadvayalagnAprasvastikIkRtAbhyAM bhujAbhyAM punaHpunaH stanayostaTasyaivonnatatayA parAmarzAt stanataTaM cyutacandanamityuktam, na tu cyAvitacandanaM nApi kSAlitacandanaM vA tatrApyanavakAzAt iti bhAvaH / anyatra tu stanataTasyaiva muhurmardanAt, sandhyAdau ca nAyakakaraparAmarzAsambhavAt tattathAbhUtamiti bodhyam / evam adharo'dharoSThaH / nirmRSTarAgo niHzeSaM yathA syAttathA na tu kiJcinmRSTaH zuddhaH rAgastAmbUlaraktimA yasya tathoktaH / adharoSTha syaivottAnatayA tatraiva bahalajalasambandhAt, na tUttaroSThasya; nyubjatayA tasya jalAsamparkAnnirmRSTarAgatvamiti bodhyam / anyatra tu adharoSThasyaiva vAtsyAyanA - yuktanayena cumbanavidheH sambhavAt uttaroSThasya ca cumbana vidherniSedhAttathoktamiti bodhyam / tathA netre / dUraM na tu tayorantaH / ata eva - ' dUraM prAntabhAge' iti vyAcakhyuH / anaJjane nAJjanaM yatra tathokte kajjalarahite ityarthaH / snAnAvasare netrayormudraNAt madhye salilapravezAsambhava iti prAntabhAga eva netrayoranaJjanatvamabhihitamiti bodhyam / anyatra tu netrayoH prAntabhAga eva cumbanaM vihitamanyatra ca tanniSedha iti tathoktamiti bodhyam / kiJca - iyaM dRzyamAnA'ta eva anapacanIti bhAvaH / tanuH zarIramityarthaH / ' tanuH kAye tvaci strI syAt triSvalpe virale kRze / ' iti medinI / ta vI kRzA zaityodrekAt tatra yuvajanantrapAvazAdvA saGkuciteti yAvat / ata eva - pulakitA romAJciteti, upacArAt kampamAneti vA bhAvaH / pulakA jAtA asyA tathAbhUtA / 'pulakaH kRmibhede prastarabhede ca maNidoSe / romAJce haritAle gajAnnapiNDe ca gandharve // ' iti medinI / anyatra tu kRzAtvaM suratazramAt, pulakitAtvaM ca tadAnImadbhutAnandollAsAt nAyake vA'nurAgodrekAditi bodhyam / ata eva - mithyAvAdini ! 'mayA tat savidhamupetyAnekazaH prArthito'pi nAyA' iti asatyabhASiNi ! bAndhavajanasya madrUpasya suhRjjanasyeti bhAvaH / badhnAti sneheneti bandhuH bandhureva bAndhavaH / 'bAndhavo bandhumitrayoH / ' iti haimaH | ajJAtapIDA''game ! ajJAtaH svamanorathapUrti paratayA jJAto'pyajJAta iva kRta iti bhAvaH pIDA''gamaH klezopasthitiryayeti tathokte / ito matsakAzAt / snAtuM snAnArtham / vApIM vApikAm / gatA / asi / tvam / na punarna tvityarthaH / tasya bahudhA kRtAparAdhatayA prasiddhasya / ata eva - adhamasya nAnAklezAvaha karmakAriNa ityarthaH / antikaM samIpamityarthaH / ' upakaNThAntikAbhyarNA vyagrA' ityamaraH / 'gatA'sI 'ti dehalIdIpanyAyenAtrApyanuSajyate / nAyakamAnetuM preSitAM tamanAnIya taM svayaM sambhujyAyAtAM 'mayA bahu prasAdito'pi nAyAta' iti nivedayantIM dUtIM prati tatsarvamavagamyApi vApyAM snAnakAryyajanya cihna prakAzanApadezena sambhogamudbhAvayantyAH kasyAzcit vidagdhAyA uttamAyA nAyikAyA uktiriyam / amaruzatakasyedaM padyam / atra zArdUlavikrIDitaM vRttam, tallakSaNaM coktaM prAk 11 pRSThe // 13 // iti / athodAharaNIyaM sUcayati - atretyAdinA / atrAsminudAhRte padya iti yAvat / ' tasya / antikaM samIpam / 'tadantika' miti pAThAntare'pyayamevArthaH / eva / gatA / 'athAgate 'ti zeSaH / asi / iti / 'tAtparyya' miti zeSaH / viparItalakSaNayA vApIgamananAya - kAntikagamanAbhAvAbhidhAnato viruddhasya nAyakAntikagamanavApIgamanAbhAvarUpasyArthasya bodhikayA lakSaNayeti bhAvaH / 'kartRkaraNayostRtIyA / ' 2 / 3 / 18 iti tRtIyA / lakSyaM bodhyam / tasya lakSyasya ( lakSaNayA bodhyasya ) ityarthaH / ca / pratipAdyam / 'rantum' iti / vyaGgyam / taca dUtI vaiziSTyAd dUtyA boddhavyAyA nAMyakaM sambhujyAgatAyAH sandezahAriNyA vaiziSTayaM vailakSaNyaM tasmAt tadAzrityeti bhAvaH / bodhyate / 'vyaJjanaye 'ti zeSaH / ayambhAva:- dUtyAH
Page #85
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / 75 anya sannidhi vaiziSTye yathA " ua NiccalaNipphaMdA bhisiNIpattammi rehai balAA / NimmalamaragaabhAaNa-pariSDiA saMkhasutti vvaM // 14 // " atra balAkAyA nizcalanispandatvena vizvastatvam tenAsya dezasya nirjanatvam, ataH sambhoga cihodghATane va yAstAtparyam, tacca vApIgamanajanyacihodghATanena na sambhavatIti tAtparyArthabAdhe viparIta - lakSaNayA nAyakAntikagamanaM lakSitam, svAyatte zabde kimiti tathA'bhidhAnam ? iti tasyA anyApekSayA'tinIcatvadyotanapuraHsaraM svasyAcAyryAtvadyotanapuraHsaraM ramaNArthaM pravRttiH prayojanam, tasya ca spaSTamabhidhAnaM vidagdhAyA uttamAyA nAyikAyA na zobhata iti tayA tad boddhavyavaiziSTayena bodhyamAnaM vyaJjanaikavyApAraviSayam iti / atha vAkyavaiziSTaye yathA mama bhagavatsudhAzatake - 'jagadIza ! nijAGghrise vinAmucitaivArthitayA pratiSThitiH / atha kiM dadatA kucelatAM bata mayyeva nidhArayate dayA // ' iti / atra hi jagadIzasya sevayA dhanazAlitvaucitye'parApekSayA svasmin kucelatA (kucayo - rilA zrIvatsacihnA zrIryasyAstattA) s'dhAnAtizayaH iti vAkyasya vaiziSTayena 'arthitaye' tyasya yAcakatayA 'kucelatA' mityasya ca 'jIrNavastratva' mityartho vyaGgayaH / yadi tu atra vakturyAcakasya vaiziSTayAdevAbhivyajyata iti sahRdayAnAM hRdayaM, tadA mamedamudAharaNIyam - rukmiNIharaNe dRzyakAvye mAdhuryasambhRte / rasavijJA na ye vijJAH sitAkhaNDe ca te kimu // ' iti, atra ca rukmiNI haraNe rasAnanubhavitAraH kevalaM kharA iti vAkyavaiziSTayena bodhyam / yathA vA - 'taiA maha gaMDatthalaNimiaM dilI NANesi aNNatto / ehiM saccea ahaM te a kabolA Na sA diDI // ' iti / atra hi vAkyavaiziSTayena ' tavAnurAgo'nyatraiva mayi tu paraM rAgAbhAsaH / ' iti vyajyate / athAnyasannidhivaiziSTye vyaJjanAmudAharati-anyasannidhivaiziSTaye ityAdinA / anyasannidhivaiziSTye'nyasya vaktRboddhavyavAkyebhyo bhinnasya sannidhiH tasya vaiziSTayaM tasmiMstathokte 'vyaJjane ' ti zeSaH / yathA - 'ua..' iti / 'a pazyetyarthaH / ' dayita !' iti sambuddhipadamadhyAhAryyam / NiccalaNi phandA nizcalaniHspandA nizcalA'sau niHspaMdeti tathoktA / atra vizeSaNobhayakarmmadhArayaH / calanaspandanarahiteti bhAvaH / calanaM dezAntaraprApikA zarIrakriyA, spandanaM tvavayavamAtrakriyA; evaM ca na punaruktiH / bhisiNIpattammi bisinIpatre nIlakamalinIpatre iti yAvat / upacArAttatsavidhe ityarthaH / balAA balAkA bakI bakapaGktirvetyarthaH / NimmalamaragaabhAaNapariTThiA nirmalamarakatabhAjanaparisthitA / saMkhasutti zaGkhazuktiH / vva iva / rehai rAjate zobhata iti yAvat / idamuktam - zaGkhaghaTitaM zukkyAkAraM pAtraM yathA svacchanIlamaNimayapAtropari sthitaM zobhate, tathA - nIlakamalinIpatre balAkA sundaranIlendramaNimayabhAjanopari sthitA zaGkhazuktI rAjate / iti / evaM ca acetanopamayA nAMzato'pi atra kSobhAvasaro na vA janAntarasacArAzaGketi vyajyate / iti / AryyAchandaH / tallakSaNaM coktaM prAk // 14 // atha vyaGgayaM nidarzayati- atretyAdinA / asminnudAhRte padye iti yAvat / nizcala nispandatvena nizcalatvena nispandatvena cetyarthaH / ' nispandatvene tyeva kvacit pAThaH / vizvastatvamanupadrutatvena yatheSTaramaNArhatvamiti bhAvaH / tena vyaGgatheneti zeSaH / asya / dezasya / , 1 'pazya nizcalaniSpandA bisinapatre rAjate valAkA / nirmalamarakatabhAjanaparisthitA zaGkhazuktiriva // ' iti saMskRtam / '2 tadA mama gaNDasthala nimamAM dRSTiM nAnvaiSIranyatra / idAnIM saivAhaM tau ca kapolau na sA dRSTiH // ' iti saMskRtam / atra gAthAchandaH /
Page #86
--------------------------------------------------------------------------
________________ saahitydrpnnH| dvitIya:'saGketasthAnametat' iti kayA'pi sannihitaM pracchannakAmukaM pratyucyate, atraiva sthAnanirjanatvarUpaM vyaGgayArthavaiziSTayaM prayojanam / 'bhinnakaNThadhvanirdhAraiH kAkurityabhidhIyate / ' ityuktaprakArAyAH kAphormeMdA Akarebhyo jnyaatvyaaH| etadvaiziSTaye yathAnirjanatvam / 'vijanatva' miti pAThAntare'pyayamevArthaH / 'vyajyata' iti zeSaH / ato'smAt kAraNAdityarthaH / 'saGketasthAnaM saGketasya ramaNaucityasya sthAnam / etat / ' iti 'eva' miti zeSaH / kayA'pi kayAcit kAminyeti bhAvaH / sannihitaM samIpe eva sthitam / pracchannakAmukaM pracchanno nilIya sthito'sau kAmuka: kAmI tam / kAmayata iti kAmukaH / 'laSapatapadasthAbhUvuSahanakamagamazRbhya ukaJ / ' 3 / 2 / 154 ityukaJ / 'lakSaNetthambhUtAkhyAnabhAgavIpsAsu pratipaya'navaH / ' 1490 iti dvitIyA / prati / ucyate / ayambhAva:-'ua (pazya ) ityasya sambuddhipadAnupalambhAt kAmukasya pracchannatvaM sannihitatvaM ca vyaktam , ataH-tadabhidhAnaM taM pratyeva / iti / tathA-atrAsminnudAhRte padya iti yAvat / eva na 'vanyatre'ti zeSaH / sthAnanirjanasvarUpaM sthAnasya nirjanatvadyotanarUpam / vyaGgayArthavaiziSTayaM vyaGgayArthena balAkAyA nizcalanispandatvAbhidhAnAbhivyajitAdhiSTite dezevizvastatvadyotanena vaiziSTayam / prayojanam / 'saGketasthAnameta' diti pratyAyikAyA vyaJjanAyAstRtIyavyaJjanAyAH prayojakamiti bhAvaH / idamavadheyam-atra balAkAyA nizcalanispandatayA sannidhivaiziSTayenAbhivyaktiriti vaktRboddhavyavAkyAtiriktavaiziSTayaM pratibhAsate / iti / vAcyavaiziSTaye yathA-'yamunAtIravAnIranikuJjastanvi ! maJjulaH / mAlatInatanaM kurvan saratIha samIraNaH // ' iti / atra hi-mAlatInartakasamIraNarUpavizeSaNaprakAzitAdvAcyasya kuJjasya vaiziSTayAt 'ramaNArthamiha pravize'ti nyajyate / prastAvavaiziSTaye yathA-'talpagatA'pi ca sutanuH zvAsAsaGgaM purA na yA sehe| samprati sA hRdayagataM priyapANiM mandamAkSipati // ' iti / atra hi prastAvaH pUrva 'prAtaraha dezAntaraM yAsyAmI'ti priyAM prati priyasyAbhidhAnam , tadvaiziSTayAt pravatsyatpativiSayako ratyAkhyo bhAvo'bhivyajyate / dezavaiziSTaye yathA-'etattadeva kadalIvanamadhyavartI kAntAsakhasya zayanIyatalaM sukhaM te / atra sthitA tRNamadAd bahuzo yadebhyaH sItA tato hariNakaina vimucyate sma / ' iti / atra vAsantyA rAmaM pratyupavezanArthaM zilAtalasya nidarzanam , ityevaM tasya vaiziSTayAd rAmagatazokoddIpanamabhivyaktam / ata eva-'ityanyato rudannupavizatI' ti uttaragranthaH saGgacchate / kAlavaiziSTaye yathA-'guruaNaparavasa pia ! kiM bhaNAmi tuha maMdabhAiNI ahakam / aja pavAsaM vacasi vacca sa jevva suNasi karaNijjam // ' iti| atrAdyapadAbhidheyavasantakAlavaiziSTathAt tvayi prayAte mama jIvitaM na bhaviSyatIti nizcitam , 'atha tava bhaviSyati na veti tu na jAnAmI' tivyajyate / atha kAkuvaiziSTaye vyaJjanAmudAhartukAmaH kAkupadArtha prathamaM nirdizati-bhinna..' ityAdinA / 'bhinnakaNThadhvanirbhinno bhedaM prApto yaH kaNThadhvaniH kaNThasyopalakSaNena tAlvAderdhvaniruccAraNamiti tathoktaH / kaNThAdinA yasya varNasya yathoccAraNaM sambhavati tasya varNasya tathoccAraNamakRtvA'nyathoccAraNaM bhinnakaNThadhvaniriti bhaavH| ata eva'vAkyAbhidheyamAne'rthe yenAnyaH prtipdyte|' iti pUrvAMzo'pi snggcchte| kAkuH kAyati uccarati arthAntaramiti tathoktA / yadvA-'kAkurjihvA' iti bhASyakAraH, abhedopacArAttavyApArasampAdyaH zokaharSarAgadveSabhayaniSedhAniSedhAdipratyAyako dhvanervikAra ityarthaH / iti / abhidhIyate / 'sa kaakurbhidhiiyte|' iti pAThAntare tu 'tacchabdasya sAdInAM pAyeNoddezyavidheyaliGgabhAkatvam / ' iti nayenoddezyaliGgatvam / evaM ca-kAkuH striyAM vikAro yaH zokabhItyAdibhirvaneH / ' ityamarA 1 'gurujanaparavaza ! priya ! kiM bhaNAmi tava mandabhAginI aham / adya pravAsaM vrajasi vraja svayameva zroyasi karaNIyam // ' iti saMskRtam / gItizchandaH /
Page #87
--------------------------------------------------------------------------
________________ rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / paricchedaH ] 'guru paratantratayA bata dUrataraM dezamudyato gantum / alikulakokilalalite naiSyati ? sakhi ! surabhisamaye'sau // 15 // ' 'yati ? api tarhi eSyatyeve'ti kAkvA vyajyate / ceSTA vaiziSTye yathA 'saGketakAlamanasaM viTaM jJAtvA vidagdhayA / hasanetrArpitAkUtaM lIlApadmaM nimIlitam // 16 // ' ityatra ' sandhyA saGketakAla' iti padmanimIlanAdiceSTayA kayAcid dyotyate / 7 yuktamapi saGgacchate / ' ityuktaprakArAyA ityuktaH prakAraH svarUpaM yasyAstathAbhUtAyAH / ' prakAro bhedasadRzAbhedeSu' iti gopAlaH / kAkoH / bhedAH / Akarebhyo bharatAdizAstrebhyaH / jJAtavyAH / etadvaiziSTaye etasyAH kAkozi - TayaM tasmin / 'satI' ti zeSaH / yathA - 'gurupara.. ' ityatra / ' vyaJjane' ti zeSaH / , 'he sakhi ! asau nAyaka ityarthaH / guruparatantratayA gurUNAmanullaGghanIyAbhyanujJAnAM pitrAdInAM paratantratA tayA / bata kaSTam / dUrataraM nitAntadUravartinamityarthaH / dezam / gantum / udyataH / tasmAdgamiSyatyeveti bhAvaH / kintu alikulakokilalalite'lInAM bhramarANAM kulaM samudAyaH, tacca kokilAzceti tairlalitaH kamanIyastasmin / 'lalitaM triSu / lalite cepsite'pi syAddhArabhede tu na dvayoH / ' iti medinI / surabhisamaye vasantakAle / na / eSyati ? AgamiSyatItyarthaH / 'omAGozca / ' / 6 / 1 / 95 // iti pararUpaikAdezaH / Aya chandaH, I talakSaNaM cokaM prAk // 15 // ' iti / atra naJi kAku:, tadvaiziSTayAt 'avazyameSyatI 'ti vyajyate ityAha- atretyAdinA / asminnudAhRte padye iti yAvat / 'na / eSyati ? AgamiSyati / ' ityasyArtha' iti zeSaH / api / tarhi api tvityarthaH / eSyati / eva / ' itItyevamityarthaH / kAkA kAkusAcivyena vyaJjanayetyarthaH / vyajyate / ayambhAvaHatra naiSyatItyasya naJpadaM kAkkA dhvanitamiti na tasya niSedhArthakatvam, kintu saMzayApasAraNapuraHsaraM sambhAvitasyArthasyAvazyambhAvisiddhikatvam / evaM ca naiSyatItyasya kAkvA'vazyameSyatItyarthaH pratIyate / iti ceSTAvaiziSTaye vyaJjanAmudAhartumupakramate - ceSTAvaiziSTye ityAdinA / 'ceSTAvaiziSTye / 'vyaJjane' ti zeSaH / yathA - 'saGketa..' iti / 'vidagdhayA caturayA gUDhAbhiprAya vedanAvedanasamarthayeti yAvat / kayAcit kAminyeti zeSaH / saGketakAlamanasaM saGketasya kAlaH samaya upalakSaNena tadanusandhAnaM tatra mano yasya taM, yadvA - saGketasya kAla: kalanaM jJAnamiti yAvat tatra mano yasya taM tathoktam / viTamupapatim / jJAtvA taceSTayA nizcityetyarthaH / hasannetrArpitAkUtaM hasantI vikasantI netre tAbhyAmarpitaM ( paracetasi ) nihitamAkUtaM svAbhiprAyo rahasyamiti yAvat yatra ( karmaNi ) tad yathA bhavettathetyarthaH / yadvA-hasaditi pRthak padam, lIlApadmamityasya vizeSaNam vikasadityarthaH / lIlApadmaM lIlAyA lIlArthaM dhRtam padmamiti tathoktam / nimIlitam / yattu - 'hasadbhayAM netrAbhyAmarpitaM sUcitamAkUtaM rahasyaM yena ta' mityevaM kRtvA 'viTa' mityasya vizeSaNaM svIkurvantaH 'yena netreGgitadvArA gUDhAbhiprAya AveditastAdRzam' iti vyAcakSate / tanna sAdhu, tathA sati-arddhAntaraikapadatvApatteH / atropasthitaM viTaM prati saGketasamayaM nirdizantIM kAJcit kAntAM pazyata iyamuktiH / atra zlokazchandaH, talakSaNaM ca yathoktam, zloke SaSThaM guru jJeyaM sarvatra laghu paJcamam / dvicatuH pAdayorhasvaM saptamaM dIrghamanyayoH // 16 // ' iti / iha nizi kamalanimIlanamatizete, sAyai punarneti ISatkamala nimIlanena sAyamiti kayAcit saGketasamayo dyotyate ityAha- ityatretyAdinA /
Page #88
--------------------------------------------------------------------------
________________ 78 saahitydrpnnH| [dvitIyaHevaM dhakrAdInAM vyastasamastAnAM vaiziSTye boddhavyam / 30 traividhyAdiyamarthAnAM pratyekaM trividhA matA // 20 // arthAnAM vAcyalakSyavyaGyatvena virUpatayA sarvA api anantaroktA vyaJjanAstrividhAH / tatra vAcyArthasya vyaJjanA yathA-'kAlo madhuH...' ityAdau / lakSyArthasya yathA-'niHzeSacyuta candanaM..' ityAdau / vyaGgyArthasya yathA-'ua NiccalaNiphaMdA...'ityAdau / ityatrAsminnudAhRte padye iti yAvat / kayAcit ajJAtAbhidhAnayA vicakSaNavilakSaNayA nAyikayetyarthaH / (krtyaa)| pdmnimiilnaadicessttyaa| AdinA netrazitagrahaNam , (sAdhanena) 'sandhyA 'sAyaGkAlabhaveti' zeSaH / saGketakAla: saGketasyAvayoH saGgamasthAnasyopacArAt saGgamasya kAlo'vasaraH / ' iti / 'viTamuddizye' ti zeSaH / dyotyte| idaM ca bodhyam-'ceSTA''dikasthe' tyatrAdipadena ceSTAvirahasya grahaNam , tadvaiziSTaye yathA-'nAdatte bhUSaNaM dattaM nAhUtA cirmRcchti| mRgAkSI na kSipatyakSi sAdaraM mayi pazyati // ' iti / atra hi kopo'bhivyajyate / nanu vakrAdInAM keSAJcit samastAnAM vaiziSTaye kasyacit punarvyastasya vaiziSTaye vyaJjanaivamudAhRteti kiyatAM samastAnAM kiyatAM punarvyastAnAM vaiziSTaye vyaJjaneti niyamo'sti na vetyAkAGkSAyAM, naivaMvidho niyamaH, kintu ythaasNbhvmevetybhipraayennaah-evmityaadi| ___ evaM yathA kiyatAM vyastAnAM, kiyatAM ca samastAnAM vaiziSTaye vyaJjanodAhRtA, tatheti bhAvaH / vakrAdInAm / vyastasamastAnAM vyastAzca samastAzceti teSAm / vaiziSTaye / satisaptamIyam / boddhavyam / atra sAmAnyavivakSayA napuMsakatvam / idaM bodhyam-vakrAdInAM pratyekaM vaiziSTayaM vyastavaiziSTayam , dviyAdisaGkIrNa vaiziSTayaM samastavaiziSTayam / tatra pratyekaM yathodAhRtA / 'niHzeSacyutacandanaM..' ityAdI, samastAnAM punavaiziSTaye yathA 'kAlo madhu...' ityAdau / iti / athAsyA medAnAha-30 traividhyAdityAdinA / 30 arthAnAM vAcyalakSyavyaGgayAnAm / pratyekam / vaividhyAt trividhatvAt / iyaM kAkkAdivaiziSTayasacivA vyajaneti bhAvaH / trividhA / matA // 20 // sadeva vivRNoti-arthAnAmityAdinA / arthAnAm / vAcyalakSyavyaGayatvena / vAcyatvena lakSyatvena vyaGgayatvena cetyarthaH / trirUpatayA trividhatayA hetunetyarthaH / sarvA / vakrAdivaiziSTayAnekatayA yAvadbhedAH sampadyamAnA ityarthaH / api / anantaroktA avyavahitaprAgabhidhAnAH / vynyjnaaH| vividhAH / ayambhAvaH- kAkAdivaiziSTayabhedena bhidyamAnAH prAguktAH sarvA api vyajanAvAcyAdInAmarthAnAM traividhyAt pratyekaM tribhedAH punaH sampadyante / iti / etAsAM diGmAtramudAharaNamupasthApayati-tatretyAdinA / tatra tAsu vAcyArthAdimUlAsu vaktRvaiziSTyAdisacivAsu vyaJjanAsu madhya iti yAvat / vAcyArthasya / vyaJjanA vakrAdivaiziSTyasaciveti zeSaH / 'kAlo madhuH...'ityAdau 'udAhRte padye'iti zeSaH / lakSyArthasya boddhavyavaiziSTayasacivA 'vyaJjane'ti zeSaH / 'niHzeSacyutacandanaM...'ityAdau 'udAhRte padye'iti zeSaH / vyaGgArthasya ceSTAvaiziSTayasacivA vyaJjane ti zeSaH / yathA-'ua NiccalaNipphaMdA (pazya nizcalanispandA)...'ityAdau udAhRte padye iti zeSaH / idaM bodhyam-'kAlo madhuH...,' 'niHzeSacyutacandanaM...', "ua NicalaNipphaMdA...'ityAdInAM vakrAdInAM vaiziSTaye yathA vyajaneti prAgudAhRtaM, vyAkhyAtAni ca padyAnyetAni / iti /
Page #89
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / prakRtipratyayAdInAM tu vyaJjakatvaM prapaJcayiSyate / 31 zabdabodhyo vyanatyarthaH shbdo'pyrthaantraashryH| ekasya vyaJjakatve ta-danyasya sahakAritA // 21 // yataH zabdo vyaJjakatve'rthAntaramapekSate, arthazca zabdam, tat ekasya vyaJjakatve anyasya sahakAritA avshymnggiikrtvyaa| nanu vyaJjanAsvarUpanirUpaNaprastAve prakRtipratyayAdInAmapi vyaJjanA svIkRtA, kintu teSAM kathaM punayaMjakatvamiti nodIritamityataAha-prakRti...ityAdi / / prakRtipratyayAdInAm / AdinA nipAtAdInAM grahaNam / tu / vyaJjakatvam / prapaJcayiSyate prapatrya pradarzayivyate / idaM bodhyam-yadyapi-'nyakkAro hyayameva...'ityAdau prakRtipratyayAdInAM vyaJjakatvaM tadudAharatodAhRtameva, tathA'pi tasya prakaraNAntarIyatayA, eSAM ca vivicyodAharaNeSu camatkArAtizaya iti tathA pratijAnIte / zAbdayA vyajanAyAH prakRtyAdivyanjanAyA bhedastu gobalIvardanyAyena / iti / nanu durgAlasitavigraho'ityAdau zAbdayAmArthyAH 'kAlo madhuH...'ityAdAvArthyAM punaH zAbdadyA vyajanAyAH pratItistata kathaM tasyAstasyAstadvyapadezabhAktvam ? ityAzaGkAmapanudati-31 zabdabodhyo...ityAdinA / ___ 31 zabdabodhyaH zabdasya zabdena vA bodhyaH pratipAdya iti tathoktaH / arthasya sAbdatvAnatirekAt idamuktam / arthaH / vyanakti saMyogAdyaniyantritamarthaM pratyAyayatIti bhAvaH / evam-zabdaH / api / arthAntarAzrayo vyaJjanIyArthabhinnArthamAzrita iti bhAvaH / 'sa' niti zeSaH / 'vyanaktI'ti pUrvato'nveti / ekasya zabdArthayoranyatarasya zabdasyArthasya veti yAvat / vyaJjakatve / satisaptamIyam / tat tasmAt vyaJjakAdityarthaH / anyasya bhinnasya / sahakAritA sahAyakatvamupakAritvamiti yAvat / 'mateti zeSaH / ayambhAva:-zabdArthayoH parasparaM pratipAdyapratipAdakAtmA sambandhaH, tat-zabdapratipAdyasyArthasya yad vyaJjakatvaM, tat zabdAzritameva, arthapratipAdakasyaivaMzabdasya yad vyaJjakatvaM, tat zabdAzritameva; zabdAzrayamantarA'rthasyArthAzrayamamantarA ca zabdasya vyaJjakatvAnupapatteH / eSa vizeSa:zabdo yadA vyaGkte tadA zabdasya, artho yadA tadA'rthasya prAdhAnyam , anyatrAnyasya sAcivyameva / prAdhAnyaM cAvyavahitopakAritvam, evaM ca yatra yasya prAdhAnyaM tatra tatsambandhitvenaiva vyavahAraH, sthAne caivaM 'durgAlaghitavigraho..' ityAdau vyaJjanAyAH zAbdItvam , aparatrArthItvaM ca, 'prAdhAnyena vyapadezA bhavantI'ti siddhAntAt / iti // 21 // tadeva vivRNoti-yata ityaadinaa| yataH yasmAt kAraNAdityarthaH / zabdaH / vyaJjakatve vyaJjakatvAvasthAyAm / arthAntaramanyo vyaJjanIyAdinno'rtha iti tattathoktam / mayUravyaMsakatvAditvAt nipAtanAtsAdhu / apekSate sAcivyena kAmayate tatsAhAyyamabhilaSatIti yAvat / arthaH / api 'vyaJjakatve' iti pUrvato'nuvRttam / zabdam ekavRntagataphaladvayanayena yasya svayaM pratipAdyastamiti bhAvaH / 'apekSate' iti pUrvato'nveti / tat / ekasya zabdArthayorekatarasyeti bhAvaH / vyaJjakatve / satisaptamIyam / anyasya / sahakAritA sAhAyyam / avazyam / aGgIkartavyA / idamuktamzabdo yadA yaM kamapi arthamabhivyakte tadA tadbhinnamathemAzritya, arthava yadA'tho'bhivyakte tadA kazcit zabdamA zrityaiva, asahAyasya tasyatasya kharUpata evAnupalambhe vyaJjakatvasya davIyastvAt / 'prAdhAnyena vyapadezA bhavantI' ti nyAyena yatra zabdasya vyaJjakatve prAdhAnyaM tatra tat zAbdam, arthasya yatra prAdhAnyaM tatra tadArtham / nanu nATakAdau vezAbhinayAderapi vyajakatvamiti kathaM zabdArthayoreva vyaJjakatvam? iti cet ! tatrApi zabdopahitArthasyaiva vyaJjakatvAt , vezAbhinayAdestu ceSTA''dirUpavaiziSTayamAtrasAcivyopapatteH / tasya zAbdatve'pi vezAbhinayatvavyapadezaH prAdhAnyAt / iti /
Page #90
--------------------------------------------------------------------------
________________ saahitydrpnnH| [dvitIyaH32 abhidhA'ditrayopAdhi-vaiziSTayAt trividho mataH / zabdo'pi vAcakastadva-lakSako vyaJjakastathA // 22 // abhidhopAdhiko vAcakaH, lakSaNopAdhiko lakSakaH, vyaJjanopAdhiko vyaJjakazca / kizca 33 tAtparyAkhyAM vRttimAhuH padArthAnvayabodhane / tAtpArthaM tadartha, ca vAkyaM tadbodhakaM pare // 23 // abhidhAyA ekaikapadArthabodhanavirAmAd vAkyArtharUpasya padArthAnvayasya bodhikA tAtparya nAma vRttiH / tadarthazca tAtparyyArthaH, taddhodhakaM ca vAkyam ; ityabhihitAnvayavAdinAM matam / nanu 11 artho vAcyazca lakSyazcetyAdinA'rthasya traividhyaM pUrvamuktam , kintu zabdasya katividhatvam ? ityAzaGkAmapaharati-32 abhidhA''di.. ityAdinA / __33 abhidhA'ditrayopAdhivaiziSTyAt abhidhA''dInAmabhidhAlakSaNAvyaJjanAnAM trayaM tadevopAdhistasya vaiziSTayaM tasmAt / zabdaH / api na kevalamartha iti bhAvaH / vAcakaH / tadvat / lksskH| tathA / vyaakaH / 'ityeva' miti zeSaH / trividhH| mataH // 22 // tadeva nirdizati-abhidhopAdhika ityAdinA / spaSTam / abhidhA''divRttyA zabdaiH pratyeka padArthA upasthApyante, teSAM ca saMsa! vAkyAdbhAsamAno'pi na vRttimantareNa saGgacchate, tadanyA kA'pi vRttiH svIkAryyA ? ityAzaGkAyAmAha-kizceti / kiJca anyadapi boddhavyamiti bhAvaH / kiM tadityAha-33 tAtparyyAkhyAmityAdi / 33 pare'nyebhihitAnvayavAdina iti yAvat / etenAtmana audAsInyaM sUcitam / padArthAnvayabodhane padAnAM 'gAmAnaye' tyAdau 'gA' mityAdInAmA abhidhayA pratipAdyamAnAH sAsnA''dimadAdirUpAsteSAmanvayo yogyatvAdinA'nyo'nyaM saMsargastasya bodhanaM tatra tannimittamityarthaH / nimitte saptamIyam / tAtparyyAkhyAM tAtparyyamAkhyAtIti tAm / tasminnabhihite vAkye parA yogyatvAdinA'nvayabodhanArtha saMsakteti tasyA bhAvastAtparyyam / bhAve pyaJ / vRttim / AhaH tadartha / tasyAstAtparyAkhyavRtterathaH pratipAdyo'rthastaM tathoktam / tAtparyyArtham / ca 'AhuH' iti anuvartate / nanu keneyaM bodhayatItyAha-tarodhakaM tasya tAtparyyArthasya bodhakaM tattathoktam / 'ce' ti dehalIdIpakanyAyenAnuSajyate / vAkyam / 'AhuH' iti pUrvato'nuvRttam // 23 // tadevAha-abhidhAyA ityaadinaa| abhidhAyA abhidhAvRtterupalakSaNena lakSaNAvRttervyaJjanAvRttezvetyarthaH / ekaikapadArthabodhanavirAmAta svasvabodhyatattatpadArthAnAmananvitatayA bodhanAnantaraM virAmAditi bhAvaH / vAkyArtharUpasya / padArthAnvayasya padAnAmanvitArthasya / bodhikA / tAtparyam / nAma / vRttiH| tadarthastatpratipAdyo'rthaH / ca / taatpryyaarthH| tadbodhakaM / tasya tAtparyyArthasya bodhakamityarthaH / vAkyam / iti / evambhUtamityarthaH / abhihitAnvayavAdinAmabhihitAnAm abhidhayA lakSaNayA vyaJjanayA vA vRttyopasthApitAnAM teSAM padArthAnAmanvayastAtparyyavRttyA vAkyena saMsargastaM vadantItyevaMzIlAsteSAM tathoktAnAm, prAcInanaiyAyikAnAmityarthaH / matam / 'astI' ti zeSaH / ayambhAvaH-lAghavAtpadAnAM padArthamAtre zaktiH, na tu anvayAMze'pi gauNatvAt , ananyalabhyatvAcca / anvayAMzo hi vAcyAdivisadazazarIro yogyatA''kAikSA''sattivazAt pratIyamAno'pyapadArthaH / tathA ca 'ghaTaM karoti' ityatra ghaTavRttikarmatvAnukUlA kRtiriti bodhaH, tatra ghaTapadasya ghaTapadArthaH, am-pratyayasya ca karmatA, vRttitA punarna kasyApi; ityavazyaM vRttyantarasvIkArye 'tAtparya' mityAlyaiSapatiH svIkAryyA, tazAdeva saMsargopapatteH / ityabhihitAnvayavAdinaH prAhaH / nanvevaM yadi ? tatkathaM
Page #91
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / iti sAhityadarpaNe vAkyasvarUpanirUpaNo nAma dvitIyaH paricchedaH / bhavatA'pi na svIkriyate ! iti cet ? atrAhuH prakAzakArI : - 'vAdhya eva vAkyArthaH / ' iti / ayambhAvaH - astyeva anvayarUpe vAkyArthe'pi padAnAM zaktiH / vyavahAreNAnvitasyaivopasthApanAt, tatraiva zaktigrahAt / tathA hi- 'devadatta ! gAmAnaya' ityuttamavRddhaprayogAt sAsnA''dimatIM vyakti madhyamavRddhe upasthApayati sati taceSTayA tasya vAkyasya tadarthabodhakatAmavagamya pazcAt 'gAM naya, azvamAnaya' iti prayoge gavApanayanamazvopasthApanaM cAvalokya bAlo'nvayavyatirekAbhyAM kArakapadArthasya kriyApadArthAnvite kArake, kriyApadasya ca kArakapadArthAnvitAyAM kriyAyAM zaktimavadhArayati / tataH prayogAvasara eva tasyAnvitabuddhirjAyate / na ca gauraveNAnvayAMzaparihAraH, prathamagRhItAnvayazakteH upajIvyatayA tadapAretyAgAt / zAbdabodhe tu yogyatA''divazAt vRttitA''divizeSarUpameva bhAsata iti nApadArtho vAkyArthaH iti / siddhAntazcAyaM mImAMsakagurUNAm, ata eva - 'padAni anvitAni bhUtvA viziSTamarthaM bodhayantI 'ti vadatAmanvitAbhidhAnavAditayaiSAM sthAne prasiddhiH / nanu kathameteSAmapi mataM na darzitam, kathaM vA teSAmeveti cet ? nedaM ruciram, anvitatvema zaktAvapi anvaya vizeSAvagamAya yogyatA''kAGkSA''dirUpasya kAraNasyAvazyamaGgIkAryyatvAt / evaM caitairapi vizeSA+ kAraNa zakyasyaiva bhAnamityavazyamabhyupeyam / nanu kastarhi siddhAntaH ? iti cet ? yadyapi vyavahAreNa prathamata evAnvitAnAM padArthAnAmupasthAnam iti vaktuM yujyate, tathA'pi yogyatA''dirUpasya kAraNasyAvazyaM svIkAryatve tAtparyAkhyaiva vRttiranyA svIkAya / ityabhiprAyeNaiva kavirAjA mImAMsakagurUNAM siddhAntamupekSya prAcIna naiyAyikAnAmeva siddhAntaM . nyastavantaH kintu teSAM mude etasya parakIyatayA'bhidhAnam iti hRdayam / iti dik / evaM vAkyasvarUpaM nirUpya prakaraNasamAptiM nirdizati - itItyAdinA / iti samAptaH / sAhityadarpaNe 'zrIvizvanAthakavirAjakRta' iti zeSaH / vAkyasvarUpanirUpaNo vAkyasya svarUpaM lakSaNaM tasya nirUpaNaM yatra tAdRzaH / atra vyadhikaraNo bahuvrIhiH / yadvA-vAkyakharUpaM nirUpayatIti tathokta' / nAma / dvitIyaH / paricchedaH / anabhidheyamalakSyamabodhyamapratikRtiM prakRteH paramadvayam / pratipadaM prathitAmalavaibhavaM vibhavadaM bhavadaMzaharaM bhaje // 2 // 81 iti zrIbhAradvAjagotraprabhUtena sahRdayaziromaNi zrIzivanAthasUrisUnunA kaviratnena zrI zivadattazarma'NA vinirmitAyAM rucirA'bhidheyAyAM sAhityadarpaNavyAkhyAyAM dvitIyaH paricchedaH /
Page #92
--------------------------------------------------------------------------
________________ 82 atha ko'yaM rasa ityucyate sAhityadarpaNaH / tRtIyaH paricchedaH / 34 vibhAvenAnubhAvena vyaktaH saJcAriNA tathA / rasatAmeti ratyAdiH sthAyI bhAvaH sacetasAm // 24 // sanirviNNatvAdyaiH sumahadanubhAvaikaviSayairviziSTairbhAvaiH paramadhigataH syAtsukRtinAm / tamevaM vijJeyaM kamapi kamanIyaM sumadhuraM prasAdAdyAdhAraM svayamiti vibhAvya praNidadhe // [ tRtIyaH 1 evaM vAkyasvarUpaM nirUpya rasakharUpaM nirUpayituM tRtIyaM paricchedamArabhate - athetyAdinA / atha vAkyasvarUpanirUpaNAnantaram / kaH kiMsvarUpaH / ayaM vAkyazarIrasya kAvyasya sAkSAdAtmabhUtaH / raso rasta AsvAdyata iti tathoktaH, ata evAsvAdAtmanA sAmAnyena nirdiSTo'pi sphuTaM nirdezya iti bhAvaH / 'astI 'ti zeSaH / itItyevaM sthitAviti bhAvaH / ucyate lakSaNayA sphuTaM pratyAyyate - 34 vibhAvenetyAdinA / 34 vibhAvena vibhAvayati viziSTAtmanA bhAvanAmAsvAdayogyatAM nayatIti tena tathoktena / bhAvanA ca - ratyAdI - nAmeva / kAraNaM cotpAdanAparaparyyAyamAlambanaM nimittAparaparyyAyaM coddIpanamiti dvividham / tathA ca - ratyAdInAM bhAvayA AsvAdayogyatA''nayane kAraNabhUto yaH, tenAlambanoddIpanAtmakatayA dvividhena vibhAvapadabodhyeneti niSkRSTam / anubhAvenAnubhAvayati vAsanArUpeNAvasthitAn ratyAdIn sphuTamiti tena, anubhavanaM vAsanA''tmanA'vasthitAnAM ratyAdInAM kAryAtmanA pariNamanaM teneti vA / tathAca - stambhasvedAdirUpatayA sAttvikena kaTAkSapAtAdirUpatayA cAsAttvikena tyAdInAM kAryAtmanA pariNAmeneti niSkRSTam / tathA / saJcAriNA samyak sarvAGgavyApitayA kAryyajanane AnukUlyeneti yAvat, caratItyevaMzIlastena tathoktena / sahakAriNeti bhAvaH / atra sahArthe dyotye tRtIyA / tena sambhUyeti phali - tam / ata evAhuH pradIpakArAH - ' nanvevaM sthAyivibhAvAdisamUhAlambanAtmikA rasasya pratItiriti paryyavasannam, tacca na yuktam, vibhAvAdInAM pArthakyena pratItiprasaGgAt, 'ghaTapaTA' viti samUhAlambanavaditi cenna, pAnakarasanyAyena carvaNAt / yathA pAnake karpUrAdyaMzo na pArthakyenAnubhUyate, tathA'trApi vibhAvAdyaMzaH / ' iti / vyakto vyaJjito vyaktyAkhyayA vRttyA pratipattiM nIta ityeke, bhagnAvaraNayA cidA viSayIkRta ityapare prAhuH / sacetasAM cetasA paripakvavRttikena cittena sahitA iti teSAM tathoktAnAm / ratyAdiH / sthAyI / bhAvazcidavacchinna ityeke, tedavacchinnaM caitanyamityapare prAhuH / rasatAM rasasvarUpatvam / eti pratipadyate // 24 // atrAhurgaGgAdharakArA :- "samucitalalitasannivezacAruNA kAvyena samarpitaiH sahRdayahRdayaM praviTaistadIyasahRdayatA sahakRtena bhAvanAvizeSamahimnA vigalitaduSyantaramaNIyatvAdibhiralaukika vibhAvAnubhAvavyabhicArizabdavyapadezyaiH zakuntalAssdibhirAlambanakAraNaizcandrikA''dibhiruddIpanakAraNairazrupAtAdibhiH kAyryaizcintA''dibhiH sahakAribhizva sambhUya prAdurbhAvitenAlaukikenai vyApAreNa tatkAlanivartitAnandAMzAvaraNAjJAnenAta eva pramuSTaparimitapramAtRtvAdinijadharmeNa pramAtrA svaprakAzatayA nijasvarUpAnandena saha gocarIkriyamANaH prAvinivizrvAsanArUpo ratyAdireva rasaH / tathA cAhuH - "vyaktaH sa tairvibhAvAdyaiH sthAyI bhAvo rasaH smRtaH / " iti / vyakto vyaktiviSayIkRtaH / vyaktizca bhagnAvaraNA cit / yathAhizarAvAdinA pihito dIpastannivRttau sannihitAn padArthAn prakAzayati, svayaM ca prakAzate, evamAtmacaitanyaM vibhAvAdisaMvalitAn ratyAdIn, antaHkaraNadharmANAM sAkSibhAsyatvAbhyupagateH / vibhAvAdInAmapi svapraturagAdInAmiva raGgarajatAdInAma sAkSibhAsyatvamaviruddham / vyaJjakavibhAvAdicarvaNAyA AvaraNabhaGgasyai cotpattivinAzAbhyAmutpattivinAzau rasa 1 tena ratyAdisthAyibhAvenAvacchinnamiti tathoktam / 2 anirvacanIyatayA divyena / 3 pratibandha kRtAnivRtteH /
Page #93
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / 83 upacayaite / varNanityatAyAmitra vyaJjakatAlvAdivyApArasya gakArAdau vibhAvAdicarvaNA'vadhitvAdAvaraNabhaGgasya nivRttAyAM tasya prakAzasyAvRtatvAd vidyamAno'pi sthAyI na prakAzate / yadvA - vibhAvAdicarvaNAmahimnA sahRdayasya nijasahRdayatonmiSitena tattatsthAyyupahitasvarUpAnandAkArA samAdhAviva yoginazcittavRttirupajAyate / tanmayIbhavanaimiti yAvat / AnandotyayaM na laukikasukhAntarasAdhAraNa:, anantaHkaraNavRttirUpatvAt / itthaM cAbhinavaguptamammaTabhAdigranthasvArasyena bhagnAvaraNacidviziSTo ratyAdiH sthAyI bhAvo rasa iti sthitam / vastutastu vakSyamANazrutisvArasyena ratyAyavacchinnAbhamAvaraNA cideva rasaH / ratyAdyaMzamAdAya tu anityatvabhitarabhAsyatvaM ca / carvaNA cAsya cigatAvaraNabhaGga eva prAguktA, tadAkArAntaHkaraNavRttirvA / iyaM ca paramabrahmAsvAdAtsamAdhervilakSaNAM vibhAvAdiviSayasaMvalitacidAnandAlambanatvAt / bhAvyA ca kAvyavyApAramAtrAt / athAsyAM sukhAMzabhAne kiM mAnamiti cet ! samAdhAvapi tadbhAne kiM mAnamiti paryanuyogasya tulyatvAt / 'sukhamAtyantikaM yattad buddhigrAhyamatIndriyam / ' ityAdizabdo'sti tatra mAnamiti cet, astyatrApi 'sovai saH, rasaM hyevAyaM labdhvA''nandIbhavati / ' iti zrutI, sakalasahRdaya pratyakSaM ceti pramANadvayam / yeyaM dvitIpakSe tadAkAra cittavRttyAtmikA rasacarvaNopanyastA sA zabdavyApArabhAvyatvAcchAbdI, aparokSasukhAlambanatvAdaparokSAtmikA / tavaM ca vAkyajabuddhivat / ityAhurabhinavaguptapAdAH / bhaTTanAyakAstu- 'tATasthyena rasapratItAvanAsvAdyatvam / Atmagatatvena tu pratyayo durghaTaH / zakuntalAssdInAM sAmAjikapratyayavibhAvatvAt / vinA vibhAvamanAlambanasya rasAderapratIteH / na ca kAntAtvaM sAdhAraNavibhAvatA'vacchedakamatrApyastIti vAcyam / aprAmANyanizcayAnAliGgitAgamyAtvaprakArakajJAnavirahasya vizeSyatAsambandhAvacchinna pratiyogitAkasya vibhAvatA'vacchedakakoTAvavazyaM nivezyatvAt / anyathA svasrAderapi kAntAtvAdinA tattvApateH / evamaizocyatvakApuruSatvAdijJAnavirahasya tathAvidhasye karuNarasAdau / tAdRzajJAnAnutpAdastu tatpratibandhakAntara nirvacanamantareNa durupapAdaH / svAtmani duSyantAdyabhedabuddhireva tatheti cet, na / nAyake dharAdhaureyatvadhIratvAderAtmani cAdhunikatvakApuruSatvAdervaidharmyasya sphuTaM pratipatterabhedabodhasyaiva durlabhatvAt / kiMca - keyaM pratItiH ? pramANAntarAnupasthAnAcchAbdIti cet, na vyAvahArikazabdAntarajanyanAyaka mithunavRttAntavittInamivAsyA apyahRdyatvApatteH, nApi mAnasI, cintopanItAnAM teSAmeva padArthAnAM mAnasyAH pratIterasyA vailakSaNyopalambhAt / naca smRtiH, tathA prAgananubhavAt / tasmAdabhidhayA niveditAH padArthoM bhAvakatvavyApAreNAgamyAtvAdirasa virodhijJAnapratibandhadvArA kAntAtvAdirasAnukUladharmapuraskAreNavasthApyante / evaM sAdhAraNIkRteSu duSyantazakuntalAdezakAlavayosvasthAssdiSu paGgau" pUrvavyApAramahimani tRtIyasya bhogakRttvavyApArasya mahinA nigIrNayo rajastamasoru' dvitasattvajanitene nijacitsvabhAvanirvRtivizrAntilakSaNena sAkSAtkAreNa viSayIkRto bhAvanopanItaH sAdhAraNAtmA ratyAdiH sthAyI rasaH / tatra bhujyamAno ratyAdiH, ratyAdibhogo vetyubhayameva rasaH / so'yaM bhogo viSayasaMvalanAdbrahmAsvAdasavidhavarttItyucyate / evaM ca trayo 'zAH kAvyasya / 'abhidhA bhAvanA caiva tadbhogI kRtireva ca / ' ityAhuH / matasyaitasya pUrvasmAnmatAdbhAvakatvavyApArAntarasvIkAra eva vizeSaH, bhogastu vyaktiH, bhogakRttvaM tu vyajanAdaviziSTam, anyA tu saiva saraNiH / navyAstu - 'kAvye nATaye ca kavinA naTena ca prakAziteSu vibhAvAdiSu vyaJjanavyApAreNa duSyantAdau zakuntalAdiratau gRhItAyAmanantaraM ca sahRdayato 1 AvaraNabhaGgasya vibhAvAdicarvaNA'vadhitvAdityanvayaH / 2 vibhAvAdicarvaNAyAmityarthaH / 3 parabrahmAsvAdasamAdhau yathA parabrahmAkArAntarvRttistathA''lambanAkAreti bhAvaH / 4 tasyAlambanasya ya AkArastadvattatsvarUpA'sAvantaH karaNavRttiriti tathoktA / tadA AlambanarUpeNAntaHkaraNavRttiH pariNamate iti bhAvaH / 5 bhinnA / 6 tadubhayAtmakatvam / zAbdItvamaparokSAtmikAtvaM ceti yAvat / 7 svasambandharAhityenetyarthaH / 8 anAdhArasyetyarthaH / 9 veSe'pIti bhAvaH / 10 AlambanavibhAvasvarUpatvApatteH / 11 uktarItyA / 12 vizeSyatAsambandhAvacchinnapratiyogitAkasya / 13 aprAmANyanizcayAnAliGgitAgamyAtvaprakArakajJAnAnutpattiriti bhAvaH / 14 kAvyAnyavyavahArasAdhakazabdajanyanAyikAnAyakavRttAntajJAnAnAmityarthaH / 15 niruktazabdApratIterapItyarthaH / 16 kAntAtvAdirUpo yo rasAnukUlo dharmmastasya puraskAro vaiziSTayaM tena / 17 uktavyApAreNetyarthaH / 18 'satI 'ti zeSaH / 19 'sato' riti zeSaH / 20 rajastamasI abhibhUyAvasthitena sattvena janitastenetyarthaH / 21 sambandhivizeSAnavacchinna ityarthaH / 22 asau ca sattvodrekAtprakAzate ya AnandastatsvarUpAnanyAlambanA yA saMvit tatsvarUpaH / laukikasukhAnubhavAd vilakSaNa iti yAvat /
Page #94
--------------------------------------------------------------------------
________________ 84 saahitydrpnnH| [ tRtIya:lAsitasya bhAvanAvizeSarUpasya doSasya mahinA kalpitaduSyantAditvAvacchAdite svAtmanyajJAnAvacchinne zuktikAzakala iva rajatakhaNDaH samutpadyamAno'nirvacanIyaH sAkSibhAsyazakuntalA''diviSayakaratyAdireva rsH|' ayaM ca kAryoM doSavizeSasya / nAzyazca tannAzasya / svottarabhAvinA lokottarAhAdena bhedAgrahAt sukhapadavyapadezyo bhavati / svapUrvopasthitene ratyAdinA tadagrahAttadatitvenaikatvAdhyavasAnAdvA vyaGgayo varNanIyazcocyate / avacchAdakaM duSyantatvamapyanirvacanIyameva, avacchAdakatvaM ca ratyAdiviziSTabodhe vizeSyatA'vacchedakatvam / etene duSyantAdiniSThasya ratyAderanAsvAdyatvAnna rasatvam , svaniSThasya tu tasya zakuntalA''dibhiratatsambandhibhiH kathamabhivyaktiH ? svasmin duSyantAdyabhedabuddhistu bAdhabuddhiparAhatetyAdikamapAstam / yadapi vibhAvAdInAM sAdhAraNya prAcInaruktaM, tadapi kAvyena zakuntalA''dizabdaiH zakuntalAtvAdiprakArakabodhajanakaiH pratipAdyamAneSu zakuntalA''diSu doSavizeSakalpanaM vinA durupapAdam / ato'vazyakalpye doSavizeSe tenaiva svAtmani duSyantAdyabhedabuddhirapi sUpapAdA / nanvevamapi raterastu nAma duSyanta iva sahRdaye'pi sukhavizeSajanakatA, karuNarasAdiSu tu sthAyinaH zokAdevuHkhajanakatayA prasiddhasya kathamiva sahRdayAhAdahetutvam / pratyuta nAyaka iva sahRdaye'pi duHkhajananasyaivaucityAt / na ca satyasya zokAderduHkhAdijanakatvaM kRtaM, na kalpitasya; iti nAyakAnAmeva duHkham , na sahRdayastheti vAcyam , rajjusaderbhayakampA''dyanutpAdakatA''patteH / sahRdaye raterapi kalpitatvena sukhajanakatA'nupapatteceti cet ? satyam , zRGgArapradhAnakATobhya iva karuNapradhAnakAvyebhyo'pi yadi kevalAhAda eva sahRdayahRdayapramANakastadA kAryAnurodhena kAraNasya kalpanIyatvAllokottarakAvyavyApArasyaivAhAdaprayojakatvamiva duHkhapratibandhakatvamapi kalpanIyam / atha yadyAlAda iva duHkhamapi pramANasiddhaM tadA pratibandhakatvaM na kalpanIyam / svasvakAraNavazAccobhayamapi bhaviSyati / atha tatraM kavInAM kartuM, sahRdayAnAM ca zrotuM, kathaM pravRttiH ? aniSTasAdhanatvena nivRtterucitatvAditi cet ! iSTasyAdhikyAdaniSTasya ca nyUnatvAcandanalepanAdAviva pravRtterupapatteH / kevalAhIdavAdinAM tu pravRttirapratyUhaiva / azrupAtAdayopi tattadAnabdAnubhavasvAbhAvyAt, na tu du:khAt ; ata eva-bhagavadbhaktAnAM bhagavarNanAkarNanAdazrupAtAdaya uppdynte| nahi tatra jAtvapi' duHkhAnubhavo'sti / na ca karuNarasAdau svAtmani zokAdimaddazarathAditAdAtmyAderapi yadyAlAdastadA svapnAdau sannipAtAdau vAsvAtmani tedArope'pi se syAt |aanubhvikN ca tatra kevalaM duHkham , itIhApi tadeva yuktamiti vAcyam / ayaM hi lokottarasya kAvyavyApArasya mahimA, yatprayojyo aramaNIyA api zokAdayaH padArthA AhvAdamalaukikaM janayanti / vilakSaNo hi kamanIyaH kAvyavyApAraja AsvAdaH pramANAntarajAdanubhavAt / janyatvaM ca svajanyabhAvanAjanyaratyAdiviSayakatvam / tena rasAsvAdasya kAbyavyApArAjanyatve'pi na kSatiH / zakuntalAdAvagamyAtvajJAnotpAdastu svAtmani du yantAdya bheda buddhayA prtibdhyte|' ityAhuH / paretu vyajanavyApArasyAnirvacanIyakhyAtezvAnabhyupagame'pi prAguktadoSamahimnA svAtmani duSyantAditAdAtmyAvagAhI zakuntalA''diviSayakaratyAdimadabhedabodho mAnasaH kAvyArthabhAvanAjanmA vilakSaNaviSayatAzAlI rasaH / tena tatra na tAdRzAhAdApattiH / evamapi svasminnavidyamAnasya ratyAderanubhavaH kathaM nAma syAt ? maivam , na hyayaM laukikasAkSAtkAro ratyAdeH, yenAvazyaM viSayasadbhAvo'pekSaNIyaH syAt / api tu bhramaH / AsvAdanasya rasaviSayakatvavyavahArastu ratyAdiviSayakatvAlambanaH / ' ityapi vadanti / etaizca svAtmani duSyantAditvadharmitAvacchedakazakuntalAdiviSayakaratyAdivaiziSTayAvagAhI, svAtmatvaviziSTe zakuntalAdiviSayakaratyAdiviziSTaduSyantAditAdAtmyAvagAhI, svAtmatvaviziSTe dupyantAditvazakuntalAdiviSayakaratyAdyovaiziSTayAvagAhI vA trividho'pi bodho rspdaarthtyaa'bhyupeyH| tatra ratevizeSaNIbhUtAyAH zabdAdapratItatvAd vyaJjanAyAzca tatpratyAyikAyA anabhyupagamAcceSTA''diliGgakamAdau vizeSaNajJAnArthamanumAnamabhyupeyam / mukhyatayA duSyantAdigata eva raso ratyAdiH kamanIyavibhAvAdyabhinaya. pradarzanakovide duSyantAdyanukari naTe samAropya sAkSAt kriyate' ityeke / mate'smin sAkSAtkAro duSyanto'yaM zakuntalAdiviSayakaratimAnityAdiH prAgvaddhaya'ze laukikaH, ArogyAMze tvalaukikaH / 'duSyantAdigato ratyAdirnaTe pakSa duSyantAditvena gRhIte vibhAvAdibhiH kRtrimairapyakRtrimatayA gRhItairbhinne viSaye'numitisAmayyA balavattvAdanumIyamAno 1 doSavizeSanAzasya / 2 duSyantAdau gRhItazakuntalA''diratyAdinA / 3 bhedAgrahAt / 4 uktarItyA sarvopapAdanena / 5 ratyAdeH / 6 suratakAlikadantAdyAghAtasyeveti zeSaH / 7 karuNapradhAnakAvye / 8 prathamamatapAtinAm / 9 kadAcidapi kiJcidapIti vA bhAvaH / 10 zokAdimaddazarathAditAdAtmyArope'pIti bhAvaH / 11 AhAdaH / 12 kaavyvyaapaarpryojyaaH| 13 'pare tu' ityuktasiddhAntapAtibhiriti bhAvaH /
Page #95
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| vibhAvAdayo vakSyante / sAttvikAzcAnubhAvarUpatvAnna pRthaguktAH / vyakto dadhyAdinyAyena rUpAntarapariNato vyaktIkRta eva rasaH / na tu dIpena ghaTa iva pUrvasiddho vyajyate / taduktaM rasa:'ityapare / 'vibhAvAdayaH samuditA rasAiti katipaye / 'triSu ya eva camatkArI sa evaM raso'nyathA tu trayo'pi na'iti bahavaH / 'bhAvyamAno vibhAva eva rasaH'ityanye / 'anubhAvastathA tthaa'itiitre| vyabhicAryeva tathA tathA pariNamati' iti kecit / taMtra vibhAvAnubhAvavyabhicArisaMyogAdrasaniSpattiH'iti sUtraM tattanmataparatayA vyAkhyAyate-'vibhAvAnubhAvavyabhicAribhiH saMyogAd vyaJjanAdrasasya cidAnandaviziSTasthApyAtmanaH sthAyyupahitacidAtmano vA niSpattiH svarUpeNa prakAzanam' ityaaye| 'vibhAvAnubhAvavyabhicAriNAM samyaksAdhAraNAtmatayA yogAdbhAvakatvavyApAreNa bhAvanAdrasasya sthAyyupahitasattvodekaprakAzitasvAtmAnandarUpasya nisspttibhogaakhyen sAkSAtkAreNa viSayIkRtiH / iti dvitIye / 'vibhAvAnubhAvavyabhicAriNAM saMyogAdbhAvanAvizeSarUpAdoSAdrasasyAnirvacanIyaduSyantAdiratyAdyAtmano niSpattirutpattiH / iti tRtIye / 'vibhAvAdInAM saMyogAja jJAnAdrasasya jJAnavizeSAtmano niSpattirutpattiH'iti caturthe / 'vibhAvAdInAM sambandhAdrasasya rtyaadernisspttiraaropH|' iti paJcame / 'vibhAvAdibhiH kRtrimairapyakRtrimatayA gRhItaiH saMyogAdanumAnAdrasasya ratyAderniSpattiranumitirnaTAdau 'pakSe iti zeSaH / ' iti SaSThe / 'vibhAvAdInAM trayANAM saMyogAt samudAyAdrasaniSpattI rasapadavyavahAraH / iti sptme| 'vibhAvAdiSu samyagyogAcamatkArAt'ityaSTame / tadevaM paryyavasitastrieM sUtravirodhaH / vibhAvAnubhAvavyabhicAriNAmekasya tu rasAntarasAdhAraNatayA niyatarasavyaJjakatA'nupapatteH / sUtre militAnAmupAdAnam / evaM ca-"prAmANike militAnAM vyaJjakatve yatra kvacidekasmAdevAsAdhAraNAdrasodbodhastatretaradvayamAkSepyam / ato naikAntikatva / itthaM nAnAjAtIyAbhiH zeSIbhirnAnArUpatayA'vasito'pi manISimiH paramAhAdAvinAbhAvitayA pratIyamAnaH prapaJce'smina raso ramaNIyatAmAvahatIti nirvivAdam / " iti| atha svAbhimatammataM darzayan kArikAthai sugamayati-vibhAvAdaya ityAdinA / vibhAvAdayo vibhAva Adau yeSAM (vibhAvAnubhAvasaJcAriNAm ) te tathoktAH / vibhAvAnubhAvasaJcAriNa ityarthaH / vakSyante 65 ratyAyuddhodhakA-ityAdineti zeSaH / 'nanu vibhAvA anubhAvAzca sAttvikA vyabhicAriNaH / ' ityAdinA 'stambhaH svedazca romAJcaH svarabhaGgo'tha vepathuH / vaivarNyamazru pralaya ityaSTau sAttvikA matAH // ' ityAdinA ca bharasAdyabhihitAnAmapi sAttvikabhAvAnAmapi rasaghaTakatvAdrasaghaTakatvena pratipAdanIyatve'pi kathaM naiteSAM vihitaM pratipAdanamiti cedevamityAhasAttvikAH sattveneme niSpannA iti tathoktAH / ca punaH / anubhAvarUpatvAdanubhAvo rUpaM yeSAM teSAM bhAvastattvaM tasmAttathoktAt / pRthak 'anubhAvebhya' iti zeSaH / na naiva / uktAH / iti / vyaktaH 'vibhAvenAnubhAvena saJcAriNA ca sambhUya' iti zeSaH / dadhyAdinyAyena davyAdisAdRzyahetukena mArgeNeti bhAvaH / rUpAntarapariNato rUpAntaramanyasvasmAdbhinaM rUpaM pariNataM pariNamanaM yasya saH / AhitAmnyAditvAtparanipAtaH / yadvA-rUpAntaraM pariNataH prApta iti tathoktaH / vyaktIkRto'vyakto'pi vyaktaH kRtaH / eva / 'ratyAdi' riti zeSaH / raso rasapadavAcyaH / ayambhAvaHyathA payaHprabhRti takrAdisaMyogAdrUpAntaraM prati nItaM dadhyAdivyapadezyaM bhavati, tathA sahRdayahRdayaM viniviSTaH prAgvAsanArUpo ratyAdi ma sthAyI bhAvo vibhAvAdisaMyogAdrUpAntaraM prati nIto rasa iti vyapadizyate / iti / 'vyaktIkRta eve' tyevakAravyavacchedyAthai darzayati-na / tu punaH / dIpena dIpakaprakAzadvAretyarthaH / pUrvasiddhaH pUrva siddhaH / ghaTaH / iva / 'rasa' iti zeSaH / vyajyate vyajanayA pratibodhyate iti bhAvaH / nanu 'dadhyAdinyAyena 1 'bhAvyamAna' iti zeSaH / 2 'rasa' iti zeSaH ? 3 tathA bhAvyamAno'nubhAva eva rasarUpatayA pariNamatItItareSAM siddhAnta iti bhAvaH / 4 'bhAvyamAna iti zeSaH / 5 rasarUpatayetyarthaH / 6 evamanekajAtIyeSu mateviti zeSaH / tatra teSviti bhAvaH / 7 prathamamabhihite'bhinavaguptamate ityarthaH / 8 bhaTanAyakamate / 9 navyamate 10 pareSAM mate / 51 ekeSAM mate / 12 apareSAM mte| 13 katipayAnAM mte| 14 bahUnAM mte| 15 'anyeSAmitareSAM keSAzcice'ti zeSaH / 16 'madhye' iti zeSaH / 17 siddhAntakharUpatvam / 18 buddhibhiH / 19 manISibhirbuddhimadbhiravasito nizcito'pItyarthaH /
Page #96
--------------------------------------------------------------------------
________________ 86 . sAhityadarpaNaH / [tRtIyaHlocanakAraiH-"rasAH pratIyante iti' odanaM pacatI' tivad vyavahAraH / " iti / atra ca-ratyAdipadopAdAnAdeva sthAyitve prApte punaH sthAyipadopAdAnaM ratyAdInAmapi rasAntareNvasthAyitvapratipAda nArtham / tatazca hAsazokakrodhAdayaH zRGgArAdau vyabhicAriNa eva / taduktam-'rasAvasthaH parambhAvaH sthAyitAM prtipdyte|' iti / rUpAntaraM prApto ratyAdiva rasa iti svIkriyate cet 'rasAH pratIyante' iti vyavahAraH kimmUlaH ? na ca 'pratIyante pariNamantIti sacetasA vaktuM zakyate, sarvAnubhavasiddhasyArthasyAnapahnavIyatvAt / iti cet ? atraivamabhihitamAcArityAhatad yadasmAbhiruktaM 'dadhyAdinyAyena rUpAntarapariNata eva rasa' itItyarthaH / locanakArairlocanaM tatsAdRzyena tadAkhyayA prasiddhaM dhvanyAlokasya vyAkhyArUpaM granthaM kurvantIti taistathoktaiH / abhinavaguptAcAriti bhAvaH / etenaiteSAM mohatamopaharttatvaM sUcitam / uktaM kathitaM pratipAditamiti bhAvaH / 'rasAH zRGgArAdayaH / pratIyante / itItthambhUtaH / vyavahAro'bhidhAnapravRttiriti bhAvaH / 'odanaM bhaktam / 'bhissA strI bhaktamandho'namodano'strI sadIdiviH / ' ityamaraH / pacati viklittiM nayatIti bhAvaH / itivaditivyavahArAdaupacArika iti bhAvaH / ayambhAvaH-pAkasamparkeNa rUpAntaratayA pariNatAnAM taNDulAnAmodanamiti sajJA, tadvatazca yadyapi pAkakriyAsambandhena rUpAntaratayA pariNatatvaM na sambhavatIti, tathA'pi taNDulAn viklittyA rUpAntarapariNatAn sampAdayannodanasajJAbhAjaH sampAdayatItyarthakaM 'taNDulAn pacatI' tyanabhidhAya yathA 'odanaM pacatI'ti vyavahArastathA pratItisambandhena rUpAntare pariNatAnAM sAmAjikavAsanArUpANAM ratyAdInAM rasavyapadezArhatve'pi 'sAmAjikavAsanAmayA ratyAdayaH pratIyante' ityanabhidhAya 'rasAH pratIyante' iti vyavahAra upacAreNa / yathoktaM locanakAraiH-'tanidAnabhUtAyAH sahRdayasaMvAdyupakRtAyA vibhAvAdisAmagryA lokottaratvAdrasAH pratIyante iti odanaM pacatItivad vyavahAraH pratIyamAna eva hi rasaH / ' iti / atrAhustarkavAgIzAH'nanu odanaM pacatItyatra pAkAt pUrvamodanasyAnavasthAne kriyAnimittatvAbhAvena karmatvaM na syAt / ata odanapadasya taNDulapade lakSaNA'vazyamaGgIkartavyetyasiddho dRSTAnta iti cet ? udbhAvyate tarhi 'kaTaM karotI'ti dRSTAnto draSTavyaH / 'kriyAnimittaM hi kAraka' miti pravAdasya prAyikatvamiti bhAvaH / yadyapi ratyAdInAM nAyakAdiniSThatayA pUrvasiddhatvamastyeva, tathA'pi sAmAjikaniSThatayA jJAnAt pUrvamihAsattvaM vivakSitam / yathA taNDulAnAM pAkAtpUrvamodanatvaM nAsti tathA ratyAdInAmapi pratyayAt pUrva rasatvaM nAstIpyarthaH / ' iti / vastutastu-yathA 'odanaM pacatI' tyAdau odanAdipade taNDalAdipadalakSaNA tathA 'rasAH pratIyante'tyAdAvapi rasAdipade ratyAdipadalakSaNeti dRSTAntasya siddhatvam / naca ratyAdInAM nAyakAdiniSThatvamAtreNa rasatvaM, kintu sAmAjikaniSThatva eveti ratyAdInAM rUpAntare pariNatatayA rasapadavyapadezAItve'pi sampanne 'rasAH pratIyante' iti vyavahAra 'odanaM pacatI'ti vyavahAravadupacArAnugRhIta iti na kA'pi vipratipattiH / vakSyamANayA 205 'ratirhAsazca..' iti kArikayA ratyAdInAM sthAyitve sampAdye kimiti punAraha sthAyitvena nirdeza iti cedevamityAha-atra / ca / ratyAdipadopAdAnAt 'ratyAdi' riti padasyopAdAnAt / eva / sthAyitve / prApte siddhe / punH| sthAyipadopAdAnaM sthAvipadenopAdAnaM vizeSaNamiti bhaavH| ratyAdInAm / api / rasAntareSu bhinneSu raseSu / asthAyitvapratipAdanArtham / ayambhAvaH-ratyAdayaH zRGgArAdiSu sthAyina eva, athApyeSAM sthAyitvena nirdezo viphalo mA bhUditi pratipAdayati yasya yo hi sthAyI sa eva rasatAmeti nAnya iti / tadevAha-tatastasmAdatyAdInAmasthAyitvapratipAdanAditi yAvat / cAnantaram / hAsazokakrodhAdayo hAsyakaruNaraudrAdInAM sthAyibhUtA apI'ti zeSaH / zR / zRGgArakaruNahAsAdAvityarthaH / vyabhicAriNaH / eva na punaH sthAyina iti bhAvaH / etadeva prAcAM saMvAdena draDhayati-tada 'yadukta' miti zeSaH / uktamAcArya' riti zeSaH / rasAvastho raso'vasthA yasya tAdRzaH / paraM kevalam / evetyartho vA'vyayasyAnekArthatvAt / tadAhustarkavAgIzA:'paramiti mAntamavyayamevakArArtha' miti / bhAvo ratyAdirUpa iti bhaavH| sthAyitAM sthAyisvarUpatvam / pratipadyate / iti / atredaM niSkRSTam-vakSyamANairvibhAvAnubhAvasaJcAribhizca sambhUya sahRdayahRdaye vAsanArUpeNa viniviSTo ratyAdiH sthAyI bhAvo dadhyAdivadrUpAntaraM prApto rasa ityucyate / iti / 1 atra 'tu'ityadhikaH pAThaH /
Page #97
--------------------------------------------------------------------------
________________ rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / paricchedaH ] asya svarUpakathanagarbha AsvAdaprakAraH kathyate 35 satvodrekAdakhaNDasva - prakAzAnandacinmayaH / vedyAntarasparzazUnyo brahmAsvAdasahodaraH // 22 // lokottaracamatkAra- prANaH kaizcitpramAtRbhiH / 87 svAkAravadabhinnatve - nAyamAsvAdyate rasaH // 26 // 'rajastamobhyAmaspRSTaM manaHsattvamiti smRtam / ' ityuktaprakAro bAhyameyAvimukhatA''pAdakaH asya svarUpanirUpaNaM puraskRtyAsvAdaprakAraM nirUpayituM pratijAnIte- asyetyAdinA / asya rasasya / svarUpakathanagarbhaH svarUpakathanaM garbhe'ntaryasya sa iti tathoktaH / AsvAdaprakAra AsvAdasyAsvAdanasya prakAro bhedo rItirveti tathoktaH / 'prakAraH kathyate rItau bhedasAdRzyayorapi / ' iti mAdhavaH / kathyate35 sattvodrekAdityAdineti zeSaH / 35 kaizcit katipayairna tu sarvairiti bhAvaH 1 pramAtRbhiryathArtha vidvadbhiH / pramAbuddhizAlibhiriti bhAvaH ( kartRbhiH) / ayaM " vibhAvAdisaMyogAtsahRdayahRdaye vAsanArUpeNa viniviSTo ratyAdireva pariNato rasa' iti nirdiSTasvarUpaH, ata eva sahRdayahRdayapramANakatayA siddha iti bhAvaH / sattvodrekAtsattvasyodreka ullAsavizeSastasmAt / taM nimittIkRtyeti yAvat / atra tyapo lope paJcamI / akhaNDasvaprakAzAnandacinmayo'khaNDo dhArApravAhavadanavacchinno'sau svaprakAzaH svayaM prakAzo'sAvAnandaH samasta klezoparatipuraHsaraM puNyavizeSasampattiphalakaH kAvyavyApAra bhAvanAmAtrajanmA''hlAdavizeSa iti, sa cAsau cinmayacitsvarUpa iti tathoktaH / cicca vibhAvAdisaMvit / yadvA-Anandena cit saMvidAnanda ( kRtA ) saMvidityAnandacit / tanmaya Anandacinmaya iti / 'vizeSaNaM vizeSyeNa bahulam / 2 / 1 / 57 iti samAsaH / vizeSaNavizeSyabhAvazca kAmatArAditi na doSaH / vedyAntarasparzazUnyo'nyadbhAvanAvizeSopasthApyAvyatiriktaM vedyaM viSaya iti vedyAntaraM tasya sparzastvacA sAkSAtkAro lakSaNAyA'nubhavastena zUnyo rikta iti tathoktaH / bhAvanAvizeSopasthApyamAtratayA bhAvanAvizeSopasthApyAdviSayAd vyatiriktasya viSayasyAnubhavA'bhUmirityarthaH / brahmAsvAdasahodaro brahmAsvAdasya brahmAnandAnubhavasya sahodaraH sadRzatvAtsavidhavarttitvAdveti tathoktaH / ata evAhu: - 'brahmAsvAde brahmamAtraM prakAzate, rasAsvAde tu vibhAvAdyapIti bhedaH / iti / idamuktambrahmAsvAdo nirvikalpakaH, ayaM punaH savikalpaka iti / yadvA-yatra brahmAsvAdastatraiva rasAsvAda iti tatsahodaratvametasyeti bodhyam / lokottaracamatkAraprANo lokottaracamatkArasya prANo jIvanamiti, lokottaracamatkAraH prANA yasya yasminveti vA tathoktaH / rasaH ( karma pa. ) svAkAravatsvasvarUpa ivetyarthaH / yathA svasmAdbhinno'pi deho - 's dhyAsavazAd - 'ayaM gauraH, ahaM zyAma' itibhedAjJAnaM tatheti bhAvaH / yadvA-svasya jJAnasyaiva / kAro ghaTAdistasmAdabhinno'pi tadviSayo bAyairaGgIkriyate yathA tathetyarthaH / atredaM boddhavyam - svayaMvedanaM tAvanmantavyam, anyathA jagadAndhyaM prasajyeta; tathA ca- svabhinnaprAhyavirahAttattadrUpA buddhiH svayameva svaprakAzikA, prakAzavat / taduktam- 'nAnyo'nubhAvyo buddhayA'sti tatyA nAnubhavo'paraH / grAhyagrAhakavaidhuryyAtsvayaM saiva prakAzate // ' iti / asya cAyamarthaH - 'buddhyA'nyo vyatirikto'nubhAvyo nAsti, tasyA buddheraparo'nubhavo ( spi ) na, grAhyaM viSayajAtaM, grAhakaM punaH svayaMvedanAparanAmadheyaM buddhitattvaM tayorvaidhuryyAdabhAvAtsaiva buddhiH svayaM prakAzate iti // ' iti / abhinnatvena / AsvAdyate'nubhAvyata ityarthaH // 25-26 // atha kArikAyAM kaThinAMzaM sugamayati- 'rajastamobhyAm ' ... ityAdinA / 'rajastamobhyAM rajasA tamasA cetyarthaH / rajastAvadanutkRSTo mAnaso dharmaH, tamaH punarnikRSTatama iti bodhyam / aspRSTaM na spRSTaM sampRktamiti tathoktam / manazcittamupacArAttadIyo dharmma iti yAvat / sattvam / itItyevamityarthaH / 'he' ti pAThAntaram / iha kAvyazAstre'smAkaM mate vA / smRtam / 'ucyate ' iti pAThAntaram / 'vacisvapiyajAdInA kiti / ' 6 / 1 / 15 iti samprasAraNam / ' ityuktaprakAraH / ' zuddhodanyAdibhiriti zeSaH / bAhyameyavimukhatA - sspAdako bAhyAni yAni meyAni vedyAni viSayA itiyAvat, tebhyo vimukhatAyA ApAdakaH / vimukhatA ca jJAnAnukUla
Page #98
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAhityadarpaNaH / [ tRtIya:kazcanAntaro dharmaH sattvam , tasyodreko rajastamasI abhibhUyAvirbhAvaH / tatra hetustathAvidhAlaukikakAvyArthaparizIlanam / 'akhaNDa' iti, 'eka evAyaM vibhaavaadirtyaadiprkaashsukhcmtkaaraatmkH|' atra hetuM vakSyAmaH / svaprakAzatvAdyapi vakSyamANarItyA / cinmaya iti svarUpArthe mayaT / camatkArazcittavistArarUpo vismayAparaparyAyaH, tatprANatvaM cAsmaddhaddhaprapitAmahasahRdayagoSThIgariSThakavipaNDitamukhyazrImannArAyaNapAdairuktam / tadAha dharmadattaH svagranthe 'rase sArazcamatkAraH sarvatrApyanubhUyate / taccamatkArasAratve sarvatrApyadbhuto rasaH // tasmAdadbhutamevAha kRtI nArAyaNo rasam / ' iti / vyApArAbhAvaH / jJAnAnukUlavyApArAzcandriyAntaHkaraNayoH saMyogaH / kazcana / Antaro'ntarbhava iti tathoktaH / dhrmH| satvam / 'iti smRta'miti zeSaH / tasya niruktalakSaNasya mAnasikasya dharmavizeSasya / udrekaH / 'nAme ti shessH| rajastamasI tannAmAnau mAnasadhammau / abhibhUya tiraskRtyApasAryeti yAvat / AvirbhAvaH khasvarUpeNAvasthAnamityarthaH / pratibandho bhAvena khakAryakSamatayA'vasthAnamiti bhAvaH / tatra tasmin sAttvodreke / tathAvidhAlaukikakAvyArthaparizIlanaM tathAvidhaM sattvodrekAnukUlye prayojakatvena vartamAnaM yadalaukikasya kAvyArthasya(vibhAvAdeH) parizIlanamatyantAbhinivezaH / hetuH / akhaNDaH / iti / 'asya'ti zeSaH / ekaH khaNDatvAnavacchinnaH / eva satyapi vibhAvAdeH pratyekaM khaNDatve samUhAlambanavidhayA khaNDatAyA vyAhatatvAditi bhAvaH / ayaM 'rasa'iti zeSaH / vibhAvAdiratyAdiprakAzasukhacamatkArAtmako vibhAvAdayazca ratyAdayazceti teSAM prakAzaH saMvit sa eva sukhacamatkAraH sukhakharUpazcamatkAra iti, sa AtmA svarUpaM yasyeti tathoktaH / 'ityartha iti zeSaH / atra rasasyAkhaNDatve / hetuM kAraNam / vakSyAmaH 64 ratyAdirityAdineti zeSaH / svaprakAzatvAdi svaprakAzatvaM cinmayatvaM cetyarthaH / api / vakSyamANarItyA vakSyamANA 64 ratyAdirityAdinA pratipAdiSyamANAyA rItistayeti tthoktyaa| 'bodhya'miti zeSaH / 'cinmaya'ityatre'ti zeSaH / svarUpArthe svArthe / 'na tu 'annamaya'ityAdivatprAcuryArthe' iti zeSaH / mayaT 'mayaTaca' 4 / 3 / 82 iti vidhIyamAnaH pratyaya iti bhAvaH / camatkArasta padArtha ityarthaH / cittavistArarUpazcittasya vistAro'laukikArthAkalanena jJAnadhArAjanane dIrghaprAyastvamiti, dRSTahetubhyo'sambhavitvajJAnena hetvanusandhAne vyApAre visphAra iti vA, sa eva rUpaM yasyeti tathoktaH / vismayAparapAyo vismayo'paraH parsAyo nAma yasya saH / tatprANatvaM tasya camatkArasya prANaH prANasvarUpastasya bhAvastattvamiti tathoktam / ca / asmadbhaddhaprapitAmahasahRdayagoSThIgariSThakavipaNDitamukhyazrImannArAyaNapAdairasmAka vRddhaprapitAmahAste eva sahRdayagoSThIgAraSThA iti, te ca ye kavipaNDitamukhyA iti, te caumI zrImannArAyaNapAdA iti taistathoktaiH / sahRdayAnAM goSThI sabheti, tatra gariSThA atyantammAnanIyA iti / kavayazca paNDitAzceti kavayazcAmI paNDitA iti vA, teSu mukhyAH / sahRdayA mAmikAH / (kavayaH prabandhAraH pratibhAcamatkAriNo vA / paNDitAH shaastraadhyynjaattttttttvaavgmaaH|) gauravArtha bahuvacanam / uktam / tad yattairuktaM taditi tasmAditi vA'rthaH / dharmadattaH / svagranthe / Aha-rase...'iti / sarvatra sarvasmin / api / rase rasapadArthe / sAro vAstavikaM tattvam / 'sAro bale sthirAze ca' ityamaraH / camatkAra AsvAdavizeSaH / anubhUyate vicAradRSTayA prtipdyte| 'sahRdayai' riti zeSaH / yadvA-rasa aasvaade| sAra AsvAdAtmatayA vyapadezyaH / camatkAro'laukikatayA vAcAmaviSaya AhAdavizeSaH / sa ca-sarvatra sarveSu / api / 'AsvAdanIyeSu padArtheSu' iti zeSaH / kiM punaH zRMgArAdau rasa ityarthaH / anubhUyate / iti bodhyam / taccamatkArasAratve tasya (rasasya) camatkArasAratvamiti tasmin / camatkAraH sAraH sAratvena sthito yatra, tasya bhAvastatvam / yadvA-camatkAra eva sArastattvaM, tasya bhAvastattvamiti / yadvA-tattasmAt kAraNAdityarthaH / camatkArasAratve camatkAraH sAro yatra (rase) tasya bhAvastattvaM tatra / 'satI'ti zeSaH / iti yojyam / sarvatra sarveSu sAhityazAstreSu raseSu vA / api| adbhuto vilakSaNo'nirvacanIya iti yAvat / rasaH / idamuktam-rasazcamatkAramAtrAjIvya iti sAhityazAstreSu rasajAtamadbhutamiti jhArAdau rase yadrasatyaM madadabhutamiti vA / iti / kecitta-'sarvatra avyayapadamidam / sarva ityarthaH / api /
Page #99
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH] rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| kaizciditi prAktanapuNyazAlibhiH / yaduktaM-'puNyavantaH pramiNvanti yogivadrasasantatim / ' iti / yadyapi 'svAdaH kAvyArthasambhedAdAtmAnandasamudbhavaH / ' ityuktadizA rasasyAsvAdAnatiriktatvam, tathA'pi 'rasaH svAdyate' iti kAlpanikaM bhedamurarIkRtya, karmakarttari vA prayogaH / taduktam-'rasyamAnatAmAtrasAratvAtprakAzazarIrAdananya eva hi rasaH' iti / evamanyatrApyevaMvidha rasaH zRGgArAdiH / adbhuta ityAhuH / tasmAdasajAtasyAdbhutatvAdityarthaH / naaraaynnH| kRtI vidvAn / 'dhImA zUraH kRtI kRSTiH' ityamaraH / adbhutam / eva natvanyavidham / rasaM zRGgArAdim / Aha / atrAhustarkavAgIzAH- 'vastu. tastu ratyAya'zasyAnubhUyamAnatve yathAyathaM zRGgArAdivyapadezaH, tasya (ratyAgraMzasya) ananubhAve'dbhutavyapadezaH / iti / anye tu-'api sarveSu raseSu vilakSaNaivAsvAdapratItiriti bhavatu nAma sarveSAmeva tatteSAmadbhutatvAdadbhutavyapadezaH / pratItizcaiSA.satyapi svagatatvena paragatatvena ca vikalpAspadamaparihArtheti pizAcavadakathanIyA, atha ca-yathA pratItyantareNa pratItimAtratayA vilakSaNatvAsadbhAve'pi prAtyakSikyAnumAnikyAgamotpannA pratibhAnakRtA yogipratyakSotpannA, tathA carvaNAsvAdanabhogAdyaparanAmadheyopAyavailakSaNyAdvilakSaNA / ' ityAhuH / iti / kaizciditi 'asya padasya'ti zeSaH / praaktnpunnyshaalibhiH| ityarthaH / ayambhAvaH-atra prAktanapada phalAbhimukhaM karma, etena saJcitakriyamANayornirAsaH / tathA ca-phalAbhimukhapuNyazAlibhiriti kaizciditipadasyArtha iti niSkRSTam / iti / etatpramANayati-yad yataH / uktam / kimityAha-'puNyavantaH puNyaM prakRSTaM prArabdhamastyeSAmiti te tathoktAH / yogivada yoginaH samAhitacetasastadrata / tulyArtha vatiH / rasasantatiM rasasya zaGgArAdebrahmAnandasya vA santatiravyavadhAnenAsvAdaparampareti tAM tathoktAm / 'rasovai saH' ityAdiH zrutiH / pramiNvanti nizcinvantyanubhavantIti yaavt|' iti / nanu ko nAma rasaH 'rasyata AsvAdyate svayameveti rasa' iti cet ? 'kaizcit .. ayamAsvAdyate' iti kathaM rasAsvAdayoH karmakriyAbhAvenollekho bhedagrahaNamantarA sambhavet ? yadi tu-'rasyate AsvAdyate pramAtRvizeSairiti rasa' iti, tarhi rasAsvAdayoH pArthakyamantarA kathaM ? pArthakye ca ko nAma rasaH ko vA''svAda iti sandehadairdhyamityAzaGkaya smaadhtteydypi| 'kAvyArthasambhedAta kAvyasyArthAstAtparyyANi vibhAvAdaya iti yAvat , teSAM sambhedaH saGgaH parizI. lanajanmaikAtmyamiti yAvat tasmAttathoktAt / 'sambhedA'dityatra 'saMvedA' diti 'sammelA' diti vA pAThAntaram / saMvedAtparizIlanAditi, sammelAnmelanAdityarthazca / AtmAnandasamudrava Atmano buddherAnando viSayAntarAsphuraNenAnandAtmanA'vasthAnaM tasmAtsamudbhavatIti tathoktaH / svAda aakhaadH| yadvA-kAvyArthasambhedAt, (yaH) khAda AnandAnubhavaH (saH) AtmAnandasamudbhava AtmanaH svakharUpasyAnando vAsanAparityAgapuraHsaraM bhedAgraheNAnubhavavizeSastasmAtsamudbhavatIti tathoktaH, tadAtmeti yAvat / tatra ko mohaH, kaH zokaH' ityAdyukta AtmajJAnAnandaH kAvyArthasambhedAtpratipadyamAnaH khAdazca na pRthagiti bhAvaH / ' ityuktadizetyuktamArgapradarzanena / rasasya shRnggaaraadeH| AsvAdAnatiritatvamAsvAdAbhinnatvam / uktaM pratipAditamiti bhAvaH / tathA'pi tathA sati 'rasaH svAdyate' iti vaktumayuktatve. 'pIti bhAvaH / 'rasaH zRGgArAdiH / svAdyate 'kaizci' diti zeSaH / ' iti / pryogH| kAlpanikaM kalpanAsiddhaM na ta vAstavikamityarthaH / bhedaM bhinnatvam / urarIkRtyAGgIkRtya / 'jJeya' iti zeSaH / vA'thavA / karmakartari kammaiva ( vivakSayA) karteti tatra / 'satI'ti zeSaH / 'jJeya' iti zeSaH / ayambhAva:-'kaizcit .. ayamAsvAdyate' iti prayogo rasAkhAdayoH kAlpanikaM bhedamanusRtya kriyate, 'rasaH khAdyate khayameva' iti prayogaH punaH karmaNa: kartRtvavivakSayA / iti / tadU 'yatsamAdhAnaM datta'miti shessH| uktamAcAryai' riti zeSaH / kimityAha-'prakAzazarIrAtprakAzaH saMvedanaM sa eva zarIraM zarIravatsvarUpaM yasya tasmAt tathoktAt / rasyamAnatAmAtrasAratvAdrasyate AkhAdyata iti rasyamAnastasya bhAvastattA, saiveti rasyamAnatAmAtraM, tadeva sAraH sAmAjikairupAdeya AhAdaheturyasya tasya bhAvastattvaM tasmAttathoktAt / 'heto' riti zeSaH / ananyo'bhinnaH / eva / hi| rsH| atra 'eva hI' tyavyayadvayaM tasya sajAtIyavijAtIyabhedaM 12
Page #100
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAhityadarpaNaH / [ tRtIya:sthaleSUpacAreNa prayogo jJeyaH / nanvetAvatA rasasyAjJeyatvamuktaM bhavati, vyaJjanAyAzca jJAnavizeSatvAdvayoraikyamApatitam / tatazca 'svajJAnenAnyadhIhetuH siddhe'rthe vyaJjako mataH / yathA dIpo'nyathAbhAve ko vizeSo'sya kArakAt // ' ityuktadizA ghaTamadIpavad vyaGgyavyaJjakayoH pArthakyameveti kathaM rasasya vyaGgyatA ? niSedhatIti bodhyam / tathA ca rasyamAnatAmAtrasAratvAddheto rasaH saMvedanAtmaiva bhedAbhidhAnaM punarupacArAditi niSkRSTam / evam / anyatrAnyeSu / api / evaMvidhasthaleSu / upacAreNa gauNyA vRttyetyarthaH / prayogaH / jJeyaH / uttamarthe draDhayitumAkSepasamAdhI darzayati-nanvityAdinA / nanu / etAvataitadavadhikena pratipAdanenaitena rasasya jJAnavizeSAtmatApradarzaneneti yAvat / rasasya / ajJeyatvaM jJeyatvAbhAvaH / uktaM pratipAditamiti bhAvaH / bhavati / 'ajJeyasya ca kathaM sadbhAvaM pratIma' iti zeSaH / atredamAlocanam-jJAnavizeSaviziSTAsvAdamAtrAtmako rasa ityuktaM, sa ca jJAnaviSaya iti vaktumasAmpratam / tathAhi -jJAnaM tAvadvividhaM savikalpakaM nirvikalpakaM ceti / nAmarUpajAtyAdivizeSazAlijJAnaM savikalpakam, nirvikalpakaM punastadviparItam / athAyaM kasya viSayaH syAditi vicAryyam, nAyasya, rasamAtraviSayiNyAM carvaNAryA pratItyantarAsambhave nAmarUpajAtyAdivizeSollekhAsambhavAt nApyantyasya, vibhAvAdisaMvedanasya nirvikalpakatvAyogAt / iti / tarkavAgIzAstu" vibhAvAdInAM pratyekaM pUrva jJAnaM tataH - vibhAvAdivizeSaNakAnandavizeSyakajJAnam, tadviSayatvameva vibhAvAdimelakaH, tasmAdeva ya Anando jAyate tatsaMvalitAnAM militavibhAvAdInAM yA saMvitsaiva rasa iti sthitiH / tatra jJAnasya kSaNanantaraM trikSaNAnantaraM vA pUrvapUrvasya dhvaMsa iti niyamAzcaramajJAnarUpAyAM rasacarvaNAyAM pUrvapUrvajJAnasya ca dhvaMse svArambhakAraNadhvaMsottaraM kAryyadhvaMsasyApi niyatatvAdAnandasyApi dhvaMsaH, tatkathaM punArasAnubhavaH syAdityabhipretyAzaGkate - nanu .. ' ityudghoSayantaH prAhuH 'nanu vibhAvAdimelakAjjAyamAnAnandasaMvalita - milita vibhAvAdisaMvidrasa ityuktaM bhavati, vibhAvAdInAM melakazca vibhAvAdiviziSTavaiziSTayAvagAhyekajJAnaviSayatvamityavazyaM vAcyam, prakArAntareNa tannirUpaNasyAzakyatvAt, tAdRzajJAnaM ca vibhAvAdipratyekajJAnAdeva bhavati / evaM ca tAdRzajJAnAnantaraM rasAsvAdaH kathaM jAyatAmupAyAbhAvAdityabhiprAyaiNAzaGkate-nanu.. / ' iti / nanu tarhi vyaJjanayA rasAsvAdaH syAditi cedevamapi na vAcyamityAha - vyaJjanAyAH / ca rasasyetyarthaH / jJAnavizeSatvA jJAnavizeSarUpatvAt / dvayorvyaJjanAyA rasasya cetyarthaH / aikyaM jJAnavizeSeNAbhinnarUpatvam / Apatitamanabhimatamapi balAdupasthitamityarthaH / tatastasmAd vyaJjanAyA rasasya caikyApAtAdityarthaH / "siddhe pUrvavarttini / arthe 'satI 'ti zeSaH / svajJAnena svaM vyaJjakatvena yadabhimataM tasya jJAneneti bhAvaH / anyadhIheturanyasya zakyalakSyatAtparyyArthebhyo vyatiriktasyArthasya yA dhIrjJAnaM tasyA hetuH kAraNam / vyaJjako vyaJjanayA vRttyA'rthabodhakaH zabdaH / mataH svIkRtaH / tadeva spaSTayati-yathA / dIpaH / ' siddhe'rthe khajJAnena ( svaprakAzena ) anya (ghaTAdi ) dhI (prakAza) heturmatastathe 'ti zeSaH / anyathAbhAve siddhArthajJApakatvAbhAve'GgIkRte satItyarthaH / asya vyaJjakasya / kArakAjjanakAt / kaH kiMsvarUpaH / vizeSo'vacchedakadharmmaH / 'syA' diti zeSaH // ayambhAvaH---janako'siddhamarthamutpAdayati, vyaJjakastu siddhamartha jJApayatyeva, na tUtpAdayati, asiddhArthasyaiva utpattisambhavAt, ataH yathA pradIpaH svaprakAzena ghaTAderzApako bhavati, tathA vyaJjako'pi zabdaH siddhasyaivArthasya / anyathA-janakajJApakayoraikyamApatet / iti / ' ityuktadizA / ghaTapradIpavat ghaTapradIpayorivetyarthaH / 'tatra tsyaiv|' 5 / 1 / 116 iti vtiH| vyaGgyavyaJjakayoH / pArthakyam / eva na tvaikyamityarthaH / iti ityasmAt kAraNAdityarthaH / rasasya 'rasyamAnatAmAtrasAratvAt prakAzazarIrAdananya eva hi rasa:' iti nirUpitanayena jJAnavizeSAtmanA'bhi 1 rasasya tu saMvidvizeSAtmakatvaM viditacaram / atha vyaJjanAyA dIpakasyeva vyaJjaka ( prakAzaka ) svena prakAza ( jJAna ) vizeSAtmakatvaM vAcyam / atra ca prakAzaH saMvedanAnatirikta evAbhimataH / ata eva - 'prakAzazarIrA' dityuktaM saGgacchate /
Page #101
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / iti cet ? satyamuktam / ata evAhuH-'vilakSaNa evAyaM kRtijJaptibhedebhyaH svAdanAkhyaH kazcid vyaapaarH|' iti / ata eva-rasanAsvAdanacamatkaraNAdayo vilakSaNA eva vyapadezAH / iti / abhidhA''divilakSaNavyApAramAtraprasAdha(da)nagrahilaistvasmAbhI rasAdInAM vyaGgayatvamuktam / iti / nanu tarhi karuNA''dInAM rasAnAM duHkhamayatvAd rasatvaM na syAt ? ityucyate matasya camatkArasyetyarthaH / katham 'vyaJjanAyA api jJAnavizeSAtmanA'bhimatatvena rasavyaJjanayorabhedApattA' viti zeSaH / vyaGayatA?na kenApi prakAreNa vyaGgyatA sambhavatIti bhAvaH / iti / cat ? satyama (atraanggiiikaare'vyymidm)| uktam / tadeva samarthayate-ataH asmAt kAraNAt rasasyaivaM vyaGgayatvAsambhavAt hetoriti yAvat / eva / AhuH 'abhinavaguptapAdAcAryyAH' iti zeSaH / kimityAha-'ayaM rasasAkSAtkArAnukUla iti bhAvaH / svAdanAkhyaH svAdanaM carvaNA''khyA nAma yasyeti tathoktaH / kazcit anirvacanIyAtmA sahRdayahRdayaikapramANaka ityarthaH / vyApAraH zaktivizeSaH / kRtijJaptibhedebhyaH kRtiH prayatnazca jJaptirjJApanaM ceti tadbhedebhyaH / tatra kRterbhedA nAnAzarIrAdiceSTAvizeSasAdhyAH, jJapterbhedAH jJAnAnukUlavyApAravizeSAH / punarvyaJjanA''daya iti bodhyam / vilakSaNo vibhinnaH / byaapaarH|' iti / etena phalitaM nirdizati-ato'smAt kAraNAt / eva / rasanAsvAdanacamatkaraNAdayo rasanamAsvAdanaM camatkaraNaM cetyetAnyAdayo yeSAM tAdRzA rasAsvAdacamatkArA ityarthaH / vilakSaNA adbhutA anirvacanIyA iti yAvat / eva / vyapadezA uktisiddhAntAH / iti / tAdRzaM siddhAntamanusRtyaiva rasasya vilakSaNatvaM taiya'padizyata iti hRdayam / atha khamataM nirdizati-abhidhA''di..ityAdinA / abhidhA''divilakSaNavyApAramAtraprasAdhanagrahilairabhidhA''dibhyo'bhidhAlakSaNAtAtparyyAkhyAbhyo vRttibhyo vilakSaNo yo vyApAro vyajanavyApAraH sa eveti tasya prasAdha (da)naM yuktyAdinA siddhAntarUpeNa sthApanaM tatra prahilAH sayatnAstaistathAbhUtaiH / tu punaH / asmaabhiH| rasAdInAM zRGgArAdInAM nirvedAdInAM tadAbhAsAdInAM cetyarthaH / vyaGgayatvaM vyaJjanAjanyabodhaviSayatvam / uktam 'vyaktaH saJcAriNA tathA / ' ityAdineti zeSaH / atredaM tattvam-"prathama kAvyanATyazravaNadarzanAbhyAM vibhAvAnubhAvayorupasthitiH, evamAkSepeNa kvacicchabdena ca jhaTiti eva vyabhicAristhAyibhAvayoH / sA ca doSavizeSamahinA sambhavati, tataH sAdhAraNIkaraNavyApArabalena zakuntalA mama duSyantasya veti vibhAvAdicatuSTaye sAdhAraNyena pratyayaH, tatazca vyaJjanayA rasasadazAkAraH pratyayaH, tadanantaraM vyaJjanAsahakRtena vAdanAkhyavyApAravizeSeNa 'duSyanto'haM zakuntalAviSayakaratimAn' ityAtmakaH khavAsanAyAM ratyabhedaM svasmiMzca nAyakAbhedamavagAhamAnaH sAkSAtkAraM labhate / 'bhUtalaM rajatavat' iti bhrame zuktitvamiva vAsanAtvAdikamatra na bhaaste|" iti prAzcaH, navyAstvAhuH-"vyaJjanayaiva rasAdInAM prtipttirnggiikaarryaaN| kimadhikena vAsanA''dinAnApadArthakalpanAvyApAreNa ? tathAhi-vyaJjanayA duSyantAdau pratIyamAno ratyAdijJAnasambandhena sAmAjikavRttiH rasaH, ratyAdijJAne ca 'duSyantaH zakuntalAviSayakaratimAn ityAtmakameva, yathA-ciravinaSTasyApi yAgAdeH svajanyApUrvasattvenaiva svagoMdyavyavahitapUrvavRttitvaM kalpyate, tathA'tItasyApi ratyAdeH khagocarajJAnasattvenaiva sAmAjikavRttitvaM klpyte|" iti / nanu "rasavyaJjanayoH pUrvoktadizA aikyaM kathaM na tarhi samApatet ! iti cet ! na, vyaJjanAyA vaktRtAtparyyarUpajJAnAtmanA nirUpaNAdrasasya ca tadbhinnatvAt vibhAvAdInAM pratyekaM jJAnaM janakaM, viziSTajJAnaM ca janyamiti bhedAGgIkArAdvA / na ca sAkSAtkArasyaivAsvAdarUpatvaM, natu 'vyajanAjanyabodhasyeti vAcyam, vyaGgayacArutayaiva vyaJjanAjanyabodhasyApi AsvAdarUpatvasambhavAt / nanu vAsanAyA anaGgIkAre'pi zrotriyAdInAM rasAbhivyaktiH kathaM na sampadyate ? iti cet ? na, puNyavizeSavattvAbhAvAt / " iti / atha rasasyAnandamayatvaM sAdhayituM tatra tAvatpUrvamavatArayati-nanvityAdinA / nanu / tarhi 'yadi rasa Anandamaya iti svIkriyate iti zeSaH / karuNA''dInAM karuNabIbhatsabhayAnakAdInAm aniSTAvegAdInAM ca / rasAnAmAdaHkhamayatvAta duHkhprdhaantvaat| (taca teSAM zokAdisthAyikatvena spssttm|) rstvm| na / syAta 'AnandamayatvAbhAvAditi zeSaH / iti ityAzaGkAyAm, ucyate / 36 karuNAdau.. ityAdinA /
Page #102
--------------------------------------------------------------------------
________________ saahitydrpnnH| [tRtIyaH36 karuNAdAvApa rase jAyate yat paraM sukham / sacetasAmanubhavaH pramANaM tatra kevalam // 27 // AdizabdAd bIbhatsabhayAnakAdayo gRhyante / tathApi, asahRdayAnAM mukhamudraNAya pakSAntaramucyate-- 37 kiJca teSu yadA duHkhaM na ko'pi syAttadunmukhaH / ___ nahi kazcit sacetana Atmano duHkhAya pravartate, karuNAdau ca sakalasyApi sAbhinivezaM pravRttidarzanAt sukhamayatvameva / anupapattyantaramAha 38 tathA rAmAyaNAdInAM bhavitA duHkhahetutA // 28 // ___36 karuNA''dau karuNabIbhatsAdau aniSTAvegAdau cetyarthaH / api kiM punaH sambhogazRGgArAdau harSAdau cetyarthaH / rase / yat kiJcidanirvacanIyamiti shessH| paraM sAtizayam / sukham / jaayte| tatra tasmin jAyamAne sukhe upcaaraatttsttaayaamityrthH| sacetasAM sahRdayAnAM tadanubhavAmoditahRdayAnAM viduSAmiti yAvat / anubhvH| kevalam / 'sarvotkRSTa miti zeSaH / pramANam / yadyapi 'raso vai saH' 'rasaM hyevAyaM labdhvA''nandI bhvti|' ityAdizrutyAdirapi pramANam , tathA'pi tadavizvAsinaM pratIyamuktiriti pratIyate // 27 // AdipadArtha vibodhayati-AdizabdAdityAdinA / AdizabdAt tadupAdAnAditi bhAvaH / 'karuNA''dA' vityoti zeSaH / biibhtsbhyaankaadyH| atrApyAdizabdAt aniSTAvegAdInAM grahaNam / gRhyante / nanvetad vaJcanamAtram ! yadi zokAdisthAyibhAvAnAM karuNAdInAmaniSTAdimUlAnAmAvegAdInAmapi AnandamayatvaM nirbAdhaM ? tarhi kinna pareSAmapi anubhavaviSayamityAzaGkAmunmUlayannAha-tathApItyAdi / tathA'pi yadyapi sahRdayahRdayapramANako rasa AnandarUpa evatadapItyarthaH / asahadayAnAmanubhavavidhuratayA tathA tathA svapakSopanyAsamAtraparANAM mandadhiyAmityarthaH / mukhamudraNAya mukhasyopacArAttadvAco mudraNaM tasme, tA mityarthaH / mudrayituM tadvayApAramavaroddhamiti bhAvaH / pakSAntaram / ucyate / 37 kishcetyaadinaa| 37 kizca / teSu karuNA''diSvaniSTAvegAdiSu ca rasabhAveSvityarthaH / yadA yadi / duHkhm| 'vastuto' styeveti zeSaH / tarhi-tadunmukhasteSu karuNAdiSUnmukha udyukta iti tthoktH| utkRSTaM mukhamupAyo yatno yasyeti tathoktaH / 'mukhaM niHsaraNe vakra prArambhopAyayorapi / ' iti medinii| ko'pi kazcidapi praanniityrthH| na / syAt yat karuNAdau sarvo'pyunmukhastasmAnAsya duHkhahetutvamiti bhAvaH / tadeva spaSTayati-nahItyAdinA / hi yataH / kazcit / sacetanazcetanena jIvAtmanA saha vartata iti tathoktaH san / AtmanaH khasya / duHkhAya kaSTalAbhArtham / n| pravataMte yatata iti bhaavH| ata eva-'AtmanaH kAmAya sarva priyaM bhavatItyAdiH zrutirapi svAtmanaH premNe evetareSAM premAha / nanu kathametAvatA karuNAdInAmAnandahetutvaM samarthitamityata Aha-karuNAdau / c| sakalasya kalAbhinAnAdAkSiNyasampattibhiH saha varttata iti tasya tathoktasya / api kiM punaranyasyeti bhAvaH / sAbhinivezaM sAgraham / pravRttidarzanAt / sukhamayatvaM pracurasukharUpatvam / eva nizcitam / karuNAdevuHkhamayatvAGgIkAre'niSTAntaraM darzayituM pratijAnIte-anupapattyantaramityAdinA / anupapattyantaramanyA pradarzitAyA anupapatterbhinnA'nupapattiriti tattathoktam 'mayUravyasakAdayazca / ' 2072 ityanena nipAtAtsAdhuH // Aha-38 tathA.. ityAdinA / / 38 tathA punaH rAmAyaNAdInAM karuNAdirasapradhAnAnAM mahAprabandhAnAm / duHkhahetutA duHkhakArakatvam / bhavitA bhaviSyati // 28 //
Page #103
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyathA smetH| karuNAdirasasya duHkhahetutve karuNAdirasapradhAnarAmAyaNAdInAmapi duHkhahetutA syAt / nanu kathaM duHkhakAraNebhyaH sukhotpattirityAha 39 hetutvaM harSazokAdergatebhyo lokasaMzrayAt / harSazokAdayo loke jAyantAM nAma laukikAH // 29 // alaukikavibhAvatvaM prAptabhyaH kAvyasaMzrayAt / sukhaM prajAyate tebhyaH sarvebhyo'pIti kA kSatiH // 30 // . ye khalu vanavAsAdayo loke duHkhAdikAraNAnyucyante, ta eva kAvyanATyayoH samarpitA alaukikavibhAvanavyApAravattayA kAraNazabdavAcyatAM vihAya alaukikavibhAvazabdavAcyatvaM bhajante tadeva vivRnnoti-krunnaadirssyetyaadinaa| karuNAdirasasya karuNAdyaniSTAvegAdirUpasya rasasya (bhAvAnAmapi rstvprtipaadnaadidmuktm)| duHkhahetutve duHkhasya hetubhUtatve sati / karuNAdirasapradhAnarAmAyaNAdInAM karuNAdirasaH pradhAnaM pradhAnatayA vartamAno yatra tAni rAmAyaNAdIni teSAM tathoktAnAmArSakAvyAnAmiti bhAvaH / api / duHkhahetutA duHkhakArakatvam / syAt / na cAstIti tadatyAhitaM vaca iti bhAvaH / ___ nanu kAraNAnukUlaM kAryotpatterniyatatvAt kathaM zokAdisthAyibhAvebhyaH karuNAdibhyaH sukhaM samutpadyata ityAzaGkayottarayituM pratijAnIte-nanvityAdinA / nanu / daHkhakAraNebhyo duHkhasya klezasya kAraNAni tatsvarUpabhUtAH karuNAdirasAnAM sthAyibhAvAH zokAdayastebhyaH / kathaM kenopAyena / sukhotpattiH ? ityAha, ityevamAzaGkAyAmuttarayati-39 hetutvamityAdinA / 39 lokasaMzrayAlokaH saMsArastasya saMzraya Azraya AnukUlyamiti yAvat tasmAt / yo hi yAdazakhabhAvastasya tAdazakhabhAvAnukUlyamavalamvyeti bhAvaH / 'lokastu bhuvane jane'ityamaraH / harSazokAdeH / AdinA krodhajugupsAratihAsyAdInAM grahaNam / hetusvaM kAraNatvam / gatebhyaH prAptebhyaH / 'zatruste parAstaH' 'putraste mRtaH'ityAdivAkyebhyaH zatruparAjayaputramaraNAdibhyo dRzyebhyo veti zeSaH / loke jagati / laukikA loke bhavAH sarvalokasAdhAraNA iti yAvat / 'tatra bhavaH / ' 4 / 3 / 53 ityaN / harSazokAdayo 'mukhavikAsAdilakSyAH'iti zeSaH / jAyantAmutpadyantAm / nAma // atha yadi-kAvyasaMzrayAta kAvyasya kavicArutvottambhitAlambanAdeH saMzrayaH sambandhastasmAt / alaukikavibhAvatvamalaukikAlaukikebhyaH putrajanmAdibhyo vilakSaNAH ye vibhAvA varNyamAnA AlambanoddIpanarUpAH putrajanmamRta. putradehAdayasteSAM bhAvastattvaM tat / praaptebhyH| tebhyaH 'loke harSazokAderye hetavo'bhimatA'iti zeSaH / sarvebhyaH / api na kevalaM harSahetubhya iti bhAvaH / sukhamAlAdaH / prajAyate utpadyate / 'sajAyate iti pAThAntaram / ityevaM laukikatvAlaukikatvAbhyAM harSazokAderhetUnAM vailakSaNye satItyarthaH / kaa| kSatiH ? na kA'pItyarthaH / ayambhAvaHlaukikebhyo harSahetubhyo harSa eva zokakAraNebhyaH punaH zoka eva jAyatAM nAma, kintu alaukikebhyaH zokAdihetubhyo'pi sukhameva, kiM punaH sAkSAt sukhahetubhyaH sukhaM jAyateti, ata evaiteSAM bhedaH // 29 // 30 // tadeva vivRNoti-ye khalvityAdinA / loke jagati / ye / khalu / vanavAsAdayo vanavAsarAjyalAbhAdayaH / duHkhAdikAraNAni duHkhaharSAdikAraNAni / ucyante / 'ityucyante' iti pAThAntaram / te / eva na tvanya iti bhAvaH / kAvyanATyayoH kAvyaM zravyakAvyaM ca nATyaM dRzyakAvyaM ceti tayoH / samarpitA nirUpitAH / samastaM pAThAntaram / 'santa' iti zeSaH / alaukikavibhAvanavyApAravattayA'laukikasya laukikAt (duHkhAdeH ) vilakSaNasya (duHkhAdeH mAlambanatAsampAdanamuddIpanatotpAdanaM vA tadeva vyApAra iti, sa evaiSAmastIti teSAM bhAvastattA tayeti tthoktyaa| vibhAvyate Alambyate uddIpyate iti vA vibhaavnm| bhAve lyuTa / kAraNazabdavAcyatAM kAraNapadavAcyatAm / laukikasya duHkhAdeH kAraNabhUto yo vanavAsAdistatsvarUpatAmiti bhaavH| vihAyotsRjya / alaukikavibhAva
Page #104
--------------------------------------------------------------------------
________________ saahitydrpnnH| [tRtIyaHtebhyazca surate dantaghAtAdibhya iva sukhameva jAyate / atazca laukikazokaharSAdikAraNebhyo laukikAH zokaharSAdayo jAyante / iti loka eva prtiniymH| kAvye punaH sarvebhyo'pi vibhAkAdibhyaH sukhameva jAyate iti niyamAnna kazcid dossH| kathaM tarhi harizcandrAdicaritasya kAvyanATyayorapi zravaNadarzanAbhyAmazrupAtAdayo jAyante ? ityucyate 40 azrupAtAdayastadvad drutatvAccetaso matAH / kathaM tarhi kAvyataH sarveSAmIdRzI rasAbhivyaktirna jAyate-ityAha zabdavAcyatvamalaukiko yo vibhAvazabdavAcyastasya bhAvastattvaM tat tathoktam / duHkhazokAderapi sukhaharSAdyAtmanA saGghaTakatvoddIpakatvAbhyAmalaukikasya vibhAvazabdavAcyasya svarUpatAmityarthaH / bhajante Azrayante / ata eva-tebhyaH pUrvoktebhyo'laukikebhyo vibhAvazabdavAcyebhya ityarthaH / ca punaH / surate dayitena saha ramaNAvasara iti bhAvaH / dantaghAtAdibhyaH 'dayitakRtebhyo dayitAyA' iti zeSaH / iva yathA tathA / 'kAvyanATyayoH zravaNadarzanAvasare' iti zeSaH / sukham / eva kevalaM na tu duHkhamiti bhAvaH / jaayte| ayambhAvaH-loke duHkhazokAdihetubhUtA vanavAsAdayo'. bhimatAH, tebhyazca loke yat duHkhazokAdi jAyate, tat yuktameva, kintu kAvye nATye vA (kavinA naTena vA) varNyamAnA daryamAnA vA ye vanavAsAdayaste na tathAbhUtAH, yadebhyo'pi tathaiva duHkhAdi jAyeta / kintu alaukikAH, ata evaite vibhAvazabdenAbhidheyAH / nanu etebhyo'pi duHkhAyeva kiM na syAditi zaGkatham , yataH-dayitasya dantaghAtAdibhyaH surate dayitAyA na duHkhamutpadyate, utpadyate punaH kevalaM yathA sukhameva, tathA vibhAvebhyo'pi / idamuktam-suratasamayApakramAnantaraM yathA dantaghAtAdibhyo duHkhameva jAyate, iti tadAnIntanAnAM teSAM laukikatvaM, surate ca teSAM vilakSaNakAryakAritayA lokottaratvaM tathA prakRte'pi / suratasya cAlaukikatvaM yathA''ha zrutiH-'tad yathA priyayA striyA sampariSvako na bAcaM kiJcana veda, nAntaramevAya, prAjJenAtmanA sampariSvakto na bAhyaM kiJcana veda nAntaram / ' iti / tadeva vyvsthaapytiatH| ca / laukikazokaharSAdikAraNebhyaH / 'vanavAsAdibhya iti zeSaH / laukikAH / zokaharSAdayaH / jAyante / ityevambhUtaH / loke / eva na tu lokavilakSaNatA'vasare'pIti bhAvaH / pratiniyamaH pratiSThito niyamaH / kAvye upalakSaNena nATye cetyarthaH / punaH / sarvebhyo 'duHkhAdikAraNebhya' iti zeSaH / api / sukham / eva / jaayte| iti evambhUtAditi bhAvaH / niyamAt / na naiva / kazcit / dossH| nanu 'kAyeNa kAraNamanumIyate' iti nayena karuNAdo azrupAtAdidarzanena azrupAtAdezca duHkharUpakAyA'bhinnatayA karuNAdervibhAvAdInAM du:khakAraNatvamevAnumAtavyamiti cet ! na; iti sAzaGkA'pohamAha-kathamityAdinA / tarhi 'yarhi karuNAdervibhAvebhyo'pi sukhameva jAyate' iti zeSaH / kaavynaattyyoH| api / harizcandrAdica. ritasya / AdinA nalarAmayudhiSThirAdInAM grahaNam / zravaNadarzanAbhyAm 'darzanazravaNAbhyAm' iti tu pAThAntaram / azrupAtAdayaH / katham / 'karuNAdervibhAvAnAM duHkhadatvamantarA' iti zeSaH / jAyante sambhavanti ? iti iti kRtveti bhAvaH / ucyate 40 azrupAtAdaya ityaadinaa| 40 tadvat yathA vibhAvAderalaukikatayA sukhameva jAyate tathetyarthaH / cetaso'ntaHkaraNasya / dratatvAtsarvopAdhiparityAgapUrvakaM tadekAkAraNAvasthitatvAditi bhAvaH / ashrupaataadyH| mtaaH| ato duHkhahetubhya iva tebhyo nAzrupAtAdayaH; kintu AnandapremavazAdiva te jAyante iti bodhyam / tadeva sthUNAnikhanananyAyena draDhayituM zaGkate-kathaM tItyAdinA / tarhi yahi vastuto rasa Anandamaya eva tadetyarthaH / kAvyato dRzyazravyobhayavidhAt kAvyAdityarthaH / dRzyamAnAdRzyakAvyAt zrayamANAca zravyakAvyAditi bhAvaH / sarveSAM 'tattatpazyatAM zRNvatAM paThatAM vA' iti zeSaH / IdRzI aahaadsvruupaa| rasAbhivyaktiH / katham / na / jAyate? yadi dRzyasya darzanAt zravyasya vA zravaNAjjAyamAnA
Page #105
--------------------------------------------------------------------------
________________ rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / 41 na jAyate tadAsvAdo vinA ratyAdivAsanAm // 31 // vAsanA cedAnIntanI prAktanI ca rasAsvAdahetuH / tatra yadyAdyA na syAttadA zrotriyajaramImAMsakAdInAmapi sa syAt, yadi dvitIyA na syAttadA yad rAgiNAmapi keSAJcidrasodbodho na dRzyate tanna syAt / paricchedaH ] rasAbhivyaktirvastuta AhrAdarUpA, tat kathaM sA kaizvidevAnubhUyate, na punaH sarvaiH ? ityataH kimapi niyAmakamabhidheyam, anyathA tadvAstavatvamapahAsyatIti praznAbhiprAyaH / ityataH / Aha-41 netyAdi / 41 ratyAdivAsanAM ratyAde ratihAsAdibhAvasya vAsanA bhAvanA sUkSmAtmanA'vasthitaH saMskAra vizeSa iti yAvattam / vinA / tadAsvAdastasya ratyAderAkhAdo rasAtmanA'nubhava iti bhAvaH / ' tasya rasasyAsvAda' iti kecit ' tattasmAt kAvyAt AkhAdo rasAnubhavaH' ityapare vyAcakSate / na / jAyate / ratyAdivAsanAvAsitAntaHkaraNAnAM rasAsvAdo jAyate, tadbhinnAnAM punarneti keSAJcideva rasAnubhavaH, sarveSAM ratyAdivAsanA'nupalambhAt / iti tAtparyam // 31 // idamavagamakam - ratyAdireva sUkSmAtmanA sahRdayahRdayaM viniviSTo vAsanA, sahRdayahRdayameva ca tadbhAjanam / iti sahRdayahRdayaviniviSTa ityuktam / tasyAzcAbhAve zrutAt paThitAdvA zravyakAvyAt dRSTAtpaThitAdvA dRzyakAvyAdapi na rasAsvAdaH sampadyate / ratyAdireva vibhAvAdisaMyogavizeSAdrasatvena pratItyabhimatatvAt / iti / kArikA'rthaM samavagamayituM bhaGgayantareNa svayaM vivRNoti - vAsanA cetyAdinA / vAsanA ratyAderantaH sUkSmAtmA saMskAro rasAsvAda hetubhUtaH puNyavizeSa iti yAvat / ' vAsanA sUkSmasaMskAra' iti gopAlaH / ca / idAnIntanI asmiJjanmani bhavA / prAktanI prAgbhavA pUrvasmin janmani bhaveti yAvat / ' sAyaMciraMprAge'vyayebhyaSTayuTa lau tuT ca / 4 / 3 / 23 iti TayuH / ca / rasAsvAda hetU rasAnubhavakAraNabhUtA / idaM boddhavyamyathAtathamasmin janmani sampAditA vAsanedAnIntanI, puNyavizeSAt prAgjanmani sampAditA punaH prAktanItyubhayavidhA militA sAhAyyasahAyakatAM prAptA vAsanA rasAsvAdasya hetuH / na tu idAnIntanI prAktanI ca vAsanA svAtantryeNa rasAsvAdahetuH / iti / tadevAha - tayoridAnIntanIprAktanyorvAsanayormadhye ityarthaH / AdyedAnIntanI vAsaneti bhAvaH / yadi 'rasAsvAdahetu' riti zeSaH / na / syAt 'abhimate 'ti zeSaH / ' kintu prAktanyeva vAsanA rasAsvAda heturabhimatA bhavediti zeSaH / tadA tarhi / zrotriyajaranmImAMsakAdInAM zrotriyAH kevalaM vedAdhyayanaratAH, te ca jaranmImAMsakA jaranto ( vRddhA:) mImAMsakAH (karmmavAdaratAH) ceti ta Adau yeSAM ( tArkikAdInAm ) teSAM tathoktAnAm / 'zrotriyaMzchando'dhIte / ' 5 / 2 / 84 iti nipAtAt 'chando'dhIta' ityarthe ' zrotriye 'ti sAdhu / 'pravayAH sthaviro vRddho jIno jIrNo jarannapi / ' ityamaraH / mImAMsAM jaiminIyasiddhAntamadhIte veda veti mImAMsakaH / ' kramAdibhyo vun / ' 4 / 2 / 61 iti vun / 'prAktanIM vAsanAmevAdhigatavatA' miti zeSaH / api kiM punaH prAktanyA vAsanAyA hInAnA' miti zeSaH / sa rasAsvAda ityarthaH / 'sA' iti pAThAntare tu rasAbhivyaktirityarthaH / syAt ' kintu na bhavatItyata idAnIntanyanugataprAktanavAsanAsampannAnAmeva rasAsvAdo jAyate' iti zeSaH / nanu tarhi idAnIntanyeva vAsanA rasAsvAdaheturityaGgIkriyatAM, kiM prAktanyA anyasyA vAsanAyAH svIkAreNeti cennetyAha-yadi'tatre'ti pUrvato'nukrAntam, tayorvAsanayormadhye ityarthaH / dvitIyA prAktanI vAsanetyarthaH / na 'rasAsvAdahetu:' iti zeSaH / syAt / 'kintu idAnIntanyeva vAsanA rasAsvAdaheturaGgIkriyete 'ti zeSaH / tadA / keSAJcit / rAgiNAmanurAgiNAmidAnIntanyA vAsanayA kevalaM vAsitAntaH karaNAnAmityarthaH / api / rasodbodho rasasyodbodha AsvAda iti tathoktaH yat yataH 'prAktanyA vAsanAyA abhAvarUpAt kAraNA' diti zeSaH / na / dRzyate / tat 'kAraNami'ti zeSaH / na / syAt / ataH - idAnIntanIM vAsanAmadhigatavatAmapi prAktanyA vAsanAyAH kevalaM viraheNa teSAM rasAsvAdAnubhavAbhAva iti phalitam / idaM bodhyam-"yaM yaM vA'pi smaran bhAvaM tyajatyante kalevaram / taM tamevaiti kaunteya ! sadA tadbhAvabhAvitaH // "," ""puNyavantaH pramiNvanti yogivad rasasantatim / " ityAdyuktyA kRtabhUripuNyA utkaNThAyAstadviSayiNyAH prAktanyA vAsanAyA mahinA sahRdayatAM,
Page #106
--------------------------------------------------------------------------
________________ 96 sAhityadarpaNaH / [ tRtIya: uktaM ca dharmmadattena 7 " savAsanAnAM sabhyAnAM rasasyAsvAdanaM bhavet / nirvAsanAstu raGgAntakASThakuDyAzmasannibhAH // " nanu kathaM rAmAdityAdyudbodhakAraNaiH sAmAjikaratyAdyudbodhaH ? ityucyate-42 vyApAro'sti vibhAvAdernAmnA sAdhAraNIkRtiH / tatprabhAveNa yasyAsan pAthodhiplavanAdayaH // 32 // pratipadyaiva sAmpratamapi tadvAsanAzAlinaH santo rasAsvAdamanubhavanti, nAnyathA; atazca - akRtabhUripuNyA ata eva prAktanyA vAsanAyA balAcchrotriyatvAdyeva labhante, nanu sahRdayatAM, na vA rasAsvAdanAbhyudayaM bhUripuNyenaiva tatprApyatvAt / ye'pyeva kRtabhUripuNyA apyakRtatadbhAvanAH, te samprati kathamapi sahRdayatAmadhicikIrSava eva bhavanti, na punarlabhante rasAsvAdAbhyudayam / tasmAt na kevalAM prAktanIM, na vA kevalAM sAmpratikIM vAsanAM pratipannA rasAsvAdAbhyudayabhAgino bhavitumarha ntIti prAktanyA vAsanAyA mahinA yeSAM kRtabhUripuNyAnAM sAmpratamapi jAtA ratyAdivAsanA ta eva sahRdayAH, ta eva punArasAsvAdabhAginaH / evaJca zrotriyAdInAM kRtavidyatvAdinA rasAsvAdAdyadhikAriyogyatvaM prAktanyA vAsanAyA avagamakam anyeSAM sAmprataM vAsanAsattve'pi yadrasAsvAdavaidhuryyaM tadamISAM punaH prAktanyA vAsanAyA abhAvAvagamakam / iti sUcitam / iti / uktamarthaM prAcAM sammatyA'nukUlayitumAha-uktazcetyAdi / dharmadattena tathA sugRhItanAmadheyenetyarthaH / ca / uktam / "savAsanAnAM.." ityAdi / "khavAsanAnAM vAsanayA idAnIntanena prAktanena ceti dvividhena ratyAditAdAtmyataH pratIyamAnena saMskAravizeSeNetyarthaH saha varttanta iti teSAM tathoktAnAm / ata eva sabhyAnAM sabhAyAM sAdhUnAM sahRdayAnAmiti yAvat / 'sabhAyA yaH / ' 4|4|105 iti yaH / rasasya 'rAhoH ziraH' itivadupacArAt SaSTI / AsvAdanamAnandavizeSAnubhavaH / bhavet / tu kintu / ' tvantAthAdi na pUrvabhAk / ' ityamaraH / raGgAntA raGgo nRtyazAlopalakSaNena kAvyAnubhavAvasarazca tasyAntamadhye | 'adhiSThitA' iti zeSaH / nirvAsanA vAsanAzUnyA ratyAdisaMskAra vizeSahInA iti yAvat / kASThakuDyAramasannibhAH stambhabhittipASANAdisadRzAH / 'na rasAsvAdaM labhante' iti zeSaH / nirvAsanAnAM kASThAdInAmiva na rasAnubhavitRtvamupapadyata iti bhAvaH / etena - vAsanaiva rasAsvAdahetuH / yuktaM ca, vibhAvAdisAhAyyena ratyAdireva rasa iti ratyAdisaMskArarUpayA vAsanayA hInAH kathaM rasaM labheran ? iti niSkarSaH // " iti / bhaGgayantareNaitadeva punaH spaSTayitumAzaGkate - nanvityAdinA / nanu / rAmAdityAdyudbodhakAraNai rAmAdInAM ratyAdayaH saMskArarUpeNAntaruditA bhAvAsteSAmudbodhaH prasphuraNamAsvAdocitIbhavanamiti yAvat, tasya kAraNAni kAraNabhUtAstaistathoktaiH / atrAyenAdinA sItAssdInAM grahaNam, antyena hAsAdInAmiti bodhyam / 'sItArAmAdibhiH' iti zeSaH / ata eva - parasparAlambanabhUtatvaM saGgacchate / sAmAjika ratyAdyudbodhaH sAmAjikAnAM ratyAdivAsanAvAsitAntaHkaraNatayA sahRdayatAM prAptAnAm (api) ratyAdayaH sUkSmAtmanA'ntaHsthitAstete bhAvAsteSAmudbodha iti tathoktaH / katham / 'jAyate' iti zeSaH / rAmasItAss diratyAyudbodhakAraNabhUtAH sItArAmAdaya evetyetairyadi rAmAdInAM ratyAdaya udbudhyanta iti yujyate, kintu taireva sAmAjikAnAM ratyAdayaH kathaM rasaucityaM pratinIyante ityAzayaH / ityevamAzaGkAyAmityarthaH / ucyate- 42 vyApAro'stItyAdi / 42 vibhAvAdeH / AdinA'nubhAvasaJcAriNorgrahaNam / sAdhAraNIkRtiH / ' sAdhAraNI 'ti cvantam asAdhAraNasya (asadRzasya) sAdhAraNatvArthamavyayam, tatpUrvakAt kR dhAtorbhAve ktin / asadRzasya sadRzatA''pAdanamiti bhAvaH / nAnA / 'prasiddha' iti zeSaH / vyApAraH sAmarthyavizeSaH / asti varttate / vibhAvAdeH sAmarthyamevaivambhUtam, yena zrUyamANazrotro IzyamAnadraSTrozcAbhedaH sampAdyata iti bhAvaH / sAmAjiketarANAM tu zrotRtvAdyabhAva eva, kASThAdisadRzatayA'bhimatatvAt / na tena teSAM sAdhAraNIkaraNamiti ca bodhyam / ata eva tatprabhAveNa tasya vibhAvAdisambandhinaH sAdhAraNIkaraNarUpasya vyApArasya prabhAvastena / pramAtA vibhAvAdivyApAreNAdhikRtaH sahRdaya iti yAvat / yasya rAmAderityarthaH / pAthodhilaSanAdayaH pAthAMsi jalAni dhIyante'treti pAthodhiH samudrastasya plavanaM taraNaM tadAdiryeSAM (zatrunihananAdInAm )
Page #107
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / pramAtA tadabhedena svAtmAnaM pratipadyate / nanu kathaM manuSyamAtrasya samudralaGghanAdAvutsAhabodhaH 1 ityucyate-- 43 utsAhAdisamudrodhaH sAdhAraNyAbhimAnataH // 33 // nRNAmapi samudrAdi-lAnAdau na duSyati / te tathoktAH / "kabandhamudakaM pAthaH...''ityamaraH / 'karmaNyadhikaraNe ca / ' 3 / 3 / 93 iti dhAnaH kiH / Asan / 'vyApArA'iti zeSaH / tadabhedena tasya tAdRzacAratasya rAmAderabheda aikyamiti yAvat, tena tathoktena / svAtmAnam / pratipadyate / ayambhAvaH-yadyapi"ayaM rAmaH, iyaM ca sItA" "ayamaham, iyaM ca me priyA"iti, 'ayaM rAmaH sItAviSayakaratimAn setubandhAdividhAtA, ahaM dInaH zatrubhiranekazaH parAjitaH preSyaH preSyAviSayakaratimAn iti ca yathA'vagama ApAmaramiti sAdhAraNaH / tathA 'ayaM rAmo'hamiva priyAnirataH, tata eva-priyAviraheNa vilApAdividhAtA' ityapi, evaM tattadbhedakAMzaparityAgapuraskRtaH 'ayamahaM rAmaH' ityAdiravagamo'sAdhAraNaH, tathA'pi-atra, asAdhAraNo nAma, "ayaM paramezvaro rAmaH / ityevaMjJAnaviSayo rAmAdiH, "ahaM dInaH"ityevaMjJAnaviSayaH svAtmA punaH sAdhAraNa iti vivakSitaH, evaM ca-lokottaracAratatayA'sAdhAraNasya rAmAdelaukikavyApArakAritayA sAdhAraNasya svAtmano'bhedAdhyavasAyaH sAdhAraNIkaraNam / asAdhAraNena rAmAdinA ca samaM yadA pramAtrA'bhedo'dhyavasIyate, tadA tattadanubhAvavyabhicAribhAvAnAmapi sItA''diviSayakaratyAdInAM ca svata evAbhedaH / na ca tadAnI kizcinmAtraM svAtmAnaM svAtmatayA'vaiti / idamuktamasAdhAraNeSu rAmAdivibhAvatadanubhAvAdiSu sAdhAraNyAbhimAnAt 'rAmo'hamiti pratipattau zrIrAmAgutsAhAderabhedena svAdanAbhidheyena vyApAreNa svavAsanaiva sarvaiH sAmAjikairAsvAdyate / iti / na caivaM sAmAjikeSviva taditareSvapi vibhAvAde ApAraH prabhavediti zaGkatham, maNyAdisannidhAne pAvakIyazakteriva nirvAsanatvasannidhAne teSvapi vibhAvAdivyApArasya prabaddhatAkalpanAt // 32 // nanu bhavatu tathA vibhAvAdivyApAreNa sAmAjikAnAM nAyakAyabhedAyavyavasAyaH, kintu kartumazakye samudrollaGghanAdau kathamutsAhAdiH sampatsyate ityAzaGkate-nandhityAdinA / nana / mnussymaatrsy| 'vibhAvAdervyApAreNa rAmAdinA'bhedAdhyavasAyaM nItatve'pi manuSyatAmaparityajyAvasthitatvAditi zeSaH / samudralaGghanAdau / katham / utsAhabodhaH 'saGgacchate' iti zeSaH / ityataH / ucyate-43 utsAhAdi..ityAdinA / 43 nRNAm / api / sAdhAraNyAbhimAnataH sAdhAraNyasya vibhAvAdivyApAreNa samarpitasya rAmahanumadAdinA'bhedAdhyavasAyasyAbhimAnastasmAt / paJcamyAstasil / samudrAdilaGghanAdau / atrAyenAdinA parvatazakuntalAdInAM grahaNam , antyenotphAlyAliGganAdInAm / utsAhAdisamuddhodhaH / AdinA ratyAdargrahaNam / na naiva / duSyati virudhyate / yadvA-'apI' ti 'samudrAdilaGghanAdau' ityanena yojyam / tathA sati, kimpunaH sukhasambhogAdAvityarthaH pryvsiiyte| 'nRNAmapI' ti pakSe tu yadyapi sahRdayAnAM vibhAvAdivyApAreNa lokottaratAM nItatve nRtayA'bhimananamanucitaM, tathA'pi tathA nRtayaivAbhimatAnAmiti bhAvaH // 33 // atrAyaM niSkarSaH-tatra tAkt vibhAvAdisambandhinaH sAdhAraNIkaraNAkhyena vyApAreNa nRNAM rAmAdibhiH samaM sAdhAraNyAbhimAnaH, tatazca tattadutsAhAdipratyayaH sampadyate / iti / atra tarkavAgIzA:-"nanu jJAnapratyAsatyA sanikRSTasyotsAhAdeH sAkSAdeva sAmAjike prakAratvamastu, kiM vAsanAyAH prakAratvAGgIkArAt ? "puNyavantaH pramiNvanti yogivadrasasantatim / " ityAdinA prAcInavyavahAreNa "dharmiNi sarvamabhrAntam , prakAre tu viparyayaH / " ityuktadizA rasabodhasya vAsanAM'ze pramA tvaGgIkriyate, etadabhiprAyeNaiva pUrvakArikAyAM pramAtRpadopanyAsaH / " ityAhuH /
Page #108
--------------------------------------------------------------------------
________________ saahitydrpnnH| [tRtIyaHratyAdayo'pi sAdhAraNyenaiva pratIyante ityAha - 44 sAdhAraNyena ratyAdirapi tadvat pratIyate // 34 // ratyAderapi hi Atmagatatvena pratItau sabhyAnAM vrIDA''taGkAdirbhavet , paragatatvena tu arstaa'paatH| vibhAvAdayo'pi prathamataH sAdhAraNyena pratIyante ityAha 45 parasya na parasyati mamati na mameti ca / tadA''svAde vibhAvAdeH paricchedo na vidyate // 35 // jijJAsUnAM bodhasaukAya pUrvakArikAyAm 'utsAhAdI'tyAdipadena bodhitamapyarthaM samupadeSTuM pratijAnIteratyAdaya ityAdinA / ratyAdayaH 'utsAhato vyatiriktAH sthAyibhAvAH' iti zeSaH / api / sAdhAraNyena 'vibhAvAdivyApArasamarpitene' ti zeSaH / eva / pratIyante 'sItA''diviSayiNa' iti zeSaH / ityevam / Aha-45sAdhAraNyenetyAdi / 44 taddhat 'yadvadutsAhaH samudralaGghanAdiviSayaka' iti zeSaH / rtyaadiH| 'sthAyibhAva' iti zeSaH / api / sAdhAraNyena 'vibhAvAdivyApArasamarpitene ti zeSaH / pratIyate / 'sItAzakuntalAdiviSayakatayeti zeSaH // 34 // uktamevArtha yuktyA smrthyte-rtyaaderityaadinaa| ... hi yataH / 'hi hetaavvdhaarnne|' ityamaraH / sbhyaanaaN| sahRdayatayA sabhAyAM mahattvaM gatAnAmiti bhAvaH / Atmagatatvena svAtmaniSThatayetyarthaH / rtyaadeH| api / na kevalaM jugupsA''deH' iti zeSaH / pratItau pratyaye 'satyA'miti zeSaH / brIDA''taGkAdiH krIDA (lajjA) cAtaGkaH ( tApaH zaGkA vA) cetyetAvAdI yasya (zokAdeH ) sa iti tathoktaH / 'ruktApazaGkAkhAtaGka' ityamaraH / bhavet / paragatatvena paro nAyakastatra gatastasya bhAvastattvaM tena / mAyakaniSTatayeti bhAvaH / 'ratyAdeH pratItA' viti pUrvato'nveti / tu punaH / arasatA''pAtaH arasatAyA nIrasasAyA anAsvAdanIyatAyA iti yAvat, ApAta iti tathoktaH 'bhavediti zeSaH / ratyAdiramaNIyatAyAH sArvajanInatayA''tmagatatvena ca ratyAdeH pratIteH svIkAre tasyAM ca tathaiva satyAM na sabhyAnAM ramaNIyatAlAbhaH, pratyuta vrIDA''taGkAdirbhavet ; tasmAnna ratyAdeH pratItiH khAtmaniSThetyabhyupetavyA, paragatatayA punA ratyAdeH pratIto satyAM tathA vA tasyAH vIkAre sarvathA ratyAderAsvAdavilayaH, pratyuta vaimukhyamApadyeta, tadityavazyaM sAdhAraNyaM svIkAryam / anena ca paragatatvAtmagatatvayornirAsaH sampAdyate, ata eva niravarodho ratyAde ramaNIyatApratyayaH sampadyata iti bhAvaH / nanu yAvanna bhavet sAdhAraNyaM tAvadeva nIrasatvamaGgIkriyatAmityAzaGkAmapanetuM pratijAnIte-vibhAvAdayo'pI tyaadinaa| vibhASAdayo vibhAvAnubhAvavyabhicAriNaH / api na kevalaM ratyAdaya' iti zeSaH / prathamataH pUrvata ArambhAditi yAvat / rasAnubhavamArabhyeti bhAvaH / sAdhAraNyena sambandhavizeSasvIkArarUpasya pratibandhasya parihArahetubhUtena vyApAreNa / sahAthai tRtIyeyam / pratIyante / ityabhiprAyagarbhitamiti bhAvaH / Aha-45 parasyetyAdi / 45 tadA''svAde tasya rasasyAsvAdastasmin 'bhAvinI'ti zeSaH / satisaptamIyam / parasyAnyasya nAyakasya duSyantAderiti yAvat / 'eva zakuntalA''di'riti zeSaH / duSyantAdereva zakuntalA''dirityAkAraka ityarthaH / parasyAnyasya nAyakasya duSyantAderiti yAvat / na 'eva zakuntalAdi'riti shessH| parasya zakuntalA''dinaivetyAkAraka iti bhAvaH / mama matpadavAcyasya sabhyasyetyarthaH / eva zakuntalA''di'riti zeSaH / iti ityAkAraka ityarthaH / mamAna 'eva zakuntalA''di'riti zeSaH / iti ityAkAraka iti bhAvaH / ca (idaM samuccayArthamavyayam) / vibhAvAdervibhAvAnubhAvavyabhicAriNAm / paricchedo vibhAgaH sambandhavizeSasvIkAraparihArAdhyavasAya iti yAvat / na / vidyate / vibhAvAdiparicchedA
Page #109
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / nanu tathApi kathamalaukikatvameteSAM vibhAvAdInAmityucyate-46 vibhAvanA''divyApAramalaukikamupeyuSAm / alaukikatvameteSAM bhUSaNaM na tu dUSaNam // 36 // AdizabdAdanubhAvanasaJcAraNe / tatra, vibhAvanaM ratyAdervizeSeNAsvAdAGkuraNayogyatAssnayanam / anubhAvanamevambhUtasya ratyAdeH samanantarameva rasAdirUpatayA bhAvanam / saJcAraNaM tathAbhUtasyaiva tasya samyak cAraNam / 99 parapardhyAyasya tAdRzAdhyavasAyarUpasya pratibandhasya nivRttyA, upahitaH sAdhAraNIkaraNAkhyo vyApAraH sAmAjikasya zakuntalAdirmama duSyantAdezceti pratItimakhaNDAmeva janayatIti bhAvaH // 35 // ayambhAvaH- " vibhAvAdeH sAdhAraNIkaraNakavyaJjanA'paraparyAyavyApAreNa paratvaM mamatvaM ca nivarttete / tadanu parakIyatvaM mAmakInatvaM ca tirodhIyete tathA sati tattadanubhAvatvasaJcAritvAnavagame rasAsvAdaH, anyathA tu rasAsvAda eva na, paricchede tasya pratibandhAt / " iti / evaM brahmaNa iva rasasyApi nirvizeSatvaM pradarzayituM sAdhAraNIkaraNavyApAreNa teSAM teSAM sAdhAraNyamupapAdya laukikAnAmapi vibhAvAdInAmalaukikatvasAdhanopAyaM nirUpayitumupakramate - nanvityAdinA / nanu / tathA'pi vibhAvAdInAM sAdhAraNI karaNAkhyavyApArasvIkAre'pIti bhAvaH / eteSAm / vibhAvAdInAM vibhAvAnubhAvavyabhicAriNAm / alaukikatvametallokavailakSaNyam / katham / 'saGghaTate' iti zeSaH / itIti kRtvA / ucyate - 46 vibhAvanAdivyApAramityAdi / 46 alaukikam / vibhAvanAdivyApAraM vibhAvanAnubhAvanasaJcAraNAtmakaM vyApAramityarthaH / upeyuSAM prAptavatAm / 'kvasuzca' 3 / 2 / 107 / iti kvasuH ( yadyapi chandasyevaiSa AmnAtaH, tathA'pi prayogabhUyastayA nAsya aprayojyatvamiti bodhyam / ) eteSAM vibhAvAdInAmityarthaH / alaukikatvam / 'sampadyamAna' miti zeSaH / bhUSaNam / na / tu / dUSaNam / alaukika vyApArANAmalaukikatvameva zobhate, na punalaukikatvamiti bhAvaH // 36 // idaM boddhavyam mA bhUdalaukikAlaukikArthasampattiH, kintu alaukikArthasampattirbhavatyeva; tathA ca kAvyanibaddhatA - laukikatAM gatAnAM vibhAvAdInAmalaukikArtharUpasya rasasya sampatti: sabhyAnAmanubhavasiddhA sthAne, saGgacchate caivamalaukikayo rasa vibhAvAdikayorasAdhAraNa: kAryyakAraNabhAvaH sampAdyasampAdakabhAvo vA vyaGgyavyaJjakabhAvo vA'pi / iti / bodhasaukaryyAya kArikAsthAdipadaM vivRNoti - AdizabdAdityAdinA / AdizabdAt 'vibhAvanAdivyApAra' mityaMzabhUtamAdizabdaM prayujyetyarthaH / tyablope paJcamIyam / anubhAvanasaJcAraNe / 'gRhIte' iti zeSaH / tatra teSu vibhAvanAnubhAvanasaJcAraNeSu madhye iti yAvat / vibhAvanaM vibhAvakatvam / 'nAme 'ti zeSaH / vizeSeNAtizayenetarApekSayA vailakSaNyeneti yAvat / ratyAdeH sthAyibhAvasya saJcAribhAvasya cetyarthaH / AsvAdAGkuraNayogyatA''nayanamAsvAdasya camatkAravizeSasyAGkuraNamaGkurasadRzIbhavanaM sUkSmarUpeNAvirbhAva iti yAvat, tasya yA yogyatA tasyA Anayanamiti tathoktam / anubhAvanamanubhAvakatvaM nAmetyarthaH / evambhUtasya sUkSmarUpeNAvirbhUtasyAGkuritasyeti yAvat / ratyAdeH 'sthAyibhAvasya vyabhicAribhAvasya ce 'ti zeSaH / samanantaraM sUkSmAtmanA'GkuraNAnantaramiti bhAvaH / eva / rasAdirUpatayA rasa AdiryeSAM (bhAvAdInAm ) te eva rUpANi yeSAM tAnU vA rUpayantIti tathoktAsteSAM bhAvastattA tayA tathoktayA / bhAvanaM sambhAvanamudbodhanamiti yAvat / idaM boddhavyam - yadyapi vibhAvasya vyApAreNa vibhAvitasya ratyAdeH sUkSmAtmanA''svAdanIyatA sambhavati, tathA'pi vastutayA na rasAdirUpatvam, anubhAvaparipuSTasyaiva rasAdirUpatvAGgIkArAt, athAtra rasAdirUpatApadaM sambhaviSyadrUpatAmupAdAyaivopacaritam / iti / saJcAraNaM saJcArakatvaM nAmetyarthaH / tathAbhUtasya rasAdirUpeNAvirbhUyevAvasthitasya / eva / tasya ratyAdeH sthAyibhAvasya vyabhi cAribhAvasya cetyarthaH / samyagra rasAyanukUlatayA rasAdirUpeNAvirbhAvayogyatayeti yAvat / cAraNaM prApaNaM paripoSaNa
Page #110
--------------------------------------------------------------------------
________________ 100 sAhityadarpaNaH / [ tRtIyaHvibhAvAdInAM yathAsaGkhyaM kAraNakAryasahakAritve kathaM trayANAmeva rasodbodhe kAraNatvam ? ityucyate 47 kAraNAni ca kAryANi sahakArINi lokataH / rasoddhodhe vibhAvAdyAH kAraNAnyeva te punaH // 37 // miti yAvat, etenaiva paripoSaM gatasya ratyAdenirvedAdezcAtyantAsvAdayogyatAsambhavAt / evaM ca-AsvAdaparipoSAtipoSajanakatvenaivAnubhAvasaJcAriNorAsvAdajanakatvamiti siddham / na ca zRGgArAdAveva saJcArivyApArasyApi svIkAraucityam , na tu nirvedAdAvapIti zaGkayam , zRGgArAdAviva nirvedAdAvapi pratIyamAne saJcAryyantarasambhavAt / atredaM saGkalanam- arthastAvat vibhAvAdInAM vyutpattipradarzanapuraHsaraM sphuTIkRta ev| athedaM boddhavyam , vibhAvanaM vibhAvasya, anubhAvanamanubhAvasya, saJcAraNaM punaH saJcAriNo vyApAraH, atrApi kAraNatvaM vibhAvasya, kAryyatvamanubhAvasya, sahakAritvaM punaH saJcAriNo ruupm| tadevaMsaJcAritvaM nAma ratyAdeH kAryavizeSarUpatvam , sahakAritvaM punaH kAraNavizeSarUpatvam , atha kathaGkAraM kAryavizeSAtmanA'bhimatasya nirvedAde rasAntare vA ratyAdeH saJcAriNaH kAraNavizeSarUpatvaM saGghaTate? iti cet! sAdhanasyAnuvAdimate svakAraNAnumitau manasaH sahakAritayA loke tathA vyapadezAt / na ca tathA'pi nirvedAde ratyAdikAryyatayA'nubhAvataiva yuktA, na punaH saJcAriteti zaGkayam , vyApAravailakSyaNyena phalavalakSaNyAd vyapadezakailakSaNyaucityAt / iti / vibhAvanAdivyApArasya ca yadavacchedakatvaM taddarzitameva svayaM granthakRtA, tasya ca lokottaratvAt bibhAvAderapi lokAtItatvaM nirbAdham / tatpunA rasasya lokAtItatve na ksycidviprtipttiH| rasasyAlaukikatvaM punarvedAntinAM siddhAnte brahmAnandasAdRzyamadhirohati / iti| vibhAvAdInAM rasodbodhe kAraNamAtratvaM vyvsthaapyitumupkrmte-vibhaavaadiinaamityaadinaa| vibhAvAdInAM vibhAvAnubhAvasaJcAriNAm / yathAsaGkhyamuddezakamapUrvakamiti bhAvaH / kAraNakAryasahakAritve vibhAvasya kAraNatve, anubhAvasya kAryyatve, saJcAriNaH punaH sahakAritve sati siddha iti bhaavH| trayANAM vibhAvAdInAmityarthaH / eva 'na tvekaikasya' iti zeSaH / rasoddhodhe / katham / kAraNatvam ? itItyAzaGkAyAmiti bhAvaH / ucyate-47 kaarnnaaniityaadi| 47 lokato lokanayenetyarthaH / vibhAvAdyA vibhAvAnubhAvasaJcAribhAvA ityarthaH / 'kramAt' iti zeSaH / kAraNAni / ca / kAryANi / tathA / sahakArINi tadabhidheyAni kAraNAni / 'bhavantI' ti zeSaH / punaH / te vibhAvAdyAH kaarnnkaaryshkaariruupaaH| rasododhe / kAraNAni 'niruktavibhAvanAdivyApAratrayabalAdratyAde. rAsvAdAtmakatvenotpAdakatvAdi' ti zeSaH / eva 'na tu kAryANi na vA sahakArINI' ti zeSaH // 37 // atra tarkavAgIzA:-"nanu vibhAvAnubhAvavyabhicArisaMyogAdrasaniSpattiH iti munivacanAdvibhAvAdInAM samuditAnAmeva kAraNatvaM vAcyam / tathA sati kAraNAnyeveti bahuvacanamanupapannam / tAdRzasthale ekavacanasyaiva yuktatvAt / 'tRNAraNimaNi' nyAyena pratyekaM kAraNatApratyayaprasaGgAcca / ata eva-kAvyaprakAze, "zaktinipuNatA lokazAstrakAvyAdyavekSaNAt / kAvyajJazikSayA'bhyAsa iti hetustadudbhave // " ityatra "trayaH samuditA heturna tu hetavaH" ityuktm| ucyate, kAraNapadasya ekadharmAvacchinnakAryatAnirUpitakAraNatAparatve hi ekavacanam, kAraNatAmAtraparatve tu bahuvacanaM saadhu| prakRte ratyAdeH kAryyabhUtayorapyanubhAvavyabhicAribhAvayo rasarUpatotpattau kAraNatvamiti kAraNatAmAtre tAtparyyam, na tu tAdazakAraNatAyAm / kAvyaprakAzanirvacanasya tu kAryakAraNabhAvaprAhakatayA kAryatA'vacchedake'pi tAtparyam / " ityAhuH / - 1 yathA'miM prati tRNAraNimaNInAM pratyekaM kAraNatvaM tathA yatra pratyekaM kAraNatvaM prasajyeta tatrAyaM tRNAraNimaNinyAyaH prasajyata ityata Aha-tRNAraNimaNinyAyeneti bodhyam / 2 nedaM yuktam , hastAmalakAdInAM vyutpattyabhyAsAvantarA'pi zaktyaiva kAvyotpatteH / ata evAhuH-"pratibhaiva kavInAM kAvyakaraNakAraNaM, vyutpattyabhyAsau tasyA eva saMskArakArako, na tu kAvyahetU / " iti / vistarastu kAvyarasAyane tasya ca sudhAprapAyAM pratipAdito'smAbhiH / iti dik /
Page #111
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / nanu tarhi kathaM rasAsvAde teSAmekaH pratibhAsa ityucyate-48 pratIyamAnaH prathamaM pratyekaM heturucyate / 101 tataH sammilitaH sarvo vibhAvAdiH sacetasAm // 38 // prapANakarasanyAyAccarvyamANo raso bhavet / yathA khaNDamaricAdInAM sammelanAdapUrva iva kazcidAsvAdaH prapANakarale saJjAyate, vibhAvAdisammelanAdihApi tathA / nanu vibhAvAdayo vibhinnA api kathaM rasAsvAde vibhinnatayA na pratibhAsante ? ityAzaGkate - nanvityAdinA / nanu / tarhi " vibhAvAdyAH kAraNAnyeva" ityuktadizA vibhAvAdInAM vibhinnAtmanaiva kAraNatvamabhimataM cet ! tadetyarthaH / rasAsvAde rasAsvAdAvasara iti bhAvaH / teSAm / " vibhAvAdInAm" iti zeSaH / katham / ekoSbhinnaH / pratibhAsaH pratItiH / pratibhAsanaM pratibhAsa iti bhAve ghaJ pratyayaH / ' eka pratibhAsa' iti samastapAThe'pi sa evArtha: / vibhinnakAraNAnAM vibhinna kAryyatayaiva pariNAmasya ( pratIteH ) 'ucitatvA' diti zeSaH / vibhAvAderatItasyApi rasAsvAdakAraNatvAbhidhAnaM tajjJAnAbhiprAyeNeti boddhavyam / iti ityAzaGkAyAmityarthaH / ucyate 48 pratIyamAnaityAdi / 48 sacetasAM sahRdayAnAM kAvyabhAvanA paripakvadhiSaNAnAmiti yAvat / prathamaM pUrvam / ' rasAnubhavA diti zeSaH / pratIyamAnaH pratItipathaM pratipadyamAnaH / vibhAvAdiH / AdinA'nubhAvavyabhicAriNorgrahaNam / pratyekaM pRthakpRthak / hetuH kAraNam / vibhAvo'nubhAvo vyabhicArI ceti traya eva rasAnubhavAtprAk kAraNabhUtA iti bhAvaH / tataH tadanantaraM rasAnubhavAvasara iti yAvat / sarvaH / sammilitaH pArthakyaM parityajya ratyAdiviziSTaH san samaSTAtmanA'vasthito vibhAvAdiriti bhAvaH / prapANakara sanyAyAt prapIyate iti prapANaM tena garvita iti prapANakaH, so'sau rasasvasya nyAyastasmAt tamanusRtyetyarthaH / ' lyuT ca' 3 / 3 / 115 iti lyuT / ' upasargAdbahulam' 8 / 4 / 28 iti Natvam / 'avakSepaNe kan / ' 5 / 3 / 95 iti kan / lyabartheyaM paJcamI / cavyamANazcarvaNayA viSayIkriyamANa iti bhAvacarvaNA ca svAbhinnAhnAdamayI kA'pi vRttiH / rasaH / bhavet / rasasya rasAtmanA'nubhavAvasare vibhAvAdayastrayospi ratyAdiviziSTAH sammilitA abhinnA avatiSThanta iti bhAvaH // 38 // pANakara sanyAyaM vivRNoti - yathetyAdinA / yathA / khaNDamaricAdInAm / AdinA''mIkSAkarpUrayorgrahaNam / tatra khaNDaH zuddhA zarkarA pAnavizeSo vA, maricaM prasiddham / AmIkSA nRte kvathite tapte payasi dabhaH samparkAt sampadyamAnaH ko'pi rasaH karpUraM prasiddham / 'khaNDo'strI zakale nekSuvikAramaNidoSayoH / khaNDa: pAnAntare bhede' iti medinI, 'AmIkSA sA zRtoSNe yA kSIre syAdedhiyogataH / ' ityamarazca / sammelanAt / apUrvo'nanubhUtapUrvaH / iva / idamutprekSArtham / kazcit anirdezyasvarUpaH / aasvaadH| prapANakarase / saJjAyate / tathA / vibhAvAdisammelanAdvibhAvAnubhAvavyabhicAriNAmupajIvyopajIvakabhAvena sammilyAvasthAnAt / ihAsmin rasa iti yAvat / api / 'AsvAdaH saJjAyate' iti ca pUrvato - Snveti / ityarthaH / idaM tattvam - rasAnubhavAtprathamaM 'vibhAvo'yam,' 'anubhAvo'yam' ityAtmikA pratItiH sambhavatIti vibhAvAdInAM pratyekaM hetutvam / rasAnubhavAvasare tu na tathA pratItiH, kintu - ' vibhAvAdibhiH sambhUya sacetasAM sthAyI bhAva 1 vivRtikArAstu - ivetyapi upamAghaTakamevAmananti, tathAhi - ' yathA - khaNDAdicatuSTaya melakAjjAyamAne prapANakadrave mAdhuryAdivilakSaNo viziSya nirdeSTumazakya AsvAdo rasAkhyaguNavizeSa iva vibhAvAdicatuSTaya melakAjjAyamAne. zRGgArAdirase'pyAhlAdaH saJjAyate ityanvayaH / "devakyAM devarUpiNyAM viSNuH sarvaguhAzayaH / AvirAsId yathA prAcyAM dizInduriva puSkalaH ||" ityAdAviva saptamyantaprathamAntapadArthayorupamAdvayamupasthApayatoryathevazabdayorna paunarukttyam / ata eva rasAsvAdapadayoH STatvAdupamAnopameyabhAvaH / ' iti vivRtiH / vibhAvAdInAM catuSTayatvaM ca ratyAdyaikatamamAdAya sAttvikabhAvAn vA pRthaggaNayitveti bodhyam /
Page #112
--------------------------------------------------------------------------
________________ 102 saahitydrpnnH| . [tRtIyaHnanu yadi vibhAvAnubhAvavyabhicAribhimmilitaireva rasaH, tat kathaM teSAmekasya dvayorvA sadbhAve'pi sa syAt ? ityucyate 49 sadbhAvazcedvibhAvAdeIyorekasya vA bhavet // 39 // jhaTityanyasamAkSepe tadA doSo na vidyate / anyasamAkSepazca prakaraNAdivazAta / yathA'dIrghAkSaM zaradindukAnti vadanaM, bAhU natAvaMsayoH, saGkSiptaMniviDonnatastanamuraH, pArzve pramRSTe iva / eva rasaH' iti nayena ratyAdiviziSTAnAM teSAM lokAtItatayA'vataritatvena na pRthak pratItiH sampadyata iti na tadA pratyekaM hetutvam / yathAhi- khaNDamaricAmIkSAkarpUrANi sammelanAtpUrva pRthakpRthak svasvAsvAdam, sammelanAduttaraM punarabhinnakamapyekam , tathaiva-vibhAvAdayaH sammelanAtpUrva pRthakpRthak svakhAkhAdam , uttaraM punaH kamapyekamabhinnam / na ca tadA te svayaM pRthak pratIyante / tathA yuktaM chAndogye SaSThe'dhyAye-"yathA saumya ! madhu madhukRto nitiSThanti nAnA'tyayAnAM vRkSANArasAn samavahAramekatAra rasaM gamayanti,te yathA tatra na vivekaM labhante, amuSyAhaM vRkSasya raso'smiamuSyAhaM vRkSasya raso'smItyevameva khalu saumyemAH sarvAH prajAH saMti sampadya na viduH sampadyAmahe / " ityAdi / iti / nanu vibhAvAdayo ratyAdiviziSTA rasa ityucyate cettarhi yatra teSAM kasyacit samAvezo nAsti, kasyacit punarasti tatra kathaM rasa ityAzaGkate-nanvityAdinA / nanu / yadi / militaiH samaSTayAtmanA'vasthitaiH / vibhaavaanubhaavvybhicaaribhiH| 'sambhUye 'ti zeSaH / ata evAtra sahArtheya tRtIyA / eva 'ratyAdi' riti zeSaH / rsH| 'iti siddhAnta' iti zeSaH / tattarhi / teSAM vibhAvAdInAM madhya ityarthaH / nirdhAraNArtheyaM SaSThI / ekasya vibhAvAdyekatamasyeti bhAvaH / dvayoH vibhAvAnubhAvayorvibhAvavyabhicAriNoranubhAvavyabhicAriNorveti bhAvaH / vA / sadbhAve / api / sa rasaH / katham / syAt ? iti ityAzaGkathetyarthaH / ucyate-49 sadbhAva ityaadi| 49 cet / vibhAvAdeH vibhAvAditrikasyetyarthaH / 'madhye iti zeSaH / tathAca-vibhAvAnubhAvyabhicAriNAM madhye iti nirgalito'rthaH / 'aco'ntyAdiTi / ' 11164 ityAdivanirdhAraNArtheyaM sssstthii| dvayorvibhAvAnubhAvayorvibhAvavyabhicAriNoranubhAvavyabhicAriNorvetyarthaH / ekasya vibhAvasyAnubhAvasya vyabhicAriNo vetyarthaH / sadbhAvaH / bhavet / tadA tarhi / jhaTiti durAgrahamantareti bhAvaH / anyasamAkSepe'nyasyAnyayorvA samAkSepaH samyagAkSepo vyanjanayA mstthokte| 'satI'ti zeSaH / doSastraTiH / yatra yadabhAvastatra tadabhAvajanyA kSatiriti bhAvaH / na / vidyte| kintu nivartata iti bhAvaH / yatra tu durAgraheNAnyAkSepastatra tu doSatAdavasthameveti bodhyam / ata eva 'jhaTitisamoH' sArthakya saGgacchate // 39 // anyasamAkSepazca kathaM syAdityAzaGkayAha-anyasamAkSepa ityAdi / anyasamAkSepaH / ca / prakaraNAdivazAt / AdinA vaktRSoddhavyAdivaiziSTayAdergrahaNam / 'sampadyata' iti zeSaH / udAharati-yathA-'dIrghAkSaM zaradindukAntI' ti / 'dIrghAkSaM dIrgha Ayate akSiNI netre yasya tattathoktam / kamalapatrAbhyAM mRgalocanAbhyAmivAyatAbhyAM netrAbhyAM sampannamiti bhAvaH / zaradindukAnti zarada industadvat kAntizzobhA yasya tattathoktam / zaratkAlikasya candrasya khacchatvAdramaNIyataratvAdidamuktam / vadanaM mukham / tathA-aMsayoH skandhayoH / viSaye saptamIyam / natau vinatau / bAha / tathA-nibiDonnatastanaM nibiDau paramparaM sa~lagnatvAtpInatvAJca ghanIbhUtau atha ca unnatau tAruNyodrekAducatAM prAptau stanau kucau, na tu payodharau (payodharatve tAdRzapuSTerasaundaryAt) yatra tattathoktam / uro vakSaHsthalam / tathA-pArve
Page #113
--------------------------------------------------------------------------
________________ 103 paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| madhyApANimito nitambi jaghanaM pAdAvudagrAGgulI chando nartayituryathaiva manasi zliSTaM tathA'syA vapuH17' __ atra mAlavikAmabhilaSato'gnimitrasya mAlavikArUpavibhAvamAtravarNane'pi saJcAriNAmautsukyAdInAm , anubhAvAnAM ca nayanavisphArAdInAm aucityaadevaakssepH| evmnyaakssepe'pyuuhym| kkssyordhobhaagau| 'pArzvamastrI tayoradhaH / ' ityamaraH / pramRSTe saMzodhite pArdhAsthAmalakSyatvAtpramArjite iti yAvat / 'nirNiktaM zodhitaM mRSTa' mityamaraH / iv| 'sthite' iti zeSaH / tathA-pANimitaH pANinA kareNa muSTayA mitaH parimita iti tathoktaH / muSTiparimita iti bhAvaH / madhyo madhyabhAga udaramiti yAvat / nitambi nitambaH pazcAt kaTibhAgo'syAsti vipulatvena prazastamiti tathoktam / 'ata iniThanau / ' 5 / 2 / 115 ityanena prazaMsAyAmini: / 'amitaM ceti pAThAntare tu anuprAso'pi / jaghanam / tathA-udagrAilI udagrA unnatAmA aGgulayo yayostau tthoktau| 'arAlAigulI' iti pAThAntare tu arAlA AkuJcitAmA agulayo yayostau tthoktau| . 'arAlaM vRjinaM jihmam' ityamaraH / pAdau 'zobhete' iti zeSaH / ityevm-ythaa| eva / nartayituH 'gaNadAsasye' ti zeSaH / 'kAmasyeti tu vyAkhyAnaM tatratyagranthAnavalokavijRmbhitam / manasi / zliSTaM saMsaktam / chando'bhiprAyaH / 'abhiprAyazchanda AzayaH' ityamaraH / tathA / asyA mAlavikAyA ityarthaH / vapuH zarIram / 'manasaH sRSTa' miti tu tatra nopalabhyate pAThaH / atra tarkavAcaspatayaH-'nartayiturgaNadAsasya manasi yathA chanda icchA yAdRzAGgasauSThave sati narttanaM sunipuNaM bhavati, tathaivAsyA vapuH zliSTaM saMhataM bhavati, svataHsiddhasaundaryyAdiguNakatayA sambaddhamityarthaH / ' iti 'nartayitu: nRtyazikSakasya gaNadAsasya manasi yathaiva chando'bhiprAyaH, aGgAnAM yAdRze saundarye sati nRtyAdikamatimanoharaM bhavedityarthaH / tathA tenaiva prakAreNAsyA mAlavikAyA vapuH zarIraM zliSTaM saGgataM gaNadAsena sambaddhamityarthaH, khabhAvasundarAkRtiriyaM punargaNadAsena bhAvavizeSasamAvezAniratizayasundarAkRtiridAnIM jAteti bhAvaH / ' iti siddhAntavAgIzAzcAhuH / anena ca nartanaparAyA nRttArambhocitAvasthAnavizeSa uktaH, tathA coktaM vasantarAje-'aGgasya caturasratvaM samapAdau ltaakrau| Arambhe sarvanRtyAnAmetatsAmAnyamiSyate // ' iti / mAlavikAgnimitre mAlavikAyA varNanametat , atra ca caturthavAkyArthe prati pUrvapAdavAkyArthasthitapadArthAnAM hetutayA nirdezAt kAvyaliGgam / zArdUlavikrIDitaM vRttam / tallakSaNaM cotaM prAk 11 pRSThe // 17 // udAharaNatAtparyya nirdizati-atretyAdinA / atrAsminnudAhRte padya iti yAvat / mAlavikAm / abhilsstH| agnimitrasya / mAlavikArUpavibhAvamAtravarNane mAlavikA ca rUpaM ceti te eva vibhAvau AlambanoddIpanavibhAvau, tAveveti tasya varNanaM tasmin tathokte / 'kriyamANe satI'ti zeSaH / anye tu-'mAlavikArUpameva vibhAvastanmAtrasya varNane'iti vyAcakSate / saJcAriNAM vyabhicAribhAvAnAm / autsukyAdInAm / AdinA harSAdInAM grahaNam / anubhAvAnAm / ca / nayanavisphArAdInAm / AdinA mandasmitaromodgamAdInAM grahaNam / AkSepo vyaJjanayA ya eva bodho jAyate sa iti bhAvaH / aucityAda vAcyasya vibhAvasya viziSTatvAditi bhAvaH / eva 'sampadyata' iti zeSaH / ayambhAva:-udAhRte'smin padye'gnimitrasya mAlavikAviSayakaratimattvAnmAlavikA''lambanaM vibhAvaH, tadrUpasaundarye coddIpanaM vibhAvaH, asya hi madanoddIpakatvAt / tadAnIM ca nayanavisphAramukhavikAzakAlAsahiSNutvAdInAmanubhAvAnAmautsukyaharSAdInAM ca vyabhicAriNAM khataH sphuTamavagamaH / iti / : nanu vibhAvAkSepo vibhAvAnubhAvAkSepo vibhAvavyabhicAr2yAMkSepazcetyete'pyudAharttavyA ityata Aha evmityaadi| evaM yathodAhRte padye'nubhAvavyabhicAriNorAkSepastathetyarthaH / anyAkSepe'nyasya vibhAvasya anyayozca vibhAvAnubhAvayorvibhAvavyabhicAriNorvetyartha AkSepastasmin / api / Uhyam 'udAharaNa' miti zeSaH / tathA ca-'parimRditamRNAlImlAnamaGgaM, pravRttiH kathamapi parivAraprArthanAbhiH kriyaasu| kalayati ca himAMzorniSkalaGkasya lakSmImabhinavakAradantacchedakAntaH kapola: // " ityatra mAlatImAdhavA AlambanavibhAvau mAlatyAzcoddIpanavibhAvo'pi prakaraNonneyaH / tathA-atraiva, mAdhavasya mAlatyAmanurAgeNa janito romodgamAdiranubhAvaH, ubhayozca cintautsukyAdiLabhicAribhAvazca prastAvavaiziSTayAd vyajyate / yathA vA-vibhAvAkSepaH, "dUrAdutsukamAgate vivalitaM, sambhASiNi sphAritaM, saMzliSyatyaruNaM, gRhItavasane kiJcinnataVlatam / mAninyAzcaraNAnativyatikare bASpAmbupUrNekSaNaM, cakSurjAtamaho prapazcacaturaM jAtAgasi
Page #114
--------------------------------------------------------------------------
________________ 104 saahitydrpnnH| [ tRtIyaHanukAryagato rasa iti vadataH pratyAha 50 pArimityAllaukikatvAt sAntarAyatayA tathA // 40 // anukAryastha (sya) ratyAderuddhodho na raso bhavet / sItA''didarzanAdijo rAmAdiratyAzuddhodho hi parimito, laukiko, nATyakAvyadarzanAdeH sAntarAyazca, tasmAt kathaM rasarUpatAmiyAt ? rasasyaitaddharmatritayavilakSaNadharmatvAt / preyasi // ' iti / na ca 'preyasI' tyAlambanavibhAvo'styeveti vAcyam, ratyanukUladharmatvena tasya nirdezAbhAvAt pratyuta 'jAtAgasI 'ti vizeSaNadAnAdviruddhadharmatvena nirdezAt / idaM padyamamaruzatakasya, nirAkaraNena prasAdanaparAGmukhasya nAyakasya punarAgamane kiJciduditabhAvAyA mAninyAzcakSurmAtrakriyAvarNanaparam / itidik idamatrAkUtam zakuntalAdibhirAlambanavibhAvaru tpAdita, udyAnAdibhiruddIpanavibhAvaruddIpitaH, susmitanirIkSaNAdibhiranubhAvairvyajito harSAMvegAdibhiH saJcAribhiH poSitazca duSyantAdAvanukArye nATyenAbhineye sthAyI bhAvo rasaH, nartake tu abhinayanaipuNyena tulyarUpatAprotpAdanAdAropitaH sthAyI bhAvaH sahRdayAnAM camatkArakAraNam / ayaM kramaH-prathamaM zakuntalA''digato duSyantAdiviSayo ratyAdireva rasaH sahRdayaiH kAvyopAttaliGgadvArA'numIyate, anantaraM tasya ramaNIyavibhAvAdyabhinayapradarzananipuNe duSyantAdyanukAriNi nartake tulyarUpatA'nusandhAnavazAdAropaH sAkSAtkArarUpo dharmyaze laukikaH, ArogyAMze tu lokavilakSaNa: 'zakuntaleyaM duSyantaviSayakaratimAn' ityAdyAtmakazcamatkArakAraNaM rasa iti / na ca tulyatAyA bhedamUlatvAdvAdhe sati kathaM duSyantAyAropa iti zaGkayam , abhinavanaipuNyena tasyAH prathamato dUramutsAritatvAt / iti / ityevaMnAyakaniSTameva rasaM manyamAnAnAm bhaTTalollaTAdInAmmataM nirAkRta'mpravRttaH svAbhiprAyamAviSkaroti-anukAryagata ityaadinaa| anukAryagato'nukAryo duSyantAdivibhAvastaM gatastatra niSTha iti bhAvaH / rsH| iti / vdto| vyAcakSANAn / pratyAha-50 pArimityAdityAdi / 50 anukAryastharatyAderanukAryo'bhineyo rAmAdirUpo vibhAvAdistatra tiSThatIti. so'sau ratyAdistasya tathoktasya / anukAryasyeti pAThe tu anukAryasambandhina ityarthaH / pArimityAta paricchinnatvAditi bhAvaH / laukikatvAhivyatvAsampatteH 'vibhASA guNe'striyAm / ' 2 / 3 / 25 ityubhayatra hetau paJcamI / tathA / sAntarAyatayA'ntarAyeNa vighnena vyavadhAneneti yAvat saha vartata iti tasya bhAvastattA tayA / kAlAdinA vyavadhAnaM nItatvAditi bhAvaH / 'hetau / ' 2 / 3 / 23 iti tRtIyA / udghodha AsvAdanIyatayA sampadyamAnatvam / rsH| na / bhavet / ayambhAva:yadyanukAryagata eva ratyAdI rasaH ? tadA tanmAtraniSThasya ratyAdeH sakalasahRdayasaniviSTatvAbhAvAt parimitatve rasasyApi pArimityamApadyeta, na ca tathA yuktam; asya brahmAbhinnatvena niratizayAsadazAhAdarUpatvAt / tathA-khagataratyAdirivAnukAryagataratyAdirapi lokasAdhAraNatve'laukikatvaM tirodhIyeta, alaukikasya laukikatvaM paramezvarasya pAmaratvamiva / evam-anukAryo rAmAdiH sa ca kAlAntare dezAntare dehAntare ca jAtaH, svayaM ca samprati asmin deze dehe ceti kAlAntare dezAntare dehAntareNAnubhUto rasAkhAdo nartakenAbhinIya sambhAvyamAno'pyantarita eva, brahmAnandasyeva rasAsvAdasya sAntarAyatvaM punarnitAntamayuktam / iti // 40 // tadeva nirdizati-sItA''didarzanAdija ityAdinA / hi yataH / sItA''didarzanAdija AdipadAbhyAM rAmAdInAM sparzanAdInAM ca grahaNam / rAmAdiratyAzuddhodha AdibhyAM rAmasItA''dInAM hAsAdInAM ca grhnnm| primitH| laukikH| tthaa-naatthykaavydrshnaadeH| AdinA zravaNAlocanAdergrahaNam / katham / rasarUpatAm / iyAt prApnuyAt ? nanu pAramityAditve'pi ratyAdI rasa ityagIkriyatAmiti cennetyAha-rasasya / etaddhamatritayavilakSaNadharmatvAt etaddharmatritayaM yasya tasmAdvilakSaNadharmA tasya bhAvastattvaM tasmAt / raso hi na parimito laukika: sAntarAyazca na svarUpasan, anukAryasthatAyAM punA 1 "anukAryo rAmAdiH, tadgato ratyAdinA parimito, laukikaH, kAlAntaresambhUtatvAt sAntarAyazca, sa kathamaparimitasyAlaukikasyAnubhUyamAnasya ca rasasya svarUpasattAmadhikuryyAt ? " iti pAThAntaraM tu sAdhu spaSTArthe ca /
Page #115
--------------------------------------------------------------------------
________________ 105 paricchedaH] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / bhanukartRgatatvaM cAsya nirasyati 51 zikSA'bhyAsAdimAtreNa rAghavAdeH sarUpatAm // 41 // darzayannatako naiva rasasyAsvAdako bhavet / kiJca 52 kAvyArthabhAvanenAya-mapi sabhyapadAspadam // 42 // ratyAdeH pArimityAditvaM tasya sthAditi bhAvaH / tathA''hustarkavAgIzA:-"etaditi pArimityAdItyarthaH / vilakSaNatvaM ca tdbhaavvyaapytvmev| evaM ca-yaddhAbhAvavyApyo yadRttidharmastaddharmastadbhedavyApya iti niyamaH smpdyte| yathA paTavRttidharmaH paTatvaM ghaTatvadhAbhAvavyApyo bhavati, ghaTatvadharmo'pi paTabhedavyApyo bhavati / yathAzrutaM tu na samyak / tathAhiyaddhammoM yabRttidharmabhinnastaddhamastadbhadavyApya iti niyamo nopapadyate / ghaTatvaM ghaTavRttidharmAntaravilakSaNam, na tu ghaTabhedavyApyamiti, vyabhicArAt / yadi tu yadvattitvAvacchinnapratiyogitAko bhedo vivakSyate, tadA nAyaM doSa ityavadheyam / " iti| kujjhaTikA''kulite pradeze'vidyamAnasyApi dhUmasyAbhimAnAt dhUmaniyato dhUmadhvajo vahniranumIyate, tathA nartakenaiva svazikSA'bhyAsamahinA sunipuNaM "mamaivaite vibhAvAnubhAvavyabhicAriNaH" iti prakAzitaistasminnavidyamAnairapi taistanniyataH sa sa sthAyI bhAvo'numIyamAno'pi khavaibhavena sAmAjikAnAM cetasi rasyamAnatayA camatkRtimAdadhada rasatAM pratipadyate, tasmAnartake'numIyamAnaH sa sa sthAyIbhAva eva sa sa rasa iti svIkriyatAmiti zrIzakukAdInAM mate rasasya nartakagatatvaM nirAkartumupakramate-anukartRgatatvamityAdinA / ___asya rasasyetyarthaH / anukartRgatatvamanukartA'bhinetA nartaka iti yAvat tatra gatastasya bhAvastattvaM tattathoktam / nartakaniSThatvamiti bhAvaH / ca punaH anukAryagatatvanirasanAnantaramiti yAvat / nirasyati51 zikSA'bhyAsAdimAtreNetyAdinA / __51 zikSA'bhyAsAdimAtreNa zikSA gurUpadezalAbhazcAbhyAsaH zikSitasyArthasya muhuranuSThAnena saMskArAtizayazceti tAvAdI yasya (naipuNyAdeH ) saH, zikSA'bhyAsAdireveti tena tathoktena / mAtrapadena kAvyArthabhAvanAvyavacchedaH / rAghavAderanukAryyasya nAyakasyetyarthaH / sarUpatAm / darzayan / nartakaH / rasasya / AsvAdako'nubhavitA / na / eva / bhavet / ayambhAvaH-nartakaH kevalaM zikSA'bhyAsAdiprabhAveNa vibhAvAdeH sAdRzyaM prakaTayituM prabhavati, na punA rasAsvAdAnubhavitRtvam, svasya sahRdayatvamaprApyaiva tatra tathA pravRttatvAt / sAmAjikAnAM ca sahRdayatve'pi tasya tasya sthAyino bhAvasyAsvIkArAt sphuTaM rasAbhAvaH / ata evAhuH-"na tAvat nartakaniSThatayA'numIyate, rAmaduSyantAdyabhAvena tadratyAderapi abhAvAdasataH sattayA'numAnAgocaratvAta, rAmaduSyantAdiniSThasya kathamapi nartakaniSThatayA'numitasyApi ratyAdeH sAmAjike'bhAvAt tena ca camatkArAsambhavAcca / na rAmaduSyantAdiniSThatayA jAyate vibhAvAdervAstavikAbhAvAt , na vA sAmAjikaniSThatayA'bhivyajyate, siddhasyaiva vyaGgayatvasambhavAttadrasasya cAsiddhatvAt / " iti // 41 // nanu yadi sahRdaya eva kadAcinnatako bhavet , tarhi tasyApi rasAsvAdAnubhavitRtvaM mA bhUdityAzaGkayAha-kizcAnyadapi 'ucyate' iti zeSaH / 52 kAvyArthabhAvanenAyamityAdi / 52 arya nartaka ityarthaH / api / kAvyArthabhAvanena kAvyasyArthoM vyaGgayatayA vibhAvAdistasya bhAvanaM tanmAanicittatvai tadekatAnatvamiti yAvat tena tathoktena / 'sarUpatAM darzaya'niti pUrvato'nveti / sabhyapadAspadaM sabhyAnAM sAmAjikAnAM pada rasAsvAdakatvarUpaM lakSma padavI vA tasyAspadaM pAtraM pratiSThA veti tathoktam, tathAbhUta iti bhaavH| 'bha' diti shessH| 'padai vyvsittraannsthaanlkssmaadhrivstussu|' iti 'pratiSTAkRtyamAspadam / ' iti cAmaraH // 42 // 14
Page #116
--------------------------------------------------------------------------
________________ 106 saahitydrpnnH| [ tRtIyaHyadi punarnaTo'pi kAvyArthabhAvanayA rAmAdisarUpatAmAtmano darzayet tadA so'pi sabhyamadhya eva gnnyte| 53 nAyaM jJApyaH svasattAyAM pratItyavyabhicArataH / yo hi jJApyo ghaTAdiH sa sannapi kadAcidajJAto bhavati, nahyayaM tathA pratItimantareNAbhAvAt / 54 yasmAdeSa vibhAvAdi-samUhAlambanAtmakaH // 43 // tasmAna kArya:yadi rasaH kAryaH syAt tadA vibhAvAdijJAnakAraNaka eva syAt / tatazca rasapratItikAle uktamartha nirdizati ydiityaadinaa| yadi / punaH / naTo nartakaH / api / kAvyArthabhAvanayA kAvyasyArthaH pratipAdyo vibhAvAdistasya bhAvanA cetasA tathAbhavanaM tayA tadvAretyarthaH / AtmanaH / rAmAdisarUpatAM rAmAdevibhAvAdeH sarUpatA tAm / samAnaM rUpaM yasya tasya bhAvastattA / 'jyotirjanapadarAtrinAbhinAmagotrarUpasthAnavarNavayovacanabandhuSu / ' 6385 iti sAdezaH / darzayeta / tadA / sa naTa ityarthaH / api / sabhyamadhye / eva / gaNyate / vastutastu nartakasya raGgAnurajanamAtraparatayA vibhAvAdibhAvitAntaHkaraNatAvirahAna bhavatyeva rasAkhAdaH / ata eva- apIti suprayuktam / / asyAparimitatvAdi sAdhayituM pravRtto'nuSaGgeNa "vibhAvAnubhAvavyabhicArisaMyogAdrasaniSpattiH" iti bharatasUtre paJcamyA hetutvenApatitaM jJApyatvaM kAryatvaM ca nirasitukAmastatra tAvajjJApyatvaM nirasyati-53 naaymityaadinaa| 53 ayaM rasa ityarthaH / svasattAyAM khasya ( rasasya ) sattA svarUpasattvaM tasyAm / 'satyA' miti zeSaH / pratItyavyabhicArataH pratItervyabhicArAbhAvAt pratItimantareNAnupalabdheriti yAvat / tarkavAgIzAstu-'svasattAyA' mityatra SaSThayarthe saptamI manvAnAH "SaSTayartha sptmii| pratIti vinA svAvasthAnasyAbhAvAt" iti vyAcakSate / jJApyo bodhanIyatAyA viSaya iti bhAvaH / na / 'bhavatIti shessH| tadeva suspaSTamavagamayati-yo hiityaadinaa| hiMyataH / yH| ghttaadiH| AdinA paTAdeH padArthasya grahaNam / jJApyo bodhanIya iti bhAvaH / 'bhavatI'ti zeSaH / sa ghaTAdiH padArtha ityarthaH / san vidyamAnaH / api "kimpunaravidyamAna' iti zeSaH / kadAcit 'jJApakasAmagryasadbhAve' iti zeSaH / ajJAtaH / bhavati / nahi natvityarthaH / ayaM rasa ityarthaH / tthaa| 'yathA jJApyo ghaTAdi 'riti zeSaH / pratItim / antareNa vinA / abhAvAt siddhatvAbhAvAt / / ayaM nirgalito'rthaH-yo yo jJApyaH sa kadAcit dIpAdisadbhAve pratIyate, kadAciddIpAdyasadbhAve ca na pratIyate, ayaM punA rasaH kadAcinna pratIyate iti na, na vA kadAcit pratIyata iti ca; asya pratIyamAnazarIratvAt, pratIyamAnasvAbhAve punarasya sadbhAvasyaivAzakyatvam / iti / evaM jJApyatvaM nirasya kAryAtvamapi nirasyati-54 yasmAdeSa ityAdinA / 54 eSa rasa ityarthaH / yasmAt 'kAraNAditi zeSaH / vibhAvAdisamUhAlambanAtmako vibhAvAdInAM vibhAvAnubhAvavyabhicAriNAM samUhaH samaSTayAtmanA'vasthitatvamiti yAvat sa evAlambanaM tadAtmA kharUpaM yasyeti tathoktaH / tasmAta 'kAraNA' diti zeSaH / 'raso'ya' miti zeSaH / kaaryH| na 'mantavya' iti zeSaH // 43 // tadeva spaSTamavagamayati-yadItyAdinA / yadi / rsH| kaaryH| syAt / tdaa| vibhAvAdijJAnakAraNako vibhAvAdInAM jJAnaM saMvit tadeva kAraNaM yasya tAdRzaH / eva 'na tvanyakAraNaka' iti zeSaH / 'vibhAvAnubhAvavyabhicArisaMyogAdrasaniSpattiH' iti sUtropadiSTadizA niSpattizabdasya cotpattyarthavIkAreNa rasaprAdurbhAvaprAkkSaNe vibhAvAdijJAnasyaiva sattvAttathAtvasyopapateriti bhAvaH / syAt / tatastasmAt kAraNAdityarthaH / ca / rasapratItikAle rasasya svarUpasattvAvasara iti bhAvaH /
Page #117
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH] rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| 107 vibhAvAdayo na pratIyeran / kAraNajJAnatatkAya'jJAnAdInAM yugapadadarzanAt / na hi candanasparzajJAnaM tajjanyasukhajJAnaM caikadA sambhavati / rasasya ca vibhAvAdisamUhAlambanAtmakatayaiva pratItena vibhaavaadijnyaankaarnnktvmitybhipraayH|| 55 no nityaH pUrvasaMvedanojjhitaH / asaMvedanakAle hi na bhAvo'pyasya vidyate // 44 // na khalu nityavastuno'saMvedanakAle'sambhavaH / vibhaavaadyH| na naivetyarthaH / pratIyeran / hetuM spssttyti-kaarnnjnyaanttkaay'jnyaanaadiinaam| Adino tpattivinAzayorgrahaNam / yugapat / ekasminnevAvasara iti bhAvaH / 'yugapadekadA / ' ityamaraH / adarzanAt / ayambhAvaH-kAraNakAryayorutpattivinAzayo: kAraNajJAnakAya'jJAnayorutpattijJAnavinAzajJAnayozca yugapadadarzanAnna rasapratItikAle vibhAvAdiH pratIyeta, pratIyata iti na, vibhAvAdijJAnakAraNako hi rasarUpaH kAryyaH / iti / tadeva dRSTAntamukhena spaSTayati-hi yata ityarthaH / candanasparzajJAnam / tajjanyamukhajJAnaM tasya vibhAvAdisparzasya janyaM yatsukhaM tasya jJAnamiti tathoktam / ca / ekadaikasmin kAla ityarthaH / na / smbhvti| yasmin kSaNe candanasparzajJAnaM jAyate tasmin kSaNe yathA candanasparzajanyasukhajJAnaM na sambhavati, tathA yasmin kSaNe rasAnubhavo jAyeta tasmin kSaNe vibhAvAdInAmanubhavo na jAyeta, kAraNakAryayoyugapadanupapatteH / jJAnasya kSaNikatvAt vijAtIyayordvayorekakSaNikatvAsambhavAceti bhAvaH / bodhasaukAya punaH spaSTayati-rasasya / ca punaH / vibhAvAdisamUhAlambanAtmakatayA vibhAvAdInAM vibhAvAnu. bhAvavyabhicAriNAM samUhaH samaSTayAtmanA'vasthitatvamevAlambanaM tadAtmA svarUpaM yasya tasya bhAvastattA tayeti tathoktayA / vibhAvAdInAM samaSTayAtmanA'vasthitatvAlambanAtmatveneti bhAvaH / eva 'na tu vibhAvAdayaH kAraNaM kAraNAni vA yasya tattayA'iti zeSaH / pratIteH / atra 'vibhASA guNe'striyAm / ' 2 / 3 / 25 ityatra 'vibhASe'ti yogavibhAgAt paJcamI / vibhAvAdijJAnakAraNakatvam / na naiva / 'mantavya' miti zeSaH / iti / abhiprAyaH / nanu yadi raso naivaM jJApyaH kAryo vA tarhi kiM nityaH ? iti cet / nApi nitya ityAha-55 no nitya ityaadinaa| 55 pUrvasaMvedanojjhitaH pUrva pratyabhijJAyAH pUrvavarti yatsaMvedanaM vibhAvAdi saMvit AsvAdAnubhavavizeSa iti yAvat, yadvA-vibhAvAdisaMvidaH pUrvaM pUrvavarti yat saMvedanaM laukikaM jJAnaM tasmAt ujjhitazyato, yadA zUnya iti tathokta ata eva-no naiva / 'abhAve nAno nApi' ityamaraH / nityaH 'rasa' iti prasaGgAnuprasaktam / ayambhAvaH-yadyayaM nityo'bhaviSyat tarhi sarvadaivaikasvarUpo'bhaviSyat, na ca tathA; pratyabhijJA'vasare tadanubhavAdvA prAk tasyAbhAvAt / iti / nanu brahmaNo'pi samAdhyutthAnAntaraM samAdhito vA pUrva na pratyayassampadyate tat kimetAvatA'syAnityatvamApatitam ? iti cet evamityAha-hi yata ityarthaH / 'hi hetAvavadhAraNe' ityamaraH / asya rasasyetyarthaH / bhAvaH kharUpeNAvasthitatvamiti bhAvaH / api 'kiM punarapratItatvamiti zeSaH / asaMvedanakAle 'vibhAvAdInA miti shessH| tathA ca-vibhAvAdyasaMvedanAvasare iti niSkRSTo'rthaH / na / vidyte| idamAkUtam-vibhAvAdisaMvidAtmaivAyamiti vibhAvAdisaMvido'bhAve'syApi svato'bhAva eveti tathoktam / iti // 44 // uktamartha spaSTayitumAha-na khlvityaadi| n| khala naivetyarthaH / nityvstutH| asaMvedanakAle jJAnAbhAvAvasara iti bhAvaH / asambhavaH sadbhAvAbhAvaH / 'sampadyata' iti zeSaH / tathoktam-'nAsato vidyate bhAvo, nAbhAvo vidyate sataH / ' iti / idamuktam yadyapi brahmaNaH savidabhAvo bhavati, tathA'pi na tasya kharUpAsattvamiti tasyAstAM nityatvam, asya tu vibhAvAdirAMvinmAtrAlambanatvAt vibhAvAdisaMvidavadhyeva sadbhAvo, na sNvido'bhaave'pi| asmAdayamanitya iti| 'pIno devadatto divA na bhuGkte' ityAdAvivArthApattyA''patitamanityatvamapyasyAnirvacanIyatvaM sAdhayitumAha-56 na cetyaadi|
Page #118
--------------------------------------------------------------------------
________________ 108 sAhityadarpaNaH / [tRtIyaH56 na cAnAdirananto'ya-manityaH smbhvedrsH| asya bhAnamabhAnaM ca carvaNAvazataH param // 45 // carvaNAyAM satyAM nivRttAyAM ca rasasya bhAnamabhAnaM cAviruddham * / 57 nApi bhaviSyan sAkSA-dAnandamayaprakAzarUpatvAt / kAryajJApyavilakSaNa-bhAvAnno vartamAno'yam // 46 // vibhAvAdiparAmarza-viSayatvAtsacetasAm / 56 anAdirnAdiH pUrva utpattihetubhUta iti yAvat yasyeti tthoktH| ata eva 'nAyaM kArya' ityuktam / ananto nAnto vinAzo yasyeti tathoktaH / AvaraNabhaGgottaraM tathaiva kharUpeNa prakAzamAnatvAt , AvaraNasya ca svarUpasattAM pratyakiJcitkaratvAt / etena nAsya mAyAyA ivAnAditvamiti dyotitam / ayam / rsH| ca / anityH| na / sambhavet / nanu kathaM tarhi . vibhAvAdisaMvedanasyAdAvante'yaM na prakAzate iti cet ? atra carvaNaiva heturityAha-asya rasasyetyarthaH / bhAnaM svarUpasattvena pratItiH / 'vibhAvAdisaMvedanAvasare' iti zeSaH / ca tathetyarthaH / abhAnaM svarUpasattvena pratyayAbhAva iti bhaavH| 'vibhAvAdisaMvedanAnavasara' iti zeSaH / carvaNAvazatazcarvaNAyAH sahRdayahRdayasya tadunmukhIbhavanasya vaza AyattatvaM tasmAditi tathoktataH / 'vazo janaspRhAyatteSvAyattatvaprabhutvayoH / ' iti haimaH / paraM kevalam / carvaNAyAM satyAM rasasya bhAnam, tasyAmasatyAmabhAnaM ceti bhAvaH / idamuktam-yadyapi "rasyamAnatAmAtrasAratvAt prakAzazarIrAdananyaeva hi rasaH / " ityuktadizA prakAzAtmaka eva rasaH / prakAzazca vibhAvAdisaMvedanAdananyaH / atazca vibhAvAdisaMvedanameva tatsadbhAvahetustadabhAvazca tadabhAvaheturiti sthite vibhAvAdisaMvedanasya pUrvottarabhAgayorasya darzanAbhAvAt tata eva janmavinAzayoH kalpanIyatvaM snggcchte| tathA'pi kathaM vibhAvAdisaMvedanaM kadAcidujjambhate, kadAcit punastirobhavatIti mImAMsAvyatikare kimapi niyAmakamavazyaM kalpanIyamityadhyavasAyaH sahRdayahRdayaGgamaH syAt / kalpanIyaM punarniyAmaka carvaNaiva, asau caavrnnbhnggaaprpaayaa| tathA ca-yathA''varaNasadbhAve sUryoM na pratIyate, AvaraNabhaGge punaryathA'sau pratIyate, tathA raso'pi / AvaraNasadbhAvAsadbhAvAvevaM tadapratyayapratyayau prati kAraNe iti siddham / iti // 45 // bodhasaukAya carvaNAvazata iti mUlAMzakAThinyaM prihrti-crvnnaayaamityaadinaa| carvaNAyAM bhaavnaavishesse| styaam| nivRttAyAmasatyAmiti bhAvaH / ca / rasasya / bhAnam / abhAnam / ca / aviruddham / carvaNAyAM satyAM rasasya svarUpasattayA pratyayaH, tasyAM punarnivRttAyAM rasasya svarUpasattayA pratyayAbhAvazca sthAne eveti bhAvaH / atha rasasya bhaviSyatatvaM nirAkurute-57 nApItyAdinA / / 57 sAkSAdAnandamayaprakAzarUpatvAt sAkSAdaparokSo'sAvAnanda iti, sa eveti sAkSAdAnandamayaH, sa cAsau prakAzo vibhAvAdisaMviditi, sa rUpaM yasya tasya bhAvastattvaM tasmAttathoktAt / bhaviSyan bhaviSyaH, na tu sAmprataM sphurati na vA prAgasphuradityAkArakajJAnaviSayaH / api / 'rasa' iti zeSaH / 'naiSa' iti pAThAntare tu nAdhyAhArApekSA / na neva ata evaM bhUto'pi neti svataHsiddham / ayambhAvaH-nahi sAkSAdAnandamayaH san prakAzamAno yaH, sa 'bhaviSyatI'ti vaktuM zakyate, vartamAnakAlikasya bhaviSyatkAlikatvena sati pratyakSa nirdezAyogAt / taditi sAkSAdAnandamayatvena pratyakSasiddhaH prakAzAtmA raso na bhaviSyan na vA bhUtaH, sAkSAdAnandamayaprakAzarUpeNa tasya sphuraSAt / iti / nanu tarhi vartamAna iti cennaivaMvidho'pItyAha- ayaM rasa ityarthaH / 'apI'ti pAThAntaram / kAryajJApyavilakSaNabhAvAnniruktadizA kAya'bhinnatvAja jJApyabhinnatvAceti bhAvaH / vartamAnaH / no naiva / vartamAnavastunaH kAryajJApyAnyataratvaniyamAdasya ca tadvirahAna vartamAnatvena nirdezo jyAyAniti bhAvaH / na ca tato nirvikalpakajJAnaviSaya ityAhatasya rasasya / vibhAvAdiparAmarzaviSayatvAd vibhAvAdInAM parAmarzaH sammelanaM viziSTavaiziSTyAvagAhI graha iti yAvat , sa eva viSayo yasya tasya bhAvastattvaM tasmAttathoktAt / ratyAdiviziSTavibhAvAdisaMyogAbhinnatvAditi bhAvaH / * 57 na cetyArabhyAviruddhamityantaH pATha upayukto'pi prAyaH pustakAntare noplbhyte|
Page #119
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH] rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| parAnandamayatvena saMvedyatvAdapi sphuTam // 47 // na nirvikalpakaM jJAnaM tasya grAhakamiSyate / . tathAmilApasaMsarga-yogyatvavirahAnna sH|| 48 // savikalpakasaMvedyaH savikalpakajJAnasaMvedyAnAM hi vacanaprayogayogyatA, na tu rasasya tathA / 58 sAkSAtkAratayA na ca / parokSastatprakAzo nA-parokSaH zabdasambhavAt // 49 // sacetasA mArmikANAm / sphuTam / parAnandamayatvena paraH paramo'sAvAnanda iti, sa eva parAnandamayastasya bhAvastattvaM tena tathoktena / atrAbhede tRtiiyaa| saMvedyatvAt saMvedana (jJAna) viSayatvAt / tathA ca-paramAnandatvaprakArakasaMvedanaviSayatvAddhetoriti niSkRSTam / api / nirvikalpakaM nirgato vikalpo vibhedasaMsargo yasmin , tat / nAmarUpajAtyAdivizeSazUnyamityarthaH / jJAnam / grAhakaM viSayatAnirUpakam / na naiv| iSyate'bhimataM kriyate / rasagraho nirvikalpakavarUpa iti na vaktuM zakyata iti bhAvaH / vibhAvAdiniSThaprakAratAyAH paramAnandatAniSThaprakAratAyAzca nirUpakasya rasagrahasya niSprakArakaM nirvikalpAtmakatvaM na saGgacchata iti tAtparyyam / atha tarhi savikalpakaM jJAnaM tasya grAhakamiti cedetadapi na vAcyamityAha-sa rasa ityarthaH / 'ce'ti pAThAntaram / tathA'bhilApasaMsargayogyatAvirahAttathA'bhilApasya tathAbhUto'yaM rasa ityabhidhAnaviSayatAyAH saMsargaH sambandha iti, tasya yogyatvaviraha iti tasmAttathoktAt / savikalpakasaMvedyaH savikalpakena jJAnavizeSeNa saMvedyo zeyastadviSayIbhUta iti yAvat, iti tathoktaH / na naiva / AsvAde jJAnAntarAsambhavAt svamAtraviSayiNyAM carvaNAyAM ca nAmarUpajAtyAdivizeSollekhAyogAdrasaH savikalpakajJAnasyApi na viSaya iti tAtparyam / evaM ca-rasaH sarvathA'jJeyo'laukikazceti sthitam // 46 // 47 // 48 // rasasya savikalpakajJeyebhyo vailakSaNyaM spaSTayati-savikalpakajJAnasaMvedyAnAM savikalpakajJAnena saMvedyAsteSAM tathoktAnAm / nAmarUpajAtyAdizAlinAmiti bhAvaH / hyeva / vacanaprayogayogyatA vacanaM kathanaM tasya prayogastasya yogyateti tathoktA / 'abhidhAyA anyatra pravRttyayogA' diti zeSaH / rasasya / tu punaH / tathA yathA savikalpakajJAnasaMvedyAnAM vacanaprayogayogyatA sambhavati tadvaditi bhaavH| na naiv| 'sambhavatIti shessH| kintu rasasya yat savikalpakajJAnasaMvedyatvaM tanna taditaraviSayaM, vacanaprayogayogyatAyA anyatra sattvAdatra ca tasyA abhAvAditi bhAvaH / ata eva tarkavAgIzA apyAhuH-'sa rasaH savikalpakajJAnasaMvedyaH sNsrgaavgaahijnyaanvissyH| prAguktahetudvayAsamaterasya savikalpakajJAnaviSayatvamastyeva, kintu-savikalpakavedyAntarAdasya vailakSaNyasAdhane tAtparyya veditavyam / svaprakAzakatvenApi jJAnAntaramAhyAtsavikalpakAdasya vailakSaNyaM bodhyam / ' iti / athAsyAlaukikatvaM jJApayituM parokSatvAparokSatve api niSedhati-58 saakssaatkaartyetyaadinaa| 58 sAkSAtkAratayA sAkSAt kriyata iti tasya bhAvastattA tayeti tathoktayA, 'saMzayamanubhUyamAnatvena hetunaa| ca punaH / tatprakAzastasya rasasya prakAzo bhAnamiti tathoktaH / na naiva / prokssH| parokSasya sAkSAtkArAsambhavAnna rasaprakAzo'pratyakSa iti bhAvaH / tarhi pratyakSa iti cenaivaMvidho'pItyAha-zabdasambhavAcchabdebhyaH kAvyatvaghaTanAnukUlebhyaH padavizeSebhyaH sambhava iti tasmAt / na naiva / 'tatprakAza' iti pUrveNAnveti / aparokSaH pratyakSaH / nahi zabdapramANamAtragamyAnAM pratyakSatvamiti bhAvaH / yattu tarkavAgIzA vyAcakSate-'sAkSAtkAratayeti / khAdanAkhyavyApArasya manaHsannikarSatvAGgIkAreNa tajanyatvAditi bhAvaH |...shbdsmbhvaat / kAvyajanyavibhAvAdijJAnajanyatvaniyamAt / anena pratyakSAntarAdvailakSaNyameva sAdhitam / natu pratyakSabhinnatvaM prAguktavirodhAt / ' iti, na tatra rasaprakAzasya pratyakSabhinnatvAGgIkArAbhAvaH zaGkayo'syAnirvacanIyatA'nyathA'nupapatteH, kintu prakArAntareNeti vizeSaH // 49 //
Page #120
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAhityadarpaNaH / tatkathaya kIdRgasya tattvamazrutAdRSTapUrvanirUpaNaprakArasyetyAha59 tasmAdalaukikaH satyaM vedyaH sahRdayairayam / 110 [ tRtIya: -- tat kiM pramANaM tasya sadbhAva ityAha 60 pramANaM carvaNaivAtra svAbhinne viduSAM matam // 50 // carvaNA''svAdanam / tacca - 'svAdaH kAvyArthasambhedAdAtmAnandasamudbhavaH' ityuktaprakAram | atredamapi boddhavyam--' evaM tAvadraso na kAryo, na jJAgyo, na nityo, nAnityo, na bhaviSya, na bhUto na bhavanna nirvikalpaka jJAnaprAtyo, na savikalpaka jJAnaprAhyo, na parokSo, na vA pratyakSaH / ityuktadizA tasyobhayabhinnatvaM pratipAditam / atha 'viruddhayorekatara niSedhe'parasmin paryavasAna' miti niyamena tasyobhayAtmakatvamapi bodhyam / yathA tasya nityatvaniSedhe'nityatvamanityatvaniSedhe ca nityatvamiti dik / taduktam- ' ubhayAbhAvasvarUpasya cobhayAtmakatvamapi pUrvavalo kottaratAmeva gamayatI 'ti / nanvevamalaukikIya prakriyetyAzaGkaya zaGkottarAbhyAmiSTApattimAha tadityAdinA / tattarhi / asya rasasya / azrutAdRSTapUrvanirUpaNaprakArasya na zruta ityazrutaH, na pUrve dRSTa ityadRSTapUrvaH, tAdRzo nirUpaNaprakAro yasya tasya / tripado bahuvrIhiH / kIdRkkiMsvarUpam / tattvam / iti kathaya / itItyataH / Aha-59 tasmAdityAdi / 59 tasmAdazrutAdRSTapUrvanirUpaNa prakArakatvAddhetorityarthaH / ayaM rasaH / sahRdayairmanastvibhirmArmikairvA / vedyo jJeyaH / satyaM nizcitam / alaukikaH / tathA ca zrutiH - 'parANi khAni vyatRNotsvayambhUH / ' iti / anyatra tAdRzaM pratipAdanaM 'ca tasyAlaukikasya bhUSaNaM na tu dUSaNaM, lokottarasya lokottaratvenaiva pratipAdanaucityAt / ata evoktaM prakAzakAraiH - 'alaukikasiddherbhUSaNametanna dUSaNam / ' iti / etadeva sthUNAnikhanananyAyena draDhayitumAha-tadityAdi / tattarhi yadi satyamajJeyatvAdinA rasaH kAryyAdibhyo vilakSaNa eva tadeti yAvat / punaH / tasya tAdRzasya vilakSaNasya rasastheti bhAvaH / sadbhAve / kiM kinnAma / pramANaM pramIyate'neneti tathAbhUtam / itItyevaM jijJAsAyAm / Aha-60 pramANamityAdi / 60 atrAsmin rasa iti yAvat / svAbhine svasmAccarvaNAkhyAd vyApArAdabhinnastatsvarUpabhUta iti tasmiMstathokte / caNAsvarUpa iti bhAvaH / tathoktam- 'carvaNaiva bhagavatIsvasaMvitsvasvarUpAdabhinne tasmin pramANam / ' iti / viduSAm / carvaNAsssvAdAnubhavavizeSaH / pramANam / matam // 50 // carvaNApadArthe samavagamayati-carvaNetyAdinA / carvaNA cata AsvAdyata iti strItvavivakSAyAM tathoktA / AsvAdanam / tacarvaNAparaparyAyamAsvAdanam / ca punaH / 'kAvyArthasambhedAt / vibhAvAdiparizIlanAdityarthaH / AtmAnandasamudbhava Atmano buddherAnandasamudbhavo viSayAntaratirodhAnena buddherAnandavRttikatayA'vasthAnamiti yAvat / svAdaH AsvAdaH / ' ityuktaprakAramitItyevamuktaH prakAraH sAdRzyaM yasya tattathoktam / 'prakArastulyabhedayoH / ' iti medinI / 'bodhyam' iti zeSaH / idamavasitam - alaukikaH khalu rasaH, yannAyaM jJApyaH kAryyo vA nityo vA'nityo vA bhAnaghAn vA'bhAnavAn vA bhaviSyanvA bhUto vA bhavana vA nirvikalpakajJAnaviSayo vA savikalpakajJAnaviSayo vA parokSo vA pratyakSo vA; na cAyaM pratyAkhyAtuM zakyate, sahRdayahRdayasya tatra sAkSikatayA varttamAnatvAt / iti /
Page #121
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / 111 nanu yadi raso na kAryyastata kathaM maharSiNA 'vibhAvAnubhASavyabhicArisaMyogAdrasaniSpatti' riti lakSaNaM kRtamityucyate-61 atha rasasya siMhanirIkSaNanyAyena svarUpaM parIkSate-nanvityAdinA / nanu / ydi| rasaH zRGgArAdivyapadezya AsvAdavizeSaH / kArya upalakSaNena jJApyazca / tattarhi / maharSiNA bharatAcAryeNa / 'vibhAvAnubhAvavyabhicArisaMyogAdvibhAvAnubhAvavyabhicAriNAM saMyoga: parasparaM melanaM tasmAt / rasaniSpattI rasasya nisspttirutpttiH|' itItyetat / lakSaNaM 'rasasyeti zeSaH / katham / kRtm| ittItyataH / ucyate-61 nisspttyetyaadi| atredaM bodhym-'vibhaavaanubhaavvybhicaarisNyogaadrsnisspttiH|' iti rasa lakSaNalakSakaM mUlabhUtaM bharatasUtram , nAnAvidhazemuSINAM vaicitryeNa nAnA vyAcakSate caitadAcAryyAH, tathAhi-'sthAyibhAvAnAM lalanA''dibhirAlambanarUpaisyAnAdibhiruddIpanarUpaizca vibhAvaiH stambhasvedAdibhiH kaTAkSabhujotkSepAdibhizca sAttvikAsAttvikairanubhAvairutkaNThAdibhirvyabhi. (sa) cAribhizca sahakArirUpaiH saha saMyogAt krameNotpAdyotpAdakabhAvarUpAda gamyagamakabhAvarUpAt poSyapoSakabhAvarUpAca sambandhAdasasya niSpattiH krameNotpattirabhivyaktiH puSTizca bhavatI' tyevaM mImAMsakAH, eSAM cAyamabhiprAyaH-'lalanAdibhirAlambanavibhAvairjanitaH, udyAnAdibhiruddIpanavibhAvairuddIpitaH, stambhasvedAdibhiH kaTAkSAdibhizcAnubhAvaiH pratItiyogyaH kRtaH, utkaNThAdibhivyabhicAribhizca paripoSitaH sthAyI ratyAdiauvo rAmAdAvanukAyeM nATayenAbhineye rasaH, naTe tu sAdRzyAnusandhAnavazAdAropyamANa: sAmAjikAnAM camatkArakAraNam / yathA hi-sasattve'pi tattayA'valokitAyA rajorapi bhayaM jAyate, tathA duSyantAdyasattve'pi tattayA'valokyamAnAdapi nartakAdabhinayanaipuNyena zakuntalAdiviSayAnurAgarUpA duSyantAdiratistaniSTheva pratIyamAnA sAmAjike camatkAraM samarpayantyeva rasapadavImadhirohati / na ca 'sAdRzyasya bhedagarmitatvAtsati bAdhe kathaM duSyantAdyAropa' iti zaGkatham , bhedasya nartakanaipuNyadoSeNAgrahaNAt / ' iti| 'duSyantAdAvevAnukArye rasaniSpattyA sAmAjike rasaniSpattyabhAvAttatra camatkAro na jAyeta' iti 'vibhAvAdibhirabhihitakharUpaiH sahAnumAyAnumApakabhAvarUpAtsaMyogAtsambandhAdrasasya nisspttirnumiti:|' ityevaM naiyAyikAH, eSAM cAyamabhiprAya:-duSyanto'ye zakuntalAviSayakaratimAn zakuntalA''lambanodyAnoddIpanavibhAvastambhAdyanubhAvotkaNThAdivyabhicAribhAvasambandhitvAt / 'yo hi svavibhAvatve satyanubhAvavyabhicAribhAvavAn sa tadratyAdyanyatamabhAvavAn' iti yattadbhyAM saamaanytovyaaptiH| 'yona sa naivam' iti vyatirekavyAptiA / itIyamevAnumitiH sacamatkArapratItyAtmikA carvaNA / enayA ca viSayIkriyamANo ratyAdiH sthAyIbhAvo rasaH / carvaNA ca sAmAjikAnAM, tasmAdeteSveva rasa iti vyavahAraH / na ca sAkSAtkAra eva camatkArabhUmiH, na tvanumitiH / anumIyamAne sukhAdAvapi tattvApattariti vAcyam, camatkArAspadavastumahimavazAdanumIyamAnatvena ratyAdisthAyinAmanumeyAntaravailakSyaNyAt / na ca tathA'pi naTe ratyAdInAmavartamAnatvAdvAdhA'vatAre kathamanumitiriti zaGkayam, teSAmavartamAnatvanizcayAvarttamAnatvAt sthAyirUpeNAnumAnasya ca nirbAdhAt / iti| 'evamapi sAmAjike rasaniSpattyabhAvena camatkArAnubhavAbhAva eva / na ca candanAdyAropazcamatkArAya, kintu tatsambandha eveti sukhamapi nAropyamANaM tathAbhUtam, api tu vastuto vidyamAnameveti camatkArakAraNamanyadeveti 'sthAyinAM bhojyabhojakarUpAtsaMyogAsasya niSpatti ktirbhavati / ' iti sAhyavidaH, eSAM cAyamabhiprAya:----zabdAtmanaH kAvyasya trayo'zAH, te ca 'abhidhA bhAvanA caiva tadbhogIkRtireva ca' ityuktarabhidhA bhAvanA bhogazceti / eSAmapyabhidhAyakatvaM bhAvakatvaM bhojakatvaM ceti vyApAratrayam / etadapi vAcyaM, rasAdi, sAmAjikaviSayam / tatrAbhidhA nirantarArthagatA sAntarArthA ceti dvidhA, etena lakSyasyApi grahaNam, etasya mukhyArthabAdhajanyavicchittyupasthityA sAntarArthatvAt / bhAvanA ca sAdhAraNIkaraNam, anayA hi sasthAyikA vibhAvAdayaH sAdhAraNIkriyante / eteSAM sAdhAraNyaM ca vizeSyatvaprakArakajJAnaviraheNa tattatsAdhAraNyAdhyavasAyarUpam , yathA zakuntalAyAM kAntAtvamAtrapratipattiH / sthApyanubhAvAdInAmapi sAdhAraNyaM vizeSAnavacchedenaiva / antyaM tu vyApAradvayaM naattye'pi| evaM kAvye nATye ca bhAvakatvavyApAreNa sAdhAraNIkRtaivibhAvAdibhirbhojakatvavyApArasahakAreNa tathAkRta eva sthAyI bhAvo bhujyate, bhogazca sattvIdrekAtprakAzate ya AnandastanmayyananyAlambanA yA saMvittatvarUpo laukikasukhAnubhavavilakSaNaH / sattvarajastamoguNAnAmudrekeNa kamAtsukha, duHkha, mohAH
Page #122
--------------------------------------------------------------------------
________________ 112 sAhityadarpaNaH / [ tRtIya: prakAzyante, udrekazca khetarAva bhibhUyAvasthAnam / tathA ca - 'pratyAsannA naTo nAyakAdiH sAmAjikazceti trayaH / tatrAdyadvayagatatvena na rasapratItiH, tATasthyena tasyAmanAsvAdyatvAt, antyagatatvena tu tasyA asambhava eva / na hi zakuntalAyAH sAmAjikAn prati vibhAvatvam / vibhAvamantareNAnAlambanasya rasAderapratipatteH / na ca kAntAtvaM sAdhAraNavibhAvatvAvacchedakamatrApyastIti vAcyam, aprAmANyanizcayAnAliGgitAgamyAtvaprakArakajJAnavirahasya vizeSyatAsambandhAvacchinnapratiyogitAkasya vibhAvatvAvacchedakakoTAvavazyaM nivezyatvAt / anyathA svasrAderapi kAntAtvAdinA tattvApatteH / evamazodhyatvakApuruSatvajJAnavirahasya tathAvidhasya karuNAdau / tAdRzajJAnAnutpattistu tatpratibandhakAntaranirvacanamantarA durupapAdA | svAtmani duSyantAdyabhedabuddhireva tatheti cenna nAyake dharAdhaureyatvadhIratvAderAtmani cAdhunikatva kApuruSatvAdervaidharmyasya sphuTaM pratipatterabhedabAdhasyaiva durupapAdatvAt / atha keyaM rasapratItiH / pramANAntarAnupasthityA zAbdIti cenna vyavahArikazabdAntarajanyanAyaka mithunavRttAntAvagamAnAmivAsyA apyanAsvAdyatvApatteH / nApi mAnasI, cintopanItAnAM teSAmeva padArthAnAM mAnasyAH pratIterasyA vailakSaNyAt / na ca smRtirUpA / pUrva tathA'nanubhavAt / ataH - zabdasyAbhidhAvat kAvyanATyayorbhAvakatvaM bhojakatvaM ceti vyApAradvayaM karUpyam / tatrAbhidhayA niveditAH padArthA Adyena vyApAreNAgamyAtvAdirasavirodhijJAnapratibandhakadvArA kAntAtvAdirasAnukUlapuraskAreNAvasthApyante / evaM ca - sAdhAraNIkRteSu duSyantazakuntalAdezakAlavayodazAdiSu satsu sati paGgau ca tasya vyApArasya mahimani dvitIyena vyApAreNa nigIrNayo rajatamoguNayorudviktasattvajanitena nijacitsvabhAva nirvRtivizrAntilakSaNena sAkSAtkAreNa viSayIkRto ratyAderAsvAda eva rasaniSpattipadavAcyaH / so'yamAsvAdo'pi viSayasaMvalanAdbrahmAsvAdasavidhavarttI / iti / evamapi lakSaNAprayojanavyaJjakatayA ekatra satyabhidhAniyantraNe'rthAntaravyaJjakatayA vaktRvaiziSTyAdisAhAyyena tattadarthAvagamakatayA siddhena vyaJjanAvyApAreNaiva mAyakala bhojakatvavyApArayorgatArthatve'nayoH punaH kalpane pramANAbhAvo gauravApattizca / ' iti sthAyinAM vibhAvAdibhiH sAkaM saMyogAd vyaGgavyaJjakatvarUpAt sambandhAd vibhAvAdInAmeva vA parasparaM saMyogAnmelanAdrasasya niSpattirabhivyakti: / ' iti prAca AlaGkArikAH, eSAmayaM punarabhiprAyaH - loke pramadAdibhirAlambanakAraNaizcandrikAdibhiruddIpanakAraNairazrupAtAdibhiranubhAvapadavAcyaiH kAyyaizcintAdibhirvyabhicAripadavAcyaiH sahakAribhizca sthAyino ratyAdibhAvasyAnumitiviSaye parizIlanena jhaTitipravRttimatAM sAmAjikAnAM prAgvAsanayA'ntarniviSTaH kAvye nATye ca guNAlaGkArayogena kAyikavAcanikasAsvikAhAyryarUpeNAbhinayena ca taireva kAraNAdivyapadezahAnena vibhAvanAnubhAvanavyabhicAraNAtmakavyApAravattayA lokottara vibhAvAnubhAvavyabhicAripadAbhidheyaiH 'mamaivaite, 'zatrorevaite, udAsInasyaivaite' iti sambandhivizeSasvIkAraniyamasya 'na mamaivaite' na zatrote, na vodAsInasyaivaite' iti sambandhivizeSaparihAra niyamasya cAnavagamAcchakuntalAtvAdivizeSyatAvacchedakamapahAya kAntAtvAdinA pratIterabhivyakto ratyAdiH sthAyI tattadAtmaniSTho'pi vibhAvAdisAdhAraNyabalAsAnubhAvAvasare vigalitapAramitapramAtRtvAdinijadharmmatayA prAdurbhUtetarAvagamavidhurAparimitabhAvena pramAtrA saMvAdakAriNA pramAtRvizeSasambandhAgraharUpeNa sAdhAraNyena svAkAra ivAbhinno'pi pratyakSIkRtazcarvyamANaikaprANatayA carvaNotpattivinAzayorutpattivinAzazIlatvena pratIyamAno vibhAvAdijIvitAvadhiH pAnakarasanyAyena carvyamANaH pura va parisphuran hRdayamiva pravizan sarvAGgINamivAliGgan itarat sakalamiva tirodadhabrahmAkhAdamivAnubhAvayan lokottaracamatkArakArI zRGgArAdivyapadezyo rasaH / tatra tAvat kAvyapadebhyastattadarthopasthitiH, tato yathopasthitavibhAvAdiviSayo vAkyArthAvagamastato guNAlaGkArAbhinayAdi, tato ratyAdivAsanAvataH sAmAjikasya sAdhAraNyena vibhAvAdyavagamastena sAdhAraNyenaiva ca vibhAvAdisaMvalitaratyAdyavacchinnacidAnandAva raNabhaGgAtprakAzamAnAnandacidviSayo vibhAvAdisaMvalito ratyAdisthAyibhAvo rasaH / iti / ' naitadapi sthAne, bhAvanAmantarA kevalena vyaJjana. vyApAreNa vibhAvAdInAM sAdhAraNyaM durupapAdam tasmAdbhAvanArUpadoSa vizeSasyAvazyaM kalpanIyasyAkalpanA 'diti vibhAvAdInAM saMyogAdbhAvanA vizeSarUpAddoSAisasyAnirvacanIyaduSyantAdiratyAdyAtmano niSpattirutpattiH / ' iti navyAH, eSAM cAyamabhiprAyaH- kAvyeSu nATyeSu ca kavibhirnaTezca prakAziteSu vibhAvAdiSu vyaJjanavyApAreNa duSyantAdiSu zakuntalAdiratyAdiSu gRhIteSu ca sAmAjikasahRdayatollAsitasya bhAvanArUpasya doSavizeSasya mahinA kalpitaduSyantatvAdyavacchAdite svAtmanyajJAnAvacchinne] zuktikAzakala iva rajatakhaNDaH samutpadyamAno'nirvacanIyaH sAkSibhAsyazakuntalAdiviSayakaratyAdigva rasaH / ayaM ca kAryoM doSavizeSasya, nAzyazca tanAzasya, khottarabhAvinA'laukikAhAdena sambhedAgrahAtsukha sakalasahRdaya
Page #123
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / 62 niSpattyA carvaNasyAsya nisspttirupcaartH| yadyapi rasAbhinnatayA carvaNasyApi na kAryatvaM, tathA'pi tasya kAdAcitkatayopacaritena kAryatvena kaarytvmupcryte| 63 avAcyatvAdikaM tasya vakSye vyaJjanarUpaNe // 51 // tasya rasasya / AdizabdAdalakSyatvAdi / vyapadezyaH / svapUrvopasthitena ratyAdinA bhedAgrahAttattadratyAdyanyataratvenaikatvAdhyavasAyAdvA vyaGgayo varNanIyazcetyevamevAyamanivacanIyaH / avacchAdakaM duSyantatvAdikamapyanirvacanIyameva / avacchAdakatvaM ca ratyAdiviziSTAvagame vizeSyatAvacchedakatvam / iti / 'evamapi bhAvanArUpadoSavizeSamahinaiva duSyantAdyabhedAvagame jAyamAne zakuntalAdAvagamyAtvAvagame ca pratibadhyamAne kiM kAvyavyApArAt kiM vA'nirvacanIyakhyAteH / ' iti 'vibhAvAdInAM saMyogAdbhAvanAvizeSAdrasasya niSpattirutpattiH / ' iti tvAdhunikAH, eSAM cAyamabhiprAyaH-vyaJjanavyApArasyAnirvacanIyakhyAtezcAnamyupagame'pi bhAvanArUpadoSavizeSasya mahinA svAtmani duSyantAditAdAtmyAvagAhI zakuntalAdiviSayakaratyAdimadabhedAbhyuSagamo mAnasaH kAvyArthabhAvanAjanmA vilakSaNaviSayatAzAlI rasaH / svAnAdistu tAdazAbhyupagamo na kAvyAthaMbhAvanAjanmA, taditi na sa rasaH, tena na tatra tathAvidhAhAdApattiH / na caivamapi svAtmani avidyamAnasya ratyAderanubhavaH kathamiveti vAdhyam, na hyayaM laukikasAkSAtkAro ratyAdeH, yenAvazyaM viSayasadbhAvo'pekSaNIyaH syAt / api tu bhramaH / AsvAdanasya rasaviSayakamyavahArastu ratyAdiviSayakatvAlambanaH / iti / tadevaM vyAkhyAtRvaicitryeNa vyAkhyAnavaicitrye'pi 'saMyogA'diti paJcamI hetAvityatra na vaicitryam, tattvaM ca kArakatvaM jJApakatvaM vA syAt, tadrasaH kAryo jJApyo vA'vazyaM mantavyaH / na ceSTApattiriti vaktuM zakyam, pUrva tattvasya nirAkRtatvAt ; iti cedabhidhIyate-62 niSpattyA... ityAdinA / 62 carvaNasyAsvAdanasyeti bhAvaH / niSpattyA siddhayA / asya rasasya / upacArata upacAreNAropeNeti yAvat / niSpattiH siddhirutpattiriti yAvat / 'boddhevyeti zeSaH / rasacarvaNayorabhinnatvAttayorekatarasya niSpattyA'nyatarasya niSpattiArati 'niSpattye tyatrAbhede tRtIyA / na ca 'tathA'pi rasasya kAyaMtvamatirohitam' iti vAcyam , upacAreNa tathAsvIkArAt / na vopacArato rasasyaiva niSpattiH svIkriyate, na punazcarvaNasya; ataH kathaM na tayovibheda iti zaGkatham / AvirbhAvatirobhAvAbhyAM tasya kAdAcitkatvaM prakalpyopacaritasya kAryyatvasya prathamata eva kroDIkaraNAt / etadevAha-yadyapItyAdinA / yadyapi / rasAbhinnatayA 61 pramANaM carvaNaivAtra svAbhinne viduSAM matamityuktadizA rasena samamaikyeneti bhAvaH / carvaNasyAsvAdanasya / api na paraM rasasyeti bhAvaH / kAryatvamupalakSaNena jJApyatvamapIti bodhyam / na siddhayati' iti zeSaH / rasasya kAryatvaM jJApyatvaM vA dUramAstAM, kintu tadabhedena carvaNasyApi neti bhAvaH / tathApi / tasya carvaNasya / kAdAcitkatayA kadAcidAvaraNabhaGgadazAyAM bhavatIti kAdAcitkaM tasya bhAvastattA tayeti tathoktayA / 'puNyavantaH pramiNvanti yogivadrasasantatim / ' ityuktadizA puNyabhogAvasara evAvirbhAvAdanyadA ca tirobhAvAsAbhinatayA kalpitena kAdAcitkatvena hetuneti bhAvaH / upacaritenAropitena na tu vAstavena / kAryatvena / idamupalakSaNaM 'jJApyatvene tyasyApIti bodhyam / abhede tRtiiyaa| kAryatvamupalakSaNena jJApyatvaM cetyarthaH / upacaryate / nanu bhavatu rasasyaivaM kAryatvaM jJApyatvaM vopacaritam , kintu kathaM nAsya vAcyatvAdyapi vibhAvAdisaMyogAtmakasyaitadupapattau bAdhAbhAvAt , pratyuta yuktatvAdityAzaGkayAha-63 avaacytvaadikmityaadi| 63 tasya rasasya / avAcyatvAdikam / AdipadenAlakSyatvamatAtparyyaviSayatvaM ceti bodhyam / vyaJjanarU. paNe vyaJjanasya vyaJjanAyA rUpaNaM nirUpaNaM yatra tatreti tathokte paJcamaparicchede iti bhAvaH / vakSye pratipAdayiSye // 51 // atha sUtrasthasya kaThinAzarUpasya tasye tyAdeH padasyAthai darzayati-tasyetyAdinA / tasya 'ityasyeti zeSaH / rasasya ityarthaH' iti zeSaH / AdizabdA 'davAcyatvAdika' mityAdipadAdityarthaH / alakSyasvAdhalakSyatvaM tAtpAviSayatvaM ca / ityoM bodhya' iti zeSaH /
Page #124
--------------------------------------------------------------------------
________________ saahitydrpnnH| [tRtIyaHnanu yadi militA ratyAdayo rasAstatkathamasya svaprakAzatvaM kathaM vA'khaNDatvamityAha64 ratyAdinitAdAtmyA-deva yasmAdraso bhavet / tato'sya svaprakAzatvamakhaNDatvaM ca sidhyati // 52 // padi rasyAdikaM prakAzazarIrAdatiriktaM syAttadaivAsya svaprakAzatvaM na sidhyet , na ca tathA; tAdAtmyAGgIkArAt / yaduktam-'yadyapi rasAnanyatayA carvaNA'pi na kAryyA, tathA'pi kAdAcitkatayA kAryatvaathAsya khaprakAzatvamakhaNDatvaM ca sAdhayitumupakramate-nanvityAdinA / nana / ydi| militA vibhAvAdibhiH samaM sampRktAH / ratyAdayaH sthAyino bhAvAH / rasAH zRGgArahAsyAdyAH / tat tarhi / katham / svaprakAzatvaM svayaM prakAzanta iti svaprakAzA iti teSAM bhAvastattvam / 'sambhavatIti zeSaH / katham / thaa| akhaNDatvaM na khaNDo'vayava vibhAgo yeSAM teSAM bhAvastattvamiti tthoktm| 'sambhavatI'ti zeSaH / ayambhAvaH-36 'sattvodrekAdakhaNDasvaprakAzAnandacinmaya' ityanena rasAnAmakhaNDatvaM svaprakAzatvaM ca yadabhihitaM tatra svaprakA. zatvaM nAma svasvarUpajJAnaviSayatvam , akhaNDatvaM punarekarUpatvam , ete ca ratyAderna sambhavataH manojJeyatvAdanekatvAcca / iti ztItyAzaGkaya / Ahottarayitumi ti zeSaH / 64 ratyAdiriti / 64 yasmAt / jJAnatAdAtmyAjjJAnaM vibhAvAdisaMvittasya tAdAtmyamabhinnatA tasmAditi tathoktAt / 'tAdAtmyaM syaadbhinntaa|' iti gopAlaH / atra lyapo lope paJcamIti vibhAvAdisaMvidabhinnatA pratipadyetyarthaH / rasyAdiH 'sthAyIbhAva' iti zeSaH / eva / rsH| bhavet / tatastasmAdvibhAvAdisaMvidabhinnasyaiva ratyAde rasAtmatA'GgIkArAditi bhAvaH / asya rasasya / svaprakAzatvaM parAprakAzyatvam / ca tathA / akhaNDatvam / sidhyati smpdyte| ayambhAva:-cidavacchinno ratyAdI, ratyAdyavacchinnA cideva vA'vacchinnatvAvacchedakatvAvacchedakA nirAkRtya rasarUpeNa sampadyate / tathA ca-cidabhinno ratyAdI, ratyAdyaminnA vA cideva rasa iti sthitam / cicca jJAnaM, tatsvaprakAzamakhaNDaM ceti vedAntasiddhAntaH / tasmAdasya svaprakAzatvamakhaNDatvaM ceti // 52 // tadevopapAdayati-yadItyAdinA / ydi| ratyAdikaM sthAyI bhAvaH / prakAzazarIrAprakAzo vibhAvAdijJAnaM sa eva tasya vA zarIraM tasmAt / atiriktaM bhinnam / syAt / tadA / eva / asya rasAtmano ratyAdikasyetyarthaH / svaprakAzatvamupalakSaNenAkhaNDatvaM cetyarthaH / na naiva / sidhyet / na ca na tu / tathA 'rasAtmano ratyAdikasvaprakAzazarIrAdatiriktatvam' iti zeSaH / kuta ityAha-tAdAtmyADrIkArAva vibhAvAdisaMvido'bhinnatvAGgIkArAt / ayambhAvaH-yadi cidratyAdyorabhedamanaGgIkRtva ratyAdI rasa itinAGgayakariSyata, tarhi rasasyApi svaprakAzatvamakhaNDatvaM ca nAGgayakariSyate ti, cicca svaprakAzA'khaNDA ca; taditi tathAbhUto ratyAdI rasa iti sthitau rasaH svaprakAzo'khaNDazca / iti / uktamartha draDhayituM pravRtto'nuSaGgeNa 'rasasya svaprakAzatvAdyaGgIkAre tadanuyoginaH carvaNasyApi svaprakAzatvAyeva yujyeta, na caivaM yuktam, "62 niSpattyA 'carvaNasyAsya niSpattiH" ityayuktatvApatteH; ityaashngkaampypnetumaahyduktmityaadi| yad yataH / ukta 'mAcAyya 'riti zeSaH / 'yadyapi 'siddhAntapakSe' iti shessH| rasAnanyatayA rasasyAnanyatA'bhinnatA tayA tathoktayA / nAnyA bhinntynnyaa| crvnnaa''khaadH| api kiM punA rasa iti bhAvaH / kAryA kAryarUpA / na naivAsti / idamuktam-rasacarvaNayorAkhAdamAtrarUpatvAdabhinnatvamiti carvaNAyA api na kevalaM rasasya, kAryavyatiriktatvamupapadyate / kAryavyatiriktatvaM nAma svaprakAzatvamakhaNDatvaM vA iti / tathA'pi / kAdAcityatayA kadAcidvibhAvAdirUpAyAM cittavRttau satyAmAvirbhavati, asatyAM punastasyAM tirobhavatIti kRtvA kasmiMzcitsamaye bhavatIti kAdAcit tasya bhAvastattA tayeti tthoktyaa| 'zaradaH kRtArthate' tivatsAmAnye napuMsakam / kAryatvaM kAryarUpatvam /
Page #125
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / 115 mupakalpya tadekAtmanyanAdivAsanApariNatirUpe ratyAdibhAve'pi vyavahAra iti bhAvaH / "sukhAditAdAtmyAGgIkAre cAsmAkI siddhAntazayyAmadhizayya divyaM varSasahasraM prmodnidraamupeyaaH|" iti ca / 'abhinno'pi sa pramAtrA vAsanopanItaratyAditAdAtmyena gocarIkRtaH / ' iti ca / jJAnasya svaprakAzatvamanaGgIkurvatAmupari vedAntibhireva nipAtanIyo daNDaH / tAdAtmyAdevAsyAkhaNDatvam / upakalpya lakSaNayA svIkRtyetyarthaH / tadekAtmani sA carvaNaivaika AtmA svarUpaM yasya tasminniti tathokte / carvaNAto'bhinnaskharUpa ityarthaH / carvaNAmAtrasvarUpa iti bhAvaH / ata eva anAdivAsanApariNatirUpe'nAdiH prAktanI yA vAsamA tasyAH pariNatiH pariNAmasyaiva rUpaM yasya tasmiMstathokte / 'sAmAjikAnA' miti zeSaH / tathA ca - sAmAjikAnAM cirakAlikA yA rAmAdiviSayA vAsanA saiva pariNAmaM prAptA yatsvarUpabhUtA tAdRze iti bhAvaH / ratyAdibhAve ratyAdau sthAyini bhAve / api kiM punA rasa ityarthaH / vyavahAraH 'kAvyatvasye 'ti zeSaH / abhihitaM ca vivRtikAraiH '" vibhAvAdisaMyogAdvatyAdI raso jAyate" ityatra rase sAkSAdratyAdau rasadvAraiva pratIyate iti bhAvaH / ' iti yadvAratyAdibhAve ratyAdervibhAvAdisaMyogottarakA likebhyo ratyAdibhyo bhAvo janma yasya tasminniti tathokte / rasa ityarthaH / api vyavahAraH 'kAryatvasye 'ti zeSa iti pUrvavat / idamuktam- rasasya carvaNA''svAdavizeSaH / sa ca na sarvakAlikaH syAdetasyAvirbhavanatirobhavanazIlatvAt / taditi carvaNAyAH kAyryatvaM lakSaNayA svIkriyate / evaM ca - rasasya carvaNAmAtrasvarUpabhUtatvAdatra kAryatvam / rasazca ratyAdireveti rasasya kAryatve'GgIkRte ratyAderapi kAryatvam / ata evAhustarkavAgIzA:' ratyAdIti / ratyAdi (bhAva) viSayAvaccheda ityarthaH / ' iti / evaM ca - ' ratyAdibhAge' iti kAcitkaH pAThospi saGgacchate / na ca rasAvasthAyAM ratyAdizcarvaNAto vyatirekeNAvatiSThate, na vA'nAdivAsanApariNatirUpo neti vaktuM zakyaH; yuktaM caivaM yathoktam / iti / nanu ' vibhAvAdisaMyogAdratyAdayo rasa' iti mate ratyAdInAM jJAnAbhinnatvaM svIkRtya rasAvasthAyAM svaprakAzatvaM militAnAmevaiSAM rasAvasthAM svIkRtya rasasyAkhaNDatvaM copapAdyatAM nAma, kintu - 'svaprakAzAnandacinmayaH / ' iti mate na rasasya svaprakAzatvAdyupapAdayituM zakyam, vijAtIyAnAM cidAnandacamatkArANAmaikyAnupapatteH / taditi rasasya cinmayatvAdikhIkAre kathaM svaprakAzatvAdItyupapAdyatAmiti cedUra mityapyuktamityAha - "sukhAditAdAtmyAGgIkAre sukhAdinA''nandaprakAzAbhyAM tAdAtmyamabhinnatvamekatvamiti yAvattasya svIkArastasminniti tathokte / ana satisaptamI / yadi rasa AnandamAtrasvarUpazcamatkAraikaprANa ityevaM svIkriyate tati bhAvaH / ca / AsmAkI masmAkamiyamiti tAM tathoktAm / siddhAntazayyAM siddhAnta eva zayyA tAmiti tathoktam / adhizayya / divyamAnandamAtrAnubhAvakatayA zuddhaM svarge vA bhavam / varSasahasram / 'kAlAdhvanoratyantasaMyoge / 2 / 3 / 5 iti dvitIyA / atra sahasrazabdo'nantavAcakaH / tathA ca - anantavarSaparyantamityarthaH / pramodanidrAM pramodena nidreti tAm / upeyA yAyAH / ayambhAvaH - rasa AnandAdyabhinna iti tvasmAkaM siddhAnta eveti yadyevamaGgIkriyate tarhi na kospi tvAM vijeSyata iti nirbharaM sukhamanubhava / AnandacamatkArAdezca ramaNIyatAvazAt kSaNekSaNe vilakSaNavyapadezamAtratvaM, na tu tatkhato'nekatvaM yena rasasyAkhaNDatvaM vyapahanyeta / tasmAdakhaNDa evAyaM rasaH / iti / " iti / ca / 'uktamanyai 'riti zeSaH / pramANAntareNApi rasasya svaprakAzatvaM pradarzya prakaraNamupasaMharati- 'pramAtrA''nubhavakartrA 'pramayA ce 'ti zeSaH / pramaH ca carvaNArUpaveti carvaNarUpayA pramayA cetyarthaH / abhinnaH / api / vAsanopanItaratyAditAdAtmyena vAsanayA saMskAreNopanIto yo ratyAdistadabhedenetyarthaH / 'viziSTa' iti zeSaH / sa rasa ityarthaH / gocarIkRtaH 'pramAne 'ti pUrveNa / ayambhAvaH - pramAtra bhinnaH pramA'bhinno'pi ca raso vAsanopanItaratyAdirUpeNa pramAtrA khAnubhavAnatiriktatayA'nubhUyate / iti / ' iti / ca / 'uktamanyai' riti zeSaH / nanu jJAnamanuvyavasAyarUpamevAtha kathaM svaprakAzamityAkSipataH pratyAkSipati - jJAnasya / svaprakAzatvam / anaGgIkurvatAM ye nAGgIkurvanti teSAmityarthaH / upari mate / vedAntibhirjJAnasya svaprakAzatvAnaGgIkAreNa svasiddhAntasya sarvathA dAniM pazyadbhiriti bhAvaH / eva / daNDo doSaH / nipAtanIya upanyastavyaH / doSazca - jJAnasyAnuvyavasAyena tasyApyapare ti grahe'navasthApAta eveti bodhyam / atha niruktakArikArthaM sugamayannAha - asya rasasya / tAdAtmyAjjJAnatAdAtmyAt / eva / akhaNDatvaM vibhAvAdityAdipArthakyAvagAhijJAnAviSayatvam / ata eva svaprakAzatvaM ceti bhAvaH / 'sidhyati '
Page #126
--------------------------------------------------------------------------
________________ saahitydrpnnH| [ tRtIyaHratyAdayo hi prathamamekaikazaH pratIyamAnAH sarvepyekIbhUtAH sphuranta eva rasatAmApadyante / taduktam 'vibhAvAzcAnubhAvAzca sAttvikA vyabhicAriNaH / pratIyamAnAH prathamaM khaNDazo yAntyakhaNDatAm ||'iti / 'paramArthatastvakhaNDa evAyaM vedAntasiddhAntaprasiddhabrahmatattvavad veditvyH|' iti ca / atha ke te vibhAvAnubhAvavyabhicAriNa ityapekSAyAM vibhAvamAha 65 ratyAzuddhodhakA loke vibhAvAH kaavynaattyyoH|| iti zeSaH / etadeva hetunirdezapurassaramupapAdya darzayati-hi yataH / ratyAdayaH 'vibhAvAdayazceti zeSaH / tathA caratyAdayo bhAvAH, vibhAvAnubhAvavyabhicAriNazceti niSkRSTam / prathamaM rasAtmanA'vatArAtprAgityarthaH / ekaikazaH pRthakpRthakkharUpeNa / pratIyamAnAH pratIyante, tadanantaraM tathAsanta iti bhAvaH / sarve ratyAdayo vibhAvAdayazca / api / ekIbhUtA apRthagbhUtAH / sphurantaH / eva yAvattAvat / rasatAm / Apadyante / tattathA / uktam / 'anya' riti zeSaH / kimityAha 'vibhaavaaH| anubhAvAH / sAttvikAH svedastambhAdayo'nubhAvavizeSAzcetyarthaH / vybhicaarinnH| ca / prathamaM rasAtmanA'vatArA'diti zeSaH / khaNDazaH pRthkpRthgruupenn| prtiiymaanaaH| akhaNDatAm / yAnti pratipadyante // ' iti / idamuktam-yathA khaNDamAracAdInAM pRthakpRthagavasthitAnAM pRthakpRthaktayaiva rasAnubhavaH, sammilitAnAM punasteSAmapRthagAtmanA vilakSaNarasAnubhavaH sampadyate; tathaiva ratyAdInAM prathamaM pArthakyenAnubhavaH, sammilitAnAM punasteSAM ko'pi ya AsvAdaH so'khaNDo vilakSaNAnandAtmA rasapadavyapadezyaH / evaM pUrva ratyAdInAM khaNDAtmanA'vasthAnaM tatpunarakhaNDAtmaneti niSkRSTam / iti / evaM prakArAntareNa samAdhAya siddhAntamavajigamayiSurAptalekhamuddharati- paramArthata..' ityAdinA / 'paramArthataH siddhAntadazAyAm / tu / ayaM rasaH / vedAntasiddhAntaprasiddhabrahmatattvavadvedAntasya siddhAntastatra prasiddhaM yadbrahmatattvaM tena tulyamiti tathoktam / akhaNDaH paripUrNaH / eva / 'itI'ti zeSaH / veditavyo zeyaH / vivRtaM ca tarkavAgIzaiH-'yathA cidAnandarUpo'yaM puruSaH ityanena cidAnandayorekabrahmarUpatvaM pratipAditaM tathA cidAnandacamatkArANAmekarasarUpatvamiti bhAvaH / ' iti| anAyaM pUrvAparasandarbhabhAvaH-'cidaparaparyAya jJAnam , tadavacchinno ratyAdI, ratyAdyavacchinnA vA cidvibhAvAdibhiH samaM sambhUyaiva sahRdayadRzA rasAtmanA'vatiSThata iti siddhAntaH / atra ca kevalaM ratyAdyaMzamAdAya na svaprakAzatvaM na nityatvaM ca, yathAhi svopAdhikatvena kalpitasya brahmaNaH, atha vizeSaNatayA vizeSyatayA jJAnAMzamAdAya svaprakAzatvaM nityatvamakhaNDatvaM ca sarvathaiva paryyavasitam , yathAhi-cinmAtrasya brhmnnH|' iti kecit , 'ratyAdekhanAbhinnatvameva, tattvasya jJAnAllezato'pyatiricyamAnatA'nupapatteH / atha sarvathaiva svaprakAzatvaM nityatvamakhaNDatvaM ca tasya nirbAdham / ' iti pare, 'yathA pAnakarase khaNDamaricAdInAM bhinnAsvAdAnAmapyeSAmabhinnAsvAdAtmanopalabhyamAnatvaM tathA'nekasvarUpANAmapi ratyAdInAM rasAvasthAyAmekAtmatvamAtram / ' ityeke, 'yathA- "vijJAnamAnandaM brahma' 'sarvaM khalvidaM brahmetyAdizrutyuktadizA jagadAvatadazAyAM pRthakpRthagAtmanA'vabhAsamAnamapi brahma paramArthadazAyAmekameveti pratipAdyate tathA-rasAvasthAtaH pUrva ratyAdInAM vibhAvAdInAM ca pArthakyena pratIyamAnAnAmapi rasAvasthAyAM punasteSAM na khalu pArthakyam / taditi brahmavad rasasyAkhaNDatvaM svaprakAzatvaM ca / ' iti tvAhuranye / iti / / atha vibhAvAdisvarUpaM lakSayitumavataraNikAmupanyasyati-athetyAdinA / atha 'ratyAdisammilitA vibhAvAdayo rasa' iti siddhAntapratipattyanantaram / te 'ye ratyAdisammilitA rasapadavyapadezyA' iti zeSaH / vibhAvAnubhAvavyabhicAriNaH / ke kiMsvarUpAH / ityapekSAyAmityevaM jJAtumabhilASAyAM satyAmityarthaH / vibhAvam / kramaprAptatvAttatra prathamaM vibhAvapadavAcyam / Aha-65 ratyAdhubodhakA ityAdinA / 65 loke kAvyanATyabhinne jagatItyarthaH / 'lokastu bhuvane jne|' ityamaraH / ratyAzuddhodhakA nAyakAdayaH / 'ye khyAtAsta eveti zeSaH / kAvyanATyayoH kAvye nATye (nATake) ca / kAvyanATyayoH zravyadRzyabhedena gobalIvardavatpRthagabhidhAnam / vibhAvA vibhAvapadavAcyAH / 'jJeyA' iti 'ucyante' iti vA'dhyAhAya'm /
Page #127
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH] rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| 117 ye hi loke rAmAdigataratyAdInAmuddhodhakAraNAni sItAdayasta eva kAvye nATaye ca nivezitAH santo 'vibhAvyante AsvAdAGguraprAdurbhAvayogyAH kriyante sAmAjikaratyAdibhAvA ebhi' riti, vibhAvA ucyante / taduktaM bhartRhariNA 'zabdopahitarUpAstAna buddheviSayatAGgatAn / pratyakSAniva kaMsAdIsAdhanatvena mnyte||' iti / tadbhedAvAha 66 AlambanoddIpanAkhyau tasya bhedAvubhau smRtau // 53 // spaSTam / tatra 67 AlambanaM nAyakA'di-stamAlambya rasodgamAt // 54 // tadeva svayaM vivRNoti-ye hItyAdinA / ye| hi khl| loke kAvyanATyAbhyAmanyatra jgti| rAma tyAdInAM rAmA''digatA ye ratyAdayaH (sthAyibhAvAH) teSAM tathoktAnAm / AdipadAbhyAM sItAdInAM zokAdInAM ca grahaNam / uddhodhakAraNAnyudbodhakAraNabhUtAH / sItAdayaH / Adipadena rAmAdInAM grahaNam / ata evAtra pulliGgatvena nirdezo yujyate / 'sItAdiratyAdInAmudbodhakAraNAni rAmAdaya' iti pAThAntare tu AdipadAbhyAM pUrvavat rAmAdInAM hAsAdInAM ca grahaNam / uttaratrAdipadena sItAvasantAdInAM grahaNam / 'prasiddhA' iti zeSaH / te / eva / kAvye zravyakAvye / nATaye nATake zravyakAvye iti yAvat / ca / nivezitA varNitasvarUpA ityarthaH / sntH| vibhAvyante vizeSeNa bhAvitAH kriyante / tadevAhaebhiH (kartRbhiH) sAmAjikaratyAdibhAvAH sAmAjikAnAmabhinayadarzinAmata eva tattadvAsanAzAlinA mArmikANAM rtyaadibhaav| iti tathoktAH / AsvAdAGkaraprAdurbhAvayogyA AsvAdasyAGkuraprAdurbhAvo'GkuravatprAdurbhAvastasya yogyA iti tathoktAH / kriyante smpaadynte|' iti, / vibhAvA iti vyutpannArthakA vibhAvapadavAcyAH / ucyante / athoktaM draDhayituM pramANamAha- bhartahariNA vAkyapadIyAbhidhaM granthaM racitavateti bhAvaH / uktaM kathitaM pratipAditamiti yAvat / kimityAha-'sahRdayo mrmvettaa| zabdopahitarUpAn zabdena kAvyanATyasambandhinA vacasopahitAnyupadhAnIkRtAni rUpANi mUrtayo yeSAM tAn / upa-dhA-kaH / 'dadhAterhiH / ' 7 / 4 / 42 iti hyAdezaH / tata eva-buddhaya'janAjanyabodhasya / viSayatAm |gtaan / tAn prasiddhAn / kaMsAdIn / vIrarasAbhiprAyeNedamuktam / vastutastu-rAmAdI' sAdhIyAn / sAdhanatvena tattadrasAvirbhAvasya sAdhanAtmanA / pratyakSAn / iva / vastutastu-parokSAnapIti zeSaH / manyate pratyeti / idamabhihitam-kevalaM varNyamAnA api vyanjanayA jJApitasvarUpA ata eva pratyakSabhUtA iva sahRdayairadhyavasIyante rAmAdayaH / ' iti / evaM ca loke yat kAraNapadavAcyaM tadevAtra vibhAvapadena nirdizyate, idaM copAdAnarUpaM mukhya, nimittarUpaM punaraparabhiti nidarzayituM pratijAnIte-tadbhedAvityAdinA / taDedau tasya vibhAvasya ratyAdyavodhane kAraNasyeti yAvat bhedo bhedadvayamiti tau tthoktau| Aha-66 AlambanoddIpanAkhyAvityAdinA / 66 tasya vibhAvasya / AlambanoddIpanAkhyau AlambanaM coddIpanaM ceti te Akhye yayostau tathoktau / Alambyate'nenetyAlambanam, uddIpyate'neneti punaruddIpanam / tathA ca- AlambanaM nAma vibhAva eva loka upAdAnaM nAma kAraNamiti, uddIpanaM punarnimittamiti gIyate, thadAlambanamantarA rasAnAvirbhAvastasyAlambanapadArthatvAt , yasya coddIpanamAtrakAritvaM tasya punaruddIpanamityabhidhAnAt / iti bodhyam / ubhau dvau zuddhau vaa| uvadbhA yayostau / bhedau / smRtau 'bharatAdibhi' riti zeSaH // 53 // na kizcidgUDhArtha vizeSeNa vA vivaraNIyamityAha-spaSTamiti / nanu kiM tatra tAvadAlambanapadAbhidheyamityAha-tatra tayorAlambanoddIpanAkhyayorvibhAvabhedayormadhya iti yAvat / 67 nAyakAdirnAyako rAmAdirAdau yasya nAyikApratinAyikAderiti tathoktaH / AlambanamAlambanapadavAcyaH / Alambyate'neneti tathoktaH / AG-labi-lyuT / 'lyuTca' 3 / 3 / 115 / kuta ityAha-taM nAyakAdim / AlambyA
Page #128
--------------------------------------------------------------------------
________________ 118 saahitydrpnnH| [ tRtIyaHbhAdizabdAnnAyikAmatinAyakAdiH / atra yasya rasasya yo vibhAvaH sa tatsvarUpavarNane vakSyate / tatra nAyakaH 68 tyAgI kRtI kulInaH suzrIko ruupyauvnotsaahii| dakSo'nuraktaloka-stejovaidagdhyazIlavAnetA // 55 // dakSaH kSiprakArI, kRtI kRtajJaH, zIlaM sadvRttam / tadbhedAnAha zritya / rasodmAd yato rasasyodgamo bhavati tasmAddhetoriti bhAvaH / uktaM ca paNDitarAjaiH-'evaM yo yasyAzcittavRtte. viSayaH sa tasya Alambanam / ' iti / yasyA ityavivakSitam / 'Alambana' iti tvapapAThaH // 54 // AdizabdAdoddhavyaM nirdizati-AdizabdAdityAdinA / / bhAdizabdAt / atra lyapo lope paJcamI / tathA ca-AdizabdamAzrityetyarthaH / nAyikApratinAyakAdiH / 'gRhyata' iti zeSaH / na ca sarveSAM rasAnAmAlambanamuddIpanaM vA'bhinnamityAha-atretyAdinA / atraiSu nAyakAdiSvAlambaneSUpalakSaNena vakSyamANeSUdyAnAdiSUddIpaneSu ca madhya iti yAvat / yasya / rasasya zRGgArAdeH / yaH / vibhAva 'AlambanarUpa uddIpanarUpo veti' zeSaH / sH| tatsvarUpavarNane tasya ( rasasya ) svarUpaM lakSaNamiti, tasya varNanaM tatreti tathokte / 'upakramyamANa' iti zeSaH / vakSyate kathayiSye / evaM ca-sarveSAM rasAnAM na vibhAvaikyamiti yadyadrasasambandhI yoyo vibhAvaH sasa tatkharUpavarNanopakrame vrnnyissyte| iti niSkRSTam / atha nAyakAdisvarUpaM varNayitumupakramate-tatretyAdinA / tatra teSu nAyakAdiSu madhya ilarthaH / naaykH| 'ucyate' iti zeSaH / 68 tyAgItyAdinA / 68 tyAgI parArtha dravyAderutsarjanaM tyAgaH, so'syAstIti tathoktaH / dAtetyarthaH / kRtI kRtaM pareNopakRtamasyAstIti tathoktaH / kRtajJa ityarthaH / kulInaH satkule prasUtaH / 'kulAtkhaH / ' 4 / 1 / 139 iti khaH / suzrIko manojJA'tizayitA zrIH zobhA kIrtiriti yAvat , yasya saH / 'zrIrveSaracanAzobhAbhAratIsaraladrume / lakSmyAM trivargasampattI veSopakaraNe matau // ' iti medinii| rUpayauvanotsAhI prazastarUpavAna, yuvA, utsAhazIlazvetyarthaH / rUpaM ca yauvanaM cotsAhazceti te'sya santIti tathoktaH / dakSaH pravINaH kSipraM kAya sampAdayituM samartha iti yAvat / anuraktaloko'nurakto'nurAgavA~llokaH sarvo'pi jano yatra sa iti tathoktaH / tejovaidagbhyazIlavAn / tejaH pareNApArabhUyamAnatvaM paraM vA paribhavituM yuktatvam , vaidagbhyam ucitakarmakAritvam, zIlaM sadAcaraNam / tathA ca-pareNAnAkAmyaH svayaM ca paramAkramituM prabhustejasvI / yAthArthena samayocitakarmakartA vidagdhaH sadAcArI zIlavAn / iti niSkRSTo'rthaH / netA nAyako 'bhavatI'ti zeSaH / atrAAchandaH / lakSaNaM coktaM prAka // 55 // athAnekArthakAnAM rakSAdipadAnAM vivakSitamartha nirdizati-dakSa ityaadinaa|| dakSo dakSapadArthaH / kSiprakArI cturH| 'na tu-'dakSaH prajApatau rudravRSabhe kukkuTe paTau / drume dakSA tu medinyA' miti vizvoktyA prajApatirityAdi'riti zeSaH / kRtI kRtipadArthaH / kRtajJaH pareNa manAgapyupakRtaM smartA / 'na tu-'kRtI vijJe kRtI dakSe kRtajJe ca kRtI smRtaH / ' iti gopAloktyA vijJa ityAdi' riti zeSaH / zIlaM zIlapadArthaH / sadvRttaM sadusamaM cedaM vRttamAcaraNamiti tathoktam , 'na tu-' zIlaM khabhAve sadvatte' iti vizvoktyA svabhAva' iti zeSaH / etasya punazcatvAra AtmAna iti nirdeSTumupakramate-tadbhedAnityAdinA /
Page #129
--------------------------------------------------------------------------
________________ pAracchedaH) rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| 69 dhIrodAtto dhIro-ddhatastathA dhIralalitazca / dhIraprazAnta ityaya-muktaH prathamazcaturbhedaH // 56 // spaSTam / tatra dhIrodAttaH 70 avikatthanaH kSamAvA-natigambhIro mahAsattvaH / stheyAnnigUDhamAno dhIrodAtto dRDhavrataH kathitaH // 57 // avikatthano'nAtmazlAghAkaraH / mahAsattvo harSazokAdyanabhibhUtasvabhAvaH / nigUDhamAno dhinycchnngrvH| dRDhavrato'GgIkRtanirvAhakaH / yathA-rAmayudhiSThirAdiH / atha dhIroddhataH-- tasya niruktasvarUpasya nAyakasya bhedAstAn / Aha-69 dhIrodAtta ityAdinA / / 69 prathamo nAyakanAyikAdInAM madhye prathama gaNanAmArga prAptaH, priyapatyapekSayA'pareSAM gauNatvAt priyapatyAkhyo mukhyo nAyaka iti vA / ayam / dhIrodAtto dhIrazvAsA udAtta iti tathoktaH / dhIro dhairyasampannaH, udAtta udAraH / tathA / dhIroddhato dhIro'sA uddhata uddaNDa iti tathoktaH / ca tathA / dhIralalito dhIro'sau lalitaH subhagatvAdiyukta iti tathoktaH / atha dhIraprazAnto dhIro'sau prazAntaH prakRtito jitacittaH (kAmakrodhAdyanabhibhUtacittaH) iti tathoktaH / itItyevam / caturbhedazcatvAro bhedA yasya sa iti tathoktaH / uktH| 'bharatAdibhi' riti zeSaH / atropagItizchandaH / tallakSaNaM ca yathoktam-'AAdvitIyake'dhe yadgaditaM lakSaNaM tatsyAt / yadyabhayorapi dalayorupagIti to munibUMte // ' iti // 56 // nAtra kizcidgUDhArtha padamityAha-spaSTam / iti / atha krameNaiSAmapi svarUpaM lakSayitumupakramate-tatretyAdinA / tatra teSu dhIrodAttAdiSu madhya iti yAvat / dhIrodAttaH / 'ucyate' iti zeSaH / 70 bhavikatthanaityAdinA / 7. avikatthano na vikatthata AtmAnaM zlAghata iti tathoktaH / 'nandiprahipacAdibhyo lyuNinyacaH' / 3 / 1 / 134 iti lyuH / yadvA-na vikatthanaM yasya sa iti tathoktaH / vikatthyata iti vikathanam / 'lyuTca / ' 3 / 3 / 115 iti lyuT / 'yuvoranAko / ' 711 ityanAdezaH / kSamAvAna kSamA kRtAgasi daNDaM pAtayituM sAmarthe'pi sahanam , sA'syAstIti tathoktaH / atigambhIro'tyantaM gambhIro'bahiHprakAzyAntarbhAva iti tathoktaH / mahAsattvo mahatsattvaM svabhAvo yasya tathoktaH / 'sattvaM guNe pizAcAdau bale dravyasvabhAvayoH / AtmatvavyavasAyAsuvitteSvastrI tu jantuSu // ' iti medinI / 'AnmahataH samAnAdhikaraNajAtIyayoH / ' 6 / 3 / 46 ityAkAro'ntAdezaH / mahattvaM ca harSAyudrekAnabhibhUtatvam / stheyAna nitAntaM sthiraH / 'priyasthirasphiroru...vRndArakANAM prasthaspha.. vRndAH / ' 6 / 4 / 157 iti sthAdezaH / atisaGkaTe'pi nyAyapara iti bhAvaH / nigUDhamAno nigUDho nitAntaM gopito mAno'bhimAno yena saH / ho dRDho'calo vrataH pratijJA yasya sa tathoktaH / 'niyamo vratamastrI' ityamaraH / dhIrodAttaH / kathitaH / atrAchandaH / tallakSaNaM cokaM prAk // 57 // atha kArikAyAH kaThinAzaM sugamayati-avikatthana ityAdinA / adhikatthanastatpadArtha ityarthaH / anAtmazlAghAkara AtmazlAghAkAriNo vyatiriktaH / 'iti bodhya' iti zeSaH / mahAsattvastatpadArtha ityarthaH / harSazokAdhanabhibhUtasvabhAvo harSaH putrajanmAdirUpaH, zokaH putramaraNAdirUpaH, tA AdI yeSAM ( kAmakrodhAdInAm ) tairanabhibhUtaH svabhAvo yasya sa tathokaH / 'iti bodhya' iti zeSaH / nigUDhamAnastatpadArtha ityarthaH / vinayacchannagartho vinayena cchannastirohito garyo yasya tathoktaH / 'iti bodhya iti zeSaH / dRDhavratastatpadArtha ityarthaH / aGgIkRtanirvAhako''GgIkRtaM sukRtinaH paripAlayantI' tyuktasvarUpaH / 'iti bodhya' iti zeSaH / yathA / rAmayudhiSThirAdiH / Adipadena nalaharizcandrAdergrahaNam / atha dvitIyaM lakSayitumAha-atha / dhIroddhataH / 'ucyate' iti zeSaH / 71 mAyApara ilyAdinA /
Page #130
--------------------------------------------------------------------------
________________ 120 saahitydrpnnH| [ tRtIyaH71 mAyAparaH pracaNDa-zcapalo'haGkAradarpabhUyiSThaH / ____ AtmazlAghAnirato dhIredhIroddhataH kathitaH // 58 // yathA bhImasenAdiH / atha dhIralalitaH 72 nizcinto mRduranizaM kalAparo dhIralalitaH syAt / kalA nRtyAdikA / yathA ratnAvalyAdau vatsarAjAdiH / atha dhIraprazAntaH 73 sAmAnyaguNairbhUyAn dvijeSu dhIraprazAnta ityuktaH // 59 // yathA mAlatImAdhavAdau mAdhavAdiH / eSAM ca zRGgArAdirUpatve bhedAnAha 71 mAyAparo mAyAyAM paraH parAyaNaH / pracaNDa uddhataH / cplo'titvraakaarii| ahaGkAradarpabhUyiSThoahaGkAradAbhyAM bhUyiSTho'tizayitaH / ahaGkAraH khAtmani zreSThatvamananam, darpo'pareSAmavajJAhetukA cittattiH AtmazlAghAnirata AtmAnaM bahubhASI / dhiiroddhtH| dhIraivijJaiH / kthitH| atrAryAchandaH / talakSaNaM coktaM prAk // 58 // udAharati-yathA / veNIsaMhArAdiSu' iti zeSaH / bhImasenAdiH / AdipadenAnayasindhvAdigrahaNam / atha dhIralalitasvarUpamAha-atha / dhIralalitaH 'lakSyate' iti zeSaH / 72 nizcintaityAdinA / 72 nizcintazcintAzUnyaH / idaM karttavyam , idaM tu neti vicArazcintA tadrahita iti bhAvaH / mRdu: komalasvabhAvaH / anizaM nirantaraM bhUyobhUyo vaa| kalAparaH kalAsu nRtyagAnAdiSu para utsAhazIla iti tathoktaH / dhiirllitH| syAt / kArikAyAH kaThinAzaM vyAcaSTe-kalA tatpadArtha iti bhAvaH / nRtyAdikA nRtyAdividyArUpA, 'na tu kAlavizeSa iti bodhya' iti zeSaH / iti / udaahrti-ythaa| ratnAvalyAdau ratnAvalyAdinATikAdau / vatsarAjAdivatsarAjAniruddhAdiH / iti| atha caturtha lakSayitumupakramate-athetyAdinA / atha dhIralalitalakSaNAnantaram / dhIraprazAnto 'lakSyata' iti shessH| 73 sAmAnyetyAdinA / 73 sAmAnyaguNaiH 'viziSTa' iti zeSaH / tathA ca- 68 tyAgItyAdinA nirdiSTai yakamAtrasambhavibhiH prAyo guNairviziSTa iti bhAvaH / dvijeSu brAhmaNakSatriyavaizyeSvityarthaH / nirdhAraNAthaiyaM sptmii| bhUyAJcheSTaH / dhiirprshaantH| itItyevam / uktH| atra 'dvijAdhiko dhIraprazAntaH syA' diti tvapapATha eva, chandobhaGgApatteH / 'dvijAdiko dhIrazAntaH syA' diti punaH pATho'pi nAtiruciraH 'syA' diti padasya bhAgadvaye samupasthAnAt / atha-'dvijAdiko dhIrazAnta ityuktaH' iti pAThe 'dhIraprazAnta' ityanuktvA tathA vacoduSTatve'pi 68 tyAgItyAdinA sandiSTairguNairbhUyAn yo brAhmaNAdyanyatamo dvijanmA sa dhIraprazAnta ityukta iti tAtparyyam / atrodgItizchandaH, tallakSaNaM coktaM yathA-'Ar2yAMzakaladvitayaM vyatyayaracitaM bhaved yasyAH / sodgItiH kila kathitA tadvad yatyaMzabhedasaMyuktA // ' iti // 59 // udaahrti-ythaa| mAlatImAdhavAdI mAlatImAdhavaM nAma bhavabhUtipraNItaH prakaraNasaJo dRzyakAvyavizeSaH, tadAdau yasya (kaumudIsudhAkarAdeH ) tatreti tathokte / mAdhavAdidhivasudhAkarAdiH / athaiteSAM pratyekaM catuSprakAratvaM nirUpayitumupakramate-eSAmityAdinA / eSAM niruktasvarUpANAM dhIrodAttAdInAmityarthaH / c| zRGgArAdirUpasve mArAdirasAnukUlasvarUpasattve / atra viSaye saptamI / bhedAn / Aha-74 ebhirityAdinA /
Page #131
--------------------------------------------------------------------------
________________ 121 paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / 74 ebhirdakSiNadhRSTA-nukUlazaTharUpibhistu SoDazadhA / tatra teSAM dhIrodAttAdInAM pratyekaM dakSiNadhRSTAnukUlazaThatvena SoDazaprakAro nAyakaH / 75 eSu tvanekamahilA-samarAgo dakSiNaH kathitaH // 60 // dvayonicatuHprabhRtiSu nAyikAsu tulyAnurAgo dkssinnnaaykH| yathA 'nAtA tiSThati kuntalezvaramutA, vAro'GgarAjasvasuH, dyUtai rAtririyaM jitA kamalayA, devI prasAdyA'dya ca / 74 dakSiNadhRSTAnukUlazaTharUpibhirdakSiNazca dhRSTazcAnukUlazca zaThazceti, te rUpiNastaistathoktaiH / atra 'alpAcataram / ' 2 // 2 // 34 ityanena zaThAdipadAnAM pUrvanipAtaprAptAvapi nAbhyarhitatvAtpUrvanipAtaH / ebhirdhIrodAttAdibhirityarthaH / SoDazadhA SoDazabhedAH 'sampadyanta iti zeSaH / 'saGkhyAyA vidhArthe dhaa|' 5 / 3 / 42 / tathA ca-dhIrodAtto dakSiNa: 1, dhIroddhato dakSiNaH 2, dhIralalito dakSiNaH3, dhIraprazAnto dakSiNa:4, dhIrodAttodhRSTaH 5, dhIroddhato dhRSTaH 6, dhIralalito dhRSTaH7, dhIraprazAnto dhRSTaH 8, dhIrodAtto'nukUla: 9,dhIroddhato'nukUlaH 10,dhIralalito'nukUla: 11,dhIraprazAnto'nukUla: 12, dhIrodAttazaThaH 13, dhIroddhataH zaThaH 14, dhIralalitaH zaThaH 15, dhIraprazAntaH zaThaH 16, iti SaDadhikadazabhedA nAyakA bodhyAH / yadyapi dhIrodAttAdayo na sadA dakSiNAdirUpAH, kintu zRGgAravattvAyanunAhitve yujyaMta iti niSkRSTam / tdevaah-ttretyaadinaa| tatra jhAre / teSAM pUrvoktasvarUpANAm / dhIrodAttAdInAm / pratyekam / dakSiNadhRSTAnukUlazautvena / atra hetau tRtIyA / SoDazaprakAraH / nAyakaH 68 tyAgItyAyuktasvarUpa AlambananAmA vibhAvavizeSaH / 'sambhavatIti zeSaH / tatra-dhIrodAttasvarUpatve sati dakSiNasvarUpAkrAnto dhIrodAttopadhiko dakSiNa iti dik / kiM nAma dakSiNatvAdItyata Aha-75 essvityaadi| 75 eSu dhIrodAttatvAdinA catudhA bhidyamAneSu nAyakeSvityarthaH / tu punaH / anekamahilAsamarAgo'nekA amUH mahilA nAyikA iti, tAsu samo rAgo yasya sa iti tathoktaH / 'vanitA mahilA tthaa|' ityamaraH / idaM cazRGgAramuddizya nidarzanamAtram, vastutastu-sarvatra samacittaH san samavyavahArazAlIti vAcyam / ata eva-dakSiNa udArazcatura iti yAvat / 'dakSiNe saralodArA'vityamaraH / kathitaH / atrAryA chandaH, tallakSaNaM coktaM prAk // 6 // etadeva vivRNoti-dvayorityAdinA / dvayornAyikayoritizeSaH / tricatuHprabhRtiSu tisrazca catasrazceti tAH prabhRtAvAdau yAsAM tAsu tathoktAsu tisUkSu catasRSu paJcasu vetyevamanekAsu nAyikAsviti bhAvaH / tulyAnurAgastulyaH samAno rAga: prema yasya sa iti tathoktaH / dakSiNanAyako dakSiNazcaturo'sau nAyaka iti tathoktaH / 'bhavatIti zeSaH / udaahrtumupkrmte-ythetyaadinaa| yathA dakSiNaH sambhavati tathodAhiyate-"kuntalezvarasutA kuntalasya tadAkhyasya dezavizeSasyezvaro nigrahAnugrahasamartho rAjeti yAvat, tasya sutA putrIti tathoktA / nAtA mAsikaprasavottaraM kRtataddoSakSAlanA garbhadhAraNonmukhIti yAvat / tiSThati / tathA-aGgarAjasvasuraGgasya dezavizeSasya rAjeti, tasya svasA bhaginI tasyA iti tathoktAyAH / vAro niyatasamayaH / 'prApta iti zeSaH / 'nivahAvasarau vArau'ityamaraH / iyaM yasyAM snAtA kuntalezvaratanayA garbhadhAraNamapekSate, yasyAM vA'GgarAjasya khasA niyatasamayatayA riraMsati; saivaiSeti bhAvaH / raatriH| kmlyaa| tadAkhyayA rAjhyA (kaa)| cUtairdUtadvArA / jitA svAyattIkRtA / adya / ca punaH / devI mahArAjJI / 'devI kRtAbhiSekAyAm'
Page #132
--------------------------------------------------------------------------
________________ [tRtIyaH 122 sAhityadarpaNaH / ityantaHpurasundarIH prati mayA vijJAya vijJApite . devenApratipattimUDhamanasA dvitrAH sthitaM nADikAH // 18 // ' 76 kRtAgA api nizzaGka-starjito'pi na ljjitH| dRSTadoSo'pi mithyAvAk kathito dhRSTanAyakaH // 61 // yathA mama zoNaM vIkSya mukhaM vicumbitumahaM yAtaH samIpaM, tataH pAdena prahataM tayA, sapadi taM dhRtvA sahAse mayi / ityamaraH / prsaadyaa'nuneyaa| itItyevam / vijJAya / mayA'varodhasaJcAriNA kaJcukineti bhAvaH / antaHpurasundarI prati / ata eva-'abhitaHparitaHsamayAnikaSAhApratiyoge'pI' tyanena 'sundarIH' iti dvitIyA / vijJApite nivedite satItyarthaH / apratipattimUDhamanasA 'kiM kartavya'miti vyAkulamanasA / 'Rtau bhAryAmupeyAt iti zruteH / 'RtusnAtAM tu yo bhAyAM svasthaH sannopagacchati / bAlagonAparAdhena lipyate nAtra saMzayaH ||'iti smRtezca kathamRtusnAtAM kuntalezvaranandinIM dharmajJaH san nAhamupagaccheyam, kathaM vA satyasandho'satyavAdinAM daNDayitA vA san svayamevAhamaGgarAjakhasurniyatasamayamullaceyam, 'eSu dyUteSvayameva paNaH syAd yadyahaM jeSyAmi tarhi bhavAnimAM rAtriM sthitaH syAt, yadi tu bhavAjeSyati tahiM svarAtrimapahAsyAmI'ti sapratijJaM pravartitai tairjitvA yayA mahAbhAgayA rAtrireveyaM svAyattIkRteti tAmapi kamalAsadazatayA kamaleti prasiddho kathaM muJceyam , mahArAjhyAzca roSApanayaH sarvathaiva karttavya ityasAvapi kathamavaiva sampadyateti kiM sAmprataM mama karttavyamiti mUDheneti bhAvaH / devena rAjJA / 'devaM hRSIke devastu nRpatau toyade sure|' iti haimH| dvivA dve vA tisro vetyarthaH / nADikA ghttikaapryyntm| 'kaalaadhvnortyntsNyoge|' 2 / 3 / 5 iti dvitiiyaa| sthitam 'tUSNI' miti zeSaH / antaHpuracAriNaH kasyApi kamapi tathAvidhaM pratyeva kautukoktiriyaM pratIyate, padyaM tvetad bhojaprabandhe samasyApUrtiprasaGge dRzyate / atra ca zArdUlavikrIDita chandaH / lakSaNaM coktaM prAk // 18 // atra hi rAjJaH sarvAsu samo'nurAgaH pratIyata ityasya dkssinntvm| yathA vA mama-'jetavyA purataH sthitA kila mayA NIyaM camUH, sAhAyyaM ca vidheyamAyaMcaraNAnAsAdya tatrAcirAt / naiSAM sAmpratameva hanta bhavituM zakyo vinAzo, na vA tyAjyo me samaraH kadAci, diti sammUDho'rjuno'bhUtkSaNam // ', yathA vA-'ahameva mato mahIpateriti sarvaH prakRtiSvacintayat / udadheriva nimnagAzateSvabhavannAsya vimAnanA kvacit // ' iti dik / dhRSTavarUpaM nirdizati-76 kRtAgA ityaadinaa| 76 kRtAgAH kRtamAgo'parAdho yena sa iti tathoktaH / api / nizzaGko / nirgatA zaGkA'parAdhAtako yasya sa iti tathoktaH / tarjitastiraskRtaH / api / na naiva / ljjitH| dRSTadoSo dRSTaH pratyakSaM vidito doSaH pararoSotpAdanahetuH karma yasya saH / api / mithyAvAka 'na mayA kRtamida' mityasatyavacanaH / dhaSTanAyako dhRSTo 'sau nAyaka iti tathoktaH / kthitH| 'bharatAthai' riti zeSaH // 62 // udAhartamupakramate-yathetyAdinA / yathA 'dhRSTaH sambhavati tathA' iti zeSaH / mama 'prabandhe' iti zeSaH / zoNamityAdi / " he sakhe mitr!| zoNaM raktavarNa 'roSA'diti zeSaH / mukham (km)| 'vAmabhuva' iti prakRtamanuSajyate / vIkSya nirIkSya / vicumbituM vizeSeNa cumbitum / 'madgaNDasthalasaundaryalubdha evAyaM cumbituM pravartate, na tu jAnAti smarati vA prAkanaM khAnayamiti sUcayanive'ti shessH| ahm| samIpam / yAto gtH| 'gatyarthAkarmakazliSazIGsthAsavasajanarahajIyaMtibhyazca / 3 / 4 / 72 iti kartari ktH| tatastadanantaram / tayA vAmabhravA (kA) / pAdena paaddvaaraa| prhtm| 'prahRta' mityapi paatthH| 'mama vakSa' iti zeSaH / 'tAmevAnusara yA tava dayitA, kimmaye'ti prahataM madIyaM vakSa iti bhAvaH / punaH-taM pAdam / sapadi tadAnImeva / dhRtvA 'riraMsayA'yamaGke mama caraNakamalaM nidadhAtItyavazyaM mayA'nuprAhya iti jAnAtveSeti kRtve ti zeSaH / sahAse 'mAnena prahArakAraNamavagatamiti nizcinotviyamiti
Page #133
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / kizcittatra vidhAtumakSamatayA bASpaM sRjantyAH sakhe ! ___ dhyAtazcetasi kautukaM vitanute kopo'pi vAmabhuvaH // 19 // ' iti / 77 anukUla ekanirataH / ekasyAmeva naayikaayaamaaskto'nukuulnaaykH| yathA'asmAkaM sakhi ! vAsasI na rucire, graiveyakaM nojjvalaM, no vakrA gati, ruddhataM na hasitaM, naivAsti kshcinmdH| kintvanye'pi janA vadanti 'subhago'pyasyAH priyo nAnyato dRSTiM nikSipatI'ti, vizvamiyatA manyAmahe duHsthitam // 20 // ' iti / hasati satI'ti bhAvaH / mayi / tatra / caraNagrahaNAvasara ityarthaH / kiJcit kimapi pratikAryam / vidhAtuM krtum| akSa. matayA'samarthatayA (hetunA) / muJcantyAH bAppamathujalam / sRjntyaa| vAmabhravo vAme kuTile ati manojJe ca bhruvo ysyaastsyaastthoktaayaaH| 'vAmaM savye pratIpe ca draviNe cAtisundare / payodhare hare kAme' iti vishvH| dhyAtaH smRtipathaM nItaH / kopH| api / cetasi 'mameti shessH| kautukamAnandavizeSam / vitanute vistArayati / kasyApi kamapi sakhAyaM prtyuktiriym| atraM ca zArdUlavikrIDita chandaH / tallakSaNaM coktaM prAk // 19 // iti / : atra hi nAyakasya dhRSTatvaM viditacaram / yathA vA mama-'pIDyate dahyate bhUyaH samupaiti kRtArthavat / saMsAre hanta loko'yaM pIDyate dahyate punaH // ' iti / yathA vA mamaiva, 'tADitaH parihataH prayApito vismRtAbhibhavavatpunarbata / yAcate dhanamadena durdazaM dIna eSa na tu jAtu taM param // ' iti / saMsAriNo dhRSTatvaM pazyato nirvANoktireSeti dik / athAnukUlanAyakakharUpamabhidhatte-77 anukUla ityAdinA / 77 ekanirata ekasyAM nirata Asakta iti tathoktaH / 'ekA ca nAyike'ti zRGgAre, anyatra yathAtathamUtyA / anukUlaH / 'nAyakaH syAditi zeSaH / tadeva vivRNoti-ekasyAmityAdinA / ekasyAm / eva na tu dvitIyAyAmiti bhaavH| nAyikAyAmapalakSaNena 'aGgIkRtaM sukRtinaH paripAlayanti // ' ityAdidizA nirdiSTAnAM pratijJAdInAM grahaNam / aasktH| anukUlanAyako'nukUla: prAtikUlyarahitatve sati taniSTho'sau nAyaka iti tathoktaH / 'yathA rAmabhadrAdi'riti zeSaH / udAhartumupakramate- yathA-'asmAkaM sakhi !..'ityAdinA / 'he sakhi ! asmAkam / khasaubhAgyAdhikyameva sUcayitumatra bahutvena khanirdezaH / vAsasI vastradvayam / paridheyamuttarIyaM ceti bhAvaH / na / rucire sundare / 'sta' iti zeSaH / graiveyakaM kaNThAbharaNa, kiM punaranyaditi bhAvaH / 'kulakukSigrIvAbhyaH zvAsyalaGkAreSu / ' 4 / 2 / 96 iti DhakaJ / ujjvalaM sundaram / na / 'astI'ti zeSaH / gatirgama nam / vakrA kuTilA vicitreti yAvat / no naiva / hasitam / uddhatamatyantam / na nAsti / kazcittAruNyAyatamAvalepajanmA / mada auddhatyasUcakazcetovikAraH / na / eva sarvathA / asti vartate / kintu tathA'pi, evaM nAyakamanoharaNasAmagryasadbhAve'pIti bhAvaH / idamuktam-kasyAzcidvAsasI eva manohare bhavataH, kasyAzcidvaiveyakAdInyAbharaNAnyeva mahoharANi bhavanti, kasyAzcitpunaH saJcaraNazailyevaitAdRzI bhavati yasyAM dRSTAyAM khato nAyakasya mano hRtaM bhavet, kasyAzciddhasitaM kasyAzcittathA mado mano hartumalam / na cAsmAkaM vAsoruciratvAdisAmagrI manohAriNI, athApIti / anye na tvahaMmama saMkhya eva veti bhAvaH / api / jnaaH| asyAH (mm)| 'priyaHpremAspadaM nAyakaH / subhagaH sundaratve sati zrImAnityarthaH / api / anyato'nyatra khaM kAmayamAnAskhapi parAsu nAyikAkhiti bhAvaH / dRSTiM kiM punastAbhiH saGgo tkaNThAm / nikSipati nidadhAti / ' itItyevam / vdnti| iytaitaavtaa| vizvaM jagat / duHsthitaM duHkhastham / manyA' mahe / asmAkaM saubhAgyaM na lokaH sahate, iti nizcinumaH / kathamitarathA'smAkaM tathA carcA kurmyuriti bhAvaH / rudrakRtezRGgArazatake kasyAzcidAtmasaubhAgyaM vyaJjayantyAH sakhI pratyuktiriyam / atra zArdUlavikrIDita chandaH, tallakSaNaM coktaM prAk 20 //
Page #134
--------------------------------------------------------------------------
________________ 124 saahitydrpnnH| [tRtIyaH78 zaTho'yamekatra badabhAvo yH| darzitabahiranurAgo vipriyamanyatra gUDhamAcarati // 62 // yaH punarekasyAmeva nAyikAyAM baddhabhAvo dvayorapi nAyikayohidarzitAnurAgo'nyasyA nAyikAyAM gUDhaM vipriyamAcarati sa zaThaH / yathA 'zaThAnyasyAH kAzcImaNiraNitamAkarNya sahasA yadAzlipyanneva prazithilabhujagranthirabhavaH / tadetatvAcakSe ghRtamadhumayatvadvahuvaco-viSeNAghUrNantI kimapi na sakhI me gaNayati // 21 // ' atha zaThasvarUpamabhidhatte-78 zaTha ityAdinA / 78 yH| darzitabahiranurAgo darzito dAnAdinA prakaTito bahiranurAgo bAhyAnurAgo natvAntarikA'nurAgo yena sa tathoktaH / abhimatAyAmapi kiM punaranabhimatAyAM bAhyAnurAgasyaiva prakaTayiteti bhAvaH / ekatraikasyAmabhimatAyAM nAyikAyAmityarthaH / baddhabhAvo baddho nibaddhaH sthApita iti yAvat , na tu darzito bhAva AntarikaH sneho yena sa tathoktaH / anyatrAnyasyAmanabhimatAyAM nAyikAyAmityarthaH / 'saptamyAstral / ' 5 / 3 / 10 iti tral / gUDhamaprakaTitasvarUpam / vipriyaM priyAviruddham / Acarati / ayaM 'sa' iti zeSaH / zaThastadAkhyo nAyako bhavatIti bhAvaH / atra gItizchandaH / tallakSaNaM ca-'AUprathamadaloktaM yadi kathamapi lakSaNaM bhavedubhayoH / dalayoH kRtayatizobhA tAM gIti gItavAnbhujaGgezaH // ' ityuktam // 62 // tadevAha-ya ityaadinaa| yH| punH| ekasyAm / eva natvanya isyarthaH / nAyikAyAma etadupalakSaNam, tena kAryaniSpattau cetyartha: baddhabhAvaH sthApitAntarikAnurAgaH / kyorabhimatA'nabhimatayoriti bhAvaH / api / naayikyoH| bahiH pratyakSam / darzitAnurAgo darzito na tvanuSThito'nurAgaH prema yena sa tathoktaH / anyasyAmanabhimatAyAm / nAyikAyAM nAyikAviSaye / gUDhaM parokSam / vipriya priyAviruddham / Acarati / sH| zaThaH zaThanAyaka ityarthaH / udAharati-yathA-ityAdinA / yathA-he zaTha kuTila! 'kuTilastvanRjuH zaThaH / ' ityamaraH / yat / anyasyA aparasyA abhimatAyA nAyikAyAH / nAmAkIrtanaM dveSaM sUcayati / kAzcImaNiraNitaM kAJcayA mekhalAyA maNayo ratnakhaNDAnIti teSAM raNitaM zabdastattathoktam / atra kAJcIpadaM nUpurayorapyupalakSakam / tathA ca-nUpuramaNiraNitaM cetyarthaH / AkarNya zrutvA / sahasA zIghraM tatpadamiti yAvat / aashlissynnaalinggmaanH| eva na tvnydaa| prazithilabhujagranthiH prakarSaNa zithila iti, prazithilo bhuja (yoH ) granthiryasya sa tathoktaH / abhvH| 'tva'miti zeSaH / tt| 'matsakhyA' AzleSAvasara eva yadanyasyAH kAJcIraNitamAkarNya tAM prati calaccittatayA''zleSarasaM dUSitavAnasi tadityarthaH / eta. smRtyArUDhatayA pratyakSabhUtamityarthaH / 'carita'miti zeSaH / ka kutr| AcakSe kathayAmi / kutrApi matkathanaM nizamya sadupAriNaM janaM na pazyAmIti bhAvaH / kiM punastava sakhI mayi vizrabdhetyata Aha-ghRtamadhumayatvaddhahuvacoviSaNa dhRtamadhuno vikAra iti ghRtamadhumayaM yattvahuvacastava bahudhA''lApa iti tadeva viSastena tathoktena / ghRtamadhunI yathA madhure bhapi pratIyete, kintu pariNAma prANAn haratastathA tava vacanamiti bhAvaH / 'tva'dityapaThitvA 'tvAditi pAThe 'hetau' paJcamI, yadvA-ghRtamadhumayatvamatatIti tathoktaM yadbahuvaca iti tadeva viSastenetyarthaH / AghUrNantI mUrchA nATayantIti bhAvaH / me mama / skhii| kimapi kiM kAya kiM vA netyarthaH / na naiva / gaNayati budhyte| kayAcinnAyikayA preritAyAstatsakhyA dUtyA nAyakaM pratyuktiriyam / padyaM cedamamaruzatakastham / atra zikhariNI chandaH, tallakSaNaM ca yathoktam , 'rasai rudaizchinnA yamanasabhalA gaH shikhrinnii|' iti // 21 // ___idaM zRGgAramuddizyodAhRtam / anyatra tu kuTilatvamAtrazaThalakSaNamityalam / yathA mama-'rere zalya ! mamaitya sArathipadaM tigmaiH zarairAhataM nizzyotadrudhiroghamapyavirataM dRSTvA'pi gANDIvinam / mAM na stauSi kadA'pi, yarhi tu manAk tadbANapAto mayi prAjyaM tarhi vininya mAM tamanizaM stotuM bhujaGgezvaraH // iti dik /
Page #135
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH] rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| 135 79 eSAM ca traividhyA-duttamamadhyAdhamatvena / uktA nAyakabhedA-zcatvAriMzattathA'STau ca // 63 // essaamuktssoddshbhedaanaam| atha prasaGgAdeteSAM sahAyAnAha80 dUrAnuvartini syAttasya prAsaGgike nivRtte tu / kizcittadguNahInaH sahAya evAsya pIThamAkhyaH // 64 // athaiteSAmavAntarabhedAn gaNayati-79 eSAmityAdinA / 79 eSAM niruktaSoDazaprakArANAM nAyakAnAmityarthaH / ca punaH / uttamamadhyAdhamatvena / atra madhyazabdAt 'a saamprtike|' 4 / 3 / 9 ityprtyyH| bhAvapratyayasya pratyekaM sambandhaH, abhede karaNe vA tRtiiyaa| traividhyAttisro vidhAH prakArA yeSAM teSAM bhAvastraividhyaM tasmAt / catvAriMzat / tathA / aSTau / ca / naaykbhedaaH| uktAH kathitAH / atropagItizchandaH / tallakSaNaM coktaM prAk // 63 // ___ saMzayApanodAya kArikAsthameSAmitipadaM vyAcaSTe-eSAmityasya padasya'ti zeSaH / uktaSoDazabhedAnAm / 'ityartha' iti zeSaH / SoDazAnAM ca traividhye (tribhirguNitatve) aSTacatvAriMzattvamavyAhatameveti bodhyam / . atrAyaM pAlokaH-zRGgAre rase nAyako nAyikA cetyubhayamevAlambanam / tatra tAvat nAyakaH patiH, upapatiH, vaizikazcetyevaM trividhaH, tatrApi-vidhivatpANigrahItA patiH, so'pi dhIrodAtto, dhIroddhato, dhIralalito, dhIraprazAntazceti catuSprakAraH, so'yaM punaranukUlo dakSiNo dhRSTaH zaThazceti pratyekaM caturdhA / pANigrahaNamantaraiva premNAGgIkRtaH patirupapatiH / so'pi anukUlatvAdinA caturdhA / vaiziko nAma bahulavezyopabhogarasikaH, ayamapi anukUlatvAdinA tathAvibhaH / te punaH-uttamA madhyamA adhamAzceti pratyekaM traividhye bhedAntarasambhavaM prtipnnaaH| tadevaM nAyakazcatvAriMzatprakArAtmA proSito'proSitazceti bhidyata ityeke, kecidevam-'so'pyutko'nutko vipralabdhaH khaNDitazceti bhidyate / ' iti, 'nAyakaH-patirupapatirvaizikazceti trividhaH, so'pyanukUlo dakSiNo dhRSTaH zaThazceti caturbhedaH, asAvapi proSito'proSitazceti dvividhaH / ' ityapare, 'patirupapatirvezikazceti trividhaH, asau ca dhIrodAtto dhIroddhato dhIralalito dhIraprazAntazceti caturdhA, evaM bhidyamAno'pyayamanukUlo dakSiNo dhRSTazzaThazceti bhidyate, asau ca da. bhadraH pAJcAla: kUcimArazceti caturAtmA, atra dattaH padminyA, bhadrazcitriNyAH, pAJcAlo hastinyAH, kUcimAraH punaH zakhinyA eva nAyaka, iti bodhyam / ' ityaneke, 'patirupapativaizikazceti trayo nAyakAH, tatrAdyo datto bhadraH pAJcAla: kUcimArazca, amI ca dhIrodAtto dhIroddhato dhIralalito dhIraprazAntazceti bhidyante / dvitIyo bhadraH pAJcAla: kUcimArazceti tredhaiva, na tu dattaH; trayo'pyete dhIrodAttAdinA caturdhA, tRtIyaH punaH kUcimAraH, asAvapi dhIrodAttAdinA caturdhA, ete dakSiNA anukUlAzca / saprabhedA upapatayo vaizikAzcAnukUlA dakSiNA dhRSTAH zaThAzcetyamI api uttamA madhyamA avarAzce'ti cAhubahavaH / vIrAdiSu punA raseSu nAyako dhIrodAttAdinA yathoktastathAvidha eva, viviktAnyudAharaNAnyAkare draSTavyAnyeteSAm / iti dik / AnuSaGgikamabhidhAtumupakramate-athetyAdinA / atha saprapaJcaM nAyakabhedanirUpaNAnantaramityarthaH / prasaGgAt / eteSAM 'nAyakAnA' miti zeSaH / sahAyAnanusaGginaH / Aha-80-dUra nItyAdinA / 80 tasya nAyakasya / dUrAnuvartini dUramanuvartituM zIlamasyAstIti tasmiMstathokte / dUraM prApta iti bhAvaH / prAsaGkeitivRtte prasaGgAtprApta prAsaGgikaM, tacca yaditivRttaM tasmiMstathokte / tu eva / 'tu syAdbhede'vadhAraNe / ' ityamaraH / kizcit / tahaNahInastasya guNAstaihInaH / asya nAyakasya / eva / sahAyaH sahAyate gacchatIti tathokto'nucaravizeSa iti bhaavH| pIThamAkhyaH pIThamaI AkhyA (nAma) yasya sa tthoktH| syAt // atro pagItizchandaH / talakSaNaM coktaM prAk // 64 //
Page #136
--------------------------------------------------------------------------
________________ 126 saahitydrpnnH| [tRtIyaH tasya nAyakasya bahuvyApini prasaGgasaGgata itivRtte'nantaroktai yakasAmAnyaguNaiH kizcidUnaH pIThamaInAmA sahAyo bhavati / yathA-rAmacandrAdeH sugriivaadiH| atha zRGgAre sahAyAH81 zRGgAre'sya sahAyA viTaceTavidUSakAdyAH syuH| bhaktA narmasu nipuNA: kupitavadhUmAnabhaJjakAH shuddhaaH||65|| AdizabdAnmAlAkArarajakatAmbUliMkagAndhikAdayaH / tatra viTaH 82 sambhogahInasampa-viTastu dhUrtaH klaikdeshjnyH| vezopacArakuzalo vAggmI madhurojtha bahumato goSThayAm // 66 // tadeva vivRNoti-tasyetyAdinA / tasya pUrvamabhihitasvarUpasya / nAyakasya dhIrodAttAdyanyatamasya netuH / bahuvyApini bahu vyAptuM zIlamasyAstIti tasmiMstathokte / bahuvyApitvaM ca sarvato viditatvaM daviSThatvaM vaa| prasaGgasar3ate prasaGge samataM prAptaM tatra / itivRtte karttavyakarmaviSayake vRttAnte / anantaroktairanantaraM prAkU 70 avikatthana ityAdinoktAH kathitAstaiH / nAyakasAmAnyaguNairnAyakasya sAmAnyaguNAstaiH / sAmAnya jAtiH, tasya tadanurUpA guNA iti sAmAnyaguNAH / tathA cayasya dhIrodAttAdyanyatamasya nAyakasya dhIrodAttatvAdyanyatamarUpA jAtistadanurUpA dhIrodAttatvAdyavacchinne yAdRzA guNAH sambhavanti tAdRzA guNAstairiti niSkRSTam / 'jAtirjAtaM ca sAmAnya'mityamaraH / kizcinna tu sarvatheti bhAvaH / UnonyUnaH / piitthmiinaamaa| pIThamAsanaM mRdrAti samamadhyAsya dalatIti, pIThamardo nAma yasya tathoktaH / sahAyaH sahacArI / bhavati / udAharati-yathA-rAmacandrAderSIrodAttAde yksy| Adipadena zrIkRSNAdergrahaNam / sugriivaadiH| AdipadenoddhavAdergrahaNam / evaM rasamAtre nAyakasya sahAyasvarUpaM nirdizya zRGgAre saprapaJcaM nirdessttumupkrmte-athetyaadinaa| atha / shRnggaare| sahAyA 'nAyakasya'ti zeSaH / nAyakasahAyA abhidhIyante-81 zRGgAra ityAdineti / bhAvaH / 81 asya nAyakasyetyarthaH / narmasu parihAsoktiSu / 'dravakeliparIhAsAH krIDA khelA ca narma ca / ' ityamaraH / nipuNAzcaturAH / kupitavadhUmAnabhaJjakAH kupitA nAyikAntarasaGgAdidoSAvagamena sTAzcAmI vacco nAyikAstAsAM mAnabhaJjakA ityathaiH / 'kupitavadhUmAnabhaJjane' iti pAThAntaram / zuddhA nirdoSAH paradArasaMparkarahitA iti yAvat / dakSA iti pAThAntaram / viTaceTa pkaadyaaH| Adyapadena mAlAkArAdigrahaNam / zraDAre zRGgAranimittam / 'uparAge mAyA'ditivat nimittArthe sptmii| sahAyAH saGgi naH / syuH| atrAryA chandaH, tallakSaNaM coktaM prAk // 65 // 'vidUSakAdyA' ityatrAdyapadAMzabhUtAdizabdAvoddhavyamartha bodhayati-AdizabdAta / AdizabdamAzrityetyartha: / lyapo lkgaandhikaadyH| tatra mAlAkAraH puSpAdimAlAnirmANopajIvakaH, rajako vAsasA raGgavidhAnopajIvikaH, tAmbUlikastAmbUlasAdhyadravyavikretA, gAndhikaH surabhitatailavizeSAdivikreteti bodhym| atrAdyAdipadena vaidyanApitagopAdigrahaNam / atha kramAdeteSAM svarUpamabhidhAtumupakramate-tatretyAdinA / tatra teSu viTAyeSu madhya ityarthaH / vittH| ucyate-82 sambhogahInasampadityAdinA / 82 vittH| tu punaH / sambhogahInasampatsambhoge suratopAsane hInA sampad iti tathoktaH / hInA naSTA sampad yasya saH / klIba ityarthaH / dhuurtH| kalaikadezajJaH kalAnAM natyagItAdInAmekadezo na tu sarvAMza iti taM jAnAtIti tathoktaH / vezopacArakuzalo vezasya vezyAgRhasyopacArastadupayogI vyavahArastatra kuzalaH / 'saptamI zauNDaiH / 2 / 1 / 40 iti saptamIsamAsaH / 'nepathye gRhamAtre ca vezo veshyaasmaashrye|' iti rabhasaH / vAggmI prazastA vAgasyAstIti tathoktaH / 'vAco rimaniH / 5 / 2 / 124 iti gminnAdezaH / madharaHprItipAtrama / ath| goSThayAM vayasyasamAje iti bhAvaH / bahamato nitAntaM sammAnitaH / 'bhavatIti zeSaH / atra gItizchandastalakSaNaM coktaM prAk // 66 //
Page #137
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / ceTaH prasiddha eva / 83 kusumavasantAdyabhidhaH karmavapurveSabhASAdyaiH / hAsyakaraH kalaharatirvidUSakaH syAt svkrmjnyH|| 67 // svakarma hAsyAdi / arthacintane sahAyamAha 84 mantrI syAdarthAnAM cintaayaaNarthaasvntraavaapaadyH| yattvatra sahAyakathanaprastAve-'mantrI svaM vobhayaM vA'pi sakhA tasyArthacintane / ' iti kena cillakSaNaM kRtam, tadrAjJo'rthacintanopAyalakSaNaprakaraNe lakSayitavyam , na tu vidaSayati atha kramaprAptaM ceTasvarUpanirUpaNaM 'bAlakhAbhAvyaceSTAmiryoSitAM prItibhAjanam / tattadAsvAdavimukhazceTaH syAccaJcala: zizuH // ' ityAdinA 'sandhAnacaturazceTaH' ityAdinA vA prasiddhatayA gatArtha manvAna Aha-ceTazceTayate pareNa preSyate'sAvitti tathoktaH / dAsavizeSaH / prsiddhH| eva na punastannirUpaNamatyantopakaramiti bhAvaH / iti / atha vidUSakasvarUpaM lakSayati-83 kusumavasantAdyabhidha ityAdinA / 83 karmavapurveSabhASAyaiH karma ca vapuzca veSazca bhASA ceti, tA AyA. yeSAM (ceSTitAdInAm ) taistathoktaiH / karmaNA vapuSA veSeNa bhASaNA''dinA ceti bhAvaH / hAsyakaro hAsyasya (pareSAM doSAnAropya) utpAdakaH / kalaharatiH kalahe parasparaM dveSotpAdane ratiH kautUhalaM yasya saH / svakarmajJaH svasya karma bhojanAdi hAsyotpAdanaM kalahakautUhalosprekSaNaM veti tajjAnAtIti tathoktaH / kusumavasantAdyabhidhaH kusumavasantAdyanyatamanAmA / vidUSa dRSTaM zrutaM vA nindanIyatvena prastautIti tathoktaH, ata evAnvarthasajJaH / syAt / atropagItizchandaH / lakSaNaM coktaM prAk // 6 // kArikAM sugamayituM svakarmeti padaM vyAcaSTe-svakarma 'ityasya'ti zeSaH / hAsyAdi / 'bhojanAdI'ti paratra paatthH| 'ityartha' iti zeSaH / mantrisvarUpaM lakSayitumupakramate-arthacintane ityAdinA / arthacintane'rthAnAM svamanorathAnukUlakAr2yAMnuSThAnAdInAM cintanamiti kartavyatAvicArastati tthokt| atra viSaye nimitte vA saptamI / sahAyam / Aha-84 mantrItyAdineti zeSaH / 84 arthAnAM tantrAvApAdInAm / cintAyAM vicAraviSaye vicAranimittaM veti bhAvaH / mantrI 'sahAya' iti zeSaH / syAt / 'nAyakasye'ti zeSaH / yo yAdRzo nAyakastasya tAdRza eva svabhAvAdinA'nurUpo mantrIti ca bodhyam / arthapadArtha darzayati-tantretyAdinA / arthaaH| tannAvApAdayastantraNaM svAdhInatayA svamanorathAnukUlatayA vidhIyamAnaM karma tantraM, tasyAvApo bIjAropaH, asAvAdiryeSAM te tathokAH / AvapanaM samantAdropaNamAvApaH / 'halaca / ' 3 / 3 / 121 iti ghny| Adizabdena parodyogaprayojanAdInAM grahaNam / dazarUpe dhanaJjayenoktaM mntrisvruupmaalocte-yttvityaadinaa| yd| tu punaH / atrAsmin / sahAyakathanaprastAve sahAyAnAM sahAyasvarUpanirUpaNAnAM prastAva upakramastatretyarthaH / 'tasya nAyakasya / arthacintane 'kartavya' iti zeSaH / sakhA mitram / svaM svayam / vaa| ubhayaM sakhA svayaM cetyarthaH / vA'thavA / api / mntrii| 'sahAya' iti zeSaH / ' itItyevam / kenacit / dazarUpanirmAtrA 'dazarUpavyAkhyAne ti tu cintyaivoktiH / atra nAmnA'nirdezo'vajJA sUcayati / lakSaNaM 'maMtriNa' iti zeSaH / kRtam / tat / lakSaNamityarthaH / 'apI' tyadhikaH paatthH| rAjJo na tu nAyakamAtrasyetyarthaH / arthacinvajopA . . dazarUpa
Page #138
--------------------------------------------------------------------------
________________ 128 saahitydrpnnH| [tRtIyaHsahAyakathanaprakaraNe / 'nAyakasyArthacintane mantrI sahAya' ityukte'pi nAyakasyArthata eva siddhatvAt / yadapyuktam-'mantriNA lalitaH, zeSA mntripvaayttsiddhyH|' iti, tadapi svalakSaNakathane naiva lakSitasya dhIralalitasya mantrimAtrAyattArthacintanopapattergatArtham / na cArthacintane tasya mantrI sahAyaH, kintu svayaM sampAdakaH, tasyArthacintanAdyabhAvAt / athaantHpurshaayaaH| 85 tadvadavarodhe / vAmanaSaNDhakirAtamlecchAbhIrAH zakArakubjAdyAH // 6 // AdyazabdAnmUkAdayaH / tatra SaNDhavAmanakirAtAdayo yathA ratnAvalyAmyalakSaNaprakaraNe / lkssyitvym| na / tu| sahAyakathanaprakaraNe / 'lakSayitavya'miti pUrvato'nveti / idamabhihitam-'ko'tra tatpadavAcyaH? kovA'tra svapadavAcyaH? yadi nAma nAyaka iti tatkathaM tayoH (tatpadasvapadavAcyayoH) anvayaH? yadi tu 'tasyArthacintAyAM mantrI sakhA, khaM vA khasyArthacintAyAM sakhA syAt, khasyArthacintAyAM mantrI tasya ca svaM sakhA syAnmantrI svaM cetyubhayaM vA'rthacintAyAM sakhA' ityabhiprAyeNa tathA'bhidhIyate tarhi svakartRke cintApakSe tatpadavAcyasya vaiyarthyaM svasya sahakAritvAtmakasahAyatvAnupapattizca / ubhayakartRke punarevAtra rAjJo mantritvApattiH, mantriNazca rAjatvApattiAratyevaM sahAyakavivekAnupapattiH, paratra ca tatpadArthasya saGgatinirAsaH, ubhayatra ca kAraNAntaraprasaGgaH / iti / 'nAyakasya / arthacintane'rthacintanaviSaya iti bhAvaH / mntrii| shaayH| 'bhavatI'ti zeSaH / itItyevam / ukte 'satI'ti zeSaH / api / nAyakasya nAyakapadArthasya / arthataH prasaGgAt / eva / siddhatvAttadanullekhe'pi tadvodhAt / atrApi svArasyena-khaM vobhayaM vA'pI'tyeSAM vaiyarthyApattiH, sakhizabdasya ca sahAyAparapayA'yatvAnupapattestathA'rthAlAbhaH svata eveti / yat / api / 'mantriNA / 'Ayattasiddhiriti zeSaH / lalito dhIralalitaH / shessaa|dhiirodaattprbhRtyH / 'puna' riti zeSaH / mantriSu / AyattasihayaH / 'aniyamene ti dhanikaH / 'syuriti zeSaH / iti uktam / tat / api| svalakSaNakathanena svakartRkanAyakalakSaNAbhidhAneneti bhAvaH / eva / lakSitasya / dhIralalitasya nizcintatvAdiguNazAlinaH / mntrimaatraayttaarthcintnopptteH| gatArtha nirarthakam / tasya dhIralalitasya / c| arthacintane / mntrii| sahAyaH / na naiva bhavati, kintu / svayam eva / sampAdako'rthacintanAdyabhAve pradhAnakAraNam / hetumAha-tasya dhIralalitasya / arthacintanAdyabhAvAt / iti / idamabhihitam-khatazcintAvirahitasya dhIralalita syArthacintA'sadbhAva eveti tasyArthacintAyAM mantrI sahAya iti na vaktaM saaNprtm| anyeSAmapyevaM nAyakAnAmanyAnyakhabhAvAnAmarthacintAcacaiva na sambhavatIti tathA'bhidhAnaM praamaadikm| iti / athAntaHpurasahAyakathanaM pratijAnIte-athetyAdinA / atha rAjJorthacintane sahAyAbhidhAnAnantaram / antaHpurasahAyAn / Aha-85 tddhdityaadinaa| 85 tadvad 'yadvadAjJo'rthacintane mantrI sahAya'iti zeSaH / avarodhe'ntaHpure / 'avarodhastirodhAne rAjadAreSa tagRhe / ' iti vishvH| vAmanaSaNDhakirAtamlecchAbhIrAH vAmanA analpavayastve'pi bhadIrghAGgAH, SaNDhA napuMsakavizeSAH, kirAtA alpavayastve sati vikRtAkArA hrasvAGgAH, mlecchA iGgitamAtreNa bodhanasamarthA avyaktavAcaH, AbhIrA bhayAnakasvabhAvatayA priyatAmAdhAtumasamarthAH / SaNDhaH syAt puMsi gopto| AkRSTANDe varSavare tRtIyaprakRtAvapi // ' iti medinii| 'kirAto mlecchabhede syAd bhUnimbe'lpatanAvapi / ' iti ca medinI / mlecchantyavyaktaM bruvata iti mlecchAH / 'AbhIro ballave bhIme'iti gopAlaH / idaM ca bodhyam-'AbhIrA dvAramAtrasthA bhavantIti / tathA-zakArakuLajAdyAH / 'rAjJaH sahAyA bhavatIti zeSaH / atropagItizchandaH, lakSaNaM coktaM prAka // 6 // AdyapadArtha dyotayati-AdyazabdA'dupAttAt' iti zeSaH / mUkAdayo mUkakubjAdayaH / 'mAyA' iti zeSaH / eSAM dinirdeshmudaahrtumupkrmte-ttretyaadinaa| tatrAvarodhasahAyeSvityarthaH / ssnnddhvaamnkiraataadyH| Adipadena kubjakaJcukividUSakagrahaNam / kvacit'SaNDhabAmanakirAtakurujAdaya' iti pAThaH / tatrAdipadena na kubjagrahaNam / ratnAvalyAM tadAkhyAyAM nATikAyAmityarthaH / 'vAnararUpeNAntaHpurAntaHpraviSTe vidUSake' iti zeSaH / yathA-'naSTa..' ityatra /
Page #139
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / 'naSTaM varSavarairmanuSyagaNanA'bhAvAdapAsya trapAmantaH kaJcukikaJcukasya vizati trAsAdayaM vAmanaH / paryantAzrayibhirnijasya sadRzaM nAnaH kirAtaiH kRtaM : kubjA nIcatayaiva yAnti zanakairAtmekSaNAzaGkinaH // 22 // 85 madamUrkhatA'bhimAnI, duSkula taizvaryasaMyuktaH / so'yamanUDhAbhrAtA rAjJaH zyAlaH zakAra ityuktH|| 69 // zakAro mRcchakaTikAdiSu prasiddhaH / anye'pi yathAdarzanaM jnyaatvyaaH| atha daNDasahAyAH 86 daNDe suhRtkumArATavikAH sAmantasainikAdyAzca / 'manuSyagaNanAbhAvAnmanuSyavadgaNanaM tadabhAvAddhetorityarthaH / trapAM lajjAm / apAsya tyktvaa| varSavaraH 'ye tvalpasattvAH prathamAH klIbAzca strIsvabhAvinaH / jAtyA, na duSTAH kAryeSu, te vai varSavarAH smRtAH // ' iti vyAkhyAsudhA / naSTa naSTamivetyarthaH / Naz adarzane / to bhAve / ayam / vaamnH| kacukikacukasya kaJcukinaH kulInasya vRddhasyAta eva sambhogavimukhasya vikalaprAyasya kaJcuko vastravizeSastasyeti tathoktasya / antamadhye / trAsAdudvegAt / vizati pravizati / paryantAzrayibhiH paya'ntamAzrayantItyevaMzIlairityarthaH kiraM svasvasaJcAraNAvadhitvena kalpitaM prAntadezamatantIti taistathoktaiH / nijasya svasambandhinaH / nAmaH / sadRzamanarUpaM pryyntaashryitvruupmityrthH| kRtamanuSThitam / AtmekSaNAzaGkina Atmana IkSaNam iti tadAzaGkante ityevaMzIlAH / asmAnayaM drakSyatItyevaM vibhyantaH / kubjAH / nIcatayA'rddhabhumakAyatayeti bhAvaH / ev| shnkaiH| yAnti / atra zArdUlavikrIDitaM chandaH / tallakSaNaM coktaM prAk / ' iti // 22 // ' / atredamavaseyama-antaHpure klIbAH sthavirA bAlA aprAptayauvanAH kubjA vAmanA mUkA badhirA mlecchAH zakArAyAH parIkSitA eva saJcaranti, na tatra mlecchAH kirAtA vA yathAzrUyamANArthAH, kintu mlecchA vyaktaM vaktamasamarthAH, kirAtAH punaralpavayasaH / AbhIrANAM kaJcukinAM ca dvAra evAvasthAnam / ata eva-eSAM palAyanaM na kIrtitam / iti / anyeSAM prasiddhatayA svarUpanirUpaNamupekSyAprasiddhaM zakAraM nirUpayati-86 mada..ityAdinA / / 86 madamUrkhatA'bhimAnI madazca mUrkhatA cAbhimAnazceti te'sya santIti sa tathoktaH / duSkulataizvaryasaMyukto duSTaM kulaM yasya tasya bhAvastattA tasyA aizvarya tena saMyuktastathoktaH / sH| ayam / anuDhAbhrAtAniDhAyA bhraataa| raajnyH| shyaalH| zakAraH / itItyevam / uktaH / atropagItizchandaH, tallakSaNaM coktaM prAka // 69 // nanvevambhUtaH kutra varNyata ityAha-zakArastatsajho rAjJo'dhamaH zyAlaH / mRcchakaTikAdiSu mRcchakaTikAkhya. prakaraNAdiSu / prasiddhaH sphuTaM varNyamAna upalabdha iti bhAvaH / kiyato'ntaHpurasahAyAnirdizyAnyanirdezamupekSamANa Aha-anye'nudAhRtA mlecchAdaya ityarthaH / api / yathA. darzanaM darzanaM tattatsvarUpaprasiddhistadanatikramya / jJAtavyAH / 'svaya' miti zeSaH / evaM zuddhAntasahAyAnabhidhAya daNDadAne sahAyAnabhidhAtumupakramate-athetyAdinA / athAntaHpurasahAyanirUpaNAnantaram / daNDasahAyA daNDe lakSaNayA daNDaprayoge sahAyA iti tathoktAH / 'saptamI zauNDaiH / ' 2 / 1 / 40 iti saptamyA samAsaH ucyante-87 daNDa ityAdineti zeSaH / 86 daNDe 'rAjJa' iti zeSaH / tathA ca-rAjakartRke daNDaprayoga iti niSkRSTam / suhatakumArATavikAH suhRdazca kumArAzcATavikAzceti te tathoktAH / suSThu (zuddhaM ) hRdayaM yeSAM te suhRdaH / 'suhRdu<
Page #140
--------------------------------------------------------------------------
________________ 130 duSTa graho daNDaH / sAhityadarpaNaH / 87 RtvikpurodhasaH syurbrahmavidastApasAstathA dharme // 70 // [ tRtIya: brahmavido vedavida Atmavido vA / atra ca - 88 uttamAH pIThamaddadyA: AdyazabdAnmantri purohitAdayaH / 89 madhyau vividUSakau / tathA zakAraceTAdyA adhamAH parikIrttitAH // 71 // AdyazabdAttAmbUlikagAndhikAdayaH / atha prasaGgAd dUtAnAM vibhAgagarbhalakSaNamAha sainikAH senApatayaH / Adyapadena - hiMsrAdigrahaNam / senAM rakSantIti sainikAH / ' rakSati / ' 4 / 4 / 33 iti Thak / 'sainikaH sainyarakSe ca syAtsenAsamavetake / ' iti medinI / 'sahAyA' iti zeSaH / atra kAThinyaM parihartuM daNDapadArthamAha- daNDaH / duSTanigraho duSTAnAM dasyuprabhRtInAM nigraha uddaNDatAyA nivarttanam / evaM dharme'pi sahAyA boddhavyA ityAha-87 RtvikU.. ityAdi / 87 tathA 'yathA daNDe' iti zeSaH / dharme dharmmapravRttikRte / RtvikapurodhasaH Rtvijo yAjakAzca te purodhasaH purohitA iti tathoktAH / 'vRtAH kurvanti ye yajJamRtvijo yAjakAzca te / ' iti medinI / puro'gre dhIyata iti purodhAH / 'purasi ca (u0 ) / 4 / 231 ityasiH / brahmavido brahma vedaM paraM tattvaM vA vidantIti tathoktAH / ' vedastatvaM paraM brahma / ' ityamaraH / tApasAstapakhinaH / 'sahAyA' iti zeSaH / syuH / atrAyryA chandaH / lakSaNaM coktaM prAk // 70 // brahmavitpadArthaM sUcayan kArikAyA: kAThinyaM pariharati- brahmavidaH ityasya / vedavidaH / Atmavido labdhajJAnAH / vA'thavA / ' ityartha' iti zeSaH / evaM sahAyAnnirdizyaiSAmuttamatvAdi vibhajya nirdizati - atraiSu sahAyAtmanA'bhihiteSu pIThamadh nca punaH / yAvat / 88 pIThamardAdyAH pIThamardda Ayo yeSAM (mantryRtvikpurodhastApasAdInAm ) te tathoktAH / uttamAH zreSThAH 'sAyA' iti zeSaH / adyapadArtha svayamapi vivRNoti - AdyazabdA dAyazabdamAzrityetyarthaH / atra lyapo lope paJcamI / mantripurohitAdaya: / 'boddhavyA' iti zeSaH / 89 vividUSakau / madhyau madhyamau / 'boddhavyA' iti zeSaH / tathA / zakAraceTAdyAH zakAraceTatAmbUlikAdayaH / adhamAH / parikIrttitAH / atra zlokachandaH // 71 // AdyapadArtha nirdizati - bhAdyazabdAdAdyazabdamAzrityetyarthaH / tAmbUlikagAndhikAdayaH / Adipadena SaNDhakujakirAtAdInAM grahaNam / dUtA api sAhAyye'pekSyanta iti tAnapi svarUpeNa nirdeSTumAha- athetyAdi / atha / prasaGgAtsahAyAbhidhAnarUpakramopasthAnAt / dUtAnAm / vibhAgagarbhalakSaNaM vibhAgaH kAryyAnurUpatayA Svacchedo garbhe madhye yasya tAdRzaM yallakSaNaM svarUpaM tattathoktam / Aha 90 nissRSTArtha ityAdinA /
Page #141
--------------------------------------------------------------------------
________________ pAracchedaH ] ___ rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| 131 90 nisRSTArthoM mitArthazca tathA sandezahArakaH / - kAryapreSyastridhA dUto dUtyazcApi tathAvidhAH // 72 // tatra kAryapreSyo dUta iti lakSaNam / tatra 91 ubhayorbhAvamunnIya svayaM vadati cottaram / ___ suzliSTaM kurute kArya nisRSTArthastu sa smRtH|| 73 // ubhayoriti yena preSito yadantike ca praSitaH / 90 kAryapreSyaH kAryyasya preSyaH preSaNIyaH / dUtaH sa ca-nisRSTArtho nisRSTo nihito'rthaH prayojanaM kAryasiddhibhAra iti yAvad yatra saH / ca tathA / mitArthoM mitaH parimito'rtho yasmAtsa tathoktaH / tathAsandezahArakaH sandezaM harati gRhNAti gRhItvA vyAharatIti yAvat sa tathoktaH / ityevam-vidhA triprakAraH / 'bhavatIti zeSaH / ayambhAvaHyasmin sarvopi kAryabhAraH sa prathamaH, yasmAt kasmaicideva kAvya prayojanaM sa dvitIyaH, yastu yathoktAnuvAdI sa tRtIya ityevaM kArye preSyo dUtastrividha iti / na kevalaM dUta evaMvidha ityaah-duutyH| api / ca / tathAvidhA yadvidho dUtastridhA tadvidhA dUtyo'pi tridhA jJeyA ityarthaH / sampattaye kenacit kayA'pi vA kazcit kAcidvA preSyate'sau dUto dUtI veti vyapadizyate / tatra-'AtmavAnmitravAnyukto bhAvajJo dezakAlavit / asAdhyamapyayatnena kAveM saMsAdhayennaraH // ' ityuktadizA''tmanyAhitaguNatvAdAtmavAn , sahAyavimarzitvAnmitravAn , vizvasanIyatvAd yuktaH, iGgitAkArajJatayA bhAvajJaH, dezakAlAnurUpadhASTaryapratAraNAdikAritayA dezakAlavit , ata eva-vinA''yAsaM ya: kArya sampAdayetsa dUta ityarthaH / evaM dUtI svayamAdyapAdhiparatantratayA'nekavidhA'pi nisRSTA, mitArthA. sandezahAriNI ceti trividhA, asau cAtmavatI mitravatI yuktA (samavahitA ) bhAvajJA, dezakAlavica / tathoktam-'svayaMdUtI, mUDhadUtI, bhAr2yAMdUtI, mUkadUtI, vAtadUtI cetyevamanekavidhA api dRtyo nisRSTArthAdibhidA trividhA ev|' iti / ata eva kavirAjairapi 'dUtya' iti bahutvena nirdiSTam / tatra-svarUpaM nigUhamAnA svayaM parasyAM dUtIva svasyAmevAnurAgAdhAnAya nAyakaM yA'nukUlayetsA svayaMdUtI, mUDheva sthitvA gatvA ceSTitvA vA yA kArya niSpAdayati sA mUDhadUtI, nAyakasavidhe nAyakabhArthyAmeva preSya kenApi vyAjena svasaGketAdiM sUcayeta sA bhAr2yAMdUtI, makeva nAyakasya nAyikAyA vA ceSTitamaH mUkadUtI, kimapi ceSTitaM lavato'pyupalabhya sarvaM tadartha karAmalakamiva yA kurute sA vAtadUtI ca; iti dik / atra zlokazchandaH // tallakSaNaM coktaM prAk // 72 // atra trividhatvaprasiddhaye 'kAryyapreSya' iti padArtha saGgamayati-kAryapreSyaH / dRtH| 'bhavatI'ti zeSaH / iti / lakSaNam / ayambhAvaH-kAryapreSyatvaM nAma dUtatvam, tathA sati tadavacchinnasya nisRSTArthatvAdinA trividhatvamabhidhIyamAnaM saGgacchate / iti / atha nisRSTAdipadArtha samavagamayitumAha-tatra teSu nisRSTArthAdiSu madhya ityarthaH / 95 nisRSTArthI nisRSTaH samarpito'rthaH kAryabhAro yatra sH| tu punaH / sH| smRtazcintito'bhimataH / yaH-ubhayoyana praSyate yadantikaM ca prayAti tayoyorityarthaH / bhAvamabhiprAyam / 'bhAvaH sattAsvabhAvAbhiprAyaceSTA''tmajanmasu' ityamaraH / unnIya 'AtmanI'ti zeSaH / tathA ca-vicAryeti niSkRSTo'rthaH / svayaM yena preSitastamapRSTvaivAtmaneti bhAvaH / ca punaH / uttaraM prativAdavAkyamiti bhAvaH / vadati kathayati / kAryya yadi yaH svayaM tasya kattavyam / suzliSTaM suyuktaM yathA bhavettathA / kurute sampAdayati / atra zlokazchandaH / lakSaNaM coktaM prAk // 73 // 'ubhayo' riti padArtha vivRNoti-ubhayoH / ityasyeti zeSaH / yena svAmineti zeSaH / preSitaH pracodya prApitaH / yadantike yatsamIpe / ca / preSitaH / 'tayordvayorityartha' iti zeSaH /
Page #142
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ tRtIyaH saahitydrpnnH| 92 mitArthabhASI kAryasya siddhikArI mitArthakaH / yAvadbhASitasandeza-hArI sandezahArakaH // 74 // atha sAttvikanAyakaguNAH-- 93 zobhA vilAso mAdhuryaM gAmbhIrya dhairyatejasI / lalitaudAryamityaSTau sattvajAH pauruSA guNAH // 75 // 94 zUratA dakSatA satyaM mhotsaaho'nuraagitaa| nAMce ghRNA'dhike spardhA yataH, zobheti tAM viduH // 76 // atha mitArthasandezahArakayorekayaiva kArikayA svarUpaM nirdizati-92 mitArthabhASItyAdinA / 92 mitArthabhASI mitaH parimitaH svalpa iti yAvat, yadvA-mitaH pramitaH suyuktika iti yAvat, artha: prayojanaM yatra tanUmitArthaM yathA bhavettathA bhASituM zIlamasyAstIti tathoktaH / 'sa' niti zeSaH / kAryasya / siddhikArI smpnntaavidhaayii| mitArthako mitArthaH 'syA'diti zeSaH / atra svArthe kan / tathA-yAvadbhASitasandezahArI yAvad yat parimitaM bhASitamuktamiti, tena kRtaH sandeza iti taM hartuM zIlamasyAstIti tathoktaH / 'iti pAThe tu-'haratIti tathoktaH / 'karmaNyaNa / / 3 / 2 / 1 ityaNa / sandezahArakaH / 'jJeya'iti zeSaH / atra zlokadachandaH / lakSaNaM coktaM prAk / evaM purastAt // 74 // ____ atredamavaseyam-trayANAM nisRSTArtho yathA-hanumAn , mitArtho yathA-yudhiSThirapreSito devamuniH, sandezahArAstuprAyaH sarva evAnye / iti / evaM dUtasvarUpaM nirdizya nAyakaguNAnirdeSTumupakramate-athetyAdinA / atha dUtakharUpanirdezAnantaram / sAttvikanAyakaguNAH sAttvikAH sattvaguNapradhAnA ye nAyakAsteSAM guNA dharmA iti tathoktAH / 'ucyanta' iti zeSaH / tathA ca sAttvikA ye nAyakAsteSAM guNA api sAttvikA evetyamI eva 93 zobhA-ityAdinocyanta iti niSkRSTam / __93 zobhA zobhayatIti tathoktA / pacAdyac / vilAso vilasanamiti, 'bhAve / ' 3 / 3 / 18 iti ghaJ / mAdhurya madhurasya bhAva iti tathoktam / 'guNavacanabrAhmaNAdibhyaH karmaNi ca / ' 5 / 1 / 124 iti pyaJ / gAmbhIrya gambhIrasya durbodhyavicArasya bhAva iti tathoktam / dhairyatejasI dhairya ca tejazceti tthokte| dhIrasya bhAvo dhaiya'm / dhIro buddhimattayA dhRtrtyaagii| 'dhIro dhairyAnvite svaire budhe klIbaM tu kungkume|' iti vyAkhyAsudhA / tejaH prAgalbhyam / 'teja: prabhAve dIptau ca bale zukre'pI'tyamaraH / tathA-lalitaudArya lalitaM caudAya' cetyanayoH samAhAra iti tathoktam / lalitamIpsanIyA ceSTA, 'lala IpsAyAm', 'napuMsake bhAve ktaH / ' 3 / 3 / 114 iti ktaH / udArasya yatheSTa dAturbhAva audAryam / brAhmaNAditvAtmyaJ / itItyevam / aSTau / sattvajAH sattvAtsattvaguNAjAtA ityarthaH / 'pnycmyaam.jaatau|' 3 / 3198 iti DaH / pauruSAH puruSe nAyake bhavA iti tathoktAH / tatra bhavaH' 4 / 3 / 53 ityaN / gunnaaH| 'jJeyA' iti zeSaH // 75 // athainAna svarUpato vyAcaSTamupakramate-tatra teSu sAttvikeSu pauruSeSu guNeSu madhya ityarthaH / 94 yato yasmAd yadvattayA hetuneti yAvat / zUratA zUrasya bhAvastattA / 'zUro vIrazca vikraantH|' ityamaraH / 'tasya bhAvastvatalau / ' 611119 iti talU / dakSatA dakSasya caturasya bhaavstttaa| 'dakSaH prajApatau rudravRSabhe kukkuTe pttau| dame dakSA tu medinyA'miti medinii| satyaM yathA'rthabhASaNam / 'vratAdaskhalana' mityanye / mahotsAho mahAna
Page #143
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH] rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| tatrAnurAgitA yathA "ahameva mato mahIpateriti sarvaH prakRtivacintayat / udadheriva nimragAzate-pvabhavannAsya vimAnanA kvacit // 23 // " iti / evamanyadapi / atha vilAsaH-- 95 dhIrA dRSTigatizcitrA vilAse sasmitaM vacaH / yathAmahanIyo'tizayito vA'sA utsAhaH / anurAgitA'nurAgaH / nIce nIco jAtyA karmaNA guNairvA svApekSayA nyUnasta ti, tadviSaya iti bhAvaH / ghRNA jugupsA dayA vA / 'jugupsAkaruNe ghRNe' itymrH| adhike karmaNA guNairvotkRSTa ityarthaH / spardhA tadapekSayA''tmano mahimamahanIyatAsampAdanena ttpraabhvecchaa| tAm / shobheti| atretinA karmaNo'bhihitatvAcchobheti prathamA / yaduktaM vAmanaiH - 'nipAtenApyabhihite karmaNi na karmavibhaktiH, parigaNanasya prAyikatvAt / ' iti / viduH // 76 // diGmAtramudAhatUMmupakramate-tatretyAdinA / tatra tAsu zUratA''diSvityarthaH / anurAgitA'nurAgo'syAstIti tasya bhaavstttaa| premeti bhAvaH / yathA"ahameva.." ityaadau| "prakRtiSu prajAsu madhye / prakRtirguNasAmye syaadmaatyaadisvbhaavyoH| yonau liGge pauravarge' iti medinI / sarvaH samasto brAhmaNAdisamAjaH (krtpdm)| mahIpate rAjJo'jastheti yAvat / ahameva 'vyavasAyI'ti zeSaH / eva na tvanyaH / mato'bhimato'smI'ti zeSaH / itItyevam / acintayaccintayAmAsa / nimnagAzateSu nimnagAnAM nadInAM zatAni teSu / atrApi nirdhAraNArthA sptmii| udadhessamudrasya / iva / asyAjasya mahIpateH / kvacita kasminnapi jana ityarthaH / 'prakRti' viti pUrvato'nveti / vimAnanA'nAdaronurAgitA'bhAva iti yAvat / na naiva / abhavat smutpnnaa| ayambhAvaH-yathA nAnAdezebhya upasthitAsUccAvacAsu nadISu madhye nadIpaterabhinnarUpatayA'nurAgAbhinatA lakSyate tathA'syApi mahIpateH prajAsu madhye sarva sminnapi jane vishdevaanuraagitaa'vsthitaa| iti / idaM raghuvaMzasya padyam, vaitAlIyaM ca vRttam, tallakSaNaM ca yathoktam, 'vaitAlIyaM dvisvarAayupAde, yugvasavo'nte gaaH|' iti / " __ etanidarzanamityAha-evaM yathAnurAgitodAharaNaM darzitaM tathA / anyacchUratA''dyudAharaNam / api / 'draSTavya' miti zeSaH / atredaM boddhavyam-zUratA''dibIjabhUtA zobheti niveditaM prAk / tatra-zUratA mahAbhArate'rjunAdeH prasiddhaiva, dakSatA'pyevaM gAndharvaprasvApAdyastreNa vIrANAM mohane jAgarUkA / atha satyaM harizcandrayudhiSThirAyuktimanugatamityapi na tirohitam / utsAho vIrasthAyibhAva ityasau punastasminnadAhariSyamANe svata udAhariSyate / ata evAnurAgitA granthakRdbhirudAhRtA / nIce ghRNA yathA bandhana prApte'pi bhImAdau, jetumazakye'pyarjunAdau yathA vA spardhA krnnsy| iti / evaM zobhA nirvarNya vilAsaM nirvarNayitumupakramate-athetyAdinA / atha zobhAvarNanAnantaram / vilAsaH / 'svarUpato varNyate' iti zeSaH / tathA ca vilAsasvarUpaM-95 dhiiretyaadinaa| 95 vilAse 'vilAsa' ityabhidheye guNe samudbhUte satItyarthaH / dhIrA dhairyavatI vyAkulatAzUnyeti yAvat / dRSTirvilokanam / citrA vicitrA manohAriNIti yAvat / gatirgamanam / tathA-sasmitaM smitaM mandahAsastena saha vartata iti tathoktam / vaco bhASaNam / udAhartumupakramate-yathA-'dRSTiH-'ityatra /
Page #144
--------------------------------------------------------------------------
________________ saahitydrpnnH| [ tRtIyaH'dRSTistRNIkRtajagattrayasattvasArA dhIroddhatA namayatIva gatirdharitrIm / kaumArake pi girivaharutAM dadhAno vIro rasaH kimayamityuta darpa eva // 24 // ' 96 sajhobheSvapyanudvego mAdhuryaM parikIrtitam // 77 // UhyamudAharaNam 97 bhIzokakrodhaharSAyai-rgAmbhIryaM nirvikAratA / yathA-'AhUtasyAbhiSekAya, visRSTasya vanAya ca / na mayA lakSitastasya vlpo'pyaakaarvibhrmH||25||' iti // 'tRNIkRtajagattrayasattvasArAtRNIkRto tRNavattucchIkRtau jagatrayasya sattvasArau yayA saa| sattvaM pauruSam , sAro blm| 'sattvaM bale pizAcAdau bale drvysvbhaavyoH| AtmatvavyavasAyAsuvitteSvastrI tu jantuSu ||'iti medinii| 'sAro bale sthirAMze ca nyAyye klIbaM vare triSu / ' ityamaraH / dRSTiH / 'lakSyata iti zeSaH / tathA-dhIroddhatA dhIrA mantharA'sA uddhatodbhaTeti tathoktA, vicitrA (manoramA) ityarthaH / gatirgamanam / dharitrI pRthivIm / namayati / ivo palakSyata iti zeSaH / ityataH / kaumArake kumArAvasthAyAm / kumArasyedam (vayaH ) iti tatra / api / girivagiririva / gurutAm / dadhAnaH / ayaM 'sAmAGgaNamalakurvannupasthitaH kuza'iti shessH| kiM kiM nanu / vIra utsAhasthAyibhAvakaH / rsH| utaathvaa| do'haGkAraH / eva 'sAkSAt'iti zeSaH / ayambhAvaH-atrotsAhadarpayoratizaya sUcayituM nAyakasya kuzasya vIratvena darpatvenAdhyavasyotprekSaNam / ata eva hetUtprekSeti / padyaM caitaduttararAmacaritastham / vasantatilakaM ca cchandaH / tallakSaNaM coktaM prAk // 24 // evaM vilAsa nirUpya mAdhuryaM nirUpayati-96 sngkssobhessvityaadinaa| 96 saGkSobheSu lakSaNayA tatkAraNeSvityarthaH / atra stisptmii| saGkSobha udvegAparaparyAyazcittavRttervikSepaH, tatkAraNAni dossaaropoktyaadiini| api / anuDhegaH saGkSobhAbhAva ityrthH| mAdhuryyam / parikIrtita'mAcAya'riti zeSaH // 7 // udAharaNaM prasiddhamityupekSamANa Aha-udAharaNaM 'mAdhuryyasyeti shessH| UhyaM gaveSaNIyamityarthaH / ata evAhustarkavAgIzA:-'yathA mama rAmavilAse-"tannipIya kaTukarNapadavyA khedamApana manAgapi rAmaH / zUlapANiriva ghoramudagraM kAlakUTapaTalaM kila pUrvam / " iti / ' atha gAmbhIryamAha-97 bhIzoka.. ityAdinA / 97 bhiishokkrodhhrssaadyaiH| bhIrbhayam , zoka iSTamaraNAdinA cetaso vyAkulatA, krodho'pakArAdinA tadaniSTAya cittakSobhaH, harSa iSTAbhyudayAdinA cittavikAraH / AdyapadaM ca mohAdivAcakam / 'sakSobheSvapIti pUrvato'dhyAhAryyam / * 'prakRtyAdibhya upasaGkhyAna'miti tRtIyA / tathA ca bhayAdyabhinnasakSobhakAraNeSu satsvapItyarthaH / nirvikAratA nirgato vikArazcittavRttivipariNAmo yasya tasya bhaavstttaa| gAmbhIrya nadanadIbhiH kSobhe'pi sindhoriva tAdavasthyamiti bhAvaH / udAharati-yathA 'gAmbhIrya'miti zeSaH / 'aahuutsyetyaadinaa| 'abhiSekAyAbhiSeko yuvarAjapade sthApayitumAbhyudayikaH karmavizeSaH, tasmai taM sampAdayitumityarthaH / 'kriyArthopapadasya ca karmaNi sthAninaH / ' 2 / 3 / 14 iti caturthI / AhUtasya / vanAya vanaM gantum / c| visRSTasya kRtAbhyanujJasya / tasya zrIrAmacandrasyetyarthaH / svalpaH kiJcinmAtram / api / AkAravibhrama AkArasya mukhanetrAdevibhramo vaiparItyaM vikAra iti yAvat, iti tathoktaH / na naiva / myaa| lakSito buddhaH / ayambhAvaH-yuvarAjapadaprApti zrutavato rAmasya harSeNa mukhanetrAdivikAzo manAGna jAtaH, na ca punarvananivAsAjJAM zrutvA tasyaiva ko'pi manAgudvegena mukhanetrAdiglAnirabhUt / iti / iyaM kasyApi zrIrAma tadA sAkSAtkurvataH kamapi pratyAzcaryoktiH // 25 // '
Page #145
--------------------------------------------------------------------------
________________ pariccheda: ] yathA rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / 98 vyavasAyAdacalanaM dhairya vighne mahatyapi // 78 // 'zrutApsarogItirapi kSaNe'smin haraH prasaGkhyAnaparo babhUva / AtmezvarANAM na hi jAtu vighnAH samAdhibhedaprabhavo bhavanti // 26 // ' 99 adhikSepApamAnAdeH prayuktasya pareNa yat / prANAtyaye'pyasahanaM tattejaH samudAhRtam // 79 // vAgveSayeArmadhuratA, tadvacchRGgAraceSTitaM lalitam / dAnaM priyabhASaNa- maudAryaM zatrumitrayoH samatA // 80 // 135 atha dhairyyasvarUpaM lakSayati - 98 vyavasAyAdityAdinA / 98 mahati prabale / api / vighne cittasvAsthyavighAtahetAviti bhAvaH / satisaptamI / 'vighno'ntarAye ghAte ce 'ti gopAlaH / vyavasAyAd vyavasAya 'idamevamanuSTheya' miti nizcayastaM kRtvetyarthaH / lyapo lope paJcamI / 'vyavasAyastu yatre ca jIvikAyAM ca nizcaye / ' iti gopAlaH / acalanaM calanaM citakSobhastadabhAva ityarthaH / dhaiyryaM dhIro buddhimAn dhRtimAn vA tasya bhAva iti tathoktam / ata eva - 'nAnuzocanti paNDitAH // , ' ' aGgIkRtaM sukRtinaH paripAlayanti || ' ityAdi saGgacchate'bhidhAnam // 78 // udAhartumAha-yathA 'dhaiyyai sambhavati tathodAhriyate ' iti zeSaH / 'zrutA' ityAdinA / 'asmin samAdhezcAlakatayA sAkSAt kriyamANa ityarthaH / kSaNe samaye'kasmAd vasantAvirbhAvopasthitAviti yAvat / 'nirvyApAra sthitau kAlavizeSotsavayoH kSaNaH / ityamaraH / zrutApsarogItiH zrutA'psarasAmurvazyAdInAM devAGganAnAM gItirgAnaM yena tathoktaH / api / haro mahAdevaH / prasaGkhyAnaparaH prasaGkhyAnaM tattvavicAro brahmAkSAtkAra iti yAvat, tatra paraH parAyaNa iti tathoktaH / babhUva / tadeva samarthayate - hi yataH / AtmezvarANAmAtmanazcittasyezvarA nigrahasamarthAsteSAm / jitendriyANAmiti bhAvaH / ' AtmA kalevare yatne svabhAve paramAtmani / citte dhRtau ca buddhau ca paravyAvarttane'pi ca // ' iti dharaNiH / samAdhibhedaprabhavaH samAdhezcittavRttinirodhasya bhedo vighAtastasya prabhavaH pradhAnabhUtAH / vighnAH / na / jAtu kadA'pi / 'kadAcijjAtvi' tyamaraH / bhavanti sambhavanti / atreyaM devadevaM jetuM prayatamAne'pi vasantAdau tasya samAdhitAdavasthyaM varNayataH kaveruktiH, kumArasambhavasthaM ca padyamidam / indravajropendravajrayozca sammelanAttayorupajAtizchandaH, lakSaNaM coktaM prAk // 26 // ' atha tejo lalitaudAryANAM svarUpamekadaiva kArikAdvayena vyAkhyAtumupakramate - 99adhi.. ityAdinA / 99 pareNa pravareNa, atha ca zatruNA / ' paraH zreSThAridUrAnyottare klIbaM tu kevale / ' iti vizvaH / tathA ca-balIyastvAdinottamena (api) zatruNeti niSkRSTo'rthaH / prayuktasya / adhikSepApamAnAdeH / adhikSepo bhartsanam, apamAnastiraskAraH, tAvAdI yasya ( apakArAdeH ) tasya tathoktasya / prANAtyaye prANAnAmatyayo vinAzo lakSaNayA tatsadRze bhayAvahe'vasara ityarthaH / api / yat / asahanaM sahanAbhAvaH, pratikAramavidhAya virAma iti yAvat / tat / tejaH tatpadavAcyoguNaH / samudAhRtaM kIrttitam / tathA - vAgveSayorvAk ( bhASaNaM ) ca veSa (AbhUSaNAdivihitazobhA ) zceti tayostathoktayoH / 'vAgvAce bhAratyAM vacane striyau / ' iti vyAkhyAsudhA / AkalpaveSau nepathyaM pratikarma prasAdhanam / ' ityamaraH / madhuratA''hlAdakatvamityarthaH / tadvattathA / zRGgAraceSTitaM zRGgArasya ceSTitamuddIpana hetubhUtA ceSTeti tathoktam / lalitam / 'samudAhRta 'miti pUrvato'nveti / evam sapriyabhASaNaM priyaM manoramaM prItipuraHskRtamiti yAvad yadbhASaNaM, tena saha / 'vopasarjanasya / ' 6 / 3 / 82 iti sahasya sAdezaH / dAnaM
Page #146
--------------------------------------------------------------------------
________________ saahitydrpnnH| [tRtIyaH essaamudaahrnnaanyuuhyaani| atha nAyikAbhedAnAha-- 100 nanu nAyikA tribhedA svA'nyA, sAdhAraNA, strIti / nAyakasAmAnyaguNai-rbhavati yathAsambhavairyuktA // 81 // nAyikA punarnAyakasAmAnyaguNaistyAgAdibhiryathAsambhavairyuktA bhavati, sA ca svastrI, anyastrI, sAdhAraNastrI ceti trividhA / tatradravyAdisamarpaNam / tathA- zatrumitrayoH / zatrau mitre ca / viSaye sptmii| samatA''tmasamAnatvam / 'udAracAratAnAM tu vasudhaiva kuTumbakam / ' 'Atmavat sarvabhUteSu' ityAyuktadizA'pakartuM sAmarthe'pi zatrUNAmapakArAtparAGmukhatve sati yathAsambhavaM teSAmupakArapravaNatvam , kRtajJatve'pi mitrANAM 'naraH pratyupakArArthI vipattimabhikAikSatI' tyuktadizA pratyupakArAgrahilatAzUnyatvaM ceti bhAvaH / audAryamudAratA / 'samudAhRtamiti pUrvato'nveti / atra gItizchandaH, lakSaNaM coktaM prAk // 79 // 80 // eSAmudAharaNAni prasiddhAnyevetyupekSayA''ha-eSAM niruktalakSaNAnAM tejollitaudaavnnaamityrthH| udAharaNAni / UhyAni gaveSaNIyAni / iti / atrAhurvivRtikArAH-"yathA (mama ) rAmavilAse-'visphArasphuradoSTapallavamatisvinnAtikAntaM krudhA kiJcillohitalocanAmbujayugenAkuJcitabhUlatam / yuktaM tasya duruktamuttarayituM tejobharAdudyatannetrAntena nivArya lakSmaNamamuM proce svayaM rAghavaH // ' visphAramatyantaM sphuradoSThaM yasya taM, tasya bhArgavasya, amuM bhArgavam ... vIkSya tasya ruciraM kalevaraM sannizamya madhuraM ca bhASitam / smArasAramapulabhya vibhramaM dAsyamasya kalayanti subhravaH // ' 'datte sahAsavacanaM sapriyavacanaM ca bhUpAla: / ripurapi labhate mAnaM nirItibhAvaM dharA tasmAt // ' iti" atrAyaM pAlokaH-zobhA''dayo'STau sAttvikA guNAH, tatra zobhA zUratA'dibhedAtsaptavidhA, atra zUratA zatrUjetuM sAhasaH, utsAhaH punaH kAryAntare'pi manoharSaH, ityevAnayorbhedaH / vilAso dhIradRSTayAdibhedAtrividhaH, mAdhurmyagAmbhIryadhIratvAnAmekaikAtmakatvameva, kaTUktizravaNAdinA sampAdyamAnasya sakSobhasyAvarodho mAdhuyye, harSazokAdinA'pi kiM punaH kaTUktizravaNAdinA yasya cetasi ko'pi tatpAratantryavyaJjako vikAra eva na sambhavedetadgAmbhIryam , eSa evAnayorbhedazca, vAimAdhurya veSamAdhurya zRGgAraceSTA ceti trividhaM lalitam, premapuraHsaraM dAnaM zatrumitrayoH samatvaM ceti vibhedamudAratvaM ca / iti / / evaM nAyakasvarUpAdi nirUpya nAyikAsvarUpAdyapi nirUpayituM prtijaaniite-athetyaadinaa| atha nAyakanirUpaNAnantaram / nAyikAbhedAn 'kharUpakathanagarbhA'niti zeSaH / Aha-100 nanvityAdinA / 100 svA svakIyA / 'svaH syAt puMsyAtmani jJAtau triSvAtmIye'striyAM dhane / ' iti medinii| anyA'nyasyeyamiti tathoktA, parakIyeti yAvat / sAdhAraNA sAdhAraNasyeyamupabhogayogyeti tthoktaa| 'sAdhAraNaM tu sAmAnya' mitymrH| strii| itItyevam / tribhedA trisvarUpA / yathAsambhavaissambhavamanatikramya vartamAnaiH, prAyaH sambhavadbhiriti bhAvaH / nAyakasAmAnyaguNairnAyakAnAM dhIrodAttAdInAM sAmAnyaguNAH sAdhAraNaguNAstaiH / nAyakamAtrasya ye guNAstairiti bhAvaH / te ca 68 tyAgItyAdinoktA eveti bodhyam / yuktA / nAyikA / nanu / 'athe ti pAThAntaram / bhavati // 81 // etadeva vivRNoti-nAyiketyAdinA / nAyikA / punH| ythaasmbhvaiH| tyAgAdibhiH / mAyakasAmAnyaguNaiH / yuktA / bhavati / saa| niruktakharUpA naayikaa| ca punaH / svastrI svakIyA strItyarthaH / anyakhyanyasya strIti tthoktaa| saadhaarnnstrii| c| itItyevam / trividhaa| 'mate'ti zeSaH / atrAhurvivRtikArAH-'yathAsambhavairiti / tena dakSatotsAhatejAMsi nAyikAnAM na varNanIyAni / ata eva-dakSatA''dayo nAyakasyaiva sAttvikA guNA uktaaH|' iti / anye tvevam-dakSatAss.
Page #147
--------------------------------------------------------------------------
________________ 137 paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| 101 vinayArjavAdiyuktA gRhakarmaparA pativratA svIyA / yathA-- 'lajjApajattapasAhaNA. prbhttinnippivaasaaii| aviNaadummedhAi~ dhaNNANa ghare kalattAI // 27 // ' 102 sA'pi kathitA tribhedA mugdhA madhyA pragalbheti // 82 // - dayo guNA nAyikAnAmapi varNyante, kintu na nAyakAnAmiva, tathAhi-dakSatA kSiprakAritvaM, vidagdhatvaM vA, tatrAdyA vibhramodAharaNA, antyA punaH prasiddhava, utsAhaH 'zarIraM vA pAtayeyaM, devadevAnugrahaM vA sampAdayeya' mityAtmA pArvatIprabhRttInAM viditacaraH, tejo'pyevaM sItA''deragnipravezAdinA prasiddhAtmeti / etAH kramAnnirUpayitumupakramate-tatra tAsu svastrIprabhRtiSu madhya ityarthaH / 'svIyA tAvalakSyate iti zeSaH / 101 vinayetyAdinA / 101 vinayArjavAdiyuktA vinayAvAdinA yuktaa| vinayo lajjayA'nuddhatatvam , ArjavamakauTilyam / Adipadena suzIlatvAdigrahaNam / gRhakarmaparA gRhasya zvazrUzvazurAdeH karma paricAdi tatra parA kSiprakAritayA cAturyeNa sarvasammAnakAritayA vodyateti tathoktA / svIyA svasyeyamiti tathoktA / svasya strItyarthaH / 'bhavatIti zeSaH / idamuktam-pativratA svIyA, tathA ca-pativratAtvaM svakIyAyAH svarUpam , tadabhivyaJjakaM punarlakSma vinayAdiyuktatve sati gRhakarmaparatvam / gRhaparatvaM nAmAcAturyyAnutsAhaparityAgena gRhavartinAM zvazrUzvazurAdInAmanuraJjamapuraHsaramazeSANAmanyeSAmapi kAryANAM jhaTiti niSpAdanakAritvam / evaM ca-kSiprakAritvaM caturatvamutsAhavattvaM cetyete'pi guNA nAyikAyAH / iti niSkRSTam / iti / udAharati-yathA-'lajjA.. // ' ityAdinA / 'dhaNNANa dhanyAnAM kRtapuNyAnAmityarthaH / ghare gRhe / lajjApajjattapasAhaNAi~ lajjApAptaprasAdhanAmi lajjAyAH pAptAni yogyAni prasAdhanAnyalaGkArAdiracanA yeSAM taani| 'AkalpaveSau nepathyaM pratikarma prara parabhattiNippivAsAi~ parabhartRniSpipAsAni, parasyA anyasyA nAyikAyA bhartI kAntastatra niSpipAsAni tRSNArahitAni tatsaubhAgyabhogAyAlubdhAnIti yAvat / nirgatA pipAsA (pAtumicchA) lakSaNayA saubhAgyAmRtalAbhecchA yeSAM tAni niSpipAsAni / aviNaadummedhAi~ avinayadurmedhAMsyavinayasya durmedhAMsyanabhijJAnItyarthaH / duSTA (naSTA) medhA buddhiyeSAM tAni dummedhAMsi / 'nityamasic prajAmedhayoH / 5 / 4 / 122 ityasin / 'durmedhAnI'ti pAThe tuavinayasya durmedhAni nitAntaM hiMsakAnIti bhAvaH / 'medhR saGgame ca' ityasya cakAreNa hiMsA'rthakatAyA apyupapatteH / kalatAi~ kalatrANi / 'sambhavantIti zeSaH / atra kasyApi pativratAM prazaMsato'sAvuktiH / AyyAMchandazca / tallakSaNaM coktaM prAk // ' yathA vA rasamajAm-'gatAgatakutUhalaM nayanayorapAGgAvadhi, smitaM kulanatabhruvAmadhara evaM vizrAmyati / vacaH priyatamazruteratithireva, kopakramaH kadAcidapi cettadA manasi kevalaM majati // ' iti / evaM svakIyAyAH svarUpaM nirdizya bhedAtmanA'vasthAM nirdizati-102 sA'pItyAdinA / 102 sA svakIyA / api / mugdhA / madhyA / tthaa-prglbhaa| itItyevam / tribhedA / kathitA 'AcAryoriti zeSaH // A-chandaH // 82 // arthatAsAM svarUpaM nirdeSTumupakramate-tatra tAsu madhye-'madhyA lakSyate' iti zeSaH 103 prathametyAdinA / 1 'lajjAparyAptaprasAdhanAni, parabhartRniSpipAsAni / avinayadurmedhAMsi dhanyAnAM gRhe kalatrANi // '
Page #148
--------------------------------------------------------------------------
________________ 138 saahitydrpnnH| [tRtIyaH103 prathamA'vatIrNayauvanamadanavikArA ratau vAmA / kathitA mRduzca mAne samadhikalajjAvatI mugdhA // 83 // tatra, prathamAvatIrNayauvanA yathA mama tAtapAdAnAm-- 'madhyasya prathimAnameti jaghanaM, vakSojayormandatAM dUraM yAtyudaraM ca, romaLatikA netrArjavaM dhAvati / kandarpa parivIkSya nUtanamanorAjyAbhiSiktaM kSaNAdaGgAnIva parasparaM vidadhate nirluNThanaM subhravaH // 28 // ' 1.3 prathamAvatIrNayauvanamadanavikArA prathamamavatIau~ yauvanamadanavikArau yasyAH seti tathoktA / yauvanaM madana (kAmakRta) vikAraM ca prathamameva (tadAnImeva) prApteti bhAvaH / yadvA-yauvanamadanavikArAvatIrNetyavatIrNayauvanamadanavikArA, prathamamavatIrNayauvanamadanavikAreti tathoktA / yauvanaM ca madanavikArazceti yauvnmdnvikaarii| tathA ca-- prathamA'vatIrNayauvanA, prathamAvatIrNamadanavikArA ceti niSkRSTam / ratau ramaNe tadviSaya iti yAvat / vAmA 'sakampA cumbane vakaM haratyeSopagRhitA / parAvRtya ciraM talpa Aste rantuM ca vAJchati // ' ityuktasvabhAvA, 'vAmau valgupratIpau dvAvityamaraH / mAne aagrhe| 'mAnaM pramANe prasthAdau mAnazcittonnatau grhe|' iti haimaH / ca / mRduraniSThurA'lpaprayAsApaneyAgraheti yAvat / samadhikalajjAvatI nitAntaM ljjaavtii| mugdhaa| kathitA / atropagItizchandaH, tallakSaNaM ca yathoktam, 'antyenopagItiH (pi.)' iti // 83 // atredamapyavagamyam-mugdhA, prathamAvatIrNayauvanA, prathamAvatIrNamadanavikArA, ratau vAmA, mAne mRduH, samadhikalajjAvatI ceti paJcavidhA / tatra mugdhA yathA-'AjJaptaM kila kAmadevadharaNIpAlena kAle zubhe vastuM, vAstuvidhi vidhAsyati tanau taarunnymenniidRshH| dRSTayA khajanacAturI, mukharucA saudhAdharI mAdhurI, vAcA kintu sudhAsamudralaharIlAvaNyamAmantryate // ' iti / anye tvAH-'mugdhA'jJAtayauvanA jJAtayauvanA jJAtAjJAtayauvanA ceti trividhA / ' iti, tatrAjJAtayauvanA yathAnIrAtIramupAgatA zravaNayoH sIni sphuranetrayoH zrotre lagnamidaM kimutpalamiti jJAtuM paraM nyasyati / zaivAlAkurazaGkayA zazimukhI romAvalI proJchati zrAntA'smIti muhuH sakhImaviditazroNIbharA pRcchati // ' iti / jJAtayauvanA yathA mama-'ayi sakhi kucayugmaM pInatuGgammadIyaM niratizayamasahyaM, tadbhareNArditA'smi / na kimu taditi nityaM varddhate kAryametattvamiva bata kRzAGgI pazya jAtA'hamadya // ' iti / jJAtAjJAtayauvanA yathA mama-'kiM yauvane sakhi nitambayugena mA pani prayAti na kimityudarammamaitat / hantAsya kiM hasati bAlabhavA'pi nityaM tat kAraNaM vada vivicya vivekini: svama // ' iti / vayaM brUmaH-trayo'pyata bhedAH prathamAvatANayovanAnatiriktA eva / iti / atha kramAdudAhartumupakramate-tatretyAdinA / natra tAsa paJcavidhAsu madhya ityrthH| prathamAvatIrNayauvanA prathamamavatIrNayauvanA yauvanamavatIrNA prApteti yaavt| ythaa| mama vishvnaathsy| tAtapAdAnAM pitRpAdAnAM candrazekharANAmiti yaavt| 'madhyasya.. ityAdau / / 'jaghanaM zroNidezaH / madhyasyodarasya / prathimAnaM pRthoH sthUlasya bhAvastaM tathoktam / 'pRthvAdibhya imani thA / 5 / 1 / 122 itImanic / eti pratipadyate / udaram / ca puna: / vakSojayoH stanayoH / mandatAM / kRzatvam / 'maDhAlpApaTanirbhAgyA mandAH syu'rityamaraH / dUraM viprakaSTaM yathA bhavettathA / yAti / 'mandatA' iti pAThe tu 'vakSojayormandatA, daramudaraM (karma) yAtItyanvayaH / netrArjavaM netrayorAjavaM saralatA / romalatikA lakSaNayA tatkauTilyam / dhAvati / atrAhuSTippaNIkArAH-'madhyabhAge yA vizAlatA''sIt sA jaghanena luNThitA, tena tadvizAlaM jAtam, evaM jaghane yat kAzya tanmadhyabhAgena luNThitam , tena sa kRzo jAtaH, evamudarasthaulyaM nirluNThitaM sat kucayorjAtam , kucayozcodare, romalatAkauTilyaM netrayoH saGgatam, netrayoH sAralyaM romalatAyAmiti taatpryym|' iti| ittham-subhravaH kaantaayaaH| aDAni / nUtanamanorAjyAbhiSiktaM nUtanaM yanmanorAjyaM tatrAbhiSiktamiti tattathoktam / mana eva rAjyami manorAjyam / kandarpa kAmadevam / parivIkSya / kSaNAt / parasparam / nilaNThanam / vidadhate / iva / nUtane rAjye luNThanaM prAyikamityaGgAnyapi parasparaM luNThantIti bhAvaH / atra zArdUlavikrIDitaM vRttaM, tallakSaNaM coktaM prAk 28 // // '
Page #149
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA byAkhyayA smetH| prathamAvatIrNamadanavikArA, yathA mama prabhAvatIpariNaye 'datte sAlasamantharaM bhuvi padaM niryAti nAntaHpurAt, nodAma hasati kSaNAtkalayate hIyantraNAM kAmapi / kiJcidbhAvagabhIravakrimalaghaspRSTaM manAgbhASate, sabhUbhaGgamudIkSate priyakathAmullApayantI sakhIm // 29 // ' ratau vAmA yathA-- 'dRSTA dRSTimadho dadAti, kurute nAlApamAbhASitA, zayyAyAM parivRtya tiSThati, balAdAliGgitA vepte| niryAntISu sakhISu vAsabhavanAnnirgantumevehate,jAtA vAmatayaiva samprati mamaprItyai navoDhA priyaa||30|| mAne mRduryathA-- evaM prathamAvatIrNayauvanAmudAhRtya prathamAvatIrNamadanavikArAmudAhartumupakramate-prathamA ityAdinA / prathamAvatIrNamadanaSikArA prathamamavatIrNo madana ( kAma ) vikAro yasyAH sA tathoktA / yathA / mama vizvanAthasyetyarthaH / prabhAvatIpariNaye lakSaNayA tadIye 'datte..' ityatra padya ityrthH| - 'sAlasamantharamalasenAlasyena sahavartataiti sAlasaMcatan mantharaM mandagamanamiti tathoktaM yathA bhavettathA / 'prabhA vatI "ti zeSaH / bhuvi kSititale / padaM caraNam / datte / antaHpurAta / na naiva / niyoti niSkAmati / uhAmamatyantam / na naiva / hasati / kSaNAkiJcid yadA kadAciddhasatyapi tadA kSaNAduttaramiti bhAvaH / kAm / api / hrIyantraNAM hiyo lajjAyA yantraNA bandhanaM tAm / kalayate racayati / kizcidbhAvagabhIravakrimalavaspRSThaM kizcidbhAvagabhIravakrimNo lavo'zastena spRSTaM yathA bhavettathA / gabhIro gambhIro'sau vakrimA kuTilateti gabhIravakrimA / bhAvo'bhiprAyastasya gbhiirvkrimaa| kiJcidityasya lava ityanena yogaH / 'bhAvo'bhiprAyavastunoH / ' iti haimaH / vakrasya bhAvo vkrimaa| manA kiJcit / 'kiJcidISanmanAgalpe' ityamaraH / bhASate / priyakathAM priyasya svAminaH kathA nAma guNAdikathanaM tAm / ullApayantIm / atra svArthe Nic / sakhIm / sabhrUbhaGgaMbhUbhaneNa saha yathA bhavettathA / bhruvorbhaGgaH kauTilyamiti bhruubhnggH| 'bhaGgastaraGge bhede ca rugvizeSe praajye| kauTilye bhayavicchityo' riti haimaH / udIkSate nirIkSate / atra zArdUlavikrIDitaM chandaH / tallakSaNaM coktaM prAk // 29 // ' atha ratau vAmAmudAharttamupakramate-ratAvityAdinA / ratau ramaNe / vaamaa| pratikUlA ata eva svAmino manoramatvAdvAmA (rmnniiyaa)| yathA-'dRSTA..' ityatra / 'mama / navoDhA nvprinniitaa| priyA / dRSTA'valokitA stiityrthH| dRSTim / adho nIcairbhUmyAM pAdAna iti yAvat / dadAti / AbhASitA''lApitA satI / AlApam / na naiva / kurute / zavyAyAM zete'treti tathoktAyAM, zayanIye paryakoparIti yAvat / 'sajJAyAM samajani..zIbhRaiNaH / ' 3 / 3 / 99 iti kyapa, 'ayaG yi viti|' 7 / 4 / 22 ityayaG / parivRtya / tiSThati 'na tu zete' iti zeSaH / valAta / AlibritA''liGganaM niitaa| vepate kampate / niryAntISu kathamapi vizvAsya prApayya kRtakRtyatayA nivRttAsu satISu / sakhISu / vAsabhavanAdramaNagRhAt / 'sakhInAmevAnupada' miti zeSaH / nirgantuM niryAtum / eva na tu tatra sthAtumapi, kiM punA rantumiti bhAvaH / Ihate ceSTate / samprati pariNayottaraM katipayeSu vAsareSveSu vyatIyamAneSu satsvapIti zeSaH / vAmatayA pratikUlasvabhAvatayA / eva / prItyai prItimAdhAtum / 'kriyA'rthopapadasya ca karmaNi sthAninaH / ' 2 / 3 / 14 iti cturthii| jAtA sampadyate smetyarthaH / atra 'AlApa' mityabhidhAya 'AlApite' tyanabhidhAnena 'nirvyAntI' vityabhidhAya 'niyA'ntu' mityanabhidhAnAca prakramabhaGgaH / padyaM caitacchrIharSadevasya / zArdulavikrIDitaM chandaH / tallakSaNaM coktaM prAk // 30 // atha mAne mRdumudAhartumupakramate-mAne ityAdinA / mAne Agrahe / mRduH komalA / yathA-'sA patyuH.. ityAdau /
Page #150
--------------------------------------------------------------------------
________________ 140 sAhityadarpaNaH / [ tRtIya: 'sA patyuH prathamAparAdhasamaye sakhyopadezaM vinA, no jAnAti savibhramAGgavalanAvakroktisaMsUcanam / svacchairacchakapolamUlagalitaiH paryyastanetrotpalA bAlA kevalameva roditi luThallolAla kairshrubhiH|| 31 // ' samadhikalajjAvatI yathA- 'datte sAlasamantharaM... ' ityatra zloke / atra samadhikalajjAvatItvenApi labdhAyA rativAmatAyA vicchittivizeSavattayA punaH kathanam / atha madhyA 104 madhyA vicitrasuratA prarUDhasmarayauvanA / ISatpragalbhavacanA madhyamavrIDitA matA // 84 // 'sA prakrAntavarNanA / bAlA bAlasvabhAvA nAyiketyarthaH / patyuH / prathamAparAdhasamaye prathamaH prathamaM jJAto'sAvaparAdhastasya samayo'vasarastasminniti tathokte / atra satisaptamI / sakhyopadezaM sakhIkarttRkopadezam / sakhyA opadezaH AsamantAdupadeza ityopadezastaM tathA / yadvA- sakhyAH karmeti sakhyam / 'sakhyuryaH / ' 5 / 1 / 126 iti yaH / sakhyamevopadeza iti taM tathoktam / sakhIkarmAbhinnamupadezamityarthaH / yadvA- sakhyA bhAvaH sakhyam / tena sakhyena ( sakhItvena ) ya upadezastam / vinA / savibhramAGgavalanAvakroktisaMsUcanaM savibhramamaGgavalanAvakroktisaMsUcanamiti tat tathoktam / vibhrameNa sahavarttataiti savibhramaM yathA bhavettatheti bhAvaH / aGgasya bhrukuTayAdervalanA ( svAbhiprAyAviSkaraNArtham ) cAlanamityaGgavalanA / asau ca vakroktayastAbhiH saMsUcanamiti tattathoktam / yadvA-sakhyA / vinA / sakhyA abhAvAditi bhAvaH / savibhramAGgavalanAvakroktisaMsUcanaM tadabhinnamityarthaH / upadezam / iti / nonaiva / jAnAti / svacchaiH / acchakapolamUlagalitairacchA aJjanapatraracanAvyapagamAnnirmalau yau kapolau tayormUla tena galitAstaistathoktaiH / rodanAdhikyaM sUcayitum 'acche'ti vizeSaNam / luThallolAlakailuThanto lolA alakA yatra taistathoktaiH / azrubhiH / paryyastanetrotpalA paryaste andhIbhUte vyAkule vA netrotpale yasyAH sA tathoktA / kevalam / roditi duHkhaM nivedayate / eva na tvanyat kopanidarzanaM janayatIti bhAvaH / idaM ca padyamamaruzataka - stham / atra zArdUlavikrIDitaM chandaH, tallakSaNaM coktaM prAk // 31 // ' atha samadhikalajjAzIlAmudAhattumupakramate - samadhikalajjAvatItyAdinA / samadhikalajjAvatI / yathA / ' datte sAlasamantharaM... ' ityatra / zloke / ' udAhRta' iti zeSaH / nanu nitAntamadhikA lajjA rateH pratikUleti' ratau vAmetyanenaiva samadhikalajjAvatyA grahaNe siddhe kimarthamidamudAharaNamityAzaGkayAha- atretyAdi / atra / samadhikalajjAvatItvena / api / labdhAyA upapannAyAH / rativAmatAyA ratau vAmatAyAH / rativicchittivizeSavattayA rateviMcchittivizeSazcamatkAra vizeSa ityasAvasyAmastIti tasyAstathAbhUtAyA bhAvastatA tayA tathoktayA / punaH / kathanam / evaM mugdhAM nirvarNya madhyAmapi tathaiva nirvarNayitumupakramate - athetyAdinA / atha / madhyA nAtimugdhA nAtiprauDhetyevaM madhyamatayA yauvanaM madanavikAraM cAviSkurvANA nAyiketyarthaH / varNyate - 104 madhyA.. ityAdineti zeSaH / 104 vicitrasuratA vicitramananyasadRzaM surataM vihAravizeSo yasyAH sA tathoktA / prarUDhasmarayauvanA prade mugdhA'pekSayA saprakarSamAvirbhUte smarayauvane yasyAH sA tathoktA / smarazca yauvanaM ceti smarayauvane / tathA ca - prarUDhasmarA prarUDhayauvanA ceti niSkRSTo'rthaH / ata eva - ISatpragalbhavacaneSat kiJcit mugdhA'pekSayotkRSTatvAtprauDhApekSayA ca nyUnatvAnnAtyantamiti yAvatpragalbhaM vacanaM bhASaNaM yasyAH sA tathoktA / tathA madhyamavrIDitA madhyamaM nAtizayitaM nApi tirohitaM vrIDitaM vrIDA yasyAH sA tathA / atra bhAve ktaH / madhyA / matA ' pUrvAcAyyai ' riti zeSaH / evaM ca - vicitrasuratA, prarUDhasmarA, prarUDhayauvaneSatpragalbhavacanA tathA yA madhyamatrIDitA sA madhyA mateti niSkaSTam / atra zlokachandaH / tallakSaNaM coktaM prAk // 84 //
Page #151
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / vicitrasuratA yathA 'kAnte ! tathA kathamapi prathitaM mRgAkSyA, cAturyamuddhatamanobhavayA rateSu / tatkUjitAnyanuvadadbhiranekavAraM ziSyAyitaM gRhakapotazatairyathA'syAH // 32 // ' prarUDhasmarA yathA'traivodAharaNe / prarUDhayauvanA yathA mama 'netre khaJjanagaJjane sarasijapratyarthi pANidvayaM, vakSojau karikumbhavibhramakarImatyunnatiM gcchtH| kAntiHkAzcanacampakapratinidhirvANI sudhaaspndinii,smerendiivrdaamsodrvpustsyaaHkttaaksscchttaa||' atrAhaH-'madhyA yathA.. "svApe priyAnanavilokanahAnirekha svApacyutau priyakaragrahaNaprasaGgaH / itthaM saroruhamukhI paricintayantI svApaM vidhAtumapi hAtumapi prapede // iti / atha madhyAmudAhartamupakramate-vicitra..ityAdinA / vicitra suratA tatsvarUpA madhyA nAyiketi bhAvaH / yathA-'kAnte..' ityatreti zeSaH / 'he kAnte sundara ! nAyakamanoharaNakSame ! iti yAvat / uddhatamanobhavayoddhata utkaTo manobhavaH kAmo yasyAstayeti tathAbhUtayA / mRgAkSyA mRgasyevAkSiNI netre yasyAstatheti tthoktyaa| rateSu ramaNeSu lakSaNayA tavyatikareSviti yAvat / atra bahuvacanaM kapotAnAM tathA'dhyayanayogyatAM sUcayatIti bodhyam / bhAve ktaH / tathA tena prakAreNa / . kathamapyatyavahitatveneti bhAvaH / caatrym| caturAyA bhAva iti tathoktam / prathitaM khyApitam / yathA yena prakAreNa / tatkUjitAni tAnyeva kUjitAni bhaNitAnyavyaktazabdavizeSA iti tAni tathoktAni / anekavAramasakRt / aneke vArA avasarA yatra (karmaNi) iti yathA bhavettatheti bhAvaH 'vAraH sUryyAdidivase vaaro'vsrvRndyoH| kubjavRkSe hare dvAre vAraM madhyasya bhAjane ||'iti vizvaH / anuvadaddhistaduttaraM tathaivoccaradbhiH / potazatairgahasya kapotazatAni taiH / atra zatapadaM tadagaNitatvabodhanArtham / asyAH / ziSyAyitaM ziSyavadAcaritam / idaM padyaM zRGgAratilake / atra ca vasantatilakaM chandaH, tallakSaNaM coktaM prAk // 32 // ' prarUDhasmarAyA apyetadevodAharaNamityAzayenAha-prarUDhasmarA / ythaa| atrAsmin / ev| udAharaNe 'vicitrasuratAyA' iti zeSaH / tathA ca-'kAnte...'ityasmin vicitrasuratA yathA varNitA tathA prarUDhasmarA'pItyubhayoretadudAharaNamiti niSkRSTam / atha prarUDhayauvanAmudAhartumupakramate-prarUDhayauvanetyAdinA / prarUDhayauvanA / ythaa| mama granthakartuH / 'netre...'ityAdau / 'khaJjanagaJjane khaJjanasya khaJjarITasya pakSivizeSasya, lakSaNayA tannetrayorgaJjanaM zabdo lakSaNayA pratyAkhyAnaM yAbhyAM te tathokte / yadvA-khaJjanasya gaJjane pratyAkhyAyake iti tathokte / 'khaJjarITastu khaJjanaH / ' ityamaraH / 'gaji' zabdArthaH / gaJjayata iti gaJjane, galata iti vA gajane / gaJjanazabdasya hi prsiddhistirskaare| netre sta iti zeSaH / sarasijapratyarthi sarasijayoH kamalayoH pratyarthi vairi khamahinA tiraskArakamiti yAvat, iti tathoktam / pANidvayaM hastayugalam / astIti zeSaH / vakSojau vakSaso jAyate iti tathoktau, kucAvityarthaH / karikumbhavibhramakarI kAraNaH kumbhau mUrdhAzavizeSau tayorvibhramaH sAdRzyapratyAyanaM, tayoH karI tAM tathoktAm / atyunntim| gacchataH prtipdyte| kAzcanacampakapratinidhiH kAJcanacampakayoH kAJcanacampakasya vA pratinidhistulyasvarUpatvena sthAnamApanneti tathoktA / svacchapItatayA kAJcanasya, mArdavasaMvalitatayA ca campaka (puSpa) syAnukAriNIti bodhyam , yadvA-kAzcanavaNetaracampakasAdRzyaparihArAya kAJcaneti viziSyAbhidhAnam / kAntiH shobhaa| astIti zeSaH / sudhAspandinI sudhAmamRtaM spandayituM zIlamasyA astIti tathoktA / 'sparddhinIti pAThe tu-sudhAyAH spardhinI tiraskAriNItyarthaH / vANI bhASaNam / tathA-tasyAH / 'nAyikAyA' iti zeSaH / smerendIvaradAmasodaravapuH smeraM praphulaM yadindIvaraM nIlakamalaM tasya sodaravapuHsadazIti tathoktA / sodarAyA iva vapurlakSaNayA svarUpaM yasyAH seti sodaravapuH / kaTAkSacchaTA kaTAkSayozchaTA zobhAvizeSaH, 'dhAre ti tu tarkavAgIzAH / astIti zeSaH / atra zArdUlavikrIDitaM chandaH, tallakSaNaM coktaM prAka // 33 // '
Page #152
--------------------------------------------------------------------------
________________ 142 saahitydrpnnH| [ tRtIyaH evamanyatrApi / atha pragalbhA-- 105 smarAndhA gADhatAruNyA samastaratakovidA / ___ bhAvonnatA darabrIDA pragalbhAkrAntanAyakA // 85 // smarAndhA yathA'dhanyA'si yA kathayasi priyasaGgAme'pi vizrabdhacATukazatAni ratAntareSu / nAvI prati praNihite tu kare priyeNa sakhyAHzapAmi yadi kizcidapi smarAmi // 34 // ' ISatpragalbhavacanAdekhdAharaNamapyevamityAha-evaM yathA lakSaNAnusAreNAtra vicitrasuratAdistatheti bhAvaH / anyatrodAharaNAntare / api| ISatpragalbhavacanAyA madhyamatrIDitAyAzca vyavasthohyeti bhaavH| atra tarkavAgIzAH-'yathA"subhaga! kurabakastvaM kiM mamAliGganotka: kimu mukhamadirecchu: kesaro no hRdisthaH / tvayi niyatamazoke yujyate pArAtaH priyamiti parihAsAtpezalaM kAcidace // ," "kiJcidAkuJcayatyAsyaM mandahAsAtisundaram / daramudritanetrAntA ambatIze nitambinI // " iti|' atha pragalbhAM vakIyAM nAyikA varNayitumupakramate-athetyAdinA / atha madhyAvarNanAnantaram / pragalbhA varNyate-105 'smarAndhA..' ityAdinA / 105 smarAndhA smaraH kAmastenAndhA lakSaNayA'ndhasadRzI sthAnAsthAnasamayAsamayAdisamIkSaNAyogyeti yAvat, iti tthoktaa| gADhatAruNyA gADhaM pUrNa tAruNyaM yasyAH seti tathoktA samastaratakovidA samastAnyanulomavilomAdi yAvadbhedAni yAni ratAni suratAni teSAM kovidA paNDiteti tthaabhuutaa| 'san sudhIH kovido budhH|' ityamaraH / bhAvonnatA bhAvenAbhiprAyeNonnatA prAdhAnyaM prApteti tathoktA / 'bhAvaH sattAsvabhAvAbhiprAyaceSTA''tmajanmasu / ' ityamaraH / daravIDA dareSad brIDA lajjA yasyAH sA tathoktA / 'darAvyayaM manAgarthe ' iti medinii| iyameva svalpavrIDetyapi vyapadizyate / AkrAntanAyakA''krAnto vazIkRto nAyako yayA sA tathoktA / pragalbhA prauDhA nAyikA / 'mate'ti shessH|| 85 // atha tatra tAvatsmarAndhAmudAhartumupakramate-smarAndhetyAdinA / smraandhaa| 'pragalbhAnAyike 'ti zeSaH / yathA-dhanyA.. ityAdau / 'he sakhi ! dhanyA kRtpunnyaa| asi 'sA tva' miti shessH| yaa| priyasabhame priyasya prANapriyasya saGgamastasmiMstathokte / 'satI'ti shessH| ratAntareSu ratAnAM suratAnAmantarANi madhyAni teSu tathokteSu / api kiM punaranyadA / vizrabdhacATukazatAni vizrabdhA ye cATukAH priyavacanAni teSAM zatAni tAni tathoktAni / 'cATukaH priyavAk cATuH puMsi premakathA striyAm / ' iti gopaalH| kathayasi / priyeNa prANanAthena / tu punaH / nIvIM kaTibandhanagranthim / prati netumiti zeSaH / kare praNihite pra-ni-dhA-ktaH / ydi| kiJcit / apiH| smarAmi / 'tI'ti zeSaH / sakhyAH / atra sambandhamAtravivakSayA sssstthii| zapAmi zapaM (zapathaM) karomItyarthaH / 'sarvaprAtipadikebhyaH kvivvaa|' iti / anyathA 'zapa upAlambha' ityAtmanepada syApattiH / idamabhihitam-priyasaGgama evAlaukikAhAda etAdRzaH, yena tanmantharatayA kimapi na vaktuM zakyaM, kiM punA rateSu, tatrApi tatteSAM madhye eva, na tvAdAvante veti tAnitAni yadvISi tannitAntamAzcaryam, mama tu nIvI prati netuM priyeNa praNihite kare praNidhAnaviSayIkRta eva natvarpite na kiJcidapyahaM smarAmi kiM punazcATUn prastotuM pArayAmIti tavaiva zapathapUrvakaM pratijAne / iti / idaM vijakAyAH padyam / sakhInAM madhye suratAvasare bAhyakathAlApinImuddizyopahasantyAH kasyAzcidiyamuktiH / atra ca vasantatilakaM chandaH, tallakSaNaM coktaM prAka // 34 // ' 1 'sakhya' iti pAThe tu 'dhanyA'sti yA kathayatI' tyAdyapAde paThitavyam, anyathA 'sakhI'ti paThitavye 'sakhya' iti pATho'yukta eva syAt /
Page #153
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / 143 gADhatAruNyA yathA"atyunnatastanamuro,nayane sudIghe, cakre bhruvA, vatitarAM, vacanaM vratIpi / madhyo'dhikaM tanu-ranUnagurunitambo mandA gatiH kimapi cAdbhutayauvanAyAH // 35 // " samastarasakovidA yathA"kvacittAmbUlAktaH kvacidagurupaGkAGkamalinaH, kvaciccUrNodgArI, kvacidapi ca saalktkpdH| valIbhaGgAbhogairalakapatitaiH zIrNakusumaiH, striyAH sarvAvasthaM kathayati rataM pracchadapaTaH // 36 // " bhAvonnatA yathA-- gADhayauvanAmudAharati-gADhatAruNyA gADhaM ghanIbhUtaM pUrNarUpeNa vartamAnamiti yAvat, tAruNyaM yauvanAvasthA yasyAH seti tathoktA / 'pragalbhA nAyike' ti zeSaH / yathA "addhatayauvanAyA adbhutaM pUrNatayA ( sarvatobhAvena ) vartamAnatayA vismayAvahaM yauvanaM yasyAstasyAH / ataevaatyannatamtanamatyantamunnatau stanau yatreti tathoktam / uro vakSaHsthalam / sudIrgha atyntmaayte| nayane netryuglm| vake kuTile / bhruvI bhrkuttii| tato bhruvorpekssyaa| api / vacanambhASaNam / vacanavipariNAmena 'vakra'miti yojyam / adhikam / tanuH sUkSmaH / 'tanuH kAye tvaci strI syAtridhvalpe virale kRze' iti medinii| madhyo madhyabhAga udaramiti yAvat / 'madhyama cAvalagnaM ca madhyo'strI'-tyamaraH / anUnagurunauno nyUna ityanUnaH tAdRzo'sau gururiti tathoktaH / 'hInanyUnAvanagA vityamaraH / nitambaHkaTipazcAdbhAgaH / kimapi anirvacanIyamatyantamiti yAvat / idaM kriyAvizeSaNam / ca / mandA savilAsA gatirgamanam / padyamidaM dhanikasya / vasantatilakaM vRttam, talakSaNaM coktaM prAk // " - samastaratakovidAmudAharan tasyAH / zayyApracchadapaTavarNanamiSeNa vividhasuratAbhijJatvaM prakaTayati-samastaratakovidA samastAni lakSaNayA'nekavidhAni yAni ratAni suratAni teSAM kovidA paNDitA catureti yAvat / "ja sudhI: kovido budhaH / " ityamaraH / yathA "kvacita kasmiMzcidaMze / tAmbalAktastAmbUlena lakSaNayA carvitAvaziSTanAdharatAmbUlarAgeNAkto raJjita iti tathoktaH / etenAdhovadanAyA UrvottambhitanitambAyA mArjArasurataM sUcitam / kvacittato'parasminnaMze / agurupaDrAmalino'guruNa: kAlAguru vandanasya payodharayugalopari carcitasya zramAmbuzavalitatayA''rdratAM gatasya tasyeti yAvat paGkastasyAGkAzcihnAni tairmalinaH zyAmatAM nItaH / etenAdhovadanAyAH samabhAvena sthitAyA dhenusurataM sUcitam / kvacittadubhayato'parasminnaze / cUrNodvArI cUrNAni svabhAvasurate lajjArakSA''dyartha dIpanirvApaNArthoM tkSiptAni surabhitAni dravyANi udgirati lakSaNayA tathA lakSyamANa iti bhAvaH / etena svAbhAvikasurataM sUcitam / kvacit ebhyo'pyaparasminnaze / ca / sAlaktakapadaH sAlaktakAni, alaktakena saha vartante iti tathAbhUtAni alaktakarAgaraJjitAnIti yAvat padAni lakSaNayA tannyAsacihnAni yatra tathoktaH / etena saGkacitacaraNayugalAyA uttAnasthitAyAH surataM sUcitam / api / idaM vailakSaNyaM sambhAvayati / valIbhAbhogavalIbhistrivalIbhiH lomarekhAvizeSairiti yAvat, ( kRtA ye) bhaGgA vicchittayasteSAmAbhogAH paripUrNatvAni taistathoktaH / 'bhaGgastaraGge bhede ca rugvi zeSe parAjaye / kauTilye bhayavicchittyoH ' iti haimaH / "Abhoga: pripuurnntaa|" ityamaraH / "itthambhUtalakSaNe" 2 / 3 / 21 'iti tRtIyA / evaM ca valIbhaGgAbhogairupalakSita ityarthaH / 'kvacit' iti zeSaH / etena adhovadanasamabhAvasthitAyAH zayyA''staraNe udarasthavalItrayacihnasambhavAt suratavizeSaH sUcitaH / tathA-alakapatitaH alakebhyazcUrNakuntalebhya: patitAni skhalitAni taistathoktaiH / "alakAdacUrNakuntalAH / " ityamaraH / zIrNakusumaiH zIrNAni suratAvasare vimadenetastataH parikSiptAni yAni kusumAni puSpANi taiH / "upalakSitaH" iti zeSaH / atrApi 'itthmbhuutlkssnne|' 2 / 3 / 21 iti tRtiiyaa| etena-nAyakopari sthitAyA adhovadanAyA alakebhyaH kusumaskhalanasambhavAt puruSAyitaM surataM sUcitam / pracchadapaTaH zayyAstaraNavastram / 'nicola: pracchadapaTaH / ' ityamaraH / striyA nAyikAyAH / sarvAvasthaM sarvA yAvatprakArA avasthAH svarUpANi yasya tat / rataM suratam / kathayati sUcayati / amaruzatakasyedaM padmam / idaM ca kasyAzcit prAtarAstaraNaM pazyataH kasyApi vacanam / atra zArdUlavikrIDitaM vRttaM tallakSaNaM coktaM prAk // " bhAvonnatAmudAharati-bhAvonnatA bhAvaizceSTAvizeSairunnatA jyeSTheti tathoktA / yathA
Page #154
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAhityadarpaNaH / [ tRtIya: 'madhuravacanaiH sabhrUbhaGgaiH kRtAGgulitarjanai, rabhasaracitairaGganyAsairmahotsavabandhubhiH / asakRdasakRtsphArasphArairapAGgavilokitai, stribhuvanajaye sA paJceSoH karoti sahAyatAm // 37 // ' dara (svalpa ) vrIDA yathA- 'dhanyA'si yA kathayasi... ' ityatraiva / AkrAntanAyakA yathA, - 'svAmin ! bhaGgurayAlakaM satilakaM bhAlaM vilAsin ! kuru, prANeza ! truTitaM payodharataTe hAraM punaryojaya / ityuktvA suratAvasAnasamaye sampUrNacandrAnanAspRSTA tena tathaiva jAtapulakA prAptApunarmohanam // 38 // madhyApragalbhayorbhedAntarANyAha 144 sA prakRtavarNanA nAyikA / madhuravacanaimiSTeH komalairvacanaiH / tathA sabhrUbhaGgaiH bhruvorbhukuTayorbhaGgaH kauTilyaM tena saha vartante iti tathoktaiH / kRtAGgulitarjanaiH kRtAnyaGgulitarjanAni yatra taiH / aGgulibhistarjanAnItyaGgulita rjanAni / rabhasaracitaiH rabhasaH pramodastena racitAstaiH / ' rabhaso vegaharSayoH ' / iti vizvaH / mahotsavabandhubhirmahotsavasya nAyakacittAntaHpramodAdhAnasya bandhavo lakSaNayA tadvatsahAyakAstariti bhAvaH / aGganyAsairaGgAnAM caraNAdInAM nyAsAstaiH / tathA-asakRdasakRdvAraMvAram / sphArasphAraiH / atra vIpsAyAM dvitvam / tathA ca - ativipulairityarthaH / 'sphArastu spharakAdInAM budbude vipule'pi ca' iti hemacandraH / apAGgavilokitairapAGgena netrAntena vilokitAni vilokanAni tai: / 'apAGgI nayanasyAnte syAccitrakapradhAnayoH / ityajayaH / atra "kartRkaraNayostRtIyA / " 2 / 3 / 18 iti sUtreNa sAdhane tRtIyA / tribhuvanajaye tribhuvanasya jayastatra / 'kartavya' iti zeSaH / paJcaSoH paJceSavo bANA yasya tasya, kAmadevasyetyarthaH / kAmasya paJceSavastu 'unmAdanastApanazca zoSaNa: stambhanastathA / sammohanazca kAmasya pazca prakIrttitAH // ityuktA avagamyAH / sahAyatAM prAbalyAdhAnam / karoti / zRGgAratilakasyedaM padyam / atra hariNI chandaH, talakSaNaM ca yathoktam- 'hariNI nsau no slo gRtusamudraRSayaH / ' iti // 37 // ' dara (svalpa ) - vrIDAmudAharati, daravrIDA / yathA - 'dhanyA'si yA kathayasi ... // ' ityatra / 'udAhRte padya' iti zeSaH / eva 'jJethe 'ti zeSaH / atra hi vakrayAH suratAvasare sarvathA vismaraNoktarlajjAyAH svarUpatvam / iti bodhyam / athAkrAntanAyakAmudAharati AkrAntanAyakA''krAntaH suratAnandAnubhAvanena vazIkRto nAyako yayA seti tathotA, pragalbhA nAyiketyarthaH / yathA 'svAmin! alakaM kezam / bhaGguraya bhaguraM kuru / kuTilatAsampAdanena zobhA nayeti bhAvaH / ' bhaGguraM kuTile bhane' iti gopAlaH / he vilAsin ! bhAlaM lalATam / 'bhAlo lalATaM niTila' miti gopAla: / he prANeza ! prANAnAmIzo nAtha iti tatsambuddhau tathokta ! truTitaM khaNDitamityarthaH / hAraM muktA''bharaNam / 'hAro muktAvalI' tyamaraH / punaH / payodharataTe payodharayoH kucayostaTaM tatra taduparItyarthaH / yojaya saMyojaya / itItyevam / suratAvasAnasamaye suratasyAvasAnamantastasya samayastatra / uktvA 'sthite 'ti zeSaH / sampUrNacandrAnanA sampUrNa: SoDazakalAbhiH pUrNo'sau candrastasyaivAnanaM yasyAH seti tathoktA / sampUrNacandrasAmyAbhidhAnenAbhidhAsyamAna mohopasthitairyogyatvaM vyajyate / tena prANazenetyarthaH / spRSTA karakamalAdinA sparzaviSayIkRtA / tathA 'yathA pUrva muratAvasare' iti zeSaH / eva na tvanyathA / punaH / 'anubhUtameva tat kimapIti zeSaH / mohanaM moham / bhAve lyuT / prAptA prAptavatItyarthaH / idaM padyaM zRGgAratilake kasyA api svAtmani nitAntamanuraktaM nAyakaM pratyuktiparam / zArdUlavikrIDitaM ca cchandaH, talakSaNaM coktaM prAk // 38 // ' atha siMhanirIkSaNa yena madhyApragalbhayorbhedAntarANi vaktuM pratijAnIte - madhyApragalbhyomaMdhyAyAH pragalbhAyA zratyarthaH / bhedAntarANyanye niruktebhyo vicitrasuratAdibhyo bhinnA bhedA iti tAni tathoktAni / Aha ityAdinA
Page #155
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / 106 te dhIrA cApyadhIrA ca dhIrAdhIrota SAvidhe / te mdhyaaprglbhe| tatra--- 107 priyaM sotpAsavakotyA madhyA dhIrA dahedvaSA // 86 / / dhIrAdhIrA tu ruditai-radhIrA paruSoktibhiH / tatra madhyA dhIrA yathA--- 'tadavitathamavAdIryanmama tvaM priyeti, priyajanaparibhuktaM yad dukUlaM ddhaanH| Aha-106 te ityAdineti zeSaH / 106 te madhyApragalbhe ityrthH| dhIrA dhairyvtii| ca / api / adhIrA dhairyhiinaa| c| dhIrA'dhIrA kiJciddhairyavatIti bhAvaH / itItyevam / SaDavidhe 'mate' iti zeSaH / idamabhihitam-madhyA dhIrA, madhyA'dhIrA, madhyA dhIrAdhIrA ceti trayo madhyAyA bhedAH, evaM pragalbhA dhIrA, pragalbhA'dhIrA, pragalbhA dhIrAdhIrA ceti punaH pragalbhAyAH, sammilitAnAM caiSAM SoDhatvaM nirvicikitsitam / kArikA'rthakAThinyaparihArAyAha-te 'ityasyeti zeSaH / madhyApragalbhe 'ityartha' iti zeSaH / iti / atha tatra tAvatrividhAyA madhyAyAH pRthakpRthakkrayA'bhidhAnena svarUpapArthakyaM jJApayitumupakramate-tatretyAdinA / tatra tayoH SadhiyormadhyApragalbhayormadhya ityarthaH / 107 mdhyaa| dhIrA / 'nAyike 'ti zeSaH / ruSA roSayatIti tathoktA, 'igupadhajJAprIkiraH kaH / " 3 / 11135 iti kaH / ata eva vivRtaM 'ruSeti kartRvizeSaNam / ' iti / yadvA-sAdhane tRtiiyaa| yadvA-' itthambhUtalakSaNe / '2 / 3 / 21 iti tRrta yA, tathA ca-ruSyata iti ruTa, tayA lakSitetyarthaH / atra bhAve sampadAditvAt vip| ' kopakrodhAmarSaroSapratighArudhau striyau / 'ityamaraH / atrAntya eva pakSo jyAyAn, anyathA'syA roSakatatvaM svAbhAvyenopapadyateti bodhyam / sotprAsavakroktyA sAkSepayA vakroktyetyarthaH / utprAsanamutprakSepaNamutprAsaH / utpra-asu-kSepaNe ityasmAda bhAve ghaJ / utprAsena saheti, sotprAsA'sau vakroktistayeti tthoktyaa| 'utprAsaH parihAse syA' diti gopAlaH / priyN| dahalakSaNayA dahedivetyarthaH // athaivam dhIrA'dhIrA / madhyA ruSA (ruSTA satI) iti pUrvato'nveti / tu / ruditai rodanai rodanapradhAmaicobhiriti yAvat / 'priyaM dahe' diti pUrvato'nveti / adhiiraa| 'madhyA ruSA ( ruSTA satI)' iti pUrvato'nveti / paruSoktibhiH / 'priyaM dahe' diti pUrvato'nveti // 86 // idamavaseyam-madhyAyAH pragalbhAyA api vA ruSTatvaM mAnAvasara eva, mAnazca patyuH paragAmitvabodhikA ceSTA / tatra madhyA dhIropahAsena vakroktayA vA kopaM vyanakti, ata evAsyA na paruSoktirna vA ruditam, adhIrA madhyA ruSThA satI paruSoktyA kopaM vyanakti, ata evAsyA adhIratvam , dhIrAdhIrA punarmadhyA sTA satI ruditapradhAnacobhiH kopaM vyakti, ata evAsyAstadubhayAntarAlAvasthAtvam / iti / athAtra taavdaadyaamudaahrtumupkrmte-ttretyaadinaa| tatra tAsu trividhAsu mdhyaanaayikaasu| mdhyaa| dhIrA / 'kaSTA satI'ti zeSaH / yathA-'tadavitatha... ityaadau| / 'tvaM 'pariNIte'ti shessH| mama 'pariNetu yakasyeti zeSaH / priyA premAspadam / 'asI'ti zeSaH / 'priyo vRddhayauSadhau huve dhava' iti haimaH / itItyevam / yat / 'mAmuddizye ti zeSaH / avAdIH / tat / avitathaM na vitathaM mithyeti tathoktaM, satyamityarthaH / vastutastu na vitathaM mithyA yasmAttAdRzam , atyantamasatyamityarthaH / tadevIpapAdayati-yad yata ityarthaH / ata eva nAtra punaruktiH, / priyajanaparibhuktaM priyajanena paribhuktamiti tattathoktam / priyajanazcAhameveti solaNThanoktiH, priyajanena na tu mayeti tu satyoktiH / dukUlaM kSaumamaMsopari nidheyaM vastramityarthaH / 'kSaumaM dukUla' mityamaraH / dadhAno dadhadityarthaH / 'vasAna' iti pAThe tvAcchAdayannityarthaH / dhAnaH zAnac / etena 19
Page #156
--------------------------------------------------------------------------
________________ saahitydrpnnH| [tRtIyaHmadadhivasatimAgAH kAminAM maNDanazrIvrajati hi saphalatvaM vallabhAlokanena // 78 // ' madhyaiva dhIrAdhIrA yathA 'bAle ! nAtha !, vimuJca mAnini ! ruSaM, roSAnmayA kiM kRtaM, khedo'smAsu. na me'parAdhyati bhavAn sarve'pagadhA mayi / tatki rodiSi gadgadena vacasA?, kasyAgrato rudyate, nanvatanmama, kA tavAsmi, dayitA, nAsmItyato rudyate // 79 // ' tattathAvAditvaM saGgacchate / madadhivasarti mama (priyajanasya, vastutaH-khapriyajanasaubhAgyasUcanena durbhagAyamAnatA prati neSyamANAyAH) adhivasatiradhivAsastAm / adhivAsaH pradhAnagRhaM, vastuta:-kathamapi samayApayApananiketanamityarthaH / 'adhivAso mukhyagRhe rahaHsthAne ceti gopAlaH / AgAH prAptavAnasi / ahameva tava priyA, ata eva mayA bhuktatyaktaM dukUlaM mama prItyai maniketamupeto'si, vastutastu-nAhaM tava priyA, kathamanyathA'nyayA bhuktatyaktaM dukUlaM paridhAyApi tasyAH priyatvaM saubhAgyaM ca sUcayituM mAmekAntavAsena kathamapi samayaM yApayantImapi duHkhAkarttamupeto'si, tatra tava prItiniLalIketi bhAvaH / etadeva spaSTayati-hi yataH-kAminAM kAmavazaMvadAnAmityarthaH / ata eva tathA''caraNaM sthAne iti sUcitam / maNDanazrIrmaNDanasya tAdazadukUlAdinA prasAdhanasya zrIH zobheti tathoktA / vallabhAlokamena valabhAnAM preyasInAmAlokanaM tena / mAdazInAmAlokaneneva, tAdInAM tu saGgadAnena saubhAgyArpaNeneti bhAvaH / evaM ca-mAmAlokitumva tavAgamanam , anyathA kimetayA mayeti sUcyate / saphalatvaM kRtakAryatvam / vrajati / 'kAmino hyalatyAtmAnaM nAyikA AlokayituM paribhramanti / iti svabhAva evaiSAmiti tAtparyam / atra sambuddhayabhAvo nitAntaM sthAne, ata eva kAntAyAH kAntaviSayakakopAbhivyaktiH, tatazca kasyAzcidaparasyA dukUlaM vasAnaM kAntaM prati tatpAraNItAyA nAyikAyAH solluNThanamuktiriyam , asyAzca dhIrAtvam / tathAhi-nAhaM pariNItA'pi priyAtvena pratijJAtA'pi tava nirmalIkamabhimatA priyA, priyA tu saiva yasyA dukUlaM vasAnaH khAM maNDanazrIM manyase, atassaiva prasatsyati, nAham , atrAgamanaM tu:-yadi tvamapi mama priyA'bhaviSyastarhi tavApi tasyA ica dukUlAdinA kRtakRtyo'bhaviSyamiti parasyAmanurAgaM sUcayitvA mAM paraM santApayitumeveti niSkRSTam / padyamidaM zizupAlavadhasya, atra ca mAlinI chandaH, tallakSaNaM yathoktam'nanamayayayuteyaM mAlinI bhogilokaiH|' iti // 78 // atha dvitIyAmudAhartumupakramate-madhyavetyAdinA / 'he bAle kAnte ! 'bAlA truTistriyoH / iti medinii| (iti kaantsyoktiH)| he nAtha prANanAtha ! (iti kAntAyA uktiH) / he mAnini! 'nAhaM patyA rasye ityabhimAnavatItyarthaH / ruSaM krodhaM 'nAhaM patyA raMsya'ityAgrahamUlabhUtAbhimAnajanyaniSThuratAmiti yAvat / vimuzcaikapadaM tyaja (iti kAntasyoktiH) / mayA'bAlayeti zeSaH / roSAdroSaM kRtvA / atra tyapo lope pnycmii| kim / 'tavAkArya miti zeSaH / kRtam (iti kAntAyA uktiH)| asmaasu| atra bahutvaM matkathanAnusAramavazyamanuSTheyamiti sUcanArtham / viSaye saptamI / khedaH 'kRtaH' iti liGgavyatyayena pUrvato'nveti / (iti kAntasyoktiH) / me mama / 'temayAvekavacanasya / ' 811 / 22 iti mayAdezaH / na naiva / bhavAn / aparAdhyati / yataH-sarve / apraadhaaH| mayi madviSayAH (iti kAntAyA uktiH) / tattarhi yadi nAhaM tavAparAdhaM vidadha ityarthaH / kiM kimartham / gaddena / vclaa| rodASa (iti kAntasyoktiH)? kasya / agrto'gre| rudyate 'mayeti zeSaH / ( iti kAntAyA uktiH)| nanu / mama / 'agrata' iti zeSaH / etat 'rudyate' iti zrAvaNaM pratyakSamityarthaH / (iti kaantsyoktiH)|kaa kiMsambandhA / tava / smyahamityarthaH / ( iti kAntAyA uktiH ) / dAyatA priyA / 'tvamasI'ti zaSaH / 'priya hRdyaM manohAri dayitaM vallabhaM trissu|' iti gopAla: / ( iti kAntasyoktiH ) / na naiv| 'tava dayite'ti asmi / ityata ityasmAt kAraNAt / 'eveti zeSaH / rudyate rodanaM kriyte| 'maye 'ti zeSaH / ( iti kAntAyA uktiH)| amajhazatakasya padyamidam / atra zArdUlavikrIDitaM vRttam , talakSaNaM coktaM prAk // 79 // '
Page #157
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / 147 iyamevAdhIrA yathA'sArddha manorathazataistava dhUrta ! kAntA saiva sthitA manasi kRtrimahAvaramyA / asmAkamasti nahi kazcidihAvakAza-stasmAtkRtaM caraNapAtaviDambanAbhiH // 80 // ' 108 pragalbhA yadi dhIrA syA-cchannakopAkRtistadA // 87 // ___udAste surate tatra darzayantyAdarAnbahiH // tatra priye| yathA-- 'ekatrAsanasaMsthitiH parihatA pratyudgamAddarata-stAmbUllAnayanacchalena rabhasAzlaSo'pi sNvinitH| atha tRtIyAmudAhartumupakramate-iyamityAdinA / iyaM mdhyaa| ev| adhiiraa| 'ruSA (ruSTA satI)' iti zeSaH / yathA-'sAI..' ityAdau / ! prprtaarnnctur| etena-mayi pAraNItAyAmanukUlAyAmapi na tavAnurAgaH, anurAgaH kila parasyAmeveti tava caritaM sthAne iti vyajyate / manorathazataiH / sAIm / tava / manasi |saa parakIyetyarthaH / eva na tvaham / kRtrimahAvaramyA kRtrimA na tu khata:siddhA ye hAvA vakSyamANalakSaNAH 'strINAM vilAsavivvokavibhramA lalitaM tathA / helA lIlalyamI hAvAH kriyAH jhaarbhaavjaaH||' ityamaroktAH zRGgArabhAvajAH kriyAstai ramyA ramaNIyeveti tathoktA / ntA sundarI / sthitA / nanu tvamapi mama manasi sthitaivAsIti cenetyAha-ihAsmiMstava mnsiityrthH| asmAkam / kazcit / avkaashH| nahi naiva / asti / tasmAt / caraNapAtaviDambanAbhizcaraNapAtena viDambanA anukaraNAni kSamAprArthivadAcaraNAnIti yAvat , tAbhistathoktAbhiH / adya yAvadyadaparAddhaM tatkSamApaya iti yaccaraNayoH praNipatya muhuH kSamAprArthivadanukaroSi teneti bhAvaH / kRtaM paryAptamitaH paraM vyarthamityarthaH / 'yugaparyAptayoH kRtam / ' ityamaraH / atra vasantatilaka chandaH, talakSaNaM coktaM prAk // 80 // yathA vA-'jAtaste nizi jAgaro mama punarnetrAmbuje zoNimA, niSpItaM bhavatA madhu pravitataM vyAghUrNitaM me manaH / bhrAmyadRGgaghane nikuJjabhavane labdhaM tvayA zrIphalaM paJceSuH punareSa mAM hutavahakrUraiH zaraiH kRntati // ' iti rasamajAm / atha trividhAyAH pragalbhAyAstisro vidhAH pRthakpRthakasvarUpeNa nirdeSTukAmaH prathamaM dhIreti prathamAM vidhAmeva nirdizati-508 pragalbhA...ityAdinA / 108 yadi yadA / pragalbhA / dhIrA / 'ruSA (eTA)' iti shessH| syAt / tadA / chantrakopAkRtizchannaH pihitaH kopo roSo yatra yayA veti, tathAbhUtA''kRtirlakSaNayA ceSTA'pi ysyaastthaabhuutaa| yadvA-channA kopAkRtiH kopasyAkRtiH kopasUcaka AkAro yasyAstathAbhUtA / bahirbAhyAt / AdarAmAdara(prema) hetukAn vyavahArAniti bhAvaH / darzayantI pratyakSatAM nayantI satIti bhAvaH / tatra tasmin kRtAgasi nAyaka ityarthaH / atra viSaye sptmii| tathA ca-tadviSayaka iti niSkRSTam / surte| atrApi viSaye sptmii| udAsta udAsInA bhvti| kArikAyAH kaThinAzaM vyAcaSTe-tatra 'ityasyeti zeSaH / priye |'ityrthH'iti zeSaH / iti / udAhartumAha-yathA-pragalbhA dhIrA ruSA (ruSTA ) satI-'ekatra...' ityAdau / 'dUrato dUrAt / pratyudgamAtpratyutthAnAt / ekatraikasmin sthAna'iti zeSaH / AsanasaMsthitirAsane (zayyopari) saMsthitiH (samyagupavezanam) iti tthoktaa| 'Asanena saMsthiti'rityeke, "ekatreti / ekasminnAsana AsanasthitirupavezanasambandhaH / ' iti tvAhustarkavAgIzAH ? parihatA'pAkRtA / tAmbalAnayanacchalena tAmbUlasya tAmbUlapatrasya lakSaNayA tAmbUlavITyA AnayanaM tasya tadeva vA chalaM teneti tathoktena / rabhasAzleSo rabhasena vegenaikapadaM haTheneti yAvat, harSeNa vA''zleSa AliGganamiti tathoktaH / 'rabhaso vegaharSayoH / ' iti vizvaH / api / saMvinitaH
Page #158
--------------------------------------------------------------------------
________________ 148 sAhityadarpaNaH / [ tRtIyaHAlApo'pi na mizritaH parijanaM vyApArayantyA'ntike, kAntaM pratyupacAratazcaturayA kopaH kRtaarthiikRtH|| 81 // 109 dhIrA'dhIrA tu solluNTha-bhASitaiH khedayatyamum // 88 // amuM naaykm| yathA mama'analaGkato'pi sundara ! harasi mano me yataH prasabham / kiM punaralaGkRtastvaM samprati nakharakSataistasyAH // 82 // ' 110 vrjyettaaddydnyaaanyaa'dhiiraa| yathA-'zoNaM vIkSya mukhaM..' ityatra / atra ca sarvatra 'ruSe' tynuvrtte| samyak pratiruddhaH / atra'tat karoti tadAcaSTe' iti Nica , tataH niSThAyAM ktaH / parijana sevakAn / antike samIpe / 'nAyakasyeti shessH| vyApArayantyA tattatkArtheviti zeSaH / AlApaH sambhASaNam / api / na naiva / mizritaH 'pratyAlApene'ti zeSaH / evam-kAntaM nAyakam / pratyupacArataH pratyupacArAt / upacAraH sevAyai tattatkarmAnuSThAnam / cturyaa| kopaH paranAmikAgamanacihnAvagamajanyaH krodhaH / kRtArthIkRtaH saphalatAM niitH| 'sambhogapratirodhene'ti zeSaH / tenaiva kAnto vazIkRta iti vivRtikArAH / amaruzatakasyedaM padyam, atra zArdUlavikrIDita chandaH, tallakSaNaM coktaM prAk // 81 // atha dhIrAdhIrAyAH pragalbhAyA ruSA (ruSTA)tve svarUpaM lakSayati-109 dhIrA'dhIretyAdinA / 109 dhIrAdhIrA / tu 'pragalbhA ruSA (ruSTA) satI'ti zeSaH / solluNThabhASitaiH solluNThanAni (priyavadbhAsamAnAnyapriyANi ) yAni bhASitAni tairiti tathoktaiH / ama nAyakam / khedayati khinnamanaskaM krotiityrthH|| 88 // kArikAMzakAThinyaparihArAyAha-amum 'ityasyeti zeSaH / nAyakam / iti bhAvaH' iti zeSaH / udAhartamupakramate-yathetyAdinA / yathA / mama-'anala.. ityaadau| 'he sundara ! yato yasmAddhetoH / analaGkRto nAlaGkRta iti tathoktaH / api prasabhaM / balAditi bhAvaH / 'prasabhaM tu balAtkAro haThaH' ityamaraH / kriyAvizeSaNametat / me mama / manazcittam / harasi / kim / punaH / 'citra' miti shessH| yat-samprati / tasyAH / atra nAmAnullekhastannindanIyatvajJApanArthaH / nakharakSatairnakharANAM nakhAnAM kSatAnyAghAtAstaiH / 'nakho'strI nakharo'striyAm / ' ityamaraH / alaGkRto nitAntaM kRtacihnaH / tvam / 'prasabhaM mama mano harasI'ti zeSaH // atropagItizchandaH, tallakSaNaM coktaM prAk // 82 // atha pragalbhAyA adhIratve svarUpamAha-110 vrjyedityaadinaa| 110 anyA'dhIrA pragalbhA ruSopalakSitA satIti bhAvaH / varjayet svasaGgAda vyAvRttaM nAyakaM kuryAdityarthaH / tADayet 'pAdAghAtAdinA vA priya' miti zeSaH / kArikAyAH kAThinyaparihArAyAnyapadArthamAha-anyA 'ityas'ti zeSaH / 'adhiiretyrthH|' iti zeSaH / udAharati-yathA-'zoNaM vIkSya mukhaM...' ityatra 'udAhRte padya' iti zeSaH / atha pragalbhAyA api khakIyAyAzchannakopatvAdi saGgamayitumAha-atretyAdi / atraiSu 1.8 pragalbhA.. 150 varjaye...danyA 'ityukteSu sUtreSviti yAvat / ca / sarvatra / 'ruSA' iti / 'pada'miti zeSaH / anuvartate '108priya.. iti sUtrA'diti zeSaH / tathA ca-ruSopalakSite'ti kartavizeSaNatvena yojyamiti niSkRSTam /
Page #159
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH) rucirAkhyayA nyAkhyayA smetH| 149 113 pratyekaM tA api dvidhA / kaniSThajyeSTharUpatvAnnAyakapraNayaM prati // 89 // tA anantaroktAH SaDUbhedA nAyikAH / yathA'dRSTrakAsanasasthite priyatame pazcAdupetyAdarAdekasyA nayane pidhAya vihitakrIDA'nubandhacchalaH / ISaddhakritakandharaH sapulakaH premNollasanmAnasAmantahAsalasatkayolaphalakAM dhuurto'praaNcumbti||43||' 114 madhyApragalbhayorbhesAstasmAd dvAdaza kIrtitAH / mugdhA tvekaiva tena syuH svIyAbhedAstrayodaza // 90 // evaM madhyApragalbhayoH SaDbhedAnabhidhAyaiteSAmapi dvaividhyamabhidhatte,-113 tAH SaDbhedabhinnA madhyApragalbhA nAyika ityarthaH / api / pratyekamekAmekAM prti| nAyakapraNayaM nAyakasya praNayo'nurAgastam / ' atra SaSThayarthe dvitiiyaa| 'praNayaH prasare premNI'ti medinii| prati / kaniSThajyeSTharUpatvAt kaniSThaM ca jyeSThaM ceti, te rUpe yasya tasya bhAvastattvaM tsmaat| kaniSThamalpaM, jyeSThaM mahat / 'kaniSTho'tiyuvAlpayoH / ' ityamaraH, 'jyeSThaH zreSThe bhRze vRddhe triSu, mAsAntare pumAn / ' iti gopAlaH / dvidhA dvividhAH / ayambhAvaH-'nAyakapraNayaM pratI' tyatra 'abhitaHparitaHsamayAnikaSAhApratiyoge'pI' tyanena pratiyoge SaSTayarthA dvitIyA, tathA ca-nAyakapraNayasya pratyekaM (nAyikA nAyakAM pratIti bhAvaH ) kaniSTha (alpa)-tvAjjyeSTha ( mahat )-tvAca tAH prAguktAH SaDvidhA api nAyikA dvidhA bhidyamAnA dvAdazabhedA bhavantIti // 89 // - * kArikAsthaM 'tA' iti padaM vyAcakSANastatkAThinyaM pariharati, tAH / 'ityasya'ti zeSaH / anantaroktA nAntaraM vyavadhAnaM yatra tad yathA bhavettathoktA iti tathoktAH / SaDbhedAH / nAyikAH / 'ityartha' iti shessH| udAharati-yathA,-'dhUrtaH pratAraNacaturo nAyaka iti bhAvaH / ekAsanasaMsthite ekasmin zayyAdyanyatame Asane tadupAra saMsthite upaviSTe / priyatame kaniSThAjyeSThe iti zeSaH / vastutastu 'ekAsanage priyApriyatame iti pAThaH sAdhIyAn , tatra priyA kaniSThA kAntA, priyatamA tu jyeSTA iti vivakSitasyArthasya sphuttmuplbdhH| dRSTrA vilokya / pazcAt pRSThataH / upetya samIpaM prApyetyarthaH / AdarAdAdaraM darzayitvA / ekasyAH 'praNayena kaniSTAyAH priyatamAyA' iti zeSaH / nayane netre / pidhAya karatalAcchAdanena tirodhAya / vihitakrIDA'nubandhacchallo vihitaM kRtaM krIDAnubandhaH krIDA'nusAryuva cchalaM yena saH / krIDAmanubandhAti iti krIDA'nubandham / doSotpAde'nubandhaH syAt prakRtyAdivinazvare / mukhyAnuyAyini zizau prakRtasyAnuvartane // ' ityamaraH / ISaddhakritakandhara ISadvakritA tiryakkRtA kandharA grIvA yena saH / sapulako romAJcitazarIraH / premNA / ullasanmAnasAmullasatsapatnyAM priyatamasyAnurAgahAsena vikasanmAnasaM cittaM yasyAstAm / ata eva-antarhAsalasatkapolaphalakAmantahAsenAntarikeNa vikAsena lasantau kapolaphalako yasyAstAm / aparAM praNayena jyeSThAM priyatamAmityarthaH / cumbati / amaruzatakasya padyamidam, atra zArdUlavikrIDita chndH| tallakSaNaM coktaM prAk // 43 // ' evaM svakIyAbhedAnirdizya sandehApanayAya siMhanirIkSaNanyAyena tAn smArayati,-114 tasmAt SaDvidhayoH mugdhApragalbhayo yakapremNo'lpAnalpatvAbhyAM dvaividhyAddhetoH / mugdhApragalbhayormugdhAyAH pragalbhAyAzcetyarthaH / dvaadsh| bhedAH / kIrtitAH / mugdhA / tu punH| ekA 'bhedAntarAnupapatte'riti shessH| eva 'sambhavatIti zeSaH / tena hetune'ti zeSaH / trayodaza / svIyAbhedAH svIyAyAH ( svakIyAyA nAyikAyAH ) prakArA ityarthaH / syuH // 90 //
Page #160
--------------------------------------------------------------------------
________________ 150 tRtIyaH saahitydrpnnH| . 115 parakIyA dvidhA proktA paroDhA kanyakA tathA / . tatra 116 yAtrA'diniratA'nyoDhA kulaTA galitatrapA // 91 // . / yathA atrAhU rasamaJjarIkArAH-'ete ca dhIrAdiSaDbhedA dvividhAH / jyeSThA kaniSThA ca / dhIrA jyeSThA kaniSThA ca, adhIrA jyeSThA kaniSThA ca, dhIrAdhIrA jyeSThA kaniSThA ca, pariNItatve sati bharturadhikasnehA jyeSThA, pariNItatve sati bhartunyUnasnehA kaniSThA / adhikasnehAsu nyUnasnehAsu ca parakIyAsu sAmAnyavanitAsu ca nAtivyAptiH, pariNItapadena vyAvarttanAt / dhIrA jyeSThA kaniSThA ca yathA-"ekasmin zayane saroruhadRzorvijJAya nidrAM tayorekA pallavitA'vaguNThanapaTAmutkandharo dRSTavAn / anyAyAH savidhaM sametya nibhRtaM vyAlolahastAGgulivyApArairvasanAJcalaJcapalayana khApacyutiM kUlaptavAn // " adhIrA jyeSThA kaniSThA ca yathA-"antaH kopakaSAyite priyatame pazyanghane kAnane puSpasyAvacayAya namravadanAmekAM samAyojayat / a.nmIlitalocanAJcalacamatkArAbhirAmAnanAM smerAdhirapallavAM navavadhUmanyAM smaalinggti||" dhIrAdhIrA jyeSTA kaniSTA ca yathA-"dhairdhyAdhairyaparigrahaprahilayoreNIdRzoH prItaye ratnadvandvamanantakAntiruciraM muSTidvaye nyastavAn / ekasyAH kalayankare prathamato ratnaM parasyAH priyo hastAhastimiSAtspRzankucataTImAnandamAvindati // " iti / ___ atredamavaseyam-yadyapi mugdhAyA na bhedAvatAra ityekavidhaivAsau, madhyApragalbhe punIza medhyA dhIrA pragalbhA'dhIrA maiyAdhIrA peMgalbhA dhIrAdhIrA madhyA dhIrAdhIrA pragalbhA kaniSTha ( alpa )-praNayA dhIrA madhyA kaniSTapraNayA'dhIrA maMdhyA kaniSThapraNayA dhIrAdhIrA madhyA jyeSTha ( analpa ) praNayA dhIrA madhyA jyeSThapraNayA'dhIrA madhyA jyeSTapraNayA dhIrAdhIrA maiyA, kaniSTha (alpa )-praNayA dhorA pragalbhI kaniSThapraNayA'dhIrA pragalbhA kaniSThapraNayA dhamAdhIrA pragalbhI jyeSTha ( analpa )-praNayA dhIrA pragalbhA jyeSThapraNayAdhIrA prglbho jyeSTha praNayA dhIrAdhIrA pragalbhI cetyevaM svIyaikonaviMzabhedA, tathA mugdhAH prathamA'vatIrNayauvanA prathamAvatIrNamadanavikArA mRdumAnA samadhikalajjetyevaM catuSprakArA, madhyApragalbhe apyevaM vicitrasuratAdibhedarbhidyamAnA dhIrA''diprabhedaiH punarbhinnA tatoyadhikabhedeti vaktuM zakyate, tathA'pi mugdhAyAH prathamAvatIrNayauvanatvAdinA, madhyApragalbhayorvicitrasuratatvAdinI ca svarUpanirUpaNamAtraM na tu bhedanirUpaNaM vivakSitamiti, tathA dhIrA'dhIrAdhIrAdhIrANAmeva kaniSThapraNayatvajyeSThapraNayatve, na tu madhyApragalbhetibhedabhinnAnAmiti svIyA trayodazabhedaivAvatiSThate / iti / evaM svakIyAyAH svarUpanirUpaNapuraHsaraM bhedAnnirUpya parakIyAM nirUpayitumupakramate,-115 paroDhA pareNAnyena premAspadabhinneneti yAvaDhA pariNIteti tathoktA / 'UDhe' tyabhidhAnamAtreNa prakaraNavazAtsveSTArthe pratipadyamAne'pi 'paroDhe' tyabhidhAnaM tatspaSTatAkaraNAyeti bodhyam / tthaa| kanyakA'nUDhetyarthaH / 'kanyA kumArI'-tyamaraH / evm-prkiiyaa| dvidhA / proktA / 'AcAryai'-riti shessH| ____ evaM parakIyAyA dvaividhyaM darzayitvA tatrAdyAyAH kharUpaM darzayitumupakramate,-tatra tayoH paroDhAkanyakayormadhye ityarthaH / 516 yAtrA''diniratA yAtretastataH kathamapi gamanaM sA''diryasya(dvArAvasthAnagoSThIyojanagavAkSopavezanAdeH) tatra niratA parAyaNeti tathoktA / kulaTA puMzcalI patyuranyatra premavatIti yAvat / 'puMzcalI dharSaNI bandhakyasatI kalaTevarI' ityamaraH / galitatrapA galitA trapA lajjA yasyAH sA, nihajeti bhAvaH / anyoDhA paroDhA // 91 // udAharati-yathA-svAmI... ityAdau /
Page #161
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH] - rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / 'svAmI niHzvasite'pyasUyati, manojighraH sapatrIjanaH, zvazrUriGgitadaivataM nayanayorIhAliho yaatrH| tAdayamaJjaliH, kimadhunA hagbhaGgibhAvena te, vaidagdhImadhura! prabandharasika ! vyartho'yamatra shrmH||8||' atra hi mama pariNetA'nnAcchAdanAdidAtRtayA svAmyeva, na tu vallabhaH, tvaM tu vaidagdhImadhuraprabandharasikatayA mama vallabho'sItyAdivyaGgayArthavazAdasyAH paranAyakaviSayA ratiH pratIyate / 'he vaidagdhImadhura vaidagdhyA cAturyeNa madhuro manorama iti tatsambuddhau tathokta ! vidagdhasya bhAvaH karma vA vaidagdhI, 'guNavacanabrAhmaNAdibhyaH karmaNi ca / ' 5 / 1 / 124 ityanena brAhmaNAditvAt pyaJ, SittvAcca GIS / 'vidagdhazvature'tyantaM dagdhe ca triSu vAcyavat / ' iti gopAlaH / prabandharasika prabandhasya suratAnuvandhivyApArasya rasiko mAmika iti tatsambuddhau tathokta! yadvA-samasta midaM padam / vaidagdhyA madhuro yaH prabandhastasya rasika iti tatsambuddhau tathokta ! iti / svAmI prabhurna tu priyaH / etena tatrAnurAgAbhAvo dyotitaH / niHzvastei niHsArite zvAse / 'tvAdRzamavalokya hanta nAhaM daivahatakenaitasyAGkabhAjinI kRtA'smI'ti cintayA'nyathA'pi cocchAsaparityAge kRta iti yAvat / api kiM punaH kamalanimIlanAdinA saGketabodhanAdivyApAra iti bhAvaH / asUyati / asU-upatApe / sapatnIjanaH samAnaH patiryasyAH, so'sau jana iti tathoktaH / 'nityaM sapanyAdiSu / ' 4 / 1 / 35 iti sAdhuH / manojino manazcittaM lakSaNayA manorUpaM kusumaM jighratIti, mano jighrati lakSaNayA sUkSmamapi tatsaGkalpamanubhavatIti veti tathoktaH / manasA kimiyaM saGkalpata iti paryavezata iti bhAvaH / zvazrUH patyurbhAryA / 'patipanyoH prasUH zvazrU' rityamaraH / iGgitadaivatamiGgitasyAbhiprAyAnukUlaceSTAyA daivataM viduSIti tathoktam / yAtaraH patibhrAtRNAM bhArthyAH / 'bhAryAstu bhrAtRvargasya yAtaraH syuH parasparam / ' ityamaraH / nynyoH| IhAliha IhAM ceSTAM lihanti svAdante lakSaNayA nitAntamanubhavantIti tathoktAH / liG-kvip / madIyamitastato dRSTipAtaceSTAM vijJAtumeva sakSaNA iti bhAvaH / tattasmAt kAraNAt / dUrAt / etena samIpaM yAtuM nAhaM prabhavAmIti vyajyate / ayam / aJjaliH / adhunA'sminsamaye / te tava / dRgbhaDibhAvena zornetrayorbhaGgiH kallolo lakSaNayA tadvatpunaHpunarullAsastasya tena vA bhAvo'bhiprAyAvedanaM tena / kiM na kimapi sampatsyata iti bhAvaH / ata eva atrAsmin matprAptiviSaye / ayam / zramaH parizramaH / vyarthoM niSphalaH / nAhamadhunA tava zrameNa labhyA, nApi tavAhaM manorathaM pUrayituM prabhavAmItyayamaJjalI paramezvarAya kriyate, sa eva yadA mayi prasatsyati tadA kadAcit tvayA vihariSya iti bhAvaH / bhikSATanasya padyamidam / atra zArdUlavikrIDitaM vRttam, talakSaNaM cokta prAk // 84 // atha lakSya saGgamayati-atretyAdinA / hi yataH / atra 'khAmI...'ityasminnudAhRte padya iti yAvat / 'nAyikoktyeti zeSaH / mama tavAbhimatAdapi saGgAtparAGmukhAyA asyA ityrthH| pariNatA paannigrhiitaa| annAcchAdanAdidAtRtayA bhojanavastrAdidAnakarttatvamAtreNa hetunetyarthaH / annaM bhojanamAcchAdanaM vastram / svAmI yAvattasya dRSTiviSayA'smi tAvanmameha nirodhe prabhuH / eva / na / tu / vallabhaH prItiviSayaH / tvaM mamAsyA nayanacakoracandraH / tu / vaidgdhiimdhurprbndhrsiktyaa| 'hetune ti zeSaH / mamAsyAstvaccandracakoranayanAyA iti yAvat / vallabhaH priyaH / asi / ityAdivyaGyArthavazAdityAdi yad vyaGgacaM tasyArthasya vaza AdhInyaM tsmaat| asyA evaMvAdinyA ityrthH| paranAyakaviSayA paro bhinnaH khapatyurdvitIyo'sau nAyaka ityasAveva viSayo yasyAsseti tathoktA / rtiH| pratIyate / ataH 'khAmI...'ityevaM vakrI paroDhA parakIyeti bhAvaH / atrAha rasamaJjarIkArA:-'guptAvidagdhAlakSitAkulaTAnuzayAnAmuditAprabhRtInAM parakIyAyAmevAntarbhAvaH / guptA tridhA-vRttasuratagopanA, vatiSyamANasuratagopanA, vRttavatiSyamANasuratagopanA ca / tritayamapi yathA-"zvadhUH krudhyatu vidviSantu suhRdo nindantu vA yAtarastasmin kintu na mandire sakhi ! punaH khApo vidheyo mayA / AkhorAkramaNAya koNakuharAdutphAlamAtanvatI mArjArI nakharaiH kharaiH kRtavatI kAMkAM na me durdazAm // " vidagdhA ca dvividhA-vAgvidagdhA,
Page #162
--------------------------------------------------------------------------
________________ 152 sAhityadarpaNaH / 115 kanyA tvajAtopayamA salajjA navayauvanA / asyAzca pitrAdyAyattatvAt parakIyAtvam / yathA 'mAlatImAdhavA' dau mAlatyAdiH / 116 dhIrA kalApragalbhA syAd vezyA sAmAnyanAyikA // 92 // [ tRtIya: kriyAvidagdhA ca; tatra vAgvidagdhA yathA - " nibiDatamatamAlavallivallIvicakilarAjivirAjitopakaNThe / pathika ! samuci tastavAya tI savitari tatra sarittaTe nivAsaH // " kriyAvidagdhA yathA - " dAsAya bhavananAthe badarImapanetumAdizati / hemante hariNAkSI payasi kuThAraM vinikSipati // " lakSitA yathA - " yadbhUtaM tadbhUtaM yadbhUyAstadapi vA bhUyAt / yadbhavati tadbhavati bA viphalastava gopanAyAsaH // " kulaTA yathA - "ete vArikaNAnkiranti puruSAnvarSanti nAmbhodharAH zailAH zAdvalamudvamanti sRjantyete punarnAyakAn / trailokyeM taravaH phalAni suvate naivArambhante janAn dhAtaH ! kAtaramAlapAmi kulaTAhetostvayA kiMkRtam // " anuzayAnA yathA varttamAnasthAnavighaTanena bhAvisthAnAbhAnazaGkayA khAnadhiSTitasaGketasthalaM prati bharturgamanAnubhAvenAnuzayAnA tridhA / pratyekamudAharaNAni / "samupAgatavati caitre nipatitapatre lavaGgalatikAyAH / sudRzaH kapolapAlI zivaziva tAlIdaladyutiM lebhe // nidrAluke kimithunAni kapotapItavyAdhUtanUtanamahI ruhapalavAni / tatrApi tAni na vanAni kiyanti santi vidyasya na priyatamasya gRhaM prayAhi // karNakalpitarasAlamaJjarI piJjarIkRtakapolamaNDalaH / niSpatannayanavAridhArayA rAdhayA madhuripurnirIkSyate // " muditA yathA - "goSTeSu tiSThati pati -badhirA nanAndA, netradvayasya ca na pATavamasti yAtuH / itthaM nizamya taruNI kucakumbhasIni romAJcakaJcukamudazcitamAtatAna // " iti / atra rAdhikAyAH parakIyAtvaM cintyam / evaM paroDhAmudAhRtya kanyAyAH parakIyAyAstAvatsvarUpaM lakSayati 115 kanyetyAdinA / 115 kanyA / tu punaH / ajAtopayamA'nUDhA / na jAta upayamo divAho yasyA iti tathoktA / 'vivAhopayamau samau / ' ityamaraH / salajjA / navayauvanA / anyathA suratotkaTAyA abhAvAditi bhAvaH / nanu yadi dayitameva bhavet tarhi kathamiyaM parakIyetyAzaGkayAha- asyAzcetyAdi / asyA etasyAH kanyArUpAyA nAyikAyA ityarthaH / ca / pitrAdyAyattatvAt / parakIyAtvaM parasye yamiti buddhiviSayatvamiti bhAvaH / idamuktam yA kA'pi pariNayAt prAk kamapi kAmayeta, tasyAstadavadhi parakIyAtvaM, yathA rukmiNyAH kiyatsamayAvadhi, punaH svakIyAtvam, yadi tu sA'nabhimatena pariNItA tamapi bhavet tarhi paroDhAtvameva, yathA gopabAlAnAM sarvadaivAsAM parakIyAtvenAvasthAnAt iyAn punarvizeSaH prAkpariNayAtkanyAtve punaH paroDhA / iti / w udAharati-yathA- 'mAlatImAdhavA 'dau / atrAdipadaM bhAgavatAdiparam / mAlatyAdiH / atrAdipadaM rukmiNyAdiparam | 'kanyAH parakIyA' iti zeSaH / yathA vA - 'kiJcitkucitahArayaSTisara labhrU vahisAcismitaM prAntabhrAntavilocanadyutibhujAparyyastakarNotpalam / aGgulyA sphuradaGgulIyakarucA gaNDasya kaNDUyanaM kurvANA nRpakanyakA sukRtinaM savyAjamA lokate // iti / sAdhAraNanAyikAM lakSayati- 116 dhIretyAdinA / 116 dhIrA dhairyyavatI caturA vA / kalApragalbhA kalAsu parapratAraNArthAsu nRtyagAnAdiSu pragalbhA pratyayA / vezyA vezena nepathyena sampAdinIti medinI / sAmAnyanAyikA sAmAnyA sAmAnyatayA sarveSAM bhogyAsa nAyiketi tathoktA / syAt / idamuktam- dhairyAdiguNaviziSTatve sati vezyA (nepathyena prazastA) tvaM sAmAnya (sAdhAraNa) nAyikAtvam / dhairyyAdiguNaviziSTatvaM ca yAvaddhanAtyanUnatve satyanyatra nAyakasyAnuraktatve cintAss nAvilAtvam / ata eva yadasyAH kadAcidroSapradarzanAdi, tadvastuto vyalIkaM svApakarSonIta vA iti // 92 //
Page #163
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| 153 117 nirguNAnapi na dveSTi na rajyati guNiSvapi / vittamAtraM samAlokya sA rAgaM darzayeddhAhaH // 93 // kAmamaGgIkRtamApi parikSINadhanaM naram / / mAtrA niSkAmayedeSA punaHsandhAnakAGkSayA // 94 // taskarAH paNDakA mUrkhAH sukhaprAptadhanAstathA / liGginazchannakAmAdyA asyAH prAyeNa vllbhaaH||95|| eSA'pi madanAyattA vApi styaanuraaginnii| raktAyAM vA viraktAyAM ratamasyAM sudurlabham // 96 // athAsyAH svabhAvaM lakSayati-117 nirgunnaanityaadinaa| 117 nirgaNAnirastA guNA vadAnyatvAdyatiriktA dhaidiyo yeSAM tAn / ata eva-'vittamAtrama / ' iti vadhyate / api / 'kiM punaranyairapi guNaissampannA' niti zeSaH / na / dveSTi / guNiSu guNA vadAnyatvAdyatiriktA dhairyazauryAdayaH yeSAM santIti teSu / atra viSaye saptamI, na tvanAdare / api| 'kiM punardoSazAliSvi' ti zeSaH / na / rajyati / kintu-vittamAtraM vittameveti tattathoktaM, kevalaM dhanamityarthaH / kevalazabdena-doSAdoSahAnopAdAnApekSA nirstaa| mayUravyaMsakAditvAdasvapadavigraho bodhyaH / yadvA-vittaM dhanameva mAtraM kAtnyai kRtArthatA'vagamakaM yasya taM tathoktam / 'mAtraM kaatsnye'vdhaarnne|' ityamaraH / samAlokya / sA vezyetyarthaH / bahirbAhyamityarthaH / rAgA manurAgam / darzayeta sUcayet / kAmaM yatheSTam / 'kAmaM kAmAbhyanujJayoH / ' iti trikANDazeSaH / aDIkataM khA. nurAgapAtratayA'bhimatam / api| 'kiM punaranabhimata' miti zeSaH / parikSINadhanaM parikSINaM dhanaM yasya taM tathoktam / naram / eSA / punaHsandhAnakAGkSayA punaH sandhAnasya kAlAntarINasaGghaTanasya kAGkSA tyaa| mayyanuraktatayA sarve matsAdvidhAya kSINadhano'yam , atha yadyenaM niSkAmayiSye tarhi kathamapItastato dhanamupAya' tvaritameva mAmupagamiSyatItIcchayeti bhaavH| vezyAyAH prakRtirevaiSA yat anuraktamanuraktaM niSpIDya niSpIDya paraMparaM samIhate, kathamapi punararjitadhanaM ca tamanurajayatIti / mAtrA jananyA lakSaNayA tadvadadhikRtayA kuhinyA vopadezinyA veti bhAvaH / niSkrAmayeniHsArayet // evam-asyA vezyAyA ityarthaH / prAyeNAdhikyena / 'prAyazcAnazane mRtyau prAyo yatulyayoH / ' iti vizvaH / taskarAzcorAH / atra bahuvacanametasyAssAmAnyarUpeNa bhogyAtvasUcanArtham, evamanyatrApi / pnnddkaaH| SaNDakA iti pAThAntaram / pa (Sa)NDako vAtikapa (Sa)NDakanAmA rogavizeSaH, lakSaNayA tadviziSTa ityarthaH / ayambhAva:-vezyAsaGginaH prAya evaMvidhai rogairjarjitAGgA bhavantIti / tallakSaNaM coktaM yathA carakeNa-'vAyyagnidoSAda vRSaNau tu yasya nAzaM gatau vAtikapa (Sa) NDakaH saH / ' iti / mUrkhA dhrmaadinaashpuurvksvaarthaapkssycintaashuunyaaH| sakhaprAptadhanA anAyAsena labdhadhanAH / tthaa| lijhino liGga (veSa) mAtreNopajIvinaH / liGgaM brahmacAr2yAMdiveSarUpaM cihnameSAmastIti tathoktAH / chantrakAmAdyAzchannaM pracchannarUpeNa ye kAmayante tathAbhutA AdyA yeSAM te / atrAdyapadaM kAmasUtrokteSvavaziSTAnAM vAcakam / yathoktaM-'khatantraH, pUrve vayasi varttamAno, vittavAnaparokSavRttiradhikaraNavAnakRcchrAdhigatavittaH, saGgharSavAn, santatAyaH, subhagamAnI, zlAghanakaH, paNDakazca, puMzabdArthI / samAnaspardhI, svbhaavtstyaagii| rAjani mahAmAtre, vA siddho, daivapramANo, vittAbhimAnI, gurUNAM zAsanAtigaH, sajAtAnA lakSyabhUtaH, savitta ekaputro, liGgI, pracchannakAmaH, zUro, vaidyazca / ' iti / vallabhAH priyAH / 'bhavantIti zeSaH // tathAeSA sAmAnyanAyiketyarthaH / api / 'avasthAmahimnA' iti zeSaH / madanAyatA kaamaadhiinaa| kvApi kasmiMzcit puruSe / satyA'nurAgiNI satyA pratAraNazUnyA'sAvanurAgiNIti tathoktA / 'bhavatIti zeSaH / raktAyAmanurAgiNyAm / vA tthaa| viraktAyAmanurAgahInAyAm / asyAm / sudUrlabhamatyantaM duHkhena sampAdayituM zakyam / rataM ramaNaM lakSaNayA tadAnanda ityarthaH / ayambhAva:-prathamaM tveSA kadAcidapi kutracidanurAgiNyeva na bhavati
Page #164
--------------------------------------------------------------------------
________________ 154 sAhityadarpaNaH / [ tRtIya: paNDako vAtikapaNDakAdiH / chatnaM pracchannaM ye kAmayante te channakAmAH / tatra rAgahInA yathA-laTakamelakAdau madanamaJjaryyAdiH / raktA yathA mRcchakaTikAdau vasantasenAdiH / punazca 7 dhanArjanamAtraparatvAt, atha yadyanurAgiNyapi syAttadA'pi kiM tena na hyetasyAH saGgaH sulabha ubhayalokabhItyA pratibandhaM nItatvAt, tato'pi saGge na kiJcitsukham, paNDakatvAdisambhavAt / iti / yattUktaM TippaNIkAraiH - ' ratamiti / 'ratamasyAM sudurlabhami' tyuktistu nitarAM jaghanyatamA haritAlapAtayogyA ca / zAstrasya vastusthiti khyApanamAtraparatayA tadanumodanAnupalambhAcchiSTairanAdRtatvAcca / ata eva sUtrakRtA'pyabhihitam -'dharmmamarthaM ca kAmaM ca pratyayaM lokameva ca / pazyatyetasya tattvajJo na ca rAgAtpravarttate // adhikArivazAduktA ye citrA rAgavardhanAH / tadanantaramatraiva te yatnAdvinivAritAH // tadetadbrahmacaryeNa pareNa ca samAdhinA / vihitaM lokayAtrAyai na rAgArtho'sya saMvidhiH // ' iti / evaM parakIyAviSayo'pi jaghanyatama eva / uktaM ca tenaiva - ' saMdRzya zAstrato yogAn pAradArikalakSitAn / na yAti cchalanAM kazcitkhadArAnpratizAstravit // pAkSikatvAtprayogANAmapAyAnAM ca darzanAt / dharmmArthayozca vailomyAnnAcaretpAradArikam // tadetaddAraguptyarthamArabdhaM zreyase nRNAm / prajAnAM dUSaNAyaiva na vijJeyo'sya saMvidhiH // ' iti / tadetadanyathA vyAkhyAnena pANDityapradarzanamAtram / nahi 'sudurlabha' mityasyAtyantamupAdeya' mityartho'bhipretaH kavirAjAnAm, 'vittamAtraM..' ityAdinA sphuTaM tatsambhogasya tucchatayA pradarzitatvAt // 93 // 94 // 95 // 96 // kArikAMzadurbodhatAM pariharati- paNDaka ityAdinA / paNDakaH 'paNDakAiti paThita iti zeSaH / vAtikapaNDakAdiH / ' vAtapaNDAdiriti pAThAntaram / atrAdipadaM bahuvacanabodhyam / tenopadezAdigrahaNam / ' ityarthaka' iti zeSaH / ayambhAvaH - 'paNDakA' iti paThitaH paNDakazabdo vAtikapaNDakArthako, lakSaNayA punastadvadarthakaH tatra pratyayaH punarAdyarthamAha / yattu - kAmasUtravyAkhyAtRbhiH 'paNDako napuMsakaH / sa puMstvakhyApanArtha bahu dadAtItyuktam / tanna cAru, mUlAbhiprAyAnanusRtatvAt / tathAhi - 'paNDakazca puMzabdArthI' ti mUlam, atra paNDakapuMzabdArthizabdArthayorvizeSya vizeSaNabhAva parihArakaM 'caityavyayamantarAle paThitam / etena paNDako vAtikapaNDakArttArthakaH, puMzabdArthI punaH puMstvamAtrakhyApanArthI napuMsakaprAya iti spaSTam / nanu - 'paNDakasya ( vAtikapaNDa kasya rugNasya ) kiM vezyaye 'ti cet ? atreyaM vyavasthA - ajiteMdriyAH khalu vezyA''diniratA bhavantIti tu viditacaram, tatra ye hyalpadhanA alpAyA vA te tadvaJcitAH prathamaM sarvasvaM tadadhInaM vidhAya viSIdantastato 'pyanirviNNAstaskarA bhavanti / kecitkRpaNA dhanalobhAddurbhagAM bhajantaH paNDakAdirogagrastA bhavanti, ye kecitsukhaprAptadhanAste yathA bhAgyavazAdanAyAsaM prAptadhanAstathaiva vezyAgAmino'pi bhAgyavazAdeva na taskarA na vA paNDakAdirogArttA bhavanti / ye mUrkhAste viSIdanto'pi punaH punastatra pravartanta iti ca spaSTam / ye liGgamAtreNopajIvanti, tairdAragrahastu lokabhayAnna vidhIyate, ato vezyA - saGge'pi nitAntamapravRttAste yathAyastathA vitaranti, kintu taskaratAM nAvalambante / etAdRzA evAnye'khatantrA vA lokamAnyAste pracchannakAmAH saGkucitavezyAsaGgatvAnna taskaratA''dibhAgino bhavantIti dikU / channamityasye 'ti zeSaH / pracchanna'mityartha' iti zeSaH / ye / kAmayante suratamabhilaSantItyarthaH / te / channakAmA 'bhavantI' ti zeSaH / atra karmmaNyaN / udAharati-tatretyAdinA / tatra tayo raktA'raktayormadhya ityarthaH / rAgahInA'raktA / yathA-laTakamelakAdau Adipadena hAsyANavAdergrahaNam / madanamaJjaryyAdiH / Adipadena zazAGkalekhAdergrahaNam / raktA rAgayuktA / yathA mRcchakaTikAdI / Adipadena mAlavikAgnimitrAdergrahaNam / vasantasenAdiH / AdipadenairAvatyAdergrahaNam / atha nAyikAnAmavasthAbhedenAnye'pi bhedA ityAha- punazcetyAdinA / punarniruktanathena nAyikAyAH SoDaza bhedabhinnatvopapattyanantaramityarthaH / cApItyarthaH /
Page #165
--------------------------------------------------------------------------
________________ 155 paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / 117 avasthAbhirbhavantyaSTAvetAH ssoddshbheditaaH| svAdhInabhartRkA tadvat khaNDitAthAbhisArikA // 97 // kalahAntaritA vipralabdhA proSitabhartRkA / anyA vAsakasajjA syAt virahotkaNThitA tathA // 98 // ___117 etA niruktA amI nAyikA ityarthaH / SoDazabheditAH SoDaza bhedA jAtA yAsAM tAH / tArakAditvAditaca / svakIyAyAstrayodaza bhedAH, parakIyAyA dvau bhedau, sAmAnyAyAH punareka eva bheda iti nAyikAyAH SoDazabhedA avseyaaH| avasthAbhiH khAdhInatvAdihetvavasaravizeSairiti bhAvaH / assttau| bhavanti / tAH kA ityata Aha-svAdhInabhartakA vAdhIno bhartA nAyako yasyAH sA tathoktA / tadvat / khaNDitA khaNDo bhedaH sambhuktAyA vyavacchedo jAto yasyAH seti tathoktA / atha / abhisArikA'bhisArayatyabhisarati vA kAntaM saGketasthalaM pratyasAviti tathoktA // kalahAntaritA kalahenAntaritA nAyakavirahiteti, kalaha evAntaraM vyavadhAnamiti, tajjAtaM yasyA iti vA / vipralabdhA vipralabhyate smetyasau tathoktA vnycitaa| proSitabhartRkA proSito dUre nivAsaM prApto bhartA nAyako yasyAH sA tthoktaa| anyaa'vraa| vAsakasajA vAsakaM vAsasthAnaM sajjayatIti vAsake sajjA kRtamaNDanA veti tathoktA / tathA / virahotkaNThitA viraheNotkaNThitA / syAt // 97 // 98 // idamavadheyam-nAyikAstisraH / svIyA parakIyA sAmAnyA ca, tatra svIyA, mugdhA madhyA pragalbhA ca, atra mugdhaikaiva, madhyApragalbhe punIrA'dhIrA dhIrAdhIrA ceti trinirbhidyate tA api kaniSTapraNayA jyeSThapraNayA ceti svIyA trayodazabhedA / parakIyA-kanyA, paroDhA ceti dvibhedaa| atha sAmAnyanAyikA raktAraktA ceti dvibhedA'pyekaiva gaNyate, tasyA ubhayavidhAtve'pi raterapa (tuccha) tvAt / ityevaM trayo bhedA ete taistrayodazabhedaiH sammelitAH SoDazeti suvyaktam / etA api pratyekamaSTaprakArAH / tathA ca-bhartuH svAdhInatvAvasare vartamAnA svAdhInabhartRkA, khaNDitatvAvasare khaNDitA, abhisAritvAvasare'bhisArikA, kalahAntaritatvAvasare kalahAntaritA, vipralabdhatvAvasare vipralabdhA, proSitatvAvasare proSitabhartakA, vAse sajjakatvAvasare vAsakasajjA, virahotkaNThitatve punarvirahotkaNThitA / anye tu nAyikAnAM SoDaza bhedAnabhidhAya khIyAdInAM prathamaM bhedAntaratrayamamidadhati / ata eva rasamaJjarIkArA:-etA-(svIyA parakIyA sAmAnyA ceti trividhAH) anyasambhogaduHkhitA, vakroktigarvitA, mAnavatyazceti tisro bhavanti / tatrAnyasambhogaduHkhitA yathA-'tvaM dUti ! niragAH kujaM natu pApIyaso gRham / kiMzukAbharaNaM dehe dRzyate kathamanyathA // ' vakroktigarvitA dvibhedA, premagarvitA saundaryagarvitA ca / tatra-premagarvitA yathA-'vapuSi tava tanoti ratnabhUSAM, prabhuriti dhanyatamA'si kiM bravImi / sakhi tanunayanAntarAlabhIruH kalayati meM na vibhUSaNAni kAntaH // ' saundaryagarvitA yathA-'kalayati kamalopamAnamakSNoH prathayati vAci sudhArasasya sAmyam / sakhi ! kathaya kimAcarAmi kAnte ! samajani tatra sahiSNutaiva doSaH // ' mAnavatI yathA-priyAparAdhasUcikA ceSTA mAnaH / sa ca laghurmadhyamo guruzca / alpApaneyo laghuH / kaSTatarApaneyo madhyamaH / kaSTatamApaneyo guruH / asAdhyastu rasAbhAsaH / aparastrIdarzanAdijanmA laghuH / gotraskhalanAdijanmA madhyamaH, aparastrIsaGgajanmA guruH / anyathAsiddhakutUhalApaneyo laghuH / anyathA vA dazapathAdyapaneyo madhyamaH / caraNapAtabhUSaNadAnAdyapaneyo guruH / aparastrIdarzanAdijanmA yathA-'svedAmbubhiH vacana picchalamaGgabhUmau zAtodara kvacana kaNTakitaM cakAsti / anyAM vilokayati bhUSayati priye'pi mAnaH kva dAsyati padaM tava tanna. vidmaH // ' gotraskhalanAdijanmA yathA-'yadgotraskhalanaM tatra bhramo yadi na manyate / romAlivyAlasaMsparza zapathaM tanvi! kaary|' aparAGganAsaGgajanmA yathA-'dayitasya nirIkSya bhAladezaM caraNAlaktakapiJjaraM sapatnyAH / sudazo nayanasya koNadezaH zrutimuktAH zikharopamA babhUvuH // ' yabhidhAya etAH SoDazApyaSTAbhiravasthAbhiH pratyekamaSTavidhAH / .. 'ityAdyabhidadhati / iti / athaitAsAmaSTau bhedAn krmsho'bhidhaatumupkrmte-ttretyaadinaa|
Page #166
--------------------------------------------------------------------------
________________ 156 sAhityadarpaNaH / [ tRtIyaH 118 kAnto ratiguNAkRSTo na jahAti yadantikam / vicitravibhramAsaktA sA syAtsvAdhInabhartRkA // 99 // yathA-'yasmAkaM sakhi ! vAsasI..' ityaadi| 119 pArzvameti priyo yasyA anyasambhogacihnitaH / ___sA khaNDiteti kathitA dhIrairIyAkaSAyitA // 10 // yathA-'tadavitathamavAdI...' ityAdi / tatra tAkhaSTAsu madhya ityarthaH... 118 ratiguNAkRSTo raterguNAstairAkRSTo vazIkRta iti tathoktaH / raterguNAzca sItkArAdinA''modapramodAdhAnahetubhUtA jJeyAH / kAnto nAyakaH patyupapatyanyatara iti yAvat / yadantikaM yasyA antikaM sannidhAnamityarthaH / n| jahAti prityjti| saa| vicitravibhramAsaktA vicitrA ye vibhramA manovikArajanyAzceSTAvizeSA lakSaNayA sarvA api vilAsAdirUpAzceSTAstairAsaktA puurnnaa| yadvA-vicitro bhUSaNAdyantarA'pi kAntamanogrAhI yo vibhramaH zobhA tayA''saktA''liGgiteti tthoktaa| 'atha vibhramaH / zobhAyAM saMzaye hAve'iti haimH| svAdhInabhanakA syAt // 99 // udAhRtAnyevAsyA apyavaseyAnItyAzayenAha yathA-'asmAkaM skhi| vaassii...'ityaadi| iti / ayambhAvaHyathedaM tathA-'dRSTAdRSTi...' 'kAnte tathA...' 'svAmin bhagurayA...'ityAdyudAharaNamapi bodhyam / ata eva rasamajarIkArAH'mugdhA khAdhInapatikA yathA-'madhye na kazimA, stane na garimA, dehe na vA kAntimA, zroNau na prathimA, gatau na jaDimA, netre na vA vakrimA / lAsye na draDhimA, na vAci paTimA, hAsye na vA sphItimA, prANezasya tathA'pi majjati mano mayyeva kiM kAraNam // ' madhyA svAdhInapatikA yathA-'yadapi ratimahotsave nakAro, yadapi kareNa ca nIvidhAraNAni / priyasakhi ! patireSa pArzvadezaM tadapi na muJcati tarikamAcarAmi // ' prauDhA (pragalbhA) svAdhInapatikA yathA-'vasyAdharapallavasya vacaso hAsyasya lAsyasya vA dhanyAnAmaravindasundaradRzAM kAntastanoti stutim / svapnenApi na gacchati zrutipathaM cetaHpathaM dRkpathaM kA'pyanyA dayitasya me sakhi ! kathaM tasyAstu bhedagrahaH // ' parakIyA khAdhInapatiko yathA-khIyAH santi gRhegRhe mRgadRzo yAsAM vilAsakvaNat-kAJcIkuNDalahemakaGkaNajhaNatkAro na vizrAmyati / ko hetuH sakhi ! kAnane purapathe saudhe sakhIsannidhau bhrAmyantI mama vallabhasya parito dRSTirna mAM muJcati // ' svAdhInapatikA sAmAnyavanitA yathA'santyeva pratimandiraM yuvatayo yAsAM sudhAsAgara-srotaHsyUtasarojasundaracamatkArA dRzo vinamAH / citraM kintu vicitramanmathakalAvaizadyahetoH punarvittaM cittaharaM prayacchati yuvA mayyeva kiM kAraNam // ' atha khaNDitAM lakSayati-119 paarshvmetiityaadinaa| 119 anyasambhogacitito'nyasyAH sambhogastena cihnita iti tathoktaH / 'sarvanAmno vRttimAtre puMvabhAvaH / ' iti puMvadbhAvaH / priyo nAyakaH / ysyaaH| pArzva lakSaNayA samIpadezam / eti gacchati / sA / IrSyAkaSAyite jyA paropabhogacihnAvalokanajanyenAsahiSNutAhetubhUtena manovikAravizeSeNa kaSAyitA kaluSitacitteti tathoktA / dhiiraiH| khnndditaa| itItyevam / kathitA / yathoktaM rasamaJjarIkAraiH-'anyopabhogacihnitaH prAtarAgacchati patiryasyAH sA khaNDitA / prAtarityupalakSaNam / asyAzceSTA asphuTAlApacintAsantApaniHzvAsatUSNImbhAvAzrupAtAdayaH / iti // 10 // udAhRtAnyevAsyA apyudAharaNAnItyAzayenAha-yathA-'tadavitathamavAdI.' ityAdi / iti / ayambhAvaHyathedaM tathA-'sA patyuH prathamA..' 'subhaga ! kurabakastvaM kiM mamAliGganotka: kimu mukhamadirecchuH kesaro no hRdisthaH / tvayi niyatamazoke yujyate pAdaghAtaH priyamiti parihAsAt pezalaM kAcidUce // ' 'ekatrAsana..' 'analakRto'pi' ityAdyudAharaNAntaramapi gaveSaNIyam / iti / ata eva--rasamaJjarIkArAH- mugdhA khaNDitA yathA-- 1 svAdhInaH patiko yasyAH seti tathoktA / patika upapatiH / 'kutsite|' 5 / 3 / 74 iti kaH / evaM purastAdapi / 2 patiAratyupapaterapyupalakSaNam / 3 anyakAlasyetyadhyAhAryyam /
Page #167
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| 157 12. abhisArayate kAntaM yA manmathavazaMvadA / svayaM vAbhisaratyeSA dhIrairuktA'bhisArikA // 101 // kramAd yathA'na ca me'vagacchati yathA laghutAM, karuNAM yathA ca kurute sa mayi / nipuNaM tathainamabhigamya vade-rabhidUti kAciditi sandidize // 85 // ' 'utkSiptaM karakaGkaNaddhayamidaM baddhA dRDhaM mekhalA, yatnena pratipAditA mukharayormanIrayodkatA / Arabdhe rabhasAnmayA priyasakhi krIDA'bhisArotsavecaNDAlastimirAvaguNThanapaTakSepaM vidhattevidhuH86' kima kalazAGkitamiti kimapi praSTamicchantyAH / nayanaM navoDhasadazaH prANezaH pANinA pidadhe // " madhyA khaNDitA yathA-'vakSojacihnitamuro dayitasya vIkSya dIrgha na niHzvasiti jalpati naiva kizcit / prAtarjalena vadanaM parimArjayantI bAlA vilocanajalena tiroddhaati||' prauDhA (pragalbhA) khaNDitA yathA-'mAmudvIkSya vipakSapakSmaladRzaH pAdAmbujAlaktakairAliptAnanamAnatIkRtamukhI citrArpitevAbhavat / rUkSaM noktavatI na vA kRtavatI niHzvAsakoSNe dRzo prAtamaGgalamaGganA karatalAdAdarzamAdarzayat // ' parakIyA yathA-'kAntaM nirIkSya valayAGkitakaNThadezaM muktAstayA parabhiyA paruSA na vAcaH / dUtImukhe mRgadRzA skhaladambupUrA dUrAtparaM nidadhire nayanAntapAtAH // ' sAmAnyavanitA khaNDitA yathA-'urastava payodharAGkitamidaM kuto me kSamA tato mayi nidhIyatAM vasu purA yadaGgIkRtam / iti pracalacetasaH priyatamasya vArastriyA kvaNatkanakakaGkaNa karatalAtsamAkRSyate // ' ityAhuH / ___ athAbhisArikA lakSayati- 120 abhisArayate-ityAdinA / 120 yaa| manmathavazaMvadA kAmAtetyarthaH / 'satI' ti zeSaH / kAntaM patimupaparti vaa| abhisArayate 'ramaNadezaM pratI' ti zeSaH / vaa'thvaa| svayam / 'ye' ti puurvtonveti| abhisarati 'ramaNadezastha' miti zeSaH / 'kAnta' miti pUrvato'nveti / eSA / 'se' ti zeSaH / abhisArikA / dhiiraiH| uktA kathitA / atredaM bodhyamabhisArayitryabhisAriNI ceti dvividhA'bhisArikA / iti // 101 // udaahrtumupkrmte-krmaadityaadinaa| kramAda yathA nirdeza mityabhiprAyaH / ythaa-'ncetyaadau| 'sa priyaH patiH / 'aya' miti zeSa : / me mama kAmAtayA ityarthaH / laghutAM tucchaprakRtitvam / manAgapi kAmavegAsahiSNutAmiti bhaavH| na ca naiv| yathA yena prkaarenn| avagacchati jaanaati| ythaa| ca / myi| krunnaam| asamaye'pi ramaNe pravRttirUpamanugrahamiti bhAvaH / kurute / enam / 'ta' miti zeSaH / abhigamya sammukhamupetya na tu yathAkathamapi sandezadvAretyabhiprAyaH / tathA tenaiva prakAreNa / nipuNaM yathA naipuNya saGgaccheta tatheti bhAvaH / vadeH atra vidhyarthe liG / itItyevam / abhiti dUtyAH sammukham / kAcinnAyikA / sandidize svAbhiprAyaM prakAzitavatI / zizupAlavadhasyedaM padyam / atra pramitAkSarA cchandaH / tallakSaNaJca pramitAkSarA sajasasairUditeti // 85 // ' 'he priyasakhi ! idam / karakaGkaNadvayaM karayoH kaGkaNadvayaM tadAbharaNayugmam / atra 'kaGkaNaM karabhUSaNam / ' ityamaroktyA kaGkaNadvayamityetAvatyabhihite karapadArthalAbhe'pi karapadaM kaGkaNayorAdhArAtmatA'vagamanArtham / utkSiptamUrdhvaM nyastam / yena tayoH saJcArAbhAve zabdo mAbhUditi bhAvaH / mekhalA kaanycii| dRDhaM yathA zithilA zabda na kuryAditi bhAvaH / bddhaa| mukharayorapriyazabdakAriNoH / apriyatvaM ca tadAnIM tUSNImbhAvasyaivAbhimatatvAt / 'durmukhe mukharAbaddhamukhA' vityamaraH / maJjIrayoH pAdAGgadayoH / 'pAdAGgadaM tulAkoTirmajIro nuupuro'striyaam|' ityamaraH / mUkatA vAgahInatvam / 'avAci mUka' ityamaraH / yatnenAtyantamudyamena / pratipAditA smpaaditaa| rabhasAdvegAt / krIDA'bhivArotsave krIDAyA abhisArotsavastatra / myaa| Arabdhe 'satI' ti zeSaH / caNDAla upacArAttadvat RrakarmaThaH / etasya caNDAlasAdRzyenAbhidhAnaM tu svAniSTakAritvenaivAvaseyam / vidhuzcandraH / timirAvaguNThanapaTakSepa timiramandhakArastadevAvaguNThanamAcchAdanavastramiti tasya kSepo dUravidhAnamiti tm| vidhatte / atra vRttaM, talakSaNaM coktaM prAka // 86 // '
Page #168
--------------------------------------------------------------------------
________________ saahitydrpnnH| [ tRtIyaH121 salInA sveSu gAtreSu mUkIkRtavibhUSaNA / avaguNThanasaMvItA kulajA'bhisared yadi // // vicitrojjvalaveSA tu rnnnnuupurmekhlaa| pramodasmeravadanA syAdvezyA'bhisared yadi // 103 // madaskhalitasaMlApA vibhramotphullalocanA / AviddhagatisaJcArA syAtpreSyA'bhisared yadi // 104 // tatrAdye utkSiptaM...'ityAdau / anyayorUhyamudAharaNam / athAbhisaraNakramamAha-121 saMlInA ityAdinA / 121 yadi / kulajA kulInA svakIyeti yAvat / abhisaret / 'kAnta' miti shessH| tadA-sveSu svakIyeSu / gAtreSu / saMlInA lakSaNayA nitAntaM lInevetyarthaH / 'lajjaye' ti zeSaH / bhUkIkRtavibhUSaNA yathA zabdaM na kuryyastathA kRtAni bhUSaNAni yayA tAdRzIti bhaavH| avaguNThanasaMvItA'vaguNThanenAcchAdanavastreNa saMvItA privessttitaa| avaguNThanaM candanAdInAmapyupalakSaka, tena candrikAyAM sitaM, tamisrAyAM punarasitaM vasanacandanAdiyuktamiti bodhyam / 'syA'diti 'abhisare diti vA zeSaH // atha- yadi / vezyA sAmAnyanAyikA / abhisaret / 'kAnta' miti zeSaH / tu tadA / avyayAnAmanekArthatvAt / vicitrojvalaveSA vicitro vilakSaNo (candrikAyAM nIlastamisrAyAM punazzukra ityarthaH) sA ujvalaH prakAzamAno veSo vastrAbhUSaNAdiracanA yasyAH saa| raNannapuramekhalA raNantyo nUpuramekhalA yasyAH saa| atra nUpurapadaM kaGkaNayorapyupalakSakam / pramodasmeravadanA pramodo dhanAptijanya Anandastena smeraM sasmitaM vikasitaM vA vadanaM mukhaM yasyAH sA / syAt // atha- yadi / preSyA dAsI lakSaNayA tadvat kAmArttatayA dInA parakIyeti yAvat / 'syAtpreSyA'ityatra parakIya'ti pAThAntaram / abhisaret / 'kAnta' miti zeSaH / tadA-madaskhalitasaMlApA madena kAmakSobhavizeSeNa skhalitA avyavasthitAH saMlApA uccAraNAni yasyAH sA / vibhramotphullalocanA vibhrameNa zRGgArajanyaceSTAvizeSeNotphulle vikasite locane yasyAH saa| AviddhagatisaJcArA''viddhA kuTilA yA gatigamanazailI tayA (tadabhinnaH) saJcAro yasyAH sA / 'AviddhaM kuTilaM bhugna'mityamaraH / yadvA-Avidvau gatisaJcArau yasyAH seti / saJcAro bhramaNam syAt // 102 // 103 // udAharati-tatra tAsu madhye / Aye kulaje svIyAparakIye ityarthaH / 'utkSiptaM...'ityAdau / anyayorvezyAkulajetaraparoDhayoH / udAharaNam / UhyaM gaveSaNIyam / . atredamavadheyam-svakIyAyA abhisAro lajjayA''liGgita eveti tayA mukharANyapi vibhUSaNAni tathA dhriyante yathA mUkAnyeva syuH, svayaM cAtyantaM sukucitAvayavayA''cchAdanavastreNAlakSyamANA ca bhavati / yadyasau candrikAyAmabhisAriNI tadA zvetaM candanaM zvetAnyeva vasanAni, hIrakAdipradhAnAni prAyo bhUSaNAni svIkurute, yadi tu tamisrAyAM tadA kastUrikAcandanaM nIlAni ca vasanAni nIlamaNipradhAnAni prAyo vibhUSaNAni / atha yadi vezyA'bhisarati tadA lajjAyA asamparkAt pramododrekAca candrikAyAM nIlamaNipradhAnAni mukharIkRtAni vibhUSaNAni kastUrikA''lepanaM, tamisrAyAM sitamAlepanaM mukharIkRtAni hIrakamuktA''dyAbharaNAni ca svIkurute svayaM ca zanaiHzanaiH smayamAnA snycrti| evaM punaH parakIyAyA mugdhAtvasyAsammatatvAnmadoddhataiva sarvAzceSTA bhavanti / kintvetadavazyaM smaraNIyam-yadi parakIyA mahati kule prasUtA pariNaye'dhikRtA vA tadA khakIyAyA ivAsyA api 121 saMlInA..ityAyuktA'vasthA syAt, yadi tu preSyarUpaiva tadA-madaskhalitasaMlApA..ityAyuktA / ata eva kavirAjaiH 'svakIye' tyanabhidhAya,
Page #169
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH) rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| . 159 prasaGgAdabhisArasthAnAni kathyante122 kSetraM vATI bhagnadevA-layo dUtIgRhaM vanam / mA''lApaM ca zmazAnaM ca nadyAdInAM taTI tathA // 105 // evaGktAbhisArANAM puMzcalInAM vinodane / sthAnAnyaSTau tathAdhvAnta-cchanne kutracidAzraye // 106 // 'kulaje' tyabhihitam / iti / yatUkaM rasamajarIkAraiH-'vayamabhisarati priyamabhisArayati vA yA sA'bhisArikA / asyAzceSTAH samayAnurUpaveSabhUSaNazaGkAprajJAnaipuNyakapaTahAsAdirUpA iti prkiiyaaH| khIyAyAstu pravRta eva nmH| alakSyatAsampAdakasya zvetAdyAbharaNasya skhIyAbhisArikAyAmasammavAt / iti, tanmandam; svakIyAyA api pitRgehasthAyA gurujanasannihitAvasthAnAyA vA abhisaraNe tathopapatteH / atra rasamajarIkArA:-'mugdhA'bhisArikA yathA-'dUtI vidyudupAgatA sahacarI, rAtriH sahasthAyinI, daivajJo dizati svanena jaladaH prasthAnavelAM zubhAm / vAcaM mAGgalikI tanoti timirastomo'pi jhillIravairjAto'yaM dayitA'bhisArasamayo mugdhe vimuJca trapAm // ' madhyA'bhisArikA yathA-'bhItA'si naiva bhujagAtpathi madbhajasya saGge punaH kimapi kampamurIkaroSi / ambhodharadhvanibhirakSubhitA'si tanvi! madvAci sAcivadanA'si kimAcarAmi // ' pragalbhAbhisArikA yathA-'sphuradurasijabhArabhaDgurAgI kisalayakomalakAntinA padena / atha kathaya kathaM saheta gantuM yadi na nizAsu manoratho rathaH syAt // ' parakIyA'bhisArikA yathA-'rabhasAdabhisartumudyatAnAM vanitAnAM sakhi ! vArido vivasvAn / rajanI divaso'ndhakAramarcirvipinaM vezma vimArga eSa mArgaH // ' jyotsnA'bhisArikA yathA-'candrodaye candanamaGgakeSu vihasya vinyasya vinirgatAyAH / mano nihantuM madano'pi bANAnkareNa kaundAnbibharAmbabhUva // ' tamisrA'bhisArikA yathA-'nAmbujaina kumudairupameyaM khairiNIjanavilocanayugmam / nodaye dinakarasya na vendoH kevale tamasi tasya vikAzaH // ' divasA'bhisArikA yathA- 'pallInAmadhipasya paGkajadRzAM parvotsavAmantraNe jAte samajanA mithaH kRtamahotsAhaM puraH prasthitAH / savyAjaM sthitayorvihasya gatayoH zuddhAntamatrAntare yunoH svinnakapolayorvijayate ko'yepSa kaNThagrahaH // ' sAmAnyavanitA'bhisArikA yathA-'lolaJcolacamatkRti pravilasatkAJcIlatAjhakRti nyaJcatkaJcukabandhubandhuracaladvakSojakumbhonnati / sphUrjaddIdhitivisphuradgaticalaccAmIkarAlaGkRti krIDAkujagRhaM prayAti kRtinaH kasyApi vArAGganA // ' ityAhuH / abhisArasthAnAni nirdeSTaM pratijAnIte-prasaGAdityAdinA / prasaGgAtprasaGgaM prApyetyarthaH / abhisArasthAnAni / kathyante-122 kSetramityAdinA / 122 evaGakRtAbhisArANAmevaM kRta udAhRtavidhinA vihito'bhisAro yAbhistAsAm / puMzcalInAM puMsaH patyuzcalanti jAramupayantIti puMzcalyastAsAm / etena svIyAyA vyavacchedaH sUcitaH, tasyA etAdRzasthAneSvabhisaraNasya kAdAcitkatvAt / atra pacAditvAdac , gaurAditvAtDISa c| vinodane 'vinode sati sampadyamAna' iti zeSaH / kSetraM sasyadezaH / vATI gRhodyAnam / bhagnadevAlayo bhagnAvazeSo devatAnAmAlayaH / devapadamupalakSaka satyAdInAm / dUtIgRham / dUtIpadaM dhAtryAH sakhyAH kuTinyAzcopalakSakam / vanaM tRNagulmAdinA gahano dezaH / ca tathA / mAlApaM mA nAstyAlApo yatra ta, janasaJcArAbhAvena nizzabdaM sthalamityarthaH / ca / zmazAnaM lakSaNayA tadvajjanAntarabhayAvaho dezastatra vA kasyacinmRtasya sUcanArtha kAritaM sthAnamityarthaH / tthaa| nadyAdInAm / Adipadena prasravaNavApIgaharAdInAM grahaNam / tttii| ityevam-aSTau / sthAnAni / 'prasiddhAnI' ti zeSaH / tthaa| kutracidAzraye kutracidAzrayo yayoste / dhvAntacchanne dhvAntaM ca cchannaM (rahaH) ceti tthokte| 'channaM rhshchaadityoH|' iti haimaH / yadvA-tathA (yathA janAntaradRSTipAto na syAt ) dhvAntena channastatra / kutracit / Azraye deze / vinodane ityadhyAhRtya yojyam / sthAnAnyaSTau muniH prAha dhvAntacchannaM sthalaM tathA / iti pAThAntare tu-"evaM prAhe'ti yojyam / anyatspaSTam // 1.5 // 106 // 1 mAlApaJca iti vivRtikArasammataH pAThaH / tathAhi-'mAlApaJca puSpodyAna' miti vivRtiH| saca-mAlAnAM lakSaNayA puSpAnAM paJco'bhivyaktiryasmAt tAdRzaH / iti saGgamanIyaH
Page #170
--------------------------------------------------------------------------
________________ 160 saahitydrpnnH| tRtIyaH-- 123 cATukAramapi prANa-nAthaM roSAdapAsya yaa| pazcAttApamavApnoti kalahAntaritA'stu sA // 107 // yathA mama tAtapAdAnAm'no cATuzravaNaM kRtaM na ca dRzA hAro'ntike vIkSitaH kAntasya priyahetave nijasakhIvAco'pi duuriikRtaaH| pAdAnte vinipatya tatkSaNamasau gacchanmayA mUDhayA pANibhyAmavarudhya hanta sahasA kaNThe kathaM naarpitH|| 87 // ' 124 priyaH kRtvA'pi saGketaM yasyA nAyAti sannidhim / vipralabdheti sA jJeyA nitAntamavamAnitA // 108 // atha kalahAntaritAM lakSayati-123 cATu..ityAdinA / 123 yA / cATukAraM sUnRtavaktAram / cATuM priyakathanaM karotIti tam / api / prANanAthaM prANasya jIvitasya nAthastam / etena vastutastatra roSAnaucityaM premAnubandhaucityaM ca sUcite / roSAta / apAsya parityajyAvamAnya vaa| pazcAttApaM prANanAthApanodanAnantarINaM santApamiti bhAvaH / avApnoti / sA / kalahAntaritA kalahenAntaritA prANanAthato vyavahiteti, kalaha evAntaraM tajjAtaM yasyAH seti vA tathoktA / astu bhavet / 'loT ca / ' 3 / 3 / 162 ityanena vidhyarthe loT / 'tvi'ti pAThAntaram // 107 // udAharati-yathA / mama vizvanAthasya / tAtapAdAnAM pUjyAnAM pitRNAM candrazekharANAm / 'kRtA'viti zeSaH / kRtizca- 'no cATu..' iti purastyaiveti bodhyam / 'cATuzravaNaM cATUnAM premNA kriyamANAnAM prArthanAnAM zravaNam / no naiva / kRtam / antike samIpe / 'kAntena samarpita' iti zeSaH / hAro muktA''bharaNam / ca / na / dRshaa| vIkSitaH / kAntasya manoramasya / priyhetve| nijasakhIvAcaH / api / dUrIkRtA avajJAtAH / tatkSaNaM roSasamaye / pAdAnte pAdayoranto'grabhAgastatreti tthokte| vinipatya vizeSeNa praNamya / gacchan 'prasAdAlAbha' iti zeSaH / asau kAntaH / mayA / mUDhayA kartavyavicArahInayA / pANibhyAm / avarudhya nirudhya / hanta kaSTam / sahasA vegena harSeNa (roSaparityAgena) vA / kaNThe 'muktAhArava' diti zeSaH / katham / na naiva / arpitaH / idaM ca khIyA''dInAM sarvAsAM virahAntaritAnAM samamudAharaNaM sthAne / zArdUlavikrIDitaM ca vRttaM, tallakSaNaM coktaM prAk // ' atra rasamaJjarIkArA:-'mugdhA kalahAntaritA yathA-'anunayati patiM na lajjamAnA, kathayati nApi sakhIjanAya kiJcit / prasarati malayAnile navoDhA vahati parantu cirAya zUnyamantaH // ' madhyA kalahAntaritA yathA-'viramati kathanaM vinA na khedaH, sati kathane samupaitikA'pi lajjA / iti kalahamadhomukhI sakhIbhyo lapitumanAlapituM samAcakAkSa // ' prauDhA kalahAntaritA yathA-'akaroH kimu netrazoNimAnaM kimakArSIH karapadmatarjanaM vA / kalaha kimadhAH krudhA rasajJe hitamartha na vidanti daivadaSTAH // ' parakIyA kalahAntaritA yathA-'bharturyasya kRte gurulaMghurabhUda , goSThI kaniSTIkRtA, dhairdhya kozadhanaM gataM, sahacarI nItiH kRtA dUrataH / nirmuktA tRNavatrapA, paricitA srotasvinI binduvat sa krodhAdavadhIrito hatadhiyA mAtarbalIyAnvidhiH // ' sAmAnyavanitA kalahAntaritA yathA-'yatpaGkeruhalakSmapANikamalaM bhAgyAlaye yad guruyastaM vA mama yalalATaphalake bhAgyAkSaraM vedhsaa| tatsarva sakhi ! yo yathA'rthamakarottasminprakopaH kRto dhimAM, dhiDmama jIvitaM, dhigatana, (kAma) dhik ceSTitaM dhig vayaH // ' ityAhuH // vipralabdhAM lakSayati-124 priya ityAdinA / 524 priyH| saGketaM nizcayaM 'tatra tvayA vihariSyAmI ti pratijJAmiti yAvat / kRtvA / api / ysyaaH| sannidhiM samIpam / na / AyAti / sA / nitAntamatyantam / avamAnitA'vamAnAspadatAM nItA / vipralabdhA vizeSeNa pralabdhA vaJciteti tathoktA / itItyevaM khyAtetyarthaH / jJeyA // 108 //
Page #171
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH) rucirAkhpayA vyAkhyayA smetH| yathA-'uttiSTha dUti ! yAmo yAmo yAtastathA'pi naayaatH| yA'taH paramapi jIvejjIdhitanAtho bhavettasyAH // 48 // ' 125 nAnAkAryavazAd yasyA dUradezaM gataH patiH / sA manobhavaduHkhArtA bhavetproSitabhartRkA // 109 // yathA'tAM jAnIyAH parimitakathAM jIvitaM me'dvitIyaM dUrIbhUte mayi sahacare cakravAkImivaikAm / udAharati-yathA-'uttiSTha,..ityAdau / 'he dUti ! uttiSTha / yAmo gacchAmaH 'svasthAna'miti zeSaH / yAmaH praharamitaH kAlaH / yAto vyatItaH / tathA'pi tadapi / 'kAnta iti zeSaH / na / AyAtaH prAptaH / yA / ato'smAt praharaparyantamapekSaNAt / paramanantaram / api / jIvet / atra sambhAvanAyAM ling| tsyaaH| jIvitanAtho jIvitasya nAtho rakSakaH svAmI veti tthoktH| bhavet syAt / nAtaH paraM mama jIvanamiti cirAya tena zUnyA bhavAmIti bhAvaH / AryA chandastalakSaNaM coktaM prAk // 48 // ' atra rasamaJjarIkArAH-'mugdhA vipalabdhA yathA-'AlIbhiH zapathairanekakapaTaiH kuJjodaraM nItayA zunyaM tacca nirIkSya vikSubhitayA na prasthitaM, na sthitam / nyastAH kintu navoDhanIrajazA kuJjopakaNThe ruSA tAmyabhRGgava spRzo dRSTayaH // ' madhyA vipralabdhA yathA-'saGkatakeligRhametya nirIkSya zunyameNIdRzo nibhRtaniHzvasitAdharAyAH / ardhAkSaraM vacanamardhavikAzi netraM tAmbUlamardhakavalIkRtameva tasthau / ' prauDhA vipralabdhA yathA-'zUnyaM kuJjagRhaM nirIkSya kuTilaM vijJAya cetobhuvaM, dUtI nApi niveditA, sahacarI pRSTA'pi no vaa'nyaa| zambho! zaGkara ! candrazekhara! hara! zrIkaNTha! zUlin ! ziva! trAyakheti parantu paGkajazA bhargasya cakre stutiH // ' parakIyA vipralabdhA yathA-'datvA dhairyyabhujaGgamUrdhni caraNAvullaGghaya lajjAnadImagIkRta ghanAndhakArapaTalaM tanvyA na dRSTaH priyH| santApAkulayA tayA ca paritaH pAthodhare garjati krodhAkrAntakRtAntamattamahiSabhrAntyA dRzau yojite // ' sAmAnyavanitA vipralabdhA yathA'kapaTavacanabhAjA kenacidvArayoSA sakalarasikagoSThIvaJcikA vnycitaa'sau| iti vihasati riGgabhRGgavikSiptacakSurvikacakusamakAnticchamanA kelikuJjaH // ' ityaahuH| atha proSitabhartRkAM lakSayati-125 nAnA..ityAdinA / 125 naanaakaaryvshaadnekkaarryaaNdhiintyaa| idamupalakSaNaM zApAdeH / daradezaM sannidhAnAbhAvamiti bhAvaH / gataH / yasyAH / patiH / idamupalakSaNamupapaterjArasya ca / saa| manobhavaduHkhArtA manobhavasya kAmasya duHkhaM tenAteti tathoktA / proSitabhartRkA proSitaH pravAsaM gato bhartI bhartRko vA yasyAH sA tthoktaa| bhavet // 109 // udAharati-yathA-'tAM jAnIyAH..' ityAdinA / 'sahacare saha carati gacchatIti tathokte / sahabhoginIti bhAvaH / etena viyogAsahatvaM sUcitam / mayi tannAyake yakSa ityarthaH / dUrIbhUte sAhacaryyato nivRtte satItyarthaH / sahacare (cakravAke) dUrobhUte-cakravAkI cakravAkasya tAm / 'jAverastra viSayAdayopadhAt / ' 4 / 5 / 63 iti S / iva / ekAmekAkinIm / parimitakathAM paramitA kathA jIvanavArtA yasyAstAm, mRtaprAyAmiti bhAvaH / tAM, nirdiSTasvarUpAm / me mama / AdvatIyamabhinnam / jIvitaM jIvanam / jAnIyAH / yathA sA mAM vinA parimitakathA tathA to vinAahamapi parimitakatha evAsmIti sA mama 21
Page #172
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAhityadarpaNaH / [tutIyaHgADhotkaNThAM guruSu divaseSveSu gacchatsu bAlA jAtAM manye ziziramathitAM padminI vaanyruupaam||49||' 126 kurute maNDanaM yasyAH sajite vAsavezmani / sA'sau vAsakasajjA syAdviditapriyasaGgamA // 110 // yathA-rAghavAnandAnAM nATake- . 'vidUre keyUre kuru, karayuge ratnavalaya-ralaM, gurvI grIvA''bharaNalatikeyaM kimanayA / jIvanameveti tvaM jAnIyA iti bhAvaH / essu| guruSu / divaleSu / gacchatsu vyatiyatsu satsu / gADhotkaNThAM gADhA nitAntaM duHsahA pravRddhA votkaNThA 'rAge tvalabdhaviSaye vedanA mahatI tu yaa| saMzoSiNI ca gAtrANAM tAmutkaNThAM vidurbudhaaH||' ityuktalakSaNA madvirahaniveditA cintA yasyAstAm / prakRtitazca-bAlA vedanAM soDhumasamarthI komalAGgI nAyikAmiti bhAvaH / ziziramathitAM zizireNa zizirabhavahimopadravodrekeNa (gajeMdeNeva) mathitA tAm / padminI kamalinI sarasIM vA / 'padhinI yoSidantare / abje'bjinyAM sarasyAM ceti haimaH / va (vA) ivetyarthaH / 'va vA yathA tathevaivaM sAmya ityamaraH / anyarUpAmanyat pUrvAvasthAto bhinnaM rUpaM yasyAstAm / jaataaN| manye tarkayitvA nishcinomi| evaM ca tasyAH sAmpratamanyavithAmAlakSya na tvayA bhramitavyamiti meghaM dUtatvena kalpayitvA saMdizato yakSasyoktiH / padyaM caitanmeghadUtastham / mandAkAntA chandaH, tallakSaNaM ca yathoktaM / 'madAkrAntA mbhau ntau tUgau ga samudrasvirAH / ' iti / yathA vAha rasamajarIkArAH 'mugdhA-proSitabhartRkA yathA-'duHkhaM dIrghataraM vahantyapi sakhIvargAya no bhASate zaivAlaiH zayanaM sRjantyapi punaH zete na vA ljjyaa| kaNThe gadgadavAcamaJcati dRzA dhatte na bAppodakaM santApaM sahate yadAmbujamukhItadveda cetobhavaH // madhyA proSitabhartakA yathA-'vAsastadeva vapuSo, valayaM tadeva hastasya, saiva jaghanasya ca rtnkaacii| vAcAlabhRGgasabhage surabhI samastamadyAdhikaM bhavati te sakhi! kiM nidAnam // ' prauDhA proSitabhartakA yathA-'mAlA vAlA'mbujadalamayI mauktikI hAraSTiH, kAcI yAte prabhavati harI subhravaH prasthitaiva / anyada bramaH kimiha dhamanI vartate vA na veti jJAtuM bAhorahaha valayaM pANimUlaM prayAni // ' parakIyA proSitabhartakA yathA-'zvazraH padmadalaM dadAti, tadapi bhrasajJayA gRhyate, sadyo marmarazakayA na ca tayA saMspRzyate pANinA / yAturvAci suhRdagaNasya vacasi pratyuttaraM dIyate, zvAsaH kintu na mucyate hutavahAraH kuraGgIdazA // ' sAmAnyavanitA proSitabhartakA yathA-'virahaviditamantaH prema vijJAya kAntaH punarapi vasu tasmAdetya meM dAsyatIti / maricanicayamakSNoya'sya bASpodabindUn visRjati purayoSid dvAradezopaviSTA // ' iti / ' vAsakasajjAM lakSayati-126 kuruta ityAdinA / 526 vAsavezmani nivAsasthAne / sajjite zobhA nIte zayyA''kalpanapradIpajvAlanavitAnavidhAnAdibhiH pariSkRta iti yAvat / yasyAH / 'sakhI'ti zeSaH / 'yA ceti pAThe tu na 'sakhI'tyadhyAhAryyam / maNDanaM bhUSAsskalpanAm / kurute viracayati / saa| asau| 'tvi'ti pAThe tu punrityrthH| viditapriyasaGamA vidito jJAtaH priyasaGgamo vilambena bhAvI priyeNa saha saMyogo yayA sA / ata eva-vAsakasajjA vAsake vAsabhavane sajjA prioNa ramaNayuddhArtha sajA sannaddhati, vAsakaM vA sajjayatIti vA tathoktA / vAsa eva vAsakaH / 'sannaddho vammitaH sajja'ityamaraH / 'pajja'gato, ac , TAp / syAt / // 11 // udAharati-yathA-rAghavAnandAnAm / atra sambandhasAmAnyavivakSayA SaSThI / nATake naattkiiye| 'vidUre....' ityatra ityarthaH / 'ayi ! / keyUre aGgade bAhvAbharaNa iti yAvat / 'keyUramaGgadaM tulye'ityamaraH / vidUre nitAntaM dUre / kuru / karayuge karayorlakSaNayA karamUlayoryugaM dvandvaM tatra / ratnavalayai ratnajaTitairapi kaGkaNairityarthaH / alam / iyam / grIvAbharaNalatikA grIvA''bharaNameva latikA lateti tathoktA / etenAyuktatvamapyAvedyate / gurvii| ata:-mana
Page #173
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / 163 navAmekAmekAvalimayi mayi tvaM viracaye-na nepathyaM pathyaM bahutaramanaGgotsavavidhau // 50 // ' 127 AgantuM kRtacittopi daivAnnAyAti yatpriyaH / tadanAgamaduHkhArtA virahotkaNThitA'stu sA // 111 // yathA- - 'kiM ruddhaH priyayA kayAci, dathavA sakhyA mamorejitaH, kiM vA kAraNagauravaM kimapi, yannAdyAgato vallabhaH / tayA prIvAbharaNarUpayA latayeti bhAvaH / nAtraivAdezaH, anvAdezaviSayatvAbhAvAt / kim / atha-ekAM kevalAm / nayAM navagumphitAm / anyathA parirambhe sadya eva truTitA syAditi bhAvaH / ekAvalimekayaSTikahAram / anyathA parirambhe'tivighnaH syAditi bhaavH| 'ekAvalyAdayo hArabhedA' iti gopAlaH / ayi| (idaM mdhuraamntrnne)| tvaM 'sakhI'ti zeSaH / etena tatra khAtmano hitvidhaanaucitymaavedyte| mayi / vircyH| nanu kimiti sarvANyapAsyaikametadevAbharaNamityAzaGkayAha-anahotsavavidhAvanaGgaH kAmastasyotsavaH priyasaGgajanya Amodastasya vidhirvidhAnaM tatra / bahutaraM / nepathyaM bhuussnnrcnaadishobhaa| 'nepathyaM tu prsaadhne|' iti haimaH / pathyaM hitkaari| na na bhavatItyarthaH / atra kasyAzcitsvAM maNDayantIM sakhI pratyuktiH / zikhariNI chandaH, tallakSaNaM coktaM prAk // ' - yathA vA''ha rasamajarIkArA:-'mugdhA vAsakasajjA yathA-'hAraM gumphati tArakA'tiruciraM, anAti kAJcIlatA, dIpaM nyasyati, kintu tatra bahalaM snehaM na datte punaH / AlInAmiti vAsakasya rajanau kAmAnurUpAM kriyAM sAci soramukhI navoDhasumukhI vrAtsamudrIkSate // ' madhyA vAsakasajjA yathA-'zilpaM darzayituM karoti kutukAt kahArahArasrajaM citraprekSaNakotukena kimapi dvAraM samudrIkSate / gRhAtyAbharaNaM navaM sahacarI bhUSAjigISAmiSAditthaM padmazaH pratItya caritaM smerAjano'bhUtsmaraH // ' pragalbhA vAsakasajA yathA-kRtaM vapuSi bhUSaNaM, cikuradhoraNI dhUpitA, kRtA zayanasannidho kramukapITikAsammRtiH / akAri hariNIdRzA bhavanametya dehatviSA sphuratkanakaketakIkusumakAntibhirdurdinam ||'...prkiiyaa bAsakasajjA yathA 'vadhUM khApayati, cchalena ca tirodhatte pradIpAikuraM dhatte saudhakapotapotaninadaiH sAGketika ceSTitam / zazvatpArzvavivartitA'alatikaM lolatkapoladyuti kvApi kApi karAmbujaM priyadhiyA talpAntike nysyti||' sAmAnyavanitA vAsakasajjA yathA-'colaM nIlanicolakarSaNavidhau, cUDAmaNiM cumbane, yAcidhye kucayo: karArpaNavidhau kAcI punaH kAcanIm / itthaM candanacarcitairmRgamadairaGgAni saMskurvatI tat kiM yana manorathaM vitanute vAreSu vArAGganA // ' iti / ' virahotkaNThitAM lakSayati-127 AgantuM. ityAdinA / 127 yatpriyo yasyAH priyaH / Agantum / kRtcittH| api / daivAlakSaNayA''kasmikakAryAdhupasthAnena / na / AyAti / saa| tadanAgamaduHkhArtA tasya priyasyAnAgama AgamanAbhAvastasya duHkhenAtA piidditeti| virahotkaNThitA virhennotknntthitaa| astu syAt / vidhyarthe loT // 111 // udAharati-yathA-'kiM ruddhaH.. ityAdau / 'kayAcit kyaa'pyjnyaatnaamnyaa'tyuntpunnyyetyrthH| priyayA madbhinayA dyityaa| kiM kiMkhit / halo nirodhaM niitH| athavA / mama / sakhyA vayasyayA, vastuto'sakhyA sakhItvAcyutayA sapatnyA dUtyA vetyarthaH / 'bhAnetuM mayava preSitaye'ti zeSaH / udghajita udvegaM prApito, mayi doSAnAropya parAGmukhatAM nIta iti yAvat / 'ki' miti pUrvatonuvRttam / vA'thavA / kiM kiMnanu / kimapyanirvacanIya, durdaivAdApatitamityevAvAcyAbhidheyaM vA / kAraNagauravaM kAraNAnAmanAgamane'vaSTambharUpANAM hetUnAM gauravaM gurutvamanulaGghaya sampAdanIyatvamiti yAvat / yadvA-khajIvitaM prati saMzayAnA''ha-kAraNAnAM ghAtanAnAM mamaiva mRtyuhetUnAM gaurvmvshymbhaavyupsthitiktvmityrthH| 'Apatita'
Page #174
--------------------------------------------------------------------------
________________ saahitydrpnnH| / tRtIyaHityAlocya mRgIdRzA karatale vinyasya vAmbujaM, dIrgha niHzvasitaM, ciraM ca ruditaM, kSiptAzca puSpasrajaH // 51 // ' 128 iti sA'STAviMzatizata-muttamamadhyamakaniSTharUpeNa // caturadhikAzItiyutaM zatatrayaM nAyikAbhedAH // 112 // mityastI'ti vA'dhyAhAryam / 'kAraNaM ghAtane hetau karaNe ce' ti haimaH / kuta evaM tayaMta ityAha-yad yasmAtkAraNAt / vallabhaH priyo, vastutastvavallabho, vallabhatApradarzane'kSamatvAtparAGmukhatvAdvetyarthaH / adyAsminnavazyaM tvatsannidhiM bhajiSya iti pratijJAyA viSayabhUte divasa iti bhAvaH / na naiv| AgataH / itItyevam / Alocya vicAr2yAMntimaM pakSaM sthirIkRtyeti yAvat / mRgIdRzA mRgIdRzau iva pAriplave (khabhAvata eva) dRzau netre yasyAstayA (kaa)| karatale karatalopari / vAmbujaM mukhakamalaM lakSaNayA kapolapAlImityarthaH / vinyasya sthApayitvA / dIrgha dUre prasAri / niHzvasitam / ca tathA / ciram / ruditam / ca tthaa| puSpasrajaH / kSiptA dUraM paatitaaH| atra priyAnAgamane kAraNamAlocamAnAyAH kasyA api madananipIDitAyA avasthAvaNenam / zRGgAratilakasya padyamidam / zArdUlavikrIDitaM vRttam , tallakSaNaM coktaM prAk // 51 // ' yathA vA''hU rasamaJjarIkArAH-'mugdhotkA (virahotkaNThitA) yathA-'yannAdyApi samAgataH priya iti prAyaH prapede parAmitthaM cetasi cintayantyapi sakhI na vIDayA pRcchati / dIrgha niHzvasitaM dadhAti, cakitaM na prekSate, kevalaM kiJcitpakkapalANDupANDuraruciM dhate kapolasthalIm // ' madhyotkA yathA-'AnetuM na gatA kimu priyasakhI, bhIto bhujaGgArikama, kruddho vA pratiSedhavAci kimasau prANezvaro vrtte| itthaM karNasuvarNaketakarajaHpAtopaghAtacchalAdakSNo: kA'pi navoDhanIrajamukhI bAppodakaM muJcati // ' prauDhotkA yathA-'bhrAtarnikuJja ! sakhi yUthi ! rasAlavandho ! mAtastamasvini ! pitastimira ! prasIda / pRcchAmi kiJciditi nIradharAbhirAmo dAmodaraH kathaya kiM na samAjagAma // ' parakIyokA yathA-'snAtaM vAridavAribhirviracito vAso ghane kAnane, zItaizcandanabindubhimanasijo devaH samArAdhitaH / nItA jAgaraNavratena rajanI, vrIDA kRtA dakSiNA, taptaM kiM na tapastathA'pi sa kathaM nAdyApi netrAtithiH // ' sAmAnyavanitotkA yathA-'kathaM na kAntaH samupaiti kuJjamitthaM ciraM cetasi cintyntii| asrAvayanniSpatadadhrudhArA vArAGganA kA'pi dhanAbhilASAt // ' iti / ' yattUktametaireva-'saGketasthalaM prati bharturanAgamanakAraNaM yA cintayati sotkA, avadhidivasAnAgatapreyasi proSitabhartRkAyAM nAtivyAptiH / tasyA bharturavadhidivase bhavanAgamananiyama iti saGketapadena vyAvartanAt / ' iti / tanmandam , udAhariSyamANeSu padye'vadyApItyAdInAmapi khArasthena vAsabhavanasthAyA api tAdavasthyAt / nahi svIyA sadA saGketasthala tiM labhate, iti vaktaM suzakama, pratyuta prAyastasyA vAsabhavana eva tathA varNanaucityam / tasmAt-avadhidivase'nupetapriyA proSitabhUrtRkA syAt, vipralabdhA vA syAt, kintu yA tadanAgamanahetucintayA muhyati saivotkA virahotkaNThitA'. paranAmadheyeti bodhyam / atredamapyavadheyam-anudAhRtA vivicya dhIrAdibhedA apyevamevAvagamyAH, tathA''hU rasamaJjarIkArA:-'mugdhAyA lajjAprAdhAnyena, madhyAyA lajjAmadanasAmyena, pragalbhAyAH prAkAzyaprAdhAnyena, dhIrAyA dhairyaprAdhAnyena, adhIrAyA adhairyaprAdhAnyena, dhIrA'dhIrAyA dhairdhyAdhairyyaprAdhAnyena, jyeSThAyAH snehAdhikyaprAdhAnyena, kaniSThAyAH snehanyUnatvaprAdhAnyena, paroDhAyAH saGguptiprAdhAnyena, mugdhAyA iva kanyakA yAzca, sAmAnyavanitAyA dhanaprAptiprAdhAnyenASTavidhanAyikAvarNanamiti vizeSaH / iti| AsAM punaH svarUpabhedamAha-128 itiityaadinaa|| 128 itItyevaM SoDazAnAM pratyekamaSTavidhatva ityarthaH / sA'STAviMzatyaSTAviMzatyA sahitam / zatam / uttamamadhyamakaniSTharUpeNa / 'dvandvAnte zrUyamANaM padaM pratyekamabhisambadhyate' iti nayena 'rUpa' padasya pratyekaM sambandhe uttamarUpeNa madhyamarUpeNa kaniSTharUpeNa cetyarthaH / 'uttamamadhyAdhamasvarUpeNe'ti pAThAntaram / 'bhedaM prAptA' iti zeSaH / nAyikAbhedAH / caturadhikAzItiyutam / zatavayaM "sampadyanta' iti zeSaH / atrAA chandaH, tallakSa coktaM prAk // 112 //
Page #175
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / 'iha ca parastriyau kanyakA'nyoDhe saGketAtpUrvaM virahotkaNThite, pazcAdvidUSakAdinA'bhisarantyAbhisArike, kuto'pi saGketasthAnamaprApte nAyake vipralabdhe, ityavasthaivAnayorasvAdhInapriyayoravasthA'ntarAyogAt / ' iti kazcit / 129 kacidanyo'nyasAGgayryamAsAM lakSyeSu dRzyate / 165 paramataM nirdizati - ' iha ca ityAdinA / 'ihAsminnAyikAbhedaprasaGga ityarthaH / ca / parastriyau parakIye nAyike ityarthaH / kanyakA'nyoDhe kanyakAsnyoDhA cetyarthaH / saGketAt 'priyakartRkA' diti zeSaH / pUrvam / virahotkaNThite viraheNotkaNThite / pazcAt / vidUSakAdinA / Adipadena ceTakAdergrahaNam / atra sahArthe tRtIyA / abhisarantyau / abhisArike / 'ucyete' iti zeSaH / atha- kuto'pi kasmAccitkAraNAt / saGketasthAnam / ' kRtamapI'ti zeSaH / aprApte / nAyake / 'satI'ti zeSaH / vipralabdhe / itItyevam / eva / asvAdhInapriyayoH svAdhInabhartRketivyapadezArhatvamaprAptayoH / anayoH paratriyorityarthaH / avasthAntarAyogAdanyAsAmavasthAnAmasambhavAt / avasthA / 'na tu khaNDitAtvAdikRte 'ti zeSaH / ' iti / kazcit / ' Ahe 'ti zeSaH / atra ' kazcidi' tyasvarasatAM dyotayati / idaM tattvam-parakIyA nAyikA kanyakA paroDhA ceti dvividhA, asyAca pArzve nAyakasya satatamavasthAnAsambhavAnna svAdhInabhartRkAtvam, nAyikAntarasambhogenerSyAyA ayogAnna khaNDitAtvam, nAyikAntarasambhogadoSAt kAntatyAgAyogAna kalahAntAratAtvam, kAntasya dUradezagamanena manobhavavedanAyA ayogAnna proSitabhartRkAtvam, parAlokanazaGkayA sajjite vAsabhavane maNDanAyogAnna ca vAsakasajjAtvam / tasmAt - abhimatena yAvanna saGketasthalaM nirdizyate tAvattasyA virahotkaNThitAtvam, vidUSakAdinA samamabhisArayogAdabhisArikAtvam, kutopi saGketasthale prApyayogAdvipralabdhAtvamityeta eva trayo bhedAH parakIyAyAH / iti yat kenApyuktaM tanna vicArapezalam / tathAhi priyasya manasi yA sanihitA sA svAdhInabhartRketi parakIyA sAmAnyA'pi vA svAdhInabhartRketi vaktuM suzakam ; na hi kAyena svIyAyA api dayito'dhIno'pi sadA sannihitaH sthAtuM kSamate taditi ' svIyAH santI' tyatra parakIyAyAH 'santyeva..' ityatra ca sAmAnyavanitAyAH svAdhInabhartRkAtvaM spaSTam / svIyaM patimapahAya yathA paratra nAyikA'nurajyate, tathA nAyako'pi svayAM nAyikA mapahAya paratrAnurajyate / nAnurakta viraktayoranurAgo'nurAgaH / taditi nAyakaH priyAyAH sannidhau paropabhogamavagamayannupaiti tathA sati tadantaH santApaH 1 ata evaivaM parakIyAyA api khaNDitAtvam / yadapi na prAyaH sAmAnyA premAndhA bhavati, tathA'pi paratrAnurAge dhanalAbhasya nyUnatAmAzaGkayAtmanyanurAgavRddhaye khaNDiteva nakAra siddhAntamAzritA jayantI khaNDitA gIyate / nakAro hi strINAM siddho mohanamantraH / evaM cAnayoH 'kAntaM...' ityAdau khaNDitatvaM spaSTam / roSo nAma mahAJchatruH, ataH 'bharturyaMsthe' tyAyudAharaNadRzA parakIyAyAH sAmAnyAyA api ca kAntatyAgo, 'nyadA tato vyAvarttanamupadeSTuM sambhavatIti viditacaraM kalahAntaritAtvam / evaM proSite dayite proSitabhartRkAtvam, dUtyAdigRhe'saGkucitaM svagRhe ca saGkucitaM parakIyAyA vAsakasajjAtvaM zvazrUM svApayatItyatra, sAmAnyAyAzva sarvadA 'colaM nIla... ' ityatreti nirvAdhaM sUkSmadhiyAM dhiyA / iti / evaM nAyikAnAM zuddhabhedanirdezAnantaraM mizritA api bhedA nirdeSTavyA ityapekSAyAmAha - 129 kvacidityAdi / 129 AsAM nirdiSTanayena caturadhikazatatrayasaGkhyAkArnA nAyikAnAm / lakSyeSUdAharaNeSu / kacitra tu srvtretyrthH| anyo'nyasAGkaryyamanyo'nyaM parasparaM sAGkayai saGkaratAmizraNamiti yAvat / dRzyate / 'tadUtya' miti zeSa: / asmAbhistu tasya kAcitkatvena viramyata iti bhAvaH /
Page #176
--------------------------------------------------------------------------
________________ saahitydrpnnH| [tRtIyaH .. yathA 'na khalu vayamamuNya dAnayogyAH, pivati ca pAti ca yA'sako rahasvAm / viTa ! viTapamamuM dadasva tasyai, bhavati yataH sadRzozcirAya yogaH // 52 // tava kitava ! kimAhitairvRthA naH, kssitiruhpllvpusspkrnnpuuraiH| nanu janaviditairbhavavyalIkaizciraparipUritameva karNayugmam // 53 // muhurupahasitAmivAlinAdervitarasi naH kalikAM kimarthamenAm / vasatimupagatena dhAmni tasyAH zaTha ! kalireSa mahAMstvayA'dya dattaH // 54 // udAharati-yathA-'na khalu...'ityAdAviti zeSaH / 'he viTa kAmin ! 'viTo'drau dhavale piGge (lampaTe) mRSike khadire'pi ca |'iti medinii| vayaM viTapetarA ramaNya ityarthaH / amukhya viTapasyetyarthaH / dAnayogyA dAnAdhikAriNyaH / na / khl| bhavAma'iti shessH| kintuyaa| asakau / asAvevetyasako, 'avyayasarvanAmnAmakac prAk tteH|' 5 / 3 / 71 ityakaca / 'tvapriye ti zeSaH / raha ekAnte / tvAM 'suratarasanidhAna miti, 'madanAnalasantApita'miti vA zeSaH / pibati / c| pAti rakSati / ca / samuccayArthametat / ataH-tasyai niruktanayena viTapeti nAma sArthayitryai / amum| viTapaM pallavam , lakSaNayA sapuSpaM zAkhAkhaNDamityarthaH / 'viTapaM sapuSpamAlAM zAkhA miti vivRtikaaraaH| 'viTapaH pallave Sile vistAre stambazAkhayoH / iti vizvaH / dadasva dehi / 'dada'dAne / yato yasmAddAnAditi shessH| sadRzorviTapAnakRttayA sadRzayorityarthaH / ciraay| yogaH sambandhaH / bhavati / ayambhAvaH-'viTaM pibati, pAti veti vyutpattyanukUlatayA tava viTasya pAnakadasau (viTapA), tadayaM viTapastasyA eva yogyaH, sA cAsyaiva yogyA / tathA ca-viTapenAnena viTapAyA asyA yogo dampatyoriva sthAne iti| atra 'sabhAlakAro'ya' miti mlinaathaaH| vayaM tu samAlaGkAraNa 'mA mAmupagama' iti vastu vynggcmiti||52|| he kitava! dhRta ! vRthaa| AhitaiH sthApitaiH / tv| kSitiruhapallavapuSpakarNapUraiH kSitirahANAM vRkSANAM palava puSpANi (palavAzca puSpANi ca) tAnyeva karNapUrAH karNAbharaNAni taistathoktaiH / kau~ pUrayantIti karNapurAH / 'kaNepUrA'vataMse sthAditi gopAlaH / no'smAkam / kim / na kimapi sAdhyamiti bhAvaH / tathA ca-satyaM bramaH 'vRthA''hita' riti sUcitam / nanu / janaviditairjanairviditAni jJAtAni taiH / 'janeSu viditai' riti mallinAthAH / bhavadavyalIkairbhavato vyalIkAni vizeSeNAlIkAni (apriyANyanRtAni vA vacanAni) lakSaNayA tacchravaNAni taiH| 'alIkaM tvapriye'nRte' ityamaraH / yadvA-bhavato vyalIkAnyakAryANi (niSiddhAni karmANi) lakSaNayA tacchravaNAni tairiti tathoktaiH / 'vyalIkamapriyAkAryavailakSyeSvapi pIDane / ' iti vizvaH / karNayugmam / ciraparipUritaM cireNa paripUritamityarthaH / eva nAtra saMzayaH / ataH-paritaH pUritasya (pUrNatAM nItasya) pUrNatAkRte viphalazramaH, pratyuto'niSTaheturiti bhAvaH / 'atrottaravAkyArthasya pUrvabAkyArthahetutvenopanibandhanAdvAkyArthahetukaM kAvyaliGgamalakAraH / ' iti mallinAthA: // 53 // he zaTha! muhH| alinAdairdhamarazabdaiH ( krtbhiH)| upahasitAmiva 'pratAraNArtheya' miti parihAsaviSayatAM nItAmiva, vastutastathAbhUtAmeveti bhAvaH / atrevena samAso vibhaktyalopazca / enAm / kalikAM puSpakorakam , alpaH kaliH kalahastaM vA / 'kalikA korakaH pumAn / ' itymrH| 'alpe / ' 5 / 3 / 85 / iti kH| atra strI pratyayastvavivakSita eveti boddhavyam / 'kalahe ca yuge kaliH / ' iti vizvaH / no'smAkam / kimartham / vitarasi / tasyA duSTacaritAtvena khyAtAyA ata evAnuccAraNIyanAmadheyAyA iti bhAvaH / dhAni bhvne| 'dhAma zaktI prabhAve ca tejomndirjnmsu|' iti vizvaH / vasatiM nivaasm| upagatena / tvayA (kaa)| adya / eSa varttamAnaH / mahAn / kaliH kalahaH / dattaH / mahati kalau datte punastasyAlpatvena dAnamakiJcitkaramiti bhAvaH / 'atrApi pUrvavAkyArthasyottaravAkyArthahetukatvAdvAkyArthahetukaM kAvyaliGgam / kalikAmiti zleSotthApitayA korakakalahayorbhede'bhedarUpA 5 'pAnaM piiti-bhaajnrkssnne|' iti medinI /
Page #177
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| 167 ' iti gaditavatI, ruSA jaghAna sphuTitamanoramapakSamakesareNa / zravaNaniyamitena kAntamanyA samamasitAmburuheNa cakSuSA ca // 55 // ' iyaM hi vakroktyA paruSavacanena karNotpalatADanena ca dhIramadhyatA'dhIramadhyatA'dhIrapragalbhatAbhiH saDIrNA / evamanyatrApyUhyam / 130 itarA apyasaGkhyAstA noktA vistarazaGkayA // 124 / / tA naayikaaH| tizayoktyA'nuprANitamiti saGkaraH / ' iti mallinAthA: // 54 // itItyevam / anyA pUrvasyA bhinnetyarthaH / kAntam / ruSA roSeNa roSavatI veti bhAvaH / ekatra bhAve vip, paragupadhatvAt kaH / gaditavatI kathayati sma / ca tathA / sphuritamanoramapakSamakesareNa sphuritAni ca manoramANi ca pakSmANIva kesarANi, kesarANIva pakSmANIti vA yasya ten| zravaNaniyamitena zravaNena karNena niyamitaM dhRtaM tatparyyantamAyatatvena vA''kRSTaM ten| asitAmburuheNAsitaM nIlaM ca tadamburuhaM tenopacArAttatsadRzena vA ata eva 'pazya nIlotpaladvandvAnniHsaranti zitAH zarAH / ' ityAdi saGgacchate / samaM saha / cakSuSA / yadvA-'asama' miti kriyAvizeSaNam / jaghAna tADayati smopacArAttADayati smeveti vA / yattu vyAkhyAtaM 'iti gaditavatI, anyA punarjaghAne' ti, tanna sat, 'iyaM hI' tyAdimUlAkharasAt / zizupAlavadhasyaitAni padyAni, puSpitA'grA ca cchandaH / talakSaNaM ca yathoktaM 'puSpitAmA nauyau~ najau Dhauga / ' iti // 55 // ' prakRtamAha-iyaM hItyAdinA / hi yataH / iyam / vakroktyA viTapAdipadArthasyAnyathA yojanarUpayA vAcA / paruSavacanena paruSaM 'zaThe' tyAdyasnigdhaM yadvacanaM tena / c| kotpalatADanena karNotpalena tADanaM tena, karNAntamAyatatvena karNakamalasadRzasya netrasya bA pAteneti bhAvaH / hetau tRtIyA, evaM pUrvatrApi / dhIramadhyatA'dhIramadhyatA'dhIrapragalbhatAbhirAmadhyAtvenAdhIrAmadhyAtvenAdhIrApragalbhAtvena cetyarthaH / atra 'zaradaH kRtArthate' tivatsAmAnye napuMsakam / sngkiirnnaa| acambhAva:dhIrAmadhyA ruSA vakA, madhIrAmadhyA patvAM vAcamudIrayati, adhIrApragalbhA punastADayatItyevamAsAM tinRNAM lakSaNAkAnteyam / iti / uktA nItiranyatrApi saGgacchata ityaah-evm| anyatra / api / UhyaM 'saGkIrNatvamAsA' miti zeSaH / ayambhAvaH-yathA gopyAdInAM-'madhupa! kitavabandho! mA spRzAghriM sapalyAH kucvilulitmaalaakungkumshmshrubhirnH|' ityAdau parakIyAnAmapi 'sapalyA' ityAdyuktyAH svakIyAtvaM tathA sati sambhavet saGkIrNAtvametAsAm / iti / nanu 'talpagatA'pi ca sutanuH zvAsAsaoNna yA sehe| samprati sA hRdayagataM priyapANiM mndmaakssipti||' ityAdilakSyAtpravatsyannAyakA, 'yAmi na yAmIti dhave vadati purastAtkSaNena tanvaGgAyAH / galitAni puro valayAnyaparANi tathaiva dalitAni // ' ityAdilakSyAcca pravatsyadAgacchannAyaketyevamanye'pi bhedA vaktuM yuktA iti cetsatyamityAha-130 itarA ityAdi / 130 tAzcaturadhikAzItiyutaM zatatraya' mityuktA nAyikA ityarthaH / itarA itarabhedavatyaH / api / asakhyA na saGkhyA gaNanA yAsAM tAH / 'santIti zeSaH / kintu-vistarazaGkayA evaM kathane'tyantaM granthADambara iti zaGkayeti bhAvaH / sa ca zabdasya vistrH|' ityamaraH / na / uktA // 124 // kArikAsthaM tatpadaM vyAcaSTe-tA 'ityasya'ti zeSaH / nAyikAH 'ityartha' iti zeSaH / iti / ayambhAvaH-grathA-svakIyA''dInAM dhIrA''dibhedAstathA pravatsyannAyakA'bhidheyo bhedo'vagantavyaH, yasyA nAyaka: paratra gamiSyan, yathA rasagaGgAdharakArairudAhRte 'talpagatA'pI' tyatra, yathA vA-rasamaJjarIkArairudAhRteSu / 'mugdhA proSyadbhartakA yathA-"prANezvare kimapi jalpati nirgamAya kSAmodarI vadanamAnamayAJcakAra / AlI punarnibhRtametya latA
Page #178
--------------------------------------------------------------------------
________________ 168 saahitydrpnnH| [ tRtIyaH athAsAmalaGkArAH nikuJjamunmattakokilakaladhvanimAtatAna // " madhyA proSyadbhartRkA yathA-"gantuM priye vadati niHzvasitaM na dIrghamAsIna vA nayanayorjalamAvirAsIt / AyurlipiM paThitumeNadRzaH, parantu bhAlasthalI kimu kacaH samupAjagAma // " prauDhA proSyadbhartakA yathA-"nAyaM muJcati subhravAmapi tanutyAge viyogajvarastenAhaM vihitAjaliyaMdupate | pRcchAmi satyaM vada / tAmbUlaM kusumaM paTIramudakaM yadvandhubhirdIyate syAdatreva paratra tarikama viSajvAlA'valI duHsaham // " parakIyA proSyadbhartRkA yathA-"nyastaM pannagamUrdhni pAdayugalaM, bhaktirvimuktA guro-styaktA nItirakAri kiM na bhavato hetormayA duSkRtam / aGgAnAM zatayAtanA, nayanayoH ko'pi kramo rauravaH, kumbhIpAkaparAbhavazca manaso yuktaM tvayi prasthite // " sAmAnyavanitA proSyadbhartRkA yathA-"mudrAM pradehi valayAya bhavadviyogamAsAdya yAsyati vahiH sahasA yadetat / itthaM nigadya vigalanayanAmbudhArA vArAGganA priyatamaM karayorbabhAra // " iti / tathA-yasyA nAyako yAmIti pUrva vicAravAn , pazcAd yadi na paratra yAti tadA'sau na pravatsyannAyakottarakSaNa eva tadvicArasya niSiddhatvAt, nApyAgacchan yena nAyikA vAsakasajjA syAt , tadAnIM tatraiva vartamAnatvAt, kintu narasiMhanyAyanAnyaiva / evam-AsAM padminItyAdayo bhedA apyavagantavyAH / atrAhU rasamaJjarIkArA:-'yattvetAsAM "divyAdivyobhayabhedena gaNanayA dvipaJcAzadadhikazatayutaM sahasraM bhedA bhavanti / divyA indrANyAdayaH, adivyA mAlatyAdayaH, divyAdivyAH sItAdayaH / iti tanna, avasthAbhedenaiva nAyikAnAM bhedAt, jAtibhedena bhedasvIkAre nAyakAnAmapyevamAnantyaM syAt / tathA bhedA nAyakAnAmapi santi / 'indrAdayo divyA, adivyA mAdhavAdayaH, divyAdivyA arjunaadyH|' itytr| itarA iti pratIkamupAdAya-'punazca tAstridhA jJeyA divyAdivyobhayAtmanA / caturdhA coddhatodAttA lalitA zAntikA tathA // akSatA ca kSatA yAtAyAtA yaayaavretypi| punazcaturdhA kathitAH pUrva jAdibhirbudhaiH // padminI citriNI caiva zaGkhinI hastinIti ca / punazcaturdhA kathitAH kAmazAstreSu jAtitaH // kaphinI vAtulA pittalA prakRtyA punasvidhA / athoktAnAM ca bhedAnAM lakSaNodAhRtI bruve|| divyAH zacyAdayaH proktA adivyA mAlatImukhAH / divyAdivyA iti proktA jAnakIrukmiNImukhAH // garvazAlinyuddhatA syAdudAttA guuddhmaaninii| lalitA sAdhyamAnehA zAntA nirmAnamAnasA // udAttaiva bhaveddhIrA'thAdhIrA tUddhatA matA / lalitA tu bhavenmugdhA zAntA svIyottamA matA // bhuktA'nyena purA pazcAdUDhAnyenAkSatA mtaa| bhuktA zaktisutenoDhA rAjJA satyavatI yathA // gate bhartari yadyanyaM zritA sA tu kSatA mtaa| yathA tArA ravisutaM zritA vAlini mArite / yAtAyAtA tu yugapaDhA'nekaistu bhartRbhiH // yathA pANDusutairUDhA drupadasya kumArikA / UDaikena tu santyaktA kramAd yAyAvarA matA // yathA bahuvarairUDhA mAdhavI copalAtmajA // padminI candravadanA zirISamRdulA tathA / zakhinI syAbRhanmadhyA kopinyalpastanI tathA // dIrghapAdA drutagatiH kuTilAkSI ca pingglaa| hastinI bahubhuk krUrA nitrapA pizakuntalA // hrasvA sthUlAdharA gaurazarIrA mndgaaminii| kaphinI dRDharAgA syAcchyAmA tu snigdhalocanA // vAtulA tu kaThorAGgI, caJcalA kRssnnpaannijaa| zyAmadhUsaravarNAM ca bahubhojyA pralApinI // pittalA zoNanayanA gaurAjhI kuzalA rte| sA caturdhA punarapi nAyikA pratinAyikA // duryodhanasya dayitA tatra bhAnumatI yathA / tasyAH kaizcidguNaihInA pUjyA caivopanAyikA // samA nyUnA'pi yA kiJcit kanIyasyanunAyikA ||'ityaadi / ' ityAhuSTippaNIkArAH / 'sukhasya ca striyo mUlaM nAnAzIladharAzca tAH / devatA'suragandharvarakSonAgapatatriNAm // pizAcakSabhujaGgAnAM naravAnarahastinAm / mRgamInoSTamakarakharasUkaravAjinAm // mahiSAjagavAdInAM tulyazIlAH striyaH smRtAH / snigdhAGgopAGganayanA sthirA mandanimeSiNI // arogA dIpyupetA ca satyArjavadayAnvitA / alpasvedA samaratA svalpazukraratapriyA // gandhapuSparatA hRdyA devazIlAGganA smRtA |'ityaadi bharatAcAryAzcAhuH / 'svAdhInabhartRkA mukhyA evASTau kIrtitA bhidAH / padminyAdyAH punarbhedAH khIyA''dibhyonayatpRthak // ' iti caacyutaarthyaaH| vayaM tu-evaM siddhAntAnaikyameva sambhAvayAmaH, ata evaM kavirAjaiH 13. itarA ityabhidhAyaiva viratAH, yadyapi pravatsyadbhakAM prAyo'neke svIkurvantyudAharanti ca, kintu bharatairanuktetyete'pi nAktavantaH / iti bodhyam / evaM nAyikAbhedaprabhedavarNanaM samApya nAyikAnAmalaGkArAnabhidhAtuM pratijAnIte-athetyAdinA / . ath| AsAM naayikaanaam| alaGkAraH paapttaabuddhisaadhnaani| 'ucyante-135 yauvane'-ityAdineti zeSaH
Page #179
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / 131 yauvane sttvjaastaasaa-mssttaaviNshtiskhykaaH| alakArAstatra bhAva- hAvahelAstrayo'GgajAH // 114 // zobhA kAntizca dIptizca mAdhuryaM ca pragalbhatA / audArya dhairyamityete saptaiva syurayatnajAH // 115 // lIlA vilAso vicchitti-vivvokaH kila kizcitam / moTTAyitaM kuTTamitaM vibhramo lalitaM madaH // 116 // vikR (ha) taM tapanaM maugdhyaM vikSepazca kutUhalam / hasitaM cakitaM kelirityaSTAdazasaGkhyakAH // 117 // svabhAvajAzca, bhAvAdyA daza puMsAM bhvntypi| pUrve bhAvAdayo dhairyAntA daza nAyakAnAmapi sambhavanti, kintu sarve'pyamI nAyikAzritA 531 tAsAM niruktAnuktalakSaNAnAM nAyikAnAm / yauvane 'satI'ti zeSaH / aSTAviMzatisaGakhyakAH / sattvajAH sattvAt rajastamasI abhibhUyojjRmbhamANAdguNavizeSAjjAyanta iti te / alaGkArA 'bhavantIti zeSaH / tatra teSu madhya ityarthaH / bhAvahAvahelA bhAvahAvahelAnAmAno'laGkArA ityarthaH / tryH| aGgajA aGgAnmanaso jAyanta iti te tathoktAH / 'ajhaM citte ca gAtre ca pratIke'ntikagauNayoH / ' iti gopAlaH / evaM ca sarveSAmeteSAmalaGkArANAM sAttvikatve'pi bhAvAdInAM trayANAM punaraGgaja (manoja) tvenAbhidhAnaM prAdhAnyaM pratyAyayana rUDhimanasaratIti dyotitam / tessupunH-shobhaa| kAntiH / c| dIpti prkaashH| c| maadhurym| c| prglbhtaa| audAryam / dhairyam / ityete| ayatnajA na yatnajA iti tathoktAH / AntarabAhyobhayayanamantarA jAyamAnA iti bhAvaH / spt| ev| syuH| tthaa-liilaa| vilaasH| vicchittirvicchedanaM rUpadarpAdivazAdalaGkArANAmanAdaraNamiti tthoktaa| 'AbharaNavilepanAdInAM kutazcitpriyAparAdhAdIrghyayA'nAdaraNena tyaktAnAM sakhInAM prayannA ddhAraNaM vicchitti'riti tu na sat, vakSyamANalakSaNaviruddhatvAt / vivvokaH priyvidherpyvidhaanmitibhaavH| vivAnaM vivuH tasyaukaH sthAnamiti tthoktH| 'mRgayvAdayazca / ' (u0) 1137 iti viduH 'oka ucaH ke|' 3164 ityoka: kilakizcitam / moDAyitaM moTanaM (jRmbhA''dinA) hiMsanamaGgAnAmiti tathoktam / 'bhAve / ' 3 / 3 / 18 iti ghaJ / 'bAhulakatvAda' ghanastuTca / kuTTamitaM kuThUna cchedanena nakhAghAtAdineti yAvat nirvRttaM, kuhimam; tadivAcarati smeti tathoktam / bhAve ghaJ, 'bhAvapratyayAntAdimabvaktavya*' itImap / tato nAmadhAtutve Nic tato bhAve ktaH / vibhramo viziSTo harSodreke tvarayA'dhigato bhrama iti tathoktaH / lalitaM lalanamiti tathokam / 'lala'IpsAyAm / bhAve ktH| madaH vikR(ha)tam / tapanam / bhAve lyuT / maugdhyam / vikSepaH / asvasthatvam / c| kutUhalam / hasitam / bhAve ktaH / cakitam / 'caka' tRptau pratighAte ca / bhAve ktaH / keliH / itItyevam / assttaadshsngkhykaaH| ca punaH / svabhAvajAH svabhAvAt svabhAva Atmano manovikAravizeSastasmAjjAyante samutpadyanta iti tathoktAH / 'jJeyA' iti zeSaH / atha-bhAvAdyA bhAvo hAvo helA ceti trayaH, tathA-zobhA kAntirdIptiAdhurya pragalbhataudAryaM dhairya ceti saptetyarthaH / ata eva-daza 'alaGkArA'iti zeSaH / puMsAM nAyakAnAm / api / na kevala nAyikAnAmiti satyam, athApi na camatkArAtizayAyeti bhAvaH / bhavanti // 114 // 115 // 116 // 117 // 'bhAvAdyA' ityAgraMzakAThinyaM pariharanAha-pUrva ityaadinaa| pUrve prAguktAH / bhAvAdayo 'bhAva' ityArabhya paThitA ityarthaH / dhairyAntA 'dhairyya' mityantaM paThitA ityarthaH / daza / nAyakAnAm / api 'yauvane' iti zeSaH / sambhavanti / kintu / sarve'STAviMzatimitAH / api / na kevalaM bhAvAdayo dhairyAntAH, kintu 'etebhyo'tiriktA apI'ti zeSaH / bhamI ete'lahArAH / nAyikAzritA 22
Page #180
--------------------------------------------------------------------------
________________ 170 eva vicchittivizeSaM puSNanti / tatra bhAvaH - . sAhityadarpaNaH / yathA 132 nirvikArAtmake citte bhAvaH prathamavikriyA // 118 // janmataH prabhRti nirvikAre manasi udbuddhamAtra vikAro bhAvaH / yathA ' sa eva surabhiH kAlaH, sa eva malayAnilaH / saiveyamabalA, kintu mano'nyadiva dRshyte||56||' atha hAvaH [ tRtIya: 133 bhrUnetrAdivikAraistu sambhogecchA prakAzakaH / bhAva evAlpasaMlakSya-vikAro hAva ucyate // 119 // nAyikA nAyikAbhirnAyikAsu vA''zritA Azritya sthitA AliGgitA, Adheyatvena sthitA veti tathoktAH / eva 'na tu nAyakAzritA' iti zeSaH / vicchittivizeSaM vicchittivaicitryaM tasya vizeSaH kazcit prakAro'tizayo vA taM tathoktam / puSNanti vardhayanti / ayambhAvaH - ete'STAviMzatyalaGkArA nAyikAnAM yauvanAnupadaM rajastamasI abhibhUyojz2ambhamANAtsattvAt (guNAt ) jAyante, AsAmeva zriyaM puSNanti / yadyapi bhAvAdyA daza nAyakAnAmapyalaGkArAH sambhavanti, sambhavantu nAma, kiM tena; na hi nAyakAnAM punarapi camatkArAtizayAya / sarve'pyamI sAttvikAH / ' prAdhAnyena vyapadezA bhavantIti nayena punaramISAmapyaGgajatvAdinA vyapadezaH / bhAvAdayo yathA'GgAt ( manasaH ) sambhavanti na tathA'nye ityamI aGga (manaH) sambhavAH, zobhAdayo yathA'yatnajA na tathA'nya ityamI ayatnajAH, lIlAssdayaH punarnAyikAnAmeva manovikArAnantaraM manovikArAjjAyanta iti svabhAvajA iti sudhIbhiravadheyam / atha sarveSAmapyeSAM lakSyalakSaNAni nirdeSTumupakramate tatretyAdinA / tatra teSu bhAvAdiSu madhye / bhAvaH / 'lakSyate -132 nirvikArA.. ityAdinA / 132 nirvikArAtmake nirgato vikAro riraMsAtmakaH kSobho yatra yasya vA, tAdRza AtmA yasya tasmiMstathokte / citte / 'nAyikAyA nAyakasya ve'ti zeSaH / prathamavikriyA / bhAvaH // 118 // tadevAha - janmato janmanaH / paJcamyarthe tasil / prabhRtyArabhya / avyayamidam / 'kArtikyAH prabhRtyAprahAyiNI mAsa' iti bhASyanirdezAt nirvikAre madanavAsanAzUnyatayA zuddhe / manasi / ubuddhamAtra udbuddhA mAtrAMzo yasya saH / 'striyAM mAtrA truTI' ityamaraH / vikAraH / bhAvaH / bhAvayati riraMsAM, bhAvanaM riraMsAtmanA vA bhAvaH / udAharati yathA - ' sa eva..' ityAdau / 'saH / eva / surabhirvasantopalakSita ityarthaH / kAlaH / saH / eva / malayAnilaH / sA / eva / iyam / abalA / 'varttata' iti zeSaH / kintu / manaH / 'asyA' iti zeSaH / anyadiva vilakSaNamiva / dRzyata upacArAlakSyate / atra zlokachandaH, talakSaNaM coktaM prAk // 56 // ' hA lakSayituM pratijAnIte - athetyAdinA / atha bhAvodAharaNAnantaram / hAvo 'lakSyate -133 bhUnetrAdi.. ityAdinA / 133 netrAdivikArai netrAdInAM vikarAzcAzcatyAdirUpAstaiH / tu / sambhogecchAprakAzakaH sambhogasyAliGganAdirUpasyecchA tadviSayAyA bhAvanAyAH prakAzaka AvirbhAvakAraka iti tathoktaH / bhAvo niruktasvarUpaH / eva / alpasaMlakSyavikAro'laM yathA bhavettathA saMlakSyo vikAro yasmAt tathoktaH / hAvaH / havanamiti hAvaH / 'hu'dAnAdanayoH / ' kvacidapavAdaviSaye'yutsargo'bhinivizate / ' iti paribhASayA'nviSane 'bhAve / ' 3 / 3 / 18 iti ghaJ / ucyate / tathoktam- 'syAdbhAvasUcako hAvaH / ' iti // 119 // udAharati-yathA- vivRNvatItyAdi /
Page #181
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / 171 'vivRNvatI zailasutA'pi bhAva-maGgaiH sphurdvaalkdmbklpaiH| sAcIkRtA cArutareNa tasthau mukhena paya'stavilocanena // 57 // ' atha helA 134 helA'tyantaptamAlakSya-vikAraH syAtsa eva tu / sa eva bhAva eva / yathA-'taha se jhatti pauttA bahue savvaMgavinbhamA saalA / saMsaiamuddhabhAvA hoi ciraM jaha sahINaM pi||58||' atha zobhA 'zailasutA zailasya himAlayasya sutA putrIti tathoktA / gaurItyarthaH / api na kevalaM hara'iti zeSaH / etena'harasta kizcitparilaptadhairyazcandrodayArambha ivAmburAziH / umAmukhe bimbaphalAdharoSThe vyApArayAmAsa vilocanA nirdiSTo harasya hAvaH smaaryyte| sphuradvAlakadambakalpaiH sphuranto vikasanto ye bAlakadambA upacArAttatpuSpANi tebhyo manAG nyUnAni taiH| atra bAlapadaM kaThoratA vyAvarttayati / 'bAlakadambetyanena pulakasyAlpatvaM, tena ca bhAvasyAlpalakSyatvaM pratIyate'iti cAhustarkavAgIzAH / 'ISadasamAptau kalpabdezyadezIyaraH / ' 5 / 3 / 67 iti kalpap / romAJcitairiti bhAvaH / aDaiH / sAdhane tRtIyA / bhAvamabhiprAyaM zaGkaraviSayakAnurAgAtmikAM cittavRttimiti yAvat / 'bhAvo'bhiprAyavastunoH / iti haimaH / vivaNvatI prkttyntii| 'satI'ti shessH| cArutareNAtizayena cAru sundaramiti tena tathoktena, nitAntaM sundareNetyarthaH / paryastavilocanena paya'ste saGkucite lajjayA bhrAnte iti yAvat yasya tena, yadvA-paryyaste zaGkare nikSipte vilocane yena yasya vA teneti tathoktena / mukhena / sAcIkRtA vakrI kRtA / tasthau sthitA''sIt / kumArasambhavasyedaM padyam, atrendravajropendravajrayorupajAtizca cchandaH, tallakSaNaM coktaM prAk // 57 // ' evaM hAvamudAhRtya kramaprAptA helAmapi lakSayitumupakramate-athetyAdinA / atha hAvanidarzanAnantaram / helA 'helA'syaivA ( hAvasyaivA ) nubhAvanam |'iti parairlakSitakharUpo'laGkAra vizeSaH / 'lakSyate' iti shessH| 134 helA ityAdinA / 134 sa niruktasvarUpo bhAva ityarthaH / eva / tu / atyantasamAlakSyavikAro'tyantaM hAvApekSayA'pyadhikaM yathA bhavettathA samAlakSyaH samyagAlakSyo vikAro mAnasakSobho yatra saH / 'saniti zeSaH / helA / 'hila' bhAvakaraNe / ghaJ / syAt / sa eveti vyAcakSANa: kArikAkAThinyaM prihrti-sH| eva'ityasyeti zeSaH / bhaavH| eva / 'ityartha' iti shessH| udAharati-yathA-'taha...'ityAdau / 'jaha yathA / sahINaM sakhInAmAbAlyaM sauhArdena saGginInAmiti yAvat / pi api / ciram / saMsaiamuddhabhAvAH saMzayitamugdhabhAvAH saMzayitAH sandehaM nItA mugdhabhAvA mugdhAvasthA dharmA yaistathoktA iti bhAvaH / hoi bhavanti / taha tathA / se tasyAH / bahue vadhvAH / jhatti jhaTiti / saalA sakalAH / savvaMgavindhamA sarvAGgavibhramAH / sarveSAM bhrUnetrAdInAmaGgAnAM vibhramAH saJcAraNavizeSA iti bhAvaH / pauttAH pravRttAH / atrAyoM chandaH, lakSaNaM coktaM prAk // 58 // ' evamaGgajAn lakSaNAnupadamudAhRtyAyanajAnapi lakSaNAnupadamudAhartuM pravRttastatra tAvacchobhAM lakSayituM prtijaaniiteathetyaadinaa| athAGgajanidarzanAnantaram / zobhA lakSyate-135 rUpa..ityAdinA / 1 'tathA tasyA jhaTiti pravRttA vadhvAH sarvAGgavibhramAH sakalAH / saMzayitamugdhabhAvA bhavanti ciraM yathA sakhI. nAmapi // ' iti saMkRtam /
Page #182
--------------------------------------------------------------------------
________________ 172 saahitydrpnnH| [ tRtIyaH... 135 rUpayauvanalAlitya-bhogAdyairaGgabhUSaNam // 120 // zobhA proktAtatra yauvanazobhA yathA 'asambhRtaM maNDanamamayaSTe-ranAsavAkhyaM karaNaM madasya / / kAmasya puSpavyatiriktamatraM bAlyAtparaM sA'tha vayaH prapede // 59 // ' eSamanyatrApi / atha kAntiH 136 saiva kAnti-manmathApyAyitadyutiH / manmathonmeSeNAtivistIrNA zobhaiva kAntirucyate / 135 rUpayauvanalAlityabhogAdyai rUpaM (saundaya ) ca yauvanaM ca lAlityaM (sukumAratvaM) ca bhogAmani (sakcandanatAmbUlAdisevanAnyalaGkAradhAraNAni ca) ceti taiH / aGgabhUSaNamaGgAnAM bhUSaNaM pAptiH shobhaa| proktaa| ayambhAvaH-rUpAdinAGgasajjA zobhA / na cAlaGkAradhAraNe zobhA yatnajA syAditi vaacym| zobhAyAstathA prasAdhanamAtratvAt, vastutastu zobhayA'yatnajayaivAlaGkAradhAraNasya pAptatvam / iti // 120 // tatra tAsu rUpAdyapAdhibhirbhidyamAnAsu zobhAsu madhye iti yAvat / yauvnshobhaa| yathA-asambhRtamityAdau atha prAktanajanmanyabhyastAnAM vidyAnAM prAptyanantaramityarthaH / sA paarvtii| aGayaSTerajhaM zarIraM yaSTirdhvajAdidaNDa iveti tasyAH / aGgaM gAtre...triSvaGgavati caantike|' iti medinii| asambhRtaM na sambhRtaM sagRhya sampAditamiti tathoktam / ayatnasiddhamiti bhaavH| maNDanamAbhUSaNaM / mdsy| anAsavAkhyaM nAsavAkhyA yasya tattathoktamAsavAkhyArahitamiti bhAvaH / karaNa sAdhanam / kAmasya puSpadhanvatvena prasiddhasya / puSpavyatiriktaM puSpebhyo vyatiriktaM bhinnaM tattathoktam / astram / bAlyAcchaizavAt / paramanantarabhAvi / vayo'vasthAm , yauvanamiti yAvat / prapede prAptavatI / atrAhumallinAthAH-'yauvanenaiva hi yuvatayaH prasAdhyante kAmyante ceti bhAvaH / atra dvitIye pAde AsavarUpakAraNAbhAve'pi tatkA~madoktervibhAvanA'laGkAraH |..prthmtRtiiyyostu AropyamANayormaNDanamadanAzritayoH prkRtopyogaatprinnaamaalngkaarH|' iti / kumArasambhavasyedaM padyam, atrendravajropendravajrayorupajAtizchandaH, tallakSaNaM coktaM prAk // 59 // ' evaM rUpAdizobhA'pi boytyaah-evmityaadinaa| evaM yathA'tra yauvanazobhodAhRtA tathetyarthaH / anyatra / api 'rUpAdizobhodAhAyye'ti zeSaH / tathAhi-rUpazobhA yathA-'Alokya sundari mukhaM tava mandahAsaM nandantyamandamaravindadhiyA milindA: / kiJcAsitAkSi ! mRgalA'uchanasambhrameNa caJcUpuTaM capalayanti ciraM cakorAH // ' lAlityazobhA yathA-'adhAri paddheSu tadaghriNA ghRNA va tacchayacchAyalavo'pi pallave / tadAsyadAsye'pi gato'dhikAritAM na zAradaH pArvikazarvarIzvaraH // ' bhogazobhA yathA-'viyati vilolati jaladaH, skhalati vidhuzcalati kUjati kapotaH / niSpatati tArakAtatirAndolati vIciramaravAhinyAH // ' ityatra candrahArAdivarNanAt / iti dik / atha kAnti lakSayitumupakramate--athetyAdinA / atha / kAntirlakSyate--136 saiva..ityAdinA / 136 sA nirutakharUpA zobhetyarthaH / eva / manmathApyAyitadyutirmanmathena kAmadevenApyAyitA varddhitA poSitA vA dyutiryasyAH sA / 'satI'ti zeSaH / kAntiH / tadevAha-manmathonmeSeNa manmathasya (mano manaso matho manthanakArIti tasya) unmeSo jAgRtistena / ativi. stINo'tyantaM vistAraM prApitetyarthaH / shobhaa| eva | kAntiH / ucyate kthyte|
Page #183
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ___ rucirAkhyayA bhyAkhyayA smetH| yathA-'netre khaanagaane-' ityAdi / atha dIptiH 137 kAntirevAtivistIrNA dIptirityabhidhIyate // 121 // pathA mama candrakalAnAmanATikAyAM candrakalAvarNanam.. 'tAhaNyasya vilAsaH samadhikalAvaNyasampado hAsaH / dharaNitalasyAbharaNaM yuvajanamanaso vazIkaraNam // 60 // ' bhatha mAdhuryyam ___ 138 sarvAvasthAvizeSeSu mAdhurya ramaNIyatA / yathA 'sarasijamanuviddhaM zaivalenApi ramyaM malinamapi himAMzolakSma lakSmI tanoti / udAharaNaM darzayati-yathA-'nece khaJjanagaJjane..'ityAdi / 'tathA'nyadapyavaseya' miti zeSaH / atha dIptiM lakSayitumupakramate-athetyAdinA / bhatha / dIptilakSyate-137 kAnti...ityAdinA / 137 kAntinikalakSaNe'ti shessH| eva / ativistIrNA / dIptiH / iti / abhidhiiyte|| 121 // udaahrtumupkrmte-ythetyaadinaa| yathA / mama / sambandhasAmAnyavivakSayA SaSThI / candrakalAnAmanATikAyAM candrakalAnAnI cAsau nATika tasyAm / 'puMvatkarmadhArayajAtIyadezIyeSu / ' 6 / 42 iti puMvadbhAvaH / candrakalAvarNanam / 'tAruNyasya yauvanAvasthAyAH / vilAsastatsvarUpabhUtetyarthaH / samadhikalAvaNyasampadaH samadhikaM yadapekSayA'nanyAtizayastAdRzaM yallAvaNyaM 'muktAphaleSu cchAyAyAstaralatvamivAntarA / pratibhAti yadaGgeSu tallAvaNyamihocyate // ' ityuktalakSaNaM saundarya tasya sampat samadhikA vA yA lAvaNyasampattasyA iti tathoktAyAH / hAsaH pramodacihnabhUtetyarthaH / dharaNitalasya dharaNiH pRthivI tasyAstalaM svarUpaM tasya, pRthivyA iti bhAvaH / 'adhaH svarUpayorastrI tala' mitymrH| AbharaNamAbhUSaNasvarUpetyarthaH / yuvajanamanaso yuvAno ye janAsteSAM mnstsy| vazIkaraNaM tatsvarUpabhUteti bhAvaH / atredaM bodhyam-vilAsAdInAM tAruNyAdisambandhitvAbhAvepi candrakalAsvarUpabhUtatvAbhAve'pi ca tathA pratipAdanaM lakSaNayA / ata eva tarkavAgIzAH prAhuH 'atra tAruNyavilAsAdInAmatizayo lakSaNAprayojanam / ' iti / atrAA chandaH, talakSaNaM coktaM prAk // ' ___ atha mAdhurya lakSayitumAha-atha / mAdhuryam / lakSyate-138 sarvA..ityAdinA / __ 138 sarvAvasthAvizeSeSu sarvAH pratikUlApratikUlobhayavidhA yA avasthAH svarUpAvasthitayastAsAM vizeSAH prakArAsteSu / mAdhurya / ramaNIyatA 'kSaNekSaNe yannavatAmupaiti tadeva rUyaM rmnniiytaayaaH|' ityuktasvarUpA sundaratetyarthaH / udAharati-yathA-'sarasija.. ityAdau / 'zaivalena zevAlena / 'jalanIlI tu zevAlaM zaivala' ityamaraH / api kiM punaranyena yena kenApi vastuneti bhAvaH / anuviddhaM vyAptam / sarasija kamalam / ramyaM ramaNIyaM bhavati / na hi jalasya zevAlenApi jalasthasya kamalasya ramaNIyatvaM vyAhanyata iti bhAvaH / malinaM khabhAvato'sundaram / api / himAMzozcandramasaH / lakSma nIlimaciham / lakSmI zobhAm / 'lakSmI: sampattizobhayoH / RdyoSadhe ca padmAyAM vRddhinAmauSadhe'pi ca / ' iti medinii| tanoti /
Page #184
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAhityadarpaNaH / [ tRtIya: iyamadhikamanojJA valkalenApi tanvI, kimiva hi madhurANAM maNDanaM nAkRtInAm // 61 // ' atha pragalbhatA -- 174 139 niHsAdhvasattvaM prAgalbhyam yathA 'samAliSTAH samAzleSaivambitAzcumbanairapi / daSTAzca dazanaiH kAntaM dAkhIkurvanti yoSitaH // 62 // ' athaudAryam - 140 audAryaM vinayaH sadA // 122 // yathA--'no brUte paruSAM giraM, vitanute na bhrUyugaM bhaGguraM, nottaMsaM kSipati kSitau zravagataH sA me sphuTe'pyAgasi / kAntA garbhagRhe gavAkSavivaravyApAritAkSyA bahi:sakhyA vakramabhi prayacchati paraM paryyazruNI locane // 63 // ' iyam / tanvI / valkalena vRkSANAM tvacA / 'tvak strI valkaM valkalamastriyAm / ' ityamaraH / api / adhikamanojJA 'pUrvAvasthAta' iti zeSaH / nanvevaM kathamityAha - hi yataH / madhurANAM mAdhuryyamApannAnAm / AkRtInAm / kimitra kiM nAma / maNDanaM prasAdhanam / na 'bhave' diti zeSaH / api tu sarvameveti bhAvaH / ' hInamahInaM svasaMbaddhaM ceti sAmAnyasya samarthakatvAdarthAntaranyAsaH / pAdatraye sAdhAraNadharmasya rmylkssmiivistaarmn| jJapadairabhidhAnAnmAlAprativastUpamA / vRttyanuprAsacchekAnuprAsayoH saMsRSTiH / arthAlaGkArayoraGgAGgibhAvaH saGkaraH / iti rAghava bhaTTAH / zakuntalAyA valkaladhAraNe'pi zobhA'tizayamanubhavato duSyantasya svayaM parAmarzo'yam / zAkuntalasnedaM padyam, mAlinI chandaH, takSaNaM ca yathoktam 'nanamayayayuteyaM mAlinI bhogilo kaiH // 61 // ' atha pragalbhatAM lakSayitumupakramate - athetyAdinA / atha | pragatA 'lakSyate -139 niHsAdhvasatvaM... ityAdinA / 139 niHsAdhvasatvaM nirgataM sAdhvasaM bhayaM dayitAparAdhavicArajanyo dayitAduHkhasambhAvanAjanyo vA dayitAya / dayitena dayitasya dayitayA vA sAkaM yatheSTaM ramaNapratibandha iti yAvat, yasyA yasya vA tasyAstasya vA bhAvastattvaM tathoktam / prAgalbhyam / udAharati- yathA - 'samAzliSTAH..ityAdau / 'samAzliSTAH samyag yatheSTamAzliSTa AliGgitA iti tathoktAH / 'satya' iti zeSaH / evaM paratrApi / samAzleSaiH / cumbitAH / cumbanaiH / api / daSTAH / ca punaH / daMzanaiH / atra sAdhane tRtIyA / yoSito nAyikAH / kAntam / dAsIkurvanti svAdhInaM kurvata ityarthaH / atra lokazchandaH, lakSaNaM coktaM prAk // 62 // ' udAratAM lakSayitumAha-atha / audAryyamudAratA 'lakSyate - 140 audAryyam...ityAdinA / 140 sadA'parAdhe jJAtepi kiM punaranyadeti bhAvaH / vinayaH kopAviSkaraNAbhAvaH / bhaudAryamudAratvam // 122 // udAharati-yathA- 'no brUte.. ityAdau / 'sA'parAdhe'pi saumyasvabhAvA / kAntA priyetyarthaH / me mama / AgasyaparAdhe'nyopabhogarUpe daNDanIyatva - hetubhUte ceSTita ityarthaH / sphuTe pratyakSaM jJAte / api / paruSAM krodhavyaJjikAM rUkSAmityarthaH / girama / no / brUte uccarati carati tadA komalAmeveti bhAvaH / bhrUyugaM bhruvoryugaM tattathoktam / bhaGguraM kuTilam / na / vitanute karoti, yadi vitanute tadA saralameva bhrUyugamiti bhAvaH / zravaNataH karNAt / uttaMsaM tasyAbharaNam / 'kamalAdI 'ti zeSaH /
Page #185
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| sAyA smetH| . . atha dhairyam 141 muktA'tmazlAghanA dhairya manovRttiracazcalA / yathA'jvalatu gagane rAtrau rAbAvakhaNDakalaH zazI, dahatu madanaH, kiM vA mRtyoH pareNa vidhaaspti| mama tu dayitaHzlAghyastAtojananyamalAnvayA, kulamalinaM, na tvevAyaM janona ca jiivitm||6||' kSitau pRthivyAm / na naiva / kSipati pAtayati, yadi kSipati tathA sannidhAnasthAna eveti bhAvaH / kintu-garbhagRhe garbha : iva gRhamiti tatra, gRhasya madhyabhAga ityarthaH / 'sthite'ti shessH| gavAkSavivaravyApAritAkSyA gavAkSasya vivaraM tatra dhyApArite saJcAlite, akSiNI yayA tsyaastthoktaayaaH| kiM mama sakhI karotIti gavAkSarandhratastanirIkSaNA taTitaM vijijJAsannyA ityarthaH / bahiHsakhyA bahirvarttamAnAyAH sakhyA ityarthaH / vatra mukham / abhyabhilakSya / ata ev-'abhirbhaage|' 1 / 4 / 91 ityanena vakra'miti dvitIyA / paraM kevalam / paryazruNI parigatAni azrUNi yayoste azrurahite ityarthaH, asambhava dyotayitumidaM viziSyoktam / locane / prayacchati samarpayati / atrAhuSTippaNIkArA:-'viSayAntarAvalokanapravaNeya mamaivaMvidhAmavasthAM na jJAsyatIti tathAcarati / anyathA khajanasamakSaM duHkhotpIDasya pratiroddhamazakyatayA tatkAraNAbhivyaktI vinayavyatyAsaH syAt / ' iti / yadA-paryazrRNI abhiyA'te / locane / prayacchati nivartayatItyarthaH / 'yama uprme| bahiHsthAM sakhImAlakSya jAyamAne duHkhotpIDe netre paya'zruNI iti tato'paharatIti bhAvaH / yadvA-cakraM mukhAvadhi / 'kaalaadhvnortyntsNyoge|' 2 / 3 / 5 iti dvitIyA / paryANI paryAptAnyazrUNi yayoste / locane / abhiprayacchati samarpayati / nahyetAvatA (duHkhanivedanena) kopAviSkaraNa, yena lakSaNasaGgatiyA'hanyeta / ata eva vyApte' iti vivRtikArAH prAhuH / 'para'miti ca saGgacchate / kasyApi jJAnaparaprasaGgasya kamapi sakhAyaM pratyuktiriyam / atra zArdUlavikrIDitaM chandaH, tallakSaNaM coktaM prAk // 63 // ' atha dhairya lakSayitumAha-atha / dhairya dhIrasya bhAva iti tthoktm| 'lakSyate-141 muktA..ityAdinA / 141 muktAtmazlAghanA muktaM parityaktamAtmanaH khasya zlAghanaM guNAropapuraHsaraM prazaMsanaM yayA saa| acnyclaa| manovRttirmanaso vRttiH praNidheyAkAratayA'vasthAnamiti tathoktA / dhairya tatpadavAcya syA'diti zeSaH / udAharati-yathA-'jvalatu...ityAdau / 'rAtraurAtrau pratirAtri / akhaNDakalo'khaNDAH samagrAH kalA yasya saH, pUrNakala ityarthaH / zazI candraH / gagana AkAze / jvalatU jvalanaH san dIpyatAm / - 'santApakaH san dIpyatAmiti tu vivRtikArAH / madanaH kAmaH / 'apI'ti zeSaH / dahatu / pUrNacandrasya sAhAyyena pracaNDo madano'pi karotu yatheSTaM dagdhaM mAmiti bhAvaH / mRtyoH| pareNAdhikam / 'pareNe'tyavyayamadhikArthe'iti vivRtikArAH / kim / vaa| vidhAsyati madanaH zazI veti pUrvato'nveti / mama / tu punaH / dayitaH priyaH / zlAghyaH prazaMsanIyaH / tAtaH pitaa| jananI mAtA / 'ce ti zeSaH / amalAmvayA'malo niSkalaGko'nvayo vaMzo yasyAH sA tathoktA / liGgavyatyayena tAta'ityanenApyanveti / evaM ca-kulam / amalinaM na malinamiti tathoktaH / na / tu / ayaM mallakSaNo janaH / ev| 'amalina 'miti liGgavyatyayenAnveti, amAlinye duHkhAnudayAditi bhAvaH / ata eva-na / ca / jIvitamamalina miti pUrvato'nveti ! TippaNIkArAstvAhaH-'ayaM mallakSaNo jano na tveva sthiraH, jIvitaM ca na sthiram, acirAvasthAyinaH zarIrasya kRte mAtRpitRbhartakulakalaGkanamatitarAmanucitamiti bhAvaH / iti / jvalati zazini, dahati ca madane mAlatyAH sakhyAH purastAtparAmarzo'yam / mAlatImAdhavasyedaM padyam / hariNIplutaM ca cchandaH, tallakSaNaM coktaM prAk // 64 // ' evaM bhAvAdIstrInajhajAn zobhAdIn saptAyanajAnityevaM nAyikAnAyakobhayasAdhAraNAn dazAlakArA~lakSaNAnupadamuvAhatya svabhAvajAnAyikAmAtrasambhavA~llakSathitumupakramate-athetyAdinA /
Page #186
--------------------------------------------------------------------------
________________ saahitydrpnnH| [tRtIyaHatha lIlA142 aGgaivaiSairalaGkAraiH premibhirvacanairApi // 123 // prItiprayojitairlIlAM priyasyAnukRti viduH| 'mRNAlacyAlavalayA veNIvandhakapardinI / harAnukAriNI pAtu lIlayA pArvatI jagat // 65 // ' atha villAsa:-- 143 yAnasthAnAsanAdInAM-mukhanetrAdikarmaNAm // 124 // vizeSastu vilAsaH syA-diSTasandarzanAdinA / yathA'atrAntare kimapi vAgavibhavAtivRtta-vaicitryamullasitavibhramamutpalAkSyAH / tadbharisAttvikavikAramapAstadhairya-mAcAryakaM vijayi mAnmathamAvirAsIta // 66 // ' atha / lIlA-'lakSyate... 142 aGgai...ityAdinA / 142 prItiprayojitaiH prItyA prayojitAni prayojitA vA taistthaabhuutaiH| a lakSaNayA'GgaceSTAbhiH / veServanAdinA prasAdhanaiH / alaGkAraiH / premibhiH premavadbhiH / vcnaiH| api / priyasya / anukRti manukaraNam / lIlAm / viduH // 123 // udAharati-yathA-'mRNAla...ityAdau / 'mRNAlavyAlavalayA mRNAlaM kamalamUlameva vyAlassarpaH, sa eva valayaM kaGkaNaM yasyAH sA / veNIvandhakapardinI veNyAH kezapAzasya bandho bandhanaM sa eva kapardo'syA astIti tthoktaa| kapardo mahAdevasya jaTAjUTaH / ata eva-lIlayA na tu kAraNAntareNa / harAnukAriNI / pArvatI / jagat (krm)| pAtu / atra zlokazchandaH, tallakSaNaM coktaM prAk // ' yathA vA mama-'zyAmasya gAnamiva hanta nizamya yasyAH pAdaspRzo'hamahamityupapadya dhenvaH / sA veNuvAdanaparA paramA tribhaGgA zyAmA punAtvakhilamohanamohanIyam // 65 // ' iti / vilAsaM lakSayitumAha-atha / vilAso lakSyate-yAna..ityAdinA / - 143 yAnasthAnAsanAdInAM yAnaM (gamanaM ) ca sthAnaM (utthAnaM ) cAsanaM ( upavezanaM) ceti, tAnyAdau yeSAM teSAm / AdipadenAgamanazayanAdInAM grahaNam / mukhanetrAdikarmaNAM mukhanetrAdInAM karmANi teSAM tathoktAnAm / Adipadena bhRkuTyAdInAM prahaNam / mukhakarma tAmbUlacarvaNasuhasitavikasanAdi, netrakammai sapremasalajja nirIkSaNAdi / iSTasandarzanAdineSTasya priyasya sandarzanAdi samavalokanAdi tena / AdipadenAliGganAdigrahaNam / vizeSaH kazcitprakAro'tizayo vA / tu punaH / vilaasH| syAt // 124 // ..... udAharati-yathA-'atrA... ityaadau| ___'atrAsminmama (nAyakasya ) samIkSaNarUpa ityarthaH / antare'vakAze / utpalAkSyAH utpale ivAkSiNI yasyAstasyAH ambujanetrAyA mAlatyA ityrthH| kimapyanirvacanIyam / vAgavibhavAtivanavaicitryaM vAco bhASaNasya vibhavastasyAtivRttamatyantaM yadvaicitryamadbhutatvaM tattathoktam / ullasitavibhramamullasito vibhramo yatra tat / bhUrisAttvikavikAra bhUrayo'neke sAttvikavikArA yatra tat / anekasAttvikavikAralakSaNalakSitamityarthaH / apAstadhairyamapAstaM vijitaM dhaiyya yena tat / ata eva-vijayi vijayazIlam / anyairajeyamiti bhAvaH / tadanubhavaramaNIyam / mAnmathaM manmathasya manomathanakAriNa idamiti tathoktam / AcAryakamAcAryyarUpaM pradhAnasvarUpaM 'ceSTita' miti zeSaH / bhASirAsIta / mAdhavasyeyamuktiH / mAlatImAdhavasyedaM padyam / vasantatilakaM chandaH, talakSaNaM coktaM prAk // 66 // '
Page #187
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / atha vicchittiH 144 stokA'pyAkalparacanA vicchittiH kAntipoSakRt // 125 // yathA'svacchAmbhaHnapanavidhautamaGga, moSTha-stAmbUladyutivizado vilAsinInAm / vAsastu pratanu viviktamastvitIyA-nAkalpo yadi kusumeSuNA na zUnyaH // 67 // ' atha vivokaH 145 vivvokastvatigarveNa vastunISTe'pyanAdaraH // 126 // yathA-'yAsAM satyapi sadguNAnusaraNe doSAnuvRttiH parA, yAH prANAnvaramarpayanti, na punaH sampUrNadRSTiM priye / atha vicchittiM lakSayituM pratijAnIte-athetyAdinA / atha vilAsodAharaNAnantaram / vicchittilakSyate-144 stokA..ityAdinA / 144 stokA'lpA / 'stoka--strijvalpe cAtake pumAn / ' iti medinI / api kiM punarbahvIti bhAvaH / kAntipoSakata kAntaH zobhAyAH poSa AnukUlyamiti yAvat, taM karotIti tthaabhuutaa| AkalparacanA''kalpasya racanA yathopayogaM saGghaTanavizeSa iti tathoktA / 'AkalpaveSau nepathyaM..' ityamaraH / vicchittiH|| 125 // udAharati-yathA-'svacchAmbhaH...'ityAdau / 'ydi| kusumeSuNA kusumAni puSpANyeveSavo vANA yasya tena / kAmadevenetyarthaH / na naiSa / zUnyo riktaH / syAta / tarhi-vilAsinInAM vilAsaH suratameSAmastIti teSAmimA vilAsinyastAsAm / suratazIlAnAM nAyikAnAmityarthaH / 'vilAso hAvabhede syAllIlAyAmapi puMsyayam / ' iti medinii| svacchAmbhAnapanavidhItaM khacchamambho jalaM tena snapanaM tena vidhautamapanItaraja iti tathoktam / 'dhAvu' gatizuddhayoH / 'nisstthaa|' 3 / 2 / 102 ktaH / aGgaM zarIram / tathA-tAmbUladyutivizadastAmbUlasyopacArAttAmbUlavITyA dyutistayA vizado vyakto raJjita iti yAvat , iti tathoktaH / 'vizadaH pANDure vyakta' iti haimaH / osstthH| evam-vAso vastram / tu| pratanu prakarSaNa tanu sUkSma. miti tathoktam / 'sUkSma dabhraM kRzaM tanu / ' itymrH| viviktaM pavitraM nirmalamiti yAvat / 'viviktau putavijanA' vityamaraH / itItyevam / iyAnetAvAn / Akalpo veSaH / astu 'paryApta' iti zeSaH / zizupAlavadhasyedaM padyam / atra praharSiNI chandaH, tallakSaNaM yathoktam 'praharSiNI nau jau g trikadazakau / iti // 67 // ' ___ yathA vA mama-'no hAraM, na ca mekhalAM, na ca raNadratnAvalI nUpurau, no nikaM, na ca kaGkaNe, na ca mahaddhatte vibhUSAntaram / eSA hanta tathA'pi dIpakazikhevetastatazcAriNI yAvadarzanamAtanoti kimapi jyotistamastatparam // ' iti atha vibokaM lakSayituM prtijaaniite-athetyaadinaa| .. atha vicchittyudAharaNAnantaram / vivokaH- lakSyate-145 vivyokaH ityAdinA / 145 iSTe'bhimate / api 'kiM punaranabhimata' iti bhAvaH / vastuni nIvIvilaMsanAdAvityarthaH / atra viSaye saptamI / atigarveNa / anAdara AdarAbhAvaH / vivokH| tu 'mata' iti zeSaH // 526 // udAharati-yathA-'yAsAM... ityAdau / 'yAsAm / saguNAnusaraNe santaH satAM vA guNAH susmitabhASaNAdirUpAsteSAmanusaraNamanusatyopAsane tasmiMstathokte / sati vartamAne / api / doSAnavattirdoSANAM guNapratikUlAnAM prasAdAnugrahAdhabhAvarUpANAM dUSaNAnAM, rAtrINAM vA'nuvRttiranuvarttanaM sevanamiti yAvat / 'doSo'vadyo, nizA doSA' iti gopAlaH / praa'tyntaa| 'astI' ti zeSaH / yaaH| prANAn jIvanamityarthaH / varaM yatheSTam / arpayanti nivedayanti / na / punaH / priye khakAnte / sampUrNadRSTiM sampUrNA mukhAvaguNThanodghATanapuraHsaramasaGkucitA raSTidarzanaM netraviSayIkaraNamiti yAvat,
Page #188
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ tRtIyaH saahitydrpnnH| atyantAbhimate'pi vastuni vidhiryAsA niSedhAtmaka,stAstrailokyavilakSaNaprakRtayo vAmAH prasIdantu te // 68 // ' atha kilakizcitam146 smitazuSkaruditahasita-trAsakrodhazramAdInAm / sAyaM kilakiJcita-mabhISTatamasaGgamAdijAddharSAt // 127 // yathA-'pANirodhamavirodhitavAncha bhartsanAzca mdhursmitgrbhaaH|| kAminaH sma kurute karabhoru-hori zuSkaruditaM ca sukhe'pi // 69 // ' atha moDAyitam-- tAm / 'arpayantI' ti puurvto'nveti| yAsAm / atyantAbhimate'tyantamabhimataM ttr| vstuni| api 'kiM punaryena kenApi rUpeNAbhimata' iti zeSaH / nissedhaatmkH| vidhividhAnam / taaH| trailokyavilakSaNapraka strayo lokA iti trailokyaM tasmAda vilakSaNA bhinnA prakRtiH svabhAvo yAsAM tAstathoktAH / caturvarNAdInAM svArtha upasakhyAnam / ' iti SyaJ / 'prakRtirguNasAmye syAdamAtyAdikhabhAvayoH / ' iti medinii| evaM ca-brahmaNastrailokyamAtrasraSTatvena tallekhAparatantrabhUtA iti sUcitam / vAmAH sundaryaH / te tubhyam / 'rucyarthAnAM prIyamANaH / ' 1 / 4 / 33 iti caturthI / prasIdantu / kamapi kAminaM prati kasyApi sakhyurAzIrvAdo'yam / atra zArdUlavikrIDitaM vRttam / talakSaNaM coktaM prAk // 68 // ' atha kilakiJcitaM lakSayituM pratijAnIte-athetyAdinA / atha vivvokodAharaNAnantaram / kilakizcitaM lakSyate-146 smita...ityAdinA / 146 abhISTatamasaGgamAdijAdatizayito'bhISTaH priyaH prANanAtha iti yAvat, ityabhISTatamaH, tasya saGgamAdistasmAjjAyata iti tasmAttathoktAt / AdipadenAliGganAdigrahaNam / 'atizAyane tmbisstthnau|' 5 / 3 / 55 iti tamap / 'paJcamyAmajAtau / 3 / 2 / 98 iti DaH / harSAt / smitazuSkaruditahasitabAsakrodhazramAdInAM smitaM (mandahAsaH) ca zuSkaruditaM ( aklezamazrupAtarahitaM rodanaM ) ca hasitaM ca trAsazca krodhazca zramazceti ta Adau yeSAM tathoktAnAm / Adipadena kampanojjambhaNAdInAM grahaNam / sAirzya saGkaratA 'khale kapota-nyAyena yugapadupasthitiriti yAvat / kilakizcitam / 'mata' miti zeSaH / atrodgItiH chandaH, tallakSaNaM cokaM prAk // 127 // udAharati-yathA-'pANi... ityAdau / / 'karabhorUH karabho maNibandhAdArabhya kaniSThAparyyanto hastastadvadUrU jAnUparitanau bhAgau yasyAH sA / 'karabho maNibandhAdikaniSThAntoSTratatsute / ' iti medinI / 'UrUttarapadAdaupamye / ' 4 / 1 / 69 ityUG / kAminaH / kAmo'bhilASo riraMseti yAvat, asyAstIti tasya / riraMso yakasyeti bhAvaH / avirodhitavAJchaM na virodhitA vAJchA yasmin karmaNi tattathA / pANirodhaM pANe: (nIvIsraMsane vyApRtasya) karasya rodho nirodhastam / ca / madhurasmitagarbhA madhuraM ramaNIyaM smitaM garbhe madhye yAsa tAH / bhartsanA 'maiva' mityAdirUpA apapUrvikA uktIH / ca tathA / mukhe sukhasAdhanabhUte cumbanAdAvityarthaH / api 'kiM punaranyade'ti zeSaH / hAri 'manasa' iti zeSaH / zuSkaruditaM zuSkaM duHkhamantarA kriyamANatvAdanAI (azrupAtarahitam ) ca tadvaditaM tat tathoktam / 'napuMsake bhAve ktaH / 3 / 3 / 114 iti ktaH / kurute / sma / cakAra / 'laT sme / ' 3 / 2 / 118 iti laT / zizupAlavadhasyedaM padyam / atra khAgatA chandaH, tallakSaNaM yathoktaM 'svAgatA ranabhagairgaruNA syAt' iti // 69 // atha modyAthitaM lakSayituM prtijaaniite-athetyaadinaa| atha kilakiJcitodAharaNAnantaram / moDAyitaM lakSyate-147 tadbhAva..ityAdinA /
Page #189
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH1 rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| 147 tadbhAvabhAvite citte vallabhasya kathA'diSu / moTTAyitamiti prAhuH karNakaNDUyanAdikam // 128 // 'subhaga ! tvatkathA''rambhe krnnknndduutilaalsaa| ujRmbhavadanAmbhojA bhinattyaGgAni saa'nggnaa||70||' atha kuTTamitam 149 kezastanAdharAdInAM grahe harSe'pi sambhramAt / AhuH kuTTamitaM nAma ziraHkaravidhUnanam // 129 // yathA-'pallavopamitisAmyasapakSaM daSTavatyadharabimbamabhISTe / paryyakUji sarujeva taruNyAstAralolavalayena kareNa // 72 // ' 147 tadbhAvabhAvite tasya vallabhasya bhAvo ratirvAsaneti yAvattena bhAvitaM vyAptaM tatra / 'vikAro mAnaso bhAva' ityamaraH / citte 'satI'ti zeSaH / vallabhasya / kathAdiSu 'satsu ceti zeSaH / karNakaNDUyanAdikam / Adipadena jambhaNAdigrahaNam / moddaayitm| itItyevaM prasiddhamalaGkAram / prAhaH 'bharatAyA' iti zeSaH // 128 // udAharati-yathA-'subhaga.. ityAdau / "he subhaga sundara ! saa| anggnaa| tvatkathA''rambhe tava kathA caritacarcA tasyA Arambhastasmin / 'satI'ti zeSaH / karNakaNDUtilAlasA karNasya kaNDUtiH kaNDUyanaM tatra lAlasotkaNThA kAmanA yasyAH sA / 'so'tyantaM lAlasA dvayoH / ' ityamaraH / ujjambhavadanAmbhojojjRmbhaM jRmbhAyuktaM vadanAmbhoja mukhakamalaM yasyAH sA / aGgAni / bhinatti / atra zlokazchandaH, tallakSaNaM coktaM prAk // 7 // - yA vA-'upAsanAmetya pituH sma rajyate dinedine sA'vasareSu bandinAm / paThatsu teSu pratibhUpatInalaM vicidraromA'jani zRNvatI nalam // ' ityAdau / atha kuTamitaM lakSayituM pratijAnIte-athetyAdinA / atha moTAyitanirUpaNAnantaram / kuTTamitaM lakSyate-148 keza..ityAdinA / 149 kezastanAdharAdInAm / Adipadena dukUlAdInAM grahaNam / grahe grhnne| vissysptmiiym| harSe satisaptamIyam / api / sambhramAvarayA / 'sambhramastvare' tyamaraH / zirakaravidhananaM ziraHkara yormastakahastayorvidhUnanaM kampanam / kuTTamitam / nAma prasiddham / 'alaGkAra' miti zeSaH / ' Ahu'bharatAdaya' iti zeSaH // 129 // udAharati-yathA-'pallavo...'ityAdau / 'pallavopamitisAmyasapakSaM pallavo navAGkuritaM patramupamitirupamAnaM yatra tAdRzaM yatsAmyaM samAnadharmatvaM tena sapakSaM sarUpaM tat / 'pallavenopamityA sAdRzyena yatsAmyaM tena sapakSamubhayorapi pallavopamAnatvasAdhamyAtsuhRdbhata miti mllinaathaaH| adharabimbamadharo bimbamivAdhara eva vA bimbaM tattathoktam / daSTavati / abhISTe'bhimata iSTaH priyastasmin, prANapriya iti bhAvaH / taruNyA yuvatyA nAyikAyAH / sarujeva samAnA ruk pIDA yasya teneva / 'sasakhI'tivadaskhapadavigraho bhuvriihiH| 'saha rujeti sruk| 'tena saheti bhuvriihiH| 'sahasya sa'iti saH, tena sarujeveti tu mllinaathaaH| 'strI rug rujA copatApa' itymrH| tAralolavalayena tAramatyuccasvaraM lolaM caJcalaM ca karaNaM yatra tena / 'tAraM ca rajate'tyuccavare'nyavadIritam / iti vishvH| kareNa pANinA / paryakUji parikUjitam / bhAve luGa / atrAhamallinAthA:-'suhRduHkhAd duHkhAyante suhRda iti bhaavH| atra kaGkaNadvArakasya karakUjanasya vidhUnanahetukasya 'sarajeveti ghetukatvamutprekSate' iti / zizupAlavadhasyedaM padyam / khAgatA chandaH, tallakSaNaM coktaM prAk // 71 // '
Page #190
--------------------------------------------------------------------------
________________ 180 saahitydrpnnH| [ tRtIyaHatha vibhramaH150 tvarayA harSarAgAde-dayitAgamanAdiSu / asthAne bhUSaNAdInAM vinyAso vibhramse mataH // 130 // yathA 'zrutvA''yAntaM bahiH kAnta-masamAptavibhUSayA // ___ bhAlezanaM dRzorlAkSA kapole tilakaH kRtaH // 72 // ' atha lalitam 151 sukumAratayAGgAnAM vinyAso lalitaM bhavet / _ 'bhojarAjastu sarasvatIkaNThAbharaNe viparItameva lakSaNamAha-"kezastanAdharAdInAM grahAd duHkhe'pi yatpunaH / mukhAviSkaraNaM tanvyAstacca kuTTamitaM matam // ' yathA-"hIbharAdavanataM parirambhe rAgavAnavaTujeSvavakRSya / arpitoSTadalamAnana* padmaM yoSito mukulitAkSamadhAsIt ||"iti / ' ityadhiko'pi kvacitpAThaH / 'rAgavAn kAmavazaMvado nAyakaH / avaTujeSu grIvApazcAdbhaveSu kezeSu / avakRSya / parirambhe / hrIbharAt / avanatam / arpitoSTadalam / mukulitAkSam / yoSitaH / Ananapadmam (karma) yadvA-'mukulitAkSamiti kriyAvizeSaNam / adhAsIt papau // ityayamarthazca / atha vibhramaM lakSayitumupakramate-athetyAdinA / atha kuTamitanidarzanAnantaram / vibhramaH lakSyate-150 tvarayA..ityAdinA / 150 dayitAgamanAdiSu dayitasyAgamanAdIni teSu / AdipadenAbhisaraNAdInAM grahaNam / 'samvi'ti zeSaH / harSarAgAdeharSa Anandazca rAga: prema ceti tau AdI yasyotsavAdestasya tasmAdvA / tvarayA / asthAne'nupayukta sthAne / bhUSaNAdInAm / Adipadena tilakAanadukUlAMdInAM grahaNam / vinyAsaH / vibhrmH| mataH // 130 // udAharati-yathA-'zrutvA...ityAdau / 'bahiH / AyAntamAgacchantam / kAntam / shrutvaa| asamAptavibhUSayA na samAptAH samyak prasAdhanatvenopanyastA vibhUSA alaGkArA yayA tathAbhUtayA, kAntayetyarthaH / bhAle llaatte| aJjanam / atra 'kRta'iti liGgavyatyayenAnveti / dRzornetrayoruparibhAga iti bhAvaH / lAkSA lAkSArasaseka ityarthaH / atrApi 'kRta'iti liGgavyatyayenAnveti / kpole| tilkH| kRtH| ayambhAvaH-bhAle karaNIyastilakaH kapole kRtaH, caraNatale karaNIyo lAkSArasaseko netrayoH kRtaH, netrayoH karaNIyaM punarajana bhAle kRtamityevamasamAptavibhUSaNatve sati kAntAgamane harSAvego vyajyata iti / atra zlokazchandaH, tallakSaNaM coktaM prAk // 72 // ' __ yathA vA-'tAM samprakRSTau vasudevanandanau vRtau vayasyairnaradevavarmanA / draSTuM samIyustvaritAH purastriyo hANi caivAharuharnapotsukAH // kAzcidviparyyagdhRtavastrabhUSaNA vismRtya caikaM yugleshvthaapraaH| kRtaikapatrazravaNekanUpurA nAiyatvA dvitIyaM tvaparAzca locanam // aznatya ekAstadapAsya bhojanamabhyajyamAnA akRtopamajjanAH / khapantya utthAyaM nizamya niHsvanaM prapAyayantyo'rbhamapohya mAtaraH ||'iti / vibhramanidarzanAntaraM lalitaM lakSayitaM pratijAnIte-athetyAdinA / atha vibhramanidarzanAnantaram / lalitaM lakSyate-150 sukumaartyaa..ityaadinaa| aGgAnAM karacaraNAdyavayavAnAm / sukumAratayA sukumArakharUpatvena / vinyAsaH / lalitaM tadAkhyo 'laGkAraH / bhavet /
Page #191
--------------------------------------------------------------------------
________________ yathA paricchedaH] rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| 181 181 yathA-- 'gurutarakalanUpurAnunAdaM sullitnrtitvaampaadpdmaa| itaradanatilolamAdadhAnA padamatha manmathamantharaM jagAma // 73 // ' atha madaH 151 mado vikAraH saubhAgya -yauvanAcavalepanaH // 131 // 'mA garvamudbhaha kapolatale cakAsti kAntasvahastalikhitA mama maJjarIti / anyA'pi kiM na khalu bhAjanamIdRzInAM, vairI na cedbhavati vepathurantarAyaH // 7 // ' atha vikR (ha) tamudAharati-yathA 'gurutara.. ityAdau / atha / gurutarakalanUpurAnunAdaM gurutaro'tyantaM gurumahAn kalo madhurAsphuTo dhvaniryayostAdRzau nUpurI tayoranunAdo nAdottaro nAdo yasmin karmaNi tad yathA bhavettatheti tathoktam / 'gurustriliGgayAM mahati' iti medinii| 'dhvanau tu mdhuraasphutte| kala' itymrH| sulalitanartitavAmapAdapadmA suSTu lalitaM manojJa yathA bhavettathA nartitaM vAmapAdapA yayA sA / vAmo dakSiNetaro'sau pAdaH sa eva padmamiti, vAmapAdaH padmamiveti vA, vAma sundaraM ca tatpAdapadmamiti vA, vAmapAdapadmam / 'vAmaM savye pratIpe ca draviNe caatisundre|' iti vizvaH / itaradakSiNam / padaM caraNam / anatilolamanati kiJcillola cacalaM yathA bhvettthaa| AdadhAnA sthaapyntii| manmathamantharaM manmathena kAmadevena mantharA yathA bhavettatheti bhAvaH / jagAma gatavatI / 'pArzvavartinIya' miti mallinAthAH / zizupAlavadhasyedaM padyam / puSpitAgrA chandaH, tallakSaNaM coktaM prAk // 73 // ' yathA vA-'sabhrUbhaGgaM karakizalayAvarttanairAlapantI sA pazyantI lalitalalitaM locanasyAJcalena / vinyasyantI caraNakamale lIlayA kharapAtainiHsaGgItaM prathamavayasA nartitA paGkajAkSI // ' iti / karakizalayasyAvartanAni saJcAraNavizeSAstairevAlapantI, na tu jihvayA / anyatspaSTam / / atha madAbhidhAnaM pratijAnIte-athetyAdinA / atha lalitanidarzanAnantaram / madaH lakSyate-151 mdo..ityaadinaa|| 151 saubhAgyayauvanAdyavalepajaH saubhAgyayauvanAdInAmavalepo garvaH sambandho veti tasmAjjAyata iti tathoktaH / vikAraH / 'manasa' iti zeSaH / madaH // 131 // udAharati-yathA-'mA garva.. ityaadau| 'madavihvale! mama / kapolatale kpoldeshe| kAntasvahastalikhitA kAntasya svahastena likhiteti tathoktA kAntena yA khasya hastena likhitA setyarthaH / maJjarI / cakAsti zobhate / kAnto hi madanavazaMvadaH kAntAyAH kapolayormajAdiM likhatIti kavisamayaH / itItyevam / garvamabhimAnam / maa| udaha / yata:kim / IdRzInAmevaMvidhAnAM maJjarINAmiti bhAvaH / atra bahuvacanakhArasyena ekasyA dvayorvA kA nAma katheti vyajyate / bhAjanaM pAtrabhUtA / anyA tvatto vyatiriktA mAdRzIti bhAvaH / api / ced yadi / antarAyo vighnarUpaH / 'vighno'ntarAyaH pratyUhaH' ityamaraH / vepathuH sparzajaH saattvikbhaavvishessH| vairI zatrurmajarIlekhanavighaTakatvena zatrubhUta iti yAvat / na / bhavati / 'tahI ti zeSaH / na / khl| kintu bhavatyeveti bhAvaH / khakapolatale kAntakRtaM maarIlekhaM darzadarza smayamAnAM kAmapi madanoddhatAyAH kasyAzcidavamAnanoktiriyam / atra vasantatilakaM chandaH, lakSaNaM coktaM prAk // 74 // atha vika (ha) taM lakSayitumupakramate-athetyAdinA / atha madodAharaNAnantaram / vikR (ha) taM lakSyate-152 vaktavya.. ityAdinA /
Page #192
--------------------------------------------------------------------------
________________ saahitydrpnnH| [ tRtIyaH152 vaktavyakAle'pyavaco vIDayA vikR ( hai ) taM matam / yathA--'dUrAgatena kuzalaM pRSTA novAca sA mayA kiJcit / paryazruNI tu nayane tasyAH kathayAmbabhUvatuH sarvam / / 75 // ' atha tapanam--- 153 tapanaM priyavicchede smarAvegotthaceSTitam // 132 // yathA mama'zvAsAnmuJcati, bhUtale viluThati tvanmArgamAlokate, dIrgha roditi, vikSipatyata itaH kSAmA bhujAvallarIm / kizca prANasamAna ! kAkSitavatI svapne'pi te saGgama, nidrAM vAJchati, na prayacchati punardagdho vidhistAmapi // 76 // ' atha maugdhyam 152 vIDayA ljjyaa| vaktavyakAle vaktavyasya kAlo'vasarastasmin / api kiM punaranyadeti bhAvaH / avaco na vacaH kathanamiti tathoktam / vika (ha) tam / mataM 'bharatAthai' riti zeSaH / udAharati-yathA-'dUrA... ityAdau / 'darAgatena dUrAdAgatena / myaa| kuzalam / 'kacciditIti zeSaH / pRSTA / saa| kizcit kuzalamakuzalaM veti bhAvaH / na / uvAca / tu kintu / tasyAH / paryazruNI azrubhirvyApte / nayane / sarvam / mama dUraM gatAvakuzalaM, tata Agatau ca kuzalam / kthyaambbhuuvtuH| atra giitishchndH,| tallakSaNaM coktaM prAk // 75 // ' yathA vA-'pAdAGguSThena bhUmiM kizalayarucinA sApadezaM likhantI bhUyobhUyaH kSipantI mayi sitazavale locane lolatAre / vatraM hrInamramISatsphuradadharapuTaM vAkyagarbhaM dadhAnA yanmAM novAca kiJcit sthitamapi purato mAnasaM tad dunoti // ' iti / atha tapanaM lakSayituM pratijAnIte-athetyAdinA / atha vikR(ha)todAharaNAnantaraM tapanaM lakSyate-153 tapanaM...ityAdinA / 153 priyavicchede priyasya vicchedo viyogastasminsatItyarthaH / smarAvegosthaceSTitaM smarasya kAmasyAvega AsamantAdvegastasmAduttiSThatIti smarAvegotthaM, taca yacceSTitamiti tathoktam / tapanam // 132 // udaahrti-ythaa| mama vizvanAthasyetyarthaH / 'kRtA'viti zeSaH / 'zvAsAna.. ityaadau| . 'zvAsAna / muzcati / bhUtale pRthivyAm, 'na tu zayyAyA' miti zeSaH / vilaThati maraNonmukhevetastato nipatatIti bhAvaH / tvanmArga tava mArga AgamanadvAraM tam / Alokate nirIkSate / tvadarzanAlabdhau ca-dIrghamAyata yathA bhavettathA / roditi / ata eva kSAmA durbalA tava viyogAdhinA pIDiteti yAvat / 'satI'ti zeSaH / bhujAvalarI bhujA vallarI lateveti tAm / ata ita itastata ityarthaH / vikSipati nipAtayati / kizca / he prANasamAna tasyA jIvitAdhAyakatvena tatsadRza ! ata eva tvadvirahe'pi kSaNaM tasyA jIvitAzeyamiti vyajitam / te tava / saGgama samAgamam / svpne| api 'kiM punarjAgRtAviti zeSaH / ' kaakssitvtii| tathA kAjhottaramapi lAbhAbhAve nirvinnnnaa| nidrAm / vAJchati / dagdhaH 'krodhene ti zeSaH, niSThuratAM prApta iti bhAvaH / 'nirdaya'iti hi vivRtikArAH / vidhirbrahmA / punH| tAM nidrAmityarthaH / api kiM punaste saGgama miti zeSaH / n| prayacchati dadAti / 'dANa'dAne / nAyakaM prati nAyikAsakhyA viyogAdherAvedanapareyamuktiH / atra zArdUlavikrIDita chandaH / talakSaNaM coktaM prAk // 76 // ' atha maugdhyaM lakSayituM pratijAnIte-athetyAdinA / atha tapanodAharaNAnantaram / maugdhyaM lakSyate-154 ajJAnA...ityAdinA /
Page #193
--------------------------------------------------------------------------
________________ 183 paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| 183 154 ajJAnAdiva yA pRcchA pratItasyApi vstunH| vallabhasya puraH proktaM maugdhyaM tattattvavedibhiH // 133 // yathA-'ke dumAste kva vA grAme santi kena prropitaaH| nAtha ! matkaGkaNanyastaM yeSAM muktAphalaM phalam // 77 // ' atha vikSepaH155 bhUSANAmardharacanA mithyA viSvagavekSaNam / rahasyAkhyAnamISacca vikSepo dayitAntike // 134 // yathA-'dhammillamardhamuktaM kalayati tilakaM tathA'sakalam / kiJciddhadati rahasyaM cakitaM vizvagvilokate tanvI // 78 // ' 154 pratItasya jJAtasya / api kiM punarvastuto'jJAtasyeti bhAvaH / vstunH| ajJAnAdiva / vAstavikAjJAnasyAsambhavAdivetyuktam / vallabhasya priyasya / puraH purastAt / yaa| pRcchA praSTumicchA / tattvavedibhiH / tat / maugdhyam / proktam // 133 // udAharati-yathA-'ke drumAH...ityAdau / 'he nAtha! yeSAm / muktAphalaM mauktikaM phalam / etenAsya sthUlatvaM madhuratvaM ca dyotyete| phalam / marakar3aNanyastaM mama (kAntAyAH) kaNaM tatra nyastai jaTitamiti tthoktm| 'zobhata iti zeSaH / te| ke kinAmAnaH kiMkharUpAzcetyarthaH / dramAH / kva kasmin / vaa| grAme / kena / prropitaaH| santi vidyante / atra zlokazchandaH, tallakSaNaM coktaM prAk // 77 // ' yathA vA--'yadi cUtasya maJjo sakhyaH ! sannihitaH smaraH / bhagnAyAM tat kathaM saukhyaM manAgapi na dRzyate // ' iti / atha vikSepaM lakSayituM pratijAnIte--athetyAdinA / atha maugdhyodAharaNAnantaram / vikSepo 'lakSyate--155 bhUSANA...ityAdinA / 155 dayitAntike dayitasya priyasya, dayitAyAH priyAyAH sakhyA vA'ntikaH samIpastatra / bhUSANAM bhUSaNAnAm / ardharacanA'rdhe yathA bhavettathA racanA gumphanaM prasAdhanatvena vA dhAraNamiti tthoktaa| mithyA / vizvak sarvataH / avekSaNam / ca tthaa| ISat kiJcit / rahasyAkhyAnaM rahasyasya guhyasya sauratAdisambandhivRttasyAkhyAnam / vikSepaH / ayambhAvaH-kAnyapi abhisaraNAdiyogyAni bhUSaNAdIni prathama prasAdhayati, punaH kenApi bhayAdinA tyajatti, evaM kiJcidvaktuM kartuM vA spRhate, kintu janAntarAgamanazravaNAdibhayAd viSvanirIkSate, kiJcidantarnihitaM rahasyaM ceSTitaM kathamapi prakaTayati, kintu bhayAt pramAMdanivRttyA vA tato nivartate, ityevaMbhUtAyA yacceSTitaM tadvikSepapadAbhidheyam / iti // 134 // udAharati-yathA-'dhammilla... ityAdau / 'tanvI dhammilaM baddhAn kezAn / 'dhammila: saMyatAH kacAH / ' ityamaraH / arddhamuktamadhu yathA bhavettathA mukto bandhanato nivRttiM nItastam / kalayati racayati / tthaa| tilakam / asakalamasampUrNam / 'zakala' miti pAThe'pyayamevArthaH / 'kalayatI'ti dehalIdIpakavat kAkAkSigolakavadvobhayatrAnveti / kizcima tu sarvam / rahasyam / vadati / cakitaM yathA bhavettathA / viSvak sarvataH / 'sarvato viSvagityapi' ityamaraH / vilokate / atropagItizchandaH, tallakSaNaM coktaM prAka // 78 // ' atha kutUhalaM lakSayituM pratijAnIte-athetyAdinA /
Page #194
--------------------------------------------------------------------------
________________ 184 sAhityadarpaNaH / 156 ramyavastusamAloke lolatA syAtkutUhalam / atha kutUhalam - yathA ' prasAdhikA''lambitamagrapAda - mAkSipya kAcid dravarAgameva / utsRSTalIlA gati-rA gavAkSA-dalaktakAGkAM padavIM tatAna // 79 // ' atha hasitam 157 hasitaM tu vRthA hAso yauvanodbhedasambhavaH // 135 // yathA - ' akasmAdeva tanvaGgI jahAsa yadiyaM punaH / nUnaM prasUnabANo'syAM svArAjyamadhitiSThati // 80 // ' atha cakitam 158 kuto'pi dayitasyAgre cakitaM bhayasambhramaH / [ tRtIya: atha vikSepodAharaNAnantaram / kutUhalaM lakSyate - 156 ramya... ityAdinA / 156 ramya vastusamAloke ramyaM ramaNIyaM yadvastu nAyakAdirUpaM tasya samAlokaH samyagAlokanaM tasmin / ' satI ' ti 'karttavye satI ' ti vA zeSaH / viSaye vA saptamIyam / lolatA caJcalatA / kutUhalam / syAt / udAharati-yathA- 'prakhAdhikASS... ityAdau / 'kAcit kAspi kAminItyarthaH / ' aja - mahezvarAnyatarAvekSaNo ke 'ti zeSaH / prasAdhikA''lambitaM prasAdhikayA'laGkardhyA'laktarasAdinA pAdAdIn raJjayitrIti yAvat, Alambito'valambito'laktena raJjanArtha dhRtastam / ataH - dravarAgaM dravo rasAtmanA pariNAmyalaktaka ityarthaH, sa eva rAgo yatra tam / ArdreNAlaktakena raJjitarAgamityarthaH / eva / agrapAdamagrazvAsau pAdastam / 'hastAgrAgrahastAdayo guNaguNinorbhedAbhedAbhyAmiti vAmanaH / AkSipyAkRSya / utsRSTalIlA gatirutsRSTA lIlAgatiryayotsRSTalIlaM yathA bhavettathA vAssgatirAgamanaM yasyAH sA / tvaritagamanA satIti bhAvaH / A gavAkSAd gavAkSamabhivyApyetyarthaH / padadvayametat / 'paJcamyapAparibhiH / ' 2|3|10 ityAyoge paJcamI / alaktakAGkAmalaktako lAkSopacArAttadrasarAgo'Gka utsaGga upacArAnmadhye yasyAstAm / 'alaktakasyAGko lakSma yatra tA' mityanye / 'yAvo'lakto drumAmayaH / iti, 'utsaGgacihayoraGka' iti cAmaraH / padavIM mArgam / tatAna cakAra / raghuvaMzakumArasambhavayoH samaM padyamidam / indravajjopendravajrayorupajAtizchandazca talakSaNaM coktaM prAk // 79 // ' atha hasitaM lakSayituM pratijAnIte - athetyAdinA / atha kutUhalodAharaNAnantaram / hasitaM lakSyate - 157 hasitaM ... ityAdimA / 157 hasitam / tu punaH / yauvanodbhedasambhavo yauvanasyodbheda udgamastasmAtsambhavatIti tathoktaH / vRthA'kAraNam / hAsaH / ' syA 'diti zeSaH // 135 // udAharati--yathA- 'akasmA... ityAdau / iyam / tanvaGgI kRzodarI / akasmAt kAraNamantarA / eva / yat / punaH / jahAsa / ' tataH zaGkayata ' iti zeSaH / asyAm / nUnaM nizcitam / prasUnabANaH kAmaH / svArAjyamekAdhipatyam / adhitiSThati zrAmoti kurute vA / kAmapi pazyataH sakhAyaM prati khotprekSaNotiriyam / atra zlokachandaH // 80 // ' 'atha cakitaM lakSayituM pratijAnIte - athetyAdinA / atha hasitodAharaNAnantaram / cakitaM lakSyate - 158 kuto'pi... ityAdinA / 158 kutaH kasmAt / api heto 'riti zeSaH / dayitasya / agre purastAt / bhayasambhramo bhayasya vibhramaH sarAya iti tathoktaH / 'atha vibhramaH / zobhAyAM saMbAye hAve' iti hema: / 'bhayavibhramo bhayenAtiSAJcalya' miti tu vivRtikArAH / cakitam / 'syA'diti zeSaH /
Page #195
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH] rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| paryA'trasyantI calazapharIvighaTTitorAmorUratizayamApa vibhramasya / kSubhyanti prasabhamaho vinA'pi hetorlIlAbhiH kimu sati kAraNe taruNyaH // 81 // ' atha keli: 159 vihAre saha kAntena krIDitaM kelirucyate // 136 // yathA'vyapohituM locanato mukhAnilerapArayantaM kila puSpaja rajaH / payodharaNorasi kAcidunmanAH priyaM jadhAnonnatapIvarastanI // 4 // udAharati-yathA-'trasyantI....ityAdau / . 'calazakarIvighaTTitoruzcalAzcaJcalA yAH zapharyo matsyavizeSAstAbhirvighaTitau viddhAvUrU yasyAH sau / ata eva-trasyantI vibhytii| 'vA bhrAzamalAzabhramukramuktamutrasitruTilaSaH / ' 3 / 1170 iti vikalpAt zyani shtrihii| vAmorUH vAmau sundarAvUrU yasyAH seti tthoktaa| 'saMhitazaphalakSaNavAmAdezca / ' 4 / 1 / 70 ityUGa / vidhamasya bhrAnteH / 'vilAsasye 'tyanye / atizayam / Apa prApa / aho / taruNyo yauvanavatyaH kAminyaH / 'ramaNya'iti pAThAntaram / hetorhetum / 'pRthagvinAnAnAbhistRtIyA'nyatarasyAm / ' 2 / 3 / 33 iti vikalpAt pnycmii| vinaa| api / prasabhaM balAtkAro yathA bhavettathA / 'prasamaM tu balAtkAra'ityamaraH / kSubhyanti / cakitA bhavantItyarthaH / liilaabhirvilaasaiH| 'itthambhUtalakSaNe / / 3 / 21 iti tRtIyA / kAraNe / tathA ca lIlAjJApyakAraNa ityarthaH / sati / 'kSubhyantIti pUrvato'nveti / 'itI'ti zeSaH / kina kimAma citramiti bhAvaH / zizupAlavadhasyedam / atra praharSiNI chandaH, tallakSaNaM coktaM prAk // 81 // ' atha keliM lakSayituM pratijAnIte-athetyAdinA / atha cakitodAharaNAnantaram / keliH 'lakSyate-159 vihAre....ityAdinA / 159 kAntena / saha / vihAre viharaNe krIDArthakasaJcAra iti yAvat / 'vihArastu parikramaH / ' ityamaraH / 'kriyamANa' iti zeSaH / krIDitaM khelanam / keliH| ucyte| 'vallabhena sahaikAnte kAntAyAH krIDiteSu yaH / / cumbanAliGganAdInAM vizeSaH kelirucyate // ' iti pAThAntare tu-vallabhena priyeNa sahakAnta ekAntapradeze kAntAyAH kAntAsambandhiSu krIDiteSu satsu yacumbanAliGganAdInAM vizeSaH prakAro'tizayo vA'sau kelirityucyata ityrthH||16|| udAharati-yathA-'vyapohitum.. ityAdau / 'mukhaanilairmukhsmbndhibhirvaayubhiH| locanato netrAbhyAm / atrApAdAnapaJcamyAM tasila / puSpajampuSpebhyo jAyata iti tat tathAbhUtam / rajo dhUliM parAgamiti yAvat / vyapohitamapanetum / kilArucyA / cumbitumeva rucorati bhAvaH / 'vArtAyAmarucau kile ti trikANDazeSaH / apArayantamazaknuvantam / priym| unnatapIvarastanI piinoccstnii| kAcit / unmanAH pragalbhA / payodhareNa / atraikatvaM tu pInonnatatvAbhyAmabhedamavagamayati / urasi vakSasi / jaghAna saMtADayAmAseti bhAvaH / vaMzasthA chandaH, tallakSaNaM yathoktaM 'vaMzasthA jatau nau|' iti // 42 // ' -- - 1 'tatra trAsena yathA-"parisphuranmInavighaTitoravaH svrnggnaastraasviloldRssttyH| upAyayuH kamapitapANipAlavAH sakhIjanasyApi vilokanIyatAm // " lajjayA yathA-"abhimuni sahasA hRte parasyA ghanamastA jghnaaNshukaikdeshe| caki. tamavasanossatrapAyAH pratiyuvatIrapi vismayaM ninAya // " iti pAThAntaram / ' 2 atra 'vighaTTitorU'riti tvapapAThaH, na ca 'saMhitazaphalakSaNavAmAdezca / ' 41170 ityatra sahitasahAbhyAM ceti vaktavyam / ' 'kimaH kSepe / ' 5 / 4 / 70 ityAdAviya vinA'pyAdipadaM sakaleSTasiddhAvAdipadaM 'ze tamphAdInAM numvAcyaH / ' ityatreva prakArArtham / tathA ca-'atrApyUha nirbAdhaH / iti vAcyam / 'parisphuranmInavighaTTitorava' ityAdyudAharaNAntaradarzanAttatheSTAsiddheH / 24
Page #196
--------------------------------------------------------------------------
________________ 186 sAhityadarpaNaH / atha mugdhAkanyayoranurAgeGgitAni 160 dRSTvA darzayati vrIDAM sammukhaM naiva pazyati / pracchannaM vA bhramantaM vAs- tikrAntaM pazyati priyam // 137 // bahudhA pRcchyamAnA'pi mandammandamadhomukhI / sadasvaraM kiJcit priyaM prAyeNa bhASate // 138 // anyaiH pravartitAM zazvat sAvadhAnA ca tatkathAm / zRNotyanyatra dattAkSI priye bAlAnurAgiNI // 139 // atha sakalAnAmapi nAyikAnAmanurAgeGgitAni [ tRtIya: yathA vA-'tAH klinnavastravitorukucapradezAH siJcantya uddhRtavRhatkavaraprasUnAH / kAntaM tu recakajihIraSayopagutya jAtasmarotsavalasadvadanA virejuH // ' iti / yadyapi - ' kRSNastu tatstanaviSajjitakuGkumanak krIDA'bhiSaGgadhuta kuntalavRndabandhaH / zcinmuhuryuvatibhiH pratisicyamAno reme kareNubhirivebhapatiH parItaH // ityAdau nAyakasyApi keliriti vaktuM zakyate, tathA'pi tatratatra nAyikAyA eva prAdhAnyam, tAmAzritya madanasya svArAjyAt / iti bodhyam / atha nAyikAmAtrasyAGgajAdInAmalaGkArANAM lakSaNalakSya nidarzanAnantaramiGgitAni nirdeSTuM pravRttastatra tAvat mugdhAyAH kanyAyAzca tAnyanurAgajAni nirdeSTuM pratijAnIte - athetyAdinA / athAlaGkAranidarzanAnantaram / mugdhAkanyayoH / anurAgeGgitAnyanurAgasya nAyaka viSayasya premNa iGgitAnyabhiprAyAnukUlAni ceSTitAnIti tAni tathoktAni / nirdizati - 160 dRSTvA ... ityAdinA / 160 priye nAyake / atra viSaye saptamI / anurAgiNyanuraktA / bAlAsprauDhA mugdhA kanyA'nyatareti yAvat / priyaM prItiviSayIbhUtaM nAyakam / dRSTvA / vrIDAM lajjAm / darzayati / ata eva sammukhamabhimukham / athavA upacArAtsammukhInamiti bhAvaH / yadvA samyaG mukhaM yasmin karmaNi tattathA, prakAmaM mukhAvaguNThanamapavA bhAvaH / na / eva / pazyati / kintu pracchannaM kvApi svehitaM jJAtumapi nilIya sthitam / vA'thavA / bhramantamitastataH paryaTantam / vA'thavA / atikrAntamatikramya ( upekSya ) sthitaM gataM vA / pazyati / ata evAsyA anurAgo vyajyate // bahudhA'nekaiH prakAraiH / pRcchyamAnA api kiM punaH svata iti zeSaH / mandaM mandaM ' na tu spaSTa' miti zeSaH / sagadgadazvaraM gadgadakhareNAvya koccAraNena saha yathA bhavettathA / kiJcit parimitapadarUpamata eva vAkyatAmaprAptamiti / adhomukhI / 'satI' ti zeSaH / priyam / prAyeNa / bhASate / yadvA- duHkhitA sagadgadasvaram / kiJcit kimapyanirvacanIyam / bhASate / hRSTA - priyaM hRdyaM yathA bhavettathA / kiJcit / bhASate / anyat pUrvavat // anyairvandAruprabhRtibhiH / pravartitAM prasaGgaM prApya prApayya vonnItAm / tatkathAM tasya ( priyasya ) kathA guNAdivarNanaM tAm / ca / zazvanna tu yadA kadA ve 'ti zeSaH / sAvadhAnA samavahitacittA / tathA anyatra parasmin padArtha ityarthaH / dattAkSI datte samarpite akSiNI netre yayA tathAbhUtA / 'satI'ti zeSaH / zRNoti // 137 // 138 // 139 // atredaM smaraNIyam - mugdhAyAH kanyAyAzcaivaMvidhAnIGgitAni bhavanti, tAni yathodAhRte--'dRSTA dRSTimadho dadAti kurute nAlApamAbhASitA..' 'datte sAlasamantharaM bhuvi padaM niyati nAntaH purA - noddAmaM hasati, kSaNAt kalayate hI yantraNAM kAmapi...' 'evaM vAdini devarSau pArzve pituradhomukhI / lIlAkamalapatrANi gaNayAmAsa pArvatI // ' ityAdI / tathA'bhijJAnazAkuntale prathame'Gke-- zakuntalA (Atmagatam) 'kiM Nu kkhu imaM pekkhia tavovaNavirohiNo viArasa gamaNIAmi saMvuttA' itaH prabhRti gAndharvapariNayAvadhi zakuntalAyAH kanyAtve tAnIGgitAni / evamanyatrApIti dik / atha nAyikAmAtrasya prAyeNa yAnIGgitAni tAni nirdeSTuM pratijAnIte - athetyAdinA / atha mugdhAkanyayoranurAgeGgita nidarzanAnantaram / sakalAnAm / api 'na tu mugdhAkanyetarAsAmeva iti zeSaH / nAyikAnAm | anurAgeGgitAni / 'nirdizyante - 161 virAya... ityAdine 'ti zeSaH / 1 'kinnu khalvimaM prekSya tapovanavirodhino vikArasya gamanIyAsmi saMvRttA' iti saMskRtam /
Page #197
--------------------------------------------------------------------------
________________ 187 paricchedaH] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / 161 cirAya savidhe sthAnaM priyasya bahu manyate / vilocanapathaM cAsya na gacchatyanalaGkRtA // 140 // kA'pi kuntalasaMvyAnasaMyamavyapadezataH / bAhumUlaM stanau nAbhipaGkajaM darzayetsphuTam // 141 // AcchAdayati vAgAyaiH priyasya paricArakAn / vizvasityasya mitreSu bahu mAnaM karoti ca // 142 // sakhImadhye guNAnbrUte svadhanaM pradadAti ca / supte svapiti duHkhe'sya duHkhaM dhatte sukhe sukham // 143 // 161 cirAya dIrghakAlAvadhi / priyasya kAntasya / savidhe nikaTe lakSaNayA kiJciddara ityarthaH / sthaanmupsthitim| bahu / manyate yuktaM zreSThaM ceti budhyata iti bhaavH| asya priysyetyrthH| c| vilocanapathaM sAmmukhyam / analakRtA'laGkArairanupAsiteti bhAvaH / na / gacchati kA'pi kAcinmugdhAkanyAbhyAmitaretyarthaH / kuntalasaMvyAnasaMyamavyapadezataH kuntala (kezapAzaH ) zca saMvyAnaM (uttarIya) ceti tayoH saMyamastasya vyapadezazchalastata iti tthokttH| 'cikuraH kuntalo vAla: kacaH kezaH ziroruhaH / ' iti, 'saMvyAnamuttarIyaM ceti cAmaraH / bAhumUlaM bAhvormUlamArambhabhUtAGgamityarthaH / stnau| tathA-nAbhipaGkajaM nAbhikamalam / sphuTam / darzayet priysy| paricArakAn dutAn kiGkarAn vA / vAgAdyaH / AdyapadenAnavastrabhUSaNadAnAdInAM grahaNam / AcchAdayati pihitAn karotyupacArAdavaruddha ityarthaH / ata eva 'vazIkarotI'ti vivRtikArAH / asya priyasyetyarthaH / mitreSu / atra viSaye sptmii| vizvasiti vizvastA bhavati / bahatyantam / mAnamAdaram / c| karoti / tathoktaM kAmasUtrakAraiH-'parijanAnavaSTabhya tAstAzca lIlA darzayati, tanmitreSu vizvasiti, vacanaM caiSAM vaha manyate karoti ca, tatparicArakaiH saha prItiM saGkathAM dyUtamiti ca karotI'tyAdi sakhImadhye sakhInAM madhye / guNAna 'priyasya priyaparicArakANAM ceti shessH| brate kthyte| svadhanaM svasya svasyaiva vA dhanaM tt| c| pradadAti samarpayati / ayambhAvaH-yadi khIyA tadA, vipattau yadalaGkArAdi tatsarva tatsAt karoti / yadi ca parakIyA, tadA priyo yadi dIno lubdho vA tadA sarvakhaM tatsAt tathaiva karoti, yadi punaH samRddhaH kevalaM khalAvaNyamAtre mugdhastarhi khAtmAnameva dhanamiva tadAyattaM kroti| yadi tu sAmAnyA tadA kevalaM svAtmAnameva dhanamitra prayacchati / priyasya paricArakAnapi priyasya prItibhAjanAnIti manyamAnA teSAM jIvanAdyartha 'yanmadIyaM tatsarvaM bhavatA'miti bahu tebhyo vitarati khIyA parakIyA vA, sAmAnyA tu anuraktA'pi svAtmAnameva / iti / supte nidrite sati'priya'iti zeSaH / svapiti nidrAti / tathoktam'anusuptA'pi tatpUrvamutthAya caraNau namet / mArjanAyegeMha, dehaM snAnAdyaiH zuddhimAnayet // ' ityAdi / yadvA-supte zayyopari zayanArthamupaviSTe zayita iva vA'vasthita ityarthaH / svapiti zayyoparyavatiSThata iti bhAvaH / evaM parakIyA sAmAnyayorapi nAvyAptiH / asya priyasyetyarthaH / duHkhe 'satI'ti zeSaH / dHkhm| dhatte khIyatvena manute / mate 'satI'ti zeSaH / sukham / 'dhatte'iti pUrvato'nveti / atrAyambhAvaH-yadi vIyA tadA nUnaM sarvavighe'pi duHkhe duHkhinI sukhe ca sukhinIti, parakIyA'pyevaM prAyeNa, parAyattatayA tathA svasya duHsmbhvaat| athApi manasA, tasya tatrApi zArIrike nitarAM nUnam / sAmAnyA punaryyadyanuraktA, tadA'pi zArIrike duHkhe manAga duHkhinI, sukhe ca nitarAm, athAsAvananuraktA, tadA''yahAnau dhanahAnAveva vA duHkhinI bhavati, AyavRddhau dhanazraddhau vA sukhinI ca / zArI
Page #198
--------------------------------------------------------------------------
________________ 188 [tRtIyaH saahitydrpnnH| sthitA dRSTipathe zazvat priye pazyati duurtH| AbhASate parijanaM sammukhaM smaravikriyam // 144 // yatkizcidapi saMvIkSya kurute hasitaM mudhA // karNakaNDUyanaM tadvat kabarImokSasaMyamau // 145 // jRmbhate sphoTayatyaGgaM bAlamAzliSya cumbati / bhAle tathA vayasyAyA racayettilakakriyAm // 146 // aguSThAgreNa likhati sakaTAkSaM nirIkSate / dazati svAdharaM cApi brUte priyamadhomukhI // 147 // na muzcati ca taM dezaM nAyako yatra dRzyate / Agacchati gRhaM tasya kAryavyAjena kenacit // 148 // rike'nyavidhe vA duHkhe sukhe ca na tathA / yadi tu bhavettadAzA'vazeSAt / iti zazvat nirantaram 'yAvannAvazyaka kAryAntarApAtastAva' diti zeSaH / dUrato dUrAt / priye / pazyati 'satI'ti zeSaH / tasya-dRSTipathe / sthitA 'satI'ti zeSaH / smaravikriyaM smareNa kAmadevena (kRtA) vikriyA vikAro yatra tad yathA bhavettathA / 'tRtIyA ttkRtaa| thena guNavacanena / ' 2 / 1 / 30 iti tRtIyAsamAsaH / sammukhaM samyaG mukhaM yathA bhvettthaa| 'sammukhamiti parijanasya vizeSaNa' miti tu vivRtikaaraaH| parijanaM sevakajanam / AbhASate / tathoktaM sUtrakAraiH-'dUre sthitA 'pazyatu mA' miti manyamAnA samadanavikAramAbhASate / ' iti yt| kizcit / api 'vastvi'ti zeSaH / saMvIkSya vilokya / mudhA vikRtAGgatvAvekSaNAdirUpakAraNamantareti bhAvaH / hasitaM hAsyam / kurute / tathoktaM yat kiJcidRSTvA vihasitaM karoti / ' iti tayA-karNakaNDayanaM karNasyopalakSaNena gaNDasya ca kaNDUyanaM tat / tat / kabarImokSasaMyamau kabAH kezabaMdharacanAyA mokSasaMyamau tau / 'kuruta' iti pUrvato'nveti / yathA-'gurubhiH pariveSTitA'pi gaNDa-sthalakaNDUyanacArukaitavena / daradarzitahemabAhunAlA mayi bAlA nayanAJcalaM cakAra // ' iti dik z2ambhRte mukhaM vyAdatte / aDaM pArthAdigAtramityarthaH / sphoTayati 'sphuTa' bhedane / bAlam / AzliSyAliGgaya / cumbati / tathoktaM 'bAlasyAGkagatasyAliGgana cumbanaM ca karotI'ti / bhAle lalATe 'svasyA' iti zeSaH / 'godhibhAlau mahAzakhA' viti trikANDazeSaH / tthaa| vayasyAyAH sakhyAH / 'Ali: sakhI vayasyA ce'tyamaraH / upalakSaNena paricArikAyA apIti bodhyam / 'bhAle' iti pUrvato'nveti / tilakakriyAm / racayet / uktaM ca 'paricArikAyAzca tilaka racayatIti // aGguSThAgreNA'GguSThasyAprabhAgena / 'pAdamyeti zeSaH / likhati 'bhUmi' miti zeSaH / yadapIdamamaGgalam , tadapi tadabhivyaktaye varNyata eva / ata eva zrImadbhAgavate-'kRtvA mukhAnyavazucaH zvasanena zuSyadvimbAdharANi caraNena bhuvaM likhantyaH / arupAttamaSibhiH kucakuGkamAni tasthurmajantya uruduHkhabharAH sma tUSNIm // ' ityAdi dRzyate / sakaTAkSam / nirIkSate pazyati 'priya' miti zeSaH / yathA bhAgavate-'ekA bhrukuTimAbadhya premasaMrambhavihvalA / nantIvekSatkaTAkSeNa sandaSTadazanacchadA // ' iti / svAdharam / api / ca / dazati saGgacchate caivaM 'sndssttdshncchdaa|' ityuktam / adhomukhI 'bhUtvA' iti zeSaH / priyam / bruute| yathA zAkuntale-'vAcaM na mizrayati yadyapi madacobhiH, karNa dadAtyabhimukhaM mayi bhASamANe / kAmaM na tiSThati madAnanasammukhInA bhUyiSThamanyaviSayA na tu dRSTirasyAH // ' iti / yatra yasmin deze svapriyaH / nAyakaH svapriyaH / dRzyate dRSTiviSayo bhavati upacArAdbhavituM zakyata iti bhAvaH / tam / dezam / ca / na naiva / muzcati parityajati / tatraiva kathamapi avasthAtumicchatIti bhAvaH / yathA-'anyatra yUyaM kusumAvacAyaM kurudhvamatrAsmi karomi sakhyaH / nAhaM hi dUraM bhramituM samarthI, prasIdatAyaM racito'alibaH // ' iti 'asmI' tyahamityarthe'vyayam / kenacit / kAryavyAjena kAryasya vyAjazchalantena /
Page #199
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| .189 dattaM kimapi kAntena dhRtvA'Gge muhurIkSate / nityaM hRSyati tadyoge viyoge malinA kRzA // 149 // manyate bahu tacchIlaM tatpriyaM manyate priyam / prArthayatyalpamUlyAni suptA na parivartate // 150 // vikArAnsAttvikAnasya sammukhInA'dhimacchati / bhASate sUnRtaM snigdhamanuraktA nitambinI // 151 // eteSvadhikalajjAni ceSTitAni nvstriyaaH| madhyavoDAni madhyAyA sraMsamAnatrapANi tu // 152 // tasya priyasyetyarthaH / gRham / upacAreNa smiipdeshmityrthH| Agacchati / yathA mama-'yadyapi tatra biDAlo yena tadA'haM kRtakSatA bhUri / tadapi na kathamiva yAyAM hAraH patitazvirAnnazyet // ' iti kimapi anirvacanIyam / kAntena / dattam / 'vastvi' ti zeSaH / aGge / dhRtvA / muhuH punaHpunaH / IkSate pazyati / yathA mama-'ayi sakhi ! kiM kiM na bhavedAbharaNaM cAru kAntAyAH / idamidameva mayA yadvijitaM ratisaGgare bhUyaH // ' iti / tayoge tasya nAyakasya yogaH saGgastasmiMstathokte, 'satI' ti zeSaH / ata eva-'priyasaGgama' iti vivRtikArA apyAhaH / nityama / haSyati prasannA bhvti| viyoge 'tasye tyev| mlinaa| tthaa-kRshaa| 'jAyata' iti shessH| yathA'autsukyAtparimilatAM, trapayA saGkocamaJcatAM ca muhuH / navasaGgamayoyUnonayanAnAmutsavo jayati // ' 'talpagatA'pi ca sutanuH zvAsAsaGgaM na yA sehe| samprati sA hRdayagataM priyapANei mandamAkSipati // ' ityaadi| tacchIlaM tasya (nAyakasya) zIlaM khabhAvastat / 'zIla svabhAve sadvRtta' ityamaraH / bahu vipulam / manyate Adriyate / yathA-'sItAdhaNNA khu sAjaH evvaM ajautteNa bahumaNNIadi cA evvaM ajauttaM viNodayaMdI AsAbaMdhaNaM khu jAdA jIaloassaM iti / tatpriyaM tasya (priyasya) priyaM (vastu) tat / priyam / manyate / yathA gAndhAryAdInAM pihitanetratvAdinA'vasthAnam / alpamUlyAni vITikA''dIni vastUnI'ti zeSaH / prArthayati prArthayate / atra Nijantatvena parasmaipadam / yathA mama-'cikuramalaGkuru kusumairyojaya hAraM prayaccha tAmbUlam / adya nRzaMsa iva tvaM nakharairdazanaizca mAM vibho hatavAn // iti / suptA talpagatA / na / parivartate pArzva parivartayatItyarthaH, pRSThataH kAntaM kuruta iti bhAvaH / yattu 'zayyAyAM parivRtya tiSThatI'tyuktam, tattasyA vAmAtvaM pratyAyayitumiti yuktameva / asya kAntasyetyarthaH / sammukhInA samasya sarvasya mukhasya darzanA (darzayatIti tathAbhUtA) iti tathAbhUtA / 'yathAmukhasammukhasya darzanaH khaH / ' 5 / 2 / 6 / iti khaH, samAsAntalopazca nipAtAt / , 'AyaneyInIyiyaH phaDhakhachA prtyyaadiinaam|' 12 iti khasya InAdezaH / 'ajAyataSTApU / ' 414 ityataSThApa c| sAttvikAn sattvaguNasambandhinaH 'stambhaH khedo'tha romAJca' ityAdinA vakSyamANAnityarthaH / vikArAna / adhigacchati prApnoti / 'prakAzayatIti tu vivRtikaaraaH| snigdhaM snigdhA yathA bhavettathA / ata eva-sunataM maGgalaM yathA bhvettthaa| 'sUnRtaM maGgale'pi syAt priyasatye vacasyapi iti mediniikaarH| 'priyasatyavacana miti vivRtikArAH / anurktaa| nitmbinii| bhASate / ata eva-yathA mama-dayita ! bhavantu subhavyA bhavato'dhvAnaH, pramodayejjanako / nAtha parasmijanmani 'tuci caraNau bhajidhye'ham // ' iti, atra pravatsyantamapi kAntaM prati sUnRtoktiH / nanu khakIyA''dInAM lajjAtAratamye kathaM sarvAsAmAsAM samAnAnIzitAnItyata Aha-eteSu kathiteSveSviniteSu madhye iti bhaavH| navastriyA navoDhAyA abhinavasaGgamAyA veti bhAvaH / ceSTitAni / adhikalajAnyadhikA lajjA yeSu tAdRzAni / 'bhavantIti zeSaH / madhyAyA navoDhApragalbhayorantarAlAvasthAyA ityarthaH / 'ceSTitAni puna'riti zeSaH / madhyavrIDAni 1 'dhanyA khalu sA'dya evamAryaputreNa bahu manyate caivamAryaputraM vinodayatI AzAbandhanaM khalu jAtaM jIvalokasya' iti saMkRtam /
Page #200
--------------------------------------------------------------------------
________________ 190 saahitydrpnnH| [tRtIyaHanyastriyAH pragalbhAyA-stathA syuriyoSitaH / diGmAnaM yathA mama 'antikagatamapi mAmiya-mana lokayatIva hanta dRSTvA'pi / sarasanakhakSatalakSita-mAviSkurute bhujAmUlam // 83 // ' 162 lekhyaprasthApanaiH snigdhai-vaukSitairmRdubhASitaH // 153 / / dUtIsampreSaNairnAryA bhAvAbhivyaktiriSyate / madhyA'nalpAnatizayitA brIDA lajjA yeSu tAni / 'bhavantI'ti zeSaH / khrasamAnatrapANi khaMsamAnA nazyantI trapA lajjA yeSu tAni / 'mandAkSaM hrIstrapA brIDA lagnA'ityamaraH / tu punaH / 'ceSTitAnIti pUrvavat anyastriyAH parakIyAyAH kAntAyA prglbhaayaaH| tthaa| vArayoSito vezyAyAH / syuH 'bhavantIti zeSaH / yathA navastriyAH-'muhurAlisaMvRtAdharoSThaM pratiSedhAkSaraviklavAbhirAmam / mukhamaMsavivarti pakSmalAkSyAH kathamapyunimitaM na cumbitaM tu ||iti / atha madhyAyA yathA-'prAtastarAM praNamane vihite gurUNAmAkarNya vAcamamalAM bhava putriNIti / nedIyasi priyatame paramapramodapUrNAdaraM dayitayA dadhire dRgantAH ||'iti / pragalbhAyAH punaryathA-'vivarIarae lacchI bahma daThThaNa NAhikamalaTTham / hariNo dAhiNaNaaNaM rasAulA jhatti DhakkeI // iti / parastriyA yathA-'zayitA savidhe'pyanIzvarA saphalIkartamaho manorathAn / dayitA dayitAnanAmbujaM daramIlanayanA nirIkSate // iti / na cedaM khakIyAyAzceSTitamiti vAcyam , manorathAna saphaloka manIzvareti vyAkhyAne'pi 'yAvanto manorathAstAvanto'dya yAvadetasyA hRdayasthA ityarthamAtralabdheH / nahi svakIyAyA navasaGgame'pyevaM pravRttiH shRdyhRdysaakssiketi| sAmAnyavanitAyA yathA-'sA majanAlepadukUlabhUSaNasraggandhatAmbUlasudhA''savAdibhiH / prasAdhitAtmopasasAra mAdhavaM sabIDalIlosmitavibhramekSitaiH // iti dik // 140 // 152 // evaM nAyikAnAmanurAgejitAvasthAM nirUpyAha-diGmAtraM dikpathadarzanameveti tathoktam / yathA / mama / 'antika..ityAdi / . 'iyam / mAM kAntam / antikagatamantikaM samIpaM gatastam / api 'kiM punarvairagata'miti zeSaH / dRSTA / api kiM punaradaSTe ti zeSaH / ana naivetyarthaH / 'anopamA te buddhiritiva'dane'tyasyApi niSedhArthakAvyayatvAt / lokayatIva / 'lajayeti shessH| hanta / tathA-tarasanakhakSatalakSitaM sarasamupacArAdabhinavaM yannakhakSataM tena lakSitamiti tattathoktam / nakhaiH / (kRtaM) kSatamiti nakhakSatam / 'tRtIyA tatkRtArthena guNavacanena' 2 / 1 / 30 iti tRtIyAsamAsaH / bhujAmUlaMbhujayormUlamiti tatathoktam / 'bhuje'ti TAbanto'pi bhujshbdH| 'atho bhujA / dvayorbAhau.kare / ' iti medinIkozAt / AviSkurute prakaTayati / nAyakasya nAyikAsakhI prati nAyikAceSTitadarzanAryoktiriyam / atrA* chandaH, tallakSaNaM coktaM prAk // 83 // ' . bhAvAbhivyaktahetuM darzayati-tathA-162 lekhyetyaadinaa| 162 lekhyaprasthApanalekhyAnAM lekhanIyAnAM svAbhyarthanAnAM prasthApanAni taistathoktaiH / snigdhaiH snihyantIti snigdhAni taiH / 'gatibuddhipUjArthebhyazca / ' 3 / 2 / 188 iti cAdvartamAne kaH / vIkSitarvIkSaNaiH / mRdubhASitarmuni komalapadAni bhASitAni taiH / yadvA-'snigdhairiti lekhyaprasthApana' rityasya 'mRdumASitai rityasyApi ca vizeSaNamavagamyam dUtIsampreSaNairdUtInAM sampreSaNAni taiH / 'ceti zeSaH / nAryA upalakSaNena narasya catyarthaH / bhAvAbhivyaktibhAvasya nAyakaviSayasya nAyikAviSayasya vA'nurAgarUpasya manovikArasyAbhivyaktiH / dRSyate / 'iSu 'icchAyAm / 'sArvadhAtuke yk|'3|1167 iti karmaNi yak / atredaM tattvam-nAyikAkarttakailekhyaprasthApanAdibhirnAyikAniSThasya nAyakaviSayasameva nAyakakarttakairetaireva nAyakaniSTasya nAyikAviSayasyAnurAgasyAbhivyaktirbhavati / kintu-'pUrva raktA bhavennArI pumAnpazcAttadizitaiH / ' ityuktadizA'nurAgasya nAyikAniSTatApratyayAnantarameva nAyakaniSThatApratyayaH sthAne ityeva 'nAyAM' ityuktam / yathA-'vijJaptireSA mama jIvabandho ! tatraiva neyA 1 'viparItarate lakSmIbrahmANaM dRSTvA naabhikmlsthm| harerdakSiNanayanaM rasAkulA jhaTiti sthgyti||' iti sNskRtm|
Page #201
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH] rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| 191 dUtyazva163 dUtyaH sakhI naTI dAsI dhAtreyI prativezinI // 154 // bAlA pravrajitA kArUH zilpinyAdyAH svayaM tthaa| kArU rajakIprabhRtiH, zilpinI citrkaaraadistrii| AdizabdAttAmbUlikagAndhikastrIprabhRtayaH / tatra sakhI yathA-'zvAsAnmuzcati-' ityAdi / svayaMdUtI yathA mama'panthi ! piAsio via, lacchIasi jAsi tA kimnnnntto| divasAH kiyantaH / sampratyayogyasthitireSa dezaH, karA yadindorupatApayanti // ' idaM nAyikAyA lekhyaprasthApanam / nAyakasya punaryathA-'sundari! na mama vinA tvAM zayanaM naktaM, ditA kuto'pi vA''modaH / amRSA bravImi dayite ! tanuriha, tatrAsavo bhUyaH // ' iti, idaM mama / 'ita eva nijAlaya gatAyA vanitAyA gurubhiH samAvRtAyAH / parivartitakandharaM natazru smayamAnaM vadanAmbujaM smarAmi // ' idaM nAyakAyA vIkSitam / nAyakasya yathA zAkuntale duSyantasya / mRdubhASaNamapyevaM tatraivobhayoH / dUtIsaMpreSaNaM yathA giitgovindaadau| iti dik // 153 // nanu kA nAma dUtyo yAsAM sampreSaNaM bhaavaabhivynyjkrmityaah-duutyH| ca punaH / 163 sakhI / naTI nRtyAdikuzalA / daasii| dhAtreyI dhAtryA apatyaM strIti tathoktA / 'strIbhyo Dhak / ' 4 / 1 / 127 iti Dhak / 'AyaneyInIyiyaH phaDhakhachaghAM pratyayAdInAm / ' 12 iti Dhasya eyityaadeshH| prativezinI prativizati pratyAsannatayA nivizata ityevaMzIleti tthoktaa| gRhAntike yasyA gRhaM setyarthaH bAlA'niSiddhapracAratayA sarvatra sarvodantAvagamasamarthA / pravajitopacAreNa pravajitAsadRzItyarthaH / tathoktam iha pratrajitAzabdena zramaNAkSapaNAraktapaTTikAdayastadvizeSA api graahyaaH|' iti / kArU: kAro rajakanApitatakSakatantuvAyacarmakArAnyatamasyeyaM strIti tathoktA / 'rajakastakSakazcaiva tantuvAyazca nApitaH / carmakArastathetyevaM kAraH paJcavidhaH smRtaH // ' iti gaNezaH / 'aDutaH / / 41166 ityUGa / zilpinyAdyAH zilpinI citrakAriNyAdyA yatra tAH / zilpa kalAdi karmAsyA astIti shilpinii| 'zilpaM karma klaa''dikm|' itymrH| tthaa| svayaM naayikaa| 'ityetA' iti shessH| dRtyH| bhavantIti shessH||154|| ___kArikAkAThinyaM prihrti-kaaruuH| 'ityasyeti zeSaH / rjkiiprbhRtiH| 'ityarthaH' iti zeSaH / zilpinI 'zilpinyAdyA' ityaMzabhUtaH zabdaH / 'ityasyeti zeSaH / citrakArAdistrI / 'ityartha' iti shessH| AdizabdAdAdyazabdAvayavabhUtAdityarthaH / tAmbUlikagAndhikastrIprabhRtayastAmbUlaM zilpamasyAstIti tAmbUlikaH, gandhaH zilpamasyAstIti gAndhikastayoH striyau, te prabhRtI yAsAM tAH / Adipadena pAcakagAyakakhyAdInAM grahaNam / etA hi pragalbhAzcaturA apratihatagamanAzca bhavanti / yathoktaM kAmasUtrakAraiH-'vidhavekSaNikA dAsI bhikSukI zilpakArikA / pravizatyAzu vizvAsaM dUtIkAyai ca vindati // ' iti / udAhartumupakramate-tatretyAdinA / tatra tAsu dUtISu madhye / sakhI / idamupalakSaNaM dAsyAdInAmapi / 'dUtI'ti shessH| yathA-zvAsAn / muzcati' ityaadi| ayambhAvaH-yadidaM tat sakhIdhAtryAdiparatayA'pyudAhAyya'm / yathA vA gItagovinde / atha naTI zilpinI vA dUtI yathA mama-'nRtyaM (zilpa) darzayituM khaM parito bhramaNaM sadaiva naH subhage (g!)| tasya tavApi ca (tasyAstava vA) suSamA yA dRSTA nAnyayorbhuvi sA // ' iti / svayaMdUtI 'punariti zeSaH / yathA / mama kRtau| 'paMthia... ityaadau| 'paMthila pAntha durAdAgamanazramAta | iti ramaNIviyogaduHkhita ! iti vA yAkt / piAsio pipAsitaH pAtuM jalamadharayudhAM vA''svAdituM jAteccha iti yAvat / via iva / lacchIasi lakSyase 'mukhamlAnatayA vA sasmitaM sakaTAkSaM tava dRSTipAtA'diti zeSaH / tAtattahIti yAvat / kim / aNNatto anyatra jalAzaye gurujana
Page #202
--------------------------------------------------------------------------
________________ 192 sAhityadarpaNaH / Na maNA pi vArao idha asthi ghare ghaNarasaM piaMtArNam // 84 // ' etAzca nAyikAviSaye nAyakAnAmapi dUtyo bhavanti / dUtIguNAnAha 164 kalAkauzalamutsAho bhaktizcittajJatA smRtiH // 155 // mAdhuryyaM narmavijJAnaM vAgmitA ceti tadguNAH / 165 etA api yathaucityamuttamAdhamamadhyamAH // 156 // etA dUtyaH / atha pratinAyaka: [ tRtIyaH - tantrAyA vA kAminyA antika iti yAvat / jAsi yAsi / idha iha / ghare gRhe / ghaNarasaM ghanarasaM ghanasya meghasya rasastam, jalamityarthaH / 'meghapuSpaM ghanarasa' ityamaraH / ghano niviDo rasa AsvAdo yatra tam, adharamityartho vA / piaMtANaM pibatAm / 'janAnA' miti zeSaH / maNA manAk / pi api / vArao vArakaH / Na na / asthi asti / atra gItizchandaH, talakSaNaM coktaM prAk // 84 // ' na kevalaM nAyikAnAmeva dRtyoM bhavantItyAha - etA anantaroktAH / ca / dUtyaH / nAyakAnAm / api na kevalaM nAyikAnAmeveti bhAvaH / nAyikAviSaye 'anurAge satI 'ti zeSaH / bhavanti / saGgacchate caiva nAryA upalakSaNena narasya ceti bodhyam / tathA ca- nAyikA viSayAnurAge nAyakasya svayaMdUtItvamapi yathA mama - 'sakhi ! harimAnaya jIvaya mAmapi bhAvaya tamantarA'zaraNam / ityanunIya visaJjJAmudahata rAdhAM svayaM harirbhUtvA // ' iti dik / atha prasaGgAnuktaM dUtIguNAbhidhAnaM pratijAnIte-dUtIguNAn / Aha- 164 kalA... ityAdinA / 164 kalAkauzalaM kalAnAM nRtyAdInAM kauzalaM cAturyyam / utsAhaH sapramodaM kartavyakarmmaNi pravarttitatvam / bhaktiH / cittajJatA nAyikAnAyakayozcittAbhiprAyAbhijJatvam / smRtiH smaraNam / mAdhurya madhurabhASitvam / narmmavijJAnaM narmmaNAM parihAsAnAM vijJAnaM vizeSeNa jJAtRtvam / vAgmitA bhASaNapaTutvam / prazastA vAgasyeti vAgmI / 'vAco gminiH / ' 5 / 2 / 124 iti gminiH / ca / itItyevam / tadguNAstasyA dUtyA guNA iti tathoktAH // 155 // athoktaguNAnAmeva hAnopAdAnAbhyAmutkRSTatvAnutkRSTatve prAha - 165 - etA ityAdinA / etA ' yAsAmanantaroktA guNAstA eve 'ti zeSaH / api / yathaucityamaucityamanatikramyeti tathoktam ! uttamAdhamamadhyamA uttamAzcAdhamAzca madhyamAzceti tathoktAH / ' bhavantI 'ti zeSaH // 156 // etA: kA ityAzaGkAM pariharati-- etAH / dUtyaH / iti / ayambhAvaH- kalAkauzalAdibhirguNaiH susampannottamA, tadviparItA'dhamA, sAdhAraNyena sampannA madhyamA ca tatrAdyA yathA mama - 'taM kathamahamupayAyAmiti yadi, tatsakhi ! cikitsakA bhUtvA / ehi, tadAdhiM vyapanaya, dhara dhRtimiti kA'pyayojayadrAdhAm // ' iti / dvitIyA yathA - 'niHzeSacyutacandanaM..' ityatra yAM pratyuktiH / tRtIyA punargItagovindAdo prasiddhaiva sandezamAtra paratvAt / iti dik / atha pratinAyakaM nirUpayituM pratijAnIte - athetyAdinA / atha nAyikAnAyakayorlakSyalakSaNAbhyAM prapaJcyanirUpaNAnantaram / pratinAyakaH pratinayati prApayatyanarthamiti, pratikUlatvena na yAtIti vA tathoktaH / ' NvultRcau / ' 3|1|133 iti Nvul / 'nirUpyate - 166 dhIroddhataH... ityAdinA / 1. 'pAntha ! pipAsita iva lakSyase yAsi tat kimanyatra / na manAgapi vAraka ihAsti gRhe ghanarasaM pivatAm // ' iti saMskRtam /
Page #203
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ) ruccirAkhyayA vyAkhyayA: smetH| 166 dhIroddhataH pApakArI vyasanI pratinAyakaH / yathA rAmasya raavnnH| athoddIpanadhibhAvAH 167 uddIpanavibhAvAste rasamuddIpayanti ye // 157 // sapA / 168 Alambanasya ceSTA'dyA dezakAlAdayastathA / ceSTA''dyA ityAdyazabdAdUpabhASaNAdayaH / kAlAdaya ityAdizabdAJcandrazcandanakokilAlA. pabhramarajhaGkArAdayaH / tatra candrodayo yathA mama 'karamudayamahIdharastanAgre galitatamaHpaTalAMzuke nivezya / vikasitakumudekSaNaM vicumba-tyayamamarezadizo mukhaM sudhAMzuH // 85 // ' iti / 166 dhIroddhato 'mAyAMparaH pracaNDazcapalo'haGkAradarpabhUyiSThaH / AtmazlAghAnirata' ityuktalakSaNalakSita ityarthaH / pApakArI pApamanartha karotItyevaMzIla iti tathoktaH / vyasanI vyasanAni santyasyeti tathoktaH / vyasanAni ca kAmajAni krodhajAni ca, yathoktAni manunA-'kAmajeSu prasakto hi vyasaneSu mahIpatiH / viyujyate'rthadharmAbhyAM krodhajenvAtmanaiva hi // mRgayA'kSo divAsvapnaH parivAdaH striyo madaH / tauryatrikaM vRthA'dhyA ca kAmajo dazako gaNaH // sAhasaM droha iMyA'sUyA'rthadUSaNam / vAgdaNDajaM ca pAruSya krodhajo'pi gaNo'STakaH // iti / akSo'kSAtAdirUpA krIDA / tauryatrika tauryopalakSitaM trikamiti tathoktam, tacca 'tauryatrikaM nRtyagItavAdya nATyamidaM trym|' ityamareNoktam / paizunyamavijJAtaparadoSAviSkaraNam / sAhasaM sAdhobandhanAdinAnigrahaNam / droho hntumicchaa| IrSyA paraguNotkarSadveSitvam / asUyA paraguNeSu doSAropaNam / arthadUSaNam arthAnAmapaharaNam , deyAnAmadAnaM ca / spaSTamitarat / pratinAyakaH / 'mata' iti zeSaH / udAharati-yathA / rAmasya / rAvaNaH / iti / etAvatA''lambanavibhAvo nirUpitaH, athoddIpanavibhAva nirUpayituM prtijaaniite-athetyaadinaa| athAlambanAkhyavibhAvanirUpaNAnantaram / uddIpanavibhAvAH / nirUpyante-167 AlambanasyetyAdinA / 167 ye| rasaM zRGgArAdirUpaM nirvedAdirUpaM vA''svAdavizeSam / uddIpayanti / te| uhiipnvibhaassaa:| 'matA' iti zeSaH // 157 // teSAM ca diGmAtraM darzayannAha-te uddIpanapadavAcyA vibhAvA ityarthaH / ca 168 Alambanasya nAyakAdirUpasya vibhAvasyetyarthaH / ceSTA''dyAzceSTA netrasaJcArAdirUpA AdyA yeSAM te| tthaa| dezakAlAdayaH / deza upavanAdirUpaH, kAlo vasantAdirUpaH, tAvAdI yeSAM te 'matA' iti zeSaH / kArikAyA durbodhatAM pariharati-ceSTA''dyAH / ityatreti zeSaH / AdyazabdAta / lyapo lope'sau paJcamI / rUpabhASaNAdayaH / Adipadena tattacchravaNAdInAM grahaNam / 'grAhyA' iti zeSaH / kAlAdayaH / 'ityatre'ti zeSaH / AdizabdAt / atrApi lyapI lope paJcamI / candracandanakokilAlApabhramarajhaGkArAdayaH / Adipadena malayAnilAdInAM grahaNam / 'grAhyA' iti zeSaH / udAharati-tatra teSu tathA'nekavidheSUddIpanavibhAvaiSu madhya iti yAvat / cndrodyH| 'nAmoddIpanavibhAva' iti zeSaH / yathA / mama kRtau-'kara..' ityatra / 'ayaM purato dRzyamAnaH / sudhAMzuzcandramAstannAmA vA tatvenAdhyasyamAno vA nAyaka ityarthaH / galitatamaHpaTalAMzuke galitaM naSTaM tamaHpaTalamandhakAranicaya evAMzukaM yasya tathAbhUte / anyatra-galitaM cyutaM tamo nIla zyAma cA paTalAMzukamAvaraNIyavastraM yasmAt tatra / udayamahIdharastanAgra udayamahIdhara udayagirireva stanastasyAoM 25
Page #204
--------------------------------------------------------------------------
________________ 194 sAhityadarpaNaH / yo yasya rasasyoddIpanavibhAvaH sa tatsvarUpavarNane vakSyate / athAnubhAvaH [ tRtIya: 169 udbuddhaM kAraNaiH svaiHsvai - bahirbhAvaM prakAzayan // 158 // loke yaH kAryyarUpaH so'nubhAvaH kAvyanATyayoH / yaH khalu loke sItA''dicandrAdibhiH svaiHsvairAlambanoddIpanakAraNai rAmAderantarudbuddha tatra | anyatra - udayamahIdharavat ( atyuccau ) stanau tayorantatra / karaM kiraNaM pANi vA / 'balihastazivaH karA:' ityamaraH / nivezya sthApayitvA / vikasitakumudekSaNaM vikasitAni yAni kumudAni tAnIkSayati darzayatItitat, tAnIkSaNAnIva yatra taditi vA tathAbhUtam / anyatra vikasitakumude ivekSaNe netre yasya tat / amaraMzadizo 'marANAmIzastasyendradevasya yA dik dizA tasyAH, pUrvasyA diza ityarthaH / amarezasya kiM punaH kasyacinmanuSyezasya dika upacArAttadvatpathadarzikA'ta eva nAyakaM vazIkRtyocchRGkhalatayA varttamAnA nAyikA tasyA ityarthaH / mukhaM dvAram / anyatrAnanamupacArAt tadupalakSitaH samudAya ityartha: / ' mukhamupAye prArambhe zreSThe nissaraNAsyayoH / ' iti haimaH / vicumbati vizeSeNa cumbatyupacArAccumbatIva, spRzatItyarthaH / anyatra yathAzrutArtha eva / atra zleSavatI samAsoktiH / puSpitAgrAvRttaM ca tallakSaNaM coktaM prAk // 85 // iti / atredaM bodhyam-sudhAMzau nAyakatvasya dizi nAyikAtvasya cAropaH, ata evAtra samAsoktiH / tatra sudhAMzudarzanena dizo vikasitakumudekSaNatvamityuddIpanavibhAvaH sudhAMzUdayaH / iti / nanu syAdevaM zRGgArAbhAsasyAyaM, kintu kaskorasAntarasyoddIpanavibhAva ityAha-yaH / yasya / rasasya 'rasyata AkhAyata' iti vyutpatteH zRGgArAdernirvedAdevetyarthaH / yaH uddIpanavibhAvaH / 'sambhavatI 'ti zeSaH / saH / tatsvarUpavarNane tasya (rasasya) svarUpaM lakSaNaM tasya varNanaM nirUpaNaM tasmin, 'satI'ti zeSaH / vakSyate / ayamiha paryAlokaH - "vibhAvayatI 'ti vibhAva iti yadavalambya ratyAdirAvirbhavati, tallalanAdirUpamAlambanavibhAvAbhidheyaM janakakAraNam, AvirbhUte ca ratyAdau yattatparipoSakaM taccandrodayAdirUpamuddIpanavibhAvAbhidheyaM paripoSakakAraNam / yathAsshuH ' yadyapyuddIpakasya sthAyini na kAraNatvaM kintUtpanne tasminnISadutkarSAdhAyakatvamuddIpakatvam / tathA'pyanuddIpito'jAtaprAya evetyuddIpake'pi kArakatvopacArAt tatrApi vibhAva (kAraNa) vyavahAraH / vibhAvAdisaJjJA ca vibhAvanAdivyApArayogAt / ' ityeke / 'yo yasyAzcittavRtterviSayaH sa tasyA Alambanam / nimittAni coddIpakAni / ' ityapare / eteSAmayamabhiprAyaH - nAyikA''diratyAdiM prati nAyakAdiH samavAyikAraNam, candrodayAdistu nimittam / nahi nAyakAdiM vinA nAyikA''diratyAdirudbhAvyate na vA'vatiSThate / ityasya samavAyitva, mitarasya tu nimittatvamaparo'kSam / iti / athAnubhAvasvarUpamabhidhAtuM pratijAnIte- athetyAdinA / atha vibhAvanirUpaNAnantaram / anubhAvaH nirUpayiSyate - 169 udbuddhaM ityAdinA / 169 svaiHsvaiH svakIyaiH svakIyairityarthaH / vIpsAyAM dvitvam / kAraNairjanakaparipoSakarUpairAlambanoddIpanapadavAcyairhetubhirityarthaH / udbhuddhaM pratItipathamavatIrNam / 'anta' riti zeSaH / bhAvaM manovikAraM tadrUpaM ratyAdikamiti yAvat / bahiH / prakAzayan udbhAvayan loke jagati vyavahAramArge iti yAvat / yaH / kAryarUpaH / saH / kAvyanATyayoH kAvye nATye cetyarthaH / anubhAvaH / ' iti vyapadizyata' iti zeSaH // 158 // tadeva nirdizati yaH / khalu / loke saMsAre / sItA''dicandrAdibhiH sItA''dIni ca candrAdIni ceti taistatsvarUpabhUtairityarthaH / svaiH svaiH svakIyaiH svakIyaiH / ' svaH syAtpuMsyAtmani jJAtau triSvAtmIye'striyAM dhane / ' iti medinI / AlambanoddIpanakAraNairAlambanakAraNairuddIpanakAraNaizcetyarthaH / rAmAdeH / antarantaHkaraNe / udbuddhamu
Page #205
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchadaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / ratyAdikaM bahiH prakAzayan kAryamityucyate, sa kAnyanATyayoH punrnubhaavH| kaH punarasAvityAha 170 uktAH strINAmalaGkArA aGgajAzca svabhAvajAH // 159 // tadrUpAH sAttvikA bhAvA-stathA ceSTAH parA api / tadrUpA anubhaavsvruupaaH| tatra yo yasya rasasyAnubhAvaH sa tatsvarUpavarNane vakSyate / tatra sAttvikAH 171 vikArAH sattvasambhUtAH sAttvikAH parikIrtitAH // 160 // dbhUtam / ratyAdikam / 'bhAva' miti zeSaH / bahiH pratyakSam / prakAzayan prakAzayatItyevambhUtaH / kAryam / itItyevam / ucyate / sa kAryyarUpo ratyAdirnAmAntarudddho bhAva ityarthaH / kAvyanATyayoH kAvye nATthe / cetyarthaH / nATyaM nATakam / etayoH zravyadRzyatvAbhyAM gobalIvardavadbhedaH / punH| etena 'loka' iti vyavacchidyate / anubhAvastatpadena vyapadizyata iti bhAvaH / asya kharUpamabhidhAtuM jijJAsAmutthApya pratijAnIte-ka ityAdinA / asAvanubhAvaH / punaH / kaH kiMkharUpaH / itItyevam / 'jijJAsAsattva' iti zeSaH / Aha- 170 uktAH... ityaadinaa| 170 strINAm 'ya'iti zeSaH / aGgajA aGgAnmanaso jAyanta iti tathoktAH, bhAvAdyAstraya ityarthaH / ca tathA / svabhAvajAH / va AtmIyo nAyikAsambandhIti yAvad, yo bhAvo manovikArastasmAjjAyanta iti tathoktAH / yadvA-svaH sattvaguNapradhAno yo bhAvastajjA ityarthaH / lIlA''dyA aSTAdazeti bhAvaH / alaGkArA alaM (strIsambandhi yauvanaM) paryAptaM kriyata ebhiH, kurvantItyeva vA tathoktAH / uktA nirUpitAH / 'athAsAmalaGkArA' ityAdineti zeSaH / tthaa| 'the'iti zeSaH / sAttvikAssattvAdbhavantIti tathoktAH / sattvaguNapradhAnA iti bhAvaH / bhAvA manovikAravarUpAH / 'vakSyante'iti zeSaH / te evam-parA anyA etebhyo bhinnA iti yAvat / cceSTA bhrUnetrAdivikSepAH, bahuvacanena tadAdayaH / 'sambhAvyamAnA'iti zeSaH / api / samuccayArthamidamavyayam / tadrUpAsso 'nubhAvo rUpaM svarUpaM yeSAM te tathoktAH / 'jJeyA'iti zeSaH // 159 // saMzayApanodAyAha-tapA'ityasyeti zeSaH / anubhaavsvruupaaH| 'ityartha'iti shessH| ayambhAvaH-bhAvAdayastrayo'GgajA lIlA''dayazcASTAdaza svabhAvajA ye'lakArAH strINAmuktAste tathA vakSyamANA ye stambhAdayo'STau sAttvikA bhAvAste, evaM yAzceSTA''dyAH sambhavanti tA api nAnubhAvAtiriktAH anubhASayantIti vyutpatteH / na caivamayatnajA apyanubhAvA iti gadituM yuktam, ratyAyanumApakatvAbhAvAt / bhedo'pyevaM khabhAvajebhya eteSAm / ete ca kAryANi / yathoktaM-'yAni ca kAryyatayA tAnyanubhAvazabdena / ' iti / 'kAryANi hiromAzcAdIni svakAraNamAdhikyena vyaJjayantItyanubhAvA api ratyAdeH kAryANI'ti ca / iti / etAnapi saukaryeNa prastAvamupapadyaivAbhidhAtuM yuktamityAha-tatra teSu anubhAveSviti yAvat / nirdhAraNArthI saptamI / yH| yasya / rasasya zRGgArAdernirvedAdezca / anubhaavH| 'sambhavatI'ti zeSaH / sH| tatsvarUpavarNane tasyarasasya larUpaM tasya varNanaM tatrakriyamANa' iti zeSaH / vakSyate / atha sAttvikAnabhidhAtuM pratijAnIte-tatretyAdinA / tatra teSvanekavidheSvanubhAveSu madhya iti yAvat / sAttvikA vakSyante 171 vikArAH..ityAdinA / 171 sattvasambhUtAH sattvAtsambhUtA ubuddhA (abhivyaktA) iti yAvat / vikArAH pariNAmAH / 'manasa' iti zeSaH / saattvikaaH| 'bhAvA' iti zeSaH / prikiirtitaaH| 'sattvamAtrodbhavA bhAvA: sAttvikAH parikIrtitAH / ' iti pAThAntare'pyayamevArthaH // 160 // kiM nAma sattvamiti 'rajastamobhyAmaspRSTaM manaH sattva' miti svarUpamapi ziSyANAM saukhyaayaah-ssvmityaadinaa|
Page #206
--------------------------------------------------------------------------
________________ 196 sAhityadarpaNaH / sattvaM nAma svAtmavizrAmaprakAzakArI kazcanAntaro dharmaH / 172 sattvamAtrodbhavatvAtte bhinnA apyanubhAvataH / 'gobalIvardanyAyene 'ti zeSaH / keta ityAha- tatra 173 stambhaH svedo'tha romAzvaH svarabhaGgo'tha vepathuH // 161 // vaivarNyama pralaya ityaSTau sAttvikA matAH / [ tRtIya: 174 stambhazceSTApratIghAto bhayaharSAmayAdibhiH // 162 // sattvam / nAma / prasiddhyarthe'vyayamidam / svAtmavizrAmaprakAzakArI khAtmani vizrAmaH paryavasAnaM yasya tasya, so'sau vA prakAzakArI / vidyutikArAstu - 'svAtmanyeva vizrAmo yasya sa ratyAdiH, tasya prakAza udbodhastatkArI / ' iti vivRNvate, 'prAguktamapi sattvalakSaNaM ziSyANAM vividhavyutpattyai prakArAntareNa punaruktam / ' iti cAhuH / kazcana / Antaro'ntarbhava iti tathoktaH / dharmaH / naveSAM kiM nAma vyapadezabIjam ? ityAha- 172 sattva.. ityAdi / 172 te sAtvikA bhAvAH / sattvamAtrodbhavatvAt / mAtrapadena rajastamasoH sarvadA vyavacchedaH / atra hetau paJcamI / anubhAvato'nubhAvebhyaH / atrApa | dAnapaJcamyarthastas / bhinnAH / api 'abhinnA' iti zeSaH / nanu kathamevamityAha - 'gobalIvardanyAyena gobalIvardayoryAyo yuktistena yathA gotvena balIvardatvena cAnayorbhede'pi gotvenAbhedastatheti yuktyeti yAvat / itItyevam / zeSaH / avaziSyata iti bhAvaH / vivRtaM ca vivRtikAraiH-'nanu bhedAbhedayorvirodha ityata Aha-gobalIvardeti / tathA cAnubhAvatvAvacchinnapratiyogitAkabhedAbhAvena sahAnubhAvatvasamAnAdhikaraNadharmmAvacchinnapratiyogitAkabhedasya samAvezaH / yathA balIvarde gotvAvacchinnapratiyogitAkabhedAbhAvena saha gotvasamAnAdhikaraNadhenutvAdidharmAvacchinnapratiyogitAkabhedAbhAvena saha gotvasamAnAdhikaraNadhenutvAvacchinnapratiyogitAkabhedasyeti bhAvaH / 'vibhAvA anubhAvAzca sAttvikA vyabhicAriNaH / ' ityAdau sAttvikabhAvasya pRthagupanyAsenAnubhAvAtiriktatvazaGkAnivAraNArthamiha pRthagupAdAnam / ' iti / sAtvika iti bahuvacanena teSAM bahutve siddhe tajijJAsAmutthApayati- ka ityAdinA / te bahuvacanadyatyAH sAttvikabhedA ityarthaH / ke kiMkinAmAnaH kiMkiMkharUpAcetyarthaH / itItyeva jijJAsAyAm / Aha- krameNottarayatIti bhAvaH / 173 stambhaH ityAdinA / 173 stambho jaDIbhAva: / ' stambhau sthUNAjaDIbhAvA' vityamaraH / svedaH svedanam / 'svedo gharme svedane ce 'ti haimaH / atha / romAJco romNAmudramaH / svarabhaGgaH svarasya bhaGgo bhaJjanam / atha / vepathuH kampaH / 'atha vepathuH kampaH ' ityamaraH / vaivarNya vigato varNo rUpaM yasya tasya bhAvastathoktam / yadvA - viruddho varNaH, sa eveti tathoktam / 'varNadRDhAdibhyaH yazca / ' 5 / 1 / 123 iti 'caturvarNAdInAM svArtha upasaGkhyAnam' iti vA SyaJ / azru netrodakamupacArAttatpAtaH / ' rodanaM cAsramazru ca / ' ityamaraH / pralayo 'buddhyAdInA' miti zeSaH / itItyevam / aSTA aSTabhedAH / sAttvikAH / matAH // 161 // evaM nAmAni nirdizya svarUpANi nirdeSTumupakramate tatra teSu stambhAdiSu madhye iti yAvat / 174 bhayaharSAmayAdibhirbhayaM ca harSazcAmaya (roga) zruti ta Adau yeSAM ( ghAtapAtAdInAM ) taiH / atra sAdhane tRtIyA / ceSTApratIghAtazceSTAyAH kAyikavyApArasya mAnasikavyApArasya ceti bhAvaH, pratIghAto vighAta iti tathoktaH / 'upasargasya ghaJyamanuSye / bahulam / ' 6 / 3122 iti dIrghaH / stambhastatpadavAcyaH sAttviko bhAva ityarthaH // 162 //
Page #207
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / yathA'adhIrAkSyAH kaTAkSA vaH zreyase santu jiSNavaH / yuvAnastatratatraiva yatpAtailikhitA iv||86||' 175 vapurjalodgamaH svedo ratidharmazramAdibhiH / yathA'kAntAnAM kRtapulakaH stanAntarAle, vaRSu cyutatilakeSu mauktikAbhaH / Apede zramasalilodgamo vibhUSAM ramyANAM vikRtirapi zriyaM tanoti // 87 // ' 176 harSAdbhutabhayAdibhyo romAJco romavikriyA // 163 // yathA'citraM karatale spRSTe saJjAtAH pulakotkarAH / sakhe ! tasyAH kucayuge harSabIjAGkurAiva // 88 // ' udAharati-yathA-'adhIrAkSyAH .. ityAdau / 'yatpAtaiH yeSAH pAtAH zarANAmiva patanAni taiH / yuvAno na tu vRddhAH zizavo veti bhaavH| etena sAmarthyAtizayo dyotyate / ttrttr| 'yatrayatra sthitA Asa' niti zeSaH / vIpsAyAM dvitvam / eva 'na tu puraH kiJcit pravRttA' iti zeSaH / likhitaa| iva citritA ivAsan / 'te' iti zeSaH / adhIrAkSyA adhIre caJcale akSiNI yasyAstasyAH / etena-roSAbhAvo dyotitaH / jiSNavo jayazIlAH / jayantIti tathoktAH / 'glAjisthazca psnuH|' 3 / 2 / 139 iti rasnuH / kaTAkSA apAGgrena darzanAni / 'kaTAkSo'pAGgadarzane / ' ityamaraH / vo yuSmAkam / zreyase / sntu| kasyA api vezyAmAtuH kamapi zrImantaM prati sasammAnamAzIrvacanam / atra zlokadachandaH, tallakSaNaM cokm||86|| svedaM lakSayati-175 vapu... ityAdinA / 175 rtighmshrmaadibhiH| ratI ramaNaM tadAyAsa iti yAvat / dharmaH sUryAditejaHprabhAvastApaH / zramo gamanAdyAyAsaH / Adipadena bharAkaradarzanAkasmikadurghaTanAdInAM grahaNam / ramaNAyAsasya ramaNAntarAyAsasya ca nitAntaM vailakSaNyamiti vyavacchidya nirdezaH / vapurjalodgamo vapuSo jalodgamo jalasya prAdurbhAva iti tathoktaH / svedH| 'syAditi zeSaH / udAharati-yathA-'kAntAnAM... ityAdau / 'kAntAnAM sundarINAm / stanAntarAle stanayorantarAlaM madhyaM tatra / 'abhyantaraM tvantarAla' mityamaraH / kRtapulaka utpAditaromaharSaH / 'pulako gajAnapiNDe romAJce prastarAntare / iti haimaH / cyutatilakeSu cyutaM galitaM tilakaM yebhyasteSu / vakreSu mukheSu / adhikaraNe saptamI / mauktikAbho muktAphalasadRzaH / zramasalilodgamaH zramo bhramaNAdyAyAsastasya salilodgamaH / vibhUSAm / Apede prApa / yuktaM caitat, yataH-ramyANAM 'svabhAvata'iti zeSaH / vikRtiH kathamapi jAto vikAra iti bhaavH| api kiM punastAdavasthyamiti shessH| zriyaM shobhaam| 'zrIbezaracanAzobhAbhAratIsaraladame / lakSmyAM trivargasampattI veSopakaraNe matau // iti vishvmedinyau| tanoti vidhatte vistArayati vA atra praharSiNI chandaH, talakSaNaM coktaM prAk // 87 // ' romAJcaM lakSayati-176 harSA...ityAdinA / 176 hrssaadbhutbhyaadibhyH| harSaH putrajanmAdyAmodaH / adbhutaM vilakSaNadarzanam / bhayamaniSTAzaMsanAdijam / Adipadena-zItAdInAM grahaNam / romavikriyA romNAM vikriyA kadambapuSpAvayavAkAratyena pariNAma iti tthoktaa| romAJcaH / 'ucyata iti zeSaH // 163 // udAharati-yathA-'citraM.. ityaadau| 'he sakhe mitra ! karatale 'mame'ti zeSaH / spRSTe 'satI'ti zeSaH / tasyA manaHsthAyAH prakRtaprazaMsanAyAH kAntAyA ityarthaH / kucayuge kucayugalopari / harSabIjArA harSasyAmodasyopacArAddharSavRkSasya bIjaM tasyAGkurA
Page #208
--------------------------------------------------------------------------
________________ 198 saahitydrpnnH| [ tRtIyaH177 madasammadapIDA'dyai-vaisvayaM gadgadaM viduH / yathA'unmAdikokilakakupkvaNanojjvalAni saMvAdyamAnakurarIgaNakUjitAni / sambhrAntagadgadavibhinnasuduHsvarANi ceto haranti vacanAni saroruhAkSyAH // 89 // 178 rAgadveSazramAdibhyaH kampo gAtrasya vepathuH // 172 // yathA'vAraMvAraM tirayati dRzorudgamaM bAppapUra-statsaGkalpopahitajaDima stambhamabhyeti gAtram / udbhUyamAnatvapratyAyakAzcihavizeSAH / iva / snaataaH| pulakotkarAH pulakAnAM romNAmutkarAH pujA iti tathoktAH / iti-citramAzcaryyam / sakhAyaM prati kasyApi svAnubhUtavRttavarNanapareyamuktiH / atra zlokazchandaH // 88 // yathA vA mama--'antarjAto madano bahirbubhUSuH sarojanetrAyAH / preyasi dRSTe pulakitamAsIdvakSaH kapolayugmaMca // ' iti| kharabhaGgaM lakSayati-177 mada..ityAdinA / 177 madasammadapIDA''dyairmada unmAdaH / sammado hrssH| pIDA vyAdhiH / AdipadaM ca jAgaraNocAraNAdhikyAdigrAhakam / gaddamupacArAdavyaktoccAraNam / vaisvayaM visvarasya bhAva iti tathoktam / svarabhaGgamityarthaH / viduH| udAharati--yathA-'unmAdi... ityAdau / 'unmAdikokilakakupavaNanojjvalAnyunmAdina unmattA ye kokilAsteSAM kakupakvaNanaM digvyApI zabdastadvadujjvalAni sundarANIti tathoktAni / 'kakubi' tyatra 'kale'ti pAThAntare tUnmAdikokilakala (madhuradhvani) vat (madhuraM) vaNanaM razanAdhvanistenojjvalAni vyAptAnIti bhAvaH / 'kvaNanaM razanAdhvani'riti kavisamayaH / saMvAdyamAnakurarIgaNakUjitAni saMvAdyamAnAni svaraikyenoccAryyamANAni kurarIgaNa (sya) kujitAni yatra yairvA tAni / kurarI pakSivizeSaH / kUjitaM ca du:khAvedakaH zabdaH, sa ca kurAH svAbhAvikaH kAntAyAH * punaH kRtrimo'nurAgAtizAyakaH / sambhrAntagadgadavibhinnasuduHsvarANi sambhrAntaM sabhayAzcayaM yathA bhavettathA gaddo'vyaktadhvanivizeSastena vibhinnA vizeSitAH suduHkharA atyantamAkSepakavanayo yatra tAni / saroruhAkSyAH / 'AliGgitAyA'iti zeSaH / vacanAni / cetazcittam / haranti / sakhAyaM prati ramaNAvasthAvarNanoktiriyam / atra vasantatilakazchandaH, tallakSaNaM coktaM prAk // 89 // ' vepathu lakSayati-178 rAga... ityAdinA 178 rAgadveSazramAdibhyo rAga (anurAga ) zca dveSazca zramazceti ta Adau yeSAM (ghoradarzanAdInAM ) tebhyaH / gAtrasya zarIrasya / 'gAtraM vapu rityamaraH / kmpH| vepathuH / 'mata' iti zeSaH // 164 // udAharati-yathA-'vAraMvAraM...ityAdau / bASpapUro'zrujalapravAhaH / 'bASpamUSmAzru'ityamaraH / 'pUro jalapravAhe syAditi medinii| vAraMvAraM punaHpunarityarthaH / 'vAraMvAraM zazvadarthe' iti trikANDazeSaH / dRzornetrayoH / udgamamunmIlanamiti bhAvaH / tirayati tirasyati tirohitaM karotIti yAvat / 'prAtipadikAddhAtvarthe bahulamiSThavacca / iti Nic / 'avyayAnAM bhamAtre Tilopazca / ' iti TilopaH / tatsaGkalpopahitajaDima tasyAH kAntAyAH saGkalpo manovRttiviSayatA tenopahitaH sannidhiM nIto jaDimA jADayaM yatra tattathoktam / 'saGkalpaH karma mAnasam / ' ityamaraH / jaDasya bhAvo jaDimA / 'varNadRDhAdibhyaH jyazca / ' 5 / 1 / 123 itImanin / gAtramahaM zarIraM vA / (kartR) 'gAtraM gajAgrajaGghA''dibhAge'pyaGge kalevare / iti medinii|
Page #209
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / 199 sadyaH svidyatyayamaviratotkampalolAGgulIkaH pANirlekhAvidhiSu nitarAM kampate kiM karomi // 90 // ' evamanyata / 179 viSAdamadaroSAdyairvarNAnyatvaM vivarNatA / yathA'parimRditamRNAlImlAnamaGgaM pravRttiH kathamapi parivAraprArthanAbhiH kriyAsu / kalayati ca himAMzorniSkalaGkasya lakSmI-mabhinavakaridantacchedapANDaH kapolaH // 91 // ' 180 azru netrodbhavaM vAri krodhaduHkhapraharSajam // 165 // yathA 'zazAma vRSTirmeghAnA-mutsaGge tasya bhuubhRtH| virarAma na rAmasya dhArAsantatirazruNaH // 12 // ' stambham / abhyeti / ayam / aviratotkampalolAGgulIko'virato nirantaraM pravRtto ya utkampastena lolA asthirA aGgulyo yasya sa iti tathoktaH / 'nytshc|' 5 / 4 / 153 iti kap / pANiH / sdyH| svidyati tApeneva sabAppo bhavati / 'zcidAgAtraprakSaraNe / lekhAvidhiSa lekhAnAM lipInAM vidhayo vidhAnAni teSu / 'lekhA rAjyAM lipAvapi / ' iti medinI / 'vidhividhAne deve'pi'ityamaraH / nitarAM nitAntam / kmpte| kim / karomi kuryyAm / mandAkrAntAchandaH, tallakSaNaM coktaM prAk 90 / vivarNatAM lakSayati-179 vissaad...ityaadinaa| 179 viSAdamadaroSAdyaiH viSAdazca madaroSau ceti ta AdyAyeSAM (zokamohAdInAm) taiH / varNAnyatvaM varNasyAkRteranyatvaM viparItatvaM klAntatvena pariNamanamiti yAvattathoktam / vivarNatA / 'mate'ti zeSaH / udAharati-yathA-'parimRdita...ityAdau / 'parimRditamRNAlImlAnaM parimRditA karAbhyAM glApitA yA mRNAlI bAlamRNAlaM (kamalAnAM komala mUlam) tadvanmlAnaM klAntamiti tathoktam / addhaM gAtram / 'jAtyabhiprAyeNaikavacanam / ' 'asyA' iti pUrvataH prAptam / evaM purastAdapi / asyA mAlatyA ityarthaH / tathA-kathamapIcchArAhitye'pi pAratanyeNeti bhAvaH / parivAraprArthanAbhiH parivArasya vayasyA''disamAjasya prArthanA na tu prArthanAprArthane vA, tAbhiH / kriyAsu 'zarIradhAraNamAtropayoginIvi'ti zeSaH / pravRttirna tvAdara' iti zeSaH / evaM ca tatra vairAgyAtizayo vyajyate / abhinavakaridantacchedapANDurabhinavo'sau karidantacchedastadvat pANDuH pANDuraH / 'hariNaH pANDuraH pANDu rityamaraH / 'pANDu' rityatra kAnta'iti pAThAntare kAntaH sundaraH pANDuriti yAvat'iti bhAvyam / kapolo na tu kapolau, ekapArzvazayanenaikasyaiva tathAsvAt / evaM ca nitAntaM kSAmatvaM pratIyate cApItyarthaH / niSkalaGkasya kalAmAtrAvaziSTatayA tirohitalAJchanacihnasyeti bhAvaH / himAMzozcandrasya / ca / lakSmI zobhAm / kalayati dhArayati / etena tasya kSAntatve'pi prakRtiramaNIyatvaM dyotyate / mAlatImAdhavasyedaM padyam , 'tathAhi-asyA'ityupakramya mAdhavasya makarandaM prati mAlatyavasthAvarNanaparam / atra mAlinI chandaH, tallakSaNaM coktaM prAk // 91 // azru lakSayati-180 azru..ityAdinA / / 180 krodhaduHkhamaharSajam / duHkhamAdhivyAdhyubhayarUpam / netrodbhavaM netrAbhyAM sambhavatIti tathoktam / vAri jalam / 'ApaH strI bhUmni vArI' tyamaraH / azru 'mata' miti zeSaH // 165 // udAharati-yathA- 'zazAma.. ityAdau / 'tasyarNyamUkanAna ityarthaH / bhUbhRtaH parvatasya / 'bhUbhRdgirinarendrayoH / ' iti gopAlaH / utsaGge kroDa upacArAnmadhyabhAge / meghAnAM na tu meghasya medhayorve'ti zeSaH / vRSTiH / zazAma nivRttA''sIt / 'vRSTayA' iti pAThe tu-vRSTisambandhinItyarthaH / dhArAsantatiriti zeSaH / kintu-rAmasya / azruNo'zrusambandhinItyarthaH / dhArAsantatidhArANAM sthUlasthUlapAtAnAM santatiruttarottaraM ddhiH / na naiva / virarAma zazAma / atra yadyapi punaruktatApariha
Page #210
--------------------------------------------------------------------------
________________ 200 - sAhityadarpaNaH / [ tRtIyaH181 pralayaH sukhaduHkhAbhyAM ceSTAjJAnanirAkRtiH / yathA 'premAAH praNayaspRzaH paricayAdagADharAgodayA-- stAstA mugdhadRzo nisargamadhurAzceSTA bhaveyurmayi / yAsvantaHkaraNasya bAhyakaraNavyApArarodhI kSaNA dAzaMsAparikalpitAsvapi bhavatyAnandasAndro layaH // 93 // ' yathA vA'hAhA devi ! sphuTati hRdayaM, sraMsate dehabandhaH, zUnyaM manye jagadaviratajvAlamantavalAmi / 'virarAmeti prayuktaM, tadapi na sAmpratam , 'virarAma ne' tyapaThitvA 'na tu hA hante'ti tu sAmpratam / yadvA-na hAzazAmetyapi yuktam, anyathA padAntareNa tasyaivArthasyAbhidhAne pratItisthaganaM syAdeva / kintu-vRSTathA' iti pAThAntara 'na tu hA hante' tyeva yuktaH pAThaH, anyathA 'vRSTayA' ityanena 'dhArAsantati' rityatrAnvayo nopapadyateti bodhyam / atra vyatireko'laGkAraH, zlokazchandaH / tallakSaNaM coktaM prAk // 92 // ' yathA vA mama-'gantAsmIti niruktA patati sma zucA samarpitarauH / parihasitA'sIti mudotpatati sma sama ca taiH saiva // ' iti / pralayaM lakSayati-181 pralaya ityAdinA / 181 sukhadaHkhAbhyAm / 'pravR?' riti zeSaH / ceSTAjJAnanirAkRtizceSTA ca jJAna ceti tayArnirAkatiH / paribhavo'bhAva iti yAvat / nizceSTatvaM nirastajJAtRtvaM ceti bhAvaH / prlyH| 'mata' iti zeSaH / udAharati-yathA-'premAA .. ityAdau / 'AzaMsAparikalpitAsvAzaMsayA manorathena parikalpitA Aropya saGghaTita (saGkalpita) zarIrA iti tAsu / api 'kiM punaHpunaH sAkSAdanubhUyamAnAkhiti zeSaH / yAsu (ceSTAsu) 'satI'viti zeSaH / antaHkaraNasya manasaH / bAhyakaraNavyApArarodhI vAhyo'sau karaNavyApArazcakSurAdInAM viSayagrAhitvaM taM ruNaddhItyevaMzIla iti tathoktaH / karaNAnIndriyANi / 'karaNaM sAdhakatama kSetragAnendriyeSvapi / ' ityamaraH / AnandasAndra Anandena saandr| ghanIbhUtaH / layastanmayIbhavanam / kSaNA'na tu kAlAntare' iti zeSaH / bhavati / ayambhAvaH --'bhavati samAdhiSvapi paramAnandasAkSAtkAre paramAnandAnubhavaH, kintu na kSaNA' diti tato'pyatizayitamahimatvena vyatireko dhvanyate / iti / tAstAH / tAH sarvA iti bhAvaH / premAAH premNA karuNAparipAkarUpeNAparAdhasahasra'pi avikAriNA vAtsalyenArdAH sarasA na tu prayojanamAtrAnuyAyinya iti tathoktAH / praNayaspRzaH praNayaM premaparipAkaM spRzantIti tathoktAH / 'mugdhadRza' iti vizeSatve tu 'praNayaM spRzatIti tasyAstathoktAyA ityarthaH / paricayAt / lyapo lope paJcamI / tathA ca paricayamanurudhyetyarthaH / udADharAgodayA udgADho nitAntaM sthiro'nekairapyupAyairutkhAtumazakya iti yAvat rAgIdayo yAsu tAH / rAgasyAnurAgasyodayaH / nisargamadhurA nisargeNa khabhAvena madhurAH / mugdhadRzo mugdhe sundare apragalbhe vA dRzau yasyAstasyAH / 'mAlatyA' iti zeSaH / ceSTA darzanahasitAdirUpA vyApAravizeSAH / mayi mAdhava iti zeSaH / atra viSaye saptamI / bhaveyuH / evaM ca ceSTAsu ceSTAvirodhoviruddho'pi sambhavaMstAsAmanaikAntyAditi virodhAbhAsaH / mAlatImAdhavasyedaM padyam , mAlatIprAptaye zmazAnasAdhane pravRttasya mAdhavasyeyamuktiH / atra zArdUlavikrIDitaM vRttaM, tallakSaNaM coktaM prAk // 93 // evaM sukhahetukaM pralayamudAhRtya duHkhahetukamudAhartumupakramate-yathA vetyAdinA / vA'thavA / yathA-'hAhA...ityAdau / 'hAhA kaSTaMkaSTam / 'sambhrameNa pravRttau yatheSTamanekadhA prayogo nyAyasiddhaH iti dviH / he devi siite| hadayamupacArAdvakSaH / sphuTati dIya'ti / dehabandho dehasyopacArAdehAGgAnAM bandhaH saGghaTanam / sraMsate vizIryati / 'vaMsata' iti paatthaantre'pyymevaarthH| jagat / zUnyam / manye / aviratajvAlamaviratA jvAlA yatra (karmaNi)
Page #211
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| 201 sIdavandhetamasi vidhuro majjatIvAntarAtmA, vizvamohaH sthagayati kathaM mandabhAgyaH karomi // 94 // yathA vA mama diGmAtram'tanusparzAdasyA daramukulite hanta nayane udazcadromAJcaM vrajati jaDatAmaGgamakhilam / kapolo ghAdrI dhruvamuparatAzeSaviSayaM manaH sAndrAnandaM spRzati jhaTitti brahma paramam // 95 // ' atha vyabhicAriNa:182 vizeSAdAbhimukhyena caranto vyabhicAriNaH // 166 // sthAyinyunmagnanirmanAstrayastriMzatprakIrtitAH // 167 // tad yathA bhvettthaa| antH| jvlaami| vidhuro duHkhitaH / "vidhuraM vikale triSu / ' iti trikANDazeSaH / andhetamasi gADhAndhakAre / sIdan viSIdan / antarAtmA / majati / iva (ityutprekssaa)| moho jJAnAbhAyo maccheti yAvat / viSvaka paritaH / sthagayati ceSTAto nivarttayati / mandabhAgyo mandaM sItAyAH sAkSAdanupalaDadhestuccha bhAgyaM yasya saH / 'aha'miti zeSaH / kathaM kena prakAreNa / karomi kariSyAmi / hRdayasphoTAdi kathamaI nivArayiSyAmItyarthaH / 'vartamAnasAmIpye vartamAnavadvA / ' 3 / 3 / 131 iti laT / yadvA-'vibhASA kathami liJca / ' 313143 ityanena gardAyAM cAlaT / uttararAmacaritasyedaM padyam / rAmasya sItAM spRzato'pi bhagavatImahinApazyata uktiriyam / mandAkrAntA chandaH / tallakSaNaM coktaM prAk // 94 // ' evaM pralayamudAhRtya sarve'pyamI manAgudAhiyante-yathA vetyAdinA / vA'thavA / yathA / mama "kRtau-tanu...ityatre"ti zeSaH / diGmAtram / 'sAttvikA bhAvA' iti zeSaH / 'asyAH pratyakSAyAH kAntAyA ityarthaH / tanusparzAttanvAH sparzastasmAt tamanubhUyetyarthaH / hanta harSaH / daramukulite daramISanmukulite iti tathokte / nayane / 'bhavata'iti zaMSaH / udazcadromAzcamudazcan parisphuran romAJco romodgamo yatra tat / 'sa'diti zeSaH / akhilam / aGgam / jaDatAM nizceSTatAm / vrajati prayAti / kpolau| gharmAdau dharmeNa svedAmbunA''drauM / gharaNa kSaraNamiti dharmaH / 'ghRkSaraNadIptyoH / 'ghama' ityanena nipAtanAsAdhuH / 'jAto'iti zeSaH / dhruvam / uparatAzeSaviSayamuparatA nivRttA azeSaviSayA yasya tat / manaH (krt)| jhaTiti nirviSayasya tasya sthAtumazakyatvAttadAnImeveti zeSaH / sAndrAnandaM sAndraH pUrNo niravacchinna iti yAvadAnandastaM tatsvarUpabhUtam / ata eva-paramamutkRSTaM / zuddhaM nirastopAdhimAlinyamiti yAvat / brhm| spRzati tatsvarUpeNopa AvaH / atra "udaJcadromAJca"miti romAJcaH, 'vrajati jaDatA'miti stambhaH, 'ghardAi 'viti svedaH, 'uparatAzeSaviSaya miti pralayazca nirdiSTaH / zikhariNI chandaH, talakSaNa coktaM prAka // 95 // ' vyabhicAriNo lakSayituM pratijAnIte-athAnubhAvanirUpaNAnantaram / vyabhicAriNo 'lakSyante-182 vishessaadityaadinaa| 182 vizeSAdvibhAvAt bhAvasAttvikabhAvApekSayA''dhikyamanurudhyeti bhAvaH / Abhimukhyena rasAnuguNyena / sthAyini vAridhA'viveti zeSaH / sthAyI ca ratyAdireva, tathA ca-samudra iva kharUpeNAvasthAyini (gambhIre ) ratyAdAviti niSkRSTam / unmagnanirmagnA unmamA avilambapratItikatvena prAdurbhUtAzca -nirmagnA vilambapratItikatvena tirohitAzceti . sathoktAH / etena-taraGgadharmatvaM sUcitam / 'bhUtveti zeSaH / crntH| 'santa' iti zeSaH / trayastriMzat / vybhibaarinnH| prakIrtitAH / 'tu tadbhidA'iti pAThAntare tu-tadbhidAsteSAM vyabhicAribhAvAnAM bhidA bhedA iti tathoktAH / tu / trayastriMzat / iti yojyam // 166 // 167 // ayambhAvaH-viziSTatayA'bhitaH (aniyatAH santaH) carantIti vyabhicAriNaH / tatra viziSTatvaM nAma vibhAvAnabhAvasAtvikabhAvApekSayAtizayitasvam / tacca (atizayitatvaM ca) rasAnuguNyApekSAkRtameve, tyevaM vibhAvAnubhAvasAsvikA. 26
Page #212
--------------------------------------------------------------------------
________________ 202 saahitydrpnnH| [ tRtIyaH... sthiratayA vartamAne hi ratyAdau nirvedAdayaH prAdurbhAvatirobhAvAbhyAmAbhimukhyena caraNAdayabhicAriNaH kathyante / ke ta ityAha--- 183 'nirvedAvegadainyazramamadajaDatA auyyamohI vibodhaH svamApasmAragarvA mrnnmlstaamrssnidraa'vhitthaaH| autsukyonmAdazaGkAH smRtimatisahitA vyAdhisantrAsalajjA harSAsUyAviSAdAH sadhRticapalatA glAnicintAvitarkAH // 168 // ... pekSayA rasAnuguNyenAtizayitatvaM vyabhicAritvam / yadvA-ratyAdAvaniyatavartitvaM vyabhicAritvam / ata eva-'ratyAdayo'pyaniyatA rase syuyabhicAriNaH / iti vakSyate, 'sthAyinyunmamanirmamAH'iti coktam / etatsarvamanusandhAyAbhihitaM 182 vishessaadityaadi| - khayamapi vivRNoti-sthiratayA 'viruddhA' ityAdinA vakSyamANayA svAbhAvikyA'vasthityA / vartamAne pratIyamAne / hyeva na tu hAsAdAvanyathAbhUta ityarthaH / ratyAdau 'vAridhau kallolA ive'ti zeSaH / prAdurbhAvatirobhAvAbhyAM tadabhinnenetyarthaH / AbhimukhyenAnukUlyena 'ye tUpakartumAyAnti sthAyinaM rasamuttamam / upakRtya ca gacchantI' tyuktena ( rasaprakarSa ) sahAyakeneti yAvat / caraNAt / carantIti hetoriti bhAvaH / nirvedAdayaH 'vazyamANA' iti zeSaH / vyabhicAriNaH / kthyte| nanu kiMkiM teSAM nAma svarUpa cetyAzaGkAmunmUlayitumAha-te vyabhicArisajJakA nirvedAdayaH / ke kiMkinAmAnaH kiMkiMkharUpAzcetyarthaH / itItyevamAzaGkAyAm / Aha -kramaza uttarayituM pravartata iti bhAvaH / 183 nirvedaa..ityaadinaa| 183 nirvedAvegadainyazramamadajaDatA nirvedazcAvegazca dainyaM ca zramamadajaDatAzceti tathoktAH / zramazca madana aDatA ceti tAH / nirvedanaM tattvajJAnAntareNAvamAnAdinA bhogebhyo vimukhIbhavana nirvedaH / AvajanamanAtizayasambhAvanAdinA santvaraNamAvegaH / AG-'ovijI' bhayacalanayoH / 'bhAve / ' 3 / 3 / 18 iti paJ / dInasya dAridrayAdinA khAtmanyapakRSTatvAropeNa duHkhitasya bhAvo dainyam / zramaNamadhvagamanAdinA duHkhIbhavanaM zramaH / ghana / 'nodAttopadezastra mAntasyAnAcameH / ' 7 / 3 / 34 iti vRddhayabhAvaH / madanamullasanaM madaH / 'mdo'nupsrge|' 313167 ityapU / jaDasya cintAdinA vikalasya bhAvo jaDatA / ausyamohA auzyaM ca mohazceti tau / ugrasyApamAnAdinodriktaroSasya bhAva augryam / mohanaM bhayAdinA vismaraNaM mohaH / vibodho vizeSeNa nidrAdinivRttipuraHsaraM yAthAyana bodhaH / svapnApasmAragAH / svapanaM nidrayA'jJAnIbhavanaM svapnaH / 'svapo nan / ' 3 / 3 / 91 iti nan / apasmaraNamiSTaviyogAdinA vimuhya tamasi nimajjanamapasmAraH / garvaNaM sampadAdinA'bhimananaM garvaH / 'ga' mAne / 'bhAve / ' 3 / 3 / 18 iti ghaJ / maraNamupacArAttathA bhavanamityarthaH / alasatA nidrAdinA'nutsAhitvam / amarSanidrA'vahitthAH / na marSaNaM sahanamamarSaH / nidrANaM zramAdinA kutsitA'tmanA bhavanaM nidrA / 'drA' kutsAyAm / 'aatshcopsrge|| 3 / 1 / 136 / ityaG / na bahibrIDA''dihetusattve'pi sthAnaM tavyAkagopanenAvasthAnamavahitthA / 'supi sthaH / ' 3 / 2 / 4 ityatra stha' iti yogavibhAgAt kaH / 'pRSodarAdIni yathopadiSTam / ' 63 / 109 iti sAdhuH / autsukyonmaadshngkaaH| utsukastheSTasajhamAderanurAgAtizayAdinA satvaramabhilaSato bhAva autsukyam / unmAdanaM bhUtAdyAvezAdinA pralApAdividhAnamunmAdaH / zaGkanamaniSTAdeH zatruprAbalyAdicintanaM zaGkA / smRtimatisahitAH smRtizca matizceti tAbhyAM sahitAH / smaraNaM saMskAravazAdRSTazrutayozcintanaM smRtiH / mananamarthanirdhAraNaM matiH / vyAdhi. sntraasljjaaH| vividhA Adhayo'smAditi vyAdhIyante pIDA aneneti vA vyAdhiH / 'upasarge ghoH kiH / 33193 iti kiH / harSAsyAviSAdA harSazvAsUyA ca viSAdazceti te / harSaNamiSTaprAptyAdinA sukhodgamanaM harSaH / asUyanamiTedhvapyaniSTatvAdyadhyAropaNamasUyA 'asUJ' asUyAyAm / kaNDAditvAt 'kaNDAdibhyo thak / ' 3 / 27 iti yaki
Page #213
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH / rucirAkhyayA myAkhyayA sametaH / 203 tatra nirvedaH184 tattvajJAnApadAdenivedaH svAvamAnanam / dainyacintA'zruniHzvAsa-vaivaNyAcchasitAdikRt // 169 // tatra tattvajJAnAnido yathA'mRtkumbhavAlukArandhrapidhAnaracanArthinA / dakSiNAvartazakho'yaM hanta cUrNIkRto mayA // 96 // ' 'apratyayAt / ' 3 / 3 / 102 ityaH / 'ajAdyataSTAp / ' 4114 iti TAp / viSIdanaM viSAdaH / sadhRticapalatA dhRticapalatAbhyAM sahitAH / manaso dharaNamavarodho dhRtiH / capati gacchatIti capalaH / 'capa' gatAvityeke / 'vRSAdibhyazcit / ' iti kalac / capalasya bhAvazcapalatA / glAnicintAvitarkA glAnizca cintA ca vitarkazceti te| 'bahizrizrayuguglAhAtvaribhyo nit / ' iti niH / cinAnaM cintA / vitarkaNaM vitarkaH / 'tarka' bhaassaarthH|| 168 // evaM nAmato nirdizya svarUpato nirdeSTa mupakramate-tatretyAdinA / tatra teSu nivadAdiSu madhye / nirvedaH-svarUpato nirdizyate-184 tattva..ityAdineti zeSaH / -- 184 tattvajJAnApadIpdestattvajJAnaM cApaJceA ceti tA Adau yasya (dAridrayAdeH) tasmAttamanurudhyeti bhAvaH / atra lyapo lope paJcamI / atrAhustarkavAgIzA:-'tattvajJAnamiha dehaviSayAdAvanupAdeyatvajJAnameva, na tu jIvAtmaparamAtmanorabhedajJAnam: tasminsati mokSa eva, na tu svAvamAnanam / ' iti / dainyacintA'niHzvAsa-vaivayoccha-sitAdikRt / prANaghAyUnAM dIdIrgha bahirnissaraNaM niHzvAsaH / vakSautkampanamucchasitam / Adipadena nijakucaritodbhAvanAdigrahaNam / anyatspaSTam / svAvamAnanam / nirvedaH // 169 // lakSaNaM saGgamayitumAha-tatra teSu tattvajJAnAdikAryyabhUtatayA'nekavidheSu nirvedeSu madhye / tattvajJAnAt tattvasya bhagavadbhavanAdyantarA zarIradhAraNAdi vyarthameveti yAvanmAtrasya zAstrasya jJAna na tu vijJAnaM tasmAt / 'sampadyamAna' iti zeSaH / nirvedH| yathA- 'mRtkumbha.. ityAdau / 'mRtkumbhavAlakArandhrapidhAnaracanArthinA mRtkumbhasya mRnmayastha ghaTasya pAlukA tasyA randhrapidhAnaM tabhirodhopAyastasya racanaM yatnastasyArthI tena / mRnmaye ghaTe nihitAyA vAlukAyA bahini:saraNaM mAbhUditi prayatamAnenetyarthaH / mRtkumbhaH zarIraM tatra vAlukA tadbhogamukhamiti ruupkaatishyoktiH| mapA / ayamanapohanIyasvarUpaH / dakSiNAvartazakhaH / manuSyadeha iti rUpakAtizayoktiH / hanta kaSTam / cUrNIkRto vinAzitaH / ayambhAvaHpratizarIraM viSayasukhaM, tasmAt tadarthoM yatno'narthakaH, manuSyazarIraM punastatrApi brAhmaNasya na viSayasukhAnubhavArtha, 'nadehamAcaM sulabhaM sudurlabhaM plavaM sukalpaM gurukarNadhAram / mayA'nukUlena nabhakhateritaM pumAn bhavAbdhi na taretsa AtmahA // ' 'brAhmaNasya hi deho'yaM kSudrakAmAya neSyate / kRcchAya tapame ceha pretyAnantasukhAya ca // ' ityAdyupadezAt / atha yadi tathAbhUtasyAsya viSayabhogenApahananaM tarhi satyaM vAlukArakSA'rtha dakSiNA''varttazakhasyApahananam / ' iti / yatu-'yadvArAvaNazaktyA patite lakSmaNe zrIrAmasya paridevanamidam / ayaM lakSmaNa eva dakSiNAvartazaDkho mayA cUrNIkRto vinAzitazvarNAkhyadravyavizeSIkRtazca |...atr pakSe ApajjanyaM svAvamAnanaM vedyam / ' ityuktaM tarkavAgIzaistadupekSyam / 'tattvajJAnA' diti mUlavirodhAdrAmavAkyatayA'syAnupalambhAca / zAstropadezamAtreNa viSayasukhaM tucchamanvAnasyoktiriyam / atra TokazchandaH, tallakSaNaM coktaM prAka // 96 // yathA vA mama-'dayiteti sumajubhASiNI mama vA jIvitameva yA svayam / bata hanta vinA'dya tAM priyAbhiha vA'nyatra na kiJcana priyam // ' iti / yattUkaM paNDitarAjaH-nIcapuruSeSvAkozanAdhikSepavyAdhitADanadAridyeSTavirahaparasampadarzanAdibhiH, uttameSu tvavajJAdibhirjanitA viSayadveSAkhyA rodanadIrghazvAsadInamukhatA''dikAriNI cittavRttinivedaH // udAharaNam- "yadi lakSmaNa ! sA mRgekSaNA na madIkSAsaraNiM sameSyati / amunA jaDajIvitena me jagatA vA viphalena kiM phalam // " nityAnityavastuvivekAbhAvAnnAso rsbypdeshhetuH|' iti 'avajJA''dibhiriti / AdinA virhaadyH|' iti ca nAgeza
Page #214
--------------------------------------------------------------------------
________________ 204 athAvegaH sAhityadarpaNaH / 185 AvegassambhramasU 186 tatra varSaje pIDitAGgatA / utpAtaje srastatA'Gge dhUmAdyAkulatAgnije // 170 // rAjAdervidravAjjAte zastrayAnAdiyojanam / gajAdeH stambhakampA''di pAMsvAdyAkulatA'nilAt // 171 // iSTAddharSAH, zuco'niSTAjU - jJeyAzcAnye yathAyatham / tatra zatrujo yathA: .' arghyamarghyamiti vAdinaM nRpaM so'navekSya bharatAgrajo yataH / [ tRtIya: bhaTTaistazcintyam / tathAhi - iSTavirahajanyasya nirvedasya nIcajanasambhavitvAbhidhAnenodAhRtasya padyasyAsaGgatatvApatteH / na hi zrIrAma nIca iti pAmaravyatirekeNa vaktuM zakyam / na vA 'avajJA''dibhi rityAdipadeneSTa virahagrahaNena na niruktadoSa iti vaktuM zakyam / 'iSTavirahajanyasya nirvedasya nIcajanasambhavitvamabhidadhabhiH paNDitarAjaiH sphuTaM virodhApatteH / vastutastu 'nIcapuruSeSu' 'uttame' Sviti ca viziSyAbhidhAnamayuktameva / iti / AvegaM lakSayituM pratijAnIte- atha nirvedanirUpaNAnantaram / AvegaH / 'lakSyate - 185 Avega...ityAdinA / 185 sambhramaH / 'sambhramastvarA / ' ityamaraH / kathamapi kimapi kartuM santvaraNamiti bhAvaH / Abegastatpada vAya ityarthaH / evaM svarUpato nirdizya tatra viziSya nirdeSTavyaM nirdizati - 186 tatre tyAdinA / 186 tatra tasminnAvega ityarthaH / varSaje varSaNaM varSastajje 'satI'ti zeSaH / pIDitAGgatA pIDitAnyaGgAni yasya tatA / 'bhavatI 'ti zeSaH / yathendre kupite gokulasyeti bodhyam / utpAtaja utpatanamuparito'kasmAdvA patanamutpAtastajje satItyarthaH / aGge zarIre gAtre vA / svastatA srastaM dhvastaM tasya bhAvastatA / stambhaviSyatItyAkArA'vasthA bhavatIti bhAvaH / yathA drauNyastrapAte pANDavAnAmuttarAyAzca zakaTAdinipAte vA yathA gopAnAmiti bodhyam / agnije'prakopajanya Avege satItyarthaH / dhUmAdyAkulatA / Adipadena svakhaparitrANAdInAM grahaNam / pratyakSaiveyam / rAjAdeH / Adipadena prabalazatruprabhRtInAM grahaNam / vidravAdupadravAt / jAta utpanne / 'rAjavidravajAdestvi'ti tvapapAThaH, 'tatre'ti vizeSaNatvAnupapatteH / zastrayAnAdiyojanam | yojanaM saGghaTanam / 'zastranAgAdiyojana' miti pAThAntaram / gajAdergajAdeH pramattasyopadraveNa / 'jAte' iti pUrvato'nveti / hetau pacamI / stambhakampA''di / Adipadena palAyanAdInAM grahaNam / udAharaNaM pratyakSasiddham / yathA mAgadhodyoge mAdhavodyogaH | anilAdvAyoH / prakampananAmAnaM vAyuM pratikUlyagamanAditi bhAvaH / 'jAta' iti pUrvataH / pAMsvAdyAkulatA / pAMsuli: / AdinA patanAdi / iSTAdiSTasyalAbhAdinA 'jAta' iti pUrvataH / harSA AmodAstadyajakAni mukhavikAsAdInIti yAvat / yathA nandasya nandane jAte gokulavAsinAm / AneSTAdaniSTasyopasthityA 'jAta' iti pUrvataH / zucaH zokAstavyaJjakA mukhamAlinyAdInIti yAvat / 'bhavantI 'ti zeSaH / pratyakSam / anye / ca / 'AvegA' iti zeSaH / yathAyatham | 'yathAsve yathAyatham |' 8 / 1 / 14 iti sAdhuH / jJeyAH // 170 // 171 // udAhartumupakramate tatra teSu varSajAdiSvAvegeSu madhye / zatrujaH / 'Avega' iti zeSaH / yathA- 'adhye... ' ityAdau / ' parazudharo jAmadamya: / ayamarghyam / 'sambhrameNa pravRttau yatheSTamanekadhA prayogo nyAyasiddha' iti dviH prayogaH / itItyevam / vAdinam / nRpaM dazaratham / anavekSyopekSya / yato yatra / bharatAgrajaH zrIrAmacandraH / 1 atra vidheyAvimarSo'pi doSaH, viphalasya viphalatvenAbhidhAne vidheyasyAnuvAdyatvapratyAyakatvAt /
Page #215
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / kSatrako padahanArciSaM tataH sandadhe dRzamudagratArakAm // 97 // ' evamanyadUhyam / atha dainyam yathA--- 187 daurgatyAderanaujasyaM dainyaM malinatAdikRt // 172 // 'vRddho'ndhaH patireSa maJcakagataH, sthUNAvazeSaM gRhaM, kAlo'bhyarNajalAgamaH, kuzalinI vatvasya vArtA'pi no yatnAtsaJcitatailabindughaTikA bhagneti pardhyAkulA, eg garbhabharAlasAM nijavadhUM zvazrUzviraM roditi // 98 // 205 tatastatra / kSatrako padahanArciSaM kSatreSu kopadahanArcistAm / kopa eva dahanArciryatra sA kopadahanArciH / 'kSetreSu yaH kopaH sa eva dahanastasyazikhAmiti tu vivavRtikArAH / ugratArakAmudapronnatA tArakA kanInikA yatra tAm / 'ucca prAMzubhatodaprocchritAstuGga' ityamara: / 'tArako daityabhitkarNadhArayorna dvayorhazi / kanInikAyAmRkSe ca na pumAMstrAtari // ' iti medinI / dRzaM dRSTim / khandadhe / 'zastramive 'ti zeSaH / raghuvaMzasyedaM padyam / rathoddhatA vRttaM, tallakSaNaM ca 'rathoddhatAnoM lauMga / ' iti // 97 // atredaM bodhyam bhArgava AlambanavibhAvaH, tasyAnekazaH kSatrApahananamuddIpana vibhAvaH, 'arghyamarghya' mityabhidhAnaM cAnubhAva ityevaM dazarathagato bhArgavasya sarvakSatrasaMhartatayA zatroderzanottha AvegaH / iti / atra digdarzanameva nyAya ityAha-evaM yathedaM tathA / anyadudAharaNAntaram / UhyaM bodhyam / asmAbhistu spaSTamiti viramyata iti bhAvaH / "dainyaM lakSayituM pratijAnIte - athAvega nidarzanAnantaram / dainyaM dInatvam / 'lakSyate 187 daurgatyAde... ityAdinA / 187 daurgatyAderdurgatasya bhAvo daurgatyaM, tadAdiryasya ( bandhunAzAdeH ) tasmAt / durgato daridraH / ' daridro durgato'pi saH / ' ityamaraH / malinatA''dikRt / 'ayaM malina' / ityAdipratItihetuH / Adipadena pApmatAmUDhatAdInAM praNam | anojasyaM naujo dIptiH parAkramo vA yasya tasya bhAvastathoktam / 'ojo dIptau bala' ityamaraH / daimyam / 'mata' miti zeSaH // 172 // udAharati-yathA-' vRddho.. ' ityAdau / 'vRddho jarayA jarjarIkRtadehaH / atha ca - andho netravihInaH / eSaH / patiH / maJcakagataH maJcakamalpaM mayaM na tu dIrgha gataH prAptastata utthAtumapi na zakta iti bhAvaH / alpo maco maJcakaH / 'alpe / ' 5 / 3 / 85 iti kaH / sthUNAvazeSaM sthUNAH kASTastambhA avazeSA yasya tat / 'sthUNA stambhe'pi vezmanaH / ityamaraH / sthUNAbhiraba - zeSamiti vA / avaziSyatItyavazeSam / gRham / kAlaH samayaH / abhyarNajalAgamo'bhyarNe samIpe jalAgamo varSAM yasya saH / 'upakaNThAnti kAbhyarNAbhyagrA' ityamaraH / vatsasya putrasya / kathamapi kiJcidbhojanAcchAdanAdyupayogidravyamAnetuM dezAntaraM kiyantaM samayaM nirgatasyaikAkino bAlakumArasyeti yAvat / ' vatsaH putrAdivarSayoH / ' iti medinI / kuzalinI kuzalamasyAmastIti tathoktA / vArttA lokamukhAd vRttazravaNam / 'vArtA vRttau janazrutau / ' ityamaraH / api kiM punardravyapreSaNam / no nAsti / yatnAt kathamapItastato''bhyarthya mahatA''yAseneti bhAvaH / saJcitataiafeguar sacitA ye tailabindavaH ( tailasya katipaye vindava ityarthaH ) teSAM ghaTikA'lpA ghaTIti tathoktA / bhagnA / itItyataH / paryyAkulA parito vyagrA / garbhabharAlasAM garbhasya pUrNamAsyasya bhrUNasya bharo bhArastenAlasA gamanAdAvazaktA tAm / 'garbho bhrUNa imau samau / ' ityamaraH / nijavadhUM nijA svakIyA vadhUH putrasya sahadharmiNI tAm / 'svake nitye nijaM triSu / ' 'vadhUjIyA snuSA strI ce 'ti cAmaraH / dRSTA / zvazrUH / ciraM na tvalpasamayAvadhi / roditi / dezAntare dhanehayA vyApAritaputrAyA daivahatakAyA vyAkulatAvarNanaparokiArayam / atra zArdUlavikrIDitaM vRttam, talakSaNaM coktaM prAk // 98 // '
Page #216
--------------------------------------------------------------------------
________________ 206 saahitydrpnnH| [tRtIyaH atha zramaH 188 khedo ratyadhvagatyAdeH shvaasnidraa'dikRcchrmH| . yathA'sadyaH purIparisare'pi zirISamRddhI sItA javAtricaturANi padAni gatvA / gantavyamasti kiyadityasakRd bruvANA rAmAzruNaH kRtavatI prathamAvatArame // 99 // ' atha madaH189 sammohAnandasambhedo mado madhopayogajaH // 173 // amunA cottamaH zete, madhyo hasati gAyAta / adhamaprakRtizcaivaM paruSaM vakti roditi // 174 // ___ atredaM bodhyam-patyAdeva'ddhatvAdyAlambanaM vadhvAstathA'vasthAnamuddIpanaM rodanamanubhAvazcetyevaM kasyA api vRddhAyA asahAyAyA dainyamabhivyajyate / iti / atha zramaM lakSayituM pratijAnIte-atha dainyodAharaNAnantaram / zramaH / lakSyate--188 khedo..ityAdinA / 188 ratyadhvagatyAde ratizcAdhvagatizceti te AdI yasya (vyAyAmAdeH) tasmAt / zvAsanidrA''vikRta / AdinA'GgapIDanAdi / khedH| zramaH / 'mata' iti zeSaH / yathoktaM 'adhvavyAyAmasevAyairvibhAvairanubhAvakaiH / gAtrasaMvAnairAsyasakocairajamoTanaiH // niHzvAsairjambhitamandaiH pAdotkSepaiH zramo mataH / ' iti / udAharati yathA-'sadyaH..' ityAdau / 'zirISamRdI zirISavat zirISakusumavat mRdvI komalA / api / siitaa| sadyaH zrIrAmasya vanaM gantuM vicAre pravRtte eveti bhAvaH / javAt / zrIrAmato'pi pUrvamiti bhAvaH / purIparisare puryyAH ayodhyAyAH parisaraH prAntadezastatra / 'paryantabhUH parisara' ityamaraH / tricaturANi trINi vA caturANi veti tathokAni / etaduSalakSaNaM 'kiyantI' tyasya / padAni tadvinyAsadezapaya'ntamiti bhAvaH / gatvA / kiyat kiMpramANam / itaHpara' miti zeSaH / gantavyam / asti / itItyevam / asakRdvAraMvAram / bruvANA / rAmAzruNo rAmasyAca netrAmbu tasya / prathamAvatAraM prathamo'sAvavatAra AviSkArastam / kRtavatI / mahAnATakasyedaM padyam / atra vasantatilakaM chandaH, tallakSaNaM coktaM prAk // 99 // ' - atrAyambhAva:-zirISadvayA javAt kiyat padaparyantaM gamanamAlambanaM, tadanantaramapi gantavyadezasyAprAptiruddIpanam , asakRtpRcchA'nubhAva ityevaM sItAyA adhvazramo'bhivyajyate / iti yathA vodAhRtaM rasagaGgAdharakAraiH- 'vidhAya sA madvadanAnukUlaM kapolamUlaM hRdaye zayAnA / cirAya citre likhiteva tanvI na spandituM mandamapi kSamA''sIt // ' iti / atra hi viparItA ratirAlambanaM, kAntasya punarapi parAjayAbhAva uddIpanam , tathA zayanAdyanubhAva iti sphuTA shrmaabhivyktiH| madaM lakSayituM pratijAnIte-atha zramodAharaNAnantaram / madaH / lakSyate-189 sammohA.. ityAdinA / 189 madyopayogaMja madyasya mAdanIyadravyasya na tu madirAyA evopayogaH sevanaM tasmAjjAyata iti tathoktam / mAdhantyaneneti madyam / 'gdmdcrymshcaanupsrge|' 3 / 11100 iti yat / sammohAnandasambhedaH sammohAnandayo: sambhedo melanam / madaH stadAkhyobhAvaH / 'mata'iti zeSaH / amunA niruktakharUpeNa madenetyarthaH / ca / uttamaH zreSTa. prakRtiko janaH / zete / madhyo madhyamaprakRtikaH / hasati / tathA gAyati / evam / ca punaH / adhamaprakRtiradhamA prakRtiH khabhAvo yasya saH / paruSaM rUkSaM yathA bhavettathA / vakti / tathA-roditi // 173 // 174 // ... . 1 'atha "aipihalaM jalakuMbhaM ghettUNa samAgadahmi sahi turiaN| sabhaseasalilaNIsAsaNIsahA vIsamAmi khaNaM / " iti pAThAntaram / asya ca 'ativipulaM jalakumbhaM gRhItvA samAgatA'smi sakhi ! tvaritam / zramasvedasalilaniHzvAsaniHsahA vizrAmyAmi kSaNam // ' iti saMskRtam / vastuto nedaM yuktamudAhartum / 'zrama' ityabhihitasya dhvanyamAnatvaM vktumshkytvaat|
Page #217
--------------------------------------------------------------------------
________________ 207 paricchedaH] rucirAkhyayA syAkhyayA smetH| yathA 'prAtibhaM trisarakeNa gatAnAM vkrvaakyrcnaarmnniiyH| gUDhasUcitarahasyasahAsaH subhruvAM pravavRte parihAsaH // 10 // bhatha jaDatA 190 apratipatsirjaDatA svAdiSTAnidaSTarzana zrutibhiH / animiSanayananirIkSaNa-tUSNImbhAvAdayastatra // 175 // yathA mama kuvalayAzvacarite prAkRtakAvye atrAhuH paNDitarAjA:-'ayaM ca madatrividhaH, taruNamadhyamAdhamabhedAt / avyaktAsaGgatavAkyaiH sukumAraskhalagatyA - yo'bhinIyate sa AdyaH, bhujAkSepaskhalitapUrNitAdibhirmadhyamaH, gtibhnggsmRtinaashhikkaachryaadibhirdhmH|' iti / udAharati-yathA-'prAtibha..' ityAdau / . ... 'trisarakeNa triguNitena madyapAnena / trayANAM sarakANAM madyapAnAnAM samAhAra iti, tena / taddhitArthottarapadasamAhAre ca / ' 2 / 1 / 51 iti dviguH, 'pAtresamitAdayazca / ' 2 / 1148 iti pAtrAdisvAnapuMsakatvaM sAdhu / 'sarakaM sIdhu (madya ) pAtre syAcchIdhupAne ca shiidhuni|' iti vizvaH / prAtibhaM pratibhAyAM bhavastam / pratibhA'laikikI buddhiH / tatra bhavaH / ' 4 / 3 / 53 ityaN / gatAnAm / subhruvAM kAminInAm / cakravAkyaracanAramaNIyo vakrANi pratikUlAni ,vAkyAni teSAM racanA prayogastayA ramaNIyo manoramaH / gUDhasUcitarahasyasahAso gUDhAni prathamaM lajjayA guptAni tadAnIM punaH sUcitAni madena prakAzitAni rahasyAni suratasambandhIni pralapitAni yatra, so'sau sahAsazceti tathoktaH / atra vizeSaNasamAsaH, vizeSaNavizeSyabhAvasya vaivakSikatvAt / parihAsaH upahAsaH / pravavRte pravartate sma / zizupAlavadhasyedaM padyam , atra khAgatAchandaH, talakSaNaM coktaM prAk // 1.0 // ' - atredaM tattvam-trisarakamAlambanam, tatprabhAva evoddIpanam , pratibhotkarSeNa tathA parihAso'nubhAvazcetyevaM subhruvo mdo'bhivyjyte| yathA vA-'madhurasAnmadhuraM hi tavAdharaM taruNi! madadane vinivezaya / mama gRhANa kareNa karAmbujaM papapatAmihahAbhabhabhUtale // ' atra hi madhupAnamAlambanaM taruNyA adhararasa uddIpanaM varNAdhikyenocAraNamanubhAvazca, ityevaM mado'bhivyajyate / jaDatAM lakSayituM pratijAnIte-atha madodAharaNAnantaram / jar3atA-lakSyate-190 aprti..ityaadinaa| 19. iSTAniSTadarzanabhUtibhiriSTaM (putrajanmAdi)cAniSTaM ( putramaraNAdi) ceti tayordazanazrutayastAbhiH / darzanAni ca zrutaya (zravaNAni ) shreti| apratipattirna pratipattiH ( karttavya) sunizcaya iti tathoktA / jddtaa| syAt / tatra tasyA (jaDatAyAM) satyAm / animiSanayananirIkSaNatUSNImbhAvAdayo'nimiSanayanaM yathA bhavettathA nirIkSaNamiti; tacca tUSNImbhAvazceti tAvAdI yeSAM (sthaganAdInAM) te tathoktAH / 'bhavantI'ti zeSaH / athoktam-'kAAdhiveko jaDatA pazyataH zaNvato'pi vaa| tadvibhAvAH priyAniSTadarzanazravaNe rujA // anubhAvAstvamI tUSNImbhAvavismaraNAdayaH / sA pUrva parato vA syAt mohAditi vidAM matam // ' iti // 175 // udAharati-yathA / mama matkarsake / kuSalAzvacarite tadAkhya iti bhAvaH / prAkRtakAmye prAkRtabhASAprabhAne kAvye-'Navaribha...' ityAdau /
Page #218
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAhityadarpaNaH / 'varia taM juajualaM aNNoSNaM Nihidasajala maMtharadihiM / arraafvifar khaNamettaM tattha saMdviaM muasaNaM // 101 // athogratA 208 yathA 191 zauryyAparAdhAdibhavaM bhaveccaNDatvamugratA / tatra svedaziraHkampa - tarjanAtADanAdayaH // 176 // [ tRtItha: 'praNayisakhIsalIla parihAsarasAdhigatai-rlalitazirISapuSpahananairapi tAmyati yat / 'taM tat / juajualaM yuvayugalam / yuvatI ca yuvA ceti yuvAnau tayoryugalamiti tathoktam / 'pumAn striyA // 1 / 2 / 67 / ityekazeSaH / atra yugalapadamanurAgAtizayaM dyotayitum / Navaribha kevalam | 'NavariazabdaH kevalArthe dezI 'ti vizrutikArAH / aNNoSNamanyonyam / NihidasajalamaMtharadiTThi nihitasajalamantharadRSTi / nihite Aropite sajalamantharadRSTI yena tattathoktam / sajale ( ata eva ) manthare stimite ime dRSTI iti sajalamantharadRSTI / 'sa' diti zeSaH / tattha tatra / khaNamettaM kSaNamAtram / AlekkhaopiaMvir AlekhyArpitamiva / AlekhyaM citraM tatrArpitamaGkayitvA sthApitamiva / muasaNNaM muktasaGgam / saMdviaM saMsthitam / samyak sthitamAsIditi bhAvaH / cirAt sammilitayoH prathamaM dRSTipAte'vasthAvarNanaparamidam / atra skandhakaM chandaH, talakSaNaM yathoktam- 'skandhakamiti tatkathitaM yatra catuSkalagaNASTakenArthaM syAt / tattulyamagrimadalaM bhavati catuSSaSTimAtrakazarIramidam // ' iti // 101 // atredaM bodhyam-anyo'nyaM dRSTipAta Alambanam, ciraM vipravAse duHkhasya smaraNamuddIpanam, muktasaGga saccitrArpitamivAvasthAnaM netrayoH sajalamantharatvaM cAnubhAva ityevaM jaDatA'bhivyajyate / na ya mohaH, tatra sajalanetrArpaNasyAnyo'nyamasambhavAt / sajalatvaM hi tayorvirahavedanAvedakam, anyo'nyaM nizcaladRSTizca tayoratyantaM tadAnImAmodamAnadayatIti / yathA vA- 'yadavadhi dayito vilocanAbhyAM sahacAre / daivavazena dUrato'bhUt / tadavadhi zithilIkRto madIyairathakaraNaiH praNayo nijakriyAsu // ' iti, atra dayitaviraha AlambanaM tatra duHkhamuddIpanam indriyANAM nizreSTatvamanubhAvaH; ityevaM jaDatA'bhivyajyate / atrAhu:- 'mohe cakSurAdibhizcAkSuSAderajananam, iha tu prakAra vizeSavaiziSTayena bAhulyenAjamamamiti tasmAdasya vizeSaH / ata evodAharaNe 'zithilIkRta' ityuktam, na tu vyakta iti / ' iti / upratAM lakSayituM pratijAnIte-atha jaDatodAharaNAnantaram / ugratA lakSyate .. 191 zauryA... ' ityAdinA / 191 zauryAparAdhAdibhavaM zauryyaM ( balAtkAraH ) cAparAdhaH ( pratidvandvitAbhavo doSaH ) ca tAvAdI yeSAM ( dInatarjanatADanAdisvAjJollaGghanAdInAM ) tebhyo bhavatIti tathoktam / caNDatvamasahitvam / ugratA / bhavet / tatra tasyAmugratAyAM satyAmityarthaH / svedaziraHkampatarjanAtADanAdayaH / AdinA netraratimAdInAM grahaNam / ' bhavantI 'ti zeSaH // 176 // 'udAharati- yathA / 'praNayi..' ityAdau / 'praNayisakhIsalIla parihAsarasAdhigataiH praNacinyaH prItibhAjanAni yAH sakhyaH tAsAM salIlaparihAsa - stasya rasastenAdhigatAstaiH / lIlayA saha vattata iti, salIlo'sau parihAsa iti salIlaparihAsa: / lalitazirISagopahananairlalitAni manoramANi yAni zirISapuSpANi taiH ( tatkRtAni ) hananAni taiH / hananaM tADanam / api kiM 1 1 kevalaM tad yuvayugalamanyo'nyaM nihitasajalamantharadRSTi / AlekhyArpitamitra kSaNamAtraM tatra saMsthitaM mukts|| iti saMskRtam /
Page #219
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| 209 vapuSi vadhAya tatra tava zastramupakSipataH, patatu zirasyakANDayamadaNDa ivaiSa bhujH||102||' atha mohaH192 moho vicittatA bhIti-duHkhA-vegA-nucintanaiH / mUrcchanA-jJAna-patana-bhramaNA-darzanAdikRt // 177 // 'tIvrAbhiSaGgaprabhaveNa vRtti mohena saMstambhayatendriyANAm / ajJAtabhartRvyasanA muhUrta kRtopakAreva ratirbabhUva // 103 // atha vibodhaH yathA punaranyairiti bhAvaH / yat / tAmyati klizyati / tatra tasmin / vapuSi zarIre 'mAlatyA' iti zeSaH / vadhAya hantum / 'tumarthAcca bhAvavacanAt / ' 2 / 3 / 15 iti caturthI / zastram / upakSipataH pAtayataH / tava 'aghoraghaNTasyeti zeSaH / zirasi mstke| akANDayamadaNDa ivAkANDe'samaye yo yamadaNDaH kAladaNDa iti, tathokta iva / 'karAla'iti zeSaH / eSaH mAdhavasambandhIti bhAvaH / bhujo bAhuH / patatu / mAlatImAdhavasyedaM padyam , mAlatI hantumudyatamaghoraghaNTaM prati mAdhavasyoktiriyam , atra nakuTakaM chandaH, tallakSaNaM coktaM yathA-'yadi bhavato najo bhajajalA guru narkuTakam / ' iti // 102 // ' . idaM bodhyam-aghoraghaNTasya prahArodyoga AlambanaM, mAlatyA vadhAnahatvamuddIpanaM, bhujapAtatadvayaGgayabhartsanAdyanubhASa ityugratA'bhivyajyate / iti / mohaM lakSayituM pratijAnIte-athogratodAharaNAnantaram / mohaH / lakSyate..192 mohaH..ityAdinA / 192 bhItiduHkhAvegAnucintanaiIti-duHkhA-vegAnAmanucintanAni taiH / mUrcchanAjJAnapatanabhramaNAdarzanAdikRt / neSadarzanamadarzanam , na tu ajJAnam ; pRthagupAdAnenaiva tasya gatArthatvAt / AdimA'zravaNAdi / vicittatA vigataM cittamanusandhAnAtmakavRttikamantaHkaraNamiti yasya tasya bhaavstttaa| moho 'mata' iti zeSaH / yathoktam-'bhayaviyogAdiprayojyA vastutattvAnavadhAriNI cittavRttirmohaH / ' iti // 177 // udAharati-yathA-'tIvrA.. ityAdau / ' 'tIvrAbhiSaGaprabhaveNa tIvraH soDhuM duHzako'sAvabhiSaGgaH parAbhavaH ( priyavyApAdanarUpastiraskAraH) sa eva prabhavo yasya tena / indriyANAM netraadiinaam| vRtiM dRzyAdirUpaM pariNAmam / saMstambhayatA nirundhtaa| mohena murchayA na tu niruktasvarUpeNa bhAvavizeSeNa, tathA tasya vyaGgayatvAnupapatteH / 'mUrchA tu kazmalaM moho'pI'tyamaraH / muharttam / kiJcitkAlasyopalakSaNamidam / ajJAtabhartRvyasanA'jJAtaM vismRtaM bhartRvyasanaM yayA saa| bhartuH kAmasya vyasanaM zarIradAharUpaM duHkhamiti bhartavyasanam / ata eva-kRtopakArA kRta upakAro bhartRmaraNavismaraNena vyasananivarttanaM yayA sA / iva / ratiH kAmasya sahadharmimaNI / babhUva / kumArasambhavasyedaM padyam , atrendravajropendravajrayorupajAtizchandaH, talakSaNaM coktaM prAk // 103 // ' idaM bodhyam-atra madanasya tathAtvamAlambana, punaHpunastasyAvekSaNaM smaraNaM voddIpanam , vyasanavismaraNamanubhAvazcetyevaM moho'bhivyajyate / na ceyaM nidrA, sarvathendriyalayAbhAvAt , kevalamanusandhAnasyaivAna tirobhAvAca / ata evodAharanti'viraheNa vikalahRdayA vilapantI dayitadayiteti / Agatamapi taM savidhe paricayahIneva vIkSate bAlA // ' iti, 'zuNDAdaNDaM kuNDalIkRtya kUle kallolinyAH kiJcidAkuJcitAkSaH / naivAkarSatyambu naivAmbujAliM kAntApataH kRtyazeSo gajendraH // ' iti ca / / bibodhaM lakSayituM pratijAnIte-bhatha mohodAharaNAnantaram / vibodho 'lakSyate-193 nidrA...ityAdinA / 27
Page #220
--------------------------------------------------------------------------
________________ 210 yathA sAhityadarpaNaH / 193 nidrA'pagamahetubhyo vibodhazcetanAgamaH / jRmbhA'GgabhaGganayana - mIlanAGgavilokakRt // 178 // 'ciraratiparikhedAtprAptanidrAsukhAnAM caramamapi zayitvA pUrvameva prabuddhAH / aparicalitagAtrAH kurvate na priyANA-mazithilabhujacakrA''zleSabhedaM taruNyaH // 104 // ' atha svapna: 194 svamo nidrAmupetasya viSayAnubhavastu yaH / [ tRtIya: kopAvegabhayaglAni - sukhaduHkhAdikArakaH / / 179 / / 193 nidrApagamahetubhyo nidrAyA apagamastasya hetavaH kAraNAni gItavAditrAdIni tebhyaH / jRmbhA'GgabhaGganayanamIlanAGgavilokakRt / jRmbhA ( mukhavisphAraH ) cAGgabhaGgaH ( pArzvAdimoTanaM ) ca nayanamIlanaM (netromIlanaM ) cAGgavilokaH ( karatalamukhakamalAdinirIkSaNaM) ceti, tAn karotIti tathoktaH / cetanAgamazcetanAyA buddherAgaMmA bAhyapraNayogyatvam / vibodho 'mata' iti zeSaH // 178 // udAharati-yathA- 'cira ityAdau / 'ciraratiparikhedAcciraM ratI ramaNaM tayA parikhedaH parizramastasmAt taM prApyeti yAvat / lyablope paJcamI / prAptanidrA sukhAnAM prAptA nidrAmukhamiti teSAm / 'prAptApane ca dvitIyayA / ' 2 / 2 / 4 iti samAsaH / priyANAm / caramaM pazcAcchyanAdUrdhvamiti yAvat / api / zayitvA / pUrvaM prabodhAtprAk / eva na tUrdhvam / prabuddhA jAgRti prAptAH / eSa sAdhvInAM dharma eva / tathAhi - ' supteH pazcAcca yA zete pUrvameva prabudhyate / nAnyaM kAmayate citte sA strI jJeyA pativratA // ' iti smRtiH / taruNyaH / aparicalitagAtrA na paricalitAni gAtrANi yAsAM tAH, 'satya' iti zeSaH / azithilabhujacakrAzleSabhedamazithilo gADho bhujacakrAzleSastasya bhedo bhaGgastam / bhujacakreNa cakrAkAreNa bhujena kRta AzleSa iti bhujacakrAzleSaH / na / kurvate 'zayAnaM na prabodhayet / ' iti smaraNAt / ata evAtrAtmanepadam / ' nidrAbhaGgo mAbhUdeSA' miti prabuddhA api zayitA ivAsanniti bhAvaH / zizupAlavadhasyedaM padyam, atra mAlinI chandaH, talakSaNaM coktaM prAk // 104 // ' idaM bodhyam - - patyuH prabodhAt pUrvamutthAtavyamityAlambanastadavadhi patyuH zayanamuddIpanaM, 'na kurvata' ityatra kriyAgatAtmanepadavyaGgayaM svadhammarirakSaNamanubhAvazceti vibodho'bhivyajyate / vastutastu nedaM viviktamudAharaNam / ata eva etasya sthAne 'ekena netrakamalaM malayankareNa, pANiM paraM ca kalayannavanItabhANDe / nidrAvirAmakamanIyamukhAmbujazrImapAtu pAdarajasA nanu nandabAlaH // iti kvacit labhyamAnamudAharaNameva sAdhu / atra hi bAlyanATyaM darzayataH zrIkRSNasya smaraNam / tathA ca- bubhukSAsslambanaM, tadAnImabhivyaGgayo dadhimathanaghoSa uddIpanaM, nayanamalinIkaraNapuraHsaraM navanItabhANDe ra prakSepazcAnubhAva ityevaM vibodho'bhivyajyate / yathA vA- 'nitarAM hi tayA'dya nidrayA me bata yAme carame nivedi - tAyAH / sudRzo vacanaM zRNomi yAvanmayi tAvatpracukopa vArivAhaH // ' iti / atra ca cirAcchyanamAlambanaM, vArivAhagarjanamuddIpanaM svapnAnubhavo'nubhAvazceti vibodho'bhivyajyate / svapnaM lakSayituM pratijAnIte - atha vibodhodAharaNAnantaram / svapnaH / ' lakSyate- 194 svapno... ityAdinA / neti zeSaH / 194 nidrAm / upetasya prAptasya / kopAvegabhayaglA nisukhaduHkhAdikArakaH / AdinA gAnAdi / yaH / tu / viSayAnubhavo viSayA dRzyAH zrutA vA ye netrAdibhirbrAhyAsteSAmanubhavo manasaivAropya tathA'nusandhAnam / 'sa' iti zeSaH / svapnaH / 'syAditi zeSaH // 179 //
Page #221
--------------------------------------------------------------------------
________________ 211 paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / yathA'mAmAkAzapraNihitabhujaM nirdayA''zleSaheto-labdhAyAste kathamapi mayA svapasandarzanena / pazyantInAM na khalu bahuzo na sthalIdevatAnAM muktAsthUlAstarukizalayevazrulezAH patanti // 105 // ' athApasmAra:195 manaHkSepastvapasmAro grhaadyaaveshnaadijH| bhUpAtakampaprasvedaphenalAlA'dikArakaH // 180 // udAharati-yathA-'mAmAkAza..ityAdau / 'svapnasandarzanena svapnaH zayanAvasthAyAM jAgRtikAlikAnAM dRSTazrutaviSayANAmanubhavaH, sa eva sandarzanaM samyagdarzanaM saMviditi yAvattena / 'svapnaH suptasya vijJAna miti vizvaH, 'darzanaM samaye zAstre dRSTau svapne'kSiNa saMvidi / ' iti zabdArNavaH / svapyate'neneti svapnaH / 'svapo nan / ' 3 / 3 / 91 iti nan / saMdRzyate'nubhUyata iti sandarzanam / 'nyuTca / ' 3 / 3 / 115 iti lyuTa / 'kartakaraNayostRtIyA / ' 2 / 3 / 18 iti karaNe tRtIyA / 'svapnasandarzaneSviti tu mallinAthasammataH pAThaH / mayA'nena tvadIyena janenetyarthaH / atra kartari tRtIyA / yadvA-mayA, mAyayA'jJAneneti yAvat / karaNe tRtIyA / tathA ca-svapnasandarzanena (tadabhinnayA) mayA (ajJAnena) iti niSkRSTo'rthaH / etena tasya mRSAtvamAveditam / 'mA strI lakSmyAM ca mAyAyA'miti gopAlaH / kathamapi nAlpena yatneneti bhAvaH / labdhAyAH prAptAyA ivAbhimatAyA ityarthaH / te tava (priyaayaaH)| nirdayAzleSahetornirdayo gADho'sAvAzleSa AliGganaM tasya hetu: kAraNaM tasmAt / AkAzapraNihitabhujamAkAze zUnye'ta eva nirastatvatsambhava iti yAvat praNihitau prasArito bhujo yena tam / mAM tvapriyamata eva tvadviyogena vikalamiti bhAvaH / pazyantInAm / sthalIdevatAnAM sthalyA asya dezasya devatA adhiSThAtryo devyastAsAm / muktAsthUlA muktA mauktikAnIva sthUlAH / ashruleshaaH| tarukizalayeSu tarUNAM vRkSANAM kizalayAH palavAsteSu / bahuzaH / na / khl| patanti / (iti) na / kintu patantyeveti bhAvaH / yakSasya megha dUta prakalpya tadvArA priyA'ntike sandezapreSaNamidam / ata eva-meghadRtasyedaM padyam / atra mandAkrAntA chandaH, tallakSaNaM coktaM prAk // 105 // ' idaM bodhyam-prabuddhasyApi priyAviraheNa vikalasya yakSasyeyamuktiH, atra ca priyA''lambanaM, tadviraha uddIpanaMsmaraNamAtreNottambhitazarIrAyAH priyAyA AliGganArtha bhujottambhanamanubhAvazcetyevaM svapno'bhivyajyate / 'svapnasandarzanene' tyAdinA tu tasyaivAnuvAdaH / atha yadIdaM vibodhasyaivodAharaNamiti, tarhi 'hA sohma ajautta kahiM si' ityuttararAmacaritasya 'dayite dayitaiva me bhavestyaja madhye rasasindhu naiva mAm / bata tAmanupekSya zAzvatI ratimAmodaya mAM punarmanAk // iti vA mama bodhyam / atra hi-khapnenAveditA priyA''lambanaM, tayA''zleSAnanda uddIpanaM, tadartha pralapanaM tadAnImAzleSAnandasyAvirbhAvatirobhAvau cAnubhAva ityevaM svapno'bhivyajyate / iti / apasmAraM lakSayituM pratijAnIte-atha svapnodAharaNAnantaram / apsmaarH| lakSyate- 195 manaH...ityAdinA / 195 grahAdyAvezanAdijo grahAdInAM grahabhUtAdInAmAvezanamAkramaNaM tadAdau yasya (dhAtuvaiSamyAdeH) iti, tasmAjjAyata iti tathoktaH / 'pnycmyaamjaato|' 3 / 2 / 98 iti Da: / bhUpAtakampaprasvedaphenalAlA'dikArakaH / AdinA'vyaktazabdavizeSAdInAM grahaNam / manaHkSepo manasaH kSepo vikSiptatvaM nirastadharmatvamiti yAvat / tu punaH / apasmAraH / uktaM ca-'viyogazokabhaya jugupsA''dInAmatizayAvahAvezAdezvotpanno vyAdhivizeSo'paramAraH / ' iti, 'vyAdhitvenAsya kathane'pi vizeSAkAreNa punaH kathanaM bImatsabhayAnakayorasyaiva vyAdheraGgatvaM nAnyasyeti sphoraNAyavipralambhe tu vyAdhyantarasyApI'ti // 18 // 1 'hA saumya Aryaputra kutrAsi |'iti saMskRtam /
Page #222
--------------------------------------------------------------------------
________________ 212 saahitpdrpnnH| [ tRtIyaH yathA 'AzliSTabhUmi rasitAramuccai-lasadbhujAkArabRhattaraGgam / kenAyamAnaM patimApagAnAmasAvapasmAriNamAzazaGke // 106 // ' bhatha garva: 196 go madaH prabhAvazrI-vidyAsatkula tA'dijaH / ____ avajJAsavilAsAGga-darzanAvinayAdikRk // 181 // tatra zauryagauM yathA'dhRtAyudho yAvadahaM tAvadanyaiH kimAyudhaiH / yadvA na siddhamatreNa mama, tatkena setsyati // 107 // ' udAharati-yathA-'AzliSTabhUmi...'ityAdau / 'asau zrIkRSNacandra ityarthaH / AzliSTabhUmimAzliSTA bhUmiyena tam / bhuvi patitamiti bhAvaH / uccaiH / rasitAraM zabdakartAram / 'rasa'zabde / 'vultRcau / ' 3 / 1 / 133 iti tRca / lasadabhujAkArabRhattaraGgaM lasanto sphurantau yau bhujau tayorAkAra ivAkAro yeSAM, tathAbhUtA bRhattarajA yasya tam / phenAyamAnaM phenamudvamantam / 'phenAzceti vaktavyam / iti kyaG / ApagAnAM nadInAm / 'sravantI nimngaapgaa|' ityamaraH / patim / apasmAriNamapasmAro'syAstIti, tam / Azazar3e tatkarmayogAttathA sambhAvayAmAsetyarthaH / zizupAlavadhasyedam , atrendravajropendravajrayorupajAtizchandaH, tallakSaNaM coktaM prAka // 106 // ' idamavaseyam-sambhAvyamAnaH ko'pyAvega AlambanaM, tatsmaraNamuddIpanaM, bhUpAtAdyanubhAvazcetyevamapasmAro'bhivyajyamAnaH sambhAvyate / 'apasmAriNa' mityanena tu samudrasya samAsoktayA nAyakatvaM nadInAM ca nAyikAtvaM ca pratyAyyApasmArasyAzayamAnatvena vyaktibodhyatvaM sthirIkriyate sambhavad yat satyetaratvaM tannirAkriyate ca / yadvA- 'harimAgatamAkarmya mathurAmantakAntakam / kampamAnaH zvasatkaMso nipapAta mahItale // ' iti rasagaGgAdharasya, 'tava nizamya jayAya vicAraNA ripujanA bata matsariNo'pi te / dhadhadhareti vibho nijagotrayA'pyahaha saGgamuzantyatathekSaNAH // ' iti vA mama viviktamudAharaNam / iti / garva lakSayituM pratijAnIte-athApasmArodAharaNAnantaram / grvH| 'lakSyate-196 garyo.. ityAdinA / 196 prabhAvazrIvidyAsatkulatA''dijaH / zauryAdijanyaH pratApaH prabhAvaH, kozajanyaH punaH zrIH / zAstrAdhyayanAtizayo vidyA / mahatAM kule janma satkulatA / AdinA tapomantrAdisiddhiH / avajJA-khavilAsADradarzanA-(S) vinayAdikRt / AdinA krodhapAratantrAdInAM grahaNam / mado'bhimAnaH / garvaH / 'ucyata' iti zeSaH // 181 // ___udAharati-tatra teSu zaurSyAdiprabhavatayA'nekavidheSu garveSviti yAvat / shaurygrvH| yathA-'dhRtAyudho... ityaadii| - 'yAvad yadavadhi / ahaM 'karNa' iti zeSaH / dhRtAyudho dhRtamAyudhamastraM yena saH / 'AyudhaM tu praharaNaM zastramana' mityamaraH / 'asmIti zeSaH / tAvattadavadhi / anyaiH| AyudhairyodRpravaraiH / Ayudhyanta ityAyudhAstaiH / 'igupadhajJAprIkiraH kaH / ' 3 / 1 / 135 iti kaH / kim / yaddhA / mama 'karNasya'ti zeSaH / astreNa / atra karaNe tRtIyA / na / siddhama / 'ya' 'diti zeSaH / tat / kena 'madanyasyAstreNe'ti zeSaH / setsyati / veNIsaMhAre karNasyoktiriyam / atra zlokazchandaH, tallakSaNaM coktaM prAk // 107 // ' ida bodhyam-khakIyAtrabalasyAsAdhAraNatAjJAnamAlambanaM, svasya dhRtAstratayoyuktatvamuddIpanaM, svetarAyudhAsUyanamanubhAvazvetyevaM garvo'bhivyajyate / iti /
Page #223
--------------------------------------------------------------------------
________________ 213 paricchedaH] sacirAkhyayA vyAkhyayA smetH| atha maraNam 197 zarAdhaimaraNaM jIva-tyAgoGgapatanAdikRt / yathA 'rAmamanmathazareNa tADitA duHsahena hRdaye nizAcarI / gandhavagudhiracandanokSitA jIvitezavasatiM jagAma sA // 108 // ' yathA vA-'digante zrUyante madamalinagaNDAH karaTinaH kariNyaH kAruNyAspadamasamazIlA: khalu mRgAH / idAnI. loke'sminnanupamazikhAnAM punaraya nakhAnAM pANDityaM prakaTayata kasminmRgapatiH // ' atra hi svaM mRgapatimibAdAntaparAkramamabhimanyamAnasya paNDitarAjasyeyamuktiriti svasyAsAdhAraNatAbhimAna AlambanaM, svasadazAnAM ca dhrutyavazeSatva. muddIpanamadhigamyamAnAnAM ca tucchatvabuddhayA'vajJAdarzanamanubhAvazcetyevaM garvo'bhivyajyate / atrAhuH paNDitarAjA:-utsAhapradhAno gUDhagarvo hi vIrarasadhvaniH, ayaM tu garSapradhAna iti tasmAdasya vizeSaH / tathAhi vIrarasaprasaGge prAgudAhRte-'yadi vakti girAM patiH svayaM, yadi tAsAmadhidevatA'pi vA / ayamasmi puro hayAnanasmaraNollavitavAGmayAmbudhiH // ' ityAdi (iti) padye gIpatinA girAmadhidevatayA'pi sAkamahaM vadiSyAmIti vacanenAbhivyaktasyotsAhasya pArapoSakatayA sthitaH sarvebhyaH paNDitebhyo'hamadhikaH / na tu prakRtapadya iva nAstyeva mahItale madanya iti sphuToditena solaNThavacanenA nubhAvena prAdhAnyena pratIyamAnaH / ' iti dik / bharaNaM lakSayituM pratijAnIte-atha garvodAharaNAnantaram / maraNaM lakSyate-197 zarAdyai..ityAdinA / / 197 zarAdyaiH / atra zarapadaM zastramAtrasyopalakSakAma / AyapadaM ca rogAdhaHprapAtAdInAM prAhakam / karaNe tRtIyA / aGgapatanA'dikRt / aGgasya zarIrasya patanAdi, tat karotIti tathoktaH / AdinA netrAdInAM layaH / jIvatyAgo jIvasya tyAgo varjanamiti tathoktaH / 'jIvo'sudhAraNam / ' ityamaraH / 'tyAgo dAne ca varjane' iti medinii| maraNam / 'mata' miti zeSaH / udAharati-yathA-'rAma.. ityaadau| . 'duHsahena duHkhena sahyata iti tena / 'ISaduHsuSu kRcchAkRcchrArtheSu khal / ' 3 / 3 / 126 iti khal / rAmamanmathazaraNa rAmo manmaya iveti rAma eva manmatha iti vA tasya zaro bANastena manmathasazasya rAmasya rAmarUpasya vA manmathasya (kAmasya) zareNetyarthaH / hRdaye manasi vakSasi vA / 'hRdayaM mAnase bukkorasorapi napuMsakam / ' iti medinii| tADitA / prahRtA / ata eva-gandhavadrudhiracandanokSitA prazasto gandho'syAstIti, gandhavad yadrudhiracandanaM rudhirasya kuDakumasya candanaM rudhiraM candanamiveti vA tenokSitA siktA liptA veti tathoktA / 'rasAdibhyazca / ' 52 / 95 iti / 'mAdupadhAyAzca matorvo'yavAdibhyaH / ' 89 iti masya vaH / 'rudhiraM kuddkumaasRjoH|' iti vizvaH / sA prstutvrnnnaa| nizAcarI / rAkSasI nizAyAmabhisArikA vaa| jIvitezavasatiM jIvatezo yamaH priyo vA tasya vasatiH sthAnamiti tAm / 'priyArkI jIvitezAnA' viti gopAlaH / 'vasatiH syAtstriyAM vAse yAminyAM ca niketane / '. iti medinii| jagAma / raghuvaMzasyedaM padyam / atra bIbhatsa: zRGgArazceti rasadvayI / tatrAdyaH prakRtAnuprasaktaH, antyastu kevalaM kavinA pratyAyita eva / rathoddhatA chandazca, tallakSaNaM coktaM prAk // 108 // ' atredaM bodhyam-zarAghAta AlambanaM, tasya duHsahatvamuddIpanaM, rudhirokSitatvamanubhAvazcetyevaM maraNamabhivyajyate / atra maraNaM zastrapAtAdhairmurchA'GgapatanAdikRt / yathA-'AsAdya bhImaM patito'pi citraM suyodhanaH sAdhukRtArtha essH| vihAtumicchannapi yatsamAdhi na jAtu zaknoti punaH prakAmam ||'iti pAThAntaraM manvate kecit / ata eva rasagaGgAdharakArA apyAhuH-"rogAdijanyA mUrchArUpA maraNaprAgavasthA maraNam / na cAtra prANaviyogAtmaka mukhyaM maraNamucitaM grahItum / cittavRttyAtmakeSu bhAveSu tasya aprasakteH / AveSu ca sarveSu kAryasahavartitayA zarIraprANa
Page #224
--------------------------------------------------------------------------
________________ saahitydrpnnH| [ tRtIyaH athAlasyam 198 AlasyaM zramagarbhAyai-DiyaM jRmbhAsitAdikRt // 182 // yathA'na tathA bhUSayatyaGgaM na tathA bhASate sakhIm / jRmbhate muhurAsInA cAlA garbhabharAkulA 109 // ' saMyogasya hetutvAt / udAharaNam-'dayitasya guNAnanusmarantI zayane samprati yA vilokitA''sIt / adhunA khalu inta sA kRzAGgI giramajIkurute na bhASitA'pi // ' priyaviraho'tra vibhAvaH / vacana virAmo'nubhAvaH / hantapadasyAtrAtyantamupakArakatvAdvAkyavyaGgayo'pyayaM bhAvaH padavyaGgayatAmAvahati / etena bhAvasya padavyaGgathatAyAM nAtyantaM vaicitryamiti parAstam / dayitasya guNAnanusmarantItyanena vyajyamAnaM caramAvasthAyAmapi tasyA dayitaguNavismaraNaM nAbhUditi vastuvipralambhasya zokasya vA caramamabhivyaktasya poSakam / ayaM ca bhAvaH / khavyannakavAkyottaravartinA vAkyAntareNa . sandarbhaghaTakena nAyikAdeH pratyujjIvanavarNane vipralambhasya, anyathA tu karuNasya poSaka iti vivekaH / kavayaH punaramuM prAdhAnyena na varNayanti, amaGgalaprAyatvAt ||"iti / 'sAkSAdapisthAne, bhavantu cittavRttirUpA bhAvAH, 'viSayAbhinivezena nAtmAnaM yatsmaretpunaH / jantoH kasyaciddhatoma'tyuratyantavismRtiH // ' ityAyuktadizaitatsthUlazarIrasambandhatyAge'pi yAvalliGgazarIraM tAvadasyApi cittavRttyAtmakatvaM nirbAdham / ata evoktaM 'mRtyuratyantavismRti'riti / anyathA mahatAmapi teSAMteSAM tadAtadA mUrchA maraNamiti smRtiM lebhe|' ityanye / AlasyaM lakSayituM pratijAnite-atha maraNodAharaNAnantaram / AlasyaM / lakSyate-198 AlasyaM.. ityAdinA / 198 'zramagarbhAyaiH zramazca garbhazceti tAvAdyau yeSAM (jAgaraNAdInAM) taiH / zramo'dhvagamanAdinA klAntatvaM, garbho garbhe bAladhAraNam , upacArAttena klamaH / jRmbhA''sitAdikRt / Asitamekatra sthitiH / AdinA'GgapatanAdi / jAdham / Alasyam / taduktam-'ativRptigarbhavyAdhizramAdijanyA cetasaH kriyA'nunmukhatA''la-' syam / 'atra ca nAsAmarthyam / nApi kAryAkAryavivekazUnyatvam / tena kAryAkaraNarUpasyAnubhAvasya tulyatve'pi glAnenDatAyAzcAsya bhedaH / ' iti // 182 // udAharati-yathA-'na tathA... ityAdau / 'garbhabharAkulA garbhasya kukSisthabAlasya bharo bhArastenAkulA khinneti tathoktA / etena zirasi nihito bhAro'. panetumapi kadAcicchakyate, tena na tathA klezo yathA'neneti yuktamasyA AkulAtvamiti sUcitam / 'goM bhrUNa imo smo|' ityamaraH / bAlA na tu pragalbhA / aasiinaa| 'As' upavezane / 'lakSaNahetvo: kriyAyAH / ' 312 / 126 iti zAnac / 'IdAsaH / ' 12183 itIttvam / muhuH punaHpunaH / 'yathe'ti zeSaH / z2ambhate mukhaM vyAdatte / tthaa| bhadraM zarIraM karacaraNAdirUpaM zarIrAvayavaM veti bhAvaH / 'ajhaM gAtre pratIkopAyayo: pumbhUmni nIti / klIbaikatve tvapradhAne triSvaGgavati cAntike // ' iti medinii| na naiva / bhuussyti| tthaa| skhiim| 'apI'ti zeSaH / na naiva / bhaasste| yadyapi kadAcit sakhyAdInAmAprahAnmAGgalyacihnatvAdvA'Ggamapi bhUSayati sakhImapi bhASate kintu yathA muhurUpavizantI jRmbhate tathA neti bhAvaH / atra zlokazchandaH, tallakSaNaM coktaM prAk // 109 // ' idaM bodhyam-bAlAyA bAlyamAlambanaM, garbhabharAkulAtvamuddIpanaM, jambhaNaM cAnubhAva ityevodAsInyamabhivyajyate / yathA vA mama-'yudhi sAmpratameva vIkSitA ye zitazastrA ruSitA samunnadantaH / vinamanta ivApi zerate'mI bata hA mukha vimuca nAtha ! zAm i // ' iti zArjiNo'valokanamAlambanaM, zAGgato vANAnAM nipalyanipatyAhananamuddIpanaM, bhuvi zayanamanubhAvazcetyevaM mrnnmbhivyjyte|
Page #225
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] athAmarSa: rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / 199 nindA''kSepApamAnAde-ramarSo'bhiniviSTatA / netrarAgaziraHkampa - bhrUbhaGgottarjanAdikRt // 183 // yathA 'prAyazcittaM cariSyAmi pUjyAnAM vo vyatikramAt / na tvevaM dUSayiSyAmi zastragraha mahAvratam // 110 // ' atha nidrA 200 cetaHsammIlanaM nidrA, zramakkamamadAdijA / 215 jRmbhA'kSimIlanocchrAsa-- gAtrabhaGgAdikAraNam // 184 // ama lakSayituM pratijAnIte - athetyAdinA / atha maraNodAharaNAnantaram / amarSaH / 'lakSyate .. 199 nindA.. ityAdinA / 1 199 nindA''kSepApamAnAdeH / nindA doSodbhAvanam AkSepo bhartsanam, apamAna stiraskAraH, AdinAsniSTAcaraNAnantaram / netra rAgaziraHkampabhrUbhaGgottarjanAdikRt netra (yoH) rAgazca ziraH (saH) kampazca bhrU (bhruvoH ) bhaGgazvottarjanAdi ceti tAni karotIti tathoktA / rAgo raktavarNatvam, bhaGgaH kauTilyam | Adi paruSItyAdiprAhakam / rajjanaM rAgaH / 'bhAve / ' 3 / 3 / 18 iti ghaJ / 'ghaJi ca bhAvakarmaNoH / 6 / 4 / 27 iti nalopaH / 'bhaGgastarane bhede ca rugvizeSe parAjaye / kauTilye bhayavicchityo 'riti haimaH / abhiniviSTatA'bhinivezo 'tyantamAgrahaH / amarSaH / ' mata ' iti zeSaH // 183 // udAharati yathA- 'prAyazvittaM... ityAdI / pUjyAnAM pUjArhANAm / vo yuSmAkam / ' vasiSTazatAnandavizvAmitrANAmiti zeSaH / vyatikramAt pratikUlAcaraNAt / 'prataM bhajasva panthAnam / ' ityAdirUpAyA anujJAyA anAcaraNaM kRtveti bhAvaH / prAyazcittaM prAyasya pApasya cittaM zodhanamiti tat / ' prAyaH pApaM vijAnIyAcittaM tasya vizodhanam / ' iti smaraNam / 'prAyasya citticittayoH / ' iti suDAgamaH / cariSyAmyAcariSyAmi / na tu na punarityarthaH / zastragrahamahAvrataM zastra (sya ) praha eva mahAvratamavazyamanuSTheyamiti tat / mahacca tad vratamiti mahAvratam / evaM yuSmAkamabhyanujJAmAtreNeti bhAvaH / dUSayiSyAmi / mahAvIracarite jAmadagnyasyeyamuktiH / atra lokazchandaH, tallakSaNaM coktaM prAk // 110 // ' ayambhAvaH- zaivasya dhanuSo bhaGga AlambanaM, tasya kSatriyakumArakarttRkatvamuddIpanaM, pUjyAnAmapyanujJAnanupAlanamanubhAvazvetyevamamarSo'bhivyajyate / atra ca - 'lAkSAgRhAnala - viSAnna - sabhApravezaH prANeSu vittanicayeSu ca naH prahRtya / AkRSya pANDavavadhU- paridhAna-kezAn svasthA bhavantu mayi jIvati dhArttarASTrAH // ityudAharaNamapi labhyate / paridhAnaM ca kezAzceti tAn / 'svasthA bhavantviti kAkUktiH tathA ca ' mA bhUvanasvasthA' ityarthaH / yadvA-svaH svarge tiSThantIti svasthAH / 'kharpare zari vA visarga lopo vaktavyaH * / ' iti visarjanIyalopaH / tathA ca svarge sthitA bhavantu mriyantAmityarthaH / mayi bhImasena ityarthaH / anyatpurastAd vyAkhyAsyate // ' nidrAM lakSayituM pratijAnIte - athetyAdinA / athAmarSodAharaNAnantaram / nidrA / lakSyate - 200 cetaH.. ityAdinA / 200 zramakkamamadAdijA / zramo vyApAraprayAsaH klamo manaHkhedaH, mado madyAdipAnajanyo vikAra: / dinA rAjyAdInAM grahaNam / jRmbhA'kSimILanocchAsagAtrabhaGgAdikAraNam / AdinA vyApArAntare'nutsAhAdi / cetaH sammIlanaM cetaso madhyanADIpravezena nizcalatvam / nidrA / 'mate 'ti zeSaH // 184 //
Page #226
--------------------------------------------------------------------------
________________ saahitydrpnnH| [ tRtIyaH yathA'sArthakAnarthakapadaM yuvatI mantharAkSaram / priyA'rdhamIlitAkSI sA likhitevAsti me hdi||111||' athAvahitthA 201 bhayagauravalajjA''de-harSAdyAkAraguptiravahitthA / vyApArAntarasaktya-nyathA'vabhASaNavilokanAdikarI // 185 // yathA'evaMvAdini devarSoM pAve pituradhomukhI / lIlAkamalapatrANi gaNayAmAsa pArvatI // 112 // udAharati-yathA-'sArthakA..'ityAdau / 'sA prastutasaundaryaprazaMseti bhAvaH / sArthakAnarthakapadaM sArthakAni cAnarthakAni ceti tAni padAni yatra tadyathA bhavettathA / mantharAkSaraM mantharANi mandamuccAryamANAni akSarANi yatra tadyathA bhvettthaa| buvatI kathayantI satItyarthaH / ardhmiilitaakssii| priyA / 'nidrA mIlitAkSI'ti tu na yuktam / udAhriyamANasya bhAvasya vAcyatvApatteH / me mama / hadi vakSasi / likhiteva / asti / 'vartamAnasAmIpye vartamAnavadvA / 3 / 3 / 131 ityAsIdityarthe / 'Ase ti pAThe tu rarAjetyarthaH / Amode cittavikSepAlliDDA atra zlokazchandaH, tallakSaNaM coktaM prAk // 111 // ' . ayambhAvaH-viparItaratirAlambanaM, priyaM parAjetumutkaNThoddIpanaM, sArthakAnarthakamantharAkSaroccAraNapuraHsaraM vakSasi likhitavadavasthAnamanubhAvazceti nidraa'bhivyjyte| yathA vA-'sA madAgamanahitatoSA jAgareNa gamitAkhiladoSA / bodhitA'pi bubudhe madhupairna praatraannjsaurbhlubdhaiH||' iti / atra hi rAtrijAgaraNamAlambanaM, tat veda uddIpanaM, bandibhiriva madhupairbodhyamAnAyA api bodhAbhAvo'nubhAva iti nidrA'bhivyajyate / avahitthA lakSayituM pratijAnIte-atha nidrodAharaNAnantaram / avahitthA lakSyate-200 bhaya...ityAdinA / 201 bhygaurvljaadeH| AdinA dhASTaryAdemaMhaNam / tathoktam-'anubhAvapidhAnArthe'vahitthaM bhAva ucyate / tadvibhAvyaM bhayavrIDAdhASTayakauTilyagauravaiH // ' iti / vyApArAntarasakti vyApArAntare saktirAsaktiryatrAso yathA bhavettathA / anyathA prakArAntareNa / avbhaassnnviloknaadikrii| AdinA bhramaNAdInAM grahaNam / harSAdyAkAraguptiharSAdInAkArayatyA viSkarotIti, tasya (mukhavikAsAdeH) guptirgopanam / 'karmaNyaN / ' 3 / 2 / 1 ityaN / 'AdinA zokAdInAM prahaNam / avahisthA / 'ucyata' iti zeSaH / gItizchandaH, tallakSaNaM coktaM prAk // 185 // udAharati- yathA-'evaM... ityAdau / 'evavAdini nirdiSTaprakAreNa kathayati satIti bhAvaH / devarSA vaGgirasI'ti zeSaH / pituhimAlayasye 'ti zeSaH / paan| adhomukhI 'lokalajjAbhayene ti zeSaH / paarvtii| lIlAkamalapatrANi lIlAyAH kamalaM tasya patrANIti tAni / gaNayAmAsa saMcakhyau / zaGkareNa samaM vivAhArthamaGgirasA devarSiNA yAcyamAne svapitari pramodava. zAttadantikaM ca hAtumazaktA lajjayA'dhomurkha bhUya lIlArtha dhRtasya kamalasya patragaNanavyAjena tadanumodane svaharSa jugopeti bhAvaH / kumArasambhavasyedaM padyam / zlokazchandaH, lakSaNaM coktaM prAk // 112 // ' . atrAyambhAvaH-zaGkaragatA ratirAlambanaM, devarSestadartho yatna uddIpanaM, tatra svAnumativyajanArthamavasthAnamanubhAbastaditi vyajamAnasya harSasya lIlArtha dhRtasya kamalasya patragaNanayA gopanAdavahitthA'bhivyajyate / . yathA vA mahAvIracarite rAvaNasya mandodaUH purastAdbhayasya dhASTapaina gopanam, meSadhe ca zrInalasya sabhAyo damayantIviSayakAnurAgasya mUrcchanAdinA / evamanyatrApIti dik /
Page #227
--------------------------------------------------------------------------
________________ 217 paricchedaH ]. rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH|| athautsukyam202 iSTAnavApterautsukyaM kAlakSepAsahiSNutA / cittatApatvarAsveda-dIrghaniHzvasitA''dikRt // 186 // yathA-'yaH kaumAraharaH sa eva hi vrH...'ityaadi| bhatra yat kAvyaprakAzakAreNa rasasya prAdhAnyamityuktaM tadrasanadharmayogitvAd vyabhicAribhAvasyApi rasazabdavAcyatvena gatArtha mntvym| .. athonmAdaH203 cittasammoha unmAdaH kAmazokamayAdibhiH / asthAnahAsarudita--gItapralapanAdikRt // 187 // autsukyaM lakSayituM pratijAnIte-atha / autsukyam / 'lakSyate-202 iSTA...ityAdinA / 202 iSTAnavAriSTasya (priyasaGgamAdeH) anavAptiH prApyabhAvastasyAH / cittaMtApatvarAsvedadIrghaniHzvasitAdikRt / Adinetastato vilokanAdi / kAlakSepAsahiSNutA kAlasya kSepo'tyayastasyAsahiSNutA'sahana. zIlatvam / autsukyam / 'mata'miti zeSaH // 186 // udAharaNaM darzayati-yathA-'yaH kaumAraharaH sa eva hi varaH...'ityAdi / 'tathA'nyadapyudAharaNaM draSTavya'miti zeSaH / idaM tattvam-nAyakena samaM vilAsasya kiyanta samayamabhAva AlambanaM vasantAyuddIpana, tasyatasyAnuguNyodbhAvanamanubhAvazcetyevamautsukyaM pratIyate / iti / - nanu yadiha bhAvasyAsyaivAbhivyaktiH kathaM tarhi kAvyaprakAzakArai rasasya ca prAdhAnyAnAlaGkArate'tyuktamiti cedevamityAha- atrAsminnudAhRte padya iti yAvat / kAvyaprakAzakAreNa mammaTAcAryeNa / rasasya / prAdhAnyam / itItyevam / yat / uktam / tadrasasya prAdhAnyamiti vaca ityarthaH / rasanadharmayogitvAda rasanadharmasya ( 'rasyata AsvAdyata' iti rasanaM tadeva dharmastasya) yogitvaM yogastasmAt / vyabhicAribhAvasya vyabhicAribhAvarUpasyAsyautsukyasthetyarthaH / api / rasazabdavAcyatvena / gatArtha gataH sampanno'rthastAtpayaM yasya tat / mantavyam / tathoktaM'rasapadaM cAtra smbhogvybhicaayotsukymaah-rsytaakhaadyt'iti vyutpattyA, na tu sambhoganAmA rasaH, khAdhInapatikAyAH krIDAsthAnaM pratyautsukyasya varNanIyatvA'diti / evaM ca-'atra vipralambho rasa'iti vyAcakSANA api parAstAH, 'sa eva hi vara'ityAdinA nAyakasya tadAnIM tatraivAvasthAnAdvipralambhasya vaktumazakyatvAt / ayambhAvaH-'rasyata AkhAdyata iti vyutpattyautsukyasyApi rasasyeva rasanAkhyadharmaviziSTatvam / yujyate caivautsukyasya ca prAdhAnyA'dityanabhidhAya 'rasasya ca prAdhAnyAditya'bhidhAtum / iti / yathA vA mama-'udiyAd yadi candramAH sadA yadi vA caNDako vilIyatAm / dayitaM viz2ahAtu kA punaH sukhitA vA na cirAya kA bhavet // ' iti / dayitaviraha AlambanaM, caNDakarasya tatra hetutvamuddIpanaM, taditi caNDakarasya vilayArtha candramasaH punarudayArthamAzaMsanamanubhAvazcetyevamautsukyamabhivyajyate / unmAdaM lakSayituM pratijAnIte-athautsukyodAharaNAnantaram / unmaadH| lakSyate-203 citt..ityaadinaa| - 203 kaamshokbhyaadibhiH| AdinA paramAnandAdi / asthAnahAsaruditagItapralapanAdikRta / AdinA-asambaddhabhASaNAdi / cittasammohazcittasya sammoho'nyasminnanyAvabhAsarUpo mohH| unmAdaH 'ucyata' iti zeSaH / atrAhuH-'unmAdasya vyAdhAvanta ve sambhavatyapi pRthagupAdAnaM vyAdhyantarApekSayA vaicitryavizeSasphoraNAya / ' iti / // 187 // 28
Page #228
--------------------------------------------------------------------------
________________ 218 saahitydrpnnH| - [tRtIyaH yathA mama'bhrAtarddhirepha ! bhavatA bhramatA samantAta prANAdhikA priyatamA mama vIkSitA kim ? / (aGkAramanubhUya-sAnandam) Se kimomiti ? sakhe ! kathayAzu tanme kiMki vyavasyati ? kuto'sti ? gha kIdRzIyam // 113 // ' atha zaGkA204 parakrauryAtmadoSAyaiH zaGkA'narthasya tarkaNam / vaivarNyakampavaisvarya--pArzalokAsyazoSakRt // 188 // yathA mama'prANezena prahitanakhareSvaGgakeSu kSapA'nte jAtAtaGkA racayati ciraM candanAlepanAni / dhatte lAkSAmasakRdadhare dattadantAvadhAte kSAmAGgIyaM cakitamabhitazcakSuSI vikSipantI // 114 // ' udAharati-yathA / mama 'bhrAtadirepha..ityAdau / . 'he bhrAtarghAtRvatsvAbhAvikabandho iti bhAvaH / dvirepha zramara : samantAtsarvataH / bhramatA bhramaNa kurvatA bhramaNakaraNazIleneti yAvat / bhvtaa| Adaroktiriyam / kim| mama / tava bandhoriti bhAvaH / prANAdhikA praannebhyo'dhikaa'tishyitaa| ata eva-priyatamA'tyantaM priyaa| vIkSitA dRSTA! (aGkAraM jhamityavyaktaM zabdam / anubhUya vijJAya / sAnandam ) kim / omevaM svIkaromIti yAvat / 'omevaM paramaM matam / ' itymrH| itItyevam / Se ? sakhe! tattarhi / me mahyam / Azu / kathaya / iyaM mama priytmaa| kiMkim / atra sambhrameNa dviruktiH / vyavasyati nizcinoti / kutaH kuna / asti? ca tthaa| kIdRzI kiMvarUpA'stIti bhAvaH / atra vasantatilakA chandaH, tallakSaNaM coktaM prAk // 113 // ' idambodhyam-priyAviyoga AlambanaM, smaya'mANa ca tatsaundaryamuddIpana, mamA prati prazno'nubhAvazcatyevamunmAdo'. bhivyjyte| yathA vA-' kA tvaM cikIrSasi ca kiM munivayaM ! zaile mAyA'si kA'pi bhagavatparadevatAyAH / vijye vibhAH dhanuSI suhRdAtmano'rthe kiM vA mRgAnmRgayase vipine pramattAn // ' ityaadau| zako lakSayituM pratijAnIte-athonmAdodAharaNAnantaram / zaGkA / lakSyate-204 para..ityAdinA / 204 parakrauryAtmadoSAdyaiH / Adyapadena durdaivAdInAM grahaNam / vaivarNyakampavaisvayaMpA lokAsya zoSakRt / anarthasya / tarkaNaM sambhAvanA / zaGkA / 'mate'ti zeSaH // 188 // udAharati-yathA / mama / 'prANezena..ityAdau / 'kSapAnte kSapAyA anto'vasAnaM tasminsati / jAtAtaGkA jAta AtaGkaH pIDA santApo vA yasyAH sA / 'ruktApazaGkAsvAtaGka' ityamaraH / ata:-kSAmAGgI kSAmANi kSINAni kRzA durbalatA vA prAptAnyaGgAni yasyAH saa| iyam / 'priya'ti zeSaH / prANazena prANAnAmIzo nigrahAnugrahakarmaNi samarthaH, yatkRte prANA api tucchAstAdRza iti vA, tena / prahitanakhareSu prahitA(ni) nyastA(ni) nakharA(Ni) nakhA(ni) upacAreNa tadAghAtacihAni yatra teSu / aGkeSu svalpAni kRzatayA komalatayA vA'GgAni teSu / 'alpe|' 5 / 3 / 85 iti kan / candanAlepanAni candanasyAlepanAni samantAllepavyApArAstAni / ciraM zaGkAyAH punaHpunarAvirbhAvAddIrghasamayAvadhIti bhAvaH / racayati vidhtte| dattadantAvaghAte datto dantAvaghAto yatra tatra / adhre| cakitaM yathA bhvettthaa| abhitaH sarvataH / cakSaSI netre| vikSipantI 'satI'ti zeSaH / asakRdvAraMvAram / lAkSAmupacArAt tadrasamiti bhaavH| dhatte nidhatte siJcatIti yAvat / mugdheyaM naayikaa| etasyAzceSTAM nidarzayantyA nAyikAsakhyA nAyakaM prtyuktiH| atra mandAkrAntA chandaH, tallakSaNaM coktaM praakR||114||'
Page #229
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| atha smRtiH-- 205 sadazajJAnacintA''dya-bhUsamunnayanAdikRt / smRtiH pUrvAnubhUtArtha-viSayaM jJAnamucyate // 189 // yathA mama'mayi sakapaTaM kiJcitvApi praNItavilocane kimapi nayanaM prApte tiryagvijRmbhitatArakam / smitamupagatAmAlI dRSTvA salajjamavAzcitaM kuvalayadRzaH smeraM smeraM smarAmi tadAnanam // 115 // ' atredaM boddhavyam-nAyakakRto nakhadantAghAtaH AlambanaM. tasya punaH prAtaH prekSaNamuddIpanaM, tatratatra candanAlepAdi. vidhAnamanubhAvazcetyevaM zaGkA'bhivyajyate / yathA vA-'vidhivaJcitayA mayA na yAtaM sakhi! saGketaniketanaM priyasya / adhunA bata kiM vidhAtukAmo mayi kAmo napatinahanta jAne // ' iti / atra hi kAmadevo napatitvena varNyamAna AlambanaM, tasyAparAdharUpasya ni gamanAbhAvasya smaraNamuddIpanammukhavaivAdyAkSipyamANamanubhAvazcetyevaM zaGkA'bhivyajyate / smRti lakSayituM pratijAnIte-atha zaGkodAharaNAnantaram / smRtiH lakSyate-205 sadRza.. ityAdinA / 205 sadRzajJAnacintA''yaiH sadRza (sya ) jJAnacinte Aye yeSAM ( sambandhijJAnAdInAM ) taiH, sadRzajJAnaM ca cintA''ye ceti tairiti vA tathoktaiH / cintA''dyA yayoH (sambandhijJAnAdRSTajJAnayoH) te cintA''dye / sadazaM tadbhinaM sattadgatabhUyodharmavat , yathA mukhasya kamalam / jJAnaM buddhiH / cintA jJAnajanyA bhAvanA; evaM ca jJAnasya bhAvano. dvodhanadvArA bhAvanAyAzca sAkSAt kAraNatvamiti dhvanitam / samvandhi yathA mukhasya bhASaNaM, kamalasya bhramarAdi vA / adRSTaM prArabdham 'buddhiranubhava' iti 'bhAvanA saMskAra' iti cAnAntaram / evaM ca-'anubhavajanyA smRtiheturbhAvanA' iti, 'saMskArajanya jJAna' miti ca sthAne / bhrUsamunnayanAdikRt / netrAdivikArAdi / pUrvAnubhUtArthaviSayaM pUrvamanubhUto yo'rthaH padArthaH sa eva viSayo yasya tat / jJAnam / smRtiH / ucyate // 189 // udAharati-yathA / mama / 'mayi... ityAdau / 'vApi kasmiMzcitkamala' iti zeSaH / kiJcit / praNItavilocane praNIte pravartite vilocane (viziSTe saspRhatvAdvisphAraM prApte locane) yena taadRshe| mayi 'nAyaka' iti zeSaH / sakapaTaM 'madhupaH kamalamiva mA'yaM mAM pA' diti kapaTapUrvakaM sannidhIyamAnamiti bhAvaH / atha-viz2ambhitatArakaM vijRmbhitA saspRhaM vyApAditA tArakA yasmin karmaNi tattathA / kimapi kiJcit , anirvacanIyaM vA / nayanaM 'nAyikAyA' iti zeSaH / nAyikAyA nayanaviSayatAmityarthaH / prApte 'mayI'ti zeSaH / tiryak tiryagbhUtamityarthaH / ata eva-smitaM ( AvayorbhAvamunnIya ) mandahAsam / upagatAM prAptAm / AlI sakhIm / daSTrA / salajja lajjayA sahitaM yathA syAt tthaa| avAcitamAnamitam / tat manovijayatvenAhAdayamAnam / kuvalayadazaH kuvalayavannIlakamalavadRzau yasyAstasyAH / 'kuvalayamindIvaraM ca nIlAbjam / ' iti nAmamAlA / 'priyAyA' iti zeSaH / smeramISaddhAsyayuktam / ata eva-smeraM vikasitam / AnanaM mukham / smarAmi / marutA pArabhUyamAnenApi madhupena punaHpunarnipIyamAnaM kamalaM vilokya tathaiva priyAyA vadanaM pAtuM jAtAyAM spRhAyAM kadAcidanubhUtaM priyAyAH smitodgAraM smarataH kasyApyuktiriyam / atra hariNI chandaH, tallakSaNaM coktaM prAk // 115 // atrAyambhAva:-madhupena nipIyamAnaM kamalaM dRSTA priyAyA vadanaM pAtuM spRhA''sIdityetAvatA smRti+nyate, iti sahadayAH; na tu smarAmItyanena, tathA tasyAvAcyatvAJcamatkArAnudayAcca / tathA ca-kamalaM vadanasadRzamiti kamalaM dRSToddhayA bhAvanayA vadanaM smRnaM, svasadRzaM ca madhupapAnamiti madhupena kriyamANaM pAnaM dRSTvosuddhayA bhAvanayA pAnaM smRtamiti kamalaM vadanasmRtau madhupapAnaM punaH svapAna AlambanaM, priyAsanidhizcoddIpanaM, viz2ambhitatArakaM yathA bhavettathA pAtuM pravRttiranubhAva
Page #230
--------------------------------------------------------------------------
________________ . [ tRtIyaH saahitydrpnnH| atha matiH206 nItimArgAnusRtyAde-rarthanirdhAraNaM matiH / smeratAdhRtisantoSA bahumAnazca tadbhavAH // 190 // yathA___ 'asaMzayaM kSatraparigrahakSamA yadAya'masyAmabhilASi me manaH / satAM hi sandehapadeSu vastuSu pramANamantaHkaraNapravRttayaH // 116 // ' zvetyevaM smRtiva'nyate / yathA vA-'tanmaJju mandahasitaM zvasitAni tAni sA vai kalaGkavidhurA madhurAnanazrIH / adyApi me hRdayamunmadayanti hanta sAyantanAmbujasahodaralocanAyAH // ' iti / atra hi adRSTajJAnamAlamvanaM, cintAvizeSa uddIpanam , AkSepagamyA bhrUnnatigAtranizcalatvAdayazcAnubhAvA iti smRtiva'nyate / yathA vA mama-'vikasatkamalaM vIkSe yadA yadA vA sudhAMzumudyantam / sumukhi ! tadA'haM tatra tvanmukha iva hanta lubhyAmi // ' iti, atra hi kamalaM sudhAMzuzcetyetavayaM tvanmukhasadazamiti tasyekSaNamAtreNa tvanmukhasmRterudreke tatraiva lubhyAmItyabhihitam , tathA ca kamalavikAsasya sudhAkarodayasya ca yugapadasambhavAt kamalaM sudhAkaro vA''lambanaM, tayorekatarasya vikAsa udayo voddIpanaM, 'tatra tvanmukha iva lubhyAmI' tyAvedyamAnaH khasya tatra tathA spRhA'tizayo'nubhAvazceti smRtivanyate / iti / matiM lakSayituM pratijAnIte-atha smRtyudAharaNAnantaram / matiH-lakSyate-206 nIti...ityAdinA / . 206 nItimArgAnusRtyAdenItimArgasya nItizAstrasyAnusUtiranusaraNamityasAvAdiryasya (anumAnAdeH) tasmAt / arthanirdhAraNam / matiH / 'ucyata' iti zeSaH / tadbhavAstasyA bhavantyutpadyanta iti te / smaratAdhRtisantoSAH smeratA (mandahAsAnvitatA) ca dhRtisantoSau ceti te / smarateti dhRtisantoSAviti pRthakUpATho'pi / ca tathA / bahamAno'tyantaM vAtmani gurutvapratyayaH / 'sambhavantIti zeSaH // 19 // udAharati-yathA / 'asaMzayaM.. ityAdau / 'asaMzayaM na saMzayo yatra (karmaNi) tad yathA syAttathetyarthaH / kSatraparigrahakSamA kSatrasya (kSatriyasya) parigrahaH (vivAhaH) tasya kSamA yogyA / 'kSatraM kSatriyarAjanyA'iti nAmamAlA, 'parigrahaH parijane patnyAM svIkAramUlayoH / iti vizvaH / 'iya'miti shessH| yada yasmAddhatoH / Arya pavitram / me mama / idamarthAntare saGkramitavAcyam / tathA caAryyasya (jitendriyasya) duSyantasyeti niSkRSTo'rthaH / manaH / asyAmajJAtakulAyAM saMzayitakulAyAM vA parakanyAyAm / idamapi / pUrvavat / abhilASi / 'jAta'miti zeSaH / yadvA-yat / Aryyam / me| manaH / asyAM (viSaye) abhilASi / 'tata'iti zeSaH / asaMzayaM nizcitaM yathA syAttathA / 'iya'miti zeSaH / kSatraparigrahakSamA / isyanvayaH / na ca pramAda evAyamiti vaktumahasItsAha-hi yataH / sandehapadeSu sandehasya saMzayasya padAni sthAnAni tadrUpANIti yAvat , teSu / 'padaM vyavasitatrANasthAnalakSmAvivastuSu / ' ityamaraH / vastuSu / viSaye saptamIyam / satA. mAryANAm / antHkrnnprvRttyH| pramANam / 'vedAH pramANa' mitivaduddizyavidheyabhAvaM kalpayitvA'nvayo'. vagamyaH / zakuntalAyA avalokanamAtreNa tatra jAtAyAM spRhAyAM 'kathaM munitanayAyAmIdRzammana'iti gaveSayato duSyantasya 'kRtaM sandehene'tyabhidhAnAntaramidamanumAnam / atra vaMzasthaM chandaH, tallakSaNaM coktaM prAk // 116 // ayambhAvaH-svAtmani jitendriyatvapratyaya AlambanaM, tanididhyAsanamuddIpanaM, zakuntalAyAmabhilASA yuktava jAtetyevaM dhRtyAdaya AkSipyamANA anubhAvAzceti matiya'jyate / iti / yathA vA gaGgAdharakArAH 'zAstrAdivicArajanya. marthanirdhAraNaM mtiH|' ityabhidhAya atra niHzaGkatadarthAnuSThAnasaMzayocchedAdayo'nubhAvAH / udAharaNam-'nikhilaM jagadeva nazvaraM punarasminnitarAM kalevaram / atha tasya kRte kiyAnayaM kriyate hanta mayA parizramaH // ' 'zarIrametajjalabuddhadopamaM...' ityAdizAstrapayyAlocanamatra vibhAvaH / hantapadagamyA khanindA rAjasevAviratirvitRSNatA cAnubhAvaH / jhaTitimatereva camatkArAdanihetutA na zAntasya, vilambena pratIteH / ityAhuH /
Page #231
--------------------------------------------------------------------------
________________ pariccheda: ] atha vyAdhiH rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / yathA 221 207 vyAdhirjvarAdirvAtAdyairbhUmIcchotkampanAdikRt / tatra - dAhamayatve bhUmIcchAdayaH, zaityamayatve tUtkampanAdayaH / spaSTamudAharaNam / 1 atha vAsa: 208 nirghAtavidyudulkAdyaistrAsaH kampAdikArakaH // 199 // 'parisphuranmInavighaTTitoravaH surAGganAstrAsaviloladRSTayaH / upAyayuH kampitapANipallavAH sakhIjanasyApi vilokanIyatAm // 117 // ' vyAdhiM lakSayituM pratijAnIte- atha matyudAharaNAnantaram / vyAdhiH- lakSyate - 207 vyAdhi..ityAdinA / 207 vAtAvati pittazleSmapriyacirahAdibhirityarthaH / bhUmIcchotkampanAdikRdbhUmerupacArAcchItala dezasye cchetyasau cotkampanAdIni ceti, tAni karotIti tathoktaH / AdinA zvasitapralapanagAtraprakSepaNAdIni / jvarAdirAdinA'tisArAdiH / vyAdhiH / 'ucyata' iti zeSaH / atrAnubhAvAn vizeSya nirdizati tatra tasmin jvarAdirUpe vyAdhAvityarthaH / dAhamayatve dAhaH prAcuryeNa prastuto yatra tasya bhAvastattvaM tatra / 'tatprakRtavacane mayaT / ' 5 / 4 / 21 iti mayaTU / 'satI'ti zeSaH / bhUmIcchA''dayaH / AdinA zaivalozIrAdyupayogAdayaH / ' anubhAvA jJeyA' iti zeSaH / zaityamayatve zaityaM prAcuryeNa prastutaM bhAvastattvaM tatra / 'satI'ti zeSaH / tu punaH / utkampanAdayaH / AdinA jADyAdInAM grahaNam / 'anubhAvA jJeyA ' iti zeSaH / nanu kimasyodAharaNamityAzaGkayAha - udAharaNam / spaSTam / iti / idaM bodhyam - zarIrasambandhanibandhanAnAmapi jvarAdInAM ( tApasya ) manomAtra vedyatayA bhAvarUpatvam / ata evAhu:'ekaikazo dvandvazo vA trayANAM vA prakopataH / vAtapittakaphAnAM syurvyAdhayo ye jvarAdayaH // iha tatprabhavo bhAvo vyAdhirityabhivIyate / ' iti / udAharaNaM yathA - 'hRdaye kRtazaivalAnuSaGgA muhuraGgAni yatastataH kSipantI / tadudantapare mukhe sakhInAmatidInA miyamAdadhAti dRSTim // ' iti / atra hi priyaviraha Alambanam, AkSipyamANo vasantAdikAlazcoddIpanam, asvAsthyaM cAnubhAva iti vyAdhirvyajyate / iti / trAsaM lakSayituM pratijAnIte - atha vyAdhyudAharaNAnantaram / trAso / lakSyate - 208 nirghAta.. ityAdinA / 208 nirghAtavidyudulkAdyairnirghAtaH 'yadA'ntarikSe balavAn mAruto marutA hataH / patatyadhaH sa nirghAto jAyate vAyusambhavaH // ' ityuktaH pavanAghAtajanyaH zabdavizeSaH 'nirghAto bhUmicalane' ityuktadizA vA bhUmikampazca vidyudupacArAtadutpAtazvolkA 'bRhacchikhA ca sUkSmAgrA raktanIlazikhojjvalA / pauruSI ca pramANena solkA nAnAvidhA smRtA // ' ityukto gaganAnnipataMstejaHpuJjazceti ta AdyA yeSAM ( sarpavyAghrAdInAM ) taiH / kampA''dikArakaH / AdinA vismayAdiH / 'manaH kSobha' iti zeSaH / trAsaH / 'ucyata' iti zeSaH / 'autpAtikairmanaH kSobhastrAsaH kampAdikArakaH / ' iti pAThAntare tu autpAtikairutpAtasambandhibhirnirghAtAdibhirityarthaH / utpAtazcAkasmikI ghaTanA | anyatspaSTam // 191 // udAharati-yathA- 'pari... ityAdau / 'parisphuranmInavighaTTitoravaH parisphuranto ye mInAstairvighaTTitAH saMzleSAbhAvaM prApitA Uravo yAsAM tAH / ata eva trAsaviloladRSTayastrAsaM sambhramaM yathA bhavettathA vilolAcaJcalA dRSTayo dRSTivyApArA yAsAM tAH / trAsena bhayeneti tu na yuktam / evaMmasya vAcyatvApatteH / kampitapANipallavAH kampitAH pANipallavA yAsAM tAH / pANayaH palavA iti pANipallavAH / surAGganAH / sakhIjanasya / api kiM punardarzakAntarasya priyajanasya / vilokanIyatAM ramaNIyatvam / upAyayuH prApuH / kirAtArjunIyasyedaM padyam / atra vaMzasthaM chandaH, tallakSaNaM coktaM prAk // 117 // '.
Page #232
--------------------------------------------------------------------------
________________ 222 saahitydrpnnH| [ tRtIyaHatha vrIDA 209 dhATAbhAvo brIDA vadanAnamanAdikRDurAcArAt / yathA-- 'mayi sakapaTaM..' ityAdi, yathA vA'paTALagre pasyau namayati mukhaM jAtavinayA, haThAzleSaM vAJchatyapaharati gAtrANi nibhRtam / pravRtte'pi praSTuM na gadati sakhIM pazyati paraM, samuttAmyatyantaH prathamaparihAse nvvdhuuH|| 118 // ayambhAvaH-atra mInakRtoruvighaTanamAlambanaM, surAGganAnAM khabhAvasiddhaM cAJcalyamuddIpanaM, sambhramavAJcalyakampanAnyanubhAvAzcetyevaM traaso'bhivyjyte| yathA vA-'AlISu kelIrabhasena bAlA muhurmmaalaapmupaalpntii| ArAdupAkarNya girammadIyAM saudAminIyAM suSamAmayAsa t // ' iti, atra hi priyasyAkammAdAgamanamAlamvanam, 'tena madcanaM zruta'mini nAyikAgatA nAyakaviSayiNI lanayA paripoSitA''zaGkoddIpanaM, palAyanamanubhAvazcetyevaM traaso'bhivyjyte| bIDAM lakSayituM pratijAnIte-atha trAsodAharaNAnantaram / vrIDA rajA / lazyate-:.. dhASTobhAvo.. ityAdinA / 209 durAcArASitAdAcaraNAt / vadanAnamanAdikRt / AdinA vaivaNyAdi / dhASTobhAvo ghAyalsa (kRSTasya ( stabyasya) bhAva iti dhASTaya tamya ) abhAvaH / vrIDA / 'ucyata' iti zeSaH / vivRNvate'pyapare-'strINAM puruSa. mukhAvalokanAdeH puMsAM ca pratijJAmAparAbhavAderutpanne / vaivAdhomukhatvAdikAraNIbhUtazcinavattivizeSo vriiddaa|' iti / strINAM (para) puruSamukhAvalokanAyeva durAcaraNamiti bodhyam / udAharaNaM darzayati-yathA-'mayi sakapaTaM..' ityAdi / 'bodhya miti zeSaH / ayambhAva:-vyAkhyAtapUrvamidaM padyam , anyatra dattadRSTAvapi patyau sakapaTaM, saspRhaM ca svanayanagocaratAM pratipanne tammistipyaMgityetAvatA lajA'pi dhvanyate, tathA hi-svakapaTamavasthAnamAlambanaM, nAyakasya saspRhaM svanayanaviSayIbhavanamuddIpanaM, tiryagbhavanamanubhAvazcetyevaM brIDAdhvaniH / na tu-'salaja' miti lajAM dyotayatIti vAcyam, sphuTaM vAcyatvAt / iti / mA vA bhUtsUdAharaNamidamityAha-vA'thavA | yathA-'paTAlagne.. ityaadi| 'paTAlagne paTe A samantAn lagnaH saMsaktastasmit / patyo 'satI'ti zeSaH / jAtavinayA jAta utpanno vinayo'nunayastadiccheti yAvat, yasyAH sA / mukham / namayati / haThAzleSaM haThena balatkAreNAzleSa AliGganamiti taM tathoktam / vAJchati 'patyau satI'ti zeSaH / nibhRtaM tirobhavitumavasthitaM yathA bhavettathA / 'nabhasA nibhRtendune' tyAdiprayogadarzanAnnibhRtazabdo'stAyAvasthitavacanaH / gAtrANi / apaharati spRzyatvayogyatAM nivartayatIti bhAvaH / praSTuM kimapyAlapana prasaGgopanyAsAya sahAsaM kuzalAdijJAtumiti bhAvaH / pravRtte / api kiM punarapravRtta iti bhAvaH / na naiva / gadati / uttaraM dadAtIti bhAvaH / kiM tarhi vidhatta ityAha-paraM kevalam / sakhI sakhImukham / pazyati / tthaa-nvvdhuuH| prthmprihaase| antrntHkrnne| samuttAmyapti nitAntaM khidyati / 'batottAmya'ti iti pAThAntaraM, bateti ca harSe / amaruzatake kasyAzcinnavavadhvA varNanamidam / atra ca zikhariNI chandaH, tallakSaNaM coktaM prAk // 11 // idaM bodhyam- navasaGga AlambanaM, patyustattadIhitamuddIpanaM, mUkIbhavanAdyanubhAvazceti vrIDA dhvnyte| yathA vA'kucakalazayugAntarmAmakInaM nakhAI sapulakatanu mandamandagAlokamAnA / vinihitavadanaM mAM vIkSya bAlA gavAkSe cakita. natanatAGgI sadma sadyo viveza // ' iti, atra hi priyasya darzanamAlamvanaM tadAnImeva priyakRtanakhakSatAvalokanajanyaharSAvedakapula kAdidarzanamuddIpanaM sadyaH sadmani pravezo'nubhAvazceti brIDA'bhivyajyate / yathA vA-nirudhya yAntIM tarasA kapotI kUjakapotasya puro dadAne / mayi smitAI vadanAravindaM sA mandamandannamayAmbabhUva -' iti, atra hi priyakartRkaM kapotasyAgre kapotyAH samarpaNamAlambanaM, kapotyAzca kUjantamapi kapotamapahAya yAnArtha ceSTitamuddIpanaM, vadananamanamanubhAvazceti briiddaa'bhivyktiH|
Page #233
--------------------------------------------------------------------------
________________ 223 paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / atha harSaH_____ 210 harSastviSTAvApte-mana prasAdo'zrugadgadAdikaraH // 192 // yathA 'samIkSya putrasya cirAtpitA mukhaM nidhAnakumbhasya yathaiva durgtH| tadA zarIre prababhUva nAtmanaH payodhirindUdayamUrcchito yathA // 119 // ' athAsUyA211 asUyA'nyaguNInA-mauddhatyAdasahiSNutA / dopodghoSabhUvibhedA-vajJAkrodhegitAdikRt // 193 // harSa lakSayituM pratijAnIte-atha vIDodAharaNAnantaram / harSaH lakSyate-210 harSa..ityAdinA / . 210 iSTAvAptariSTasyAvAptiAbhastasyAH / tu punaH / azrugadgadAdikaro'zrugadgadAdeH karaH karteti tathoktaH / AdipadaM sambhramAdiprAhakam / manaHprasAdo manasaH prasAdaH prasannatvam / 'prasAdastu prasannatA / ' ityamaraH / harSaH / vivRNvate yathA''U:-'devabhartRgurusvAmiprasAdaH priyasaGgamaH / manorathAptiraprApya manoharadhanAgamaH // tathotpattizca putrAdervibhAvo yatra jAyate / netravakraprasAdava priyoktiH pulakodgamaH // azrusvedAdayazcAnubhAvA harSe tamAdizet // iti / atra gItizchandaH, tallakSaNa coktaM prAk // 192 // udAharati-yathA-'samIkSya..ityAdau / 'ythaa| eva / dargato dridrH| 'daridro durgato'pi sH|' ityamaraH / nidhAnakumbhasya nidhAnasya kozasya kumbhaH kalazastasya / tatheli zeSaH / pitaa| putrsy| cirAdvahoH kAlAdanekadevArAdhanAdyanantaramiti bhAvaH / mukham / samIkSya dRSTA / 'sthita' iti zeSaH / ythaa| payodhiH kSIrasamudraH / 'tatheti zeSaH / indadayamUcchita indozcandrasyodaya iti, induvacandrasyevodayo janmavikAzo veti vA tena mUcchitaH prabuddha unmatto vati tathoktaH / tadA yadA mukhaM samIkSitamiti zeSaH / 'mude'ti pAThastu na sAdhIyAn , asya vAcyatvApatteH / AtmanaH svasya / zarIra na naiva / prababhUva prabhurabhUt / kasyApyetatpadyam, etena 'pitA dilIpa' iti vyAkhyAnamapAstama, raghuvaMze'syAdarzanAt / atra vaMzastha chandaH, tallakSaNaM coktaM prAk // 119 // ' idamavaseyam-putramukhasya darzanamAlambanaM, 'cirA'diti nirdiSTadizA tatsambhavAzAnivarttanAnantaramiti samayAtyaya uddIpanaM, tadAnImatyunatatvamanubhAvazceti harSo vyajyate / iti / _ yathA vA-'avadhau divasAvasAnakAle bhavanadvAri vilocanaM dadhAnA / avalokya samAgataM tadA mA-matha rAmAvikasanmukhI babhUva // ' iti atra hi pratIkSyamANo'vasara Alambana, tadAnImeva priyasya punarAgamanamuddIpanaM, mukhavikAsazvAmubhAva iti harSo'bhivyajyate / * asUyAM lakSayituM pratijAnIte-atha harSodAharaNAnantaram / asUyA lakSyate-211 asUyA...ityAdinA / 211 auddhatyAduddhatatayA gatizayena durjanatvotkarSeNa krodhodrekeNa veti bhAvaH / doSodghoSabhrUvibhedAvajJAkrodheGgitAdikRt / krodheGgitaM mukhraagaadi| AdinA kalahAdi / anyatspaSTam / anyaguNarthInAMmanyasya guNarddhayastAsAm / guNAzcarddhayazceti guNAnAmRddhaya iti vA guNarddhayaH / asahiSNutA'sahiSNutvam / asUyA 'ucyata' iti zeSaH // 193 //
Page #234
--------------------------------------------------------------------------
________________ 225 saahitydrpnnH|. [tRtIyaH yathA-- 'atha tatra pANDutanayena sadasi vihitaM madhudviSaH / mAnamasahata na cedipatiH paravRddhimatsari mano hi mAninAm // 120 // ' atha viSAdaH 212 upAyAbhAvajanmA tu viSAdaH sattvasaGkSayaH / niHzvAsocchAsahRttApa-sahAyAnveSaNAdikRt // 194 // yathA mama'aisA kuDilaghaNeNa suciurakaDappeNa tuha NibaddhA beNI / maha sahi ! dArai DaMsai AasajaTTivya kAlaa ivva hiaam // 121 // ' udAharati-yathA-'atha..ityAdau / 'atha zrIkRSNacandrasya mukhytyaa'rcnaanntrm| cedipatizcededezavizeSasyopacArAttatratyAnAM janAnAM patiH prabhu. riti tthoktH| zizupAlanAmA vIra iti bhAvaH / tatra tasyAM tasminnityeva vA / sadasi sabhAyAm / pANDatanayena pANDoH sugRhItanAmno nRpendrasya tanayastena, yudhiSTireNetyarthaH / vihitaM kRtam / madhudviSo madhuMdaityavizeSamadviSaditi tasya / zrIkRSNacandrasyetyarthaH / 'satsUdviSadruhaduyujavidabhidacchidajinIrAjAmupasarge'pi vipa / ' 312161 iti kvip / mAnaM mukhyatvapratyAyakaM pUjanam / mananametena nAnyatsadRza iti vibodhanamiti mAnaH / bhAve ghaJ / na naiva / asahata / kintvadvikSateti bhAvaH / hi ytH| 'hi hetAvavadhAraNe / ityamaraH / mAninAmmananammama sadRzo nAnya iti vicAraNamiti mAno'bhimAnaH, sa eSAmastIti teSAM tathoktAnAm / manazcittam / paravaddhimatsari pareSAM svabhinnAnAM vRddhirutkarSa iti, tatra matsari mAtsaryagrasta miti tthoktm| matsaro'sminnastIti tthoktm| 'mtsro'nyshubhdvess'itymrH| 'bhavatIti zeSaH / zizupAlavadhasthedaM padyam / atrodgatA chandaH, tallakSaNaM yathoktam masajAdime salaghuke ca nasajaguruke'pyathodgatA / aghrigatabhajanajalA gayutAH sajasA jagau caraNamekataH paThet // ' iti // 120 // ___ayambhAvaH-zrIkRSNena samaM purAtanaM vairamAlambana, sabhAyAM ca mukhyatvena tadIyA pUjA coddIpanaM, tRtIyapAdArthapa-locanayojjambhamANaM tadapamAnArtha dossaaropnnmnubhaavshctyevmsuuyaa'bhivyjyte| yathA vA-'vRddhArate na vicAraNIyacAratAstiSThantu hai vartate, sundastrIdamane'pyakhaNDayazaso loke mahAnto hi te| yAni trINyakutobhayAnyapi padAnyAsankharAyodhane yadvA kauzalamindusUnudamane tatrApyabhijJo janaH ||'iti / uttararAmacaritasyedaM padyam , lavasya candraketoH samakSe rAmacandrasyopahAsoktiriyam / 'rAma prati kuzopahAsa'iti tu pramAda eva prakAzavyAkhyAtuH / atra ca auddhatyamAlambanaM, sumantracandraketubhyAM kRtaM rAmacandracaritasya sarvAtizAyitvena varNanamuddIpanaM, vayomAtreNa gauravaM rAmasyetyAdirUpAH parihAsA anubhAvAzceti lavasya rAmacandraviSayiNyasUyA'bhivyajyate / viSAdaM lakSayituM pratiz2AnIte-athAsUyodAharaNAnantaram / vissaadH| lakSyate-212 upAyA... ityAdinA / 212 upAyAbhAvajanmopAyasya siddhisAdhanarUpasya ceSTitavizeSasyAbhAvo viphalatvaM tasmAjjanma yasya sa iti tathoktaH / tu / niHzvAsocchrAsahattApasahAyAnveSaNAdikRt ni:zvAsa (bAhyAzvAsaH) zvocchvAsa(antaHsaJcArI zvAsaH) zca hattApazca sahAyAnveSaNaM ceti tAnyAdau yeSAM (glAnivaivAdInAM) tAni karotIti tathoktaH / satvasaGakSayaH sattvasya balasyotsAhasyeti yAvat saikSaya iti tathoktaH / viSAdaH / "ucyate' iti zeSaH // 194 // udAharati-yathA / mama 'kRtau-esA.. ityAdau / sahi sakhi, upacArAddhitakAriNItyarthaH / esA eSA / tuha tava / kaDilaghaNeNa kuTilaghanena / kuTilena nibiDenetyarthaH / vizeSaNavizeSyabhAve kAmacAra iti 'vizeSaNaM vizeSyeNa bahulam / ' 21157 iti samAsaH / suci 1 'eSA kuTilaghanena sucikurakalApena tava nibaddhA veNI : mama sakhi ? dArayati daMzati AyasayaSTiriya kAloragIva // ' iti saMskRtam /
Page #235
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] atha dhRtiH- rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / 213 jJAnAbhISTAgamAdyaistu sampUrNaspRhatA dhRtiH / sauhityavacanollAsa - sAhasapratibhA''dikRt // 195 // yathA mama 'kRtvA dInanipIDana, nijajanairbaddhA vacovigrahaM naivAlocya garIyasIrapi cirAyAmuSmikIryAtanAH / 325 urakaDAppeNa sucikurakalApena / zobhanAnAM cikurANAM vAlAnAM kalApaH samUhastena / 'cikuraH kuntalo vAla:' ityamaraH / 'kalApaH saMhatau barhe kAzyAmbhUSaNatUNayoH / ityajayaH / nibaddhA nibaddhA / beNI veNI / maha mama / yasya hitakA - riNI tvaM tasyAsyeti bhAvaH / hiaaM hRdayamantarAtmAnamiti yAvat / AasajaTTigva AyasyaSTiriva / AyasayaSTiH khaGga ityeke, krakaca ityapare / dArai dArayati / kAlaaivva kAlAhiriva / 'kAlauraivva' iti pAThAntare kAloragIvetyarthaH / evaM sati mAtrAdhikye chandobhaGgaH / DaMsai dazati / yattu vyAkhyAtaM maha sahI mama sakhi / tasya hiaaM hRdayaM..' iti, tanna san mama sakhIti sambuddhau sArasyabhaGgAt / hitakAriNyA api te (sakhyAH) veNI mama (yasya tvaM hitakAriNI tasyAsya ) hRdayaM yadi dArayeddazedvA, tarhi nitAntamayuktam / ato mama yathA hitaM tathA tvayA tvadIyayA vA'nayA bhavitavyamiti niSkRSTo'rthaH / atrAryyAgItirachandaH, tallakSaNaM sUtritaM yathA- 'arje vasugaNa AryAgItiH / ' iti // idamiha punaravadheyam-yAM prati kasyA api kAmukasyeyamuktistatsaGgArthaM kRtasyApi yatnasya viphalatvaM gamyamAnamAlambanaM, veNIsaundaryadarzanenojjRmbhamANaH kAma uddIpanam asahyatvaM ca tasyAnubhAva iti viSAdo dhvanyate / iti // 121 // 1 yathA vA- 'vyarthe yatra harIndrasakhyamapi meM, vIyye harINAM vRthA, prajJA jAmbavato'pi yatra, na gatiH putrasya vAyorapi / mArge rAtra na vizvakarmmatanayaH kartuM nalo'pi kSamaH, saumitrerapi patriNAmaviSayastatra priyA kvAsti me // ' iti, atra hisItAyAH priyAtvaM smaryamANamAlambanaM tadalAbhazroddIpanaM, sugrIvasakhyAdInAmapi sItAlAbhaviSaye viphalatvena mukhavaivarNyAdhanubhAvazceti sphuTo viSAdadhvaniH / dhRtiM lakSayituM pratijAnIte-atha viSAdodAharaNAnantaram / dhRtiH lakSyate 213 jJAnA.. ityAdinA / 213 jJAnAbhISTAgamAdyaijJanaM cAbhISTAgamazceti tAvAyo yeSAM (verAgyAdInAM taiH / tu punaH / sauhityavacanollAsasAhasa pratibhA''dikRt / suhitasya bhAvaH sauhityaM, tRptiH / 'sauhityaM tarpaNaM tRpti' rityamaraH / 'guNavacanabrAhmaNAdibhyaH karmmaNi ca / 5 / 1 / 124 ityanena cAdbhAve SyaJ / vacanAnAmuhAso'nAkulatvam / sahasi bale bhavaM sAhasam, bhayAbhAva ityarthaH / ' tatra bhavaH' 4 / 3 / 43 ityaN / pratibhA navanavonmeSazAlinI buddhi: / AdinA zAntyA - dInAM grahaNam / sampUrNaspRhatA sampUrNA spRhA yasya tasya bhAvastattA / dhRtiH / 'ucyata' iti zeSaH // 195 // udAharati yathA / mama kRtau ' kRtvA ityAdau / 'dInanipIDanAM dInAnAM duHkhitAnAmadhamarNatvAdinA pIDitAnAmiti yAvanipIDanA niHzeSeNa (punaHpunardhanayutkoca vacanAdinA ) pIDanA duHkhAkaraNamiti tAm / kRtvA / nijajanaM naijAH svAtmIyA janAstaistathoktaH / 'buDho yUnA..' ityAdinirdezAttRtIyA / 'nijajana' iti pAThAntare viSaye saptamI / vacovigrahaM vacasAM vigrahaH kalahastam / 'kalahavigraho / ' ityamaraH / bar3A / garIyasI ratyantaM guvaH / dvivacanavibhajyopapade tarabIyasunau / ' 5 / 3 / 57 itIsun / 'priyamthira sphiros bahulaguruvRddha pradIcaibundArakANAM prasthaspa harSitrAdhivRndAH / 6 / 4 / 157 iti gara dezaH / 'ugitazca / ' 4 / 1 / 6 iti GIS / api / cirAya ciraM bhogyA 'cirA' diti pAThAntaram / cirAya ciraratrAya 19
Page #236
--------------------------------------------------------------------------
________________ 336 sAhityadarpaNaH / dravyaughAH parisaJcitAH khalu mayA yasyAH kRte, sAmprataM nIvArAalinAspi kevalamaho seyaM kRtArthA tanuH // 122 // atha capalatA 214 mAtsaryyadveSarAgAde - cApalyaM tvanavasthiti: / tatra bhartsanapAruSya - svacchandAcaraNAdayaH // 996 // yathA 'anyAsu tAvadupamardakhahAsu bhRGga ! lolaM vinodaya manaH sumanolatAsu / [ tRtIya: cirasyAdyAzcirArthakAH / ' ityatrAdyapadAcirAdityapi / AmuSmikIrlokAntare kAlAntare vA bhAvinI / amuSmin (parismin loke kAle vA ) bhavA iti tAstathoktAH / ' amuSmi' nniti vibhaktipratirUpakamavyayamiti kalpayitvA 'tatra bhavaH / ' 4 / 3 / 53 ityanena 'adhyAtmAdibhyazca' iti vA Thak / 'kAlATThaJ / ' 4 / 3 / 11 iti ThaJ vA / 'avyayAnAmbhamAtre TilopaH / ' * iti TilopaH / yadvA-'pRSodarAdIni yathopadiSTam / 6 / 3 / 109 ityanena nipAtanAt vibhattatyaluk Tilopazceti bodhyam / yAtanAstItravedanAH / naiva / Alocya vicArya / yasyAH ( tanoH ) / kRte nimittam / mayA lobhAndhenetyarthaH / dravyaughA dravyANAmanekavidhAnAM suvarNAdirUpANAM dhanAnAmoghA rAzaya iti tathoktAH / ' dravyaM syAdvaviNe bhavye..' iti vizvaH / parisaJcitAH paritaH saJcitAH / khalu / aho Azcaryam / sAmpratamasminsamaye saMtoSAsthAyAmiti yAvat / sA / iyam / tanuH zarIram / 'mame 'ti zeSaH / kevalam / nIvArAJjalinA nIvArasya tRNadhAnyasyAnJjalisteneti tathoktena / aJjaliparimitena nIvAreNeti bhAvaH / ' tRNadhAnyAni nIvArA' ityamaraH / api / kRtArthA kRto niSpAdito'rthaH prayojanaM yasyAH saMti tathoktA / kasyApi sarvato virakteH yathAlAbhaM prasAde pUrvAvasthAM nindata uktiriyam / atra zArdUlavikrIDitaM vRttam // 122 // 1 atredaM bodhyam - AptavacanAnyAlambanaM, nIvArAJjalinA'pi nirvAha uddIpanaM, svAtmanastato'pi kRtArthatvanizcayo'numAvatreti vRtirvyajyate / iti / yathA vA- 'vayamiha parituSTA valkale, stvaM dukUlaiH, sama iha pariNAma nirvizeSo vizeSaH / sa tu bhavatu daridro yasya tRSNA vizAlA, manasi ca parituSTe ko'rthavAnko daridraH // ' iti / atra ca prapaJcasya mithyAtvanizcaya AlambanaM, viraktizcoddIpanaM, tRSNAyA nindanamanubhAvazceti dhRtirabhivyajyate / capalatAM lakSayituM pratijAnIte - atha dhRtyudAharaNAnantaram / capalatA lakSyate - 214 mAtsarya.. ityAdinA / 214 mAtsaryadveSarAgAdeH / matsaro'nyazubhadveSo'sya iti matsarastasya bhAvo mAtsaryam / 'guNavacanebhyo matupo lugiSTa:' iti matupo luk / ata eva - 'matsaro'nyazubhadveSe tadvatkRpaNayostriSu / ' ityamaroktau tadvaditi saGgacchate / yadvA- 'mAyati pareSAM duHkhAdau' iti matsaro'nyeSAM duHkhe zoke vA pramodI | brAhmaNAditvAt SyaJ / dveSo vaimanasyam / rAgo'nurAgaH saumanasyamiti yAvat / AdirasUyAdigrAhakaH / tu punaH / anavasthiti: / cApalyaM capalatA / 'ucyata' iti zeSaH / tatra tasmiMzcApalye satIti yAvat / bhartsanapAruSyasvacchandAcaraNAdayaH / AdinA tADanAdayaH / 'sambhavantI 'ti zeSaH / yathAhuH - 'amarSaprAtikUlyerSyA rAgadveSAca matsaraH / iti yatra vibhAvAH syuranubhAvAstu bharsanam // vAkpAruSyaM prahArazca tADanaM badhabandhane / taccApalyamanAlocya kAryakAritvamiSyate // ' iti // 196 // udAharati-yathA- 'anyAsu ityAdau / 'he bhRGga ! madhukara upacArAjAra! abhyAsu / upamarddasahA sUpamardasya caraNaprahArAdinA dalanasya cumbanAdinA vA pIDAyAH sahA iti tAsu tathoktAsu / sumanolatAsu sumanasAM puSpANAM vihAre prazastamanasAM vA latAstA iva ..
Page #237
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / mugdhAmajAtarajasaM kalikAmakAle vyartha kadarthayasi kiM navamallikAyAH // 123 // ' atha glAniH215 ratyAyAsamanastApakSutpipAsA''disambhavA / glAnirniSprANatAkampakAryAnutsAhatA''dikRt // 197 // yathA'kizalayamiva mugdhaM bandhanAdvipralUna hRdayakamalazoSI dAruNo dIrghazokaH / glapayati paripANdu kSAmamasyAH zarIraM zaradija iva dharmaH ketakIgarbhapatram // 124 // ' veti tAsu / viSaye saptamIyam / lola caJcalaM tRSNAtaralamiti yAvat / manaH / tAvat tRptiparyantamityarthaH / 'yAvattAvazca sAkalya'ityamaraH / vinodaya / navamallikAyA navA'bhinavAkurA''tmavallabhenApyanupabhuktapUrvA vA'sau mallikA tasyAH / mugdhAM komalAM mUDhAM vA / ajAtarajasaM na jAtaM rajaH parAga RtujaM sravaNaM vA yasyAstAm / 'rajaH klIbaM gunnaantre| Arttave ca parAge ca reNumAtre'pi dRzyate / iti medinii| kalikAmalpA kalIti kalikA tAm / 'kalI(li:)trI kalikAyAM...'iti medinI / 'alpe' 5 / 3 / 85 iti kaH / akAle makarandAbhAvadazAyAM bAlye (rasikatvavirahAvasthAyAM) vA / kima / vyartha vigato nivRtto'rtho makarandAvAdanarUpaH suratAmodAnubhavanarUpo vA yasmin karmaNi tad yathA bhvettthaa| kadarthayasi kadarthI / karoSItyarthaH / vikaTanitambAyAH padyamidam / atra basantatilakaM chandaH, tallakSaNaM coktaM prAk // 123 // ' idamavaseyam-atra bhRGgasya kalikAyAmanurAga AlambanaM, mallikAsambandhitvaM punaruddIpanaM, kadarthitakaraNenAkSepyaM haThAdAyattIvidhAnamanubhAvazceti capalatA'bhivyajyate / iti / glAniM lakSayituM pratijAnIte-atha cpltodaahrnnaanntrm| glAniH lakSyate-215 ratyAyAsa...ityAdinA / 215 ratyAyAsamanastApakSutpipAsA''disambhavA / AdinA parAbhavajugupsitAvekSAdigrahaNam / niSprANatAkampakAr2yAMnutsAhatA''dikRt / nirgatAH prANA upacArAtsAmarthya yasya sasya bhAvo niSprANatA / kampa; prasiddhaH / kAryyasyAnutsAhateti kAryAnutsAhatA, notsAho yasyetyanutsAhastasya bhAvastatA / AdinA vaivAdipraNam / glAniH / 'ucyata iti zeSaH // 197 // udAharati-yathA-'kizalaya...'ityAdau / 'zaradijaH zaratkAlikaH / 'prAvRTzaratkAladivA je / ' 6 / 3 / 15 iti saptamyA aluk / 'saptamyAM janeIH / ' 3 / 2 / 97 iti janeH / gharmastApaH / ketakIgarbhapatraM ketakyA garbho madhyaM tasya patraM taditi tathoktam / iva / hRdayakamalazoSI hRdayaM kamalamiveti tacchoSayatItyevaMzIla iti tathoktaH / ata ev-daarunnH| dIghaMzoko dIrgha AyatazcirakAlaM sthAyIti yAvat, zoko rAmacandreNa samaM virahajanyo manastApa iti tathoktaH / bandhanAdutpattisthAnAt / vipralUnamekapadaM chinnaM dUraM patitamiti yAvat / mugdhaM komalam / kizalayamiva / asyAH sItAyAH / paripANDu paritaH pANDuH pItasaMvalitaH zvetavarNa iti, so'syAstIti tattathoktam / 'pANDastu pItabhAgArddhaH ketakIdhUlisannibhaH / iti zabdArNavaH / 'guNavacanebhyo matupo lugiSTaH' iti matupo luk / kSAmaM durbalam / zarIram / glapayati mlAnaM karoti / idamuttararAmacaritasya / atra mAlinI chandaH / tallakSaNaM coktaM prAk // 124 // ' . idamavadheyam-rAmacandreNa kRtaH parityAga Alambanam, tatra khAtmano niravadyatvasmaraNAnupadaM tadvirahasyAnavadhikatva. muhIpana, daurbalmamanubhAvazceti glAnirabhivyajyate / iti /
Page #238
--------------------------------------------------------------------------
________________ 228 saahitydrpnnH| [tRtIyaH yathAvA'lulitanayanatArAH kSAmavakrendubimbA rajanaya iMva nidraaklaantniilotplaakssyH| timiramiva dadhAnAH sraMsinaH kezapAzAnavanipatigRhebhyo yAntyamUrivadhvaH // 125 // ' atha cintA---- 216 dhyAnaM cintA hitAnApteH zUnyatAzvAsatApakRt / yathA mama'kamaleNa viasieNa susaMjoeMtI virohiNaM sasibiMbam / karaalapallatthamuhI kiM suciraM sumuhi ! aMtarAhiahiao // 126 // ' udAhRte padye 'glapayatIti khazabdavAcyatvAvahamityAha-yathA / vA / 'lulita...ityAdau / 'rjnyH| iva rAtraya iva / lulitanayanatArA lulitA vimarditA upacArAttathAbhUtA nayanatArA yAsAM tAH / nayanAnIva tArA nakSatrANIti, nayanAni tArA iveti vA nayanatArAH / kSAmavakrendubimbAHkSAmaM vakrendubimbaM yAsAM tAH / vakra mukhamivendubimbamiti vamindubimvamiveti vA vakrendubimbam / nidrAkAntanIlotpalAkSyo nidrAklAntaM nIlotpalAkSi yAsAM tAH / nidrava nidrayetyeva vA klAntamabhibhUtamiti nidrAklAntam / nIlotAlamakSIyeti nIlotpalamivAkSIti vA nIlotpalAkSi / saMsinaH zithilabandhanAn / kezapAzAn / iva timiramandhakAram / yadA-timiram / iva / saMsinaH / kezapAzAn / iti yojyam / ddhaanaaH| amuuH| vAravadhvo vArasya samudAyasya sAdhAraNyena sarvaspati yAvat, vadhva iti tathoktAH / vezyA ityarthaH / 'stomaughanikaravAtavArasaGghAtasaJcayAH / ' ityamaraH / avanipatigRhebhyo'vanipatInAM rAjJAM gRhAstebhyaH / yAnti / zizupAlavadhasthedaM padyam / atra mAlinI chandaH, tallakSaNaM coktaM prAk // 125 // ' atredaM bodhyam-ratyAyAsa AlambanaM, jAgaraNaM coddIpanaM, nayanAdemandaprabhavAdyanubhAvazceti glAnirabhivyajyate / cintAM lakSayituM pratijAnIte-atha glaaninidrshnaanntrm| cintA-lakSyate...216 dhyAnaM..ityAdinA / 216 hitAnAptehitasyAbhISTasyAnAptiH prAptyabhAvastasyAH / zUnyatAzvAsatApakRt / dhyAnaM kimmayA sApaprataM kAryamiti vimrssH| cintaa| 'ucyata' iti zeSaH / yathoktam-'vibhAvA yatra dAridyamaizcaryabhraMzanaM tathA / iSTArthApahRtiH zazcanchAsocchAsAvadhomukham // santApaH smaraNaM caiva kArya dehaanupskRtiH| adhatizcAnubhAvAH syussA cintA pricintitaa| vitarko'syAHkSaNe pUrve paashcaatyevopjaayte|' iti / udAharati-yathA / mama / 'kRtau-'kamaleNa.. ityAdau / 'he sumuhi sumukhi ! karaalapallatthamuhI karatalaparyastamukhI karatale paryastaM nikSiptaM nihitamiti yAvat, mukhamupacArAtkapoladezo yayA sA tathoktA / aMtarAhiahiaA'ntarAhitahRdayA, antarAhitaM saGkalpavikatyAntaraM parityajya sthitaM hRdayaM mano yasyAH sA / ata eva-viasieNa vikasitena / kamaleNa kamalena / saddArthe'sau tRtiiyaa| virohiNaM virodhinam / nahi kamalaM zazina udaye vikAzate, na vA kamale vikAzamAne zazI punarudetItyuktamidam / sasibivaM zazibimbaM zazinazcandrasya bimbo maNDalaM tam / 'bimbo'trI, maNDalaM triSu / ' ityamaraH / susaMjoeMtI susaMyojayantI / kim / suciram / bahukAlamArabhyetyarthaH / 'sthitA'sIti zeSaH / 'ciMtasI'ti pAThAntare tu 'cintayasI'tyarthaH / idamuktam-vikasitakamalasadRzaM karatalaM, zazibimbasadRzaM ca 1 'kamalena vikAsitena susaMyojayantI virodhinaM zazibimbam / karatalapaya'stamukhI kiM suciraM sumukhi ! antarAhitahRdayA // ' iti saMskRtam /
Page #239
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] atha vitarka: rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / 217 Uho vitarkaH sandehAd bhrU-ziro-gulinarttakaH // 198 // yathA- 'kiM ruddhaH priyayA....' ityAdau / ete ca trayastriMzad vyabhicAribhedA iti yaduktaM tadupalakSaNamityAha218 ratyAdayo'pyaniyate rase syurvyabhicAriNaH / 229: murAmiti karatale mukhasya nidhAnaM kamalena zazinaH saMyoga iva, kamalena zazine virodha iti tathAbhUte karatale mukhasya nidhAnaM viruddhaM na tu yuktam / tathA sati pRcchati, kiM cirAdevaM ? kiM vA stimitevAsIti / atra gItizchandaH, lakSaNaM coktaM prAk // 126 // ' atredaM bodhyam- priyaviraha AlambanaM punaHpunarasA eva smaryamANa uddIpanaM karatalopari mukhasya payryastatvaM hRdayasya hitatvaM cAnubhAvA iti cintA'bhivyajyate / ' 'kiM cintasI'ti pAThAntare svazabdavAcyatvaM syAt / iti / yathA vA - 'adharadyutirastapallavA mukhazobhA zazikAntilaGghinI / akRtapratimA tanuH kRtA vidhinA kasya kRte mRgIdRzaH // ' iti / atra hi nAyikAyAH smaryamANaM lAvaNyamAlambanaM, tadaprAptistadvailakSaNyaM voddIpanamanutApAdayazcAkSepyA anubhAvA iti cintA dhvanyate / vitarka lakSayituM pratijAnIte-atha cintodAharaNAnantaram / vitarko lakSyate - 217 Uho.. ityAdinA / 217 sandehAt / idaM viparyayasyApyupalakSakam / lyapo lope cAtra paJcamI / tathA ca-sandehaM viparyyayaM vAssti niSkRSTo'rthaH / bhrUziroGgulinarttakaH / kaho nizcayAnukUlo vicAraH / vitarkaH / 'tarko vicAra 'iti pAThAntare 'nizcayAnukUla' ityadhyAhAryam // 198 // udAharati - yathA / 'kiM ruddhaH priyayA... ityAdau / idamuktam- 'kiM ruddhaH...' iti vyAkhyAtapUrva padyam atra ca priyasyAgamane vilamba AlambanaM sakhyA api pratyAnuyottaradAnAbhAva uddIpanam, bhrUprabhRtInAM nartanamAkSiptaM punaranubhAva iti vitarkeau'bhivyajyate / na cAsau cintA, 'ityAlocye 'ti svArasyenAntimapakSasya nizcayopalambhAt, cintAyAM punastaddvirahAt / yathA vA mama - 'na dayAM mayi nidhAsyate sakhi hatAbhinavAmbudodayaH / zizupAlamasau bhajiSyatItyapi kiM jAtu manAk pramanyase // ' iti / atra ca'yadi nAgamiSyati mukundaH, tadA kiM sakhI zizupAlaM nopAsiSyata ' iti sakhyA viparyayagraha Alambanam, Agamanavilambe ca sakhyA prastUyamAnA''kSepya mImAMsoddIpanaM, kimA''kSepyaM bhrUkSepAdyanubhAvazceti vitarko dhvanyate / * evaM nirvedAdIn pradarzya ratyAdInAmapi hAsyAdau vyabhicAritvamiti pradarzayitumupakramate - ete cetyAdinA / ete 'nirvedAdaya' iti zeSaH / ca / vyabhicAribhedAH / trayastriMzat tryuttaratriMzatsaGkhyAkAH / itItyevam / yat / uktam / 'trayastriMza' dityAdineti zeSaH / tat ' trayastriMza' diti vaca ityarthaH / upalakSaNaM jJApanaM, na tu tathA niyamanamiti bhAvaH / itItyevam / Aha- 210 ratyAdayo.. ityAdinA / 218 ratyAdayaH zRGgArAdeH sthAyibhAvA ityarthaH / api kiM punarnirvedAdaya eva / aniyate niyatato bhanne svAsthiti niyamarahita iti yAvat / niyatatA ca vakSyate / rase / vyabhicAriNaH / syuH /
Page #240
--------------------------------------------------------------------------
________________ saahitydrpnnH| [ tRtIyaHtathAhi-zRGgAre'nucchidyamAnatayA'vasthAnAdratireva sthaayishbdvaacyaa| hAsaH punarutpadyamAno vyabhicAyava / vyabhicArilakSaNayogAta / taduktam'rasAvasthaH parambhAvaH sthAyitAM prtipdyte|' iti / tata kasya sthAyinaH kasmin rase saJcAritvamityAha-- 219 zRGgAravIrayohAMso vIre krodhastathA mtH|| 199 // kathamityupapAdayati-tathA 'yathA ratyAdayo'pyaniyate rase syurvyabhicAriNaH / ' ityutaM tena prakAreNetyarthaH / hyeva / 'pratipAdyata' iti zeSaH / zRddhAre tadAkhye rase / anucchidyamAnatayA nocchidyamAnetyanucchidyamAnA tasyA bhAvastattA tayA / 'tvatalorguNavacanasya / ' iti haskhatvam / yadvA-nocchidyamAnaM tasya bhAvastattA tayA / 'sAmAnye napuMsakam / ' iti tathA nirdezaH / avasthAnAt / ratirdampatyoranurAgavizeSaH / eva 'na tu hAsAdaya' iti zeSaH / sthAyizabdavAcyA / yadavadhi zRGgArastadavadhi ratiravatiSTata iti tatra ratiH / sthAyizabdavAcyA, na puna hassAdaya iti bhAvaH / hAsaH / idamupalakSaNaM krodhAdeH / tathA ca-hAsAdaya ityarthaH / punaH / utpadyamAnaH / vybhicaarii| eva na tu sthAyItyarthaH / kuta ityAha-vyabhicArilakSaNayogAda vyabhicAriNAM lakSaNaM (vizeSA..' ityAdinA yaduktaM tat ) tasya yogastasmAt / ayambhAva:-'vizeSAH...' ityAdinoktasya lakSaNasya yAthA'rthenopasthiterhA sAdayaH zRGgAre vyabhicAriNaH, evaM hAse ratyAdayo vyabhicAriNaH, hAsaH paraM sthaayii| evmnytraapiiti| tat tathA / uktam / kimiti nirdizati--'rasAvastho rasaH zRGgArAdyanyatamo'vasthA svarUpaM yasya saH / paraM kevalam / bhAvaH / sthAyitAM sthAyikharUpatAm / prtipdyte|' iti / atrAyaM pAlokaH--'asya rasatyAyameva sphUrtimUla' miti niyamAttantratve sati vibhAvAnubhAvasAttvikabhAvabhinnatayA rasAnuguNakatvaM vyabhicAribhAvatvam / rasAnuguNakatvaM rasotkarSakAtmanA samudre taraGgavatsthAyini tirobhavanAvirbhavanazIlatvam / yathA pavanAhativazAt pRthak pratIyamAnA api taraGgA na samudrato'tiricyante, tathA vibhAvAnubhAvavazatpratIyamAnA api vyabhicAriNo na sthAyino'tiricyante / evaM ca vibhAvAnubhAvavazAt pratIyamAnatvaM vyabhicAribhAvatvam / na caivaM (zRGgArAdau) rase'tiprasaGgaH, vibhAvAnubhAvamAtreNAbhivyajyamAnasya rasatvA (zRGgArAdyanyatamatvA) naGgIkArAt / bhAvatvaM manovikAravizeSatvam / yathA''hu:-'vikAro mAnaso bhAvaH / iti / bhAvAzca nirvedAdyAstrayastriMzat ratyAdyA aniyate rase na vetyevamekacatvAriMzat / yadyapi-mAtsaryodvegadambhAvivekanirNayaklaibyakSamAkutuphotkaNThAvinayasaMzayadhASTaryApamAnasammAnAdInAM tatratatra vyaGgayAtmanopapadyamAnatvam, tathA'pyeteSvevaiSAmantarbhAvI yuktaH, tAvanmAtratAyA munivacanAyattIkRtatvAt / tathA ca-asUyAto mAtsaryyasya, trAsata udvegasya, avahitthAto dambhasya, amarSata IAyA, matito vivekasya, nirNayasya ca; dainyataH klaibyasya, dhRtitaH kSamAyAH, autsukyataH kutukasyotkaNThAyA, lajAto vinayasya, tarkataH saMzayasya, capalatAto dhASTaryasya, viSAdato'pamAnasya, harSatazca sammAnasya, sUkSmadazA bhede'pi tatratatraivAntarbhAvo vodhyaH / eSAM caika eMvaikatrAbhivyajyate, na punardvitIya iti na niyamaH, sAmagrImahimnA dvitIyasyApi dhvanyamAnatAyAmakSateH / ata eva-'mayi sakapaTaM..' ityAdau smRtirkIDA ca, na caivamekasya prAdhAnyamaparasya guNIbhUtatvaM vAcyam, svasvaM prati tasyatasya tathAguNIbhAvAnupapatteH / kutracittvekasyaiva prAdhAnyamaparasyAGgabhUtatvam, yathA'marSe garvasya, garve vA'maSesya / glAnidainyaviSAdAnoM balahAnisvarUpatvena pratIyamAne'pyabhade niSprANatvAnojasya sattvasaikSayANAM vibhinnatvena vibhinnatvam / keSAMcidvibhedo gobalIvardanyAyena, yathAmativitarkayoH / iti dika / 218 ratyAdayo..ityAdinoktaM spaSTayitumupakramate-tadityAdinA / tat tarhi / kasya / sthAyinaH sthAyibhAvasya / kasmin / rse| sazcAritvaM vyabhicAribhAvatvam / itItyevam / 'AzaGkottarayitu'miti zeSaH / Aha-219 shRnggaar..ityaadi| 219 shRnggaarviiryoH| upacArAdaddhate'pi / haasH| 'vyabhicArI'ti zeSaH / tthaa| vIre / upalakSaNena re'pi / krodhH| upacArAdAgo'pi / vyabhicArI'ti zeSaH / mataH // 19 //
Page #241
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH] rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| zAnte jugupsA kathitA vyabhicAritayA punaH / ityAdyanyatsamunneyaM tathA bhAvitabuddhibhiH // 20 // atha sthAyibhAvaH 220 aviruddhA viruddhA vA yaM tirodhAtumakSamAH / AsvAdAikurarUpo'sau bhAvaH sthAyIti sammataH // 201 // zAnte / punaH / jugupsA / upacArAt zoko'pi / vybhicaarityaa| kathitA / ityAdi / tathA / anyat / yathA bhayAnake bhayasya vyabhicAritvam / bhAvitabuddhibhirbhAvitA kAvyabhAvanayA niyaminA yudbhiryapAMtaH / gahRdayajanairiti bhAvaH / samantreyaM nizcetavyam / ayambhAvaH-yo yatra sthAyI taM vinA sarve'pyanye yathAyathama riNo bhavantIti // 20 // sthAyibhAvaM lakSayituM pratijAnIte-atha vyabhicAribhAvanirUpaNAnantaram / sthAyibhAvo lakSyate-22 api ruddhA...ityAdinA / 22. aviruddhA anukUlAH / yathA zRGgAre hautsukyAdayaH, hAsye smRtyAdayaH, evamanyatrApi / vA'thavA / viruddhAH pratikUlAH / yathA vIre cintA''dayaH, raudre viSAdAdayaH / 'viruddhA aviruddhA ve'ti pAThAntaram / 'bhAvA' iti zeSaH / yam / tirodhAtuM tirohitaM kartum / akSamA na kSamA bhavantItyarthaH / AsvAdAGkararUpa AkhAdasya rasAnubhavasyAGkura upacArAt sambhavastaM rUpayatIti tathoktaH / asau| 'sa' iti zeSaH / 'AkhAdAikurakanda'iti pAThAntare tu AkhAdo rasaH so'kura iveti tasya kando mUlamivetyarthaH / yadvA-AsvAdasya rasapratyayasya (vRkSasyeva) aDakuro'bhinavodbhedaH prAthamikaH sambhavastasya kandI mUlabhUtastamiti / 'AkhAdyata'ityAkhAdaH / 'aGkuro'bhinavIdbhidi |'itymrH / 'kando'strI sUraNe sasyamUle jaladhare pumAn |'iti medinI / bhAvo mAnaso vikAraH / sthaayii| itItyevam / sammataH / ayambhAvaH-bhAvayati jJApayati hRdayagatamiti bhAvaH, asau ca mAnaso vikAraH / amuSya punaHpunarjhaTityAvirbhAvatirobhAvazIlatve'pi saMskArAtmanA ciramavasthIyamAnatvAd yAvadrasamanusandhIyamAnatvAca sthAyitvam / tathoktam-'viruddhairavirudairvA bhAvaivicchidyate na yaH / AtmabhAvaM nayatyanyAn sa sthAyI lavaNAkaraH ||'iti / lavaNAkaraH samudraH / upacArAt-tadvannirvikAraH / ata eva-'sa yathemA nadyaH spandamAnAH samudrAyamANAH samudramevAstaM gacchantI' tyAyuktaM saGgacchate / 'ciraM citte'vatiSThante sambandhyante'nubandhibhiH / rasatvaM ye prapadyante prasiddhAH sthAyino'. va te // ' iti c| ciraM yAvadrasasphuraNam, taM vinatasyAsambhavAt / etena vyabhicAriNo vyavacchedaH sUcitaH / anubandhibhirvibhAvAdibhiH / yadapi-anubandhibhirvyabhicAriNo'pi sambandhyante / tadapi na sphuTaM sarvatraiva, ata evoktam-'vibhAvastvatra vyabhicAriNo nimittakAraNasAmAnyam / na tu rasasyeva sarvathaivAlambanoddIpane apekSite / yadi tu kvacitsambhavatastadA na vaaryete|' iti, 'ratyAdayaH sthAyibhAvAH syurbhUyiSTavibhAvajAH / stokaivibhAvairutpannAsta eva vyabhicAriNaH // ' iti ca / 'sajAtIyavijAtIyairatiraskRtamUrtikaH / yAvadrasaM vartamAnaH sthAyI bhAva . udAhRtaH // ' iti ca, 'yathA narANAM napatiH ziSyANAM ca yathA guruH / evaM hi sarvabhAvAnAM bhAvaH sthAyI mahAniha // ' iti ca / yathA samAnAvasthAkA api janAH kulavidyApratApAdinA rAjatvaM labhante, tadabhAve'nucaratvaM pratipadyante, tathA vibhAvAdiprakarSeNa bhAvAH sthAyitvaM tadanyathA punarasthAyitvaM (vyabhicAritvam ) zrayante / atha evaiSAmapi sthAyina AzrayabhUtA bhavanti / tathA ca-AlambanoddIpana-(vibhAva ) vyabhicAriNamAzrayabhUtAH sthAyino bhAvA rAjAna iva, vyamicAriNastu eteSAmAzrayitAra ityanucarA iva / yathA ca rAjA'nucaradvArA sampAditamapi yazaH khamiti labhate, tathA sthAyI bhAvo'pi vibhAvAdinA sampAditaM camatkAraM khamiti rasatvaM lbhte| iti dik // 201 //
Page #242
--------------------------------------------------------------------------
________________ saahitydrpnnH| [ tRtIyaH 'saksUbavRttyA bhaavaanaa-mnyessaamnugaamkH| na tirodhIyate sthAyI tairasau puSyate param // ' iti / tadbhedAnAha-- 221 ratirhAsazca zokazca krodhotsAhI bhayaM tathA / jugupsA vismayazcettha-maSTau proktAH zamo'pi ca // 202 // tatra 222 ratirmano'nukUle'theM manasaH pravaNAyitam / ukte'rthe prAcAM sammatiM pradarya siddhAntayati-tad yadabhamAbhiH 220 'aviruddhA...,ityAdinokta'miti zeSaH / uktam / 'sraka..ityAdinA / 'sakasutravRttyA srajo mAlAyAH sUtraM tasya vRttiH sthitiyA'ya iti yAvattayA / anyeSAm / 'maNInAmiva sthitAnA'miti zeSaH / bhAvAnAM 'nirvedAdInA'miti zeSaH / anugAmako'nugamayatIti tathoktaH / 'vyaGgayatvena sambandhI'ti vivRtiH / tairmaNibhirivAsthitairanyairbhAvairityarthaH / sthAyI 'sUtrAyamANo bhAva' iti zeSaH / na / tirodhIyate / asau tairatiraskRtaH sthAyItyarthaH / paraM kevalam / puSyate / ayambhAvaH-yathA-maNibhistadAdhArabhUtaM sUtra na tiraskriyate, pratyutAlakriyate; tathA'nye (vyabhicAribhirbhAvaiH sthAyI bhAvo na tiraskriyate, pratyuta paripuSTaH kriyate / evaM ca mAlAsthAnIyo rasaH, sUtrasthAnIyaH sthAyI maNisthAnIyazca vyabhicArI bhAvaH / iti // ' iti / sthAyibhAvasya bhedaanbhidhaatumupkrmte-tdbhedaanityaadinaa|| tadbhedAMstasya (sthAyibhAvasya ) bhedAstAn / Aha-221 rati..ityAdinA / 221 ratiH priitiH| 'nAyikAnAyakayoranyonyAlambanA iti zeSaH / haasH| c| shokaac| krodhotsAhau krodha utsAhazcetyarthaH / tathA / bhayam / jugupsA kutsanam / 'gup' gopanakutsanayoH / 'gupratikidabhyaH san / ' 3 / 15 iti garhaNe san / ca / vismyH| itthamityanena prakAreNa / assttau| 'sthAyino bhedA' iti zeSaH / proktAH / nanu tarhi zAntasya ka ityAzaGkayAha-ca tthaa| zamo na tu nirvedaH, etasya vyabhicAritvAditi bodhyam / api / 'navama' iti zeSaH // 202 // ayambhAvaH- 'zAntasya zamasAdhyatvAnaTe ca tadasambhavAt / aSTAveva rasA nATaye na zAntastatra yujyate // ' ityevaM kacidaSvava rasA nATaye sambhavantItyAhuH, ata eva ratyAdIn sthAyitayA nirdizya 'itthamaSTA viti parigaNayati sma / kintu-'aSTAveva rsaaH|' iti naiSAmapi siddhAntaH, nATyamAtre tathAsvIkArAt / 'nATyamAtra' ityapi na yujyata ityanye, tathAhi- 'naTe ca tada (zamA) sambhavA' diti heturamaGgato, naTe rasAbhivyaktarevAsvIkArAta, sAmAjikeSu punA rasAbhivyaktiH svIkriyate tatra zamo'styeva, tadastu shaantsyaapybhivyktiH| iti| ataH suprayuktam, 'zamo'pi ce tytraa'pii'ti| atha ratyAdIn kramataH kharUpato nirdeSTumAha-tatra teSu ratyAdiSu madhya iti yAvat / / 222 manasazcittasya / anukUle prItiviSayatvenAviruddhe / arthe 'vastuni nAyikArUpe nAyakarUpa vASSlambana iti yAvat / atra viSaye saptamI / pravaNAyitaM jalamiva saralaM sarasvabhAvataH pravRttamiva sthitam / pravaNamivAcarata ti pravaNAyate / asmAnniSThAyAM ktaH / manazcittam / ratiH / tathA ca-'manasa' ityasya 'svas' syarthaH / idaM bodhyama-nAyi. kAyAM nAyakamanaso, nAyake ca nAyikAmanasaH pravaNAyitatvaM sambhogecchArUpameva / tasmAt-sambhogecchArUpeNAnukUlAyAM nAyikA nAyakasya, nAyake vA'nukUle nAyikAyA manaHpravRttI ratiriti sthitam / yadA-mano'nukUle manaso
Page #243
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhthayA vyAkhyayA sametaH / vAgAdivaikRtaizceto-vikAso hAsa ucyate // 203 // iSTanAzAdibhizceto-vaiklavyaM zokazabdabhAk / pratikUleSu taikSNyasyA-vabodhaH krodha iSyate // 204 // kAryArambheSu saMrambhaH stheyAnutsAha ucyate / / raudrazaktyA tu janitaM cittavaiklavyadaM bhayam // 205 // doSekSaNAdibhirgardA jugupsA vismayodbhavA / vividheSu padArtheSu lokasImA'tivartiSu // 206 // manISAyA anukUlo mamAsau lokataH zAstrato vA'viruddho bhogaviSaya ityadhyavasAyenAbhimatastatra / 'manazcitte mniissaayaam|' iti / arthe / nAyikAnAyakAnyatamarUpa eva padArthe iti bhAvaH / manasazcittasya / pravaNAyitaM pravaNAyanam / atra bhAve ktaH / rtiH| zRGgArasya sthAyI bhAva' iti zeSaH / ata evoktaM-strIpuMsayoranyo'nyAlambanaH premAkhyazcittavRttivizeSo rtiH|' iti 'pravaNAyitaM premAI mnortirityrthH| taccotkaTAveza eva paryyavasyati, sa cAnurAga eva, so'pi prakRte suratecchArUpa eveti c| vaagaadivaikRtH| vikRtasya bhAvo vaikRtam / atra bhAve'N / AdinA'jAdInAM grahaNam / bahuvacanena jADyAdigrahaNam / cetovikAsazcetasazcittasyopahasanIyatvajJAnena (mukhavi. (sadvArA pratIyamAnaH ) vikAsa iti tathoktaH / haasH| 'hAsyasya sthAyI bhAva' iti zeSaH / ucyate / ata evoktaM. vAgaGgAdivikAradarzanajanmA vikAsAkhyo hAsaH / ' iti / iSTanAzAdibhiAraSTasya svapriyasya strIputrAde zAdayastaiH / AdinA vipadAdisthityAdInAM grahaNam / bahuvacanena durAzaGkAdInAM grahaNam / cetovaikuvyaM cetaso caklavyaM vikavatA / zokazabdabhAk zoka ityarthaH / 'karuNasya sthAyI bhAva iti zeSaH / ata evoktam-'putrAdiviyogamaraNAdijanmA vaiklavyAkhyazcittavRttivizeSaH zoka' iti / pratikUleSu virodhiSu zatruprabhRtiviti yAvat / tekSaNyasya tIkSNatAyAH 'kimahametasyAniSTamapapAdayeya' miti durbhAvanecchAyA iti yAvat / avabodho jnyaanm| 'yataH sa' iti zeSaH / 'utkaTatvam' iti vivRtikArAH / krodhH| 'raudrasya sthAyI bhAva'iti zeSaH / issyte| tathoktaM-'gurubandhuvadhAdiparamAparAdhajanmA prajvalanAkhyaH krodhaH / ayaM ca paravinAzAdihetuH / ' iti yadyapyuktaM 'kSudrAparAdhajanmA tu paruSavacanAsambhASaNAdihetuH / ayamevAmarSAkhyo vyabhicArIti vivekaH / ' iti, 'tadapi krodho'pi rasAntare vyabhicArI na paramamarSa eva / ' iti bodhyam / kAryArambheSu kAryANAM yuddhAdInAmArambhAH prkrmaastessu| 'satsu' iti zeSaH / stheyAna atyanta dRDhasthitika ityarthaH / vighnopasthitAvapi kharUpasanniti bhAvaH / saMrambha utkaTa AvegaH / utsAhaH / vIrasya sthAyI ti zeSaH / ucyate / ayambhAvaH-'aGgIkRtaM mukRtinaH paripAlayantI'tyAyuktadizA kasminnapi durghaTe'pi kArye samArabdhe'vazyametatsampAdayidhyAmo jIvitaM vA parityakSyAma iti dRDhapratyayamudyama utsAhaH, asAveva vIrarasasya sthAyI bhAvaH / iti / raudrazatayA rudrasya bhayaGkarasyedaM karma raudraM, tasya zaktiH sAmarthya tayA rodayatIti rudraH / 'rodeNi lukca OM' iti rak Niluk ca / 'tasyedam / ' 4 / 3 / 12 ityaN / tu / janitam / cittavaiklavyadaM cittasya vaiklavyaM viklavatA (vyAkulatA) taddadAtIti tathoktam / bhayam 'bhayAnakasya sthAyI'ti zaMSaH / tathoktam-'vyAghradarzanAdijanmA paramAnarthaviSayako vaiklavyAkhyaH sa bhayam / ' iti / doSekSaNAdibhirdoSANAM dInajanavyApAdanAdInAmIkSaNA. dIni darzanAdIni taiH / AdinA sambhAvanAdInAM grahaNam / vismayodbhavA vismayAt kimarthamidamityAzcaryyAdudbhavatIti tathoktA / gardA kutsanam / jugupsaa| 'bIbhatsasya sthAyI bhAva'iti zeSaH / lokasImA'tivartiSu lokasya dRzyamAnasya zrUyamANasya vA'sya prapaJcasya sImA maryAdA saGghaTanIyatvena sambhAvanA tamativartanta iti tathAbhUteSu /
Page #244
--------------------------------------------------------------------------
________________ saahitydrpnnH| [tRtIyaHvisphArazcetaso yazca sa vismaya udAhRtaH // zamo nirIhAvasthAyAM svAtmavizrAmajaM sukham // 207 // vividheSu nAnAprakAreSu / padArthaSu / viSaye saptamIyam // 206 // ca / yaH / cetasazcittasya visphAro vistAraH / saH / vismayaH / udAhataH / 'adbhutasya sthAyI bhAva'iti zeSaH / nirIhAvasthAyAM nirgatehA 'evaM kRte etadadhigamiSyAmI'tyevaM tRSNottaraGgA ceSTA yasya tasyAvasthA dazA tasyAm / 'satyA'miti zeSaH / svAtmavizrAmajaM khasya jIvasyAtmavizrAmastasmAjjAyata iti tathoktam / Atmani paramAtmarUpe khakharUpe vishraamo'vsthaanmityaatmvishraamH| mukhm| zamaH zAntiH / 'zAntasya sthAyIbhAva'iti shessH| ata evoktaM pradIpakAraiH-- atra vadanti zAnto nAma rasastAvadanubhavasiddhatayA durapahnavaH na caitasya sthAyI nivedo yujyate, tasya viSayeSvalaMpratyayarUpatvAdAtmAvamAnarUpatvAdvA / zAntezcai nikhilaviSayaparihAre janitAtmamAtravizrAmAnandaprAdurbhAvamayatvAnubhavAt / taduktaM (kRSNadvaipAyanena )-'yacca kAmasukhaM loke yaca divyaM mahatsukham / tRSNAkSayasukhasyaite nAhaMtaH SoDazI kalAm // ' ata eva-'sarvavRttivirAmo'sya sthAyIti nirastam / abhAvasya sthAyitvAyogAt, tasmAcchamo'sya sthAyI, nirvedAdayasta vyabhicAriNaH, sa ca zamo nirIhAvasthAyAmAnandaH, svAtmavizrAmAt |'iti / atrAha:--'tatta cintyameva, viSayeva. lagapratyayasya AtmAvamAnanarUpasya vA nirvedasya zokavatsamAdhAnAt / vastuto ratyAdikamupajIvya harSAderiva tattvajJAnajaM nirvadamapasIvya zamAdipravRtteH sa eva sthAyI, na zamaH / na ca 'kvacicchama'iti bharatamunyuktivirodha iti vAcyam, hAsyate yasmAditi vyutpattyA tasya nirvedaparatvAt tRSNAyAH kSayo yasmAditi vyutpattyA tRSNAkSayo'pi nirveda eva / ata eva- ekonapaJcAzadbhAvA'iti munyuktiH saGgacchate / aSTau sthAyinaH, aSTau sAttvikAH, trayastriMzad vyabhicAriNaH: ityevaM gaNanayA hi ekonapaJcAzattvaM, zamasyApi sthAyibhAve tvAdhikyApattiH / iti / idaM na vicArasaham / tathAhi. zamyate yasmAditi vyutpattistAvanna sAmpratam apAdAne gho'vidhAnAt / na ca bAhulakAd bhaviSyatIti vAcyam , atiprasaGgAt / na vA 'akartari ca kArake sajJAyAm / ' 3 / 3 / 19 ityanena 'sajJAyA'mityasya prAyikatvAdbhaviSyatItyapi vAcyam , prAyikasya prakArAntareNopapattAvanabhyanujJAnAt / nApi nirveda eva sthAyI bhAva ityarthaM tathA samAdhIyata iti vaktuM zakyam, 'zamanaM zama'iti vyutpannasyaiva zamapadavAcyasya sthAyitvAbhyupagamAt / evaM tRSNAyAH kSayo yasmA'diti vyutpattyA naSNAlayazabdo'pi nirvedapara ityapi na yuktaM vaktam, vyadhikaraNabahuvrIheranAmnAtatvAt / 'saptamIvizeSaNe bahuvrIhau / ' 12135 iti jJApakasyApyanityatvAca / nanu nirvadAtiriktatvena zAntarasasya zamaH sthAyIti svIkAre kathamekonapaJcAbagadAvA' iti saGgamiSyata iti cet, 'zRGgArahAsyakaruNA raudravIrabhayAnakAH / bIbhatsAdbhatasajJAzcetyaSTau nATaye rasAHsmRtAH // ete hyaSTau rasAH proktA duhiNena mahAtmanA / ' ityevaM zAntasyAnabhidhAnena zamasyApyagaNanAt / ata eva-vacicchama' ityAdau 'kvaci' dityAdyapi saGgacchate / na ca nirvadaH sthAyI zAntasyeti vaktuM yuktam / asya vyabhicAritvenAmnAtatvAt / yadyapi-'ApadAdibhirjAyamAnasyaivAsya vybhicaaritvmuppdyte| tattvajJAnajasya punaH zamasyeva sthAyitvama / ata eva-tattvajJAnApadIyAde'riti vyAkhyAnAvasare tattvajJAnamiha dehaviSayAdAvanupAdeyatvajJAnameva, na tu jIvAtmaparamAmanorabhedajJAnama, tasmin sati mokSa eva, na tu khAvamAnanam / ' iti vyAkhyAtaM trkvaagiishaiH| tathA'pi tatredaM vaktavyamjIvaparamAtmanorabhedajJAnamapi dvividham , upadezamAtralabdhamanubhavalabdhaM ca / tatrAdyasyaiva nirvedAparapa-yatvaM, dvitIyasya panaH zamAparapAyatvam / ityanubhavitAraH / evaM cAdyasya sthAyitvamupayujyata eva na, anyasya punrupyujyte| upayujyamAnatvasvIkAre'nyanAmamAtre vivAdaH / iti // 207 // zAntezceti / 'nikhilaviSayaparihAreNa vairAgyeNa janito ya AtmamAtre vizrAmo vigalitavedyAntaratayA cittasya sthitistena ya AnandaH zamAkhyastasya prAdurbhAvo'bhivyaktistatvarUpatvAnubhavAt / iti taTTIkAkArAH prAhuH /
Page #245
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] __ rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / yathA mAlatImAdhave rtiH| laTakamelake hAsaH / rAmAyaNe zokaH / mahAbhArate shmH| evamanyatrApi / ete hi eteSvantarotpadyamAnaistaistaviruddhairaviruddhazca bhAvairanucchinnAH, pratyuta paripuSTA eva shRdyaanubhvsiddhaaH| kizca 223 nAnA'bhinayasambandhAna bhAvayanti rasAnyataH / tasmAdbhAvA amI proktAH sthAyisaJcArisAttvikAH // 208 // yaduktam 'sukhaduHkhAdibhirbhAvairbhAvastadbhAvabhAvanam / ' iti / atha rasasya bhedaanaahudaahrti-ythetyaadinaa| ythaa| mAlatImAdhave tadabhidheye bhavabhUtiviracite prakaraNe / rtiH| 'mAlatImAdhavayoranyo'nyAlambane'ti zeSaH / laTakameleke laTakAn durjanAnmelayatIti, tatra tadabhidheye zaGkhadharaviracite prahasana iti yAvat / 'laTakAnAM melakaH saGghaTanaM yatra tatre'ti tu na yuktam, vyadhikaraNasya bahuvrIheranyathA'nupapattAvupapatteH / hAsaH / danturAdInAM nirIkSaNAdijanya' iti shessH| rAmAyaNe 'vAlmIkiviracite mahAkAvya' iti zeSaH / zokaH / 'rAmadazarathAdiviyogAdijanya' iti zeSaH / mahAbhArate / shmH| 'pANDavAnA' miti zeSaH / evam / anyatra 'veNIsaMhArAdAvutsAhAdi' riti zeSaH / api / iti / namu kathameSAM sthAyitvamityAzaGkayAha-ete hiityaadi| ete 'ratyAdayaH sthAyino bhAvA' iti zeSaH / hi khalu / 'hi hetAvavadhAraNe / ' ityamaraH / eteSu 'zRGgArAdi' viti zeSaH / antarA mdhye| 'athAntare'ntarA / antareNa ca madhye syu' ritymrH| utpadyamAnairjAyamAnaiH / taistaiH / vIpsAyAM dvitvam / viruddhaiH / aviruddhaH / cAtha vetyarthaH / bhAvaiH 'vyabhicAribhi' riti zeSaH / anucchinnA ucchedamaprAptAH / pratyuta / paripuSTAH paripoSaM praaptaaH| eva / sahRdayAnubhavasiddhAH / idamabhihitamraseSu jAyanta eva te te vyabhicAriNo bhAvAH, kintu taiH sarvaiviruddharaviruddharApa vA teSAM sthAyino bhAvA nocchidyante, pratyuta paripuSyanta iti sahRdayAnusiddhatayA durapahnavam / iti / evaM sthAyyAdInAM vizeSalakSaNAnyabhidhAya sAmAnyalakSaNAni vaktumupakramate-kizcetyAdinA / kizca-223 sthAyisaJcArisAttvikAH sthAyinazca saJcAriNazca (vyabhicAriNazca ) sAttvikAzceti te / ytH| nAnA'bhinayasambandhAna nAnA vividhA ye'bhinayA hRdgatAbhivyakSikAH zarIraceSTAstAn sambanatIti tAn / yadvA-nAnA'bhinayasambandhA yeSu tAn / rasAn / bhAvayanti bodhayantItyarthaH / tasmAt / amI sthAyiprabhRtayaH / bhaavaaH| proktaaH| tathoktaM-'nAnA'bhinayasambaddhAnbhAvayanti rasAnimAn / yasmAttasmAdamI bhAvA vijJeyA nATyayoktRbhiH // ' iti // 208 // uktArthe prAcAM sammatiM darzayitumAha-yada yataH / uktm| kimityAha-'sukhaduHkhAdibhiH sukhaM 'nirIhAvasthAyAM vAtmavizrAmaja' mityuktasvarUpaM, zama iti yAvat , tacca-'duHkhamiSTanAzAdibhizcetovaiklavya' mityuktasvarUpaM, zoka iti yAvat , tacceti te AdI yeSAM (ratyAdInAm ) taiH / bhaavaiH| tadbhAvabhAvanaM teSAM rasAnAM bhAvA avacchedakA dharmAsteSAmbhAvanam / bhaavH|' iti / evambhAvAnnirUpya tadabhivyaGgayAn zRGgArAnnirUpayituM pravRttastatra tAvattAnnAmnA nirdeSTumupakramate-athetyAdinA / atha bhAvanirUpaNAnantaram / rasasya 36 sattvodekAdityAdinoktasvarUpasya / bhedAn / Aha-224 zRGgAra.. ityAdinA /
Page #246
--------------------------------------------------------------------------
________________ 236 saahitydrpnnH| [ tRtIyaH224 zRGgAra-hAsya-karuNA raudra-vIra-bhayAnakAH / bIbhatso'dbhuta ityaSTau rasAH, zAntastathA mataH // 209 // atha zRGgAra:-- 225 zRGgaM hi manmathodbhedastadAgamanahetukaH / uttamaprakRtiprAyo rasaH zRGgAra iSyate // 210 // " 224 shngkaarhaasykrunnaaH| 'iti traya'iti zeSaH / tathA raudravIrabhayAnakAH / 'iti traya'iti zeSaH / evam-bIbhatsaH / adbhutaH / 'ceti dvaya'miti zeSaH / itItyevam / aSTau / rsaaH| na caita evetyaah-tthaa| zAntaH / 'navama'iti zeSaH / mtH| atrAhurcivRtikArA:-aSTAviti nAvyAbhiprAyeNa, zAntasya nATye tAkapuSTivirahAt / taduktam-' aSTau nATye rasAH smRtAH / iti / ayamabhiprAyaH-'zRGgArahAsthakaruNaraudravIrabhayAnakAH / bIbhatsAGgatasatrajJau cetyaSTau nATye rasAH smRtAH / iti bharatamunervacanaM prakAzakAraizca saGgRhItam / sphuTaM caitadAkalayata, 'nATye'STAveva zRGgArAdyA adbhutAntA rasAH, zAntastu neti / ata eva vyAkhyAtAraH prAhuH-'nATye'bhinayAtmake kaavye| zravye kAvye tu zAnto navamo'pi rasaH, nATye hyavasthA'nukRtau sarvaviSayoparamasvarUpasya zAntasya na sambhavanaM romAJcAdiviraheNAnabhineyatvAt gItavAdyAdestadvirodhitvAcca / taduktam-'na yatra duHkhaM na sukhaM na cintA, na dveSarAgau na kadAcidicchA / rasaH prazAntaH kathito munIndraH sarveSu bhAveSu zamapradhAnaH / ' iti / ' iti / yadyapi kecit-'aSTAviti nAdhya iti copalakSaNam / tena-'zAnto'pi navamo rasaH / ' ityetadrakSyamANaM dRzyazravyasAdhAraNam , tasyApyabhineyatvasya . bahubhiraGgIkArAt, gItavAdyAdikamapi tadviSayakaM na tadvirodhi / ata eva caramAdhyAye saGgItaratnAkare-'aSTAveva rasA nATyeSviti kecidacUcudan / tadacAru, yataH kazcinna rasaM svadate naTaH // ' ityAdinA nATaye'pi zAntaraso'stI'ti vyvsthaapitm|' ityAhuH / tadapi na yathA zravye ata eva prativAdino'pyAhuH-'yairapi nATye zAnto raso nAstIti abhyupagamyate, tairapi bAdhakAbhAvAnmahAbhAratAdiprabandhAnAM zAntarasapradhAnatAyA akhilalokAnubhavasiddhatvAcca kAvye so'vazyaM sviikaaryH|' iti / suSThUktaM tadvivRtikAraiH-'aSTAviti nATyAbhiprAyeNa, zAntasya nATaye tAdRkpuSTivirahA'diti yadyapi prativadante kecit 'nATaye gItavAdyAdInAM virodhinAM sattvAtsAmAjikeSvapi viSayavaimukhyAtmanaH zAntasya kathamudreka iti cet, nATaye zAntarasamabhyupagacchadbhiH phalabalAt tadgItavAdyAdestasmin virodhitAyA akalpanAt, viSayacintAsAmAnyasya tatra virodhitvasvIkAre tadIyAlambanastha saMsArAnityatvasya taduddIpanasya purANazravaNasatsaGgapuNyavanatIrthAvalokanAderapi viSayatvena virodhitvAt / ' iti / tadapi-zAnto nAma zamasthAyiko rasaH, zamazca purANazravaNAdinottambhitAtmaiveti nAsau tasya sattve tirodhIyate pratyuta tenoddIpyate, tirodhIyate punargItAdeH sattva evetyanubhavasiddhamitihAsaprasiddhaM ca / maivaM vA bhUt , suSThUktaM kavirAjaiH-'aSTau proktAH zamo'pi c|' iti 'aSTau rasAH zAntastathA mataH / ' iti ca, suprayuktaM ca 'apI'ti 'tathe ti cetyAkalayantu sahRdayadhurINAdaramukulitanayanAH / iti // 209 // evaM rasabhedAnnirdizya tAn kramazo nirUpya nidarzayitumupakrAnta aah-athetyaadi| atha rasabhedanirdezAvasare zRGgArAdInAM yathaucityaM kramAnnirUpaNAnantaram / shRnggaarH| tatra tAvat nirUpyate225 zRGgaM...ityAdinA / 225 manmathodbhedo manmathasya kAmasya sambhogecchAyA iti yAvadudbheda udbodha iti tathoktaH / zRGgam / hi khalu / tadAgamanahetukastasya (manmathodbhedasya) AgamanaM prAptistasya hetuko hetubhUtaH / uttamaprakRtiprAya uttamA prakRtiH khabhAvo yeSAM tAniti, uttamAH prakRtayo nAyakAstAniti vA prINAtIti vA zrayatIti tathoktaH / uttamaprakR. tyAlambanaka ityarthaH / 'karmaNyaNa / ' 33211 ityaNa / 'prakRtiguNasAmye syaadmaatyaadisvbhaavyoH| yonau liGge pauravarga' iti medinI / etena khAbhAsAdrasAntarAccaitasya vyatirekaH sUcitaH / 'uttamaprakRti'riti 'prAya'iti ca pRthapAThe'uttamaH prakRti yako yatra saH'iti, 'prAyo bAhulyeneti cArthaH / 'prAyo bhUmrI'tyamaraH / tathA ca-prAyaH zRzAra uttamAlambana
Page #247
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / paroDhAM varjayitvA ca vezyAM cAnanurAgiNIm / AlambanaM nAyikAH syu-dakSiNAdyAzca nAyakAH // 211 // candracandanarolambarutAAddIpanammatam / bhUvikSepakaTAkSAdiranubhAvaH prakIrtitaH // 212 // tyaktvaugrayamaraNAlasyajugupsA vyabhicAriNaH / sthAyibhAvo ratiH zyAmavarNo'yaM viSNudaivataH // 213 // - yathA-'zUnyaM vAsagRha..'ityAdi, atroktasvarUpaH patiruktasvarUpA ca vAlA''lambanavibhAvau, eva, kintu kvacidadhamAlambanako'pi / ata eva-zRGgArAbhAsasyApyadhamamevAlambanam / saGgacchate caivam 'prAya ityanena zRGgArAbhAsAdAvadhamaprakRtitvaM sUcita'miti tarkavAgIzairuktam / rasaH / zRGgAraH / ipyate / ayamabhiprAyaH-zRNAti cara. madazAprApaNena hinasti yUna iti zRGgammanmathodbhedaH / 'zR' hiNsaayaam| 'zRNAterhasvazve tigunnuDhrakhAH / tathA ca-mAraNAvadhiko mammathavyApAraH zRGgam , zRGgamRcchati prApayatyArAtyAzrayatIti vA zRGgAraH / antarbhAvitaNyarthakAdRcchateH 'karmaNyam / ' 3 / 2 / 1 ityaNa AhupapadAdAte: 'Atazcopasarge' 3 / 1 / 136 iti ko vaa| itIyamanvarthA sajheti niSkRSTam / eSa cottamaprakRtInevAvalamjyojjambhate / ityeva ' zRGgaM ...' ityarddhana zRGgArasyAnvarthI sajJAM lakSayitvA tRtIyapAde punA rasAntarato vyatireko lakSitaH / iti / nanu zRGgArasya rasasya ratisthAyitve kathamuttamAlambanatvamityAha-paroDhAm / 'anurAgiNImapI'ti zeSaH / ca / varjayitvA / ananurAgiNImanurAgazanyAm / ca / vezyAM gnnikaam| etena-devAjanAnAmapyupAdAnam' 'varjayitve'ti pUrveNAnveti, ata eva 'ce'tyasyAdhikyaM snggcchte| naayikaaH| ca tthaa| dkssinnaadyaaH| Adyapadena dhIralalitAnukUlayorgrahaNam / naaykaaH| aalmbnm| syuH| idamuktam-nahistrIpuMsayoranyo'nyAlambanaH premAkhyazcittavRttivizeSa eva ratiH / 'saivAsya sthAyI'ti vaktuM yuktam / dampatitvavirahe strIpuMsayorapyanyo'nyAlambanasya premNo'pi sthAyitvAnupapatteH / dampatI apyuttamaprakRtI eva / tathA ca-zRGgArasyottamaprakRtayo nAyikAnAyakAzcAlambanam / uttamaprakRtikatvenaiva paroDhAyA ananuraktAyA vezyAyAH zaThAdezca nirAsaH / uddezyavidheyabhAvena 'vedAH pramANa'mityokatrApyanvayopapattiH / iti / uddIpanAnubhAvo nirdizati-candracandanarolambarutAdi / rolambo bhramarastasya rutaM jhaGkArazabdaH / AdinA rahaHsthAnayauvanAdi / uddIpanam / matam / bhruuvikssepkttaakssaadiH| AdinA mukhavikAsAdi / anubhaavH| prkiirtitH| auyyamaraNAlasyajugupsAH / tyaktvA agRhItvA / 'anye sarve'pi yathAsambhavaM nirvedAcA' iti zeSaH / vybhicaarinnH| ratiniruktalakSaNaH premavizeSa ityarthaH / sthaayibhaavH| 'asya'ti zeSaH / ayaM 'zRGgAra'iti zeSaH / zyAmavarNaH zyAmo varNoM yasya tAdRzaH / tathoktaM zyAmo bhavati 'zRGgAra'iti / nanu zyAmavarNasyAsya kathamuttamaprakRtiprAyatvamityAha-viSNudaivato viSNurdaivataM yasya sa iti tathoktaH / uktaM ca-'zRGgAro viSNudevastvi'ti / viSNudaivatatvenaivAsya zyAmavarNatvaM, saGkaTate tata uttamaprakRtiprAyatvamiti bhAvaH // 211 // 212 // 13 // udAharaNaM darzayati-yathetyAdinA / yathA / 'zUnyaM vAsagRhaM...'ityAdi / zRGgArasyodAharaNa'miti zeSaH / padyaM cedaM vyAkhyAtapUrvamiti bodhyam / atra 'zUnyaM vAsagRhaM...'ityAdAviti zeSaH / uktasvarUpa ukto 'nidrAvyAjamupAgatasthetyAdinAbhihitaM kharUpaM yasya sa tathoktaH / ptiH| ca tathetyarthaH / uktasvarUpokta 'zayanAdutthAya..'ityAdinA proktaM svarUpaM yasyAH seti tathoktA / bAlA'cirAtpariNItA nAyiketi bhAvaH / aalmbnvibhaavau| 'atra dvivacanamubhayorna tu tayorekatarasyaivAlambanavibhAvatvamiti sUcanArtham / anyathA 'vedAH pramANa'mitivaduddezyavidheyabhAvakalpanayaikavacanameva prasajyeteti bodhyam /
Page #248
--------------------------------------------------------------------------
________________ saahitydrpnnH| [tRtIyaHzUnyavAsagRhamuddIpanavibhAvaH, cumbanamanubhAvaH, lajjAhAsau vyabhicAriNau, etairabhivyaktaH sahRdayaviSayo ratibhAvaH zRGgArarasarUpatAmbhajate / tadbhedAvAha 226 vipralambho'tha sambhoga ityeSa dvividho mataH // 214 // tatra ___ 227 yatra tu ratiH prakRSTA nAbhISTamupaiti vipralambho'sau / - abhISTa nAyakaM naayikaavaa| zUnyavAsagRhaM zUnyaM janAntarasaJcArasannidhAnAdinA rahitaM yadvAsagRhaM tadityarthaH / uddIpanavibhAvaH / cumbana 'pari cumvyeti 'cumbita'miti padadyotyaM cetyarthaH / anubhaavH| lajjAhAsau'lajjeti hasate'ti pddyotyau| vybhicaarinnau| etairAlambanAdibhirityarthaH / abhivyakto bhagnAvaraNatvaM niitH| shRdyvissyH| ratibhAvaH / zaGgArarasarUpatAm / atra zazAraH sambhogAkhyaH / bhajate AzrayatItyarthaH / evaM zRGgAra nirdizya tadbhedadvayaM nirdeSTuM pratijAnIte-tadbhedAvityAdinA / tadbhadau tasya zRGgArasya bhedau tau tathoktau / Aha-226 vipralambho..ityAdinA / 226 vipralambho vizeSeNa pralambha IrSyAdinA raterucchedo lakSaNayA tanmUlo rasa ityarthaH / atha / sambhoga: samyagbhoge IrSyAdirAhityAdinA raterunmeSo lakSaNayA tanmUlo. rasa ityarthaH / itItyevam / dvividhH| eSa zRGgAraH ityarthaH / mataH // 214 // atha kramAdetayorlakSaNe abhidhAtumupakramate-tatra tayorvipralambhasambhogayormadhya ityarthaH / 227 yatra yasmin zRGgAra ityarthaH / tu punaH / prakRSTAdinA'kaluSitA hInatvamaprAptA veti bhAvaH / rati premavizeSo vilAsavizeSo vA / abhISTaM nAyakarUpaM nAyikArUpamAlambanaM vA / na / upaiti sevate / asau sa ityarthaH / vipralambhastadAkhyaH zRGgAra ityarthaH / idamuktam-ratihiM nAyakasya nAyikAviSayA nAyikAyA vA nAyakaviSayA prItiH, sA yadIrthyAdinA dUSitA satI svasvAbhimatamapi nAyakasambandhino nAyikArUpanAyikAsambandhinI vA nAyakarUpaM vA''lambanamAzrayate tadA vipralambha iti / tarkavAgIzAstu-'yatra rase prakRSTA prakaraNAdinA pradhAnatvaM prAptA ratirasti / nAyikA nAyako vA'bhISTaM nAyaka nAyikA vA nopaiti nopabhuGkte'sau vipralambha ityarthaH / tathA ca-upabhogAbhAvasaMvalitaprakRSTarativiSayo raso vipralambha ityarthaH / karuNAdau zokoddIpanatayA ratisattvena tatrAtivyAptivAraNAya prkRsstteti| sambhoge'tivyAptivAraNAyopabho. gAbhAveti / vipralambhasamAnaviSayake jJAnAntare saMskAre vA'tivyAptivAraNAya rasa ityarthaH / anye tu-'yatra duHkhasaMvalitavAdatirna prakRSTA'bhISTamupaiti viSayIkaroti sa vipralambha' iti vyAkurvanti, tanna; karuNe'tivyApteH / yadi ca-'yatre' tyasya 'zRGgAra' iti vyAkArAt karuNe nAtivyAptirityucyate, tadA 'abhISTamupaitI' tyasyAnarthakyam / abhISTaviSayakaratereva zRGgAratvena pariNAmAt / apare tu-'nAyikAdibhirabhISTaM nopaiti na saGgacchate, tathA cAbhISTavicchedAbhAvenAvyApteH / kecittu-'saMyoga: mukhasambhinno vipralambhastu du:khayuka / ratistayoH prakarSaH syAdAdhikyAtsukhaduHkhayoH // ' iti darzanAda duHkhasaMvalitaratisthAyibhAvako raso vipralambha' ityAhuH, tanna, 'praNayamAne duHkhAyogAdavyApteH / iti vyAcakSate / 'IrSyAdihetukA' diti niveze tu na kA'pi kSatiH / AdinA praNayamAnagurutantratApravAsAdinAM grahaNam / ata evAhu:'zRGgAro dvividhaH, saMyogo vipralambhazca, rateH saMyogakAlAvacchinnatve prathamaH, viyogakAlAvacchinnatve dvitIyaH; saMyogazca na daMpatyoH sAmAnAdhikaraNyam , ekatalpazayane'pAdisadbhAve vipralambhasyaiva varNanAt / evaM viyogo'pi na vaiyadhikaraNyam , doSasyoktatvAt / tasmAt dvAvimau saMyogaviyogAkhyAvantaHkaraNavRttivizeSau / yatsaMyukta viyuktazcAsmIti dhIH / ' iti / kArikAkAThinyaparihArAyAbhISTapadaM vyAcaSTe-abhISTamityAdinA / abhISTam / 'ityasyeti zeSaH / nAyakam / 'ityartha' iti zeSaH / vA / nAyikAm / 'ityartha' iti zeSaH / idaM bodhyam-'abhISTa' mityasya liGgavipariNAmenAbhISTAM nAyikAmityarthaH / iti /
Page #249
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH] 339 tatra rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / 228 sa ca pUrvarAgamAna-pravAsakaruNAtmakazcaturdhA syAt // 215 // 229 zravaNAddarzanAdvA'pi mithaH saMrUDharAgayoH / __ dazAvizeSo yo'prAptI pUrvarAgaH sa ucyate // 216 // 230 zravaNaM tu bhavettatra dUtavandIsakhImukhAt / indrajAle ca citre ca sAkSAtsvapne ca darzanam // 217 // 231 abhilASazcintA, smRti--guNakathanodvega-saMpralApAzca / unmAdo'tha vyAdhi-jaDatA, mRti,--riti dazAstra kAmadazAH // 218 // 232 abhilASaH spRhA, cintA prApyupAyAdicintanam / unmAdazcApariccheda-zcetanAcetaneSvapi // 219 // atha / aprAptau 'rate' riti zeSaH / yaH / athAsya prabhedAn darzayituM caturbhedatvamAha-228 sacetyAdinA / 228 sa vipralambhaH / ca / pUrvarAga-mAna-pravAsa-karuNAtmakaH / 'sa'niti zeSaH / caturdhA catu prakAraH / syAt / atrAhastarkavAgIzAH-'caturthe' tIdamupalakSaNam / viraho'pi veditavyaH, sa ca gurvAdiparatantratvAt / saGgamapratirodho yathA-'kiM ruddhaH priyayA..'ityAdi / anyathA tasya niruktaprakAracatuSTayAnantarbhAvAlakSyatvAbhAvena tatra sAmAnyalakSaNasyAtivyAptiprasaGgAt / iti // 215 // pUrvarAgetyAdInAM svarUpato nirdezArtha pravRtta Aha-tatreti / tatra teSu pUrvarAgAdiSu madhya ityarthaH / 229 zravaNAt saundaryyAdInAM guNAnAmiti zeSaH / vaa| darzanAd yathA zravaNamanubhavAt / api / mithaH parasparam / saMrUDharAgayoH / yathA damayantInalayoruSA'niruddhayozceti zeSaH / aprAptau 'rate' ri dazAvizeSo'vasthAvizeSaH / 'sambhavatI'ti zeSaH / sH| pUrvarAgaH pUrvaH prathamaH phalavizeSamaprApta iti yAvat , asau rAgo'nurAga iti tathoktaH / ucyate // 216 // nanu zravaNaM kathaM darzanaM vA kutra syAdityAzaGkathAha-230 tatra tayoH zravaNadarzanayormadhya ityarthaH / zravaNama / tu| dUtabandIsakhImukhAt / mukhaM dvAram / sakhIti zrotrantaradraSTrantaragrAhakam / bhavet / atha-darzanam / indrajAle / idamupalakSaNaM mAyikadarzitadRzyajAtasya / ca / citre likhite dRzye / ca / sAkSAtpratyakSam / ca / svapne / 'bhavediti pUrvato'nveti // 217 // nanu sAmpratamanurAgAnvitAvatAviti jJAyatetyAha-231 atraasminpuurvraage| abhilaassH| cintA pakSyamANalakSaNaM cintanam / smRtiguNakathanoddhegasaMpralApAH smRti (dhyAnaM ) zca guNakathanaM codvega (vyAkulatA) zca saMpralApazceti tathoktAH / ca / unmaadH| atha / vyAdhiH pIDAjvarAdiriti yAvat / jaDatA nizcetanatvam / mRtimaraNam / 'apI'ti zeSaH / itItyevam / daza / kAmadazAH kAmakRtA avasthAH / 'bhavantIti zeSaH // 218 // atha boddhavyArthavizeSAnabhilASAdIn vyAkhyAtumupakramate-athetyAdinA / atha pUrvarAge kaamdshaanaambhidhaanaabhidhaanaanntrm| 'boddhavyArthavizeSA abhilASAdayo vyAkhyAyante-232 abhilASaH ityaadinaa|| 232 spRhA spRhaNaM priyasyeti tathoktA / ssidbhidaadibhyo'ng|' 3 / 3 / 104 ityaG / abhilASaH / 'ucyate'iti zeSaH / prAptyupAyAdicintanaM prApteH priyasaGgasyopAyatatpratirodhanirAkaraNAdezcintanam / citA / 'ucyata'iti zeSaH / cetanAcetaneSu jaDAjaDeSu / api kiM punastadanyatareSvevetyarthaH / aparicchedo vivekAbhAva
Page #250
--------------------------------------------------------------------------
________________ 240 saahitydrpnnH| [sRtIyaH alakSyavAk sampralApazcetaso bhramaNAzam / vyAdhistu dIrghaniHzvAsa-pANDutAkRzatA''dayaH // 220 // jaDatA hInaceSTatva-maGgAnAM manasastathA / zarSa spaSTam / krameNodAharaNAni yathA- premAH ...' ityAdau mAlatIsAkSAdarzanaprarUDharAgasya maadhvsyaabhilaassH| 'kathamIkSe kuraGgAkSI sAkSAlakSmI mnobhuvH| iti cintA''kulaH kAnto nidrA naiti nizIthinIm // 127 // ' ityatra ca kasyAzcinnAyikAyA indrajAladarzanaprarUDharAgasya nAyakasya cintaa| ityarthaH / ca punaH / unmaadH| 'ucyata'iti zeSaH cetasazcittasya / bhRshmtyntm| bhramaNAta priyasya bhAvanayA tanmayatvenAvasthAnAt / alakSyavAna lakSyaM viSayo yasyAH sA'lakSyA, sA'sau vAgiti tathoktA / smprlaapH| 'pralApaH syAditi pAThAntaram / 'ucyata'iti zeSaH / dIrghaniHzvAsapANDutAkRzatA''dayasta drUpa iti bhAvaH / tu| vyaadhiH| ucyata' iti zeSaH aGgAnAM karacaraNAdInAm / tthaa| manasazcittasya / hInaceSTatvaM hInA naSTaprAyA ceSTA vyApAro yeSAM yasya vA teSAM tasya vA bhAvastattvam / jaDatAyeti zeSaH // 219-222 // smRtyAdayastu na boddhavyArthavizeSA ityAzayenAha-zeSa ziSyate vyAkhyAnato'vaziSyate yat (smRtyAdikam ) tattathoktam / 'sambandhamanuvatiSyata iti bhASyAt ghajantasyApyetasya klIbatvam / spaSTam / na boddhavyArthavizeSamiti 'na vyAkhyAyata'iti zeSaH / idamavadheyam-abhilASAdyA daza kAmAvasthA bhavanti, tatrAbhilASazcintAnmAdaH saMpralApo vyAdhirjaDatA ceti Sar3a vyAkhyAtAH, smRtyAdyAH punaH-'muhurmuhuniHzvasitaimanorathavicintanaH / pradveSastvanyakAryANAmanusmRtirudAhRtA // ' 'aGgapratyaGgalInAbhirvAkceSTAhasitekSaNaiH / nAstyanyaH sadRzastenetyetatsyAdguNakIrtanam // ' 'Asane zayane vA'pi na kuMpyati na hRSyati / nityamevotsukA yasmAdudvegasthAnameva tat // cintAniHzvAsakhedena hadvAhAbhinayena c| tadeva kuryAdatyantamudvegAbhinayena ca // ' 'sarva kRtaM pratIkAraiyadi nAsti samAgamaH / kAmAgninA pradIptAyA jAyate yA mRtistu sA // ' 'maraNaM tata'iti paatthaantrm| ityAdinA bharatAdibhirvyAkhyAtatvAbovyArthavizeSatvAbhAvAca na vyAkhyAtAH / iti / evamabhilASAdIn vyAkhyAya krameNodAhartuM prtijaaniite-krmennetyaadinaa| krameNa yathAnirdezapaurvAparyam / udAharaNAni nirdizyanta iti zeSaH / yathA-'premAH ...ityAdau 'pralayalakSyatvenodAhRtapUrva padya'iti zeSaH / mAlatIsAkSAdarzanamarUDharAgasya mAlatyAH sAkSAdAtmanA darzanaM tena prAdu. rAgasyetyarthaH / mAdhavasya / abhilASaH 'mAlatIviSayaka'iti zeSaH / 'manobhuvo manaso bhavatyutpadyata iti tasya, kAmasyetyarthaH / sAkSAt / lakSmI tatsvarUpAmityarthaH / kuraGgAkSI kuraGgasya mRgasyevAkSiNI yasyAstAm / priyAm / katham / 'hatabhAgyo'ha'miti zeSaH / IkSe pazyeyam / "tibhASA kathami liDca / / 3 / 3 / 143 iti cAlaT / itItyevam / cintAkulaH zokagrastaH / kaantH| nizIthinI yAvadrAtri / 'kAlA canoratyantasaMyoge' 2 / 3 / 5 iti dvitIyA / nidrAM (karma) / na / eti prtipdyte| idaM kasyApi kaveH padyaM, kavirAjAnAmeva vA, 'idaM mame ti pAThAdhikyasya vAcikatvAt // 127 // ' ityatra / c| kasyAzcita / naayikaayaaH| indrajAladarzanaprarUdarAgasyendajAlasyAnirvacanIya yasya darzanaM tena prarUDho rAgo yasya tasyetyarthaH / nAyakasya / cintA prApyupAyAdicintanaM lazyata iti bhAvaH / yathA vA-'manastuvaM nojjhati jAtu yAtu manorathaH kaNThapathaM kathaM saH / kA nAma bAlA dvijarAjapANigrahAbhilASaM kathayedalajjA // ' ityatra nalasya guNazravaNAdamayantyAzcintA /
Page #251
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / 'mayi sakapaTaM..'ityAdau ca nAyakasya smRtiH| netre khaJjanaganane..'ityAdau ca guNakathanam / 'zvAsAn muzcati..' ityAdau coregaH / 'tribhAgazeSAsu nizAsu ca kSaNaM nimIlya netre sahasA vyabudhyata / va nIlakaNTha ! vrajasItyalakSyavAgasatyakaNThArpitabAhubandhanA // 128 // ' ityatra pralApaH / 'bhrAtaddhirepha!..' ityaadaavunmaadH| 'pANDu kSAmaM vadanaM, hRdayaM sarasaM, tavAlasaM ca vapuH / Avedayati nitAntaM kSetriyarogaM sakhi ! hRdantaH // 129 // ' _ 'mayi sakapaTaM..'ityAdau / smRtyAkhyodAharaNatvena nidarzitapUrva ityrthH| ca / nAyakasya 'svanAyikAdarzanaprarUDharAgasyeti zeSaH / smRtiranusmRtyaparapAyA lakSyata ityarthaH / yathA vA-'ajasramArohasi dUradIghoM saGkalpasopAnatatiM tadIyAm / zvAsAnsa varSatyadhikaM punaryad dhyAnAttava tvanmayatAmavApya // ' ityatra nalasya damayantIsmRtiH / ___'netre khaJjanagaJjane..'ityAdau prarUDhayauvanalakSyatayodAhRtapUrve ca / guNakathanam / kenApi kriyamANaM 'mAyikAyA' iti zeSaH / yathA vA-'adharaH kisalayarAgaH komalaviTapAnukAriNau baahuu| kusumamiva lobhanIyaM yauvanamajeSu sannaddham // ' ityAdau duSyantasya zakuntalAguNavarNanam / 'zvAsAnmuzcati..'ityAdau 'tapanalakSyatvenodAhRtapUrva ' iti zeSaH / ca / udrego 'nAyikAthA' iti zeSaH / 'tribhAgazeSAsu tribhyo bhAgebhyaH zeSA avaziSTAstAsu / karmaNi ghaJ / yadrA-nizAyAH triyAmatvena tRtIyo bhAgastribhAgaH, sa zeSo yAsa tAyu iti / nizAsu raatrie| ca puna: / kSaNaM natvadhikam / netre| nimaulya na tu nidrAmanubhUyApoti bhAvaH / sahasA tatkSaNAt / he nIlakaNTha!ka kutra madabhutapUrve sthAna ityarthaH / vrajasi gacchasi / izItyevam / alakSyavAgalakSyA niviSayA vAguktiryasyAH saMti tapoktA / tathA asatyakaNThArpitavAha..bandhanA'satye miyAbhUte kaNThe nIlakaNThakaNThe'pitaM nihitaM vAhubandhana yayA yasvA vati tthoktaa| 'pArvatI'ti zeSaH / vyabadhyata netre unmIlya jAgaraM nATitavatItyarthaH / atra vaMzasthaM vRttaM, talakSaNaM cAktaM praak| kumArasambhavasyedaM ca padyama 128 // ' ___ ityatra / pralApaH sampralApAparAbhidheyA kAmAvasthA lakSyata ityarthaH / 'bhrAtareipha !' ityAdau 'unmAdAkhyasAttvikabhAvasya lakSyatvenodAhRtapUrva' iti zeSaH / unmAdaH / tadAkhyA kAmAvastheti bhAvaH / 'nAyakasya nAyikAdarzanapuranarAgasyeti zeSaH / yathA vA-'vibheti ruSTA'si kiletyakasmAtsa tvAM kilApaiti hasatyakANDe / yAntImiva svAmanuyAtyahetoruktastvayeti prativakti mogham // ' ityatra nalasyAvivekAdunmAdaH / savitA pANDa sitaM gataraktimAta evAramaNIyamiti yAvat / 'pANDaH kuntIpatau siNte|' iti haimaH / kSAmaM kRzaM mlAnamiti yAvat / vadanammukham / tathA-sarasaM rasenAnarasena saha vartata iti tathoktama / zokadai. yeNAparipakkabhuktAnamiti bhAvaH / yadvA-rasenAnurAgeNopacArAttadupalakSakeNa romAJcitatvAdinA saha vartata iti tathoktama / 'zRGgArAdau viSe vIrye guNe rAge drave rasaH' ityamaraH / evam-hRdayaM bhuktAnasthAnavizeSo vakSo vA / 'hadayaM vakSati khAnte bukkAyA miti vyAkhyAsudhA / alasamAlasyayuktaM kammanirha miti yAvat / ca / vapuH zarIram / (karta) hadantahRdayamadhye / nitAntamatyantam / kSetriyarogaM kSetriyo'sAdhyo'sau rogastam / parakSetre na tu yAvarttamAnakSetraM cikitsyaH pratikArya iti kSetriyaH / kSetraM zarIram / 'kSetraM zarIre kedAre siddhasthAnakalatrayoH / iti medinI / 'kSetriyaca parakSetra cikitsyaH / 5 / 2 / 92 iti nipAtanAtsAdhuH / 'kSetriya kSetrajatRNe paradArarate'pi ca / anyadehacikitsAha 'sAdhyaroge ca jAyate // ' iti vizva: / Avedayati bodhayati / atrAA chandaH / lakSaNaM coktaM prAk / idaM ca kasyeti najJAyate / mAlatImAdhavasyeti tu bhrAntoktiH, asya tatrAnupalambhAt / apariNItAmiti khAnurAga prakaTayitumakSamA sakhI prati sakhyA uktiriyam // 129 // iti /
Page #252
--------------------------------------------------------------------------
________________ (tRtIyaH saahitydrpnnH| . . ityatra ca vyaadhiH| 'bhisiNIalasaaNIe Nihi savvaM suNiccalaM aMgaM / dIho NIsAsaharo eso sAdhei jIai si paraM // 130 // ' ityatra ca jaDatA / idammama / . 233 rasavicchedahetutvAnmaraNaM naiva varNyate // 221 // 234 jAtaprAyaM tu tadvAcyaM cetasA''kAGkitaM tathA / varNyate'pi yadi pratyu-jIvanaM syAdadUrataH // 222 // ityatra / ca / vyAdhiH 'kutrApyanuraktAyA bAlAyA' iti zeSaH / yathA vA-'kSAmakSAmakapolamAnanamuraHkAThinya. maktastanaM. madhyaH kvAntataraH, prakAmavinatAvaMsau chaviH pANDurA / zocyA ca priyadarzanA ca madanakliSTeyamAlakSyate patrANAmiva zoSaNena marutA, spRSTA latA mAdhavI // ' ityatra duSyante'nuraktAyAH zakuntalAyA vyAdhiH / . , 'bhisiNIalasaaNIe bisinIdalazayanIye bisinInAM kamalinInAM dalAni patrANi teSAM zayanIyaM zayyA tatra / 'nalinyAM tu visinIpadminImukhAH / ' ityamaraH / savvaM sarvam / aI karacaraNAdi / saNiJcalaM sunizcalam / Nihi nihitaM sthApitamiti yAvat / athApi-eso eSaH / dIho dIrghaH / NIsAsaharo niHzvAsabharaH / jIAi jIvati esA (eSA)' iti zeSaH / ttItyevam / paraM kevalam / sAdhei sAdhayati / atrAA chandaH / tallakSaNaM coktaM prAk / idaM ca kavirAjAnAm, ata eva vakSyanti-'idammameti // 130 // ' ityavetyasminudAhRte padya iti yAvat / ca / jaDatA / 'kvApyanuraktAyA nAyikAyA'iti zeSaH / udAhRtaM cedaM padya khaprAkRtakAvyasyeti sUcayitumAha-idaM bhisiNI...'iti padyam / mama darpaNakRta ityarthaH / yathA vA-' bhavadviyogAcchidurArtidhArAyamasvasurmajjati niHzaraNyaH / mUrchAmayadvIpamahAndhyapaGke hAhA mahIbhRdbhaTakularo'yam ||'itytr nalasya mUrchAyA vrnnnaat| atha kAmasyAntyadazAmudAhartuM pravRttaH prathamaM tatra vaktavyavizeSaM nirdizati-233 rasa...ityAdinA / 233 rasavicchedahetutvAdrasasyAnurAgasya rateriti yAvad vicchedo vinAzastaddhetutvAt / maraNaM maraNAkhyA dazA / naiva / varNyate'kavibhi'riti zeSaH / ratyAzrayasya maraNadazAyAM ratervinAzazzokasya punarudaya iti maraNarUpAnubhAvena ratau vinaSTAyAM tatsthAyikasya zRGgArasyApyanudayastasmAnmaraNaM pUrvarAgavarNanAvasthAyAM na varNyata iti bhAvaH / vivRtikArA api vyAcakSate-'ratyAzrayasya maraNAdraternAza iti maraNarUpAnubhAvena ratermelanAbhAvAdrasatvaM nopapadyate / iti / 'milanAbhAvA' diti pAThAntarantu cyutasaMskArameva, milanasya kuTAditvAbhAvena guNaniSedhAnutpatteH // 221 // etasya pratiprasavamAha-234 jaatpraayN...ityaadinaa| 234 tu kintu / tanmaraNaM tadAkhyA dazetyarthaH / jAtaprAyaM jAtasya prAyaM sazamiti tathoktam / yadvA-prAyeNa (na tu sarvathA ) jAtamiti tathoktam / sannihitamiti bhAvaH / 'prAyo bAhalyatulyayoH / ' iti vizva: / 'vA''hitAnyAdiSu / ' 2 / 2 / 37 iti paranipAtaH / vAcyaM varNanIyam / tthaa| cetalA 'ratyAzrayasya viyogasyAsahiSNutve' iti zeSaH / AkAkSitaM vAJchitam / 'madIyaM maraNaM syA' dityevaM prArthitamiti bhAvaH / 'vAcya'miti pUrvato'nveti / atha-yadi / adarato nAtikAlAtikrama iti bhAvaH / pratyujjIvanaM maraNAvasthAyAM prAptAyAmapi devaprasAdAdinA punarjIvanamiti bhAvaH / syAtsambhAvyeta / tadeti zeSaH / api / 'ta' diti pUrvato'nveti / varNyate / 'kavibhi' riti zeSaH // 222 //
Page #253
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / tatrAdyaM yathA 'zephAlikAM vidalitAmavalokya tanvI prANAnkathaJcidapi dhArayituM prbhuutaa| AkarNya samprati rutaM caraNAyudhAnAM kiM vA bhaviSyati na vedmi tapasvinI sA // 131 // ' dvitIyaM yathA 'rolambAH paripUrayantu harito jhaGkArakolAhalaimandammandamupaitu candanavanIjAto nabhasvAnapi / mAdyantaH kalayantu cUtazikhare kelIpikAHpaJcama prANAHsatvaramazmasArakaThinAgacchantugacchantvamI // 132 // atraivaM bodhyam-maraNaM tAvaccaturvidham, pratyujjIvanAzAzUnyaM, jAtasadRzaM, 'syAnmameti cintitaM, pratyujjIvanAzAsanAtha ceti bhedAt ; tatrAdyaM rasabhaGgahetutvAnna varNyate, trividhaM punarvarNyate / iti / udAhartuM prtij'aaniite-ttretyaadinaa|| tatra teSu varNanIyeSu trividheSu maraNeSu madhya ityarthaH / Adyam / 'maraNa'miti zeSaH ythaa-'shephaalikaaN..'ityaadau| 'tanvI kAntA madIyadarzanamArabhya mayi jAtAnurAgatayA virahAkulatvena kRzAGgI vetyarthaH / 'tanuH kAye svaci strI syAtriSvalpe virale kaze / ' iti vizvamedinyo / 'voto guNavacanAt / ' 4 / 1 / 44 iti GIS / zephAlikAM nirguNDIm / 'zephAlikA tu suvahA nirguNDI nIlikA ca sA / ' ityamaraH / vidalitAM vikasitAm / avalokya / kathaJcinmahatAra'yAsanamANAta mAgitama na tu dhartu, tatra mama viyogena svatvasya parityaktatvAt / api / prabhUtA kSamA jAtA / sA tadAnImeva kathaJcidanirgamitaprIti bhAvaH / ata eMva-tapArakA madaviyoge tyaktazarIrApekSatvenAhArAdivimukhA tadavadhyanyatrAdattacittA veti bhAvaH / samaprati rAtrizeSAvasare / caraNAyudhAnAM kukuTAnAm / 'kukuTazcaraNAyudhaH / ' ityamaraH / rutaM zabdam / AkarNya zrutvA / kiM kimavasthAkA / bhaviSyati / 'itI'ti zeSaH / na / vedmi jAnAmi / veti tu vAkyAlaGkArArtham / ayambhAvaH-sAyaM kayozcitkutrApi sAnurAgaM sAkSAtkAro jAtaH, atha-manasA dRSTipAtaM vaJcayitumazaktayorapi tayoH svasvaM niketatanaM prati kathamapi gurujanAditantratayA gatayo yako nAyikA naktaM cintayamAno'taevocchinnanidra Aha-sambhAvayAmi mama sA priyA tadavadhyevAzamanIyabAdhA, athApi nizIthe manasijabAdhoddIpakaM zephAlikAyA vidalanamavalokyAvaziSTaparimitaniHzvAsocchAsA sambhUyApi na sarvathA jIvanAvasthAto vimukhIsaMvRttA / kintu tato'pyasahyaM sAmpratikaM kukkuTAnAM rutamAkarNya kimavasthAkA bhaviSyatIti na jJAtuM kSame, saMvRttA kiM nanu vimukhI jIvanA. basthAtaH ? iti / atra vasantatilakaM chandaH // 131 // cetasA''kAGkitaM maraNamudAhartuM pratijAnIte-dvitIyamityAdinA / dritIyaM cetasA''kAGkitam / 'maraNa 'miti zeSaH / yathA-'rolambAH ...'ityAdau / 'rolambA bhramarAH / 'rolambaH syAnmadhukara'iti gopAla: / jhaGkArakolAhalaiGkArA eva kolAhalAstaiH / zaGkArasya kolAhalatvaM tvasahyatvAt , ata eva bahavacanenApi nirdezaH saGgacchata iti bodhyam / harito dizaH / 'AzAzca haritazca tAH / ityamaraH / paripUrayantu parito vyAptAH kurvantu / candanavanIjAtazcandanAnAM vanI vana tatra jAtaH prabhUta iti tthoktH| 'SidgaurAdibhyazca / ' 4 / 1 / 41 iti DIe / nabhasvAn vAyuH / 'nabhakhadvAtapavanapavamAnaprabhaJjanAH / ityamaraH / api / mandammandama / upaita / 'kAma'miti zeSaH / cUtazikhare cUtAnAmAmrANoM zikharaM shirodeshsttr| 'AmracUto rasAlaH' iti, 'ziro'graM zikharaM vA ne'ti cAmaraH / mAdyamtaH pramattAH sampadyamAnAH / kelIpikAH kelInAM krIDAnAM (saJcArakAH) pikAH kokilA iti tthoktaaH| 'keliH kelI ratiH krIDe ti gopAlaH / 'kokila: pika ityapi |'itymrH / paJcamaM tadAkhyaM rAgakharam / 'paJcamazcetyamI sapta tantrI
Page #254
--------------------------------------------------------------------------
________________ 244 sAhityadarpaNaH / [ tRtIya: mamaitau / tRtIyaM yathA - kAdambaya mahAzvetA puNDarIkavRttAnte / eSa ca prakAraH karuNavipralambhaviSaya iti vakSyAmaH / ci 'nayanaprItiH prathamaM, cittAsaGgastato'tha saGkalpaH / nidrAchedastanutA, viSayanivRttistrapAnAzaH // 133 // kaNThotthitAH svarAH / ' ityamaraH / kalayantu racayantu / azmasArakaTinA amasArava hohavat kaThinAH / etenAtyantAyAsa dAtRtvaM sUcitam / 'lohosstrI zastrakaM tIkSNaM piNDaM kAlAyasAyasI / azmasAra' ityamaraH / amI / prANAH / satvaraM jhaTiti / etena prANAnAmatyantamanupayogitvaM dhvanitam / gacchantu gacchantu / kAmAbhyanujJAyAM dvirbhAvaH / atra zArdUlavikrIDitaM vRttam, talakSaNaM coktaM prAk // 132 // ' ayambhAvaH - anurAgavazAdvizviSya sthAtumakSamasyAkSamAyA vA kasyAzvinAyikAyA jIvanAnnirAzAyA uktiriyam / tathA ca-bhramarA jhaGkArasantAnairdizo niravakAzAH kurvantvityAdyA abhyanujJA 'gacchantugacchantu prANA' ityabhyanujJA'rthA eva tAsAmatra sAhAyyAdhAyakatvAt / anurAgiNAM hi parasparaM vizliSya sthitAnAM bhramarajhaGkArAdayo'tyantaM jIvitaM saMzayaM nayanta iti samayaH / iti / udAhRtaM 'zephAlikAM..' iti, ' rolambA: .. ' iti zloka svasyetyAha-mama / etau udAhRtau lokAvityarthaH pratyujjIvanAzA puraskRtaM maraNamudAharanti tRtIyamityAdinA / tRtIyaM 'pratyujjIvanaM syAdadUrataH / iti nirdiSTambharaNamityarthaH / yathA / kAdambaya tadAkhye gadyakAvye / mahAzvetA puNDarIkavRttAnte / 'varNita ' miti zeSaH / idamuktam- mahAzvetA nAma haMsasya gandharvarAjasya duhitAsssIt, puNDarIkaH punaH zvetaketostapodhanapravarasya tanayaH / parasparamanurAgotpattyanantaraM vizliSya sthitayoH puNDarIkastapaH pravaNapravaro'pi madanazarajvAlayA jarjarIkRto lokAntarapathikobhUt / atha tasmiMstadavasthe mahAzvetAyAM ca tathA bhavitumudyatAyAM kenApi samupadiSTam -' vatse mahAzvete ! na tyAjyAstvayA prANAH / punarapi tavAnena bhaviSyati samAgamaH / iti / sphuTaM caivaM pratyujjIvanAzApuraskRtaM maraNaM puNDarIkasya / iti / nanu bhavatu tathA sannikRSTajIvanaM tanmaraNam, kintu tadantaH sambhavati zoke kinna karuNaH ? iti cetsatyamityAhaeSa cetyAdinA / eSonurAgodbhAvanAnantaramanurAgAzrayasya maraNavarNanarUpa ityarthaH / prakAraH / ca / karuNavipralambhaviSayaH karuNavipralambhayorviSaya: sthAnam / itItyevam / vakSyAmaH ( yUnorekatarasmin gatavati lokAntaraM punarlabhye / ) ' ityAdine 'ti zeSaH / ayambhAvaH - sannikRSTa pratyujjIvane maraNe varNyamAne'pi yAvanna pratyujjIvanaM tAvacchokara ti viprakRSTatvayoravasthAnam / ratyAzrayasya lokAntapathikatve zokaH, pratyujjIvanAzAdADharthe tadAnoM ca tato vizleSasadbhAve rateviprakarSazca / sphuTau caiva karaNo vipralambhava / iti / atha matAntaranyA evaM maraNadazA ityAha- kecitvityAdinA / kecid vAtsyAyanaprabhRtayaH / tu punaH / 'Aha'riti zeSaH / kimAhurityapekSAyAmAha - 'prathamaM guNazravaNAdyavasarAnantaraM gurujanAdiparatantratve'pi sAkSAtkAre sampadyamAne iti bhAvaH / nayanaprItirnayanayoH prItiH parasparamanurAgasa jigamiSA'' divyaJjako 'vasthAvizeSaH / tatastadanantaram / cittAsaGgazcittasyAsaGga AsaktiH / atha / saGkalpo'hametena saGgaccheya' miyAkArako manodharmmaH / atha tatra vilambenidrAchedo nidrAyArachedo'bhAvaH / ata eva tanutA kRzatvam / viSayanivRttirviSayebhyaH zarIrayAtrA nirvAhakebhyo bhojanAdibhyo ( spi ) nivRttivirakti: / trapAnAza ete guravaH kimantaravagamiSyantItyevaM lajjAyA abhAvaH //
Page #255
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / unmAdo, mUrcchA, mRtirityetAH smaradazA dazaiva syuH / ' iti / tatra ca 235 Adau vAcyaH striyA rAgaH puMsaH pazcAttadiGgitaiH / iGgitAnyuktAni yathA - ratnAvalyAM sAgarikAvatsarAjayoH / Adau puruSAnurAge sambhavatyapyevamadhikA hRdayaGgamatA bhavati / 245. unmAda unmattatvam / mUrcchA vaicittyam / mRtirmaraNam / 'ce 'ti zeSaH / itItyevaM darzitA iti bhAvaH / etAH / 'daza / eva / smaradazA / smarasya kAmasya dazAstatkRtA avasthA ityarthaH / syuH / iti // 133 // atredaM vodhyam-cittAsaGgo'bhilASe. saGkalpazcintAyAM, nidrAbhaGgAnutAviSayanivRttiva vyAdhau trapAnAzaH sampralApe, mUrcchA jaDatAyAM ca tirodhIyante, nayanaprItiH pUrvAnurAga eva, mRtiH punarnAMnA'pyabhinnoditA / taditi - anyAsAmapi dazAnAM sambhavApariheyatvena kavirAjairabhihitA evaM daza dazAH sAmprataM pratibhAsate / iti / pUrvAnurAgaH prathamaM kasya vAcyamityAkAGkSAyAmuttarayitumupakramate tatretyAdinA / tatra tasmin pUrvAnurAga ityarthaH / ca 235 Adau prathamam / striyA nAyikAyAH / ' nAyaka viSaya' iti zeSaH / rAgo'nurAgaH / vAcyo vaktavyaH / pazcAnnAyikAyA anurAgakathanAnantaram / tadiGgitaistasyA nAyikAyA iGgitAnyabhiprAyanivedakAni ceSTitAni taiH / puMsaH puruSasya nAyakasyeti yAvat / 'rAgo vAcya' iti pUrvato'nveti / kutra darzitAnyevaMvidhAni ceSTitAnItyAha- iGgitAni ceSTitavizeSAH / ' AkArastvijJa iGgitam / ityamaraH / yathA- / ratnAvalyAM ratnAvalI prastutya zrIharSadevena nimmitAyAM nATikAyAmityarthaH / sAgarikAvatsarAjayoH / uktAni 'tathA'nyayora yavagantavyAnI 'ti zeSaH / ayambhAvaH - sAgarikA nAma siMhalezasya duhitA vAsavadattAyA vayasyA ratnAvalItarAbhidheyA, vatsarAja: punarvAsavadattAyAH svAmI / tayorevAnyo'nyaM hArdAvedakAni ceSTitAni ratnAvalyAM nATikAyAM darzitAni / tathAhi - vAsavadattayA chalena khasannidhAnato nivarttayituM sArikAsannidhAnaM gantuM preritayA sAgarikayA fararasure nilIya madanamarcayituM kusumAvacayanAtprabhRti- 'haddIhaddI ! kahaM kusumalohokkhittahiaANa adiciraM jevva mae kidaM tA imiNA sinduvAra viDaveNa obAriasarIrA bhabia pekkhAmi (vilokya) kahaM pekkhido jebba abbo kusumAuho ahmANaM tAdassa aMteure cittagado acIadi iha du paccakkho lakkhIaMdi / ' ityAdinA vatsarAjaviSayakapremAvedakAni ceSTitAni, vatsarAjena punaH - citraphalakadarzanAnantaraM 'lIlA'vadhUtapadmA kathayantI pakSapAtamadhikaM na / mAnasamupaiti ke citragatA rAjahaMsIva // ' ityabhidhAnAtprabhRti- 'zrIreSA pANirapyasyAH pArijAtasya palava: / kuto'nyathA svatyeSa svecchA mRtadravaH // ityAdinA darzitAni / iti / nanu prathamaM yadi puruSasyaivAnurAgaH syAttadA'sau tathocyeta kA kSatirityAzaGkayAha - Adau puruSaniSThAnurAgasambhavAt prathamam / puruSAnurAge / puruSaniSThe nAyikAviSayAnurAga iti bhAvaH / sambhavati / satisaptamIyam / api / evaM nAyikASnurAgavarNanasya prAthamikatva iti bhAvaH / adhikA' nAyakAnurAgavarNanasya prAthamikatvApekSayeti zeSaH / hRdayaGgamatA yuktamupetatvaM ramaNIyateti yAvat / ' saGgataM hRdayaGgamam / ' ityamaraH / bhavati sampadyate / ayambhAvaHpuruSaH pauruSApeto na zobhate, pauruSaM ca vaidyabhinnameveti viditaM viduSAm tathA ca- puruSasya dhairyyAdyaparAbhidheyaM pauruSamudbhAvayituM tanmanasi jAtamapi madanakSobhaM na nivannanti sahRdayadhurINAH / uktaM caivaM sthAne - 'AdA'vityAdi / iti / 1 'hAdhikAdhika ! kathaM kusumalobhotkSiptahRdayayA'ticirameva mayA kRtaM tasmAdamunaiva sindhuvAraviTapenApavAritazarIrA bhUtvA prekSiSye / kathaM prekSita evApUrvaH kusumAyudhaH, ammAkaM tAtasyAntaHpure citragato'rcyate, iha tu pratyakSo lakSyate / ' iti /
Page #256
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ tRtIyaH 246 saahitydrpnnH| 236 nIlI kusumbhammaJjiSThA pUrvarAgo'pi ca tridhA // 223 // tatra237 na cAtizobhate yannA-paiti, prema manogatam / tannIlIrAgamAkhyAnti yathA zrIrAmasItayoH // 224 // kusumbharAgaM tatpAhu-ryadapaiti ca zobhate / devahUtyA samaM yadvat kardamasya tapasvinaH // 225 // maJjiSThArAgamAhusvad yannApaityatizobhate / indumatyA yathA'jasya damayantyA nalasya vA // 226 // atha mAna: athAsya traividhyaM darzayati-236 nIlI..ityAdinA / 236 ca punaH / pUrvarAgaH / api / nIlI tatsvarUpabhUta ityarthaH / kusumbhaM tatsvarUpabhUtaH / maniSThA tatsvarUpabhUtaH / 'cetI'ti zeSaH / tridhA // 223 // atha trividhAnAmeSAM lakSaNanirdezapUrvaka lakSyANi nirdeSTamupakramate-tatretyAdinA / tatra teSu nIlAdyapAdhikeSu rAgeSu madhye 237 yat / na / apaiti nivarttate / n| ca 'ya'diti samanveti / atizobhate'tyantaM zobhate pratyakSaM sadvikasatIti bhAvaH / tat / manogataM na tu bahirbhUtam / prema / nIlIrAgaM nIlI nIlo'sau rAga iti taM tathoktam / 'nIlI rugabhedanIlinyo' riti medinii| AkhyAnyabhidadhati / / 'vizeSajJA' iti zeSaH / udaahrti-ythaa| zrIrAmasItayoH zrIrAmacandrasya sItAyAzcetyarthaH / thriyA yukte rAmasIte iti zrIrAmasIte tayoH / 'alpAntaram / ' 2 / 2 / 34 ityanena rAmasya pUrvanipAtaH / yadvA-zrIrAmazca sItA ceti tayorityeva yuktam / 'abhyarhitaM ce'tyanena zrIrAmasya pUrvanipAtaH / ata eva rAmasya zrIviziSTatvaM zobhate / na ca strIvAcakasyaiva pUrvanipAtanaM nyAyyam , tathA pramANAnupalabdheH 'indrendrANyA' ityAdyudAharaNopalabdhezca / ayambhAvaH-zrIrAmacandrasya janakanandinyAzca pAraspariko'nurAga Antariko virahadaiye'pyariktaizvaryya evAsIditi nIlIrAgasadRzatvAnnIlIrAgAparAbhidheyaH / iti / atha yat / apaiti 'kAlAntare' iti zeSaH / ca / zobhate yAvadviyogAdyabhAvastAvad bAhyamapi bhavatIti bhAvaH / tat 'preme'ti zeSaH / kusumbharAgaM kusumbhaH kausumbho'sau rAgastam / kusumbharAgasadRzamiti bhAvaH / 'kusumbhaM hemani mahArajate nA kamaNDalau / ' iti medinii| prAhuH / udAharati-yaddhat / devhtyaa| samam / kadamasya / tapasvinaH / ayambhAvaH kardamasya devahUtyAzca pAraspariko'nurAgo yAvattadbhagavadavatAra iti kusumbharAgasadRza iti / tathA yat / na / apaiti / kintu-atizobhate / tat 'premeti zeSaH / maniSThArAgaM majiSThA maJjiSThAsambandhyasau rAgastam / aahH| udaahrti-ythaa| ajasya raghuputrasya / indumtyaa| 'sama'miti zeSaH / vA'thavA / 'yathe'ti pUrvato'nveti / nalasya / damayantyA 'sama miti zeSaH / ayambhAvaH-- ajasyendumatyAzca nalasya vA damayantyAzca pAraspariko'nurAgo yAvajjIvanaM sphuTo'bhUditi maJjiSTAsadRzo gADho ramaNIyazceti // 224 // // 225 // 226 // evaM pUrvarAga nirvarNya nirdizya ca kramaprAptammAnaM nirvarNayitumupakramate-athetyAdinA / atha pUrvarAganirdezanAnantaram / mAnaH / 'nirdizyata' iti zeSaH / 238 mAnaH..ityAdinA /
Page #257
--------------------------------------------------------------------------
________________ 247 paricchedaH] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / 238 mAnaH kopaH, sa tu dedhA praNayeAsamudbhavaH / 239 dvayoH praNayamAnaH syAt pramode sumahatyapi // 227 / / / premNaH kuTilagAmitvAt kopo yaH kAraNaM vinaa| . 'dvayoriti, nAyakasya nAyikAyAzcobhayozca praNayamAno varNanIyaH / tatra nAyakasya yathA 'aliapasuttaa NimIliaccha ! desu suhaa majjha oAsaM / 238 mAnaH / 'nAme'ti zeSaH / kopo lakSaNayA tanmUlo vipralambha ityarthaH / sa mAnamUlo vipralambha ityarthaH / tu| praNayAsamudbhavaH praNayazceA ceti te sambhava utpattisthAnaM yasya sa iti tathoktaH / praNayaH prItyA prArthanaM prItireva vA / IrSyAsapatnyAdyutkarSAsahiSNutvam / 'prazrayapraNayau samau / ' iti 'prnnyaastvmii| vizrambhayAcyApremANa' iti 'akSAntiA ' iti cAmaraH / 'sanniti zeSaH / tathA .ca-praNayajAta IrSyAjAtazca sannityarthaH / dvedhA dvividhaH / tathA ca-mAnasya dvaividhyAnmAnavipralambho'pi dvividha iti niSkRSTam / nanu premakopayoH parasparaM viruddhatvAt kathaM praNayasambhavo mAna ityAzaGkayAha-239 dvayoH..ityAdinA / 239 dayonAyikAnAyakayorityarthaH / 'vyastasamastayo'riti zeSaH / na ca 'dve ca dve ceti tayo'riti vAcyama ekadvivyAdInAmekazeSAnabhyanujJAnAt / tathA ca-nAyikAnAyakayorvyastayoH samastayorveti niSkRSTam / samaha. tyatizayito ( jIvanAvadhisthAyI ) mahAniti tasmiMstathokte / api 'kiM punararUpe' iti zeSaH / pramode premNi kopAvasarapratirodhake hetAviti yAvat / premnnH| kuTilagAmitvAt kuTilo'sau gAmI saJcArIti tasya bhAvastattvaM tasmAt / 'kuTilaniSThatvA' dityanye / kAraNam / vinA / yH| kopaH / 'sa' iti zeSaH / praNayamAnaH praNayasya mAnaH / syAt / ayambhAvaH-yadyapi premNi sati kopaH syAditi vaktuM na zakyate, tathA'pi-vaizvAnare svarNasyeva kopa evaM premNaH parIkSeti kavibhistathA varNyate nAyikAnAyakAbhyAM ca tathA'nuSThIyate / tatsuSThUktaM 'premNaH kuTilagAmitvAditi // 227 // kArikAkAThinyaM parihartuM dvayoriti padArtha nirdizannAha-dvayorityAdinA / dvyoH| itItyasyA'iti zeSaH / nAyakasya / ca tathA / naayikaayaaH| cAthavA / ubhayo yakanAyikayoH / praNayamAnaH praNayasya mAnaH lakSaNayA tanmUlo vipralambha ityarthaH / varNanIyaH / 'ityabhiprAya'iti zeSaH / idaM bovyam-'varNanIya' ityatrAnIyaraH pratyayasya kRtyasaJjJakatayA'harthei prayogaH, tathA ca-varNayitumarha ityarthaH paryavasIyate / varNanIyatvaM cAnyathA tasya vivekAnupapattereva / taditi sAdhUktaM praNayasya kuTilatve varNanIyatvam / iti / evaM praNayamAnasya traividhye kramaprAptaM tAvadudAhartumupakramate-tatretyAdinA / tatra teSu nAyakAdisambandhitvena trividheSu praNayamAneSu madhya ityarthaH / nAyakasya 'praNayamAna' iti zeSaH / yathA'alia... ityAdau / 'aliapamuttaa alIkaprasuptaka alIkammithyA prasuptaM prakhApaH (zayanaM ) yasya tatsambuddhau tathokta / iti yAvat / 'shessaadvibhaassaa|' 5 / 4 / 154 iti kap / ata eva-NimIliaccha nimIlitAkSa nimIlite nirvyApAre kRte (na tu jAte ) akSiNI netre yena tatsambuddhau tathokta ! iti yAvat / yadvA-samastamidam , tathA ca-alIkaM yat prasuptaM (zayana) tasya kaM sukhaM (krIDArasaH) tena nimIlite akSiNI yasyeti tatsambuddhau tathokta ! 'alIkaM tvapriye'nRte / ' ityamaraH / prasuptamityatra bhAve ktaH / 'sukhazIrSajaleSa km|' iti medinii| sahaa subhaga ! majma mahyamanunayaparAyai tava priyAyai iti yAvat / oAsaM avakAzaM zayyAyAM zayanasAnnidhyopayogitvamiti yAvat / desu dehi / etAvantaM
Page #258
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ tRtIyaH sAhityadarpaNaH / gaMDapariuMbaNapulaiaMga Na puNNo cirAissaM // 134 // nAyikAyA yathA-kumArasambhave sandhyAvarNanAvasare / ubhayoryathA 'paNaakuviANa dopaNa vi aliasuttANa mANaiNNANaM / NiJcalaNiruddhaNIsAsadiNNaaNNANa ko mello // 135 // ' anunayaparyantAsahatve tvasya na vipralambhabhedatA, kintu-sambhogasazcAryAkhyabhAvatvam / yathAsamayaM jAgaritaM, na tvamupAgatavatIti yatra sthitavatyasi tatraiva tiSTeti kopo mayi na nidheya ityAha-gaMDapariuMbaNapulaiaMga gaNDaparicumbanapulakitAja gaNDayA: kapolayo: paricumbanaM paritazcumbanaM tena pulakitamaGgaM yasya tatsambuddhau tathokta ! iti yAvat / puNNo punaH / Na na / cirAissaM cirasyAmi vilamba kariSyAmIti yAvat / cirAdAgamane 'nAtra zayIte ti paryakaM nirudhya miSeNApi suptaM suptamAlakSya kathamapi tatra labdhazayanAvakAzAyA nidrAvyAjena svagaNDaparicumbagena pulakitAGgaM ca taM dRSTvA jJAtatadbhAvAyAH svacirAgamanAparAdhakSamApanArtheyaM kasyAzcit kAminyA uktiH / evaM ca nAyakasya praNayamahattve'pi mAno vyajyate / atra gAthA chandaH, tallakSaNa coktaM prAk // gAthAsaptazatyAH pdymidm||134||' evaM nAyakasya praNayamAnamudAhRtya nAyikAyAH praNayamAnamuMdAharttamupakramate-nAyikAyA ityAdinA / nAyikAyA nAyikAtvenAbhimatAyAH pArvatyA ityarthaH / 'praNayamAna' iti doSaH / yathA--kumArasambhare kumArasya devasenApateH sambhavo janma lakSaNayA taM prakRtya kAlidAsena kRtaM kAvyamiti tasmiMstathokte / 'aSTama sarga' ini zeSaH / sandhyAvarNanAvasare / muJca kopamanimittakopane : sandhyayA pragamito'mgi naanyyaa| kinna vatsi sahadharmacAriNaM cakravAkasamavRttimAtmanaH // ' ityAdAviti zeSaH / athobhayoHpraNayamAnamudAhartumupakramate-ubhayoriyAdinA / ubhayo yakanAyikayoH / 'praNayamAna' iti zaMSaH / yathA / 'paNa..' ityAdI / 'paNaaviANa praNayakupitayoH praNayena kupite tayostathoktayoH / doSaNa yonAyakanAyikayAriti yAvat / vi api / aliasuttANa alIkasuptAyonidrAmantarA'pi nidrAlIDhayoriva patitayoriti yAvat / mANaiNNArNa mAnavijJayormAne vijJe cature tayoH / 'pravINe nipuNAbhijJavijJaniSNAtazikSitAH / ' ityamaraH / 'anyo'nya' miti zeSaH / tathA -anyo'nyammAnAviSkaraNe caturayorityarthaH / NiccalaNiruddhaNIsAsadiNNaaNNANa nizcalaniruddhanizvAsadattakaNayoH / ko kaH / mallo mala: samartha iti yAvat / 'mAnabhaJjana' iti zeSaH / parasparaM ruSTe nAyakanAyike avalokayanyAstadantaHpuracAriNyAH kasyAzcit 'parSyApto'yammAna' iti mAnabhanjanAthai yatamAnAyA vitarkoktiriyam / atrApi gAzA chandaH, tallakSaNaM coktaM prAk / idaM ca gAthA saptazatyAH // 135 // ' anunayamantareNaivAsya nivartyatve'sUyArUpatvamityAha-anunaya...ityAdinA / asya praNayamAnasyetyarthaH / anunayaparyantAsahatve'nunayasya 'kSamasva prANeze : na punaraparAdhiyati kadAcanAyaM dAsaste sukRtini dayAM ghehi sumukhi / ityAdyarthanasya prynto'vdhistdshtye| anunayamantarava nivartyatra iti bhAvaH / satisaptamIyam / tu punaH / vipralambhabhedatA vipralambhasya bhedAtmakatvam / na 'mantavya'ti zeSaH / kintu-sambhogasaJcAryAkhyabhAvatvaM sambhogasya sancAyAMkhyabhAvo vyabhicAribhAvastasya bhAvastattvam / idamuktampraNayamAno yadyanunayamantaraiva nivatyaMta, tadA'sau sambhogasyAsUyA nAma saJcAribhAvavizeSa ityAkhyAyate na punarvipralambhavizeSa iti / iti| udAharati -yathA-bhrUbhaGge...ityAdau / 2 'alIkaprasuptakanimIlitAkSa ! dehi subhaga ! mahyamavakAzam / gaNDaparicumbanapulakitAGga na punazcirasyAmi // ' iti saMkRtam / 2 praNayakupitayoIyorapalIkagupayonivijJayoH / nizcalanirUddhaniHzvAsadattakarNayoH ko malaH / ' iti sNskRtm|
Page #259
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / 'dhUbhaGge racite'pi dRSTiradhikaM sotkaNThamuddhIkSate, ruddhAyAmapi vAci sasmitamidaM dagdhAnanaM jAyate / kArkazyaGgamite'pi cetasi tanU romAzcamAlambate, dRSTe nirvahaNaM bhaviSyati kathaM mAnasya tasmiJjane // 136 // yathA vA 'ekasmiJzayane parAGmukhatayA vItottaraM tAmyatoranyo'nyasya hRdi sthite'pyanunaye saMrakSatoauravam / dampatyoH zanakairapAGgavalanAnmizrIbhavaccakSuSo bhagno mAnakaliH sahAsarabhasavyAsaktakaNThagrahaH // 137 // ' ___ 'bhrUbhane dhruvorbukuTyArbhaGgaH kauTilya tasmin / 'bhazastaraGge bhede ca rugavizeSa praajye| kaudiye gayavijityo iti medinI / racite / SaSTI cAnAdare / ' 2 / 3 / 38 iti saptamI / api kiM punaranyade'ti zepaH / tathA ca-udyamya kRtamapi bhrukuTyoH kauTilyamanAdRtyaiveti niSkRSTo'rthaH / dRSTirnetram / 'dRSTini'diNa darzane / iti haimaH / jAtAvekavacanam / yadvA-udvIkSaNakriyAyAM bhedatyAgena vyApRtatvamAdAyakatvena tathoktiH / adhikamprabhAracanApakSayAss. dhikyaM yathA syAttatheti bhAvaH / sotkaNThamutkaNThayA saha vartata iti tadyathA syAttathA / uddhIkSate pazyati kaSTaM varSa prAvartateti yAvA / 'apUrvamiva ya'miti zeSaH / 'gAyAM laDapijAtvoH / / 3 / 3 / 142 iti gAyAM bhate laTa / ruddhAyAM nirvyApAratAM nItAyAm / api kiM punaranyadeti zeSaH / vAci vaagdevyaam| 'gIrvAgvANI srkhtii|| ityamaraH / anAdara saptamIyam / tathA ca-'nAhaM tena sambhASiSye' iti niyApAratAM nItAmapi vAcamanAdatyeti niSkRSTo'rthaH / idam / dagdhAnanaM dagdhaM lakSaNayA tucchaM yadAnane tat / sasmitaM smitenaSaddhAsyena saha vartata iti tathoktam / jAyate kaSTamavartata / atrApi gahasyAM bhUte laT / Ananasya sasmitatvena vidheyaM dagyatvaM vizeSaNIbhataM gauNatAM prAptamiti vidheyAvimarzaH / kArkaya karkazasya niSThurasya bhAvaH kArkazya tattathoktam / 'syAtkerkazaH sAhasikaH kaThorAmasuNAvapi / ' ityamaraH / gamite nIte na tu gate, etena yatnAtizayo dyotitaH / api / cetasi citte| 'cittaM tato hRdaya'mityamaraH / atrApyanAdare saptamI / tathA ca-karkazatA nItAmapi cittavRttimanAratyeti nikRssttm| tanUH zarIram / romAJcaM romodgamam / Alambate kaSTamavAlambata / atrApyapiyoge tathA laT / tasmina / jane nAyakarUpe loke / dRSTe / atrApyanAdare saptamI / tathA ca-taM jane hRSTamanAdRtyeti niSkRSTo'rthaH / mAnasya cittor3atatAvizeSasya / 'mAnazcittasamunnatiH / ' ityamaraH / nirvahaNaM nirvAhaH / kathaM kenopAyena / bhaviSyati / na kathamapIti bhAvaH / 'mAnastvayA tadA rakSitavya' ityupadizantIM sakhI prati kasyAzvitsaralasvabhAvAyAH svakhAbhAvyAktiriyama / tathA ca-yadA yadA mAna rakSituM samudyatA'haM, tadA sarvadeva mama netrAdivaparItyamAcAratavat , tat kathamadyaiva taMdRyA prabhaviSyAmIti niSkRSTo'rthaH / evaM ca-nAyikAyA nAyakaviSayA ratiH paripuSTA sambhogAtmanA'vatiSThate / tathA darzanAdivyApArA ana. bhAvA asUyA cAtra vyabhicAriNI nAyakasya darzanAdau sotkaNThatvAdegarhitatvApratyAyanAt / amaruzatakasyedaM pdym| ana zArdUlavikrIDitaM chandaH / tallakSaNaM coktaM prAkU // 136 // ' udAharaNAntaramapi darzayati-yathA vA-ityAdinA / vA'thavA / yathA / mAnasyAnunayaparyantAsahatve sambhogasaJcAritvamiti zeSaH / 'ekasmin..ityAdI / 'ekasminnabhinne / zayane zayyAyAm / 'zayanaM surate nidrAzayyayozca napuMsakam / ' iti mNdinii| parAimara. tayA parAGmukhe yayostayorbhAvastattA tayA tthoktyaa| vItottaravIta nivRttamuttaramuktipratyuktirUpaM yasmiMstad yathA bhvettthaa| tAmyatoH klizyatoH / 'tamu' kAkSAyAm / anyo'nyasya parasparasya / 'asamAsavadbhAve pUrvapadasthasya supaH survktvyH|' iti suH / hadi hRdaye'ntarAtmanIti yAvat / anunaye dhASTayAbhAve / sthite / anAdare saptamI / api / gauravaM gurutvaM 'kathamahaM pUrvamanunayeya' miti mahattvamiti yAvat / saMrakSatoH pAlayatornirvahatoriti yAvat / athApi-zanakaiH zanaiH / apAGvalanAdapAGgayornetraparyantabhAgayorvalanaM cAlanaM tasmAt / 'apAGgo nayanasyAnte syAcitrakapradhAnayoH / / ityajayaH / 'vala' saJcaraNe / yuT / mizrIbhavacakSuSormizrIbhavanti vyAsajanti caDhUMSi yayostayoH dampatyo yi.
Page #260
--------------------------------------------------------------------------
________________ 350 . - saahitydrpnnH| [tRtIyaH240 patyuranyapriyAsaGge dRSTe'thAnumite zrute // 228 // IrSyAmAnI bhavetstrINAM tatra tvnumitistridhaa| utsvanAyitabhogAGka-gotraskhalanasambhavA // 229 // tatra dRSTe yathA 'vinayati sudRzo dRzoH parAgaM praNayini kausumamAnanAnilena / tadahitayuvaterabhIkSNamakSNo-rddhayamapi roSarajobhirApupUre // 138 // ' kAnAyakAH / sahAsarabhasavyAsaktakaNThagrahaH sahAsaM yathA syAttathA rabhasena vegena vyAsakto bhujabandhanena dRDhaM lagnaH kaNThagrahAM yatra sH| kriyAvizeSaNatvaM tu yuktam / mAnakalirmAnasya kali: kalahaH / kalI strI kalikAyAM, nA zUrA. tikalahe yug|' iti medinI / bhagnatruTitaH / atra dampatyoranyonyagatA ratiH paripuSyamANA sambhogAtmanA pariNatA, tatra darzanamAtreNa mAnatyAgo'nubhAvaH, harSazca vyabhicArI / amaruzatakasyedaM padyam, atra zArdUlavikrIDita chandaH, tallakSaNa coktaM prAk // 137 // ' evaM praNayamAnaM nirUpyeAmAnaM nirUpayitumupakramate-240 patyurityAdinA / 240 patyuna tUpapate'riti zeSaH / anyapriyAsane'nyA'sau priyA tasyA AsaGga Asaktistasmin / dRSTe / atha tthaa| anumite tatparibhuktadukUladhAraNAdidarzanadvArA nizcite / evam-zrute / 'satI'ti zeSaH strINAM nAyikAnAma / IAmAna IyayA'sahiSNutayA mAnaH / 'tRtIyA tatkRtArthana guNavacanena / / 1 / 3 iti tRtIyAsamAsaH / IAyA mAna iti pakSe tu-'sssstthii|' 2 / 2 / 8 iti sambandhasAmAnyavivakSayA samAsaH / bhavet / tatra tasminnAmAne / ta punaH / utsvapnAyitabhogAigotraskhalanasambhavotsvapnAyitaM (suratazramavazAda gADha nidrA) ca bhogAGkazca (sambhogacihaM ca) gotra (nAma) skhalanaM (uccAraNa) ceti tAni sambhava utpattiryasyAH saa| sambhavatyasmAditi sambhavaH / 'R. dorapU / ' 3 / 3157 ityap / 'gotraM kulAkhyayoH / iti medinI / anumitiranumAnam / tridhA triprakArA / 'jJeye'ti zeSaH / ayambhAvaH-IrSyAmAno nAyikAnAmeva jAyate, tathAhi-yadi priyo yasyAM kasyAJcidanyasyAmanurajyeta, tayA ramamANazca dRSTo'numitaH zruto vA'yaM bhavettadA tadAsaktisamarpitasapatnIsaubhAgyavibhAvaka IrSyAmAnaH samudayate / na cAyaM nAyakAnAm , nAyikAnAM hi nAyakAntarAsakto zRGgArasyavAnabhyanujJAnAt / iti // 228 // 229 // darzanAdinA bhidyamAnAyA nAyakasya nAyikAntarAsakterudAhRtatvenaiveAmAnamudAhRtatvaM manyamAna aah-ttretyaadin|| . tatra tasminIAmAnasya mUlabhUte nAyakasya nAyikAsaGga iti yAvat / dRSTe / satisaptamIyam / 'IOmAna' iti zeSaH / yathA-'vinayati..' ityAdau / 'sadRzaH zobhane sukhade vA dRzo netre yasyAstasyAH / nijAbhimatAyAH kAntAyA ityarthaH / 'yasyA' iti zeSaH / dRzodRSTiyugaloparItyarthaH / saptamIyam / 'dRk striyAM darzane netre buddhau ca, triSu vIkSaka / ' iti medinii| 'sthita' miti zeSaH / 'dRza'iti pAThe tu-paJcamI / netrAdityarthaH / kausumaM kusumasya kamalAdyanyatamasyedaM tattathoktam / parAgaM rajaH / 'parAga: kausume reNau dhUlisnAnIyayorapi / giriprabhede vikhyAtAvuparAge ca candane // ' iti medinI / asyAnekArthatayA 'kausuma' miti viziSyAbhidhAnAna paunarutyakRte, pratyuta punaruktavadAbhAsArthamiti bodhyam / AnanAnilena mukhavAyunA / vinayati samudbhUyApanItaM kurvati (kattu pravattamAna iv)| praNayini praNayaH premAsminnasti, na tvasyAstIti; tathokte / etena-nAyake nAyikAyA anurAgaH, na tu nAyakasya nAyikAyAmiti samarthitam / yadvA-yasyAH netraparAgamapanayati, tasyAM praNayo'syAstIti tathokta iti yuktameveti bodhyam / 'praNayaH prasare premNI'ti medinI / satisaptamIyam / tadahitayuvatestasyA (nAyakenApanIyanetraparAgatvena mahonnatAyAH) ahitayuvatirahitA pratikUlA yuvatistaruNI tasyAH / akssnnonetryoH| 'SaSTI zeSe / ' 2 / 3 / 50 iti ssssttii| dvayaM yugalam / dvAvavayavau yasya tat / 'saGkhyAyA avayave typ|' 5 / 2 / 42 iti tayap / 'dviMtribhyAM tayasyAyaj vA / ' 5 / 2 / 43 iti tayasyAyac /
Page #261
--------------------------------------------------------------------------
________________ 251 ETTI paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / sambhogacihnanAnumite yathA 'navanakhapadamaGgaGgopayasyaMzukena, sthagayasi punaroSThaM pANinA dantadaSTam / pratidizamaparastrIsaGgazaMsI visarpa-navaparimalagandhaH kena zakyo varItum // 139 // ' evamanyatra / atha mAnabhaGgopAyAnAha241 sAma bhedo'tha dAnaM ca natyupekSe rasAntaram / tadbhaGgAya patiH kuryAt SaDupAyAniti kramAt // 230 // api na tvekakamiti bhAvaH / roSarajobhI roSaH patyuranyasyAH priyAyA netraparAgApanayanakaraNAparAdhajanyaH krodha eva rajAMsi dhUlayastaiH / abhIkSNammuhanirantaraM vaa| 'amIkSNamasakRtsamAH / iti 'abhIkSNaM zazvadanArate / iti cAmaraH / pUre samantataH pUrNa jAtam / karmaNi liT / zizupAlavadhasyedaM padyam , puSpitAgrA vRttam , tallakSaNaM coktaM prAk // 138 // athAnumitasyodAharaNaM nirdeSTumupakramate-sambhogacinetyAdinA / sambhogacihna / anumite patyuranyapriyAsaGga ISyAmAna'iti zeSaH / yathA-'nava...ityAdau / 'navanakhapadaM navAni ata eva pratyAkhyAtumazakyAni nakhapadAni nakhAnAM padAbhi cihnAni yatra tat tathoktam / 'padaM vyavasititrANasthAnalakSmAghrivastuSu / ' ityamaraH / aI zarIram / 'ajhaM gAtre pratIkopAyayoH pumbhUmni nIti / ' iti medinI / aMzukena vastreNottarIyeNa vA / aMzukaM zlakSNavastre syAdvastramAtrottarIyayoH / iti medinI / gopayasi nigUhase / khArtha Nic / dantadaSTaM dantena daSTastam / oSTham / punaH / pANinA hastena / sthagayasi chAdayasi / 'sambuddhipadAnabhidhAnaM krodhAtizayaM sambodhanIyasyAnabhidheyatvaM ca dyotayatIti bodhyam / 'sthagaM' apavAraNe / khArthe Nic / pratidizaM dizidizi / vibhaktyarthe'vyayIbhAvaH / 'avyayIbhAve zaratprabhRtibhyaH / ' 5 / 4 / 107 iti Tac / aparastrIsaGgazaMsyaparA'sau strI (sapatnI) tasyAH saGgastaM zaMsati kathayatItyevaMzIlaH / visarpannyApnuvan / navaparimalagandho navaH sadyobhuktatvenAstamaprApto'sau parimala: kusumAmardanajanyaH zobhano gandha iti tathoktaH / 'vimardotthe parimala'ityamaraH / kenAMzukena pANinA'nyena ve'ti zeSaH / varItuM gopayitum / 'vRto vA / ' 7 / 2 / 38 itITo dIrghaH / shkyH| sapatnIbhavanAdupapannannAyakaM prati nAyikAyAstatsambhogodghATanoktiriyam / tathA ca-yadyapi nakhAghAtacihnAni dantadazanacihnAni ca tava tayA saha sambhogaM nivedayanti tAni hi sAmpratikAni, kAlAntarINAni kadAcittirodhIyerannapi tadapi teSAM khazarIrasambandhitayAM'zukAdinA nigRhanaM kartuM pAryyate, athAyaM sarvato vyAptaH parimala: kathaM niguhituM pAriSyate / iti niSkRSTaM tAtparyyam / atra mAlinI chandaH, tallakSaNaM coktaM praak|| 139 // evamanyatrAnyavidho'pAmAna Uda ityAha-evamityAdinA / yathA dRSTo bhogAGkAnumitazca vinayati..'ityatra 'navanakha'..ityatra ca darzitastathA svayamutsvapnAyitAnubhito gotraskhalanAnumitaH dhRtazcetyevaM trividho'nyo'pIAmAna iti bhAvaH / anyatra / 'draSTavya'iti zeSaH / yathA cA mama'ghUrNanayanaM nipatadvasanaM varSamajaM skhalaccikuram / prAtaryAntaM kAntaM dRSTA kAntA'ntikAntA''sIt // ' 'kamale ! kAsi gatA tvaM madhyerasasindhu mAM nipAtyavata / ityunnadati vibuddhA kAnte sahasA jagAmAstam // ' 'rabhanyati satatamasau tAM sA ca tamindu kaleva saMzrayate / ityAkayaM ruSA svaM dayitamapi hanta sammene // ' ityAdAvahyaH / evaM saprabhedaM praNayamAnamAmAnaM ca nidarya prasaGgAnmAnazamanopAyAn nidarzayituM pratijAnIte-athetyAdinA / atha mAnasya kAryakAraNAbhyAM nirdezAnantaram / mAnabhaDropAyAn / Aha-241 sAma...ityAdinA / 241 tadbhaGgAya tasya (mAnasya ) bhaGgo bhaJjanaM tsmaiN| sAma saantvnm| anunayavacanaiH sauhArdAvedanamiti yAvat / bhedo mAninyAH sakhIM vazIkRtya taddvArA'parAdhasyAnyathAbodhanamiti bhAvaH / atha / dAnaM kathamapi karaNAdisamarpaNam / ca tathA / natyupekSe natizca (pAdayornipatya prasAdanaM ca) upekSA ca (avajJayA sAmAdiprayogAbhAvazca) iti
Page #262
--------------------------------------------------------------------------
________________ 252 sAhityadarpaNaH / 242 tatra priyavacaH sAma, bhedastatsavyupArjanam / [ tRtIya: dAnaM vyAjena bhUSAdiH pAdayoH patanaM natiH // 231 // sAmAdau tu parikSINe syAdupekSA'vadhIraNam / rabhasatrAsaharSAdeH kopabhraMzo rasAntaram // 232 // yathA - 'no cADu zravaNaM kRtaM... ' ityAdi / atra sAmAdayaH paJca sUcitAH, rasAntaramUhyam / atha pravAsa: " tathokte / rasAntaramanyo rasa iti tathoktam / 'mayUravyaMsakAditvAdanyasyAntarAdezastatparanipAtazca / 'rasyata iti ' rasa augyaM, tadanyastrAsAdiriti bhAvaH / itItyevam / 'pUrvapUrvasya niSphalatva' iti zeSaH / SaT / upAyAn / kramAt * na tu vyatyayeneti bhAvaH / patiH / kuryyAd vidadhyAt / tathA cedaM niSkRSTam -- yadi sAmnA na mAno bhajyeta tadA bhedaM vidadhyAt tena yadi nAsau nazyeta tadA dAnam ityevaM krameNa pUrvapUrvasya niSphalatve yathottaraM valIyAM samupAyaM vidadhyAt / ata evoktaM zRGgAratilake - 'yathottaraM valIyAMsa ityupAyAH prasAdane / AyAstrayo varaM kAryyA vidagdhaiH pazcimAH kacit // ' iti // 230 // nanu kinnAma sAmAdIti tad vyAcaSTe - 242 tatretyAdinA / 242 tatra teSu sAmAdiSu madhya iti yAvat / priyavacaH priyamanunayapUrvakaM sauhArdAvedakaM ca tadvaca iti tathoktam / sAma / tathA tatsakhyupArjanaM tasyA: ( prasiddhAyA mAninyAH ) sakhI tasyA upArjanaM khAnukUlatAM pratyAnayanam / yenAsau khasakhyA vuddhimanyathA ( nAyakAnunayaparatayA ) sampAdayediti bhAvaH / bhedaH / tathA / vyAjena kapaTena yenAsau prathamaM khaM na jAnIyAttena kenApyupAyeneti yAvat / bhUSAdirnepathyAdiH / 'bhUSAde' riti pAThe tu 'arpaNa' mityadhyAhAryam / dAnam / tathA pAdayoH pAdasamIpe / patanaM 'zirase 'ti zeSaH / natiH // praNamanam / khAmAdau / Adipadena bhedadAnapraNipAtAnAM grahaNam / tu punaH / parikSINe sarvathA kSINe / satisaptamIyam / viphale jAte satIti bhAvaH / avadhIraNaM tiraskAro'nabhilASIbhavanamiti yAvat / ' prasAdanasye 'ti zeSaH / upekSA / syAt / atharamasatrAsaharSAde rabhasAgA trAsaharSo, tAvAdI yasya ( nirvedAdeH ) tasmAttathoktAt / kopabhraMzaH kopasya bhraMzo lakSaNayA taddheturityarthaH / rasAntaram // 231 // 232 // lakSyaM darzayati-yathA- 'no cATuzravaNaM kRtaM...' ityAdi 'padya' miti zeSaH / kathamidaM lakSyamityAzaGkayAhaasmin, 'no cATuzravaNaM kRtaM... ' ityudAhRte vyAkhyAtapUrve patha iti yAvat / sAmAdayaH sAmabhedadAnanatyupekSA ityarthaH / paJca mAnabhaGgopAyA' iti zeSaH / sUcitAH / nanu SaSThaM kketyAha - rasAntaram / UhyaM gaveSaNIyamiti bhAvaH / ' anyatre 'ti zeSaH / idamuktam - kalahAntaritAyA udAharaNatvena nidarzitapUrvamata eva tadAnIM vyAkhyAtamapIdaM 'jo cATuzravaNaM kRtaM ... ' iti payam, asau ca-nAyakaM nirAkRtya pazcAttApaM kurvatyAH kasyAzciduktiH, tathA ca--'no cATuzravaNaM kRtamityanena 'nAyakena sAmopAsita' miti, 'na ca dRzA hAro'ntike vIkSita' ityanena 'nAyakena dAnaM kRta' miti, 'kAntasya priyahetave nijasakhIvAco'pi dUrIkRtA' ityanena 'nAyakena bhedo'nuSTita' iti, 'pAdAnte vinipatya tatkSaNamasau gaccha' nityanena ca 'nAyakena natirupekSA ca kramAdAzrite iti nAyikoktiH sphuTamavagamayati / atha rasAntaramudAhataM yathA tarkavAgIzai: - kathaM mamorasi kRtapakSanikhanaH zilImukho'pataditi jalpati priye / vivRtya kiMkimiti sajalyA tayA sasAdhvasaM kupitamavoci kAntayA // ' iti, atra hi kAntavakSasi zarapatanazaGkayA mAnabhaGgaH / iti / evaM mAnaM saprabhedaM lakSayitvA kramaprAptaM pravAsaM lakSayitumupakramate - athetyAdinA / atha saprabhedasya mAnasya lakSyalakSaNAbhyAM nidarzanAnantaramityarthaH / pravAsaH / lakSyate - 243 pravAso.. ityAdinA /
Page #263
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / 253 243 pravAso bhinnadezatvaM kAryAcchApAcca sambhramAt / 244 tatrAgacelamAlinya-mekaveNIdharaM ziraH // 233 // niHzvAsocchrAsarudita-bhUmipAtAdi jAyate / kizva245 aGgeSvasauSThavaM tApaH pANDutAkRzatA'ruciH // 234 // adhRtiH syaadnaalmbstnmyonmaadmuurcchnaaH| mRtizceti kramAjjJeyA daza smaradazA iha // 235 // 243 kAryAd kAyaM nizcitaM kartuM yuktaM, tasmAttadanurudhyetyarthaH / lyapo lope paJcamIyam / zApAcchApo mahatAM kopAtparAniSTaphalako vAkyavizeSastasmAttaM prApyetyarthaH / atrApi tyapo lope paJcamI / ca tathA / sambhramAt sambhramo harSeNa bhayena vA kiJcitkRte tvaraNaM tasmAttamupajIvyetyarthaH / atrApi lyapo lope paJcamI / bhinnadezatvambhinnaH pRthagbhUto dezo yayostattvaM tathoktam / 'dezitva' miti tu na yuktam, 'na karmadhArayAnmatvarthIyo bahuvrIhizcettadarthapratipattikara' iti matvarthIyAnupapatteH / 'nAyikAnAyakayo' riti zeSaH / prvaasH| 'syA' diti zeSaH / idamuktamnAyakayoH pRthakpRthagdezavartitvaM pravAsaH, sa ca trividhaH, kAryazApasambhogopAdhibhedAt / iti / athAsyAnubhAvA~lakSayati-244 tatrA..ityAdinA / 244 tatra tasmin pravAse satIti yAvat / acelamAlinyamaGgaM (zarIraM ) ca celaM (vastraM ) ceti tayormAlinyamiti tthoktm| 'a gAne..' iti medinI / 'celaM vasanamaMzukam' ityamaraH / tathA-ekaveNIdharamekA saurabhalAdyadvAsanAbhAvena jaTilatAM prAptA veNI kezaracanAvizeSastasyA dharamiti tathoktam / ziromastakam / athaniHzvAsocchrAsaruditabhUmipAtAdi niHzvAsazcocchAsazca ruditabhUmipAtAdi ceti tathoktam / nizvAso dIrghazcasitam, ucchvAsa Urddhazvasitam / ruditabhUmipAtAdi rodnpRthiviiptnckitniriikssnnoddhossnnaadi| jAyate samudbhavati / prAyeNa nAyikAyAH 'khAlpyena punarnAyakasyApI'ti zeSaH // 233 // na kevalametAvadityAha-kizcAnyadapi jAyata iti bhAvaH / kimityapekSAyAmAha-245 aGgeva...ityAdinA / 245 ihAsmin pravAse satItyarthaH / aGgeSu zarIrAvayaveSu mukhAdiSviti yAvat / asauSThavaM na sauSThavaM suSTutvaM subhagatvamiti yAvat, iti tathoktam / mAlinyamiti bhAvaH / tApa upacArAttAdRzaM duHkham / pANDutAkRzatA pANDatayA pANDurugNatayA (yuktA) kRzatA kSAmAGgatvamiti tathoktA / 'pANDustu pItabhAgArddhaH ketakIdhUlisannibhaH / iti zabdArNavaH / arucirna rucirabhilApati tathoktA / sarveSu vastuSu vairAgyabhiti bhAvaH / 'abhiSvaGge spRhAyAM ca gabhastau ca ruciH striyAm |'itymrH / adhatina dhRtiH santoSa iti tathoktA / asantuSTatvamiti bhAvaH / 'dhRtiryogAntare dhairye dhAraNAdhvaratuSTiSu / iti vizvaH / syAt / tathA-anAlamba Alambazunyatvam / tanmayonmAdabhUcchanAstanmayaM conmAdadha mUrcchanA ceti tathoktAH / prAdhAnyena prastutA sA yatreti, prAdhAnyena prastutaH sa yatreti vA tattanmayaM, prAdhAnyena tatsvarUpabhUtamityarthaH / mRtirmaraNam / ca / idaM-samuccayArtham / 'caanvaanvysmaahaaretretrsmuccye|' ityamaraH / itItyevam / kramAt paurvAparyeNa / daza / yattaktaM vivRtikAraiH-'dazetyatra ekAdazeti vijJeyam / iti, tat pANDutAkRzatAyA dvaitabhrAntyA / smaradazAH kAmakRtA avasthAH / jJeyAH / idamuktam-pravAse sati yathAsambhavaM nAyakayorasauSThavAdyAmaraNAntA daza kAmasya yathottaraM prAbalye tatkRtA yathA''nupauya'metA avasthA bhavanti, na tu vyatyayeneti // 234 // 235 //
Page #264
--------------------------------------------------------------------------
________________ 254 saahitydrpnnH|| ( tRtIyaH246 asauSThavaM malApattistApazca virahajvaraH / arucirvastuvairAgyaM sarvatrArAgitA'dhRtiH // 236 // anAlambanatA cApi zUnyatA manasaH smRtA / tanmayaM tatprakAzaH syAdvAhyAbhyantaratastathA // 237 // zeSa spaSTam / ekadezato yathA mama tAtapAdAnAm'cintAbhiH stimitaM manaH, karatale lInA kapolasthalI, pratyUSakSaNadezapANDu vadanaM, zvAsaikakhinno'dharaH / ambhaHzIkarapadminIkisalayairnopaiti tApaH zamaM, ko'syAH prArthitadurlabho'sti sahate dInAM dazAmIdRzIm // 140 // ' atha saukAya kAzcidvayAcaSTe-246 asauSThavaM...ityAdinA / 246 asauSThavam / malApattirmalAnAmApattiH prakSAlanAdyabhAvena sampattiH / ca tathA / tApaH / virahajvaro viraheNa kato jvarastadvatsantApaH / aruciH| vastuvairAgyaM vastuSu padArtheSu vairAgyamupAdeyetvapyanupAdeyatAvyavahAraH / atha-adhRtiH / sarvatra sarvasmina suhRjanAntara iti yAvat / arAgitA santoSarAhityaM santoSakaratvapratyayavimukhatvamiti yAvat / anAlambanatA nAlambanamAzrayo yasya yasyA vA tasya tasyA vA bhAvastatteti tathoktA / AzrayazUnyatvamanAlambatvamiti yAvat / ca / api / manasaH / zUnyatA nirvyApAratvam , viSayAgrAhiteti yAvat / smRtA / tathA / tanmayam / bAhyAbhyantarato bahirantaveti bhAvaH / tatprakAzastasya tasyA vA prakAzaH pariskUrtiH / syAt // 236 // 237 // pANDutAkRzatA''dInAM tu vyAkhyAnaM spaSTamityAzayenAha-zeSam / spaSTam / iti / athAGgAsauSTavAdInAM diDmAtramudAharaNa prastAvayati-ekadezata ityAdinA / ekadezata ekAMzAddimAtra miti yAvat / yathA 'aGgAsauSTavAdyA' iti zeSaH / mama "vizvanAthasya'ti zeSaH / tAtapAdAnAM pitRpAdAnAM candrazekharANAm / atra pAdazabdaH pUjyArthaH / kRtau 'cintAbhiH..' ityAdau / 'cintAbhiH zokAnugRhItAnavizeSaiH / manaH / stimitaM caJcalamasthiramiti yAvat / yadvA-kkinnaM zAntaprakAzamiti yAvat / 'stimitaM tarale klinna' iti rudraH / karatale / kapolasthalI gaNDadezaH / lInA'stamitA / pratyUSakSaNadezapANDu pratyUSasya prabhAtasya prabhAtakAlika iti yAvat , kSaNadezaH kSaNadAyA rAtrerIzazcandra iti yAvat, tadvat pANDu pANDurogagrastamiveti tathoktam / malinazvetIbhAvamApanamiti bhAvaH / 'pratyUSo'hammukhaM kalya' miti 'triyAmA kSaNadA kSapA / ' iti cAmaraH / vadanammukham / zvAsaikakhinno zvAsenaikaM kevalaM khinnaH / zvAsamAtreNa khinna ityarthaH / mAtrapadena kAntadazanakSatavyudAsaH / adharaH / tathA-ambhaHzIkarapadminIkisalayairambhasA jalAnAM zIkarAH kaNikA iti, te ca-padminIkisalayAni padminInAM kamalinInAM kisalayAni patrANIti tAni ca taistathoktaiH / atra 'zIkaro'. mbukaNAH smRtAH / ityuktyA'mbhaH padaM vyartha saJcandanAyuSitArtha vyanjayatIti bodhyam / tApaH santApontarAtmana' iti zeSaH / zamaM zAntim / na / upaiti / ataH-asyAH prakRte varNyamAnAvasthAyA nAyikAyAH / prArthitadurlabhaHprArthito'sau durlabha iti tathoktaH / kH| asti / yaH-IdRzIm / dInAm / dazAmavasthAm / sahate na tAM nivartayituM prayatata iti bhAvaH / virahiNIsakhyA nAyakaM pratyuktiriyam / atra zArdUlavikrIDitaM chandaH, talakSaNaM coktaM prAk // 140 // '
Page #265
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / 247 bhAvI bhavanbhUta iti tridhA syAttatra kAryajaH / kAryyasya buddhipUrvakatvAt vaividhyam / tatra bhAvI yathA mama-- 'yAmaH sundari ! yAhi pAntha ! dayite ! zokaM vRthA mA kRthAH, zokaste gamane kuto mama, tato bASpaM kathaM muzcasi / ayambhAvaH-'cintAbhiH stimitammanaH' ityanena AlambAkhyA, 'karatale lInA kapolasthalI'tyanena zokamudrApuraskRtA'ruciH, 'pratyUSakSaNadezapANDu vadana'mityanena pANDutAkRzatA, 'zvAsakakhinno'dharaH' ityanena mRtiH, 'ambhaHzIkarapadminIkisalayaipati tApaH zama'mityanena tApazceti dazA abhivyajyante / mRteH sAkSAdvarNanamanucitamiti tatprAgavasthaiva mRtipadabodhyA'troditA / pratyUSe kSaNadezaH kRzo malinazca bhavatIti vadanarUpasyAGgasyAsauSTavamapi darzitam / yadyapi naitAH kramAddarzitAH, athApi AsAM yogapadyena na kA'pi vipratipattiH / iti / yathA vA mama-'kAnte yAti purAntaraM sapadi saMtyaktA vibhUSAkriyAH, ko'pyantarnihito'nalazca tanutA nItA ca pANDatanUH / vairAgyaM samupAsitaM, na tu dhRtirdRSTaM jagattanmayaM, no tattvaM, bata mUrcchanAH supaThitA, nonmIlanArthAH kriyAH // ' iti / atra hi kramAddaza sarvA apyamI bodhitAH / iti dik / athA'sya kAryajasya prabhedAnAha-247 bhAvI..ityAdinA / 247 tatra teSu kAryyajazApajasambhramajabhedAbividheSu pravAseSu madhya iti yAvat / kAryajaH kiJcit kAryamupajIvya pravRttaH pravAsa ityarthaH / bhAvI bhaviSyaH / bhavan vartamAnaH / bhuutH| 'ce'ti zeSaH / itItyevam / vidhA trividhaH / syAt / asya traividhye hetuM nirdishti-kaaryysyetyaadinaa| kAryyasya yat kiJcidupajIvya pravRttaH pravAsastasyeti zeSaH / buddhipUrvakatvAjJAnapUrvakatvAt / vaividhyama / 'pravAsasyeti zeSaH / ayambhAvaH--jJAnaM hi traikAlikamiti tatpUrvakasya kAryyasyApi traividhyam , yuktaM caivaM pravAsasya traividhyam / iti / kramAdudAhartuM pravRtta Aha-tatretyAdinA / tatra teSu bhAvibhavadbhutavidhatayA trividheSu kAryyajeSu pravAseviti yAvat / bhAvI / 'pravAsa'iti zeSaH / ythaa| mama 'vizvanAthasyeti zeSaH / mama-kRtI-'yAmaH..' ityAdau / 'he sundari saundaryazAlini ! etena-asmAsu paratra yAteSvapi tava saundaryameva yuktaM, na tu mlAnatvamiti sUcitam / yAmo yAsyAmaH / 'vaya'miti zeSaH / 'vartamAnasAmIpye vartamAnavavA / ' 3 / 3 / 131 iti laT / gaurava rthA bahutvenoktiH / tathA ca-na vayamalpasya hetoranyatra jigimiSAmi, kintu mahataH kAryyasya hetoriti niSkRSTam / (preyasI prati preyasa iymuktiH)| he pAntha pathika ! etena-nAsti mama tvayA dayitAdayitatvavyavahAraH / asti cet ? kimmAM vihAya paratra yAtumudyato'si / tatsphuTaM 'tava mayi premAbhAva' iti sUcitam / ata evAha-yAhi (preyAMsaM prati preyasyA iymuktiH)| he dayite preyasi ! 'yatnAdapi parakleza hatte yA hRdi jAyate / icchA bhUmisurazreSTa ! dayA sA parikIrtitA // ' ityuktalakSaNecchA jAtA yasyAstatsambudvau tathokte / tArakAditvAditac / tathA ca-samprati gantumabhyanujJA pradAyotsAhanIyA vayam , na zoka prakaTayya prayANe duritodarkA vidheyaa| iti svAbhiprAyAviSkaraNayogyatvaM sUcitam / zokam / vRthA 'tava svarUpasya nyakArakatvAditi zeSaH / mA naiva / kRthAH kuru / 'mADi luDu / ' 3 / 3 / 175 iti luG / 'na mAGyoge / ' 6 / 4 / 74 ityaTo niSedhazca / (iti preyasI prati preyaso'sAvuktiH) te tava pAnthasyeti yAvat / etena prayANakartRtvena premAbhAvaH, taddayitvasyAsambhavAtpAnthatvameva tvayi yujyata iti sUcyate / ata eva-gauraveNa sambuddhayabhAvo'pi sthAne iti bodhyam / gamane / mama tava pAnthatvena khatastvayA sambhASitumapyanucitAyA'iti zeSaH / kutaH kena hetunaa| shokH| : sambhAvyate'ti zeSaH / (iti preyAsa prati preyasyA uktiH)| tatastarhi / bASpamazru / 'bASpamUSmAzru'ityamaraH / katham / 'zokAbhAva 'iti zeSaH / muzcasi (iti preyasaH
Page #266
--------------------------------------------------------------------------
________________ (tRtIyaH . 256 saahitydrpnnH| zIghraM na vrajasIti, mAM gamayituM kasmAdiyaM te tvarA, bhUyAnasya saha tvayA jigamiSorjIvasya me samdhamaH // 141 // ' bhavan yathA-- 'prasthAnaM valayaiH kRtaM, priyasakhairaurajasraM gataM, dhRtyA na kSaNamAsitaM, vyavasitaM cittena gantuM purH| yAtuM nizcitacetasi priyatame sarvesamaM prasthitA, gantavye sati jIvitapriya ! suhatsArthaH kimu tyajyate // 142 // ' preyasI prtyuktiH)| zIghramavilambo yathA bhavettatheti bhAvaH / na nev| brjsiyaami| itiitysmaaddhtaaH| 'bAppaM muJcAmI' ti zeSaH / ayambhAvaH pAnthena sama kulaniyA bhASaNAnaucityaMna tasmin gate tena bhASAMvaraha evaM yuktaH, sa ca tava zIghragamanaprayuktaH syAditi tadabhAvAdvAppaM muJcAmi / iti (preyAMsa prati preyasyA insutiH) / bhAga / 'tava dayita' miti zeSaH / gamayitum / kasmAcchokAbhAva'iti zeSaH / iyam / 'zIghaM na jasIti vAkyena pratyAyyeti bhAvaH / te tava dayitAyA ini yAvat / tvarA tvaraNam / kAryasahasrAtipAte'pi na dacitaM gamaryAta kAcit , ki punastvarayed gamayitumiti bhAvaH (iti preyasaH preyasI prtyuktiH)| tvayA 'pAnthene'ti zeSaH / saha / jigamiSogantumutkaNThasya / me mama madIyasyeti yaavt| asy| jIvasyAntarAtmanaH / bhUyAnatyantam / ayam / sambhramo vygrtaa| 'upasthiteti zeSaH / ayambhAvaH-pAnthaM tvAmavagamya madIyo'yaM jIvA'pi bAla iva valAt tvayA saha pAnyo bhavitumutkaNThate / taditi yAvatpAntho na bhavet tAvattvayA tvaritamapasarttavyam / iti (preyAMsa prati preyasyA iymuktiH)| evaM ca nAyikAnAyakayoruktipratyuktiparamidaM padyam / atra zArdUlavikrIDita chandaH, tallakSaNaM coktaM prAk // 141 // ' atredamboddhavyam-mama gamanaM zokastvayA na karttavya iti kAntasya prArthanam , prakArAntareNa tadgamana pratiSeddhaM nAti pAnthasya tava gamane zoka ityapahavanaM kAntAyAzca / evaM ca-yAma iti kiM, yAyyevAsi, tad yatheSTaM tvaritaM tvayA yAtavyam, na kAlo'payAtavyaH, anana kila kAlApayApanena mama maraNAsannAyA jIvitamatIvApIDayate / atha yadi yAyAstarhi jIvitApayApanena sukhitA syAm , na yAyAzcet tarhi jIvitasya musthatayA susthitA syAm / yAnAyAnayorekatarAsambhave jIvitaM niSkAmadapi na niSkAmati, santiSTadapi na santiSThate / nAyakazcAlamvanaM, tasya - yAma 'inyuktiruddIpanaM, jIvasya jigamiSutvAbhidhAnamanubhAvo'srapAto vyabhicArI ceti yAtrAyAH sambhAvitamAtratayA bhAvA pravAso'bhivyajyate / iti / evambhAvinamudAhRtya bhvntprvaasmudaahrttmaah-bhvnnityaadinaa|| bhavana sampadyamAnaH / 'pravAsa'iti zeSaH / yathA-'prasthAnaM...'ityAdau / 'he jIvitapriya jIvanaprANAH / iti yAvat / priyatame'tyantaM priye| tvatto'pI'ti zeSaH / ata eva-vannAthe kAnta iti bhAvaH / yAtuM gantum / anyatra pravasitumiti yAvat / nizcitacetasi nizcitaM cetazcittaM buddhiriti yAvat, yasya tasmiMstathokte / nizcityAvasthita iti bhAvaH / satisaptamIyam / valayaH kaTakairupalakSaNena kaGkaNaizcetyarthaH / 'kaTako valayo'striyAm / ' ityamaraH / prasthAnaM prayANam / kRtamArabdham / 'purogantumiva'ti zeSaH / vastuta:--prayANa zrutvaiva durmanAyamAnAyAH kAzyana kaTakakaraNAnAM patanaM saMvRttamiti bhAvaH / priyasakhaiH priyasya kAntasya sakhAyaH mitrANi tathAbhUtatvenAtyakSitAnIti yAvat , taistathoktaH / 'rAjAhaHsakhibhyaSTaca / ' 5 / 4 / 95 iti Taca / astrairazrubhiH / 'asraH koNa kace pusi, klIvamazruNi shonnite|' iti yAvat / ajastraM nityaM cirAyeti yAvat / 'nityAnavaratAjasramapI' tymrH| gataM nirgtm| dhRtyA dhairyeNa / kSaNaM kssnnpryntm| 'apI'ti zeSaH / na / AsitamupaMkzanaM kRtm| citten| 'api tatheti zeSaH / puraH priyatamagamanA'diti zeSaH / gantum / vyavasitaM nizcitam / evama-sarve 'valayAdaya' iti shessH| smmekpdm| prasthitAH prasthAnaM kRtavantaH / atha-gantavye 'tvayA'pI'ti zeSaH / sati / suhatsArthaH suhRdA valAyadInAM sArthaH samudAya iti bhAvaH / kim / u| tyajyate / kAntapravAsa nizcitya khajIvite nirAzAyAH kasyAzcit kAntAyAstadAnIMtanI khAvasthAM nirdizya kharjIvitaM pratyuktiriyam / amaruzatakasyedaM padyam / atra zArdala. vikrIDitaM vRttaM, tallakSaNaM coktaM prAk // 142 // '
Page #267
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| . 257 bhUto yathA-'cintAbhiH stimitaM..'ityAdau / zApAd yathA-'tAM jAnIyAH..' ityAdau / 248 divyanAbhasamAnuSyo-tpAtajAtsambhramAtridhA // 238 // unmAdAdInAmatraivAntarbhAvAnna pArthakyam / tatra divyo yathA-vikramorvazyAmughazIpurUravasoH / idaM bodhyama-preyasaH pravAsanizcayamAtreNa kArye valayAnAM patanam, asrANAmatarkitapreyaHpravAsazokopasthityA nirgatAnAM pralayaH, (asrANyapi zokajvAlAM zamayituM prabhavanti, kintu teSAmapi preyaHpravAsena samaM pravAsazcirAya upasthita iti bhAvaH) evaM sati kathaM dhairyamavatiSTheta, kathaM vA cittam , taditi he priyajIvita ! teSAM suhRdAM saGghaH kimu tvayA tyajyate, etairvinA tvaM kiM kariSyasItyantato gantavye sAmpratameva tavApi gamanaM sAmpratam / atra ca-nAyaka AlambanaM, smaryamANaM purAtanaM pravAsaduHkhamuddIpanaM, evamuktiranubhAvaH, anAdirvyabhicArI ceti nAyikAyA ratijJe rasAbhivyaktiH / iti / bhUtamudAharannAha-bhUta ityAdinA / bhUtaH / 'pravAsa'iti zeSaH / yathA-'cintAbhiH stimitaM..'ityAdau / ayambhAvaH-'cintAbhiH stimita...' iti pravAsasya smaradazodAharaNatayodAhRtapUrva padyam, tatra proSitaH preyAnAlambanaM, tasya pratyAvartane vilamba uddIpanaM, cintAjADyAdayo'nubhAvAH, cintA''dayazca saJcAribhAvAH, ityevambhUtapravAso'bhivyajyate / iti / __zApajaH pravAsastu tadupAdhInAmAnantyena gaNayitumazakya ityekavidha eveti tadbhedagaNanAmupekSya tamudAharannAhazApAdityAdinA / zApAcchApanimittakotpattikaH / 'pravAsa' iti zeSaH / yathA-'tAM jAnIyAH..ityAdau / ayambhAva:-'tAM jAnIyA' iti proSitabhartRkodAharaNatayodAhRtapUrva padyam , ana ca kuberazApAdantaritasahavAsAyA: preyasyA Alambanatvena smaryyamANAyAzca tasyA dainyAvasthAyA uddIpanatvena meghaM prati dUtabhAvanayA sandezokteranubhAvatayA glAnyAdeH saJcAritayA zApajo yakSayoH pravAso'bhivyajyate / iti / atha sambhramajaM lakSayati-248 divya..ityAdinA / 248 divyanAbhasamAnuSyotpAtajAta / divyAzca nAbhasA (AkAzaprabhavA ) zca mAnuSyA (manuSyaloke bhavA) zceti tebhyo jAyata iti tasmAttathoktAt / 'dvandvAnte zrUyamANaM padaM pratyekamabhisambadhyata' iti nyAyenotpAtapadasya pratyekaM sambandhaH / divyA divi bhavA utpAtA vidyudulkAdyAH / nAbhasA nabhasi bhavAH ketUdayAdyA utpAtAH / mAnuSyA manuSye manuSyaloke bhavA bhUmikampAdyAH / tathA ca-divyotpAtAdibhyo jAto yastasmAditi niSkRSTo'rthaH / sambhramAtsambhramaM nimittIkRtya jAta ityrthH| 'pravAsa' iti zeSaH / tridhA trividhH| 'syAt' iti zeSaH // 238 // nanUnmAdAdInAmapyutpAtAnatiriktatvAt kvAntarbhAva ityAzaGkayAha-unmAdAdInAbhilyAdinA / unmAdAdInAm |aadipden nirghAtAdInAM grahaNam / atraiSu divyotpAtAdiSu / eva / antrbhaavaat| na / pArthakyaM bhedaH / bhUkampAdivadunmAdAdayo'pi manuSyalokabhavA utpAtAH, ketUdayAdivanirghAtAdayo'pi nAbhasA utpAtAzceti dikU / tathA ca-ebhyaH sajAtasya sambhramasya traividhyAdetajjAtaH pravAso'pi trividhaH / iti / udAharati-tatretyAdinA / tatra teSu sambhramasya divyAditraividhyena trividheSu pravAseSu madhya ityarthaH / divyo divyasambhramAjAtaH pravAsa ityarthaH / yathA-vikramorvazyAM tadAkhye kAlidAsakRte troTakasajJake dRzyakAvyabheda ityarthaH / 'caturthe'Gke' iti zeSaH / urvshiipuruurvsoH| urvazI nAma devAGganA, purUravA nAma rAjarSiH tayoH / idaM bodhyam-'urvazyA viharatA purUravasA kA'pi virahantyudakavatI nAma vidyAdharasutA kSaNaM dRSTA, tat kupitA mitrAvaruNazApAca hatavivekA viditaprabhAvamapi kumAravana praviSTavatI / pravizantyeva latAsaMvRttA, rAjarSizca tAM vicinvan pravAsamanvabhUt / ' iti tatratyaM tAtparyyam , evaM ca sambhramAnupadaM purUravasa' sambhramaH / asau ca tAdRzaghaTanA''lambanakastena suratavicchedoddIpanakaH, pralApAnubhAvako 33
Page #268
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAhityadarpaNaH / [tRtIyaHatra pUrvarAga uktAnAmabhilASAdInAmatroktAnAM cAGgAsauSThavAdInAmapi dazAnAmubhayeSAmapyubhayatra sambhave'pi cirantanaprasiddhayA vivicya pratipAdanam / atha karuNavipralambhaH- / 249 yUnorekatarasmin gatavati lokAntaraM punarlabhye / , vimanAyate yadaikastadA rasaH karuNavipralambhaH // 239 // yathA-kAdambarsA, puNDarIkamahAzvetAvRttAnte / mahAdisaJcAribhAvakaH / ' iti / yattUktaM vivRtikAraiH-'urvazI hi purA mitrAvaruNazApAnmanuSyalokaM prApya purUravaso gRhe 'yadi bhavantaM suratasamayAtiriktasamaye nanaM pazyAmi, tadA tvAmahaM tyakSyAmi, mama meSadvayaM bhavatA rakSaNIya' miti niyama kRtvA sthitA, tadanantaraM devairandhatamase meSadvayamapahRtaM, tacchRtvA purUravAH sasambhrameNa vastramaparidhAyaiva khagapANirmeSApahartuH pazcAddhAvitaH / etasminnantare vidyudbhistaM nagnamavalokyorvazI varga gateti granthasya vartulArthaH / atra devakRtameSApaharaNarUpadivyotpAtena purUravasaH sambhramaH, tenorvazyA bhinnadezavartitva' miti, tad vikramorvazyanavalokanamUlam / anyau yathAmama, 'dUrAdupAyAntamamuM cireNa vilocanAbhyAM nitarAM pibantI / nirghAtamAkarNya kuto'pi vAlA saudAmanIyAM suSamAmajaiSIt // , nantI dRgantaiH sucirAyitaM mAM pAdAnataM saspRhamudagirantI / janAntaraM tatra kuto'pi yAntaM nizamya sadyastirayAmbabhUva // iti atra hi cittapramAdadyotanAyaiva pArozyeNoktiH / nanu abhilASAdInAmazAsauSTavAdInAM ca pUrvarAge pravAse ca vyatyayenApi sambhavo'nubhUyata iti kathaM teSAM pArthakyamityAzaGkayAha-atretyAdinA / atrAsmin grantha ityarthaH / pUrvarAge 'sambhavitvene ti zepaH / uktAnAM prtipaaditaanaam| samastapAThe tu-'saptamI zauNDaiH / 2 / 1 / 4 ityatra 'saptamI ti yogavibhAgAt sAdhutvam / abhilASAdInAm / atrAsmin pravAsa ityarthaH / 'sambhavitvene ti zeSaH / ca / uktAnAm / aGgAsauSThavAdInAm / api na kevalamabhilASAdInAM na vA kevalamajhAsauSThavAdInAmityarthaH / dazAnAM dazasakhyAkAnAmavasthAvizeSANAmityarthaH / (pratipAdanamityetena samvandhaH ) ubhayeSAmabhilASAdInAmazAsauSTavAdInAM cetyarthaH / api punaH / ubhayatra pUrvarAge pravAse cetyarthaH / sambhave / api / cirantanaprasiddhayAzcirantanAnAM prasiddhiruddhodhyAbhidhAnaM tasyAstAmanurubhyeti bhAvaH / vivicya pArthakyena nizcitya / pratipAdanam / 'kRtamiti vodhya niti zaSaH / evaM pravAsaM nirUpya karuNaM nirUpayitumupakramate-athetyAdinA / atha pravAsavipralambhasya lakSyalakSaNAbhyAM nirUpaNAnantaram / karuNavipralambhaH karuNo'sau vipralambha iti tathoktaH / nirUpyate-249 yUnorityAdinA / 249 yanoyuvatiyanormadhya ityarthaH / 'pumAn striyaa| 1 / 2 / 67 ityekazeSaH / ekatarasmina yuvA yUni veti bhAvaH / lokAntaram / gatavati prAptavati sati, mRta iti yAvat / tathA-punarlabhye tadanantaramapi labdhuM zakye tAdRzenaiva zarIreNojjIvituM yukta iti yAvat / yadA / ekastadbhinna'iti zeSaH / vimanAyate duHkhitacetA jAyate pralApAdinA tathA'vagamyata iti yAvat / 'bhRzAdibhyo bhuvyacverlopazca hala: / ' 3 / 1 / 12 iti kyaDa so lopazca / tadA / krunnviprlmbhaakhyH| rasaH / 'syAditi zeSaH / ayambhAvaH-'karuNaH zokasthAyiko. vipralambho viprakRSTaratisthAyikazca, tat-yatra zokena lokAntaragamanajanyena cetaso dauHsthyam, ata eva-yadanubhAvA vilApAdyAH, sa karuNaH; yatra punaHpunaH saGgamAzayA tatra proSita ivAbhidhAnAdyAH, sa vipralambhaH; ityanayoraGgAGgibhAvo yatropapadyate sa karuNavipralambhaH / iti / ' atrAAchandaH, tallakSaNaM cotaM prAk / / 239 // udAharati-yathA-kAdambayyA tadAkhyasya bANakRtasya gadyakAvyasya pUrvabhAga iti bhAvaH / puNDarIkamahAzvetAvattAnte puNDarIkasya mahAzvetayA candrApIDaM prati varNyamAne vRttAnta iti bhaavH| tatredamupalabhyate-'anyo'nyaM saprazraya
Page #269
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / punaralabhye zarIrAntareNa vA labhye tu karuNAkhya eva rsH| kizca--'atrAkAzasarasvatIbhASA'nantarameva zRGgAraH, saGgamapratyAzayA raterudbhavAt / prathamantu-karuNa eva |'itybhiyuktaa mnynte| yacca-atra, 'saGgamapratyAzA'nantaramapi bhavato vipralambhazRGgArasya pravAsAkhyo bheda eveti kecidAhuH, tadanye-'maraNarUpavizeSasambhavAttadbhinna eveti manyante / mavalokanAnantaraM vayasyAbhiH kathamapi bhavanaM prati nItAyAM mahAzvetAyAM puNDarIko bhuvanAntaraM prati tadvirahapIDito gatavAn , atha tayA preyaso bhuvanamadhyAroTuM nizcIyamAne kenApi 'vatse mahAzvete! na tyAjyAstvayA prANAH, punarapi tavAnena bhaviSyati samAgamaH / ' ityAzvAsyamAnayA proSitabhartRka eva taM jhaTiti sAkSAtkartuM tapase pravRttam / ' iti / atha-karuNavipralambhavyavasthAM darzayati-punaralabhya ityAdinA / ' punaralabhye pratyujjIvanAzArahite tAdRzenaiva zarIrAntareNa vA saGgamAnaha iti bhAvaH / zarIrAntareNAnyattAdRzAtiriktaM yaccharIraM tena / vA / labhye 'yUnorekatarasmi niti zeSaH / tu punaH / (idaM tAdRzazarIralabhyasya vyvcchedaarthm)| krunnaakhyH| eva na tu karuNavipralambhaH / rsH| 'ratyAlambanasya vicchede ratevaiklavyahetukatvenAvatArA'diti zeSaH / idaM bodhyam-puNDarIko lokAntaraM gato'pi punastAdRzenaiva zarIreNa labdha iti mahAzvetAyAH karuNavipralambha eva / atha yathA madano lokAntaraM gatastata Agato'pi 'zarIrAntareNe ti rateH karuNAyaivAbhUt , tathA'nyatrApi / iti / puNDarIkamahAzvetAvRttAnte tu karuNavipralambha eva, sa ca yathA, tat prAcAM samIkSA'nupadaM samarthayate-kizcetyAdinA / kizca / 'atrAsmin puNDarIkasya mahAzvetayA varNyamAne vRttAnta iti yAvat / AkAzasarasvatIbhASAnantaramAkAzasya sarakhatIbhASA vAguccAraNaM tasyA anantaraM pazcAditi tathoktam / AkAzate paritaH prakAzata ityAkAzoM devAdiH / azarIravAksambhavapakSe'pyevaM na doSaH, divyAnAM zarIrasphuraNasya tadicchA'dhInatvAt / eva na tu prathamamiti zeSaH / ata eva-'prathamantvi'ti vakSyate / zaGkAraH / kuta ityAzakathAha-samapratyAzayA saGgamasya tAdRzenaiva zarIreNa sambhogahetukatvena lAbhasya pratyAzA ratyAlambanasya pratyujjIvanavAsanayA punarjAtA''zA tayeti tathoktayA / rteH| udbhavAt / prathamamAkAzasarasvatIbhASAyAH pUrvamityarthaH / tu punaH / krunnH| eva'na tu zRGgAra'iti zeSaH / tAvat saGgamAzAyA anudayAcchokasyaivodayAditi bhAvaH / ' itItyevam / abhiyuktA AlaGkArikaguravaH / manyante / atreyaM vyavasthA-ratyAlambanasya lokAntaraM gatavato yAvanna tasya tataH pratinivRttyAzA tAvadrateH zokAtmanA pariNAmAt karuNaH, tadanantaraM yAvanna saGgamaH, kintu jAtaH pratyayastatpratinivRtteH, tAvadvipralambhaH, atha saGgame sambhogaH / na caivammadanasya saGgamapratyAzAyAM ratervipralambha iti zaGkayam, zarIrAntareNa tadudayAt / tathA ca-atra yAvanna saGgamastAvat saGgama pratyAzAyA udaye'pi karuNaH, tasyAH zarIrAntarINatvena zokanivRttAvakiJcitkaratvAt / tadanantaraM sambhogaH / iti / sthUNAnikhanananyAnaitadeva draDhayituM keSAzcinmataM nirdizyAnyeSAM mataM darzayati-yacca ( iti kecidityanena sambandhaH ) / atrAsmin puNDarIkamahAzvetAvRttAnta iti yAvat / 'saGgamapratyAzA'nantaram / api punaH / bhavataH sambhavataH / vipralambhazaGkArasya / prvaasaakhyH| bhedH| eva na tu karuNAkhya ityarthaH / 'tathoktaM pradIpakAraiH-'karuNazRGgArasyApyatraivAntarbhAvaH / iti / atraiva pravAsa evetyarthaH / itItyevam / kecit / AhuH / tadanye tebhyo'nye bhinnA ityarthaH (iti manyante ityanena sambandhaH) / 'maraNarUpavizeSasambhavAnmaraNarUpo yo vizeSo'dhiko'vacchedaka iti yAvat tatsambhavastasmAttaM nimittIkRtyetyarthaH / tadbhinnastasmAtpravAsAdbhinno dvitIyo vijAtIya iti yAvat / eva na tu pravAsa iti zeSaH / ' itItyevam / mnynte| idamuktam-dezAntaragamanahetukaH pravAsaH, sa ca mRtasyApi punaH saGgamAzAyAm , lokAntarasyApi dezAntaratvAnatirekAt / iti yatkiJcidAhustanmandam , pravAsasya jIvaddazAyAmeva dezAntaragamanamUlatvAt , mRtajJAnAnantaraM saGgamapratyAzAyA udbhave'pi yAvannAsau tAvadratevaiklavyAtmanA pariNAmAt / proSitajJAnAnantaraM tathA'navatArAt, kintu viprakRSTatvenaiva / ata eva-pravAsAnantaraM tenaiva zarIreNa saGgamapratyAzA, maraNAnantaraM tu tadbhinnena tAdRzena / iti pare prAhuH / iti /
Page #270
--------------------------------------------------------------------------
________________ 260 atha sambhoga: sAhityadarpaNaH / [ tRtIya:: 250 darzanasparzanAdIni niSevete vilAsinau / yatrAnuraktAvanyonyaM sambhogo'yamudAhRtaH // 240 // AdizabdAdanyo'nyAdharapAnacumbanAdIni / yathA- 'zUnyaM vAsagRhaM.' ityAdau / 251 saGkhyAtumazakyatayA cumbanaparirambhaNAdibahubhedAt / ameka eva dhIreH kathitaH sambhogazRGgAraH // 241 // 252 tatra syAhatuSaTkaM candrAdityau tathodayAstamayaH / jalakeli - vanavihAra- prabhAta - madhupAna - yAminIprabhRtiH // 242 // evaM vipralambhaM saprabhedaM lakSyalakSaNAbhyAMnirUpya sambhogaM tathA nirUpayitumAha-athetyAdinA ! atha vipralambha nirUpaNAnantaram / sambhogaH nirUpyate - 250 'darzana.. ityAdinA / 250 yatra / vilAsinau vilAsinI ca vilAsI ceti tathoktau / anyo'nyam / anuraktau / ata evaikatarasyAnurakatve zRGgArAbhAsa iti vakSyate / ' santA' viti zeSaH / darzanasparzanAdIni / niSevete / 'sa' iti zeSaH / ayam / sambhogaH / udAhRtaH kathitaH / tathoktam- ' anukUlau niSevete yatrAnyo'nyaM vilAsinau / darzanasparzanAdIni sa sambhogo mudAnvitaH // iti // 240 // AdipadArthamAha-AdizabdAdAdizabdopAdAnAditibhAvaH / anyo'nyAdharapAnacumvanAdIni / atra puMstvena nirdezastu na sthAne, kArikAyAM, 'sAmAnye napuMsaka' miti nyAyasiddhavArtikenA''dipadasya klIbatvena nirdezAt / udAharatiyathA- 'zUnyaM vAsagRhaM..' ityAdau / udAhRtapUrvamidam / idaM tu bodhyam - sambhogo dvividhaH, nAyikAssdha nAyakArabdhazca; tatrAdyo yathA - 'zUnyaM vAsagRhaM..' ityAdau / dvitIyo yathA - ' tvaM mugdhAkSi ! vinaiva kaJculikayA ghatse manohAriNIM lakSmImityabhidhAyini priyatame tadvITikAsaMspRzi / zayyopAnta niviSTasasmitasakhI netrotsavAnandito niryAtaH zanakairalIkavacanopanyAsamAlIjanaH // ' iti / ayaM caikavidha eva gaNyata ityAha- 251 saGkhyAtumityAdinA / 251 cumbanaparirambhaNAdibahubhedAccumbanaM ca pArarambhaNamAliGganaM ceti te Adau yeSAM (sambhASaNAdInAM ), taiH ( kRtaH ) bahubheda: pracuro bhedastasmAt / saGkhyAtum / azakyatayA / ayam / sambhogazRGgAraH / eko SvAntarabhedazUnyaH / eva / dhIraiH kathitaH / tathoktam- 'sambhogasya parasparAvalokanasambhASaNA liGganacumvanAdyanekavyApAramayatvenAnantyAdekavidhatvena gaNanA kRtA / ' iti / idamuktam- ' prAdhAnyena vyapadezA bhavantI'ti nayena cumbanAdInAmanubhAvAnAM prAdhAnyena teSAM cAnantyena tattadupAdhivazAdbhidyamAno'pyayamekavidha eva manyate / tathAhi - cumbanAnubhAvaprAdhAnyena bhidyamAnazcumbanasambhoga:, cumbanaM ca kvacinnAyikA''khdhaM kvacinnAyakArabdhaM ca tatrApi nAyikA'pi svIyAdibhedAdanekavidhA, nAyako'pyevaM dhIrodAttAdibhedAt / evaM ca tattadupAdhivazAdbhidyamAnasyAnekavidhasya cumvanasya sambhogo'pyanekavidhaH, kiM punastattadbhedaprabhedAtmA; tadeka evAyaM svIkriyate / iti / atrAryA chandaH, talakSaNaM coktaM prAk // 241 // asyoddIpanavibhAvAnnirdizati - 252 tatretyAdinA / 252 tatra tasmin sambhoga ityarthaH / RtuSaTkamRtUnAM vasantAdInAM SaTkamiti tathoktam / syAt / ' uddIpanatayA'bhimata' miti zeSaH / tathA candrAdityo candrazcAdityazveti tau / vacanavipariNAmena 'syAtA' miti yojyam / tathA / udayAstamaya udayAstAbhyAM pracura iti tathoktaH, 'kAla' iti zeSaH / ' syAditi pUrvato'nveti evaM paratra | 'uditAstamitA' viti pAThe tu - 'candrAdityA' vityasya vizeSaNatvena bodhyam / tathA jalakeli - vanavihAra- prabhAta
Page #271
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / 261 anulepanabhUSAdyAH zuci medhyaM vAcyamanyacca / tathA ca bharata:-'yat kiJcilloke zuci medhyamujvalaM darzanIyaM vA tatsarvaM shRnggaarennopmiiyte|' iti / kizca-- 253 kathitazcaturvidho'sAvAnantaryAttu pUrvarAgAdeH // 243 // yaduktam'na vinA vipralambhena sambhogaH pussttimshnute| kathAyite hi vastrAdau bhUyAtrAgo vivrdhte||' iti / madhupAnayAminIprabhRtiH / prabhRtipadena malayAcalamAratAdigrahaNam atha-anulepanabhUSAdyAH / Adyapadena kandukalIlA''digrahaNam / 'uddIpanatayA'bhimatA: syu' riti zeSaH / tathA-zuci nirmalaM janAntarasaJcArAdidoSazUnyamiti yAvat / medhyaM pavitram / nairujyakAritayA saGgamAhamiti yAvat / anyaddhaMsadarzanAdIti bhAvaH / ca vAcyam / 'uddIpanavibhAvatayeti zeSaH / tathoktam-'RtumAlyAlaGkAraiH priyajanagAndharvakAvyasevanataH / upavanagamanavihAraiH zRGgArarasaH samudbhavati // 242 // ' iti / * nanu syAdevaM vasantAdInAmuddIpanatvaM, kintu zucyAdInAM kathaM manyAvahe ityAcAryyasammatiM darzayati tathA-cetyAdinA / tathA yathA'smAbhiruktaM tadvat / ca punaH / bharataH khanAmadhanyo nATyAcAryaH / 'Ahe 'ti zeSaH / kimityAha-'yat / kiJcit kimapi / sAmAnyavivakSayA napuMsakatvena nirdezaH / loke jagati / 'lokastu bhuvane jane / ' ityamaraH / zaci nirmalam / medhyaM pavitram / 'pUtaM pavitraM medhyaM ce tyamaraH / ujjvalaM doptimat / darzanIyam / vA / tat / sarvam / zRGgAreNa / upamIyata upamitiviSayaH kriyte|' iti / idaM tattvam-'tatra zRGgAro nAma ratisthAyibhAvaprabhava ujjvalaveSAtmakaH, yat kiJcilloke zuci medhyamujjvalaM darzanIyaM vA tatsarva zRGgAreNopamIyate / yastAvadujjvalaveSavAn sa zRGgAravAnityucyate / yathA-gotrakulAcArotpannAnyAptopadezasiddhAni puMsAM nAmAni bhavanti, tathaiSAM rasAnAM bhAvAnAM ca nAvyAzritAnAM cArthAnAmAcArotpannAnyAptopadezasiddhAni nAmAni / evameSa AcArasiddho hRdyojjvalaveSAtmakatvAcchAro rasaH / ' iti bharatAcAyyaruktam, tena gucyAdInAM zRGgAreNopamitatvAcchaGgArasyoddIpanAtmanA'GgIkAraH / iti / athApyetasya prasiddhAn bhedAn nirdeSTumAha-kiJca kintvityarthaH / yadyapi-asakhyabhedatayaikavidha evAyamaGgIkRtastathA'pIti bhAvaH / vaktavyaM nirdizati-253 kathita ityAdinA / 253 pUrvarAgAdeH pUrvarAgamAnapravAsa karuNAnAmityarthaH / AnantayyAMdanantaraMbhava Anantarastasya bhAva AnantayaM tasmAt / AnantarabhavatvamaGgIkRtyeti bhAvaH / tu eva (nipAtAnAmanekArthatvAt ) / asau sambhoga ityarthaH / caturvidhazcatasro vidhAH prakArA yasya sa iti tathoktaH / pUrvarAgAnantaro, mAnAnantaraH, pravAsAnantaraH, karuNAnantarazceti caturbheda iti bhAvaH / kathitaH // 243 // nanu kathamayaM pUrvarAgAdInAmAnantara ucyata ityAzaGkaya prAcAM sammatimupanyasyati-yadityAdinA / yad yato hetorityarthaH / uktam / kimityata Aha-na vinetyAdinA / 'vipralambhena pUrvarAgAdihetukena svavizeSeNa / vinaa| sambhogaH / puSTiM parisphuratsvarUpatvamiti bhAvaH / na / azrute prApnoti / tatra hetumAha-hi yataH / kaSAyite kaSAyo rAgavizeSo jAto yasya tasmiMstathokte / vstraadau| bhUyAn atizayitaH pracuraH / raagH| vivardhate viziSTatayA vRddhi prApnotIti bhAvaH / tathA ca-yathA vastrAdau kaSAyitatvotta; rAgaH puSTimadhigacchati na tathA kapAyitatvataH pUrvam / evaM, yathA sambhoge pUrvarAgAdyanantaraM rasaH, na tathA pUrvarAgAdeH pUrvam / tasmAt pUrvarAgAdikamantarA'pi 'sambhogaH sambhavatIti vyajitam / pUrvarAgAdyanantaraM vipralambhaM vinA, etasya pUrvarAgAdihetukatvAt / ' iti /
Page #272
--------------------------------------------------------------------------
________________ 262 saahitydrpnnH|' [ tRtIya:tatrapUrvarAgAnantaraH sambhogo yathA-kumArasambhave pArvatIparamezvarayoH / mAnAnantaro yathA 'sandaSTe'dharapallave sacakitaM hastAgramAdhunvatI, mAmA muzca zaTheti kopvcnairaanrtitbhrltaa| sItkArAJcitalocanA sarabhasaM yaizcumbitA mAninI, prAptaM tairamRtaM, mAya mathito mUhaH suraiH sAgaraH // 143 // ' iti / pravAsAnantarasambhogo yathA mama tAtapAdAnAma asya caturo bhedAn kramAdudAharati-tatretyAdinA / tatra teSu pUrvarAgAnantarAdiSu sambhogeSu madhya ityarthaH / pUrvarAgAnantaraH pUrvarAgasyAnantarabhAvItyarthaH / sambhogaH / yathA-kumArasambhave kumArasambhavamuddizya kAlidAsena nimmite mahAkAvya ityarthaH / paarvtiiprmeshvryogauriishngkryoH| 'carita'iti zeSaH / idaM tattvam-nAradena paramezvareNaiva samaM pariNayayogyeyamiti khAtmanastathA yogyatAmavagamya tatra jAtAnurAgA tassampAdanArtha tapase pravRttA''sIt devI, tadevaM zanaizanaiH / pUrvarAgodayaM tasyA abhidhAya sambhogo varNitaH, iti suvyaktaM kumArasambhavaM viduSAm / suSTUktaM tataH, pUrvarAgAnantaraH sambhogo yathA kumArasambhava ityAdi / mAnAnantaraH / 'sambhoga'iti zeSaH / yathA-'sandaSTe..' ityAdau / 'adharapallave'dharaH pallava iveti tatra tathokte / sandaSTe samyag daSTe sati / 'nAyakene ti zeSaH / sacakitaM sabhayaM yathA syAttathetyarthaH / 'caka'bhrAntau, bhAve ktaH / hastAgram / AdhunvatI kampayantI satItyarthaH / mAmA nana / sambhramoktau dviruktiH / mA dAGkIrmA dAGkSIriti bhAvaH / he zaTha nirlajja dhRSTa! muzca'mA' miti zeSaH / itiityevm| kopavacanaiH kopasya (vyaJjakAni) vacanAni taiH / sahAyaM tRtIyA / AnartitabhralatA parikampitabhRkuTikA / sItkArAzcitalocanA 'sI'diti pIDA'tizayavyaJjakasya dhvaneranukaraNArthamavyayam, tasya kAreNa vidhAnenAJcite pUjite lakSaNayA nimIlite locane yayeti tthoktaa| mAninI mAno'bhimAna AgrahaH kopo vAstyasyA iti tathoktA 'mAno'bhimAne kope cAgrahe'iti gopAlaH / sarabhasaM saharSe sautsukyaM satvaraM vA / 'rabhaso harSavegayoH' / paurvAparyAvicAre ca puMsyautsukye ca sambhrame / ' iti gopAlaH / yaiH / cumbitA / taiH| amRtam / prAptaM labdham / nanu kiM punastatkRte payonidhidevairmathita ityAzaGkayottarayati-mUDhaiyartha zrAntatvAt spaSTamaukhyairiti bhAvaH / surairdevaiH| zramAya / 'kevala'miti zeSaH / sAgaraH samudraH kSIroda iti yAvat / mthitH| kevalaM zrama eva kSIranidhimathanena devairupalabdhaH, na punaramRtamiti te mUDhA eveti bhAvaH / idaM kasyApi subhASitaratnabhANDAgAre'pyupalabhyate / atra ca zArdUlavikrIDitaM chandaH, tallakSaNaM coktaM prAk // 143 // ' iti / idaM vodhyam-mAninyAH-'mAmA mukha zaThe'tyAdyuktyA hastAnAdhUnanAdirUpayA ceSTayA ca vyajyamAnasya mAnasyAnantaraM mAninyAlambanaH peyatvAbhimatAdharoddIpano'dharapAnAnubhAva AvegasaJcArikaH sambhogastadratijJa 'prAptaM tairamRtaM..' ityabhidhAyini vyjyte| iti / pravAsAnantarasambhogaH pravAsAnantaro'sau sambhoga iti tathoktaH / ythaa| mama / 'vizvanAthasyeti zeSaH / tAtapAdAnAM tAtAH pitaro'mI pAdAH pUjyAsteSAM, tathAbhUtAnAM candrazekharANAmityarthaH / sNskRtpraakRtkaavyruupe-'kssm..'ityaadau|
Page #273
--------------------------------------------------------------------------
________________ 263 paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| 'kSemaM te nanu pakSmalAkSi ! kisa khemaM madaMgaM dilaM, etAdRkRzatA kutaH, tuha puNo puTaM sarIraM jado / kenAhaM pRthulaH priye, paNaiNIdehassa saMmelaNAta, tvattastanvi ! na kA'pi me, jai idaM khemaM kudo pucchasi // 144 // karuNAnantarasambhogo yathottarakAdambAm / atha hAsyaH254 vikRtAkAravAgveSaceSTAdeH kutukAdbhavet / hAsyo hAsasthAyibhAvaH zvetaH pramathadevataH // 244 // 'he pakSmalAkSi pazmale pakSmazAlinI akSiNI natre yasyAstatsambuddhau tathokte ! "sidhmAdibhyazca / ' 5 / 2 / 97 iti lac / nanu pRcchayata iti bhAvaH / ' praznAvadhAraNAnujJA'nunayAmantraNe nanu / ' ityamaraH / te tava / kSemama / 'astI'ti zeSaH / (iti paradezata Agatasya preyasa: preyasyai prshnH)| madaMgaM madaGgam / mama tvayA parityaktAyA aGgaM zarIramiti tathoktam / 'ajhaM gAtre...'iti medinii| didaM dRDhamatyantamiti yAvat / 'dRDhaH sthUle nitAnte ca pragADhe balavatyapi / iti medinii| kisaaM kRzakaM kRzamiti yAvat / 'astItyetAvRt'iti zeSaH / khemaM kSemam / (iti taM prati tasyA uttrm)| etaadRkuu| kRshtaa| kutH| 'jAte'ti zeSaH / (iti tasyai tasya prshnH)| tuha tava mAM parityajya dUraM gatavata iti yAvat / puNo punaH / jado yato yasmAtkAraNAditi yAvat / puDheM puSTam / sarIraM zarIram / 'asti tata'iti zeSaH / (iti taM prati tasyA uttaram ) / he priye! kena hetune ti zeSaH / pRthula: puSTaH / aham / 'asmIti zeSaH / (iti tasyai tasya prshnH)| paNaiNIdehassa praNayinIdehasya / ' praNayinyAH premAspadabhutAyA (madbhinnAyAH) dehastasya / saMmelaNAt sambolanAt sAmAditi yAvat / tvaM puSTa'iti zeSaH / paratra kayA'pi samaM prema vidhAya tvayA ramitaM, tadAnandena tvaM puSTaH, mayA tu na kenApi samaM prema kRtaM na vA ramitaM, tadAA kRzazarIrA'smIti nikRSTo'rthaH / ( iti taM prati tasyA uttrm)| he tanvi ! 'surgha'iti tvapapAThaH, hrakhAntatAnupapatteH, tathA'nuprAsasyApyulAsAca / tvattaH / 'anyeti zeSaH / me mama / kA'pi / 'praNayinIti zeSaH / na nAsti / yaddehasajAdahaM puSTaH syAM sA tvameva, na tvadanyA, na tattvayA zaGkitavyamiti vAkyArthaH / etena preyaso'pi kRzazarIratvamityAveditam / (iti tAM prati tasya pratyuttaram ) / jai yadi / idaM idam / 'tvattastanvi na kA'pi me'ityevmvgmyte| 'taMhIM'ti zeSaH / kudo kutaH / khemaM kSemam / pucchasi pRcchasi / yathA mama virahe tava zarIra tathA tava virahe mamApi kRzamiti bhAvaH / (iti taM prati tasyAH punaH pratyuttaram) / atra ca saMskRtabhASayA preyasaH, prAkRtabhASayA ca preyasyA uktiH / proSitvA''gatasya skhaviraheNa klizyantI prati kSemaM te nanvi'tyAdi, tathA klizyantyAzca straviraheNa klizyantaM taM prati kisaaMityAdyuktiH / atra zArdUlavikrIDita chandaH, tallakSaNaM coktaM praak||144||' krunnaanntrsmbhogH| yathA / uttarakAdambA kAdamvaryA uttarabhAge 'puNDarIkasya pratyujjIvane mahAzvetAyAH, candrApIDasya pratyujjIvane kAdamvadheiti zeSaH / / evaM zazAraM nirUpya hAsyaM nirUpayitumupakramate-athetyAdinA / atha zRGgAranirUpaNAnantaram / haasyH| nirUpyate-254 vikRtaa...ityaadinaa|| 254 vikRtAkAravAgveSaceSTA''devikRtAni viparItAnyAkAravAgveSaceSTAdIni yatra tasmAt tathoktAt / AkAra AkRtiH / vAgbhASaNam / veSo vastrAdinA nepathyaracanA / ceTA hastAdicAlanAdirUpA / AdinonmAdAdIni / kutukAta kutUhalAttannimittIkRtyeti yAvat / lyablope paJcamIyam / 'dRzyamAnAdvarSamAnAdve'ti zeSaH / 'kutukaM ca kutUhalam |'itymrH / 'kuhakA diti pAThAntare tu nartakAdupalakSaNena shrvykaavyaacetyrthH| 'nartakA diti pakSe vikRtAnyAkAravAgveSaceSTAdIni yasya tasmAditi vyAkhyeyam / 'kuhako nartako naTaH / ' iti gopAlaH / shvetH| pramathadaivataH pramatho daivataM yasyeti tathoktaH / hAsasthAyibhAvo hAsaH sthAyibhAvo yatra tathoktaH / hAsyaH / bhavet // 244 //
Page #274
--------------------------------------------------------------------------
________________ 264 . . vaahitydrpnnH| tRtIyaHvikRtAkAravAgveSaM yadAlokya hasejjanaH / tadatrAlambanaM proktaM tanceSToddIpanaM matam // 245 // anubhAvo'kSisaGkoca-vadanasmeratA''dikaH / harSAvahitthacApalyA-vegAzca vyabhicAriNaH // 246 // asyAnubhAvabhedena bhedAnAha255 jyeSThAnAM smitahasite, madhyAnAM vihasitAvaha site ca / nIcAnAmapahasitaM tathA'tihasitaM tadeSa paibhedaH // 247 / / vibhAvAdInAha-vikratAkAravAgveSaM vikRtA AkAravAgveSA upalakSaNena ceSTA ca yasya yatra vA tattathoktam / yata / sAmAnya vivakSayA napuMsakatvena nirdezaH / Alokya dRSTopalakSaNena smRtvA zrutvA matvA vetyarthaH / janaH / haseta vikasitamukho bhavet / tat puruSAdikamityarthaH / atrAsmina hAsya ityarthaH / Alambanam / proktm| tacceSTA tasya vikRtAkArAdezceSTA / 'varNyamAnA dRzyamAnA veti zeSaH / uddIpanam / matam / akSisaDocavadanasmeratA''dikaH / , akSNo netrayoH saGkocaH / vadanasya mukhasya smeratA vikAsaH / AdinA -galaphullAdiH / anubhAvaH / 'atre'ti 'mata'iti liGgavipariNAmena cAnuSajyate / ca tathA / harSAvahitthacApalyAvegAH / harSAvahitthapramukhAstathA syuH iti pAThAntare pramukhazabdena cApalyAvegAdInAM grahaNam / vyabhicAriNaH / 'atre'ti 'matA'iti ca liGgavacanavipariNAmenAnuSajte idaM ca bodhyam-ayaM hAsazcAtmamataH paragatazceti dvividho bhavati, tadAhaH-'AtmasthaH paraniSThazcetyasya bhedadvayaM matam / Atmastho draSTurutpanno vibhAvekSaNamAtrataH // hasantamaparaM dRSTvA vibhAvazcopajAyate / yo'sau hAsyarasastajjJaiH parasthaH parikIrtitaH // 245 // 246 // ' iti / ayaM cAtmastha: parasthazceti dvividhaH, tatrAtmaparayoruttamamadhyamAdhamabhAvabhedena tribhedatvaM tatrApyutkRSTatvAnutkRSTatvAbhyAM - punabhedyamiti nirdeSyamupakramate-asyetyAdinA / asya hAsyasyAtmasthatvaparasthatvAbhyAM dvibhedasyeti bhAvaH / anubhAvabhedenAnubhAvAnAmanubhavitrorAtmaparayoruttamatvAdibhedena tribhedayorutkRSTatvAnutkRSTatvAbhyAM bhidyamAnAnAM smitAdInAM bhedastena tathoktena / abhede tRtIyeyam / bhedAn / Aha-255 jyeSThAnAmityAdinA / 255 jyeSThAnAmuttamAnAmiti bhAvaH / smitahasite smitaM ca hasitaM ceti tathokte / 'anubhAvA' viti zeSaH / tathA ya-utkRSTAnAmuttamAnAM hAsyodaye smitaM, tadbhinAnAM hasitaM cAnubhAvo mantavya iti niSkRSTam / uttamAnAmanutkRSTatvaM cottamAnAmutkRSTatvApekSAkRtameveti bodhyam, evaM prtraapi| madhyAnAmuttamatvamaprAptAnAmadhamatvatazconnatAnAmiti bhAvaH / vihasitAvahasite vihasitaM cAvaha sitaM ceti tathokte / 'anubhAvA' viti zeSaH / tathA ca-guNajAtyAdinA madhyamAnAmapi kenApi vizeSeNotkRSTAnAM vihasitamanutkRSTAnAM punaravahasitamanubhAva iti niSkarSaH / ca tathA / nIcAnAmuttamatvamadhyamatvAbhyAM cyutAnAmata eva guNajAtyAdinA'dhamAnAmiti bhAvaH / apahasitam / tathA / atihasitam / 'anubhAvA' viti zeSaH / tathA ca teSAmapi kenApi vizeSeNotkRSTAnAmapahasitamanutkRSTAnAM punaratihasitamanubhAvaH syAditi bhAvaH / tattaramAddhetoH / eSa hAsyaH / ssddbhedH| taduktam-'uttamAnAM madhyamAnAM nIcAnAmapyayaM bhavet / vyavasthaH kathitastasya SaDbhedAH santi cApade // smitaM ca hasitaM proktamuttame puruSe budhaiH / bhavedvihasitaM cAvahasitaM madhyame nare // nIce'pahasitaM cAtihasitaM parikIrtitam / ' iti / atra gItizchandaH, tallakSaNaM coktaM prAk // 247 //
Page #275
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / 257 ISadvikAsinayanaM smitaM syAtspanditAdharam / kiJcilakSyadvijaM tatra hasitaM kathitaM budhaiH // 248 // madhurasvaraM vihasitaM, sAMsazira kampamavahasitam / apahasitaM sAsrAkSaM, vikSiptAGgaM ca bhavatyatihasitam // 249 // yathA 'gurogiraH paJca dinAnyadhItya vedAntazAstrANi dinatrayaM ca / amI samAghrAya ca tarkavAdAn samAgatAH kukuTamizrapAdAH // 145 // ' nanu smitAdInAM kiM svarUpamityAzaGkayAha-257 ISadityAdinA / / 257 tatra teSu / ISadvikAsinayanamISad ( alpa) vikAsinI vikAsite nayane yasmAttathoktama / spati tAdharaM spanditAvISaccalitAvadharau yatra tattathoktam / 'hasana' miti zeSaH / smitam / syAt taduktam-'ISataphalakapolAbhyAM kaTAkSairapyanulbaNaiH / adRzyadazano hAso madhuraH smitamucyate // ' iti / kizcilakSyadi kijilayA dvijA dantA yasmAttathoktam / 'dantaviprANDajA dvijaaH|' ityamaraH / 'hasana'miti zeSaH / hasitam / budhaiH| kathitama / taduktam-'vakranetrakapolaizcedutphullairupalakSitaH / kiJcillakSitadantazca tadA hsitmissyte||' madhurasvarammadhuro miSTo manoramaH itI yAvat kharo yatra tathoktam / 'hasana' miti zeSaH / vihasitam / taduktam-'sazabdaM madhuraM kAlagataM vadanarAgavat / AkuzcitAkSi mandraM ca vidurvihasitaM budhAH // ' iti| sAMsazirakampamaMsI ca zirazceti teSAM kampA tayA saha vartata iti tathoktam / yadvA-aMsAbhyAM saha vartata iti sAzaM, tacca zirazceti tayoH kampA, sA yathA syAttatheti tathoktam / kriyAvizeSaNatvena klIbatvam / 'hasana' miti zeSaH / avahasitam / taduktam-'vikuJcitAMsazIrSava jihmadaSTivilokanaH / utphullanAsiko hAso nAnopahasitammatam // ' iti / sAmrAkSaM sAre rAjale akSiNI yammAdyatra veti tathoktama / 'atraH koNe kace puMsi klIbamacaNi zoNite / ' iti medinI / 'hasana' miti zeSaH / apahasitama / tadaktama-'asthAnajaH sAzraSTirAkampaskandhamUrdhajaH / zAIdevena gaditI hAso'pahasitAyaH // ' iti / vikSiptADaM vikSiptAni sthAnAcalitAnyaGgAni pArthAdIni yatra tathoktam / 'hasana' miti zeSaH / ca / atihasitam / bhavati / taduktam-'sthUlakarNakaTuvAno bASpapUraplutekSaNaH / karopagUDhapArzvazca hAso'tihasitaM matam // " iti| atropagItizchandaH, tallakSaNaM coktaM prAk // 248 // 249 // udAharati-yathA 'guro prabhAkarasya / giro vAco vAsoti yAvat / 'mImAMsAzAstrarUpA' iti zeSaH / paJcadinAni / adhItya paThitvA / ca tathA / vedAntazAstrANi / dinatrayam / 'adhItyeti pUrvato'nveti / tarkavAdAstarkasya nyAyazAstrasya vAdA vacanAni tAMstathoktAn / ca punaH / samAnAya lakSaNayA kiJcidadhItyetyarthaH / amii| kukaTamizrapAdAH / kukuTAzca te mizrapAdA iti tathoktAH / mizrazabdaH zreSTavAcI, pAdazabdava pUjyavAcI, tathA ca kukkuTanAmAnaH paramapUjyA iti nirgalito'rthaH / smaagtaaH| kamapi paNDitammanyaM kukkuTanAmAnaM sabhAyAM zAstrArthAvasare pravizantamavalokyopahAsoktiriyam / tathA ca-kukkuTa AlambanaM, tadIyaM paNDitammanyatvamuddIpanaM, gauraveNAbhidhAnamanubhAvaH, tadabhivyaGgayaM cApalyaM saJcArI ceti hAsyaH saamaajikenaanubhuuyte| iti bodhyam / anendravajopendravajrayorupajAtizchadaH, talakSaNaM coktaM prAk // 145 // ' yathA vA-'zrItAtapAdairvihite prabandhe nirUpitA nUtanayuktireSA / aGga gavAM pUrvamaho pavitra, kathaM na vA rAsabhadharmapatnyAH // ' iti / atra hi tArkikaputra AlambanaM, tadIyA niHzaGkoktiruddIpanaM, vyajyamAno dantavikAzo'nubhAva udvegazca vyabhicArI bhAvaH / 34
Page #276
--------------------------------------------------------------------------
________________ 266 saahitydrpnnH| [ tRtIyaH asya 'laTakamelaka' prabhRtiSu paripoSo draSTavyaH / atra ca258 yasya hAsaH sa cetvApi sAkSAnnaiva nibadhyate / tathA'pyeSa vibhAvAdi-sAmarthyAdupalabhyate // 250 // abhedena vibhAvAdi-sAdharaNyAtpratIyate / sAmAjikaistato hAsya-raso'yamanubhUyate // 251 // evamanyeSvapi raseSu boddhavyam / atha karuNaH 259 iSTanAzAdaniSTApteH karuNAkhyo raso bhavet / dhIraiH kapotavarNo'yaM kathito yamadevataH // 252 // ayaM ca mahAvAkyavizeSe paripuSyamANa upalabhyata ityAzayenAha-asyetyAdinA / asya hAsyasya / 'laTakamelaka' prabhRtiSu / laTakAnAM dhUrtAnAmmelakaM, tatprabhRti tadAdi teSu / prabhRtipadena 'hAsyArNavA' dInAM grahaNam / 'mahAvAkyavizeSeSu' iti zeSaH / paripoSaH / draSTavyo'nubhavitavyaH / / nana nAyakasAmAjikayorabhede rasodayaH, nAyakasAmAjikayorabhedazca nAyake nibadhyamAna eva, anyathA tadayogAt, nAyakasAmAjikayorabhedAbhAve rasodayo'pi na syAditi cet ? evamityuttarayati-avetyAdinA / atrAsmin hAsya upalakSaNena, rasAntare'pItyarthaH / ca 258 ceda yadyapItyarthaH / yasya 'nAyakasyeti zeSaH / haasH| upalakSaNena sthAyyantaramapItyarthaH / 'syA, diti zeSaH / sa 'nAyaka' iti zeSaH / kvApi kvacit / sAkSAt svarUpasan / na / eva / nibadhyate / tathA'pi / eSa nAyaka ityarthaH / vibhAvAdisAmarthyAt vibhAvAdeH sAmarthya yadvinA rasAnudayastadrUpaM tasmAttathoktAt / upalabhyate'dhigamyate'numIyata iti yAvat / ayambhAvaH-'vibhAvAdiM vinA rasAbhAva iti yatra na tadanyatamasya sAkSAnnidezastatroddIpanAdivadAlambanasyApyaGgIkAryatve tena samaM sAmAjikasyApyabhedo'GgIkartavya' iti / nanu kathamabhedo'kI kRtaH syAt ityAha-vibhAvAdisAdhAraNyAdvibhAvAdInAM sAdhAraNyaM sAdhAraNIkaraNavyApArastasmAt / abhedenAbhedarUpeNa / 'sAmAjikasya vibhAvAdi'riti zeSaH / 'vibhAvAdiH sAdhAraNyA' diti pAThAntare tu-sAdhAraNyAt / vibhAvAdiH / abhedena 'sAmAjikasthe'ti zeSaH / ityanvitArtho boddhavyaH / pratIyate / tatastasmAt kAraNAt / sAmAjikasya vibhAvAdinA samamabhedapratyayarUpAt kAraNAditi bhAvaH / sAmAjikaiH sahRdayaiH / evaM zravyakAvyatve'pi na kSatiriti bodhyama / ayama / hAsyarasa upalakSaNena rasAntaramapItyarthaH / anubhUyate // 250 // 251 // atra hAsAdi sthAvyantarAderapyupalakSakamiti sUcayati-evamityAdinA / evaM yathA'smin hAsya evaM tatheti bhAvaH / anyeSu / raseSu zRGgArAdikeSvityarthaH / api / boddhavyam / 'AlambanAdisattva' miti zeSaH / evaM hAsyaM nirUpya karuNaM nirUpayitumupakramate-athetyAdinA / atha hAsyanirUpaNAnantaram / karuNaH / nirUpyate-259 iSTa..ityAdinA / 259 iSTanAzAdiSTasya putrAdernAzo vinAzastasmAt / tathA-aniSTApteraniSTasya zokAderAptiH prAptistasyAH / krunnaakhyH| rsH| bhavet / ayam / 'ce'ti zeSaH / dhIraiH / kapotavarNaH kapotavadvarNo yasya tathoktaH /
Page #277
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / zoko'tra sthAyibhAvaH syA-cchocyamAlambanaM matam / tasya dAhAdikA'vasthA bhaveduddIpanaM punaH // 253 // anubhAvA daivanindA-bhUpAtakanditAdayaH / vaivocchvAsaniHzvAsa-stambhapralapanAni ca // 254 // nirvedmohaapsmaar-vyaadhiglaanismRtishrmaaH| viSAdajaDatonmAda-cintA''dyA vyabhicAriNaH // 255 // zocya vinaSTabandhuprabhRti / yathA mama rAghavavilAse _ 'vipine kva jaTAnibandhanaM, tava cedaM va manoharaM vapuH / anayorghaTanAvidheH sphuTaM nanu khaDnena zirISakarttanam // 146 // ' iti / __ atra hi rAmavanavAsajanitazokArtasya dazarathasya daivanindA / yamadaivato yamo daivataM yasya tathA bhUtaH / kathitaH atrAsmin karuNe rasa iti yAvat / zoka AdhivizeSaH / sthAyibhAvaH / syAt / zocyaM yatkRte zokastat / sAmAnye napuMsakam / Alambanam / matam / tasya zocyasthetyarthaH / dAhAdikA dAhAdirUpA / Adipadena dhvaMsAdirUpA / avsthaa| punaH / uddIpanam / bhavet / devanindAbhUpAtakrandanAdayo devasya prArabdhasya deva (paramezvara) sambandhinaH kAryavizeSasya vA i pAto bhUpAtaH, sa ca kanditaM (rodanaM') ceti tAnyAdau yeSAM ( uraHpIDanAdInAma) te tathoktAH / ca tathA / vaivaryocchAsa-niHzvAsastambhapralapanAni vaivarNya mlAnAkAratvaM cocchrAsontarmukhaH zvAsazca niHzvAso bahirmukhaH zvAsazca stambho jaDIbhAvazca pralapanaM ceti tathoktAni / anubhAvAH / 'tasya'ti pUrvato'nveti / nirvedamohApasmAravyAdhiglAnismRtizramAH / viSAdajaDatonmAdacintA''dyAH / Adyapadena dainyasantrAsAdInAM grahaNam / vyabhicAriNaH / 'tasye'ti zeSaH // 253 // 254 // 255 // kArikAH spaSTArthA iti dyotayan (zocya) mityekameva padaM vyAcaSTe-zocyaM zocituM yogyamiti tathoktam / 'ityasyeti zeSaH / vinaSTabandhuprabhRti vinaSTA bandhavo bAndhavAH putrAdyA iti te prabhRtau yatra tathoktam / 'ityartha' iti zeSaH / udaahrti-ythaa| mama 'vizvanAthasya'ti zeSaH / rAghavavilAse-'vipine..' ityAdau / 'vipine vane / jaTAnivandhanaM jaTAyA aprasAdhitakezajAlasya nibandhanaM nibadhya dhAraNamiti tathoktam / kva kasyAmavasthAyAmiti bhAvaH / ayi rAma ! tava / idam / manoharaM khamArdavasaubhagatvAdinA manohArIti bhAvaH / vapuH zarIram / ca / ka kasyAmavasthAyAmityarthaH / anyorjttaanibndhnmnohrvpussorityrthH| ghaTanA saMyojanam / vidhervidhAtRdevasyetyarthaH / nanu nizcitam / sphuTaM pratyakSam / khaDena khddgdvaaraa| zirISakartanaM zirISasyopacArAttatpuSpasya karttanaM chedanamiti tathoktam / tadabhinnamiti bhAvaH / 'kartana'mityatra 'kRntana'miti pAThAntare'pi sa evArthaH / atra vaitAlIyaM chandaH, tallakSaNaM coktaM prAk // 146 // ' iti / . udAhAyaM saGgamayati-atretyAdinA / __ atrAsminnudAhRte padya ityarthaH / hi rAmavanavAsajanitazokArtasya / dazarathasya / devanindA / 'anubhAvastasmAt karuNa'iti zeSaH / ayambhAvaH-atra rAmasya vanavAsa AlambanaM, tatra jaTAnibandhanAyogyamapi tadIyaM manoharaM smaryamANaM zarIramuddIpanam , daivavanindanamanubhAvaH, tenAkSipto mohAdiH saJcArI ceti dazarathasya tadabhedAdhyavasAyena sAmAjikasya ( sahRdayasya ) karuNaH / iti /
Page #278
--------------------------------------------------------------------------
________________ 268 sAhityadarpaNaH / . [ tRtIyaHevaM-bandhuviyogavibhavanAzAdAvapyudAhAryyam / paripoSastu mahAbhArate strIparvaNi draSTavyaH / asya karuNavipralambhAdbhedamAha260 zokasthAyitayA bhinno vipralambhAdayaM rsH| vipralambhe ratiH sthAyI punaHsambhogahetukaH // 256 // atha raudraH nanvetadaghaTanIyasya ghaTanAyAM karuNasattvodAharaNam . atha pratijJAtamiSTanAzAdau kathaM na pradarzitaM tdityaashngkyaahevmityaadinaa| evaM yathA'trAghaTanIyasya ghaTanAyAM daivasyAyogyakAritvena karuNasattvamudAhRtaM, tathetyarthaH / bandhuviyogavibhavanAzAdau bandhUnAmiSTajanAnAM putrAdInAM viyoga Atyantiko viraho maraNamiti yAvat sa ca, vibhavanAzo vibhavasya rAjyAde zo vyAghAta iti sa caitAvAdI yasya (vanavAsAdirUpasyAniSTasya ) tasmiMstathokte / api / udAhAryam / 'karuNasattva'miti zeSaH / tatra bandhuviyoge yathA-'apahAya sakalabAndhava-cintAmudrAsya gurukulapraNayam / hA tanaya ! vinayazAlin ! kathamiva paralokapathiko'bhUt / ' iti, 'gRhiNI sacivaH, sakhI mithaH, priyaziSyA lalite klaavidhau| karuNAvimukhena mRtyunA haratA tvAM vada kinna me hRtam // iti ca, ana hi zavazarIramAlambanaM, smaryyamANaM tadIyaM guNavaibhavamuddIpanaM, rodanamanubhAvo dainyaM mohaca saJcAriNau bhAvau / iti, vibhavanAza yathA-'prAtarbhavAmi vasudhA'dhipacakravartI so'haM brajAmi vipine jaTilastapasvI / yacintitaM tadiha dUrataraM prayAti yaccetasA na gaNitaM tadihAbhyupaiti // ' iti, atra ca bhAvitathA nizcitasya rAjyasambhArasambhRtatvasya vinAzapUrvakaM tadviparItasya vanavAsAde rUpasthitirAlambanaM, tadAnIMtanaM ceSTitadRzyamuddIpanaM, tanni vedanenAniSTasUcanamanubhAvaH tenAvega: saJcArI ca / iti| udAharaNabhUyastvaM tvasya mahApravandhe draSTavyamityAzayenAha-paripoSastvityAdinA / paripoSaH / tu punaH / 'asyeti zeSaH / mahAbhArate lakSaNayA tadantargate / strIparvaNi / drssttvyH| nanu karuNavipralambhAdasya ko bhedaH, ubhayatra vilApAdeH sAmyenAnubhUyamAnatvAdityAzaGkaya taM pradarzayituM pratijAnIte-asyetyAdinA / asya karuNasyetyarthaH / karuNavipralambhAt / bhedaM vilakSaNatvam / Aha-260 zoka..ityAdinA / 26. ayaM karuNAkhyaH / rasaH / zokasthAyitayA zokaH sthAyI yasya tasya bhAvastattA tayA tathoktayA / vipralambhAta karuNavipralambhAdityarthaH / bhinnaH / ayambhAvaH-karuNaH zokasthAyibhAvaH, na tvevaMvidhaH karuNavipralambha ityanayorbhedaH / iti / nanu karuNavipralambhe'pi karuNavadvilApAdIti tasya kathaM na zokasthAyikatvamityAzaGkayAha-vipralambhe karuNavipralambhe ityarthaH / punaHsambhogahetukaH punaHsambhogaH kiyatkAyikAntarantarAyApAte'pyantatastathaiva bhAvisambhogastasya hetuko hetubhUta iti tathoktaH / ratinIme'ti zeSaH / sthAyI sthAyibhAvaH / bhAvasthavizeSaNatvamevoddizya sthAyI'tiM puMstvena nirdezaH / tathA ca-karuNavipralambhe punaHsambhogasya kAraNabhUto ratyAkhyo bhAvaH sthAyI bhAvaH, kevale karuNe punaH zokAkhyaH, ityanayobhinnasthAyikatayA bheda iti nirgalito'rthaH // 256 // evaM karuNa nirUpya raudranirUpayitumupakramate-athetyAdinA / atha karuNanirUpaNAnantaram / raudrH| nirUpyate-261 raudra ityAdinA /
Page #279
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| 261 raudraH krodhasthAyibhAvo rakto raktAdhidaivataH / Alambanamaristatra tacceSToddIpanammatam // 257 // muSTiprahArapAtana-vikRtacchedAvadAraNaizcaivam / sayAmasambhramAdyai-rasyoddIptirbhavetprauDhA // 258 // bhUvibhaGgoSThanirdeza-bAhusphoTanatarjanAH / AtmAvadAnakathana-mAyudhotkSepaNAni ca // 259 // ugratA''vegaromAJca svedavepathavo mdH| anubhAvAstathA''kSepa-krUrasandarzanAdayaH // 260 // mohAmarSAdayastatra bhAvAH syuryabhicAriNaH / yathA'kRtamanumataM dRSTaM vA yairidaM gurupAtakammanujapazubhirnirmaryAdairbhavadbhidAyudhaiH / 261 krodhasthAyibhAvaH krodhaH sthAyI bhAvo yasya tathoktaH / raktastadvarNa ityarthaH / raktAdhidaivato rakaM rudhiramadhidaivataM yasya tathoktaH / raudrastadAkhyo rasa ityarthaH / 'syA'diti zeSaH / tatra tasmin raudra ityarthaH / ariH zatrudveSaviSaya iti yAvat / Alambanam / tadAkhyo vibhAva ityrthH| tacceSTA tasyAre: (zatroH) ceSTA zastrapraharaNodyogAdirUpo vyApAra iti yAvattathoktA / uddIpanam / tadAkhyo vibhAva ityarthaH / pUjyaiH matam / ata evAha-muSTiprahArapAtanavikatacchedAvadAraNairmuTyA prahAraH sa ca pAtanaM zastrAghAtAdinA bhUmAvupariSTAtpatanaviSIkaraNaM, yadvA-muSTiprahAreNa pAtanaM taca, vikRtaM viruddhAcaraNaM ca cchedaH kha hananaviSayIkaraNaM ceti taistathoktaH / ca punaH / evam / saGkAmasambhramAdyaiH saGgrAmo yuddhaM ca sambhramastadartha tvaraNaM ceti tAvAdyau yeSAM (durbhASaNAdInAm ) taiH / asya rodrasya dhruvibhaGgauSThanirdazabAhusphoTanatarjanA bhrUvibhaGgazcauSTanirdazazca bAhusphoTanaM ca tarjanA ceti tathoktAH / AtmAvadAnakathanam Atmano'vadAnakarmaNAmitivRttaM tasya kathanaM prazaMsanamiti tathoktam / 'avadAnaM karmavRtta' mityamaraH / AyudhotkSepaNAnyAyudhAnAmutkSepaNAnyanekavAraM praharaNAni tathoktAni / ca / ugratA''vegaromA. zvasvedavepathavaH / vepathuH zarIrakampaH / madaH / tathA / AkSepakarasandarzanAdayaH / AdinA krUrapratijJAvidhAna phrUrakarmaNi pravRttiH krUrajanasaGgAdayazca gRhynte| anubhAvAH kathitAH ttr| mohaamrssaadyH| AdinogratA''vegAdInAM grahaNam / vyabhicAriNaH / bhaavaaH| syuH| tathA ca-krodhasthAyibhAvakaH zatrujanAlambanakaH zatrukRtApakArAgruddIpanako muSTiprahArAyanubhAvako mohAdisaJcAribhAvako raktavarNo raktadaivato raudra iti niSkRSTo'rthaH // 257 // 258 // 25 // udAharati-yathetyAdinA / yathA-yatrAyaM tat-'kRta...'ityAdinA / 'yaiH / manujapazubhirmanujA manuSyA eva pazavastaistathoktaiH / 'manujA mAnavA narAH / ityamaraH / ata eva-nirmaryAdanirastA maryAdA dharmavicArarUpA sImA yeSAM taistathoktaiH / tata eva-udAyudhairudyatAnyAyudhAni yaistathoktaiH / bhvdbhiH| atra yuSmacchabdenAnirdizyabhavacchabdena nidezaH pareSAmatirathitvaM jAnanapyahaM pratipakSitvena vibhemIti dyotanArthaH / idaM droNAcAryyasya hananarUpamiti zeSaH / guru mahat / pAtakamAtmanaH patanahetukaM pApAcaraNamityarthaH / yadvA-idaM nirdizyamAnam / gurupAtakaM gurordoNasya pAtakaM vadharUpaM pApAcaraNam / ityarthaH / kRtam / anumatamanu
Page #280
--------------------------------------------------------------------------
________________ 270 saahitydrpnnH| [tRtIyaHnarakaripuNAsAdhaM teSAM sabhImakirITinAmayamahamasRGmedomAMsaiH karomi dizA blim||147||' asya yuddhavIrAdbhedamAha 262 raktAsyanetratA cAtra bhedinI yuddhavIrataH // 261 // atha vIraH263 uttamaprakRtivIra utsAhasthAyibhAvakaH / mahendradaivato hema-varNo'yaM samudAhRtaH // 262 // pratinetR-tadutkarSA-lambanoddIpanAnvitaH / cAturyAmantraNasthairya-prasAdAdyanubhAvabhUH // 263 // jJAtam / vA'thavA / dRSTamavalokitamanirAkRtaM vetyarthaH / teSAM gurupAtakasya kAriNo dhRSTadyumnasyAnujJAkAriNAM sAtyakyAdInAM darzinAM vA'nyeSAM sarveSAmiti bhAvaH / narakaripuNA narakasya narakAsurasya ripustena, zrIkRSNenetyarthaH / sArdham / sabhImakirITinAM bhImazca kirITI (arjunaH ) ceti tAbhyAM saha vartanta iti teSAM tathoktAnAm / bhImArjunasahitAnAmityarthaH / amRGamedomAMsairasamadhiraM ca medazca mAMsazceti taistathoktaiH / ayaM pAtakinAM bhavatAmucchettetyarthaH / . aham / dizAM lakSaNayA tadadhiSThAtrINAM devatAnAmityarthaH / blim| karomi / mRSA''tmamaraNaM nizamya tyaktazastrasyAntaHzvAsasya yoginaH piturdoNAcAryyasya vadhena santaptasyAzvatthAmno'rjunAdIn pratyuktiriyam / yadyapi dhRSTadyumnasya sambuddhiH kramaprAptA, tathA'pi mahApAtakitayA'nuccAryyanAmAnaM tamavajJAya parAkramocitatayA 'are re arjunArjuna ! sAtyake sAtyake'iti sambodhyayoktiH / veNIsaMhArasyedaM padyam / atra hariNIchandaH, tallakSaNaM coktaM prAk // 147 // ' . atrApakAriNo'rjunAdaya AlambanaM, pitRhantRtvamuddIpanaM, pratijJA'nubhAvo'nyanarapekSyavyaGgayo garvaH saJcArI cetyetaiH krodho raudratAM pratipadyamAnaH sAmAjike'bhivyajyate, asyAbhivyaJjikAyA vRtteraprayogAt kaverazaktizca / na caitAvatA'syAnudAhAryyatvam, asya sadbhAve tathAkSatyanavatArAt, sadbhAvenaivAsyodAhAryatvAcca / yathA vA-'navocchalitayauvanasphuradakharvagarvajvare madIyagurukArmukaM galitasAdhvasaM vRzcati / ayaM patatu nirdayaM dalitahaptabhUbhRdgalaskhalanudhiraghasmaro mama parazvadho bhairavaH ||'iti, atra ca gurukA kabhaJjaka AlambanaM, niHzaGkakArmukabhaGga uddIpanaM, paruSoktiranubhAvo, garvogratA''dyAH saJcAriNazca / iti / - nanu raudrayuddhavIrayoH ko bheda ubhayatra vibhAvAdeH sAmyAditi cenaivamityanayormedaM vaktuM pratijAnIteasyetyAdinA / asya raudrasyetyarthaH / yuddhavIrAt / bhedaM vizeSam / Aha-262 raktAsyetyAdinA / 262 atrAsmin raudrarasa iti yAvat / c| raktAsyanetratA lakSaNayA tadvyaGgayaH krodha ityarthaH / yuddhviirtH| paJcamyAstasila / ' 5 / 317 iti tasila / bhedinI bhedakAraNam / anayordiSadAlamvanatvenaikye'pi krodhasthAyiko raudraH, utsAhasthAyikazca yuddhavIra iti bhinnatvamavagantavyamiti bhAvaH / evaM raudraM nirUpya vIraM nirUpayitumupakramate-athetyAdinA / / - atha raudrarasanirUpaNAnantaramityarthaH / vIra: nirUpyate-263 uttametyAdinA / 263 uttamaprakRtiruttamA kulInatvAdinotkRSTA prakRtiH svabhAvo yasmAttathoktaH / yadvA-uttamaH prakRtinAyako yasya tathoktaH / etena-zaThadhRSTayorbhudAsaH / 'prakRtirguNAsAmye syAdamAtyAdisvabhAvayoH / yonI liGge pauravarga' iti medinii| utsAhasthAyibhAvaka utsAhaH karttavyArtheSu dRDhodyamaH sthAyI bhAvo yasya tathoktaH / mahendradevato mahendro devarAjo devatamadhipatiryasya tathoktaH / hemavargoM hemavatsuvarNavadvarNo yasya tathoktaH / 'hiraNyaM hema hATakam / ' ityamaraH / pratinetRtadutkarSAlambanoddIpanAnvitaH pratinetA (pratinAyika:) ca tadutkarSazceti tAvAlambanoddIpane
Page #281
--------------------------------------------------------------------------
________________ 371 paricchedaH rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / krodhAbhimAnahAsa-pramukhavyabhicAribhiH puSTaH / 264 sa ca dAnadharmayuddha-dayayA ca samanvitazcaturdhA syAt // 264 // sa ca vIro dAnavIro, dharmavIro, yuddhavIro, dayAvIrazceti caturvidho mataH / tatra dAnavIro yathA 'tyAgaH saptasamudramudritamahInirvyAjadAnAvadhiH // 148 // ' iti / tAbhyAmanvita iti tathoktaH / idaM tu bodhyam-dAnavIre pratinAyako yAcakasya dAridrayam , dharmavIre'dharmaH, yuvIre zatruH, dayAvIre punaH parasya duHkhamAlambanavibhAvaH, tattadutkarSazcaiSAmuddIpakaH / iti / cAturyAmantraNasthairyaprasAdAdyanubhAvabhUzcAturyya ( caturatA ) cAmantraNaM (mitrAdibhiH samaM kartavyasya sthirIkaraNa( ca sthairyya ( sthiratA dhairyamiti yAvat ) ca prasAdaH (prasannatA) ceti te Adau yeSAM (sahAyAnveSaNAdInAM) te'mI anubhAvAsteSAM bhUrutpattisthAnamiti tathoktaH / krodhAbhimAnahAsapramukhavyabhicAribhiH krodhAbhimAnahAsAH pramukhA AdyA yeSAM ( zokAdInAM ) te'mI vyabhicAriNastaiH / puSTaH / ayam / vIraH / smudaahtH| atra sArddha zlokadvayasyaikavAkyatvam // 262 // 263 // asya bhedAnAha-264 sa cetyAdinA / 264 sa vIra ityarthaH / ca / daandhrmyuddhaiH| 'vizeSaNIbhUtairiti zeSaH / dyyaa| 'vizeSaNIbhUtaye'ti zeSaH / ca / samanvito vizeSita iti bhAvaH / 'sa'niti zeSaH / caturdhA caturvidhaH / syAt / atrodgItidachandaH, talakSaNaM coktaM prAk // 264 // tadeva vivRNoti-sacetyAdinA / sa nirUpitasvarUpaH / vIraH / ca punaH / dAnavIraH / dhrmviirH| yuddhavIraH / dyaaviirH| ca (ida samuccayArtham ) / itItyevam / cturvidhH| mataH / nanu nirupapadasya vIrapadasya yuddhavIra eva zaktiH, na tu dAnavIrAdau, dAnAdyatsAhasya bhAvAtmakatopapatteH / iti cet, na, yuddhotsAhasyeva dAnAdyutsAhasyApi bhAvAtmakatA'nupapatteH, nirupapadasyaivotsAhasya bhAvAtmakatA'GgIkArAt / yadyapi dAnavIradayAvIrayodharmavIrAntarbhAvo yujyate, anyathA tayoriva satyavIrapANDityavIrAdInAmapi pArthakyamupapadyeta, tathA'pi tayordhAnantabhAvaH prAzastyArthaH prAcAM vA'nurodhasya jyAyastvAditi mantavyam , anyathA palAyanavIraniSThuratAvIrAdInAmapi tathA'GgIkArApattAvucchRGkhalatA''pattiH syAt / udAhartumupakrAnta Aha-tatretyAdinA / / tatra teSu dAnavIrAdiSu madhya ityrthH| dAnavIraH / yathA-'tyAgaH..'ityAdau / saptasamudramudritamahIniAjadAnAvadhiH sapta ca te samudrAstaiH saptAnAM samudrANAM vA samAhAraH saptasamudra tena mudritA veSTitA mahI pRthivI tasyA niyAjaM niSkapaTaM vikhyAtyAdyapekSAzUnyaM yad dAnaM tadevAvadhiH sImA yatra yasya veti tathoktaH / 'saptasamudra'miti pakSe pAtrAditvAt klIbatvam / 'avadhAne paricchede sImni kAle bale'vadhiH / ' iti ratnamAlA / tyAgaH kazyapAdibhyaH saMpradAnamityarthaH / 'bhavata'iti zeSaH / ayambhAva:-"utpattirjamadagnitaH, sa bhagavAn devaH pinAkI guruH zauyaM yattu na tadgirAM pathi nanu vyaktaM hi tatkarmabhiH / tyAgaH saptasamudramudritamahInirvyAjadAnAvadhiH kSatrabrahmataponidherbhagavataH kiM vA na lokottaram // ' iti samastaM padyaM mahAvIracaritasya dvitIyAke rAmasya parazurAmaprazaMsanaparam / asya ca tRtIyaH pAdaH 'tyAga'ityAdiH, atra ca parazurAmakartRkasya tyAgasya (dAnasya) saptasamudraveSTitAyAH pRthivyAH sambandhitvAdatra parazurAmasyotsAho dAnavIrasya sthAyI / iti / atra zArdUlavikrIDitaM chandaH, tallakSaNaM coktaM prAk // 148 // iti|
Page #282
--------------------------------------------------------------------------
________________ 272 saahitydrpnnH| [ tRtIyaHatra parazurAmasya tyAga utsAhaH sthAyibhAvaH sampradAnabhUtarAlambanavibhAvaiH satvAdhyavasAyAdibhizcoddIpanavibhAvavibhAvitaH sarvasvatyAgAdibhiranubhAvito harSadhRtyAdibhiH sanAribhiH puSTiM nIto dAnavIratAM bhajate / dharmavIro yathA, yudhiSThiraH 'rAjyaM ca vasu dehazva bhAryA bhrAtRsutAzca ye / yacca loke mamAyattaM tatparasmai sadodyatam // 149 // iti / udAharaNaM saGgamayati-avetyAdinA / atrAsminnudAhRte padyAMza ityarthaH / parazurAmasya / tyAge dAne / 'tyAgo vihApitaM dAna' mityamaraH / utsAhaH 'kAryArambheSu saMrambhaH sthayAnutsAha ucyate / ' ityuktalakSaNa udyama ityarthaH / sthAyibhAvaH / sampradAna bhUtaiH saMpradAnocitasvarUpaiH / saMpradIyate ebhya iti saMpradAnAstadbhUtAstaiH / 'kRtyalyuTo bahulam / ' 3 / 3 / 113 iti lyuT / sampradAnocitatvaM ca brahmavittvAdinaiva,-tathoktam 'na vidyayA kevalayA tapasA vA'pi pAtratA / yatra dAnamime cobhe taddhi pAtraM pracakSate // ' iti / AlambanavibhAvaiH / 'kazyapAdibhiriti zeSaH / atrAbhede tRtIyA / satvA. dhyavasAyAdibhiH sattvasya zAntatvadAntatvAdikAraNabhUtasya guNavizeSasyAdhyavasAya udreka AdiryeSAM (prarocanAdInAM) taistathoktaH / teSA' miti zeSaH / tathA ca-sattvodrekajanitaiH zAntatvadAntatvAdibhiH prarocanAdivAkyaizceti niskRSTo'rthaH / uddIpanavibhAvaiH / atrApyabhede tRtIyA / ca (idaM samuccayArtham ) vibhAvitaH / sarvasvatyAgAdibhiH / AdinA sAdaravAkyAdInAM grhnnm| 'anubhAva' riti zeSaH / abhede tRtIyA / anubhAvitaH / harSadhRtyAdibhiharSadhRtI AdI yeSAM (AvegAdInAm / ) taiH / saJcAribhiH / puSTim / nItaHprApitaH / dAnavIratAM dAnavIrarasakharUpatvamityarthaH / bhajate / idambodhyam-utsAhasthAyiko vIra, utsAhasya ca dAnaviSayakatvAd vIro'pi tadvizaSitaH, na ca tenAsya zRGgArahAsyAdInAmiva pArthakyam, atastyAgAdInAmabhidhAne'pi na khazabdavAcyatvam , yadi tu viprala' mbhAdInAmivAsya khazabdenAbhidhAnaM viruddhaM svIkriyeta, tahadiM nodAhAya'm / kintu - kriyadidamadhikaM meM yad dvijAyArthayitre kavacamaramaNIyaM kuNDale cArpayAmi / akaraNamavakRtya drAk kRpANana niryadahalarudhiracAraM maulimAvadayAmi // ' iti, atra hi dvijaveSeNa yAcamAna indra AlambanaM, tasyAbhyarthanamuddIpanaM, kavacakuNDalavitaraNApekSayA maulinivedanArthamudyamanamanubhAvo, harSadhRtyAdizca saJcArI / iti / / __ evaM dAnavIramudAhRtya dharmavIramudAharati-dharmavIra ityAdinA / dhrmviirH| yathA / yudhisstthirH| 'pratijAnIte' iti zeSaH / 'rAjyam / ca / vasu dhanam / 'dhane vasu' ityamaraH / dehaH zarIram / c| bhAA daupadI nAma ti zeSaH / ye| ca / bhrAtRsutA bhrAtRNAM bhImasenAdInAM sutAH putrAH / yat / ca / loke saMsAre / 'lokastu bhuvane jane / ' itymrH| mm| AyattamadhInam / 'adhInI ninna Ayatto'svacchando gRhyako'pyasau / ' ityamaraH / tat rAjyAdItyarthaH / 'sarva' miti zeSaH / parasmai paramAtmana ityarthaH / sadA vipattAvapi kiM punaH sampattAviti bhAvaH / udyatam / idaM kasyApi nATakasya padyam // 149 // ' iti / idambodhyam-atra yudhiSThirasya dharma utsAhaH sthAyI, paramAtmA''lambanaM, 'na jAtu kAmAnna bhayAnna lobhAnyajeddhamma jIvitasyApi hetoH / ' ityAdivAkyasmaraNamuddIpanaM, svArthatA'bhinivezAbhAvo'nubhAvo dhRtyAdiH saJcArI ceti sAmAjikAnAM cetasi dharmavIro'bhivyajyate / iti / yathA vA mama-'azubhamudayatAM me lIyatAM vA zubhazrI: sapadi zamayatAM vA jIvitAzA kRtAntaH / anabhimatamazeSa vardhatAmanyadeva punarapi na kadAcitnojjhitA vAntamaddhA // ' iti / yattUdAhatam- sapadi vilayametu rAjyalakSmI-rupAra patantvathavA kRpANadhArAH / apaharatutarAM ziraH kRtAnto mama tu ma tirna manAgapaiti dharmAt // ' iti, tatra 'dharmA' diti zabdena dharmavIrasyAbhidhAnaM duSTam / evaM 'satyA' diti pAThe satyavIrasyApIti bodhyam / rasasya vAcyatvApatteH /
Page #283
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH] rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| yuddhavIro yathA, zrIrAmacandraH 'bho laGkezvara ! dIyatAM janakajA, rAmaH svayaM yAcate, ko'yaM te mativibhramaH, smara nayaM, nAdyApi kizcidgatam / naivaM cetkharadUSaNatrizirasAM kaNThAsRjA paGkilaH patrI naiSa sahiSyate mama dhanuAbandhabandhUkRtaH // 150 // ' iti / dayAvIro yathA, jImUtavAhanaH,'zirAmukhaiH syandata eka raktamadyApi dehe mama mAMsamasti / tRptiM na pazyAmi tavApi tAvat , kiM bhakSaNAttvaM virato garutman // 151 // ' iti / . . .. yuddhviirmudaahrti-yuddhviirH| yathA shriiraamcndrH| 'rAvaNaM pratyAheti zeSaH / bhoH|lngkeshvr ! janakajA janakasutA sItetyarthaH / dIyatAm / 'mahya'-miti zeSaH / rAmaH kharadUSaNAdihantA / svayam / yAcate 'tvA'-miti zeSaH / te tava / kaH kimAtmakaH / ayaM sItApratyavarodhAtmetyarthaH / mativibhramo buddhivaiparItyamiti bhAvaH / 'astI'ti zeSaH / nayaM nItiM sanmArgamiti yAvat / smara cintaya karttavyatvenAnusandhatsva / adya / api / kizcit rAjyaputrAdItyarthaH / na 1 gataM naSTamiti bhAvaH / evaM nItimanuSTAya sItA deyetyevamiti bhAvaH / na 'aGgIkariSyata' iti shessH| cet / 'tahIti zeSaH / kharadUSaNatrizirakhAM tattadAkhyAnAM rAkSasAnAmityarthaH / kaNThAsRjA kaNThAnAmasRgrudhiraM tena / paGkilaH sakardamo lakSaNayA kardameneva lipta ityarthaH / 'sajambAle tu paGkilaH / ' ityamaraH / dhanurdhyAvandhabandhUkRto dhanuSo jyAbandhastena bandhUkRto bAndhavavat kRta iti tthoktH| dhanuSyAropita ityarthaH / essH| mama rAkSasakulasaMhArAyAvatIrNasya rAmasyetyarthaH / patrI bANaH / 'patrI ropa issuiiyoH|' ityamaraH / na / sahi. pyate 'tava jIvitamapanayaM ceti zeSaH / yadi prArthanayA'pi na tvayA janakajA samarpayiSyate, tadA na mayi punardoSaAropayiSyate, eSa bANo yathA kharAdInAM zirAMsi nikRtya teSAM kaNTharudhireNa bhUSitastathA tavApi kaNTharudhireNa svaM bhUSayiSyati, netaH paramaparAdhaM sahiSyate / tvayi vinAzite etadrAjyAdi tu svayaM nakSyati ataH etatpUrvameva janakanandinIM pratyarpya svajIvitena sahaitadrAjyaputrAdi paripAlayeti bhAvaH / evaM ca-atra svAsahanaM patriNyAropyAbhidhAnamUlam / bAlarAmAyaNasyedaM padyam / zArdUlavikrIDitaM chandaH, tallakSaNaM coktaM prAk // 150 // ' iti / idambodhyam-atra rAmasya yuddha utsAho rAvaNenAlambanena tadanayenoddIpanenetaH paramasahanAbhidhAnenAnubhAvena tada bhivyaGgayena krodhAdinA saJcAriNA cAsvAdyatAM pratipadyamAnaH sAmAjikAnAM rasatAmApadyate / iti / yathA vA-'kSudAH / santrAsamete vijahata harayaH kSuNNazakebhakumbhA yuSmaddeheSu lajjAM dadhati paramamI sAyakA nissptntH| saumitre / tiSTha, pAtraM tvamasi nahi ruSAM, nanvahammeghanAdaH kizcibhrUbhaGgasajJAniyamitajaladhiM rAmamanveSayAmi // ' iti, atra rAma AlambanaM tatkArita setubandhanamuddIpanaM, kSudreSUpekSAparAkramazAlini rAme cAtispardhA'nubhAvo, 'lajjAM dadhatIti vyaGgayo garvaH, 'kSuNNazakrebhakumbhA' itivyaGgayA smRtizca vyabhicArItyeSAM saMyogAnmeghanAdasya yuddha utsAhaH sAmAjikAnAM rasatAmApadyate / iti / dyaaviirmudaahrti-dyaaviirH| yathA, jImUtavAhanaH-'he garutman garuDa ! 'pakSitAkSyA garutmantA' vityamaraH / shiraamukhH| zirANAM nADInAmmukhAni dvArANIti taistathoktaH / 'nADItu dhamaniH shiraa|' iti, 'mukhaM0 nissaraNa'miti cAmaraH / raktaM rudhiram / syandate kSarati / 'syandU'prasravaNe / eva / adyAsmin divase, lakSaNayA'smin samaye / api / mama 'jImUtavAhanasya'ti zeSaH / dehe zarIre / mAMsam / asti varttate / tava kSudhA'tyantaM pIDitasya vipulakAyasyAta evaitAvatA'tRptasya bhavata ityarthaH / api punaH / tAvat / tapti santoSam /
Page #284
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAhityadarpaNaH / eSvapi vibhAvAdayaH pUrvodAharaNavadUhyAH / atha bhayAnakaH na / pazyAmi / kiM kasmAddhetoriti bhAvaH / bhakSaNAdbhakSaNamArabhyetyarthaH / tvamanapagatakSudhArttirbhavAniti bhAH / virato nivRttaH / nAgAnandasyedaM padyam, vadhyaveSadhAriNo nAgasya paritrANakAmanayA zaMkhacUDasya vadhyaveSaM kRtvA tatpra tinidhitvena garuDAya svAtmAnaM samarpya bhakSayato jImUtavAhanasya taM pratyuktiriyam / atrendravajropendravajrayorupajAtizchandaH, tallakSaNaM coktaM prAk / ' iti / atra rudatyA mAtrA'nugato vadhyadeSo nAga AlambanaM taddainyamuddIpanaM, svakalevare bhakSite'pi tattRptyabhAvanivedanamanubhAvo harSa vRtyAdiH saJcArI cetyeSAM saMyogAt zaMkhacUDaviSayiNyAM karuNAyAmutsAha AsvAdanIyatAM pratipadyamAnaH sAmAjikAnAM rasatAmavalambate / iti bodhyam // 151 // 274 [ tRtIya: dAnavIra iva dharmavIrAdiSvapi vibhAvAdyahyamityAha - eSu dharmmavIrAdiSvityarthaH / api / pUrvodAharaNavata pUrvasya dAnavIrasyodAharaNaM tatraiveti tathoktam / 'tatra tasyeva / ' 5 / 1 / 116 iti vatiH / vibhAvAdayaH Alamba- noddIpanAnubhAvasaJcAriNa iti bhAvaH / UhyAH svayaM yathAyathaM bodhyA iti bhAvaH / atrAyaM payyAlokaH - 'vIro yuddhaviSaya eva, utsAhasya tAdRzatva eva tatsthAyikatvopapatteH / ' iti kecit, 'vIrastrividhaH, yuddhadAnadayAbhedAt / iti bahavaH 'vIrazcaturvidhaH, dAnadharmmayuddhadayAbhedAt / ' iti prAJcaH, 'vIro'saGkhyeyaprakAraH, satyavIrAdInAmapi yuddhavIrasyeva gaNana cityAt / iti navyAH, ata eva - ' evaM pANDityavIro'pi pratIyate / yathA - 'api vakti girAM patiH svayaM yadi tAsAmatridevatA'pi vA / ayamasmi puro hayAnanasmaraNollaGghitavAGmayAmbudhiH // ' atra bRhaspatyAlambanaH sabhA''didarzanoddIpito nikhilavidvattiraskArAnubhAvito garveNa saJcAriNA paripoSita utsAho vaktaH pratIyate / nacAtra yuddhavIraH, yuddhasya vAdasAdhAraNavAcyatvAt iti cet, kSamAvIre kiM brUyAH / yathA - ' api bahaladahanajAlaM mUrdhni ripurme nirantaraM dhamatu / pAtayatu vA'sidhArA mahamaNumAtraM na kiJcidAbhASe / ' kSamAvata uktiriyam / balavIre vA kiM samAdadhyAH / yathA'pariharatu dharAM phaNipravIraH sukhamayatAM kamaTho'pi tAM vihAya / ahamiha puruhUta ! pakSakoNe nikhilamidaM jagadakkamaM hAmi // puruhUtaM pratyeSA garutmata uktiH / nanu 'api vakti - ' 'pariharatu dharAM -' iti padyadvaye garva eva notsAhaH / madhyasthe ( 'api bahaladahanajAlaM -' iti ) padye tu dhRtireva dhanyate iti bhAvadhvanaya evaite na rasadhvanaya iti cet, tarhi yuddhavIrAdiSvapi garvAdidhvanitAmeva kinna brUyA: ? rasadhvanisAmAnyameva vA kinna tadvyabhicAradhvananena gatArthayeH / sthAyipratItirdurapahnavA cettulyaM prakRte'pi / anantaroktapadye tu notsAhaH pratIyate, dayAvIrAdiSu pratIyata iti tu rAjJAmAjJAmAtram / iti rasagaGgAdhare'pyuktam / ' iti / 'vIracaturvidha eva na tvasaGkhyeyaprakAraH, tathaiva prAcAM svIkArAt / - evaM ca-- 'api vakti... ' ityatra yuddhavIra eva, pratispardhitAjAgarUkatvAt prakArAntarasvIkArAnAvazyakatvAcca / api bahaladahanajAlam' ityatra dhRtiriti na rAjJAmAjJAyitam, anyathA - ' santApayAmi hRdayaM dhAvaMdhAvaM gharAtale kimaham / asti mama zirasi satataM nandakumAraH prabhuH paramaH // ' ityatropativiSayako tsAhAttadvIra evAstu, mA bhUdayaM vA, kintu dhRtivIraM ko nivArayitumIza: ? 'asti mama zirasi' ityanena dhRtyutsAhasyoddIpitatvAt / 'pariharatu dharAM... ' ityatrApi garva eva, anyathA - 'AmUlAdratnasAnormalayavalayitAdA ca kUlAtpayodheH, yAvantaH santi kAvyapraNayanapaTavaste vizaGkaM vadantu / mRdvIkAmadhyaniryanmasRNarasajharImAdhurI bhAgyabhAjAM vAcAmAcAryatAyAH padamanubhavituM ko'sti dhanyo madanyaH // ityatra sukavitAvIra eva syAt / kiM vA'dhikaM brUmaH, sarvathocchruDUkhalatvamApadyeta / ataH - yathA'vasthitaM jyAyaH / ' iti tu navyatarAH prAhuH / iti dik / evaM vIraM nirUpya bhayAnakaM nirUpayitumupakramate - atha vIranirUpaNAnantaram / bhayAnakaH / nirUpyate - 255 bhayA... ityAdinA /
Page #285
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH . rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / ___ 265 bhayAnako bhayasthAya-bhAvaH kAlAdhidaivataH / strInIcaprakRtiH kRSNo matastattvavizAradaiH // 268 // yasmAdutpadyate bhItistadatrAlambanaM matam / ceSTA ghoratarAstasya bhaveduddIpanaM punaH // 269 // anubhAvazca vaivarNya gadgadasvarabhASaNam / / pralayasvedaromAJca-kampadikprekSaNAdayaH // 270 // jugupsA''vegasammoha-santrAsaglAnidInatAH / / zaGkA'pasmArasambhrAnti-mRtyvAdyA vyabhicAriNaH // 271 // yathA-'naSTaM varSavaraiH...' ityAdi / 265 bhayasthAyibhAvo bhayaM sthAyibhAvo yatra tathoktaH / kAlAdhidevataH kAlo'dhidaivatamadhiSThAtRdevo yasya tathoktaH / strInIcaprakRtiH striyazca nIcAzcopalakSaNena vAlAzceti te prakRtayo yasya tAdRzaH / 'bAlastrInIcanAyakaH / ' iti rudrabhaTTaH / kRSNaH kRSNavarNaH / bhayAnako vibhetyammAditi tathoktaH / 'Anaka: zIbhiyaH / ' ityAnaka: / tattvavizAradaistattvasya bhayAnakakharUpasya vizAradA abhizAstaiH / mataH svIkRtaH / yasmAt / yadRSTetyarthaH / tyablope paJcamI / 'bhItrArthAnAM bhayahetuH / ' 1 / 4 / 25 iti vA pnycmii| bhItirbhayam / 'bhItiIH sAdhvayaM bhayam / ' ityamaraH / utpadyate / tat-'vyAghrAdIti zeSaH / atrAsmin bhayAnaka iti zeSaH / aalmbnm| matam / tasyAlambanasyetyarthaH / ghoratarA atyantaM ghorAH / ceSTA vibhISakArUpANi ceSTitAnIti bhAvaH / punaH / uddIpanam / bhavet / 'vedAH pramANa'mitivaduddezyavidheyabhAvenAnvayopapattirUhyA / vaivayaM vivarNamukhatvam / gadgada. svarabhASaNaM gadgadakharaM yathA bhavettathA bhASaNamityarthaH / tathA-pralayasvedaromAnakampadikaprekSaNAdayaH / AdinA-bhUpatanAdInAM grahNam / tatra pralayo nizceSTatvam , svedaH prasiddhaH, romAJco romohAsaH, kampaH kampitAGgatvam , dikaprekSaNamitastataH kAtaratayA dRSTiprakSepaH, bhUpatanaM prasiddham / iti dika / anubhaavH| atrApi 'vedAH pramANa' mitivat / ca ( idaM samuccayArtham ) / 'atre'ti pAThAntaram jugupsaa'vegsmmohsntraasglaanidiintaaH| jugupsA ghRNA bIbhatsasya sthAyirUpeti yAvat / AvegAdayo'nye spaSTAH / shngkaa'psmaarsmbhraantimRtyvaadyaaH| sambhrAntirunmAdaH / Adyapadena viSAdAdInAM grahaNam / vybhicaarinnH| tathA ca-bhayasthAyibhAvako bhayaGkarAlamvanakasta ceSTitoddIpanako vivarNatvAdyanubhAvako jugupsA''disaJcAriko bhayAnako nAma rasa., saca kAlAdhiSThAtaka: kRSNavarNa ukta iti nirgalito'rthaH / / 268 // 269 // 270 // 271 // udAharati-yathA-'naSTaM varSavaraiH...' ityAdi / ayambhAvaH-vAmanaSaNDhAyudAharaNarUpeNApi nirUpitapUrvamidam , atra ca varSavarAdInAM nIcAnAM vAnaraveSeNAntaHpuraM praviSTa vidUSakamavalokayatAM bhayaM sthAyibhAvo, / praviSTena vidUSakenAlambanena tAdRzatacceSTayoddIpanena varSavarAdInAmadarzanAdinA'nubhAvena dainyAdinA saJcAriNA ya rAmbhUyAkhAdyamAnaM sAmAjikAnAM bhayAnakarasarUpatAmApadyate / iti / . yathA vA-'grIvAbhaGgAbhirAma maharanupatati syandane badRSTiH pazcArdhena praviSTaH zarapatanabhayA bhUyasA pUrvakAyam / darbhera.valIdvaiH zramavivRtamukha_zibhiH kIrNavarmA pazyodagraplatatvAdviyati bahutaraM stokA prayAti // ' iti / abhijJAnazAkuntale prathame'Gke mRgaM nihantuM dhAvitasyandanasya duSyantasya rAjJaH sutaM prati 'ayaM punaridAnImapi' ityupakramyoktiriyam / atra dhAvitasyandano rAjA''lambanaM, zarapatanabhayaM syandanasya cAnugatanamuddIpanaM, grIvAbhA--palAyana-pUrvakAyapravezArdAvalIDhadarbhavikiraNAyanubhAvaH zramazaGkAtrAsAdirvyabhicArI cetyeSAM saMyogAnmRgasya pazutayA nIcasya
Page #286
--------------------------------------------------------------------------
________________ 276 atha bIbhatsa: sAhityadarpaNaH / 266 jugupsAsthAyibhAvazca bIbhatsaH kathyate rasaH / nIlavarNo mahAkAla - daivato'yamudAhRtaH // 272 // durgandhamAMsarudhira- medAMsyAlambanaM matam / tatraiva kRmipAtAdya - muddIpanamudAhRtam // 273 // niSThIvanAsyavalana - netrasaGkocanAdayaH / anubhAvAzca mohAdyAstathA syurvyabhicAriNaH // 274 // yathA 'utkRtyotkRtya kRtiM prathamamatha pRthutsedhabhUyAMsi mAMsAnyaMsasphika pRSTapiNDAdyavayavasulabhAnyugrapUtIni jagdhA / ArttaH paryastanetraH prakaTitadazanaH pretaraGkaH karaGkAdaGkasthAdasthisaMsthaM sthapuTagatamapi kravyamavyagramatti // 152 // ' [ tRtIya: bhayaM sAmAjike rasatAmApadyate / yathA vA mama - siMhavana vinaya darendra dhyAtavAn prathitavikramaghanyaH / yoSito ripuanaya sahAstaistatyajuH sapadi saubhagatRSNAm // ' iti, atra ca ripustrINAM bhayaM sasiMhanAdaM zaGkhamAnenAlambanena tadbhayaGkaratnadIpanena rodanena patijIvananairAzyena cAnubhAvAbhyAM dainyamAhAdinA vyabhicAriNA ca sambhUya rasatAmApadyamAnaH sAmAjika bhUyate / yathA vA ghoramambhAgharadhvAnaM nizamya bajavAlakAH / mAtura ke nilIyante sakampavikRtasvarAH // ' iti, atra vrajabAlAnAM bhayamambhodharazvAnanAlambanaMna taMtra kanyenoddIpanena mAtRNAmutsaGgeSu nilayanena sakampasvaravaikRtyena vAnubhAvAbhyAM trAsAvegAbhyAM sanAribhyAM ca sAmAjikAnAM rasatAmApadyate / iti dika / evaM bhayAnakaM nirUpya bIbhatsaM nirUpayitumupakramate - athetyAdinA / atha bhayAnaka nirUpaNAnantaram / bIbhatsaH nirUpyate - 266 jugupsA ityAdinA / 266 jugupsAsthAyibhAvo jugupsA ghRNA kutsitatvenAvagamanamiti yAvat sthAyI bhAvo yasya sa tathoktaH / va / bIbhatso bIbhatsyate jugupsyata iti tathoktaH / 'vadha' kutsAyAm, kutmAyAM sana, bhAve ghanA rasaH / kathyate / ayaM bIbhatso nAma rasaH / nIlavarNaH / mahAkAladaivato mahAkAlo daivataM yasya tathoktaH / udAhRtaH kathitaH / tatra tasmin bIbhatsa ityarthaH / eva / durgandhamAMsarudhiramedAMsi / bhAlambanam / matam / atra 'vedAH pramANa' mittivaduddezya vidheyatvamiti bodhyam / tathA kRmipAtAdyam / Adyapadena durgandhitvAdInAM praNam / uddIpanam / udAhRtam 'AcArya' riti zeSaH / ca niSThIvanA-syavalananetra saGkocanAdayo niSThIvanaM ( mukhena zleSmaNo niSkAsa) cAsyavalanaM ( Asyasya valanamAcchAdanam ) ca netrasaGkocanAdayaH (netrayoH gocanamAdiryeSAM [ vamanavaicityAdInAm ] tathoktAH ) ceti tathoktAH / anubhAvAH / tathA / mohAdyAH | AyapadenApasmArAdInAM grahaNam / vyabhicAriNaH / syuH / ' anubhAvAstatra matAstathA syurvyabhicAriNaH / moho'pammAra Avego vyAdhizva maraNAdayaH // ' iti pAThAntaram / tathA ca jugupsAsthAyibhAvako nIlavarNo mahAkAlAdhiSThAnako durgandhitamAMsAdyAlambanako durgandhatvAddIpanako niSThIvanAdyanubhAvako mohApasmArAdisaJcAriko raso bIbhatsanAmA bhavatIti niSkRSTam // 272 // 273 // 274 // udAharati-yathA- 'utkRtyotkRtya..' ityAdau / 'ArttaH pIDitaH / ' kSudhaye 'ti zeSaH / ata eva - paryastanetraH paryaste antaH praviSTatvena patite balavatsajAtIyAntarabhItatvena vikSipte vA netre yasya yena veti tathoktaH / prakaTitadazanaH prakaTitAH ( dainyAt sthapuTagatamAMsagrahaNArthaM vA) dazanA dantA yena tathoktaH / pretaraGkaH preteSu pizAcavizeSeSu raGkaH (kRpaNo daridra iti yAvat ) iti tathoktaH / zauNDAdi
Page #287
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| athAdbhutaH267 adbhuto vismayasthAyi-bhAvo gandharvadaivataH / pItavarNo vastu lokA-tigamAlambanaM matam // 275 // guNAnAM tasya mahimA bhaveduddIpanaM punaH / stambhaH svedo'tha romAJca-gadgadasvarasambhramAH // 276 // tyAtsaptamIsamAsaH / 'pretobhUtAntare puMsi mRte syaadvaacylinggkH| iti medinii| rakSaH kRpnnmndyoH|' iti gopAlaH / prathamaM 'mAMsoddhATanAdapI'ti zeSaH / kRttiM carma / 'mRtazarIrasyeti zeSaH / 'ajinaM carma kRttiH strI'tyamaraH / uskRtyo. skRtyotpATyotpATyetyarthaH / atra vIpsAyAM dvirbhAvaH / athAnantaram / pRthUtsedhabhUyAMsi pRthurvipulazcAsAvatsedha unnatatvamucchUnatvamiti yAvat , tena bhUyAMsi bahulAnIti tathoktAni / aMsasphipRSThapiNDAdyavayavasulabhAnyaso (skandhau) ca sphicau (kaTisthamAMsapiNDau) ca pRSTaM ca piNDAdyavayavAH (piNDI jAnunoradhobhAgau AdI yeSAM [jAnUrvabhAgAdInAM ] ceti, teSu sulabhAnIti tathoktAni / 'skandho bhujshiro'so'strii|' striyAM sphicau kaTiprothau / ' 'pRSTaM tu caramaM tanoH / ' iti cAmaraH / "piNDI syAt piNDikAyAM strI'ti gopAlaH / ugrapUtInyunotkaTA soDhumakSabheti yAvat, pUtirdugandho yeSAM tathAbhUtAni / 'pUtigandhastu durgandhaH'ityamaraH / mAMsAni / jagdhvA bhakSayitvA / aGkasthAdutsaGge sthitAdityarthaH / 'utsaGgacihnayoraGka'ityamaraH / karaDAnmastakAt / karako mastaka'iti medinii| asthisaMsthamasthiSu lagnam / sthapuTagataM sthapuTaM viSamonnataM zarIrabhAgaM gatamiti tattathoktam / 'sthapuTaM vidhamonnatam / ' iti gopAlaH | api kiM punaranyaditi zeSaH / kravyaM mAMsam / 'palalaM kravyamAmiSam / ' ityamaraH / avyagraM na vyagro yasmAttAdRzo yathA bhavettathetyarthaH / atyantaM kSudhArtatayA balavatpretAntarabhItatvena tAvatA'pi kSudhAnivRttyabhAvAca sati vyamasvamiti bhAvaH / yadvA-zanairityarthaH / mAMsAntarasya kRtabhakSaNatvenodaraparyAptervyagratAmapahAyeti bhAvaH / ati bhakSayati (ata evAsya daridratvam) / mAlatImAdhavasyedaM padyama , imazAne zavabhojanaM kazita pizAcaM dRSTvA bIbhatminasya mAdhavamyotiriyam / atra ca sragdharAchandaH, talakSaNaM coktaM prAk // 15 // atredambodhyam-pretaratenAlambanena kRttyutkarttanAdinoddIpanena tadadraSTarniSTIvanamukhasaMvaraNAdinA'nubhAvana mohAdinA saJcAriNA ca pretarakavyApAre jugupsAsAmAjike rasatAmApadyate / iti / yathA vA-'nakhairvidAritAntrANAM zavAnAM puuyshonnitm| AnaneSvanulimpanti haNA vetAlayoSitaH' iti / atra hi zava AlambanamantravidAraNAguddIpanamAkSipto netranimIlananiSTIvanarAmodgamAdiranubhAva AvegAdiya'bhicAribhAvazcetyetaiH sambhUyamAnA draSTaNAM jugupsA sAmAjikeSu rasatAmApadyate / atrAhuH paNDitarAjAH-'nanu ratikrodhotsAhabhayazokavismayanirvede (zame) pu prAgudAhateSu yathA''lambanAzrayayoH sampratyayo, na tathA hAse jugupsAyAM ca, tatrAlambanasyaiva pratIteH, padAdhItuzca rasAsvAdAdhikaraNatvena laukikahAsajugupsA''zrayatvAnupapatteH, iti cetsatyam ! tadAzrayasya puruSavizeSasya tatrAkSepyatvAt , tadanAkSepe tu zrotu: khIyakAntAvarNanapadyAdiva rasodvodhe bAdhakAbhAvAt / ' iti / athAdbhutaM nirUpayitumupakramate-athetyAdinA / , atha bIbhatsanirUpaNAnantaram / adbhuto nirUpyate-267 adbhuta ityAdinA / 267 vismayasthAyibhAvo vismayaH sthAyibhAvo yasya tAdRzaH / gandharvadaivato gandhavoM daivataM yasya tabhoktaH / 'brahmAdhidaivata' iti tu yuktaH pAThaH 'adbhuto brahmadaivataH / ' iti bharatotteH / piitvrnnH| addhataH / tasya (idmuttrshlokaadaakRssyte)| 'adbhutasyeti zeSaH / lokAtigaM lokaM saMsAramatigacchatyatikrAmatIti tathoktam / lokavilakSaNamiti bhAvaH / vastu / Alambanam / mataM svIkRtam // tasya-guNAnAM 'vimmayotpAdakahetubhUtAnA' miti zeSaH / mahimA mahattvamutkRSTatvamiti yAvat / mahato bhAvo mhimaa| 'pRthvAdibhya imanija vaa|'5|1|122 itImanici TeH / ' 6 / 4 / 115 iti tterlopH| punaH / uddIpanam / bhavet / atha / stambho jADyam / svedH| romAzcagaddasvarasambhramA romAJcazca gadgadakharazca sambhramazca (bhayajanitastvarAvizeSazca) iti te tathoktA matA iti shessH|
Page #288
--------------------------------------------------------------------------
________________ saahitydrpnnH| [ tRtIyaHtathA netravikAzAdyA anubhAvAH prakIrtitAH / vitarkAvegasambhrAnti harSAdyA vyabhicAriNaH // 277 // yathA 'dordnnddaashcitcndrshekhrdhnurdnnddaavbhnggodhtttdvaardhvniraarybaalcritprstaavnaaddinnddimH| drAparyyastakapAlasampuTamiladrahmANDabhANDodara bhrAmyatpiNDitacaNDimA kathamaho nAdyApi vizrAmyati // 153 // ' tthaa| netravikAzAdyA netravisphArA nimiSatvAdaya ityarthaH / anubhaavaaH| tasya'ti pUrvato'nveti / prkiirtitaaH| evam-vitarkavegasambhrAntiharSAdyA vitarkazcAvegazca sambhrAntizca (unmAdazca ) harSAdyAzceti tathoktAH / AdhapadenaugamyAdInAM grahaNam / vyabhicAriNaH / 'tasthe ti pUrvato'trApyanuvRttam // 275 // 276 // 277 // udAharati-yathA-'dordaNDAzcita..' ityaadau| 'dordaNDAzcitacandrazekharadhanurdaNDAvabhanodyato doSau bhujAveva daNDau tAbhyAmaJcita AkuJcito yazcandraH zekhare yasya tasya candrazekharasya mahezasya dhanu: pinAkAkhyazcApa eva daNDa iti dhanurdaNDaratasyAvabhAnAvajJAya mAnenogata utthita iti tathoktAH / bhujAbhyAM yanmahezadhanurAkucya khaNDitaM tajanya iti bhAvaH / "gujabAha praveSTodoH syA' dityamaraH / atra daNDasya dvirukte: punaruktatvaM doSaH / drAkparyyastakapAlasampuTamila brahmANTubhANDodarabhrAmyatUpiNDitacaNDimA dAga jhaTiti pratiyAtasya mahimnA paryastaH paritaH kSipto yaH kapAlasampuTe milat zliSyamANaM yadrahmANDaM tadeva bhANDaM tasyodaraM tatra bhrAmyan piNDito ghanIbhUtazcaNDimogratvaM sa yasya tathoktaH / kapAlayostatsadRzayoruparitanAdhastanayoH pidhAnapAtrayoH sampuTa ityarthaH / ayambhAva:-yathA kasmiMzcit sampuTe nihitaM bhANDamutkSiptaM sadanavasthitaM bhavati, tathA brahmANDamapi, tAdRzasya cAsyAntabhrAmyannitastato'vizrAma saJcalan (vyApnuvan ) piNDIbhUtamugratvaM yasya tathAbhUtaH / etena-TaGkAradhvanireva na viSvagvyAptA, kintu taccaNDinA brahmANDamapi sampuTasthaM bhANDamivorikSaptamivAbhUt / iti / caNDasya bhaavshcnnddimaa| pRthvAditvAdimanic / atra piNDo jAto yasyeti tathoktatvamAropitam, amUrtasya mUrtatvamanyathA nopapadyeta / AryyabAlacaritaprastAvanADiNDima Aryo gAmbhIryodAr2yAdinA dhanyamAnya: so'sau vAlo bAlatvenAsthito rAmastasya caritAni teSAM prastAvanA kIrtanArambhastasyA DiNDimo rAjA''jJAnizAmanArthI vAdyavizeSa upacAdAttadhvanisvarUpabhUta iti tathoktaH / TaGkAradhvaniSTaDi' tyAkArasyAvyaktazabdasya kAraH so'sau dhvaniriti tathoktaH / katham / aho| adyAsminnahItyarthaH / api / n| vizrAmyati viramati nivartata iti yAvat / dIrghakAlavyApinA bhagnasya pinAkasya TaGkAreNa cakitasya lakSmaNasyoktiriyam / vAlarAmAyaNasya padyamidam / atra zArdUlavikrIDitaM vRttam , tallakSaNaM coktaM prAk // 153 // ' atrAyambhAvaH-rAmeNa yanmahezvarasya dhanurAkucya khaNDitaM, tadhvaninA ca yadetadbrahmANDaM paripUritaM tatvabAlacaritAnAM prastAvanADiNDimeneva ata eva TaGkAradhvaniprastAvanADiNDimayorabhedAdhyavasAyo'tra snggcchte| ayaM ca dhvaniruccaistiSTan lakSmaNaM cakitaM kRtavAn , ata eva kizcitsamayAnantarameva lakSmaNasya bhrAntiArayamudayata, yat, bahan divasAn vyApyAya dhvaniH, anyathA 'adyApI' tyatrApaH sArthakyaM mA bhRt / tathA ca-TaGkAradhaninA''lambanena taddIrghakAlavyApitvenoddIpanena ghanerudbhave dinAntarabhrAntirUpeNAnubhAvana harSAdinA samAriNA ca lakSmaNagato vismayo rasatAmApadyamAnaH sAmAjikai. ranubhUyate / iti / naca 'citraM mahAneSavatAvatAraH kva kAntireSA'bhinavaiva bhnggiH| lokottaraM dhairyamaho prabhAvaH kAyAkRtinUtana eSa sargaH // ' ityudAhAya'm, stotRbhakteH prAdhAnyona vismayasya guNIbhUtatvAt / idaM tadAhAya'm-'ete kinnanu rAtyameva taravazcaJcatprasUnotkarAH, kiM vA kAcana vATike yamanaghA yasyAmamI kokilAH / citraM kutra tirohitA maruparA sA patra meM pattanaM nAnAnirjharavaibhavaM kuta idaM sadyaH samunmIlitam // ' iti / aindrajAlamahimnA khadeze puSpavATikAss. virbhAvaM dRSTavataH kasyacinmarudezIyasyamuktiH /
Page #289
--------------------------------------------------------------------------
________________ yathA-- pAracchedaH] rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| atha zAntaH268 zAntaH zamasthAyibhAva uttamaprakRtimataH / kundendusundaracchAyaH zrInArAyaNadevataH // 278 // anityatvAdinA'zeSa-vastuniHsAratA tu yaa| paramAtmasvarUpaM vA tasyAlambanamiSyate // 279 // puNyAzramaharikSetra-tIrtharamyavanAdayaH / mahApuruSasaGgAdyA-stathoddIpanarUpiNaH // 280 // anubhAvAzca romAJca-toSabhUtadayA''dayaH / nirvedaharSasmRtaya-stathA syurvyabhicAriNaH // 281 // 'rathyA'ntazcaratastathA dhRtajaraskanthAlavasyAdhvagaiH savAsaM ca sakautukaM ca sadayaM dRSTasya tai garaiH / nirvyAjIkRtacitsudhArasamudA nidrAyamANasya me niHzaGkaH karaTaH kadA karapuTIbhikSAM viluNThiSyati // 154 // ' atha navama zAntaM lakSayitumupakramate-athetyAdinA / athAdbhutanirUpaNAnantaram / shaantH| lakSyate-268 zAnta ityAdinA / 268 zamasthAyibhAvaH zamaH sthAyI bhAvo yatra tthoktH| uttamaprakatiruttamaH prakRtinAyako yasya tathoktaH / kundendusundaracchAyaH kundenduvatsundaracchAyA yasya tathoktaH / 'chAyA sUryaprabhA kAntiH pratibimbamanAtapaH / ' ityamaraH / zrInArAyaNadevataH zriyA yukto nArAyaNaH sa daivataM yasya tthoktH| zAntastannAmA rasaH / mataH / yaa| tu punaH / anitytvaadinaa| AdinA nIrasatvAdInAM grahaNam / 'jJAyamAnene ti zeSaH / ashessvstuniHsaartaa| vaa'thvaa| paramAtmasvarUpaM paramAtmanaH kharUpaM 'jJAyamAna' miti zeSaH / tathA ca-'sarva khalvidaM brahme' tyAyuktadizA jagato brahmAbhinnatvaM, brahmaNazca 'satyaM jJAnamanantaM brahme' tyAdyutadizA satyakharUpatvAdi jJAyamAnamiti nirglito'rthH| tasya zAntasyetyarthaH / Alambanam / iSyate svIkriyate // puNyAzramaharikSetratIrtharamyavanAdayaH / AdinA sarovaramahIdharAdInAM grahaNam / tthaa| mahApuruSasaGgAdyAH / Adyapadena teSAM saMvAdopadezAdInAM grhnnm| uddiipnruupinnH||romaashctossmtdyaa''dyH| AdinA cintAvirahAdInAM grahaNam / c| anubhAvAH matAH / tathA / nirvadaharSasmRtayaH / idamupalakSaNaM matyAdInAm / vyabhicAriNaH / syuH / atra prAyaH "romAJcAdyAzcAnubhAvAstathA syurvyabhicAriNaH / nirvedaharSasmaraNamatibhUtadayAdayaH // ' iti pAThAntaramupalabhyate, ata AdyapadenAmodonmodAdInAM grahaNam , Adipadena dhairyAdInAM ceti bodhyam / bhUtadayA ca dainyavizeSarUpatvAdbhAvaH / yathoktaM 'bhUtadayA cadainyavizeSa eva paraduHkhena paropacikIrSayA vA svaduHkhena svAnaujasyasya dayAtvena koDIkaraNA'diti // 278 // 279 // 280 // 281 // udAharati-yathA-'rathyA'nta'ityAdau / 'niHzaGko nirgatA matkrodhasambhAvanamUlA zaGkA yasya tathAbhUtaH / karaTaH kAkaH / 'kAke tu karaTAriSTabalipuSTasakRtprajAH |'itymrH / rathyA'nto rathyAnAM pathAM catvarANAM vAntariti tathoktam / 'rathyA tu rathasaGghAte pratolyAM pathi catvare / ' iti medinI / carataH paryaTataH / tathA / dhRtajaratkanthAlavasya jaran purAtanaH kanthAlavaH kanthAyA bhikSUNAmAcchadanIyasya vastrasya lavo lezaH khaNDamiti yAvat yasya (AcchAdanIyatvena) tasya tathAbhUtasya / taiH prasiddhairbahazaH paricitairityarthaH / adhvagaiH pathikaiH / tathA-nAgarairnagarabhavairjanairityarthaH / atra bahutvenedamapi vivediSitaM, yat tatra kecidAr2yAH keciccAnA* iti / ata eva-satrAsaM sodvegaM yathA syaattthaa| ahaha kimiti
Page #290
--------------------------------------------------------------------------
________________ [tRtIyaH saahitydrpnnH| asya dayAvIrAdeH sakAzAdbhedamAha--- 269 nirahaGkArarUpatvAd dayAvIrAdireSa no // 282 // dayAvIrAdau hi nAgAnandAdau jImUtavAhanAderantarA malavatyAdyanurAgAderante ca vidyAdharacakravartitvAdyaptidarzanAdahaGkAropazamo na dRzyate / zAntastu sarvAkAraNAhaGkAraprazamaikarUpatvAtra evaMvidha eSa ityudvegapUrvakamiti yAvat / ca / sakautukaM sotsavam , diSTayA'yamevaMvidha iti saprema yathA bhavettathetyarthaH / ca / sadayam / dRSTasya / niyAjIkRtacitsudhArasamudA nirvyAjIkRtaH kAmakrodhAdikSayena niSprativandhakIkRtI yazcitsudhArasazcidevasudhA tasyA rasa AkhAdastasya mudAnandastayeti tathoktayA / kAmAdInapahAya cidAnande'. nubhUyamAna jAyamAnana pramodenatyarthaH / nidrAyamANasya nidrAM nATayata ityarthaH / me mamatyarthaH / bhikSAM yAzayAlabdhamannamityarthaH / kadA kasminsusamaya ityarthaH / karapuTobhikSAM karau hastAveva puTI patraracitaM da yAdyAdhAnayogyaM pAtraM tatra bhikSA tAM, karayugalAtmikAyAM puThyAM sthitAM bhikSAmityarthaH / vilaThiSyatyapahariSyatItastato vA vikiranApaneSya. tItyarthaH / kasyApi nirviNNasyeyamuktiH-tathA ca, atra zamaH sthAyIbhAvo niHsAratayA jJAtana jagatA, asya vA sarva khalvidaM brahmeti nayena paramAtmatAjJAnenAlambanena brahmAnubhavAnande dehAdhyAsazaithilyenoddIpanena bhikSA'nnApaharaNAdAvapi nirudvegAdinA'nubhAvena nirvedAdinA saJcAriNA ca sambhUya rasatAmApadyamAnaH sAmAjikairanubhUyate / iti niSkRSTam / zArdUlavikrIDitaM vRttam , etallakSaNaM coktaM prAk // 154 // ' yathA vA malayAnilakAlakUTayo ramaNIkuntalabhogibhogayoH / pacAtmabhuvonirantarA mama jAtA paramAtmani sthitiH ||'ini. ana hi sarvasminnapi prapane paramAtmabhAvanayA''lambanenAkSiptena vadAntazAtropadezenoddIpanena sarvatra sAmyamUlana rAgadUSarAhityenAnubhAvana matyAdinA samAraNA nirviSNasya zamA ragatAmApadyamAna: sAmAjika ranubhUyate / yathA vA-zilaM kimanalaM bhavedanalamAdaraM bAdhituM ! payaHpratipUraka kimu na dhAraka sArakam / ayanamalamalpakaM pathi paTacara kacaraM bhajanti vibudhA mudhA hahaha kukSitaH kukSitaH // ' iti, atra hi jagatA'nityanAjAnanAlambanena puNyavizeSeNoddIpanena tRSNArAhityAdinA'nubhAvena nirvedAdinA saJcAriNA ca zamo rasatAmApayagAnI'nubhUyata iti bodhyam / nanu dayAvIradharmavIraMdevatAviSayakaratibhAvazvevAsya kathaM nAntarbhAvaH, ubhayatra kAruNyAdyatizayAdyanubhAvyamAnatvAt , ityAzasyottarayitumupakramate-asyetyAdinA / asya zAntasya / dayAvIrAdeH / sakAzAt / bhedam / Aha-269 nirahaGkArarUpatvAdityAdinA / 269 paSa zAnta ityarthaH / nirahaGkArarUpatvAnirgato'hakArI yasmAt, sa rUpaM svarUpaM yasya tasya bhAvastatva tasmAt / zamasthAyikatayA'ha'miti pralayAvaSTambhakatvAditi bhAvaH / dayAvIrAdistatsvarUpabhUta'iti zeSaH / AdinA dharmavIrAdInAM grahaNam / no na bhavatItyarthaH / 'abhAva nahya no nApI'tyamaraH // 288 // taMdevopapAdayati-dayAvIrAdAvityAdinA / nAgAnandAdau nAgAnandaM nAma zrIharSapraNItaM tadAdau yasya (caNDakauzikAdeH) ttr| hi yataH / 'hi hetAvavadhAraNa / ' ityamaraH / jImUtavAhanAderjImUtavAhano malavatyA vallabha Adau yasya (harizcandraprahAdAdeH) tasya / dayAvIrAdau dayAvIradharmavIrAdau viSaye / darzanAt / ahaGkAropazamaH / na naiSa / dRshyte| kuta ityAha- antarA madhye nAgAnandAderAdyAGkAdAviti yAvat / 'athAntare'ntarA / antareNa ca madhye syuH' ityamaraH / malavatyAdyanurAgAdeH / AdinA zaibyAdInAmabhidhAnam / ante'ntye'Gka iti bhAvaH / ca / vidyAdharacakravartitvAdyAptaH / AdinA rAjyaizvaryadivyasukhabhoktRtvAdInAM grahaNam / ayambhAvaH-dayAvIrAde yakA jImUtavAhanAdayasteSAM tattve satyapi nAyikA'nurAgAdInAM sadbhAvena 'aha' miti pratyayAlambanatvaM, tannaiSAM nirahakAratvam / iti / shaantH| tu punaH / sakAreNa sarvathA sarvaprakAreNeti yAvat / ahaGkAraprazamaikarUpatvAt / anyathA zamasthAyikatvAnudaye tasyeva
Page #291
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| tatrAntarbhAvamarhati, atazca nAgAnandAdeH zAntarasapradhAnatvamapAstam / nanu 'na yatra duHkhaM, na sukhaM, na cintA, na deSarAgau na ca kaacidicchaa| rasaH sa zAntaH kathito munIndraH sarveSu bhAveSu smprdhaanH||' ityevaMrUpasya zAntasya mokSAvasthAyAmevAtmasvarUpApattilakSaNAyAM prAdurbhAvAt tatra saJcA-- dInAmabhAvAt kathaM rasatvamityucyate 270 yuktaviyuktadazAyAmavasthito yaH zamaH sa eva yataH // rasatAmeti tadasmin saJcAryAdeH sthitizca na viruddhA // 280 // sadbhAvaM vaktumazakyatvAt / tatra dayAvIrAdAvityarthaH / na naiva / antarbhAvam / arhati / ato'smAt saahngkaartvnirhngkaartvkRtbhedjaagruuktvaaddhetoH| ca |naagaanndaade dayAvIradharmavIrazAlina' iti shessH| AdinA caNDakauzikAdInAM grahaNam / zAntarasapradhAnatvam / apAstamapAkRtaM bhavatItyarthaH / asya rasatvamAkSipati-nanvityAdinA / nanu-'yatra yasmin rasa ityarthaH / duHkham / na nAsti / sukhaM 'ceti zeSaH / na / cintA'ceti zeSaH / na nAstItyarthaH / dveSarAgau dveSo rAgazcetyarthaH / 'ceti zeSaH / na nAsti / kAcit kenacidvizeSeNa vizeSitA / icchA / ca / na nAstItyarthaH / saH / sarveSu / bhAveSu padArtheSu / samapradhAnaH samaM bhedarahitaM pramANaM pratItirthena tathoktaH / zAntaH / rasaH / munIndraiH bharatAdibhirAcArityarthaH / kathitaH / 'zamapradhAna' iti pAThAntaram , etasminsatyeSo'rthaH / sarveSu sarvavidheSu arthAnarthakAraNabhUteSvityarthaH / bhAveSu ceSTiteSu satsu / 'bhAvaH sattAsvabhAvAbhiprAyacaSTA''tmajanmasu / ' ityamaraH / yatra yasmin pratIyamAna ityarthaH / duHkhamaho Apadiyamupasthiteti kaSTam / na / sukhaM ca / na / cintA kathameSo'noM nivaya'te kathaM vA samatsyate'rtha iti cintanam / canA dveSarAgau dveSo'rthavighAtapUrvamanarthopasthApakAnAmapacikIrSA, rAgazcAnurAgo'narthavighAtapUrvakamarthopasthApakAnAmupacikIrSA / ca na / kAcita / ca / icchA'bhilASA / ca / na / sH| zamapradhAnaH zamaH pradhAnaM sthAyI yatra tathoktaH / shaantH| rasaH / muniindraiH| kathitaH // ' iti avendravajropendravajrayorupajAtidachandaH / tallakSaNaM coktaM prAk // ' ityevaMrUpasyetyevamprakAreNa nidarzitasvarUpasya / zAntasya / AtmasvarUpApattilakSaNAyAmAtmanaH svasya brahmaNa iti yaavt| pAramArthikadazAyAM svasya brahmAbhedAt, kharUpaM tasyApattirbodhamahinA vismaraNApanayanaM saiva lakSaNaM yasyAstasyAm / mokSAvasthAyAm / eva 'na tu tataH pUrvamapI'ti zeSaH / prAdurbhAvAt / tatra tasmin zAntasya prAdurbhAva iti yAvat / sazcAryAdInAM vyabhicAribhAvAdInAM harSAdInAmiti yAvat / AdinA kvaciduddIpanavibhAvAnAM grahaNam / abhAvAdasambhavAt / katham / rasatvam / itItyevaM bubhutsAyAmiti bhAvaH / ucyate-270 270 yato yasmAt kAraNAt / yH| yuktaviyuktadazAyAm / yukto yogArUDhaH 'yadA hi nendriyArtheSu na karmakhanurajyate / sarvasaGkalpasannyAsI yogArUDhastadocyate ||'ityuktlkssnno jJAnivizeSa iti yAvat , viyukto viziSTo yuktaH 'yoginAmapi sarveSAM madgatenAntarAtmanA / zradvAvAn bhajate yo mAM sa me yuktatamo mataH // ' ityuktalakSaNo yuktatama iti yAvat, tayordazA'vasthA, tasyAM tathoktAyAm / dazA cAntarAlabhavaivA'tra grAhyA, ata evaikavacanaM saGgacchate / tathA ca-yukta( yogArUDha) dazAta utkRSTA, viyukta (yuktatama) dazAtaH punarapakRSTA yA dazA tasyAmityarthaH / avsthitH| shmH| ata evokta-'yogArUDhasya tasyaiva zamaH kAraNamucyate'iti / saH / eva na tvanyaH / rasatA. mAsvAdanIyatAm / eti labhate / tattasmAt kAraNAt / asmin zamasthAyike zAnte rasa ityarthaH / saJcAryAdeH / Adipadena vibhAvasya grahaNam / c| sthitiH| viruddhaa| na bhavatIti zeSaH / idamuktam-viSayebhyaH samAkRSya paramAtmani manasaH praNidhIyamAnatve zamaH AlambanAdinA sambhUya rstvmuppdyte| tadasmin nirvedAdeH sambhavo nirbAdhaH, nirviNNasyaiva mano viSayebhyo vyAvartya paramAtmani praNidhIyate / iti / atrAryAchandaH, tallakSaNaM cokaM prAkU // 280 //
Page #292
--------------------------------------------------------------------------
________________ 283 [ tRtIyaH - saahitydrpnnH| yathAsmin sukhAbhAvo'pyuktaH / tasya vaiSayikasukhaparatvAnna virodhaH / uktaMca 'yacca kAmasukhaM loke yacca divyaM mahat sukham / tRSNAkSayasukhasyaite nArhataH SoDazI kalAm // ' 'sarvAkAramahaGkArarahitatvaM vrajanti cet / atrAntarbhAvamarhanti dayAvIrAdayastadA // ' iti ca / AdizabdAt dharmavIradAnavIradevatAviSayaratiprabhRtayaH / tatra devatAviSayA ratiryathA 'kadA vArANasyAmiha suradhunIrodhasi vasan vasAnaH kaupInaM zirasi niddhaano'nyjliputtm| nanu zamasya sukharUpatayA 'na sukhamiti kathaM saGgamiSyate ityAzaGkayAha-yazcetyAdinA / yH| ca / asmin zAntarase sati / sukhaabhaavH| api / uktaH 'na sukha'mityAdinA uktaH / tasya zAntodaye pratyAkhyAtasya sukhasyeti bhAvaH / vaiSayikasukhaparatvAt / na naiva / virodhH| ayambhAvaH-'na sukha' mityAdinA pratyAkhyAtaM yatsukhaM tat vaiSayikaM, yacca zame sukhaM tattato'tiriktamitina kazcidvirodhaH / iti / nanvevaM kathamavagatamityAha-uktam / ca / AcAyyariti zeSaH / / kimityaah-yt| ca / kAmasukhaM kAmAnAM (bhogAdinA) sukhamiti tathoktam / loke martyaloke sambhavatItyarthaH / yt| ca / divyaM divi bhavaM svargagatai gyamiti yAvat / mahat / sukham / 'zrUyate'iti zeSaH / ete 'te' iti zeSaH / tRSNAkSayasukhasya tRSNAyA aihikAmuSmikaviSayabhogaviSayAyA abhilASAyAH kSaya ekAntato'panodanaM tasya sukhamAnandavallayAdiSu brahmAnubhavajanya Anandastasya / SoDazIm / kalAmaMzam / na / arhataH / ayambhAvaH'taSNAkSayo hi viSayA vinivartante nirAhArasya dehinaH / rasavarje raso'pyasya paraM dRSTA nivartate // ' ityuktadizA paramAtmasAkSAtkArAnantara eveti tasmin sati aihikaM cAmuSmikaM ca sukhaM sarva virasAyate / atra sarvA''nandavallIpramANam ||'iti| atha 'cet / sarvAkAraM sarvAkArazceSTA yatra, tad yathA bhvettthaa| 'AkArAvigitA kRtii|' ityamaraH / sarvaM dehendriyAdi AkAra Azrayo yasya tad yathA bhavettatheti vA / ahaGkArarahitatvam / vrajanti 'dayAvIrAdinAyakA' iti zeSaH / tadA / atrAsmin zAntarase / dayAvIrAdayaH / antarbhAvam / arhanti // ' iti / ca / AdizabdopAdAnaprayojanaM darzayati-AdizabdAdityAdinA / AdizabdAdAdizabdamupAdAyetyarthaH / dharmavIradAnavIradevatAviSayakaratiprabhRtayaH / 'upAdIyante' iti zeSaH / prabhatizabdena ca dharmaviSayakaratyAdinAM praNam / idaM ca bodhyam-dayAvIrAdinAyakA yadA dehendriyAdiviSayakAbhimAnazanyA bhavanti, tadA teSAM dayAvIrAdayaH zAntarasakharUpA eva bhavanti / tatra yathA-dayAvIro buddhasya, dharmavIro janakasya, dAnavIrI dadhIcaH, devatArAtaH prahAdasya iti / eteSAM zAntarasasvarUpatvaM diGmAtraM nirdizannAha- tatra teSu nirahaGkAranAyakaniSThadayAvIrAdiSu madhya ityarthaH / devatA. vissyaa| ratiH / yathA / 'kadA..' ityaadau| 'kadA kasmin susamaya ityarthaH / vArANasyAM kAjhyAm , tadadhikaraNaka iti yAvat / ihAsmin / suradhunIrodhasi suradhunyA surANAM dhunI nadI tasyA gaGgAyA rodhastaTaM ttr| 'taTinI hAdinI dhunii|' 'kUlaM rodhazca tIraM cetyamarazca / basanA kaupInaM cIraM guhyaM vaa| vasAno dadhAna aacchaadnvaa| 'vasa AcchAdane' ityasmAt zAnacirUpamidam / zirasi
Page #293
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / aye gaurInAtha ! tripurahara ! zambho ! trinayana ! prasIdeti krozanimiSamiva neSyAmi divasAn // 155 // ' atha munIndrasammato vatsalaH 271 sphuTaM camatkAritayA vatsalaM ca rasaM viduH| sthAyI vatsalatAsnehaH putrAdyAlambanaM matam // 281 / / uddIpanAni tccessttaa-vidyaashauryydyaa''dyH| AliGganAGgasaMsparza-zirazcumbanavIkSaNam // 282 // pulakAnandabASpAdyA anubhAvAH prakIrtitAH / bhAla iti bhAvaH / aJjalipuTam / niddhaanH| aye (premAmantraNa idam ) / 'aye ayi cAnunaye' iti gopAlaH / gaurInAtha gauUH pArvatyAH zuddhAyA vidyAyA vA nAtho vallabhastatsambuddhau tathokta ! tripurahara tripurasya tadAkhyAsurasya tripurANAM sthUlasUkSmakAraNabhedAt trividhAnAM zarIrANAM vA harastatsambuddhau tathokta ! zambho zakkara ! trinayana sUryyacandra pAvakAtmakanetratrayazAlin! triSu kAleSu lokeSu vA nayanaM dRSTijJAnamiti yAvat , yasya tatsambuddhau tathokta ! prasIda prasanno bhava / itItyevam / krozanuccai?San / nimiSaM nimeSonmIlanaparimitaM kAlam / iva (idamutprekSArtham ) / divasAn prArabdhabhogAvasaravyajakAn vArAn / neSyAmi apaneSyAmi / kasyacicchevasyeyamuktiH / atra zArdUlavikrIDitaM chandaH / tallakSaNaM coktaM prAk // 155 // ' idaM bodhyam-atra hi-gaGgAtaTanivAsapUrvakaM kaupInAcchAdanamAtrecchayA'hakArarAhityaM vyajyate ityasya zAntatvAnatirekitvam / iti / idamapi bodhyam-yadi tu devatAviSayA ratirabhimAnapuraskRtA, tadA tu na zAntavyapadezAhIM / yathA'surasrotakhinyAH pulinamadhitiSThannayanayorvidhAyAntarmudrAmatha sapadi vidrAvya viSayAn / vidhUtAntantio madhura madhurAyAM citi kadA nimagnaH syAM kasyAzcana navanabhasyAmbudaruci // ' iti / yadyapi na sakalasammato vatsalo rasaH, kintu kevalaM munIndrasammataH, tathA'pi tadanirUpaNe tAvatA truTiArati tannirUpayitumupakramate-athetyAdinA / __ atha siddhAntatayA'bhimatAnAM zRGgArAdInAM niruupnnaanntrmityrthH| munIndrasammataH munIndraH kazcit prAgAlaGgAriko jAtastasya sammataH / etena atra khasammaterapi abhAvaH sUcitaH / vatsalastannAmA rasaH / 'nirUpyate' iti zeSaH / 271 sphuttN..ityaadinaa| 271 sphuTaM na tu sandigdhamiti bhAvaH / camatkAritayA camatkAraH kAvyajIvAtU rasatvamiti yAvat so'smin astIti tasya bhAvastattA tayA, yadvA-camatkurute sahRdayAnubhavatayA prakAzate sahRdayAn vA''hAdayatIti evambhUtatayetyarthaH / vatsalam / ca apItyarthaH / rasam / viduH| 'munIndraprabhRtaya iti zeSaH / asya ca-vatsalatAsneho vatsalatA'bhiniviSTaH sneha ityarthaH / asamastapAThAGgIkAre tu-vatsalatA nAma sneha ityarthaH / sthAyI sthAyibhAvaH / putrAdi / Adipadena kaniSThabhrAtrAdInAM grahaNam / Alambanama AlambanavibhAva ityarthaH / matam / tacceSTAvidyAzauryyadayA''dayaH tasya putrAdezceSTAvidyAzauryadayA''dayaH / ceSTA ca vidyA ca zaurya ca dayA ceti tA Adau yeSAM te / AdinA dAkSiNyAdInAM prahaNam / uddIpanAni tadAkhyA vibhaavaaH| AliGganAGgasaMsparzazirazcumbanavIkSaNam / atra samAhAreNa klIbatvamekavacanAntatvaM ceti bodhyam / tthaa| pulakAnandabASpAdyA pulakazca (romodmazca) AnandavASpamAnandahetukamaca ceti te AyA yeSAm ( abhinandanAdInAM) te tathoktAH / anubhASAH / prkiirtitaaH|
Page #294
--------------------------------------------------------------------------
________________ - 285 .. saahitydrpnnH| [tRtIyaHsaJcAriNo'niSTazaGkA-harSagarvAdayastathA // 283 // padmagarbhacchavirvoM daivataM lokamAtaraH / 'yadAha dhAcyA prathamoditaM vaco yayau tadIyAmavalambya cAGgulIm / abhUcca namraH praNipAtazikSayA piturmudaM tena tatAna so'rbhakaH // 156 // ' yathA aniSTazaGkAharSagarvAdayo'niSTasya zaGketi aniSTazaGkA, sA ca harSazca garvazceti te Adau yeSAM (jADyAdInAm ) te / saJcAriNo vyabhicAribhAvAH / 'prakIrtitA' iti puurvto'nveti| tathA-padmagarbhacchaviH padmagarbhasyeva chaviryasyeti tathoktaH / vrnnH| evam-lokamAtaraH / daivtm| 'prakIrtitA' ityeva liGgavacanavipariNAmenAnveti // 281 // 282 // 283 // atra prAcaH-'vatsalo' rso'pypro'vshymnggiikaaryH| rasatvAparapAyAzcamatkAritAyAH sphuTaM pratIyamAnatvAt / ' ityAhuH / navyAH punaH-(yadAha dhAcyA..) ityAdau vAtsalyalakSaNA ratireva jAgarti, na tena vatsalo raso'GgIkaraNIyaH, tArthatvAt / yadi sa ca rasavyapadezamarhati tadA bhagavadAlamvano romAJcAdyanubhAvino harSAdisaJcArito bhAgavatAdizravaNasamaye bhagavadbhattauH sphuTamanubhUyamAno bhaktirasaH kuto na syAt / bhagavadanurAgarUpA bhaktizcAtra sthaayibhaavH| nacAyaM zAnte'ntarbhAvamarhati, anurAgasya vairAgyaviruddhatvAt / nanvasau api rasatvavyapadezaM labhatAM, kA kSatiH ? iti cet, na; anyathaiva upapattau muneH zAsanAtikrameNa rasAnAM navatvAdhikakalpane mAnAbhAvAt / ' iti / anye tu-'eSo'pi rasa iti vyapadezamarhati, 'karuNavAtsalya (vatsala) bhayAnakeSvanudAttasvaritakampitavarNaiH pAThyamupapAdayatI'tyabhidadhatA muninA'syApi prakArAntareNa khIkRtatvAt / na ca vAtsalyamapi ratiH, manasaH pravaNAyitatvAvizeSAt / iti vAcyam , dayA''dyutsAhasyApyevaM ratitvopapattau kAvyamArgasyAkulIbhAvaprasaGgAt / 'ratirdevAdiviSayA vyabhicArI tathAjitaH / bhAvaH proktaH'iti nayena bhaktervyabhicAritvena kaNThataH svIkRtatvAttasyA rasavyapadezastu sambhavatyeva, na ca 'AdizabdAta gurunRpaputrAdiviSayAyA api rateya'bhicAritva'miti nayena vAtsalyasyApi vyabhicAritvameva mantavyamiti vAcyam, tatra 'punnAmno narakAt ghorAt tvameva traatumiishvrH| AyuSmAnedhi dayayA tAtaM tasya parAtmanaH ||'ityaayudaahrnnaayaa eva putraviSayAyA ratervyabhicAritvenAbhimananAt / na ca 'yadAha dhAtryA..'ityAdAvapi rateriti vAcyam , ana tato vailakSaNyasya sahRdayahRdaye jAgarUkatvAt / iti vyAcakSate / udaahrti-ythaa-'ydaah..'ityaadinaa| 'sa raghunAmetyarthaH / arbhako bAlaH / 'potaH pAko'rbhako DimbhaH pRthukaH zAvakaH zizuH / ityamaraH / dhAcyA stanyapAnArthaM niyuktayopamAtretyarthaH / 'dhAtrI syAdupamAtA'pi..'ityamaraH / prathamoditaM prathamamuditamuktam / yata 'ayi tAta ! zizureSa praNamati'ityAdirUpamityarthaH / vcH| Aha / tadIyAM tasyA dhAzyA iyaM tAM tathoktAM, dhAtrIsambandhinImiti bhAvaH / aGgalIm / avalambya gRhItvetyarthaH / ca / yayau prAptavAnabhUt / praNipAtazikSayA praNipAtasya pUjyAnAM purataH praNAmasya zikSA evaM praNAmaH karttavya iti zikSA tayA / ca / namraH / abhUt / tena / piturdilIpasthetyarthaH / mudaM harSam / tatAna vardhitavAn / raghuvaMzasthedaM padyam / atra vaMzasthaM vRttam , tallakSaNaM coktaM yathA-'jatau tu vaMzasthamudIritaM jarau / ' iti // 156 // idambodhyam-atra dilIpavAtsanyasya bAlyAvastho raghurAlambanam , tadIyamIhitamuddIpanaM vibhAvaH, AkSepyo mukhavikAzAdignubhAvaH, tena tadviSayakautsukyAdayaH saJcAriNaveSAM saMyogAdvatsalo vyajyate / iti / yathA vA-'ehyehi vatsa ! rghunndn| pUrNacandra ! cumbAmi mUrdhani ciraM ca paridhvaje tvAm / Aropya vA hRdi divAnizamudvahAmi vande caraNapuSkarakadvayaM te // ' iti, atra hi dazarathavAtsalyasya rAma AlambanaM tanmadhuramadhuradarzanamuddIpanamatyutkaNThayA''hvAnAdyAkSiptautsukyAdyanubhAva AvegAdiH saJcArI cetyetairabhivyaktaM vAtsalyaM vatsalarasatAmApadyamAnastadabhedAdhyavasAyena sacetasAM vAtsalyaM tadAtmanA tairamubhUyate / atha bhrAtrAlambano'yaM yathA-'bAlo'si mugdhamadhuro'si sukhocito'si dUraM prayAntama
Page #295
--------------------------------------------------------------------------
________________ 285 paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / eteSAM rasAnAM ca parasparavirodhamAha272 AdyaH karuNabIbhatsa-raudravIrabhayAnakaiH // 284 // bhayAnakena karuNe-nApi hAsyo virodhabhAk / karuNo hAsyazRGgAra-rasAbhyAmapi tAdRzaH // 285 // raudrastu hAsyazRGgAra-bhayAnakarasairapi / bhayAnakena zAntena tathA vIrarasaH smRtaH // 286 // zRGgAravIraraudrAkhya-hAsyazAntairbhayAnakaH / zAntastu vIrazRGgAra-raudrahAsyabhayAnakaiH // 287 // zRGgAreNa ca bIbhatsa ityAkhyAtA virodhitaa| nuyAhi na mAM prayAhi / hA hanta ! lakSmaNa ! kimityanuyAsi tAta ! svedAJcitaM mukhamidaM zramito'si kaSTam // ' iti / prajA''lambano yathA-'Aryya ! nanu rAmabhadra ! ityeva mAM pratyupacAraH zobhate tAtaparijanasya / ' iti / idambodhyam-yadi putrAdeH pitrAdau prema tarhi na tasya vatsalasthAyitvam, tatra bhaktareva sAmrAjyAt / yadi tu pitrAdeH putrAdau tadaiva tasya vAtsalyAtmanA'vatAraH, yujyate ca vatsalasthAyibhAvatvam / nanu tarhi 'rAmabhadra..' ityAdau kathaM kaJcukino rAmAlambanaH, rAmasya vA kaJcukyAlambano'yaM rasa iti cet ? atrApi kaJcukino rAmabAlyaM, rAmasya ca kaJcukidInaprajAtvaM matvaiveti pratibhAsate / yadyapi rAmasya kaJcukinaM prati 'Aryeti sambuddhathA pUjyatvapratyAyanamiti vaktuM suzakam / tathA'pi tasya taM prati tadbhItiM nivartayitumeva 'Arya' iti sambuddhiH / ata eva-'yathA'bhyastamabhidhIyatAm' ityuttaragranthaH saGgacchate / paripAlanIyamanucaramapi 'Arya' iti sambuddhiH paripoSayati rAmagataM tadviSayakaM vAtsalpam / iti munIndramatAnumantAraH / iti / rasAnAmekatra samAvezo vibhAvya vidheya ityanuSaGgato bodhayan vatsalasya matAntareNaiva rasatvamiti nirdizazca teSa kasya kenaikatra na samAvezaucityamiti sandehamapAkartuM pratijAnIte-eteSAmityAdinA / / eteSAmabhihitAnAM navAnAmityarthaH / etena-vatsalasya matAntareNaiva rasatvamiti sUcitam / rasAnAM shRnggaaraadishaantaantaanaamityrthH| c| parasparavirodhaM parasparaM virodho viruddhasattAkatvaM tamiti tthoktm| aah-272aadyH...ityaadinaa| 272 Adyo mukhyaH prathamamabhihito vetyarthaH / zRGgAro nAma rasa iti bhaavH| karuNabIbhatsaraudravIrabhayAnakaiH vRddho yUne'tyAdinirdezAt / atra sahAthai tRtIyA / evaM purastAt 'virodhabhAk'iti pareNAnveti / hAsyaH tannAmA rasa ityarthaH / bhayAnakena / karuNena / api / virodhabhAk / karuNaH / api punAratyarthaH / hAsyazaGgArarasAbhyAm / tAdRzo virodhabhAgityarthaH / raudraH / tu punaH / hAsyazRGgArabhayAnakarasaiH / api virodhabhAk sambhAvyata ityarthaH / -- gA~samuccayapraznazaGkAsambhAvanAsvapi |'itymrH / vIrarasaH / bhayAnakena / tathA / zAntena / 'virodhabhAg'iti pUrvato'nuvRttam / smRtaH / bhyaankH| zRGgAravIraraudrAkhyahAsyazAntaiH zaGgAravIraraudrahAsyazAntaissamamityarthaH / "virodhabhAk 'iti puurvto'nveti| shaantH| tu punaH / vIra haasybhyaankaiH| 'virodhabhA'giti pUrvato'nveti / biibhtsH| c| zaDAreNa virodhamA giti zeSaH / iti / evamiti zeSaH / virodhitaa| AkhyAtA abhihiteti bhAvaH / idambodhyam-atra zahArAdInAmeva rasAnAmanyo'nya virodhaH pradarzitaH, tasmAt vatsalasya rasatvaM na kavirAjAbhimatam / eSAM ca yathA ekatra virodhinorna bhavet samAvezastathA yatitavyam / munIndramatAnuyAyinastvAhuH-zRGgArAdInAmeva rasAnAM virodhadarzanAt vatsalasya ca tadabhAvAnna kavirAjAnumato vatsalo rasa iti mandamuktam / evaM sati adbhutasyApi rasatvaM kavirAjAnanumataM syAt, taditi-yathA'dbhutasya na kenApi virodhaH, tathA vatsalasyApi / zRGgAreNa yadyapi virodhaH, kintvasAvapi adbhatasya zAntenevAbhAsamAtraH / iti /
Page #296
--------------------------------------------------------------------------
________________ [tRtIyaH 286 saahitydrpnnH| AdyaH zRGgAraH / eSAM ca samAvezaprakAro vakSyate / 273 kuto'pi kAraNAtkApi sthiratAmupayannapi // 288 // unmAdAdirna tatsthAyI na pAtre sthairyameti yat / yathA vikramorvazyAM caturthe'Gke purUravasa unmAdaH / atha bhAvAdInAmapi rasatvamAha__274 rasabhAvau tadAbhAsau bhAvasya prazamodayau // 289 // sandhiH zabalatA ceti sarve'pi rsnaadrsaaH| sandehApanayanAya kArikAsthamAdyapadArtha spaSTayati-AdyaH / shRnggaarH| iti bhAvaH / nanveSAM kvacitsamAvezo'pyanujJeya ityAzaGkayAha-eSAmityAdinA / eSAM viruddhatayA'bhihitAnAM zRGgArakaruNAdInAM rasAnAmityarthaH / ca / smaaveshprkaarH| vakSyate 'saptame paricchede doSANAM pratiprasavAbhidhAnAvasare'iti zeSaH / nanu ratyAderivonmAdAderapi kvacit sambhave unmAdAderApi sthAyitvaM mantavyamiti cenetyAha-273 kuto'pItyAdinA / 273 yat yasmAt kAraNAt / pAtre Alambane tadabhedAdhyAsAcca sAmAjike iti bhaavH| 'yogyabhAjanayoH pAtram' ityamaraH / unmAdAdirunmAdapramAdAdiH / unmAdapramAdayorbhedastu-'unmAdazcittavibhramaH / ' 'pramAdo'navadhAnatA' ityamarAdyuktyA boddhavyaH / sthairya sthiratAmavyabhicAritayA sarvatra sambhavamiti yAvat / na / eti prApnoti / tat tasmAt kAraNAt / 'tvi'ti tvapapAThaH / kvApi kasmiMzcidAlambane / yadvA-kasyAJcinmanmathAyudbhedadazAyAmityarthaH / kuto'pi kasmAdapi avitarkitAt / kAraNAt / sthiratAmavasthitatAm / upayan prApnuvan / api kiM punaranupayaniti tattvam / 'api sambhAvanApraznazaGkAgarhAsamuccaye / tathA yuktapadArthe ca kAmacArakriyAsu ca // ' iti vizvaH / na / sthAyI sthAyibhAvavyapadezAha iti bhAvaH / idamuktam-yo yasya rasasya yAvatsattvaM sarvatraiva na tu kasmiMzcidevAlambane'vatiSThate sa tasya syAyIti vaktuM shkyte| unmAdAdistu na tathAbhUta iti nAsya sthAyibhAvocityam / iti // 288 // udaahrti-ythetyaadinaa| yathA / vikramorvazyAM tadAkhye troTake / caturthe / aGke / purUravasastadabhidheyasya candravaMzabhUSaNasya rAjarSerityarthaH / unmAdaH / ayambhAvaH-yathA bhRGgArAlambanasya purUravasa evonmAdaH, na tvevamaparasya kasyApIti nAsya sthAyitvam / iti / kAvyAtmatayA'bhimato raso na kevalaM zRGgArAdimAtravyapadezyaH, kintu 'rasyate rasa iti vyutpattiyogAd bhAvatadAbhAsAdayo'pi gRhyante' iti pUrvokaM siMhanirIkSaNanyAyena nirIkSamANo vyabhicAribhAvAdayo'pi rasavyapadezyA iti samarthayituM pratijAnIte-athetyAdinA / - athonmAdAdInAM sthAyitvanirAkaraNAnantaram / bhAvAdInAM vyabhicAribhAvAdInAm / api kiM punastathAtathA puSyamANasya ratyAdeH sthAyibhAvasyetyarthaH / 'gaaNsmuccyprshnshngkaasmbhaavnaasvpi|' ityamaraH / rasatvaM rasasvarUpatvam / Aha-274 rasabhAvau..ityAdinA / 274 rasabhAvau rasazca bhAvazceti tau| rasaH zRGgArAdirUpaH, bhAvaH punarnirvedAdirUpa iti bodhyam / tadAbhAsau tayo rasabhAvayorAbhAsau iti tathoktau / rasAbhAso bhAvAbhAsazcetyarthaH / bhAvasya nirvedAde rasAntare ca ratyAderapIti bhAvaH / prazamodayau prazamaH zAntiH, sa codayazceti tathoktau / tathA ca-bhAvazAntirbhAvodayazceti nirgalito'rthaH /
Page #297
--------------------------------------------------------------------------
________________ pAracchedaH) rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| 287 . rasanadharmayogitvAd bhAvAdigvapi rasatvamupacArAdityabhiprAyaH / bhAvAdaya ucyante275 saJcAriNaH pradhAnAni devAdiviSayA ratiH // 290 // ubuddhamAtraH sthAyI ca bhAva ityabhidhIyate / 'na bhAvahIno'sti raso na bhAvo rsvrjitH| parasparakRtAsiddhiranayo rasabhAvayoH // ' sandhiH prazamodayayorantarAlAvastheti bhAvaH / prazamodayayorbhAvasambandhitvAtsandherapi bhAvasambandhitvamityUhyam / tathA ca-dvayostrayANAM vA bhAvAnAmAvirbhAvatirobhAvayormadhyAvasthA bhAvasandhiriti nirgalito'rthaH / zabalatA saGkaratA / atra vacanavipariNAmena bhAvAnAmityanuSaJjanIyam / ca (samuccayArthamidam ) / iti ityete / sarve rasabhAvarasAbhAsa vAbhAsAdaya ityarthaH / api kiM punareko dvau veti bhAvaH / rasanAt 'rasyate AsvAdyata' iti vyutpatyavaSTambhenAsvAdanadharmAdupacArAttadyogAdityarthaH / rasA rasapadenApi vyapadezyA iti bhAvaH // 289 // uktamarthaM tAtparyyato graahyti-rsndhrmyogitvaadityaadinaa| rasanadharmayogitvAt rasanarUpasya dharmasya ( rasatvasya ) yogitvAtsambandhitvAt / bhAvAdiSu / bhAvarasAbhAsabhAvAbhAsAdiSu / api kiM punaH zRGgArAdiSu rasevityarthaH / upacArAt 'upacAro hi nAmAtyantaM vizakalitayoH zabdayoH sAdRzyAtizayamahimnA bhedasthaganamAtram' ityuktAd vyavahAravizeSAt tamavalambyetyarthaH / atra lyapo lope pnycmii| rasatvam / iti / abhiprAyaH / idambodhyam-zRGgArAdInAM rasatvaM tu bhavatyeva, kintu rasAbhAsabhAvabhAvAbhAsAdInAmapi rasatvaM rasatvAvizeSAdaupacArikam / iti / nanu keSAM bhAvatvaM keSAM punarAbhAsatvamityAzaGkayottarayituM pratijAnIte-bhAvAdaya ityaadinaa| bhAvAdayo bhAvarasAbhAsabhAvAbhAsabhAvazAntibhAvodayabhAvasandhibhAvazabalatA ityarthaH / ucyante kramAtU'iti zeSaH / 275 saJcAriNaH..ityAdinA / . 275 pradhAnAni pradhAnabhUtA ityarthaH / ajahalliGgatayA'sya klIvatvam / saJcAriNo nirvedAdayastrayastriMzat ratyAdayazcAniyate rase nava daza veti bhAvaH / tathA-devAdiviSayA devAdipUjyamAtraviSayeti munIndrAnuyAyinaH, devAdipUjyA pUjyaviSayeti prakAzakArAnuyAyinaH / ratirbhaktivyapadezyA prItiriti munIndrAnuyAyinaH / prItiAratyeveti tu prakAzakArAnuyAyinaH / udabuddhamAtraH / mAtrapadena vibhAvAdibhiH paripoSitasya ratyAderbhAvatvazaGkA'pAkRteti veditavyam / sthAyI ratyAdirityarthaH / ca (smuccyaarthmidmvyym)| bhAvaH / iti / abhidhIyate / nanu ratyAdeH sthAyino'pi bhAvatvaM pUrvamabhihitam / atha kathamasya bhAvatvamapAkriyate iti cet ? sthAyI bhAva eva, yadi na vibhAvAdibhiH paripoSitaH, tathAtve tu tasya rasatvenaivAvasthAnAt / ata eva-'udbuddhamAtraH' ityuktamiti vibhAvanIyam // 29 // nanu vyabhicAriNAM kathaM pradhAnatvaM 'saJcAriNaH pradhAnAni' ityuktvA darzitamiti cet ? evabhityAha-'nabhAvahInossti...'ityAdinA / 'bhAvahIno bhAvena nidAdyanyatamena hInaH zUnya iti tathoktaH / nirvedAdyanyatamenApyasamparkIti bhAvaH / rasaH zRGgArAdhanyatamaH / na / asti bhavatIti zeSaH / rasavarjito rasena zRGgArAdyanyatamena varjitaH zUnya iti tathoktaH / zRGgArAdhanyatamena kenApi asamparkItyarthaH / bhAvo nirvedAdyanyatamaH / na / tasmAt-anayoH parasparamAzritayoH / rasabhAvayoH / parasparakRtA parasparaM siddhasAdhakAbhyAmivAnyo'nyaM kRtA rasabhAvAbhyAM sampAditeti tthoktaa|
Page #298
--------------------------------------------------------------------------
________________ 288 saahitydrpnnH| . tRtIyaHityuktadizA paramAlocanayA paramavizrAntisthAnena rasena sahaiva vartamAnA api rAjAnugatavivAhapravRttabhRtyavadApAtato yatra prAdhAnyenAbhivyaktA vyabhicAriNo devamunigurunRpAdiviSayA ca ratiruH / duddhamAtrA vibhAvAdibhiraparipuSTatayA rasarUpatAmanApadyamAnAzca sthAyino bhAvA bhaavshbdvaacyaaH| tatra vyabhicArI yathA-- siddhiH svarUpasattA bhavatItyarthaH / ' ityuktadizA / ityevaM pradarzitena bharatAdinayenetyarthaH / paramAlocanayA paramA siddhAntarUpA yA''locanA mImAMsA tayA tthoktyaa| paramavizrAntisthAnena paramA svapnAvasthAto'pi vilakSaNA'sau vizrAntirvizrAmazcetasaH svavyApArataH parAGmukhatvamiti, saiva sthAnaM svarUpasthitiryasya tena tathoktana / yadvA-paramA bhAvAnAM paripAkakAlInatayotkRSTA vizrAntirAtmano vizrAmaH brahmaNIva cetaHsamAdhiriti yAvat, saiva sthAnaM yasya teneti pUrvavat / rasena / 'sahayukte'pradhAne / ' 2 / 3 / 19 iti tRtIyA / etenAtra rasasyAprAdhAnyamabhivyanitam / saha / eva na tvekaakitvenetyrthH| vrtmaanaaH| api kiM punaravarttamAnA ityarthaH / rAjAnugatavivAhapravRttabhRtyavat rAjAnamanugatA iti rAjAnugatAH, te ca vivAhe vivAhanimittakakAryasampAdane pravRttA iti vivAhapravRttAH, te ceti rAjAnugatavivAhapravRttAH, te'mI bhRtyAste ivetyarthaH / yathA rAjapuruSA vivAhaniyuktA vA puruSAstatheti bhAvaH / aapaattH| yatra yasmin prabandhe ityarthaH / prAdhAnyena rasopakAramantareNaiveti bhAvaH / abhivyaktA abhito vyaktAH / vyabhicAriNo nirvedAdayo'niyate rase ratyAdayazcetyarthaH / devmunigurunRpaadivissyaa| Adipadena pUjyAntaragrahaNam , prayojanavazAt kvacidapUjye'pi kRtaviSayetyarthaH / evaM ca-'AdizabdAnmunigurunRpaputrAdiviSayA' iti prakAzo'pyanukUlaH / rtiH| ca ( idaM vyabhicAriNAmapi samuccAyakam ) / uddhaddhamAtrA ubuddhA kiJcidudbhatA mAtrA yeSAM tathoktAH, ata ev-vibhaavaadibhiH| aparipuSTatayA paripuSTatvAbhAvenetyarthaH / rasarUpatAm / anApadyamAnA alabhamAnAH / sthAyino ratyAdaya ityarthaH / ca / bhAvA / bhaavshbdvaacyaaH| ayambhAvaH-'kiM rasebhyo bhAvAnAM nirvRttiH? uta bhAvebhyo rasAnAm ? Ahokhit parasparasambandhAdeSAmabhinirvRttiH? iti, dRzyate hi bhAvebhyo rasAnAmabhinirvRttiH, na rasebhyo bhAvAnAm ; nAnA'bhinayasambaddhAn bhAvayanti rasAnimAn / yasmAttasmAdamI bhAvA vijJeyA nATyayoktabhiH // na bhAvahIno'sti raso na bhAvo rasavarjitaH / parasparakRtA siddhistayorabhinaye bhavet ( ratayo rsbhaavyoH)|| vyaJjanauSadhisaMyogo yathA'nnaM svAdutAM nayet / evaM bhAvA rasAzcaiva bhAvayanti parasparam (evameva rasAn bhAvA bhAvayanti scetsH)|| yathA bIjAdbhavedavRkSo vRkSAtpuSpaM phalaM tataH / tathA mUlaM rasAH sarve tato bhAvA vyvsthitaaH||' ityAdi bharatAyuktanayena rasAnAM bhAvAnAM cAnyo'nyaM, niHsandehamupakAryopakArakatvam / ' athApyatra rasasyAprAdhAnyaM bhAvasya punaH prAdhAnyamabhipretam , ata eva-sahayoge rasazabdasya tRtIyA'ntatvena nirdezo yujyate / yadyapi raso nRpatiriva vivAha iveti pradhAnatayA nirdezyaH, tathA'pi-bhAva eva tathA nirdiSTaH, anyathA tatpuruSasamAsa eva na saGgaccheta, 'rAjapuruSa' ityAdau puruSa ivAtrApi bhAva eva pradhAnabhUtaH / idamuktam-rAjAnamanugatA api tadIyA janAH yathA''pAtataH pradhAnabhUtAH, yathA vA vivAhe bhRtyatayA pravRttA api janA adhyakSAH pratIyante tathA rasamupajIvya vartamAno'pi bhAva ApAtataH pradhAnabhUtaH / iti / ata evoktaM bharatena-'yo'rthoM hRdayasaMvAdI tasya bhAvo rasodbhavaH / zarIraM vyApyate tena zuSkakASThamivAgninA // ' iti sarvamavadAtamitarat / ' iti / kramAt vyabhicAr2yAdirUpaM bhAvamudAhartamupakramate-tatretyAdinA / tatra teSu vyabhicAr2yAMdyanekabhedabhinneSu bhAveSu madhya iti yAvat / vyabhicArI tatsajhako bhAva ityarthaH / yathA-'evaMvAdini..' ityaadau|
Page #299
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / 289 ' evaMvAdini devarSo pArzve pituradhomukhI / lIlAkamalapatrANi gaNayAmAsa pArvatI // 157 // ' ityatrAvahitthA | devaviSaMyA ratiryathA mukundamAlAyAm ' divi vA bhuvi vA mamAstu vAso narake vA narakAntaka ! prakAmam / avadhIritazAradAravindau caraNau te maraNe'pi cintayAmi // 158 // ' muniviSayA ratiryathA- 'vilokanenaiva tavAmunA mune ! kRtaH kRtArtho'smi nibarhitAMhasA / tathApi zuzrUSurahaM garIyasI - giro'thavA zreyasi kena tRpyate // 159 // ' evaMvAdini..' udAhRtapUrvamata eva vyAkhyAtapUrva ca padyamidam // 157 // ityatra / avahitthA tannAmA bhAvaH / evamanye'pi vyabhicAriNo bhAvA udAhRtA avagamyA iti dikU / devaviSayAM ratiM bhAvatvenodAharati- devaviSayetyAdinA / devaviSayA devo dIvyati svayaM svAtantryeNa vikAzate iti, devayati prakAzayatIti vA tathoktaH, svaprakAzAtmA sarvaprakAzako viSNurityarthaH, sa viSayo yasyAH seti tathoktA / ratiH prItirbhaktiriti yAvat / yathA / mukundamAlAyAM tadAkhye stotre iti bhAvaH / 'divi vA..' ityAdinA / 'he narakAntaka narakAsura nihantaH ! yadvA narakasya tannAmno lokavizeSasyopacArAttadIyaklezajAtasyetyarthaH / antako vinAzako nivarttaka iti yAvat tatsambuddhau tathokta ! 'narakaH puMsi niraye devArAtiprabhedayoH / ' iti medinI / divi kharge / 'yadi mayA kimapi sukRtamupAsita' miti zeSaH / vA / bhuvi pRthivyAm / 'yadi prArabdhamavaziSTaM bhokta' miti zeSaH / vA / narake niraye 'yadi pApamAcarita' miti zeSaH / vA ( atra nipAtAdhikyaM sarvathA klezAbhAvaM dyotayati / prakAmaM yatheSTaM cirakAlaM yAvaditi yAvat / mama tvaccintana dRDhavratasyAsyeti bhAvaH / vAso nivAsaH / astu / anye tvevamapi vyAcakSate - 'divi mama vAsaH prakAmamastu athavA divi vA divIva svarge iveti yAvat mama vAsaH prakAmamastu, athavA divi vA (divIva ) bhuvi vA ( bhuvIva ) narake prakAmaM mama vAso'stu / ' upamAyAM vikalpe vA' ityamaraH / ' iti / avadhIritazAradAravindau avadhIritau tiraskRtau svaprabhayA parAjitAviti yAvat zAradAravinde zaratkAla vikAzinI kamale yAbhyAM tau tathoktau / te tava / caraNau / maraNe upacArAt tadAsannAyAmasyAmavasthAyAm / api kiM punaH pUrva samarthAvasthAyAma cintayamitItyarthaH / cintayAmi / etenAjanmano maraNAntaM bhaktasya paramAtmaviSayiNI ratiH pratIyate / atra pratIpamalaGkAraH, upamAnasyAravindasyAvadhIritatvAbhidhAnAt / vaitAlIyaM chandaH, talakSaNaM yathoktam'vaitAlIyaM dvikharA ayukpAde, yagvasavo'nte lagaH / iti // 158 // ' yathA vA - 'citraM mahAneSa tavAvatAraH kva kAntireSA'bhinavaiva bhaGgiH / lokottaraM dhairyyamaho prabhAvaH kA'pyAkRtinUtana eSa sargaH // iti / atra hi - 'pazyAmi devAMstava deva ! dehe sarvAstathA bhUtavizeSasaGghAn / ' ityAdAviva vismayasya yajyamAnatve'pi mahApuruSaviSayAyAH stotRgatabhaktereva prAdhAnyenAbhivyaktiH / muniviSayAM ratimudAharttumupakramate - muniviSayetyAdinA / muniviSayA munirnAradaH saviSayo yasyAH sA tathoktA / ratiH prItirbhaktiriti yAvat / yathA-vilokanenaivetyAdinA / 'he mune nAradamune ! atra nAmAnuccArya sambuddhiH / ' AtmanAma gurornAma... na gRhNIyAt... ' ityuktadizA tatra gurutvaM sUcayati / amunA / nibarhitAMhasA nibarhitAni vinAzitAnyahAMsi pApAni asmAdRzAM duritAni yena tAdRzena, natu samprati pApAni nivarttayituM prArthanIyeneti bhAvaH / etena tasyAtizAyitaM mahattvaM sUcitam / 'aMho duritaduSkRtam / ' ityamaraH / vilokanena sAnukampaM dRSTipAteneti bhAvaH / eva / kiM punarAtithyagrahaNenaiteneti bhAvaH / kRtArthaH kRtaH paryAptaH sampanna iti yAvat arthaH dharmAdicaturvargarUpaM prayojanaM yasya tathoktaH / paripUrNasarvArtha ityarthaH / 37
Page #300
--------------------------------------------------------------------------
________________ 290 sAhityadarpaNaH / [ tRtIya: rAjaviSayA ratiryathA mama'vadvAjirAjinirdhUtadhUlIpaTalapaGkilAm / na dhatte zirasA gaGgAM bhUribhArabhiyA haraH // 160 // ' evamanyat / udghuddhamAtra H sthAyibhAvo yathA ' harastu kiJcit parivRttadhairyyazcandrodayArambha ivAmburAziH / umAmukhe bimbaphalAdharoSThe vyApArayAmAsa vilocanAni // 169 // ' 'yugaparyAptayoH kRtam / ' ityamaraH / kRtaH / asmi / kiM punaH prArthayase ? ityAha- tathA'pi yadyapi ahaM sarvatobhAvena siddhasarvArthastvadavalokanamAtreNa kRto'smi, tat punarapIti bhAvaH / tava / garIyasIratyantaM mahanIyA ityarthaH / giro vAcaH / zuzrUSuH zrotumicchuH / zRNoteH sannantAt 'sanAzaMsabhikSa uH / ' 3 / 2 / 168 ityuH / aham / kimapi tvadIyamagarIyo vacaH zrotumicchurasmIti bhAvaH / athavA / zreyasi upacArAt talAbhe / kena / tRpyate ? na kenApIti bhAvaH / zizupAlavadhasyedaM padyam, zrIkRSNacandrasya nAradamuniM pratyuktiriyam / vaMzasthAvRttam, talakSaNaM yathoktam' vaMzasthA tau jrau // ' iti // 159 // rAjaviSayAM ratinnidarzayannAha - rAjaviSayetyAdi / rAjaviSayA rAjA rAjate svAtantryeNa zAsanAdyadhikAritayA prakAzata iti tathoktaH ( kazcit samrAT ityarthaH ), sa viSayo yasyAH seti tathoktA / ratiH prItiH / yathA / mama - ' tvadvAji.' ityAdI / 'haraH zaGkaraH / tvadvAjirAjinirdhUtadhUlIpaTalapaGkilAM tava nRpatervAjirAjirvAjinAmazvAnAM rAjiH paGktistayA nirdhUto yo dhUlIpaTalastena paGkilA paGkavatI tAM tathoktAm tvayi sainye prayAti azvAnAM khurakSodairutthitena dhUlIpujena paGkilatAM nItAmiti bhAvaH / gaGgAm / bhUribhArabhiyA bhUribhUyAn asau bhAro dhUlIpujavardhito bhArastasya bhIrbhayaM tayA / na / zirasA / dhatte ata eva kapardAttAMniHsArayatIti bhAvaH / atra svato jaganti pavitrayituM samulasantyA bhagavatyA gaGgAyA anyathA varNanena rAjotkarSasya sUcanAdrAjaviSayA kave ratirabhivyajyate // 160 // ' evaM guruprabhRtiviSayAyA api raterudAharaNamavaseyamityAha - evaM yathodAhRtaM tathetyarthaH / anyaguruprabhRtiviSayAyA terapi udAharaNamavadheyamityarthaH / tatra guruviSayA dazarathasya ratiryathA - 'asmadrotra mahattaraH kratubhujAmadyAyamAdyo raviryajvAno vayamadya te bhagavatI bhUraya rAjanvatI / adya svaM bahu manyate sahacarairasmAbhirAkhaNDalo yenaitA vadarundhatIpatirapi svenAnugRhNAti naH // iti, pitRviSayA zrIrAmasya ratiryathA - ' jIvatsu tAtapAdeSu na ve dAraparigrahe / mAtRbhizcintyamAnAnAM te hi no divasA gatAH // ' iti, mitraviSayA yathA - 'aya rAjyaM mayA prAptamadya vAlI hato mayA / harINAmaya pUjyo'smi yadbhavAn mitratAM gataH // ' iti atra zrIrAmagatA sugrIvaviSayA ratiH / atrake - 'AdizabdAtputrAderapi grahaNam / tanmate - svArthalAbhAnumoditAyA eva rateryathA kathaJcit saJcAritayodAharaNIyam natu svAbhAvikyA api tatra vAtsalyasyaiva sAmrAjyAt, vastutastu - devAdiviSayetyatrAdipadena pUjyAnAmeva grahaNaM yuktam, natu apUjyasyApi; Adipadasya tatsadRzasyaiva grAhakatvAt / ata eva nIcajaneSu na ratI ratiH, kintu dayaiva / iti / udbuddhamAtra sthAyinamudAhartumupakramate - udbuddhamAtra ityAdinA / ubuddhamAtra natu rasatvaM prApta iti zeSaH / sthAyibhAvaH / 'ratyAkhya ' iti zeSaH / yathA- 'harastu.. ' ityAdau / 'haraH kSaNaM tyaktasamAdhiyoMgirAjaH zaGkara ityarthaH / tu punaH pArvatyAH saparyA grahItuM kSaNaM samAdhityAgAvasare madanasyAmoghazarasandhAnAnantaramiti yAvat / candrodayArambhe candrasyodayaH prakAzastasyArambhastasmin / satisaptamIyam / amburAziH sAgaraH / iva / kiJcit natu sarvathe 'ti zeSaH / etena - itarajanebhyo vailakSaNyaM sUcitam / parivRttadhairyaH parivRttaM nivRttaM dhairyyaM yasya tathoktaH / ' pariluptadhaiyrya iti pAThAntaram / bimbaphalAdharoSThe vimbaphalavadadharoSTho yasya tAdRze / umAmukhe umAyAH pArvatyA mukhaM tatreti tathokte / vilocanAni netrANi / vyApArayAmAsa / idaM bodhyam- 'samudra iva prakRtito gabhIradhIro'pi mahezvaraH candrodayasyaiva umAmukhasya vilokanA
Page #301
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / 291 atra pArvatIviSayA bhagavato rtiH| nanvatraM prAguktaM prapANakarasavaddhibhAvAdInAmeko'trAvabhAso rasa iti,tatra saJcAriNaH pArthakyAbhAvAt kathaM prAdhAnyenAbhivyaktirityucyate 276 yathA maricakhaNDAderekIbhAve prapANake // 291 // udrekaH kasyacit kvApi tathA saJcAriNo rase / vasare kiJcit nivRttadhairya ivAsIt / evaM ca mahezvarasya gAmbhIrya dhairya cAtizayite, umAyA mukhaM ca candrodaya eva manoramAyAmAsIditi ca sUcitam / iti / upamA'trAlaGkAraH / kumArasambhavasyedaM padyam / indravajrIpendravajrayorupajAtizchandaH // 161 // ' nanu ko'trodabuddhamAnaH sthAyibhAva ityAzaGkayAha-atretyAdinA / atrAsminnudAhRte padye iti yAvat / pArvatIviSayA / bhagavataH zaGkarasya / ratiH / ayambhAvaH-pArvatyAH prAthamike darzane mahezvarasya tadviSayatayojjambhamANA'pi ratiH, pArvatyAH khakIyatayA'gRhItatvena zRGgArasya sthAyitva prAptA; ityasAvududdhamAtraiva / iti / sarasvatIkaNThAbharaNakArAstvevamAhaH-"atra bimboSThAdibhirmano'nukUle pArvatImukhe vilocanavyApArAnumito mahezvarasyAbhilASavizeSaH sAttviko ratyutpAdAtsukhAnubhavasyotpattimAtramanumApayati / " iti / u * ddhamAtro hAso yathA-'kanakakalazasvaccha pIne payodharamaNDale navajaladharazyAmAmAtmadyutiM pratibimbitAm / asitasicayAMprAntabhrAntyA muhurmuhurutkSipaJjayati janitavrIDAhAsaH priyAhasito hriH||' iti| atra vrIDAprAdhAnyena harehA~so na rasarUpatAprAptaH / krodho yathA-'samAdhibhaGgAya samIhamAnaM ratipriyaM vIkSya vasantamitram / manAG natabhrUlatiko'pi hanta mugdho'. yamityeva zamI zazAma // ' iti / atra krodho jAyamAno'pi zAnteH sAmrAjyena rasatvAdhikArAccyAvitaH / zoko yathA'paviM patantaM parilokya mUrdhni hantetyanIcai ruruvuH kSaNaM te / daivAnukUlyena camUSvarINAM cyute tadA tatra jahapurArAt // ' iti / atra zoko'pi uttarakSaNa eva harSanidAnena vikasatkuDmalatAmeva nItaH / yathA vA zoka:-'hA sohma! ajautta ! kahiM si' ?' ityatra sItAyAH / jugupsA yathA-"viNamUtre lepayanaGge lAlAbhiH spRSTabhUtalaH / hantetyudmANamahAya vArbhako'Gke samuddhRtaH // ' ityatra mAtuH / bhayaM yathA-'vyomnaH prapAtena vizIrNavarmaNo daityasya dIvyantamurasyavekSya tam / sarve'pi naSTA vrajavAsinaH kSaNaM zaktiH samAnetumabhUnna kasyacit // ' iti. ana tRNAvarttasya mRtasyApi zarIrapAtena gopAnAM bhayamutpadyamAnamapi zrIkRSNasya kuzalitayopalabdhau na rasatAM pratipannaH / vismayo yathA-'citraM mahAneSa tavAvatAraH kva kAntireSA'bhinavaiva bhaGgiH / lokottaraM dhairyyamaho prabhAvaH kA'pyAkRtinUtana eSa sargaH // ' ityudAhRtapadye / zamo yathA-mRtkumbhavAlukArandhrapidhAnaracanArthinA / dakSiNAvartazRGkho'yaM hanta cUrNIkRto myaa||'ityudaahRtpuurve / evamanyatrApi / saJcAriNaH prAdhAnyAGgIkAre pUrvAparavirodhaM darzayati-nanvityAdinA / / nanu / anAsminneva grantha iti yAvat / prapANakarasavat prapANakannAma khaNDamaricAdInAM sammelanaM tadeva tasya vA rasaH sa ivetyarthaH / vibhAvAdInAM vibhAvAnubhAvasAttvikabhAvavyabhicAribhAvAnAmityarthaH / eko'pRthagbhUta iti bhAvaH / avabhAsaH pratItiH / rasaH / iti / uktm|praak (39) 38139 ityAdinA nirUpitamiti bhAvaH / tatra tasmin tathA pratipAdite rasatve iti yAvat / saJcAriNaH / pArthakyAbhAvAt / katham / prAdhAnyena / abhivyaktiH ? ityevamAzaGkAyAm / ucyate-276 yathetyAdinA / 276 yathA / prapANake / mrickhnnddaadeH| AdinA''malakyAdInAM grahaNam / ekIbhAve ekatvaM prAptatve sati kasyacit maricAdyanyatamasya / kvApi kasminnapi prapANake mAracasya kutrApi khaNDasyetyevamiti bhAvaH / udrekaH / tathA / rase zRGgArAdyanyatame / 'kasyacit kvApi udreka'iti pUrvato'nveti / sazcAriNaH / udrekaprAdhAnyena bhAnam iti / bhAvaH // 291 // 1 hA saumya ! Aryaputra ! kvAsi' iti saMskRtam /
Page #302
--------------------------------------------------------------------------
________________ saahitydrpnnH| [ tRtIyaHatha rasAbhAsabhAvAbhAsau-- 277 anaucityapravRttatva AbhAso rasabhAvayoH // 292 // anaucityaM cAtra rasAnAM bharatAdipraNItalakSaNAnAM sAmagrIrahitatve ekadezayogitvopalakSaNaparambodhyam , tacca bAlavyutpattaye ekadezato darzyate-- 278 upanAyakasaMsthAyAM munigurupatnIgatAyAM ca / bahunAyakaviSayAyAM ratau tathA'nubhayaniSThAyAm // 293 // ayambhAva:-yadyapi prapANake khaNDamaricAdInAmekIbhAvo'vazyaM bhavati, kintu yathA tatra kvacit khaNDasya, kvacit maricasya, kvacit AmalakyAH , kvacillavaNasya; ityevaM tadanyatamasyAtizayo'nubhUyata eva, tathA-yadyapi rase vibhAvAnubhAvasAttvikabhAvasaJcAribhAvAnAmekIbhAva eva, tathA'pi tatra kvApi vibhAvasya, kvApi saJcAriNaH, kvApyevamanyasya prAdhAnyena pratItiratirohitaiva sahRdayAnAM jAyate / ityuktaM-'saJcAriNaH pradhAnAnIti na kA'pi vipratipattiH / iti / atha rasAbhAsAdiM lakSayituM prtijaaniite-athetyaadinaa| atha saJcAriNAM prAdhAnyanirUpaNAnantaram / rasAbhAsabhAvAbhAsau / 'ucyate'iti zeSaH / 277 anaucityapravRttatva ityAdinA / / 27. anaucityapravRttatve'naucityaM bharatAdisiddhAntollaGghanaprayuktayogyatAvirahastena pravRttau kRtapravRttiko vartamAnau iti tayorbhAvastattvaM tasmiMstathokte satItyarthaH / rasabhAvayoH / AbhAsa ISadbhAsanamiti tathoktaH, aprAdhAnyena sphuraNamiti bhAvaH // 292 // nanu kinnAmAnaucityamityAzaGkaya taddarzayati-anaucityamityAdinA / anaucityaM rasabhAvayorAbhAsamAtratvasya kAraNatayA nirUpitamiti bhAvaH / ca punaH / atrAsmin prastAva ityarthaH / rasAnAM rasasambandhinAm / bharatAdipraNItalakSaNAnAM bharatAdibhiH praNItAni praNIyapratipAditAni lakSaNAni teSAmityarthaH / sAmagrIrahitatve vibhAvAdiyAvatkAraNAsattve satItyarthaH / ekadezayogiravopalakSaNaparamekadezasya yatkiJcillakSaNasya yoga: sambandhaH so'trAstIti tasya bhAvastattvaM, tasyopalakSaNaM bodhanaM tatra paramiti tathoktam / bodhyaM jJeyam / ayambhAva:-bharatAdibhI rasAnAM bhAvAnAM ca yAni lakSaNAni pradarzitAni teSAM tadekadezitvena vartamAnatvamanaucityam / iti / nanu tatsahasA kathaM jJeyamityata Aha-tat anaucityamityarthaH / ca / bAlavyutpattaye bAlAnAM bodhasiddhaye / eka dezataH na tu sarvatobhAvena, tathA darzayitumazakyatvAditi bhAvaH / daryate bodhyate-278 upanAyaka sNsthaayaamityaadinaa| . 278 upanAyakasaMsthAyAmupanAyaka upapatiH sa saMsthA sambhavasthAnaM yasyA: tasyAM tathoktAyAm / upapatizca pariNetuH patyurbhinnaH sarvo'pItaro lokaH / ata eva paraprasaGgaH sarvathA'dharmya iti dharmazAstrasya siddhAntaH saGgacchate / ca / munigurupatnIgatAyAM munizca guruH ( pitA zvazura AcAryyastatsadRzo'nyo vA pUjyo vA ) ceti tayoH patnI tatra gatA tasyAM tathAbhUtAyAm / muniguruviSayAyAM munigurupatnIsambandhinyAmiti bhAvaH / evam-bahunAyakaviSayAyAM bahavo nAyakA jArA ekakAlAvacchedena patayo vA viSayA yasyAstasyAM tathoktAyAmityarthaH / tthaa| anubhayaniSThAyAM nobhayaM nAyikAnAyakarUpamAlambana niSThA'nyo'nyaM kutracinnAyakasambandhitvAbhAvena kvApi punanAyikAsambandhitvAbhAvene
Page #303
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH] 293 rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH|| pratinAyakaniSThAyAM tadvadadhamapAtratiryagAdigatau / zRGgAre'naucityaM, raudre gurvAdigatakope // 194 // zAnte ca haniniSThe gurvAdyAlambane hAsye / brahmavadhAdyutsAhe-'dhamapAtragate tathA vIre // 195 // uttamapAtragatatve bhayAnake jJeyamevamanyatra / tyevaM kRtvA niyataM sthAnaM yasyAstasyAM tathoktAyAm / pratinAyakaniSThAyAM pratikUlo nAyakaH pratinAyaka: pradhAnanAyakasya pratipakSI dhRSTazaThAnyataro vA niSThA yasyAstasyAm / 'pratinAyakaniSThatve' iti paThAntare tu 'rate'rityadhyAhA. ya'm / taddhat / adhamapAtratiryagAdigatAvadhamo jaghanyaH svasvavarNApekSayA nikRSTo yat pAtraM nAyakastacca tiryagAdizca tau gatI AzrayabhUtau yasyAstasyAm / 'adhamapAtratiyaMgAdigata' iti pAThAntare tu 'premNi' ityadhyAhRtya kathamapi samarthanIyam / ratau 'satyA'miti zeSaH / shRnggaare| anaucityam / evam-gurvAdigatakope gurvAdigato gurupitRmunisurAudiviSayo'sau kopastasmin satItyarthaH / raudre| 'anaucitya' miti pUrvato'nveti / hiinnisstthe| hIno'nuttamaprakRtiniSThA yasya tsmiNstthokte| ca / zAnte 'anaucitya' miti zeSaH / tathA-gurvAdyAlambane gurvAdigurumuninupAdirAlambanaM yasya tasmin tathokta / haasye| satisaptamIyam / 'anaucitya'miti zeSaH / tthaa| brahmavadhAyutsAhe brahmaNo brAhmaNasya vedasya vA vadho hiMsanamanarthopapAdanaM vA sa AdiryeSAM (govadhAdInAM pAkhaNDapravartanAdInAM vA) teSUtsAhastasmin satItyarthaH / adhamapAtragate nikRssttaalmbnke| viire| 'anaucitya'miti zeSaH / uttamapAtragatattve 'bhayasyeti zeSaH / yadvA-uttamapAtragaM tattvaM svarUpaM yasya tasmiMstathokte ityarthaH / bhayAnake 'anaucitya'miti zeSaH / evaM yathA zRGgArAdau darzitaM tathetyarthaH / anyatrAnyasmin bIbhatsAdAvityarthaH / jJeyam / tathA ca-bIbhatse, karmaThasyAzvamedhAdau, yuddhavIrasya vA saGgrAme ghRNAyAH sadbhAve, adbhute, karuNe ca mRSAjJAnasyAnaucityam,. vatsale pUjyAdyAlambane'pyevam / iti dik // 193 // 194 // 195 // ayambhAvaH-"anaucityAhate nAnyadrasabhaGgasya kAraNam / prasiddhaucityabandhastu rasabhaGgasya kAraNam // " ityuktadizA yAvatA'naucityena rasasya bhAvasya vA na puSTiH syAt puSTirvA'pahIyeta tAvattatrAnaucityaM pariharaNIyaM, pratikUlatAyAH sarvathA niSedhyatvAt / tathA sati-ratirupapativiSayA na varNanIyA, etena- svAmI niHzvasite'pyasUyati, manojighraH sapatnIjanaH, zvazrUriGgitadaivataM, nayanayorIhAliho yAtaraH / tadrAdayamajaliH, kimadhunA dRgbhaGgibhAvena te, vaidagdhImadhuraprabandharasika! vyartho'yamatra zramaH // ' ityAdau zRGgArAbhAsa eveti sUcitam , na cAtrApi zRGgAra eveti zaGkayam , upapativiSayAyA rateH zRGgArasthAyitvAnaucityAt / anyathA 'uttamaprakRtiprAyaH..' ityAdyuktameva na saGgaccheta / evam-munInAM gurUNAmuttamadevAnAM pitRRNAM jyAyaHsahajAdInAM ca svasvapatnIviSayA'pi ratirna varNanIyA, jaghanyatApratyAyakatayA vairasyollAse rasocchedasyaivaM durvAratvAt / ata eva gaGgAdharakArA apyAhuH--'rateH sambhogarUpAya! manuSyeSvivottamadevatAsu sphuTIkRtasakalAnubhAvavarNanamanucitam / ' iti / tathA-'15 eSu tvanekamahilAsamarAgo dakSiNa: kathitaH // 59 // ' iti prAguktanayena dakSiNasya yathaikakAlAvacchedenAnekatrAnurAgaucityaM, tathA na svakIyeSu api nAyakeSu nAyikAyAH / ataH-'yudhiSThiraM modayati sma susmitaiH, kalena bhImaM parirambhato'rjanam / bhruvA praNItainakulaM ca sAntvanaiH padozca taiH sA sahadevamaJcitaiH // ' ityatra draupadyA anurAgaH pativiSayako'pi na zRGgAravyapadezAhaH / 'vAro'yaM nRpatestathA tadanujo mAnyo'dya mAnaGgataH saGgamya: samayAvahorupagato jiSNuzca jitvA ripan / dyUtai rAtririyaM jitA ca yugapanmAdrIsutAbhyAmataH kiMkartavyavimUDhayA bata tayA dvinAH sthitaM nADikAH // ' ityAdau ca bhAvAbhAsa eva / tathA'AkrAntA ramayati hanta ! kAntamekaM sandaSTA'dharasudhayA'parau priyau dvau / preyAMsAvurasijayornipIDitA'nyau dhanyeyaM yugapadanekadhA'rditA'pi // ' ityatra vArAGganAyA ratiranekaviSayeti na zRGgAravyapadezAre / evam-adhamanAyakagatottamanAyikAyAH, adhamanAyikAgatottamanAyakasyApyevaM ratirna zRGgArapadaM bhajate / atrApi uttamAyAmadhamasya nitAntaM
Page #304
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ tRtIyaH . saahitydrpnnH| tatra raterupanAyakaniSThatve yathA mama 'svAmI mugdhataro, vanaM ghanamidaM, bAlA'hamekAkinI, kSoNImAvRNute tamAlamalinacchAyA tamassantatiH / tanme sundara ! muzca kRSNa ! sahasA vatmeti gopyA giraH zrutvA, tAM parirabhya manmathakalAsakto hariH pAtu vH|| 162 // ' dharmazAstrasyocchedApatteH / AcAryANAM tathAtve'pi yadratemahattvaM tatteSAM mahimA ! tathA-tirazcAmupalakSaNena pazcA dInAM parasparaM yA ratiH sA na zRGgArasvarUpArdA / ata eva-'madhudvirepha: kusumaikapAtre papau priyAM svAmanuvartamAmaH / zRGgeNa ca sparzanimIlitAkSI mRgImakaNDayata kRSNasAraH // ' ityAdau zRGgArAbhAsa eveti darzitaparvam / evaM gurau munau pitrorvA'nyatrAptajane kopo na raudrapadArhaH, tatra kopasyAnaucityAt / evamanyatrApi yathAyathamanaucityaM lokato'nubhavatazca svayaM vimRgyam, etat paraM diGmAtreNa nidarzanam / ata eva-'evamanyatre'ti kavirAjairuktam / nanu kAvyanATyazravaNadarzanAbhyAM vibhAvAdisAdhAraNyajJAne sati sAmAjikAnAM jAyamAnasyAlaukikasya rasasya kathamAbhAsarUpatvam ? iti cet ! satyam, tathA'pi asAdhAraNyapratItiprayojakakAvyavarNite yatrAnaucityapratisandhAnaM tatra vyaGgaye'pi rase AbhAsavyapadezaH saGgacchate / iti dik / tadeva krameNodAharannAha-tatretyAdinA / tatra teSvanaucityeSviti bhAvaH / rateH / upamAyakaniSThatve upanAyaka upapatirniSTA niyataM sthAnaM yasyAH tasyA bhAvastattvaM tasmin / 'anaucitya' miti prakRtaprAptam / yathA / mama-'padye' iti zeSaH / 'svAmI..' ityAdau / 'he sundara ! (anena svAtmano mnohrnnkssmtvmaavedyte)| svAmI patiH na tu priyaH / 'vAminnaizvarthe / ' 5 / 2 / 126 iti nipAtanAt sAdhu (etena-tatra khAnanurAgaH suucitH)| mugdhataro'tyantaM mugdho mUDha iti tathoktaH / 'mugdhastu sundare mUDhe'iti medinii| 'dvivacanavibhajyopapade tarabIyasunau / 5 / 3 / 57 iti tarap (etena-kAlApayAne tadbhayaM tasya ca ratyanabhijJatvena ramaNAyogyatvaM caavedyte)| vanaM na tu nagaram , grAmo vA (etena-janAntarAsaJcArAdbhayaM ramaNaucityena ca dezasya nibhayatvaM bodhyte)| idaM na tu tatpadavAcyam (etena-ihAvasthAnaM nocitamiti, atraiva mayA ramakha, nAnyatra gantumAvazyakateti ca dyotyate) / ghanaM nibiDamanekAnekavRkSajAlagrathitamiti bhAvaH ( etena-tasya bhayaGkaratvaM madanoddIpakatvaM cAvedyate, anuSaGgatazca-atra na kazcidAgantuM prabhaviSyati, prabhavedapi kadAcit kazcidAgantuM, kintu AvayoH saGgaM nai sUcitam jJAtuM prbhvissytiiti)| aham (etena-Atmano bhayAzleSayorucitAvasthAkatvamanuSaGgatazca manoramatvamAvedyate) / bAlA'lpavayaskA kAntetyarthaH / 'vAlo'jJe'zvebhapucchayoH / vAlA tu truTiyoSitoH / ' (etena na ciramiha sthAtaM zaknomIti patyA'pi anapabhaktaparvatvaM cAtmanaH scyte)| ekAkinI ekaiva / asahAyA sakhyAdivirahiteti yAvat / 'ekaadaakiniccaashaaye|' 5 / 3 / 52 ityAphinit / tato DIp (etenaatraivambhUtAyA atyantaM garhitamAgamanamiti niraparAdhatve'pi yadA tasmAdvibhemi, kiM punarevamaparAdhe, tasmAttvaritaM gantavyam iti; yatheSTaM mayaiva ramakha nAtra kA'pi sapatnIzakopanAyikA'ntarapratinAyikayozcAzaGketi ghotyte)| tamAlamalinacchAyA tamAlairmalinA'tyantaM kRSNatvaM nItA chAyA kAntiH khruupprtiitirysyaastthoktaa| yadvAtamAlavanmalinA chAyA yasyAstathAvidhA (etena-dRSTipratibandhaucityaM bhayagrastatvaM ca, anyatra-etairuddIpitamadanA'smi saMvRtteti ca bodhyte)| tamassantatistamasAM timirANAM santatiH puJja iti tathoktA (etena-vanasya khato bhayaGkarasyAtizayitatvena sthAnAyogyatvaM nirjanatvAdinA ca ramaNaucityAtizayazca dyotyete)| kSoNI pRthivIm / 'kSoNI jyA kAzyapI kSitiH |'itymrH / AvRNute AcchAdayati (etena tamakhinI nizeyaM pravRttA ato nAdhikaM sthAtuM zakteti, tamakhinyAH sarvataH prabhUtatvena kasA gateti bAndhavabhItiriti ca dyotyete, anuSaGgataH kAlavaiziSTayaM ca ) / tat tasmAt kAraNAdityarthaH / he kRSNa ! me mama / vama mArga tadavarodhamiti yAvat, yadvA-netracchadamupacArAnnetravi
Page #305
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| bahunAyakaniSThatve yathA'kAntAsta eva bhuvanatritaye'pi manye yeSAM kRte sutanu ! pANDurayaM kapolaH // 163 // ' SayIkaraNam ityarthaH / 'vartma netracchade'dhvani / ' ityamaraH / shsaa| muzca (etena-gamanavilambAsahiSNutvaM dRSTi. mAtrapAtena kRtArthatAlAbhAbhAvazcAvayete ) / yadvA-(anyatra pakSe ) I sundara lakSmIkAnta ! I viSAde'nukampAyAM lakSmyAM punaranavyayam / ' iti medinii| mA naiva / 'mA vAraNe vikalpe ca..' iti medinii| vartma sahasA muJca, kintu atraiva ciraM mAM nirudhyopabhujhveti bhAvaH / athavA-he kRSNa ! I anukampasva sahasA vartma hasatIti haso narmajJo bhavAniti yAvat tena saha vartata iti sahasA, tasyA varmeti tathoktam / mA muJcetyarthaH / narmajJena tvayA saha raha Agateti yatheSTaM ramasva na tvayA gamanAnujJA dAtavyeti bhAvaH / ityevam / gopyA gopikAyA viduSyA vetyarthaH / gAM saurabheyIM sarasvatI vA pAti rakSatIti tasyAH tthoktaayaaH| 'svrgessupshuvaagvjrdiinetrghnnibhuujle|' ityamaraH / giro vacAMsyanekArthA iti yAvat / zrutvA / tAM gopIm / parirabhyAliGgaya vakSasA vakSa Ahatyeti yAvat / manmathakalAsakto manmathaH kAmastasya kalA kauzalaM tatrAsakta AsaktiM gata iti tathoktaH / mato buddhermatho vyAkulatAvidhAteti manmathaH, mananaM mat, sampadAditvAt kvip / 'gamAdInAmiti vaktavyam / ' * iti nalopaH / 'hasvasya piti kRti tuk / ' 6 / 171 iti tuk / mathatIti mathaH / pacAditvAdac / yadvA-manaso matha iti manmathaH / 'pRSodarAdIni yathopadiSTam / ' 6 / 3 / 109 iti sAdhu / hariviSNu: / vo yuSmAn bhaktAniti bhAvaH / pAtu rakSatu / atra gopyA rahasyapakSe ananyadayitAtve'pi 'svAmI' tyAdinA golokAdhipatau bhagavati mAnavanATayenopanAyikatvasya bodhanAnna zRGgAraH, kintu tadAbhAsaH / tathAatraiva 'pAtu vaH' ityevaM kavibhaktiviSayatayA guruprabhRtyanyatamatve'pi tathA varNanamanucitamityato'pi zRGgArAbhAsaH, kaviratiH punarna bhAvaH, kinvAbhAsa iti bodhyam / ata eva-munyAdiviSayiNyAM ratau zRGgArAbhAso nodAhariSyata iti bodhyam / asya zuddhodAharaNaM tu-"svAmI niHzvasite'pyasUyati manojighraH sptniijnH..||' ityeva / etena nAtra zRGgArAbhAsa iti siddhAntayantastarkavAgIzAH parAstAH / zRGgAre paranAyikodAharaNamanarthakaM syAditi tu hetvAbhAsaH / atra zArdUlavikrIDitaM vRttam , tathoktam-'zArdUlavikrIDitaM msau sau tau gAdityaRSayaH / ' iti // 162 // ' munyAdiviSayiNyA rataratyantamanaucityamiti tatsAkSAdanudAhRtya-'svAmI mugdhataraH..' ityAdinAnuSaGgata udAhRtaM manyamAno bahumAyakaniSThatve rateranaucityaM darzayati-bahunAyakaniSThatva ityAdinA / bahunAyakaniSThatve bahavo nAyakA iti te niSThA yasyAstasyA bhAvastattvaM tasmiMstathokta (satisaptamIyam ) * rateramaucityam iti zeSaH / yathA-'kAntAH ...' ityAdau / "he sutanu ! zobhanaM tanuH zarIraM yasyAstatsambuddhau tathokte ! zobhanAGgIti bhAvaH ( etena-tasyA manoharaNa. kSamatvaM suucyte)| yeSAm / " dUraGgatAnAm 'iti zeSaH / kRte'nurAgeNa ratilAbhAdyarthamityarthaH (avyayamidam ) / ayaM pratyakSaM prasphuranmAdhurya ityarthaH / kapolo gaNDasthalam / pANDuH kiJcitpItatvaviziSTaH zvetaH / " hariNaH pANDuraH pANDaH" ityamaraH (etena-viyogAvasthA''vedyate) / ataH-manye jAne / bhuvanatritaye triSu vargapRthivIpAtAleSu lokeSvityarthaH / api "kiM punarekasminnasmin bhUtale" iti zeSaH / te / eva'nAnye mAdRzAH' iti zeSaH / kAntAH sundarAH 'santI'ti zeSaH / asya ca pUrvArddham-" saGketiteSu subhageSu ratA tvameva bhUtvA'pyaho dhanavadhUrata eva nUnam / ' iti / atra tvameve' tyasya tvamiva tvameve'tyantato'vasAnAdananvayaH, 'bhUtvA'pyaho dhanavadhU rityasya ca 'anyA dhanavadhUriva tvamasi, kintu sA na kutrApyabhiratA, tvaM ca niyateSu kila niratA'ityantato'vagame vyatireko vyajyate / 'nUmaM manye ityutprekSA kapolapANDinnA kAntAsta eveti samarthanAt kAvyaliGgaM ca vaacye| 'evetyasya punaruktAvapi na duSTatvam, vAcakasyaiva punaruktau dusstttvaanggiikaaraat| vasantatilakA nAmedaM vRttam ,yathoktam-"vasantatilakA bhau jau gau|"iti||163|| atredamboddhavyam-upapativiSayiNyA steranaucityena rasAbhAsattvam 'svAmI mugdhataraH..'ityAdinodAhRtam , pativiSayiNyA api raterekakAlAvacchedenAnaucityaM tena ca rasAbhAso vyAkhyAyAmudAhRte pUrvapaye, uttarasmin bhAvAbhAsazca / atha dhanavadhvAH patyasambhave ekatra ratiH zRGgAraH, anekatrAsyA api na ratiH zRGgAratAM bhajate, kintu
Page #306
--------------------------------------------------------------------------
________________ saahitydrpnnH| [ tRtIyaHanubhayaniSThatve yathA-mAlatImAdhave nandanasya mAlatyAm / ["pazcAdubhayaniSThatve'pi prathamamekaniSThatve raterAbhAsatvam iti shriimllocnkaaraaH| tatrodAharaNaM yathA-ratnAvalyAm , sAgarikAyA anyo'nyasandarzanAta prAgvatsarAje rtiH|] tadAbhAsatAm , iti pUrvasminnudAhRte / parakIyAsu punaH kanyaiva, yadi tadaiva nAyakenApyanumatasaGgamA, yadi tu tayorekatarasyaiva ratiH na tadA tasyA rasabhAktvam / anyo'nyamanurAge hi gAndharvapariNayaH / ata eva-rAdhAkRSNayo rati bhAsarUpA kintu rasarUpaiveti vyavasthA / evaM ca-kanyAyAM nAyakasyAnurAgaH, nAyake vA kanyAyA anurAga: kevalo na rasarUpatAM bhajate, yadi tu yathA kanyAyAM nAyakasyAnurAgaH tathA kanyAyA api tatra tadA na tasyAbhAsateti kevalena vyavacchedaH / kanyAyA anurAgAviSayasya nAyakasyAnurAgo'ta evAnanuraktAyAM kanyAyAmanucita iti tatra tAvat darzayati-'iti / kramaprAptamanubhayaniSThatvena rteraabhaastaamudaahrtumupkrmte-anvityaadinaa| anubhayaniSThatve nobhayI niSThA yasyAH tasyA bhAvastattvaM tasmina tathokte / ubhau nAyikAnAyakau avayavau yasyAH sA ubhayI / "sakhyAyA avayave tayap / ' 5 / 2 / 45 iti tayap / 'ubhAdudAtto nityam / 5 / 2 / 45 iti tayapo'. yac 'ttiddddhaannny..|' 4 / 1 / 15 iti DIpa / 'striyAH... / ' 6 / 3 / 74 iti puNvdbhaavH| 'sati rateranaucityamiti zeSaH / yathA-mAlatImAdhave tadAkhye mAlatImAdhavayoranurAgavarNanamupajIvya zrIbhavabhUtimahAkavinA viracite prakaraNe ityarthaH / 'prathame'3'iti zeSaH / nandanasya tadAkhyasya rAjanarmasuhRdaH / mAlatyAm 'mAdhavAnuraktatvamAtreNa khAtmanyananuraktAyAm' iti zeSaH / idamuktam-kAmandakI (avalokitAM prati) tAM yAcate narapaternarma suhannandano nRpamukhena tat sAkSAt pratiSedhaH kopAya, zivastvayamupAyaH / avalokitA (kAmandakI prati) 'accarIya ! accarIya ! Na kkhu amacco mAhavassa NAma pi jANaditti NiravekkhadAe lakkhIadi / kAmandakI (avalokitAM prati) saMvaraNaM hi tat / 'vizeSatastu bAlatvAttayorvivRtabhAvayoH / tena mAdhavamAlatyoH kAryaH svamatinihavaH // ' api ca-'anurAgapravAdastu vatsayo: sArvalaukikaH / zreyo'pyasmAkamevaM hi pratAya? rAjanandanau // ' ityuktadizA kavinA kAmandakImukhena nandanasya mAlatyAM darzitaH / ayaM ca mAlatyA anurAgeNa nArcita iti anucitaH san zRGgAratAM na pratipadyate / iti / ayambhAvaH-ayaM tathA kavinA kathamapi varthamAno'pi anubhAvAdinA na sphuTIkRtaH, ataH-nandanasyApi nAnurAgaH kintu-tayoH pariNayArtha tvarituM kevalaM kimapi sUcitaH / evambhUtasya sphuTamanaucityaM zRGgArAnahatvaM ca / iti / idamatra boddhavyam-daityAcA-- tmajAyA devayAnyAH khapiturantikaM mRtasaJjIvinI vidyA grahItumAgate devagurorAtmaje kace'nurAga: purANaprasiddhaH, kacasya ca guruM pitaraM cAbhedena guruputrI ca pitRputrIM cAbhedena pazyatastasyAM svasRsneha evAsIt , ityevaM vyatikare devayAnyA anurAgaH pravRddho'pi na rasatAmApannaH / ityevamanyatrApi / iti / nAyikAnAyakayoryAvadekatarasyaivAnurAgastAvattasya bhaviSyadubhayasambandhitve'pi na zRGgArArhatvam / ityAzayena paramatamupanyasyati-'pazcAt...' ityAdinA / ["prathamaM pUrvam / 'pariNayAt , ubhayorvA guNazravaNAt , anyo'nyaM vA darzanAderiti zeSaH / ekaniSThatve ekataraniSTatva ityarthaH / pazcAt 'pariNayAde' riti zeSaH / ubhayaniSThatve nAyikAnAyakobhayagatatve ityarthaH / api / rateH 'prathamamekaniSThAyA' iti zeSaH / AbhAsatvam / " ityevam / zrImallocanakArAH zrImanto locanakArAH / locanaM nAma dhvanyAlokavyAkhyA nATyazAstravyAkhyA vA tatkurvantIti locanakArAH, abhinavaguptapAdAcAryyA ityarthaH / 'AhuH' iti zeSaH / nanu kimiha udAharaNamityAzaGkathAha-tatrodAharaNamityAdinA / tatra tasmin rateraucityAbhAva ityarthaH / udAharaNam / ythaa| ratnAvalyAM tadAkhyAyAM ratnAvalyAM vatsarAjaviSayakamanurAgamupajIvya zrIharSakavinA praNItAyAM nATikAyAmityarthaH / sAgarikAyA ratnAvalyA ityarthaH / anyo'nya 1 'Azcaryyam ! Azcaryam! ! na khalu amAtyo mAdhavasya nAmApi jAnAtIti nirapekSatayA lkssyte|' iti saMskRtam /
Page #307
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / pratinAyakaniSThatve yathA - hayagrIvavadhe, hayagrIvasya jalakrIDAvarNane / adhamapAtra gatatve yathA " jaghanasthalanaddhapatravallI girimallIkusumAni kA'pi bhillI / avacitya girau puro niSaNNA svakacAnutkalayAJcakAra bhartrA // 164 // " 297 sandarzanAt anyo'nyaM sandarzanaM sAgarikAvatsarAjayorabhimukhIbhUya samyagdarzanaM tasmAt / bhAk pUrva 'vartamAne 'ti zeSaH / vatsarAje / ratiranurAgaH / 'anucitA' iti zeSaH / idantu boddhavyam, yadi kanyAtve'bhilaSantamanAdRtyAbhilaSantamAdriyate, taM vA'prApyAnAdRtamabhilaSantameva labhate kA'pi tadA pazcAdapi na zRGgArArhA, yadi tu pUrva kutrApyanyatraivAnurAgaH, pariNayazvodAsInayoH, tadA pariNayAt prAgvarttamAnA ratiranucitaiva, atha yadi parato'pyevamanuraktatvAbhAva eva tadA pariNayAtpazcAdapi na zRGgArAha / ata eva bhrAtRkRte zAlvAnuratAM kAzirAjasutAM svayaMvarAdapanIyApi zAlvAntika eva prahitavAn tena ca pratyAkhyAtAM svayamapi pratyAkhyAtavAn zAntanavaH / iti dik / ] etAvAn pAThaH prakSipta ivAbhAsate, tatrAsyAMnveSaNe'pi anupalabhyamAnatvAt / iti / svAtmanaH pratikUlaH zaTho dhRSTo vA nAyakaH tatra nAyikAyA ratirna zRGgArAha / yathA- 'mAmeti niSedhamiSAj jhaTiti parasyAnizamya saJcAram / nIvIvimokavimukhe svAmini cakitekSaNA tasthau // ' ' ayi tava yadi harati manaH kokanadAbhaM mukhaM mameti kiM citram | api tanu parottarIyaM harati yadA me dhRtaM bhavatA // ' ityAdau / ityetatsarvaM viduSAmatirohitam / atha pradhAnanAyakasya nirbhayatA''dipratyAyakaM ratyAdyavarNayitvA pratinAyakasya varNyamAnaM na rasatAmAvahatIti nidarzayitumAha-pratinAyakaniSThatve ityAdi / pratinAyakaniSThatve 'rateranaucitya' miti zeSaH / hayagrIvavadhe viSNunA kRtaM hayagrIvasya daityasya vadhamupajIvya zrImatA kAzmIrakeNa bhartRmeNThena praNIte mahAkAvye ityarthaH / yathA / hayagrIvasya pratinAyakasya / jalakrIDAvarNane 'lalanAjanena sama' miti zeSaH / ayambhAvaH - nizcitAntikAntakasyeva pratinAyakasyApi hantumupasthite'nyasmin udvegamavarNayitvA ratervarNanaM prakRtiviruddham, ataH - varNitA'pi lalanAratirna zRGgArapadaM pratipannA / iti / adhamapAtragatatve'pi raterna zRGgAratvaM samujjvalasya hi zRGgArasya tadAnIM tiraskArAdityAha - adhamapAtragatatve ityAdi / adhamapAtra gatatve'dhamaM jAtyA varNato vA nikRSTaM pAtraM nAyakarUpaM nAyikArUpaM nAyakanAyikobhayarUpaM vA'lambanaM tatra gatA tasyA bhAvastattvaM tatra / 'tvatalorguNavacanasya / ' iti hasvatvam / ' rateranaucityam' iti zeSaH / yathA" jaghana...." ityAdau / " jaghanasthalanaddhapatravallI jaghanasthale nitambabhAge naddhA baddhA patravallI vallyAkArA prathitA patrAvalI yayA tAdRzI / 'hU' bandhane, ityataH 'niSThA / ' 3 / 2 / 102 iti kaH / kA'pi kAcit | avijJAtanAmnItyarthaH / bhillI kirAtapatnI / girimallIkusumAni girimallyAH kuTajasya kusumAni puSpANIti tAni tathoktAni / 'kuTajo girimallI syAt' iti gopAlaH / avacitya saJcIya / girau parvate / puro'grataH 'svAminaH' iti zeSaH / niSaNNopaviSTA satItyarthaH / bhartrA svAminA taddvAreti yAvat / svakacAn nijakezAn / utkalayAJcakAra bandhayAmAsa / ' bharttu' riti pAThAntare tu babandhetyarthaH / atra grAmyatvaM doSo na doSaH, pratyuta guNaH, 'girimallI' ti samuditaM padamiti 'girau' ityabhidhAne'pi na punaruktam / svabhAvoktizcAlaGkAraH / udArarAghavasyedaM padyam, mAlabhAriNI chandaH, tathoktam'viSame sajasA gurU anoje sabharA yazva tu mAlabhAriNIyam / ' iti // 164 // " idamboddhavyam-jAtyAnikRSTayo : rateranaucityamudAhRtapUrvam, varNato nikRSTatvaM punardvividham, nAyikA'pekSAto nAyakasya, nAyakApekSAto vA nAyikAyAH; atrobhayathA'pi rateradharmyatvAnna rasatvam / athA'pi sutarAM nAyikAspekSayA nAyakasya / ata eva - khasvavarNApekSayA nikRSTavarNAyA api nAyikAyAH pANigrahaNamAmnAtam, nikRSTavarNasya punarnAyakasya 38
Page #308
--------------------------------------------------------------------------
________________ 298 [tRtIyaH saahitydrpnnH| .. tiryaggatatve yathA"mallImatallISu vanAntareSu valyantare vallabhamAhvayantI / cazcaddhipazcIkalanAdabhaGgIsaGgItamaGgIkurute sma bhRGgI // 165 // " aadishbdaattaapsaadyH| raudrAbhAso yathA "raktotphullavizAlalolanayanaH kampottarAGgomuhumuktvAkarNamapetabhIdhRtadhanurvANo hareH pazyataH / AdhmAtaH kaTukoktibhiH svamasakRddaurvikrama kIrtayasAsphoTapaTuyudhiSThiramasau hantuM praviSTo'rjunaH // 166 // " tadapi niSiddham / nanu kathaM-devayAnyA yayAtinA sAkaM pariNayaH, ratizca na dUSiteti cet ! kacazApena devayAnyA nikRSTatAM nItatvAt ityavadheyam / anyathA rAjarSestasya tatra pravRttireva na sampadyeta / atitarAM ca varNanikRSTotkRSTayo ratiriti nodAhRtam / evaM-dvayonikRSTayorapi na tathA'nucitA, kipunaH jAtyA nikRSTayoreva, athApi ujjvalasya zRGgArasya svarUpApakArAt anaucityam / varNato nikRSTau ca zudau / udAharaNaM ca spaSTam / iti / atha tiryaggatatve'naucityaM darzayitumAha-tiryaggatatve ityaadi| tiryaggatatve tiryaJcaH pakSiNa upalakSaNena pazavazca tAn gatA prAptA tasyA bhAvastattvaM tasmin / 'sati rateranaucityam' iti zeSaH / yathA-"mallImatallISu..' ityatra / "mallImatallISu mallIbhirmallikAkusumatarubhirmatallyaH prazastAstAsu / atra niyataliGgatvena strItvam / 'matallI strI matallikA / ' iti gopAlaH / vanAntareSu khAdhiSThitabhinneSu vaneSu ityarthaH / vallayantare vallyA antare madhye / 'sthita' miti zeSaH / 'athAntare'ntarA / antareNa ca madhye syuH' ityamaraH / yadvA-anyA vallIti tatra tathokte / vallabhaM priyaM bhramaramityarthaH / AhvayantI tadAhvAnaM kurvatIba / bhRGgI bhramarI / cazcaddhipazcIkalanAdabhaGgIsaGgItaM cazcantI khanantI yA vipaJcI vINA tasyAH kalo madhurAsphuTaH zabdastasya bhaGgI vaidarbhI suracanA tadvattatsadRzaM saGgItaM tattathoktam / 'vyAjacchalanibhe bhaGgI vaidarmI tnmiilikaa|' iti rabhasaH / bhaGgizabdAt 'kRdikArAdaktinaH' iti gaNazAstreNa DIe / aDIkurute smAGgIcakAra prArabdhavatItyarthaH / atra raterAbhAsamAtratayA pratikUlavarNatvaM na duSTam / utprekSA ca dyotyA / udArarAghavasyedaM padyam / indravajrAchandaH, tathoktam-"syAdindravajrA tabhajA jagau gH|" iti // 165 // " tirazcAmapi rativarNanIyA, na punaH kadA'pi tApasAnAmityAzayena-"tiyaMgAdi" iti kArakA''dipadArtha spaSTayati-AdizandAdityAdinA / AdizabdAt / tApasAdayaH / tApaso brahmacArI saMnyAsI vA ata eva-munigurubhyo vyavacchidyAbhidhAnam / sa AdiryeSAM te tathoktAH / atrAdipadena-khapne vidhavAyA yoSito, mRtajAnervA narasya, ratirapyanuciteti tayoH, uparAgAdau ca gRhamedhipramukhAnA grahaNam / " gRhyante"iti zeSaH / evaM diDamAtreNa zRGgAre'naucitya darzayitvA raudre tadarzayitumAha-raudrAbhAsa ityaadi| raudraabhaasH| 'agrajagatatvena krodhasyAnocitye'iti zeSaH / yathA-"raktotphulla...''ityAdau / "raktoraphalavizAlalolanayano rakta atha ca utphulle ata eva-vizAle atha ca lole caJcale nayane yasya sa tathoktaH / muhuH punaHpunaH / kampottarAGgaH kampata iti kampaM kampamAnamiti bhAvaH, tAdRzamuttarAGgamu. paritanamaGga(oSThaM)yasya kampayA vottaramitastataH patadaGgaM karAdi yasya tathoktaH / uttaratItyuttaram / ubhayatra pacAditvAdac / karNam / tadabhidheyaM pratinAyakamiti bhAvaH / muktvA parityajya tadayuddhato nivRttyeti yAvat / apetabhIrapetA vinaSTA bhIrbhayaM yasya tathoktaH / hareH zrIkRSNasya / pshytH| 'SaSThI caanaadre|' 213138 iti sssstthii| tathA va
Page #309
--------------------------------------------------------------------------
________________ pariccheda: ] * bhayAnakAbhAso yathA rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / " azaknuvansoDumadhIralocanaH sahastrarazmediva yasya darzanam / pravizya hemAdriguhAgRhAntaraM ninAya bibhyadivasAni kauzikaH // 167 // " atatafaSayameva hi bhayaM rasaprakRtiH / 299 hariM pazyantamanAdRtyetyarthaH / dhRtadhanurbANo dhRtau dhanurbANau vA yena tAdRzaH / dhanuzca vANazceti dhanurbANau, dhanuSi va bANa iti dhanurbANaH / kaTukoktibhiH kaTuvacanaistadrUpairanalairiti yAvat / AdhmAta AdhmAnaM nItaH / asakRt vAraMvAram / svaM svakIyam / dorvikramaM doSorbhujayorvikramaH parAkramastaM tathoktam / 'bhujabAhU praveSTo do:' ityamaraH / kIrttayan | aMsAsphoTapaTuraMsayoH skandhayorAsphoTa AsphAlanaM tatra paTuH parastaM kurvanniti bhAvaH / asau / arjunaH / yudhiSThiraM tannAmAnamAtmano'grajam / hantum / praviSTaH / 'sabhA' miti zeSaH / atra zArdUlavikrIDitaM vRttam, tallakSaNaM coktaM yathA-- 'zArdUlavikrIDitaM muso jUsau tau gAdityaRSayaH / ' iti // 166 // atrAyamabhisandhiH-karNena parAjito'tikhedito yudhiSThiraH karNena yudhyantaM taM nihantumaprabhavantaM ' yo me gANDIvaM nindiSyati tasyAhaM ziraH kAyAdapahariSyAmIti pratijJAvantamapyarjunaM tasya gANDIvaM nindan kaTukoktI: zrAvayAmAsa, atha tAM pratijJAM satyAM vidhitsurarjunaH svAgrajamapi hantuM samudyataH / iti yadyapi purANeSu neyamekakAlikA, na vetthameva tathAspi nATakAnurodhena kiJcidanyathA kRtA kathA / arjunasya ca tathA pratijJAM smarato'pi jyAyasi kopo'nucita iti raudrAbhAsaH / iti / atha zAntAbhAso yathA - " antyaja eSa itIme hanta yatheSTaM bruvantu dehaM me / sannahamanupama ekaH zuddhazvinmAtrarUpo'smi // " iti, atra hi antyajaniSThatvAnna zamo rasarUpatAM prAptaH / hAsyAbhAso yathA - uttararAmacarite, " saudhAtakiH - huM vasiho ! mae uNa jANidaM kovi vaggho via esotti... jeNa parAvaDidena evva sA varAI kavilA kallANI balAmoDia maDamaDAio / " iti / vIrAbhAso yathA - ' brAhmIM pUjAM sarvathonmUlya sadyaH sarvAn viprAn satyamApAdaye / nAhaM vajrAnnaiva kAlasya daNDAnno vA kiJcidudrazUlAdvibhemi // ' iti / atha bhayAnakAbhAsaM samudAharati-bhayAna kAbhAsastadAkhyoM rasa ityarthaH / yathA- 'azaknuvannityAdau / "adhIralocano na dhIre locane yasya sa tathoktaH / bhayAt 'nehaH kadAcidAyamAyAyA' diti paritaH saJcarannetra ityarthaH / anyatra - adhIrna dhIstiryyagadhamatvAddbuddhiryasya tathoktaH, alocano na locane upacArAttatsAmarthya. yasya tathoktaH, tathA ca- mUDho'ndhabhUtazcetyarthaH / yasya rAvaNasyetyarthaH / sahasrarazmeH sahasrAMzoH sUryasyeti yAvat / iva / darzanaM pratApaM prakAzaM vA / soDhum / azaknuvan apArayannityarthaH / hemAdriguhAgRhAntaraM hemAdriratidavIyAn sumerustasya guhA kandarA saiva gRhaM tasyAntaramavakAzo madhyamiti yAvat tat / pravizya / kauzika indra ulUko vA / ' mahendraguggulU lukavyAlaprAheSu kauzikaH / ' ityamaraH / bibhyad bhayaM dadhAnaH kampamAna iti yAvat / atra' bhI bhaye ' ityataH 'laTaH zatRzAnacAvaprathamAsamAnAdhikaraNe / 3 / 2 / 124 iti zatari kRte 'nAbhyastAcchatuH / 7 / 1 / 78 iti numabhAvaH / divasAni dinAni / 'vA tu klIbe divasavAsarau / ' ityamaraH / ninAya / ulUkaH sUryasya bhItyA gADhAndhakAre guhAyAM pravizya dinAnyapanayati, tathaiva zakro'pi yatpadavAcyasya rAvaNasya bhItyA hemAdrerantaH pravizyeti bhAvaH / atra ' kauzika' ityabhidhAyAH prastutaikagocaratvenobhaya zleSe'pi vizeSyazleSAsambhavAdulukaviSayazaktimUlo dhvani: / ' sahasraraimeri'vetyupamAnirvAhakatayA vAghyasiddhayaGgam / ' iti malinAthAH / zizupAlabavasyedaM padyam / zuddhavirAT chandaH, "jatau jarau zuddhavirADidaM matam / " iti ca talakSaNam // 167 // " idambodhyam-atrendrasya bhayamanucitaM sanna rasatAM pratipannaH / ata evAha-strInI cetyAdi / 'huM vasiSThaH ? mayA punarjJAtaM ko'pi vyAghra ivaiSa iti yena parA patitenaiva sA varAkI kapilA kalyANI balAkRtya maDamaDAyitA / ' iti saMskRtam /
Page #310
--------------------------------------------------------------------------
________________ saahitydrpnnH| [tRtIyaH evamanyatra ___ 279 bhAvAbhAso lajjA''dike tu vezyA 'diviSaye syAt // 196 // spaSTam 280 bhAvasya zAntAvudaye sandhimizraNayoH kramAt / bhAvasya zAntirudayaH sandhiH zabalatA matA // 197 // hi yataH / strInIcaviSayaM strInIcau viSayAvAlambanaM yasya tattathoktam / eva'na tu devAryAdiviSaya'miti zeSaH / bhayam / rasaprakRtiH rasasya prakRtiH kAraNaM tatkharUpabhUtamiti yAvat / 'prakRtiryoniliGge ce'tyamaraH / ayambhAvaH-strInIcAlambanameva bhayaM bhayAnakasya sthAyI bhAva iti| evaM bIbhatsAdAvapi yathAyathaM svymnaucitymvgmyodaahrnnaantraannynvessnniiyaaniityaah-evmityaadinaa| evaM nirdiSTenaiva nayenetyarthaH / anyatra bIbhatsAdA viti zeSaH / ayambhAvaH-bIbhatsAdbhutakaruNavatsalAnAmapi rasAnAmevameva khayaM yatrayatrAnaucityaM syAttatra sarvatraiva tasyatasyAbhAsaH / etattu dinidarzanamAtram, ata eva-eteSAM dezakAlAvasthA''dinaucityAnaucitye pratIyete / iti / tatra bIbhatsAbhAso yathA-"vaidiko'yaM kramo hanta ! saunakAcArato'dhikaH / nAnyatrArddhamRtaM kRtvA zanairevaM nikRntanam // " "ziraHpratatayaH kvacit kvacidurAMsi doSaH kvacit, kvacinmanujapuGgavA gajaturaGgamAzca kvacit / kimadya bata pApmanA vihitamatra ghiDamAmimaM na kasya hRdi vedanA mayi ca hiMsradhIH syAnna hA // ' iti / amU hi vaidikavIrayorukkI adbhutAbhAso yathA-"citraM mahAneSa tavAvatAraH kva kAntireSA'bhinavaiva bhaGgiH / lokottaraM dhairyyamaho prabhAvaH kA'pyAkRtirnUtana eSa sargaH // " ityAdau / karuNAbhAso yathA-"mRtkumbhavAlukArandhrapidhAnaracanA'rthinA / dakSiNAvarttazaGkho'yaM hanta cUrNIkRto mayA // " ityAdau / iyaM yadi bhRte lakSmaNe rAmasyoktiH / vatsalAbhAso yathA-"ambAM tAM janakaM taM vA kadA susmitabhASiNam / kadA mRSanbhaviSyAmi susamAhitamAnasaH // " atra hi bhakkeH sAmrAjyena vatsalatAyA apAkRtatvam / evaM rasAbhAsaM lakSyalakSaNAbhyAM vyavasthApya bhAvAbhAsaM vyavasthApayan tatkharUpaM darzayati-279 bhaavaabhaasityaadinaa| . 279 lajjA''dike / AdinA bhayAdInAM grahaNam |tu punaH / vezyA'diviSaye / AdinA'nanurAgiNyAdInAM grahaNam / satisaptamIyam / bhaavaabhaasH| syAt // 196 // ayambhAvaH-lajjA "ratamasyAM sudurlabham" ityuktadizA ca ratirbhayaM cetyAdayo bhAvA vezyA''dau AbhAsamAtrAtmAnaH / vIrasya ca santrAsaH, kupitasya dhRtiH, muniprabhRtInAmudvegAdayazca na kharUpasantaH / aucityabhaGge hyanaucityasya sAmrAjyam , tadevAbhAsamUlam / iti / asyAH kArikAyAstAtparya tadudAharaNaM ca kimityAha-spaSTam / iti / lajjA''bhAso yathA-hAsyArNave mRgAGkalekhAyAH / cintA'bhAso yathA-"rAkAsudhAkaramukhI taralAyatAkSI sA smerayauvanataraGgitavibhramAGgI / tat kiM karomi ? vidadhe kathamatra maitrI? tatsvIkRtivyatikare ka ihaabhyupaayH?||" iyaM hi sItAmananuraktAmapi cintayato rAvaNasyoktiH / smRtyAbhAso yathA-"sarvepi vismRtipathaM viSayAH prayAtAH, vidyA'pi khedakalitA vimukhIbabhUva / sA kevalaM hAraNazAvakalocanA me naivApayAti hRdayAdadhidevateva // " iyaM hi guruputryAM khayamevAnurAgaM gatavataH kasyApyuktiH / bhAminIvilAsasyedaM padyam / evamanyatra / evaM bhAvAbhAsaM lakSayitvA bhAvazAntyAdIn lakSayati-280 bhAvasyetyAdinA / 280 bhAvasya nirvedAdeH saJcAriNaH / atra jAtAvekavacanam , sandhau dvayoH zabalatAyAM bahUnAmupayogitvAt / zAntau prazame viruddhasAmagrImahimnotpattikAla eva vilayAvasthAyAmiti yAvat / udaye AvirbhAve khAnukUlasAmagrI. mahinA''khAdAvasthAyAmiti yAvat / tathA-sandhimizraNayoH sandhau mizraNe cetyarthaH / tatra sandhiH anukUlAnanukUlobhayasAmagrImahinA parasparaM vimarde'pi anyonyAbhibhAvanayogyatvenAnyo'nyAnabhibhAvena sAmAnAdhikaraNyAvasthA,
Page #311
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / 301 krameNa yathA'sutanu ! jahihi kopaM pazya pAdAnataM mAM na khalu tava kadAcit kopa evaMvidho'bhUt / iAta nigadAta nAthe tiryagAmIlitAkSyA nayanajalamanalpaM muktamuktaM na kiJcit // " ityatra hi bASpamocanena ISyA''khyasaJcAribhAvasya shmH| "caraNapatanapratyAkhyAnAtprasAdaparAGmukhe nibhRtakitavAcAretyuktvA ruSA paruSIkRte / brajati ramaNe niHzvasyoccaiH stanasthitahastayA nayanasalilacchannA dRSTiH sakhISu niveshitaa||" mizraNaM punaH uttarottaravAdhakasAmagrImahimnA pUrvapUrvopamardaina anyathA vA parapadodayaH, upamardanIyopamardakatAmApannAnAmudAsInAnAM vA bhAvAnAM saGgharSa iti yAvat / kramAta nirdezAnusAreNa / bhAvasya / atra jAtAvekavacanam / zAntiH / udyH| sandhirekakAlaM dvayorAkhAdaH / tthaa-shbltaa| pUrvapUrvopamardaina paraparAvirbhAvaH / matA / yathAH-"yadyapi zAnterbhAvAntarodaya eva camatkAritvam udayasya ca zAntipUrvakatva eva camatkAritvam, ata eva bhAvAd bhAvodayaH pRthaggaNitaH, evaM ca etadbhedadvaye zabalatA AvazyakI, tathA'pi tadanubhAvAdyanupAdAnAdanAkhAdyatvAca na sA, pUrvapUrvopamardaina parodayasyAkhAdyatve eva tatsvIkArAt / tadetaduktaM saikSepeNa kAvyapradIpe-"na ca bhAvasya zabalatAyAH zAntyudayAbhyAmavizeSaH zAnterudayasya vA ekaikasyAkhAde tadbhedadvayopagamAt / " iti / evaM zAntyudayAvutkAlAvacchinnAveva camatkAriNAviti bodhyam / sthAyinAM tvete ( zAntyAdayaH ) na sambhavati, teSAM santatamavicchedAt / " iti // 19 // * udaahrtumupaakrmte-krmennetyaadinaa| krameNa nirdezAnusAreNetyarthaH / yathA-'prathamaM zAntiH' iti zeSaH / "sutanu !.." ityAdau / "he sutanu sundari! kopaM mAnaM paraprasaGgAvagamajanitAmIrSyAmiti yAvat / jahihi parityaja / "ohaak| tyAge" ityasya loTi madhyamavacanasyedaM rUpam / mAma 'tavAparAdhina'miti zeSaH / pAdAnataM pAdayorAnataH praNataH tam / pazya dRSTiviSayaM kuru / premNA kRtArthayeti bhaavH| evaMvidhaH yAdRzaH sAmprataM tAdRza ityarthaH / kopaH / kadAcita kasminnapi prAksamaya iti bhAvaH / tava / n| khalu / abhUt / ityevam / nigadati nivedayatIti bhAvaH / nAthe prANanAthe satItyarthaH / tiryaka / kriyAvizeSaNamidam / AmIlitAkSyA AmIlite akSiNI netre yasyA yayA vA ti tathoktayA / 'tayA' iti zeSaH / analpaM bhUri / kriyAvizeSaNamidam / nayanajalamazru / muktam / kintuna naiva / kizcit / uktaM vacasA pratyuttaraM dAtuM prabhUtamiti bhAvaH / atra 'kopa' iti dviruktamapi na punaruktatvamAvahati, pratyuta "udeti savitA tAmrastAmramevAstameti ca / " ityatreva guNatvam , tasyaiva pratyAyakatvAt / amaruzatakasyedaM padyam / mAlinIchandaH, yathoktam-'nanamayayayuteyaM mAlinI bhogilokaiH / ' iti // 168 // " atra kasya bhAvasya kathaM zAntiAratyAzaGkayottarayati- ityatra hiityaadinaa| ityatreyasmin udAhRte padya ityarthaH / hi / bASpamocanena 'liGgene' ti zeSaH / IrSyAkhyAsazcAribhAvasya / zamaH zAntiH / 'pratIyata' iti zeSaH / ayambhAvaH-Iya'yA hRdayakAThinyaM, tacchAntau ca pUrvavat hRdayasya sAralya, taccAzrupAtana pratIyate / iti kAntasya kAntAcaraNayo: patanarUpeNa sAmagrImahimnA'treyAbhAvasya zAntiH / iti / yathA cA-'adhunA tu nidhehi dRzaM bAle ! savidhe na te vayasyA'pi / iti muharanunayamAnaM kAntamapazyanmRgekSaNA kimapi // ' ityatra vrIDAyAH zAntiH / bhAvodayamudAharati-"caraNa.." ityAdau / "caraNapatanapratyAkhyAnAcaraNayoH patanamaparAdhakSamApanArthaM namanaM tasya pratyAkhyAnaM sAvajJaM niSedhastasmAttalabdhvA / prasAdaparAGmukhe prasAdAdanunayAtparAGmukho viratastasmiMstathAvidhe / he nibhRtakitavAcAra nibhRto mUDho'tyantaM vA kitavAcAraH kapaTivyavahAro yasya tatsambuddhau tathokta! ityevam / uktvA / ruSA kopena / paruSIkRte kaThoratAM nIte / ata eva-vrajati khasannidhimapahAya gantumudyata evetyarthaH / ramaNe priye / 'satI'ti zeSaH / uccaiH / niHzvasya / stanasthitahastayA stanayorupacArAt (tAmyataH) hRdayasyopari sthito hasto yasyAstayA tthoktyaa|
Page #312
--------------------------------------------------------------------------
________________ 302 [tRtIyaH sAhityadarpaNaH / ityatra vissaadsyodyH| "nayanayugAsecanakaM mAnasavRttyA'pi duSprApam / rUpamidaM madirAkSyA madayati hRdayaM dunoti ca me // 170 // " ityatra harSaviSAdayoH sandhiH / .. 'vAkArya ! zazalakSmaNaH kva ca kulaM ! bhUyo'pi dRzyeta sA, doSANAM prazamAya naH zrutamaho kope'pi kAntaM mukham / ki vakSyantyapakalmaSAH kRtadhiyaH, svapne'pi sA durlabhA, cetaH svAsthyamupehi, kaH khalu yuvA dhanyo'dhara dhAsyati // 171 // ' 'kAntayeti zeSaH / nayanasalilacchannA'zrupUrNA / dRSTiH / sakhISu / nivezitA 'svaviSAdapratyAyayitu' miti zeSaH / amaruzatakasyedaM padyam / hariNI chndH| yathoktam-'rasayugahayainsau mrau mlaugo yadA hariNI tdaa|' iti||16||' atra kasya bhAvasyodaya ityAzavAyAmuttarayati-ityatretyAdinA / ityatretyasminnudAhRte padya iti bhAvaH / viSAdasya tadAkhyasya bhAvasya / udyH| ayambhAvaH-hRdaye hastani' dhAnena 'hRdayaM vidIyaMta' iti sUcyamAno viSAdaH sAzruddazA''virbhUtaH pratibhAsate / iti / yathA vA-"vIkSya vakSasi vipakSakAminI hAralakSma dayitasya bhaaminii| aMsadezavalayIkRtAM kSaNAdAcakarSa nijabAhuvallarIm // " ityatra bhujAkarSaNena roSasyAvirbhAvaH / bhAvasandhimudAharati-"nayana..' ityaadau| "nayanayugAsecanakaM nayanayoyugaM dvandvaM tasyAsecanakamatisantRptikaramiti tathoktam / "tadAsecanakaM tapte - styanto yasya darzanAt / " ityamaraH / mAnasavRttyA cittavRttyA / api 'kiM punarvAcaH' iti zeSaH / duSprApam / idam / madirAkSyA madirasyeva khajanasyevAkSiNI yasyAstasyAH / 'madiraH khajanaH'iti tarkavAgIzAH / madire upacArAnmatte akSiNI yasyAH tasyA iti vA / atra 'sauSThavenAparityaktA smerApAnamanoharA / vepamAnAntarAdRSTirmadirA parikIrtitA // ' ityukto madirAzabdArthastu na yuktaH, vizeSaNavizeSyabhAvAnupapatteH / 'madhurAkSyA'iti pAThAntaram / rUpam / me mama / hRdayamantaHkaraNam / madayati Anandayati 'nayanayugAsecanakatvAt' iti zeSaH / dunoti vyathayati santApayatIti yAvat 'mAnasavRttyA'pi duSprApyatvA'diti zeSaH / ca / atrodgItizchandaH, yathoktam-'AryyAdvitIyake''dai yadgaditaM lakSaNaM tatsyAt / yadyubhayorapi dalayorupagItiM tAM munirbhUte // ' iti // 170 // " lakSyaM darzayati-ityatretyAdinA / ityatreyasminnudAhRte padya iti yAvat / harSaviSAdayoH / sandhirekakAlAvacchedenaikatyaiva kAntArUpasyAtyantasantarpakatvena duSprApyatvena copasthAnamiti bhAvaH / yathA vA-'yauvanodgamanitAntazaGkitAH zIlazauryabahukAntilobhitAH // saGkucanti vikasanti rAghave jAnakInayanavArijazriyaH // ' ityatra vIDotsukyayoH sandhiH / bhAvazabalatAmudAharati-"kvAkArya.." ityaadinaa|.. "akArya gardabhImanu gardabhasyeva tadanudhAvanarUpamakaraNIyasyArthasya karaNamiti bhAvaH / va? zazalakSmaNaH candrasya / ca / kulaM vaMzaH / ka ? candravaMze prabhUtasya mamaivamakAyeM nocitamiti bhAvaH / sorvazI / bhuuyH| api / dRzyeta / ataH kSaNamutsukenApi mayA vizrAntavyam / aho doSANAM priyavirahAdinA viSAdAdInAmityarthaH / prazamAya / no'smAkam / zrutaM zAstraM, tabairyyamavalambanIyamiti bhAvaH / aho / kope krodhAvasare krodhe vA jAte ityarthaH / api / kAntaM kamanIyam / mukhaM 'tasyA' iti zeSaH / apakalmaSA apagatAni kalmaSANi pApAni yeSAM te pApazUnyatayaivaMvidhaduHkhabhAjanatAmaprAptA iti bhAvaH / ata eva-kRtadhiyaH kRtA'nudvignA dhIryeSAM te tathoktAH / kim / vakSyanti ? sA urvazItyarthaH / svapne / api kiM punaravasthAntara iti zeSaH / durlabhA'prApyeti bhAvaH / he cetaH! svAsthyam / upehi / kaH ko'pi / khala nUnam / yuvaa| dhanyaH 'nanu ahamivAdhanya' iti zeSaH / adharam /
Page #313
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| ityatra vitautsukyamatismaraNazaGkAdainyadhRticintAnAM shbltaa| iti sAhityadarpaNe rasAdinirUpaNo nAma tRtIyaH paricchedaH // dhAsyati yaHkila pAsyati sa eva dhanya iti bhaavH| 'dherai pAna' ityasya luTi prathamaikavacanamidam / svaM parityajya gacchantI muvaMzImanugacchataH purUravasaH pralApo'yam / zArdUlavikrIDitaM vRttam , talakSma yathoktam-"sUryyAzvairmasajastata: saguravaH zArdUlavikrIDitam / " iti // " lakSya darzayati-ityatretyAdinA / ityatretyasminnudAhRte padya iti yAvat / vitItsukyamatismaraNazaGkAdainyadhRticintAnAM 'saJcAriNA' miti zeSaH / zabalatA mizraNam / ayambhAvaH-prathama kvadvayena zAntasaJcArI vitarkaH, tasya ca 'bhUyo'pI'ti vyaGgathena zRGgArasaJcAriNautsukyena bAdhaH, 'doSANAM prazamAyeM'tyanena zAntasaJcAriNI matistayA cautsukyasya bAdhaH, 'kope'pi' ityanena vyaGgayA zRGgArisaJcAribhAvarUpA, tayA ca materbAdhaH / 'kiM vakSyantI'tyanena zAntasaJcAriNyA vyajyamAnayA zaGkayA smRterbAdhaH / 'svapne'pI'ti vyaGgayena dainyena punaH zaGkAyA bAdhaH / 'cetaH !' iti zAntasaJcAriNyA dhRtyA tasya bAdhaH / 'kaH khalu' ityanena zRGgArasaJcAracintayA zAntasaJcAriNyA dhRterbAdhaH; ityevaM pUrvapUrvopamardaina paraparodanaiyekasminneva kAvye vitarkAdInAM zAbalyam / iti / yathA vA-"pazyet kazcincala capala re, kA tvarA,'haM kumArI, hastAlambaM vitara hahahA vyutkramaH kAsi yAsi / itthaM pRthvIparibRDha ! bhavadvidviSo'raNyavRtteH kanyA kaJcit phalakisalayAnyAdadAnA'bhidhatte // " ityatra zaGkA'sUyAdhutismRtizramadainyavibodhautsukyAnAMzAvalyam / pUrvapUrvopamardamantarA'pi zAbalyam / prAkaraNasamApti suucyti-itiityaadinaa| . ityevaM samApta ityarthaH / sAhityadarpaNe / rasAdinirUpaNo / rasabhAvAdernirUpaNaM yatra tAdRzastathoktaH / nAma / tRtIyaH / paricchedaH / zubhambhUyAt / / sahRdayairvihitAnubhavaM sudhAmapi jayantamalaukikavaibhavam / / sakalavRttilaye'pi vikAzinaM padamudAramudAzrayamAzraye // 1 // iti zrIbhAradvAjagotraprabhUtena sahRdayaziromaNi zrIzivanAthasUnunA zrIzivadattakaviratnena racitAyAM rucirAkhyAyAM sAhityadarpaNavyAkhyAyAM tRtIyaH paricchedaH //
Page #314
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturthaH paricchedaH / atha kAvyabhedamAha 281 kAvyaM dhvanirguNIbhUta-vyaGgayaM ceti dvidhA matam / nidhAnaM bhUtInAM, ramaNamudayAnAM, sthitipadaM mahimnAM bhavyAnAM, nigamazirasAM ratnamukuTam / guNAnAmAsevyaM, janiratilayAsthA trijagatAM zaraNyaM siddhInAM kimapi kamanIyaM vijayate // evaM kAvyasvarUpaM nirUpya tadvibhAganirUpaNamanugataM manvAna Aha- athetyAdi / atha kAvya svarUpanirUpaNAnantaram / kAvyabhedaM kAvyAnAM bhedastam / Aha / svarUpajJAnAnantaraM vizeSa jijJAsAmapanetuM kAvyaM svarUpato nirUpya vibhAgato, nirUpayitumAha- 281 kAvyamityAdi / atredaM boddhavyam - bhedaH sajAtIyo vijAtIyaH svagatazceti triprakAraH / ghaTAd ghaTasya bhedaH sajAtIyaH, paTAd ghaTasya punarvijAtIyaH, ekasyaiva punarghaTasya kapAlaikadezAdibhyaH svagataH / tatra vakSyamANaH kAvyavibhedaH kiM sajAtIyo vijAtIyaH svagato vA / na svagataH / camatkArAparaparyAyasya rasapadavAcyasya kAvyatvasyAkhaNDaikarasatve sAvayavitvAsambhavAt / na vA vijAtIyaH / kAvyasaMsAre kAvyatvamantareNa bhAnAbhAvAt nApyevaM sajAtIyaH kAvyatvasya niravacchinnatvAt / ' tameva bhAntamanubhAti sarvam, tadviSNoH paramaM pada sadA pazyanti sUrayaH / divIva cakSurAtatam, sarvaM khalvidaM brahma neha nAnA'sti kiJcana, ekamevAdvitIyaM brahma, raso vai saH, rasaM hyevAyaM labdhvA''nandIbhavatI' tyAdizrutikhArasyAt kAvyasaMsAre kAvyatvAtmakasya camatkArAparaparyAyasya rasasyaiva bhAsA sarva vAcyatvAdirUpamidaM jagadbhAsate tadabhAve sarvasyaivAmuSya bhAsamAnatvAsambhavAt / bhAsamAnatvamapi teSAm 'yathA'gnervisphuliGgA vyuccaranti evamevAtmana ityAdizrutiprAmANyAnna tadatiriktamavaseyam / ' vikAro nAmadheyaM mRttiketyeva satya' mityAdibhyazca zrutibhyasteSAM rasavyatiriktAnAM mRSAtvenAbhidhAnamapi tata eva saGgacchate / bhAsamAnasya ca sUryasyolUkAnumatyA tattvAbhAvo yathA'kiJcitkarastathA sahRdayetarasya dRzA rasasyApi / zrImadbhagavatA'pi 'yA nizA sarvabhUtAnAM tasyAM jAgartti saMyamI tyuktam / sahRdayadRzA rasamantareNa kAvyasaMsAra eva na bhAsate iti niravacchinnatvamekatvamadvitIyamanatiriktatvaM ca tasya nirbAdham / 'vijJAnamAnandaM brahmetyAdibhiH zrutibhiruddhoSyamANaM brahmaNo vijJAnAtmakatva mAnandAtmakatvaM ca rasarUpasyaiva saGghaTate / rasasya vijJAnAparaparyAyAnubhavAtmakatAyA AnandAparaparyAyAvAdAtmakatAyAzca sahRdayahRdayasAkSikatvAt / ' tacchukkamakA yamatraNamastrAvirarTa ' ityAdibhizca zrutibhistasyaivAmuSya niravayatvAdyuddhoSyate ityatra na vipratipattiH / sahRdayAnAM kAcit / aikamatyena taireva rasasya niravayavatvAdInAmuddhoSyamANatvAt / ityevaM kathaM punastasya bhedajijJAsA | kAvyasaMsAre rasamantaraNa bhAnAbhAvAnna vijAtIyatvasamarpitastasya bhedaH, niravayavatvAdinA ca na tasya bhedAntarAvatAro'pi / iti cet ! satyam / na vAstavikaM bhedaM tasya vakSyAmaH, kintvaupAdhikam / upAdhiH kaH punarasau pizAca iti cet ! raktimanIlimAyasampRktasya sphaTikasya raktimanIlimatvAdipratyAyakaM japAkusumendIvarAdisannidhAnamiva, jAtivyaktyAdiH zarIrasyeva, zarIrAdi ca cetanasya zarIriNa iva, deza kAla vaktR tAtparya saMyoga viprayogAdiH zabdArthayoH, tatsamarpitaH punA rasasyeti dik / 1 dhvanistadAkhyamityarthaH / dhvanyate'bhivyajyate camatkArAliGgito bhAvo'sminniti dhvaniH / 'khanikasya jyasivasivanisanidhvani pranthicalibhyazca (u0 ) 4 / 141 // ' ityauNAdikAdiH / ca tathA / guNIbhUtavyaGgayaM guNIbhUto'pradhAnIbhUto vAghyalakSyapUrvavyaGgayacamatkArApekSayA gauNatvaM prApto vyaGgayo vyaJjanayonneyazcamatkAro yatra tat / vyaGgayacamatkAro'pi dvidhA paurvo'ntyazca / kApi paurvasya kvApi punarantyasya camatkAra vailakSaNyamabhipretaM yathA bhavati tathA purastAd darzayiSyate / tadAkhyaM tatsvarUpaM veti bhAvaH / itItyevam / kAvyam / dvidhA / matamaGgIkRtam / 'vivekibhiriti zeSaH /
Page #315
--------------------------------------------------------------------------
________________ 305 [ caturthaH paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / tatra - sthitAH kSaNaM pakSmasu tADitAdharAH payodharotsedhanipAtacUrNitAH / balISu tasyAH skhalitaM prapedire cireNa nAbhi prathamodavindavaH // ' itIdaM dhvanyudAharaNam / padyaM cedaM kumArasambhavasya citramImAMsAyAM codAhRtam / atra hi bhagavato mahezvarasya svAtmani kamapyanugrahamA kAikSamANAyA bhagavatyAH samAdhyavasthAvarNanam / asya ca vAkyArtho dazame paricchede sphuTIbhaviSyati / mUlakRtA tatraiva prasaGgAntareNodAhRtatvAt / camatkAraH punarappayadIkSitapAdaireva yathA sphuTIkRta. stathA pradazyate, tasya niravadyatvAt / tathA ca tatratyo granthaH ' atra tapasyantyA devyA dehopari nipatatAM prathamavRSTibindUnAM kriyAsvabhAvavarNanena devyAH samAdhyucitAvasthA'bhivyaktidvArA ciranidAghataptadehopari nipatanena sukhapAravazyasambhramahetAvapi abhihitA samAdhyavasthA vyajyate / tathA hi-' nAsA'granyastanayanaH saMvRtAsyaH sunizcalaH / dhyAyIta manasA devamuro viSTabhya cAgrataH / iti samAdhimatAmavasthAnamAhuH / tatra ' pakSmasu sthitA' ityanena nAsA'granyastanayanatArUpamardhanimIlanaM vyajyate / sarvathonmIlane pakSmaNAmUrdhvAtvena, sarvathA nimIlanena ca teSAmadho'gratvena jalabindUnAM sthityasambhavAt pakSmabhyayutAnAM teSAmAsyapravezenAdharoSThe nipatya tatazcyutikathanena saMvRtAsyatvaM vyajyate / tatazcyutAnAM teSAM stanotsedhanipatanAdivarNanena tUroviSTambhaH / alasavadanAvasthAne hi stanayorantaH saGkucitAkAratayA tadutsedhayosteSAM patanaM na syAt / kathazcittayoH patitvA valitrayaM prAptAnAmapi tiryageva gamanaM syAt / na cAbhidezaprAptiH / nAbhau ca saMvRtAyAM pravezo na syAt / pakSmAdharAdipatanakramakathanena ca nizcalatvaM vyajyate / mukhAdicalane sati pakSmapatitAnAM teSAmadharapayodharAdikrameNa patanAsambhavAt / kiJcaibhireva vizeSaNairdevyA lokottaraM saundaryamabhivyajyate / [ tathAhi-] ' sthitA' ityanena pakSmaNAmaviralatAyAH 'kSaNa' mityanena teSAM masRNatAyAH zithilavegAnAM teSAM stanotsedhe cUrNAbhAvavarNanena tayoratikAThinyasya, uroviSTambhe'pi valISu teSAM skhalanottyA valInAM vispaSTatAyA: sarvabindUnAM nAbhAveva pravezakathanena nAbheratigabhIratAyAzcAbhivyaJjanAt / ' iti yattu paNDitarAjairuttamottamaM kAvyamudAharadbhiH - zayitA savidhe'pyanIzvarA saphalIkartumaho manorathAn / dayitA dayitAnanAmbujaM daramIlannayanA nirIkSate // ' atrAlambanasya nAyakasya savidhazayanAkSiptasya rahaH sthAnAderuddIpanavibhAvasya tAdRzanirIkSaNAderanubhAvasya trapautsaukyAdezca vyabhicAriNaH saMyogAdratirabhivyajyate / ' ityuktam / tatra 'aho pUrNa saro yatra luThantaH sAnti mAnavAH' ityatre vAho ityasya viruddhArthapratyA yakatvena 'aho anIzvarA vidhavA'pi manorathAn saphalIkarte savidhe zayitA dayitA satI dayitAnassnAmbujaM dareNa na kazcinmama jugupsitaM karma jAnIyAditi bhayena nimIlannayanA nirIkSate ' ityarthasya nirvAdhitatvena parakIyAyAH kasyA api vidhavAyAH paraprasaGgagarhaNaparatvena kAvyatvAbhAva eveti tu dUramAstAM tatsadbhAvavicAraH / atha kathamapi dhvanisvIkAre'pi 'zayitA savidhe' iti prayuktA grAmyatA durnivArA / guNIbhUtavyaGgayaM yathA - ' praharaviratau madhye vA'hnastato'pi pareNa vA kimuta sakale yAte vA'hni priya ! tvamiSyasi / iti dinazataprApyaM dezaM priyasya yiyAsato harati gamanaM bAlAsslApaiH savASpagalajjalaiH // ' iti / padyamidamamaruzatakasya pravatsyannAyikAyAH kasyAzcidadhairya varNanaparam / asya ca ' he priya premaniketa ! praharaviratau ekasya praharasya virAme sati kimiha matsannidhau eSyasi punarAgamiSyasi kiM vA'hno divasasya madhye praharadvayAvasAne iha samAgamiSyasi kiM vA tato'pi pareNa praharatrayA pagame punarupaiSyasi kimuta sakale'hni dine yAte vyatIte eva punarAgamiSyasi / ityeva vAlA kAcidadhIrA dinazataprApyaM dezaM yiyAsato gantumabhilaSataH priyasya gamanaM gamanoyogaM savASpagalajjalairAlApairharati niruNaddhi // ' ityarthaH / tAtparya punaH - ' hai priya ! yatra kvApi gantumicchasi tatra yAhi, kintu punaH praharasyaikasyAvasAne eva prathamaM tvayehAgantavyaM, yadi punarvilambaH syAt tarhi dvitIye prahare'vazyaM punarAgantavyam, atha kathamapi kizcidvilambo bhavettadA tRtIye prahare samAgantavyam, itaH paramazeSe'smindivase vyatIte punarAgamanaM kathamapi yujyate kintu punarapi anAgate tvayi na kSaNamapi mama jIvitaM bhaviSyatIti dRDhaM nizcIyatAm / ityevaM bruvantI vAlA netrebhyo'zrUNi muJcati vihvalatayA ca tasyA gadgadAkSarA AlApAH, priyazva yatra gantumabhilaSati sa deza eva prathamamanekazatadivasaprApyaH, tatra kAryasampAdanaM punaH viyatA kAlena sampAdyamiti tu tAdRzagamanodyogenaiva vijJeyaM, punaH pratyAgamAzA kadAcit sambhavati / ataH priyaM nivarttayatyeva tathodyogavicArAditi / atra ca tataH paraM prANAndhArayituM na zakSyAmI' ti vyaGgyasya 'harati gamana' 'matyasya vAcyasya siddhAraGgatayA guNa na ca / nanu tathA'stu guNIbhUtatvaM kintu nAyakAdervibhAvasya, bASpAderanubhAvasya cintAssvegAdezca saJcAriNaH saMyo 39
Page #316
--------------------------------------------------------------------------
________________ . saahitydrpnnH| [batutha: 282 vAcyAtizAyinivyaGgaye dhvanistat kAvyamuttamam // 198 // vAcyAdadhikacamatkAriNi vyaGgayArthe dhvanyate'sminniti vyutpattyA dhvanirnAmottamaM kaavym| gAdabhivyajyamAnena vipralambhena dhvanitvaM ko nivArayediti zaGkayam / kavitAparipAkasya vAcyasiddhayAbhUte tAdRze vyaGgaya eva vizrAnteH / tathA kathamapi dhvanitvojjIvane'pi tAdRzacamatkArasya tatra punarapyudayAbhAvAt / nanu ko nAma kAvyatvotkarSasamarpako dhvaniriti pRcchantaM pratyAha-tatretyAdi / tatra tayormadhye ityarthaH / dhvaniguNIbhUtavyaGgayayormadhye iti bhAvaH / 282 vAcyAtizAyini / vAcyapadaM lakSyavyaGgayayorapyupagrAhakam / vyaGgayazabdenApi paurva eva vyaGgayo bodhyaH / tathA ca-vAcyamatizayituM zIlamasyAstIti tasmin / vAcyalakSyapUrvavyaGgayArthApekSayA sAtizayaM camatkArazAlinItyarthaH / kvacidvAcyApekSayA vApi lakSyApekSayA kApi punaH pUrvavyAyApekSayA sphuTaM sAtizayaM camatkArasambhArabhAjanabhUta iti bhAvaH / atra 'sphuTa'miti 'atiprakaTa' mityarthakaparaM nAvagantavyam, kintu 'asaMzaya' mityarthaparam / atiprasphuTatve camatkArasyaiva nivRttiprasaGgAt / 'supyajAtau nninistaacchiilye| 3 / 2 / 78' iti NiniH / yatra tu 'vAcyAtizAyinIti pAThaH / tatra, vAcyAdattizAyIti samAsaH punayogavibhAgAt / vyaGye vyaJjanayA bodhye'rthe camatkAre vaa| satIti zeSaH / dhvniH| 'dhvani'riti vyapadezaH / tattasmAtkAraNAdityarthaH / kaavym| pUrvoktalakSaNAkrAntaM saditi zeSaH / pUrvoktaM ca lakSaNaM 'vAkyaM rasAtmakaM kAvya' mityeva / tathA ca-rasAtmakavAkyasvarUpaM kAvyaM dhvaniviziSTatvena dhvaniriti vyapadizyamAnamityarthaH / 'tatkAvya'miti samaste pAThe tu 'tasya dhvaneH kAvya' mityarthaH / uttamam / zreSThamityarthaH / vastutayA sahRdayahRdayadayitamiti bhAvaH / evaM ca-guNIbhUtavAcakAdizabdavAcyAdyarthasattve sati kasminnapi sahRdayavAstavikadayite kasminnapi camatkArabhUmAvarthe ca parisphurati rasAtmakavAkyasvarUpaM kAvyaM dhvaniprAdhAnyena 'dhvani' rityeva vyapadizyamAnamuttamamiti niSkarSaH / kasminnapi shRdyhRdyetrbhaagyvissye| tathoktaM bhagavatA-'kazcinmAM vetti tattvataH / ' iti / yadvA-'rasyate iti rasaH' iti pUrvokta nirvacanavazAcamatkArAparaparyAya evaM rasaH / tasya ca sahadayadayitatve svAbhAvike'pi vAcyAdyatizAyitve sutarAmiti dhvanireva kAvyaM, taccottamamiti bodhyam / asmin pakSe vyaGgayasya vAcyAdyatizAyitve svataH sambhavati rasAtmakatvotkarSaH, na tadarthaM pUrvoktalakSaNazavalatAbhyupagamaprayAsa iti lAghavam / evamubhayathaiva prahelikAdiSu yathA kathaJciddhvanimatISvapi camatkArAnudayAna kAvyatvaM, dhvanikArANAmapi mate dhvanInAM camatkArazAlinAmeva kAvyAtmakatvAGgIkArasya sphuTaM tatratyagranthaparyAlocanayA pratIteH / camatkAramantarA kAvyatvamapi nodayata iti hi nirvivAdam / athaivaM 'zayitA savidhe' iti niruktapaNDitarAmodAharaNe tathA kathamapi dhvaniprasaGgAvatAre'pi grAmyatAprAdhAnyavazAccamatkAravizeSasya sthaganAnottamottamatvam / kintu kAvyatvamAgram / nana 'vAkyaM rasAtmakaM kAvya' mityatra rasapadaM zRGgArAdInAmeva grAhakamavagantavyam , 'rasakharUpaM nirUpayiSyAmaH' iti purastAdeva tatra tatrabhavatA granthakRtA pratijJAtatvAt / iti cenna / tadanantaraM punastenaiva 'rasyate iti rasaH / iti vyatpattiyogAda bhAvatadAbhAsAdayo'pi gRhyante' ityasyApyabhihitatvAt / na ca tAvatA 'rasabhAvarasAbhAsadibhAvAbhAsAdInAmeva grahaNamupapadyate na punarvastudhvanyAdInAmapI' ti vAcyam / tasyA vyutpatterAdipadArthasya ca vipulodaratvena pratihatatvAsambhavena ca tatra tatra sarvatra camatkArazAlini vAkye sukucitaprasAratvAbhAvAt / ata eva tRtIye paricchede rasasvarUpanirUpaNAnantaraM 'camatkAraprANa' iti vivaraNAvasare 'camatkArazcittavistArarUpo vismayAparaparyAyaH / tatprANatvaM ca .. tadAha... rase sArazcamatkAraH sarvatrApyanubhUyate / tacamatkArasAratve sarvatrApyadbhato rasaH ||...'ityuktN tatrabhavatA tenaiva / rasAnA tathA nirUpaNaM tu tatra sphuTaM camatkArapratItyanuvandhIti bodhyam / tata eva rasasyAbhUtatvoddhoSaNamapi saGgacchate / etena 'kAvyAtmabhUtasya dhvana denaiva dhvanikAvyaprabhedAnAha-bhedAviti / iha yadyapi vastvalaGkAradhvanInAM kAvyAtmatvaM nAGgIkRtaM tathA'pi rasAdiprakarSakatvenaiva teSAM kAvyAtmatvamityabhiprAyeNa tatsAdhAraNaM dhvaniprabhedanirUpaNaM prakramate iti bhAvaH / iti takavAgIzapAdAnAM samAdhAna nAtiruciramityavagamyam // 1 // atha kArikAyA nirgalitamartha samAsenAha-vAcyAdityAdinA /
Page #317
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH / rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| vAcyAt / atrApi vAdhyapadaM lakSyapUrvavyaGgayArthayorapyupaprAhakam / tathA ca vAcyArthalakSyArthapUrvavyaGgayArthApe kSayetyarthaH / adhikacamatkAriNi / adhikaM sphuTaM sAtizayaM vA camatkArIti tasmin / yadyapi guNIbhUtAbhyAM zabdA bhyAmabhivyajyamAnasyArthasya prAyaH sarvatraiva cArutvamavagamyate tathA'pi tat kacit prahelikAdau vyabhicarati, kvacicca tatsAdhAraNyam , na tatastattathAtvamAtre kAvyatvottamatvaM saGgacchate / ityeva 'adhikacamatkAriNI'tyuktam / vyaGgayArtha vyaGgayo'sAvarthastasmin / vyaGgayo vyaJjanayA bodhyaH / pUrvavyaGgayArthApekSayA yatrAdhikacamatkArI caramo vyaGgayArthastatra / dhvanyate sphuTaM sAtizayamabhivyajyate / asmin / 'bhAvo'rtho ve'ti zeSaH / ' iti| vyutpttyaa| 'hetau' / 2 / 3 / 23 // iti tRtIyA : / tathA ca-ityAkAravyutpattihetorityarthaH / dhvaniH / nAma prasiddham / uttamam / niravadyatvAt kavitAparipAkanikaSabhUtatvAcca sahRdayAnAM nitarAM dayitamityarthaH / vAcyArthApekSayA lakSyArthApekSayA vA pUrvavyaGgayArthApekSayA vA'tizayitacamatkAre vyaGgayArthe samudIyamAne dhvaniriti vyapadezAhamuttamaM kAvyamiti bhAvaH / yattUktaM dhvanyAcArya:-yatrArthaH zabdo vA, tamupasarjanIkRtasvArthoM / vyaktaH kAvyavizeSaH sa dhvaniriti sUribhiH kathitaH // ' iti / tatra 'ta'miti 'camatkAra'miti, 'vyaGktaH' iti ca 'sphuTaM dhvanataH' iti 'kAvyavizeSaH' iti ca 'uttamasaH kAnyabhedaH' iti / yadyapyevaM 'kAvyasyAtmA dhvani riti dhvanimAtrasya kAvyAtmatvamaGgIkurvatAM teSAM naye 'kAvyavizeSa'ityabhidhAnaM virudhyte| tathA'pi-camatkArasAdhAraNyena dhvanimAtrasya kAvyAtmatvAGgIkAre'pi tadatizAyitatvena tasyaivAsyottamatvamanavadyam / ata eva-dhva. niprAdhAnyena kAvyasya dhvani rityeva vyapadezaH svIkRtaH / anyathA 'dhvanima' dityevAbhihitaM syAt / etena dhvanezvamatkArAtizayazAlitve kAvyottamatvAGgIkAreNa camatkArasAdhAraNye kAvyasyApi sAdhAraNya, camatkArasya kathaJcitsambhave kathaJcid vA kAvyatvacamatkArAbhAse kAvyAbhAsaH, camatkArasya sarvathA sambhavAbhAve kAvyasyApi sarvathA sambhavAbhAva eveti sphuTaM sUcitaM bhavati / zabdArthayozcamatkAratAratAmyena kAvyasyApi tAratamyamiti sa eva jIvAtuH kAvyasvasyeti siddhAntavAde sarveSAM prAcAmarvAcAMca matAni tAni lakSaNAni ca bhavantyotaprotatvenAvasthitAnIti / 'kAvyasye ti 'rAhoH ziraH' itivadaupacArikA sssstthii| nanvevaM bhavatu nAma vAkyacamatkAratAratamyabhedena kAvyatvasyApi tAratamyavyavasthA, kintu granthakRtAM kA gatiH / uttamamadhyamasaJau dvau bhedAviti tairnirUpitatvAt / iti cet ! ucyte| prathamatastu uttamamadhyamatvaprayuktakAvyadvaividhyAbhidhAnameva, atha yat kAvyasyAvaratvaM tadapyuttamatvAdapyuttamatvaM ca na nivarttayitumIzaH / pratyuta tasya tathA samarthayituM vihitAvaSTambhavam / yatpratyabhidhAtuM kiJcit prayatevahi, punastatkevalaM rasasya sphuTa pratItyanubandhi / yAvaduttamatvaM madhyamatvamapi vA tAvadeva sphuTaM rasasya pratItirityabhiprAyamUlamiti gRhANa / kathamanyathA vibhinnarUpacamatkArAvasthikadhvaniprapaJcastha kAvyAtmatvAGgIkAraH, kathaM vA 'rasyate iti rasaH / ' iti .. bhAvatadAbhAsAdayo'pi...,ityabhihitaM saGgaccheta / ata evoktaM rasagaGgAdharakAraiH-'taccottamottamottamamadhyamAdhamabhedAccaturdhA / zabdArthoM yatra guNIbhAvitAtmAnau kamapyarthamabhivyaktastadAdyam / ....tAratamyasya sphuTamupalabdhaH / kohyevaM sahadayaH san vimirgataM mAnadamAtmamandirAta ! 'sacchinnamalaH kSatajena reNaH' ityAdibhiH kAvyaiH svacchandocchalada ...' ityAdInAM pAmaralAdhyAnAmavizeSaM brUyAt / satyapi tAratamye yadyakatvaM kastarhi dhvaniguNIbhUtayorISadantarayovibhinnabhedatve durAgrahaH / yatra ca zabdArthacamatkRtyoraikAdhikaraNyaM tatra tayorguNapradhAnabhAvaM paryAlocya yathAlakSaNaM vyavahartavyam / samaprAdhAnye tu madhyamataivai'ti / yattuktaM dhvanyAcAyaH-'yatrArthaH zabdo vA ... yatrArtho vAcyavizeSaH, vAcakavizeSaH zabdo vA..' iti / tatra vAcakavAcyarUpazabdArthAbhidhAnaM tatprAdhAnyAbhiprAyeNaiva, na tu lAkSaNikavyajakalakSyavyaGgayavyAvRttiparakatvena / kathamanyathA-avivakSitavAcyatve dhvanyavatAraH sambhavet / vAcakavAcyayostadAnIM sthagitaprAyatvAt / udAharaNaM ca tatra'survaNapuSpAM pRthivIM cinvanti puruSAstrayaH / zUrazca kRtavidyazca yazca jAnAti sevitum // ' ityAdyeva / kathaM punarvA'ua NizcalaNippaMdA bhisiNIpattammi rehai valAA / NimmalamaragaabhAaNapArahiA saMkhasuttivye // ityAdyuhAraNAnyagatikAni na syuH / atra hi vyaGgayAvatArasya sphuTaM ramaNIyatvam / tathAhi-'nizcalA niSpandA ca palAka 1 'pazya nizcalaniSpandA bisinIpatre rAjate valAkA / nirmalamarakatabhAjanaparisthitA zaGkhazuktiriva // ' iti saMskRtam / padyamidaM ca hAlakavivaraviracitAyAH zrIzAlivAhanasaptazatyA gAbhAkoSasya prathamazatakasya caturtham /
Page #318
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ caturthaH 308 saahitydrpnnH| 283 bhadau dhvanerapi dvA-vudIrito lakSaNA'bhidhAmUlau / avivakSitavAcyo'nyo vivakSitAnyaparavAcyazca / / 199 // ('valAkA vakapaGktiH syAdvalAkA viSakaNTikA / valAkA kAmukI proktA'ityuktervakAnAM paktiH ) visinyAH ( paninyAH) patre nirmale mArakate bhAjane ( pAtre) paristhitA zaGkhasya zuktiriva rAjate iti pazyeti vAcyArthAvatAro'nirjano'yaM deza'iti vyanakti / sa ca 'svacchandamiha ciraM vihara, patre valAkeva valAkA (kAmukI) bhavantI tvayi (tvadaka) nirbhayamavasthAsthe / AvayoH pariSvaGgazca marakatasya zuktyAzca kAmapi kamanIyatAmAkalayiSyatIti vyaGgyAntarAvatArAyeti / abhinavaguptapAdA apyata evAhuH 'vyakta iti dvivacanenedamAha-yadyapyavivakSitavAcye zabda eva vyaJjakaH, tathA'pi-arthasya sahakAritA na Tyati / anyathA jJAto'pi zabdastadavyajakaH syAt / vivakSitAnyaparavAcye ca zabdasyApi sahakAritvaM bhavatyeva |...ten yadbhaTTanAyakena dvivacanaM dUSitaM, tadgajanimIlikayaiva / arthaH zabdo veti tu vikalpAbhidhAnaM prAdhAnyAbhiprAyeNa / kAvyaM ca tadvizeSazcAsau, kAvyasya vA vizeSaH / kAvyagrahaNAdguNAlaGkAropaskRtazabdArthapRSThapAtI dhvanilakSaNa Atmetyuktam / tenaitanniravakAzaM 'zrutArthApattAvapi ("jIvI gRhe na tiSThatI'tyAdAvapi) dhvanivyavahAraH syAditi / yaccoktaM (bhaTanAyakena) 'cArutvapratItistarhi kAvyasyAtmA syAditi tadaGgIkurma eve' ti / uttamakAvyamapi camatkAravailakSaNyena vibhidyate iti didarzayiSurAha-283 bhedaavityaadi| 283 dhvaneH pUrvoktasvarUpasya kAvyottamatvaprayojakasya / api / lkssnnaa'bhidhaamuulau| lakSaNAmUlo'bhidhAmUlazcetiH / yadyapyabhidhApadasya paratvaM naiva yujyate / tathA'pi tathA vivakSAbalAd 'amyAhata c|' iti paravam / dvau / 'dvA viti niyamArthama, dvivacananirdezAdeva dvitvapratItisiddheH / bhedau / udIritau kadhitau / tatraika:-avivakSitavAcyaH na vivakSitamityavivakSita, tathAbhUtaM vAcyamabhidhayA pratipAdyaM yatra saH / atra sAmAnyAbhiprAyeNa klIbatvam / anyathA tu avivakSito vAdhitasvarUpo vAcyo'bhidhayA pratipAdyo'thoM yatra sa iti / ca punaH / anyo dvitIyo bheda ityarthaH / vivakSitAnyaparavAcyaH vivakSitaM vaktumIpsitamanyaparaM vAcyaM yatra saH / anyad vyaJjanayA yat pratipAdyate tat, tatra paraM niSTham / atrApi sAmAnyAbhidhAyena klIbatvamanyathA tu puMstvameva saGgacchate / iti // 199 // atrAyambhAvaH-lakSaNA tAvad dvividhA rUDhiH prayojanabatI ca tatra rUDhimUlastu dhvanirna sambhavati tatra vyaJjanIyatvasya sarvathA'bhAvAt / atha prayojanavatyeva dhvanermUlaM bhavitumarhatIti nAtirohitam / yadyapi lakSaNAtaH prAthamikyabhidhAvRttistatastanmUla eva dhvaniH prathama nirdezyassambhavati, tadapi tasya bahuviSayatayA, lakSaNAmUlasyAlpaviSayatayA sUcIkaTAnyAyena prathamaM lakSaNAmUla eva nirdiSTaH / vakSyantyata eva vRttikArA api 'abhidhAmUlasya bahuviSayatayA pazcAnirdezaH / ' iti / lakSaNA ca mukhyArthabAdhA'nantarabhAvinIti tanmUle'pi dhvanau mukhyArtho bAdhitasvarUpa evAvasthAsyate iti nirvivAdam / mukhyArthazca vAcyArtha evetyasAvavivakSitavAcyaH / abhidhayA tu vAcya evodbhAvyate iti kathaMkhit syAttanmUlasya tathAtvam / kintu prayojanavatyA lakSaNAyAH prayojanaM vyaJjanaikagamyamiti svata eva tanmUlasya vyaGgyaparatvaM, na punastathAsamarthanopayogitvam, athAbhidhAyA na vyaJjanopakRtatvaM kiJciditi tatpratipAdyasya (vAcyasya ) vyaGgayaparatvamantarA dhvanitvaM na saGghaTata ityabhidhAmUlasya tasya vivakSitAnyaparavAcyasvarUpatvaM nirbAdham / nanvevaM vyaJjanAmUlo'pi dhvaniH pratipAdanIyaH / vyaJjanAyA api vRttitvAt / tvayA'pi pUrva pUrvavyaGgayasya caramavyaGgaya prati hetutvaM pradarya tatsAtizayatve caramavyayasya dhvanivAbhihitatvAt / kathaGkAraM granthakArailanedvaividhyameva punarabhihitam / iti cet ! ucyate / abhidhA tAvatsvatantrA vRttiH, tayaiva zabdasyArthaH prathamamudbhAvyate / kintvasau yadi saGketitaH / ataH saGketitArthodbhAvanAnantaraM tasyAM viratAyAM tanmAtrAvaSTambhA tadvAdhasthale lakSaNA smudyte| candrasya sUryaprakAzamAtrAvaSTambhatve'pi sUryasyaiva prakAzabAdhe yathA sambhavastathAtasyA apIti / tAbhyAmapyevaM pratyeka zabdArtha udbhAvyate, na punarvAkyArthatAtparyamiti tAtparyA''khyAyA vRtteravatAraH / atha vyaJjanA tAsu viratAsu tAsAM punarvyApArAbhAve'pi yaH kazcitsacamatkAro'rthaH sahRdayahRdayamAtrasAkSiko'vatAronmukho'vatiSThate tanmAtropajIvyA, pAmaraiH pratyAkhyAtA'pi sahRdayairabhinanditonmodate / akhau ca na kevalaM zabdazaktirarthazaktireva vA kintu prakRtipratyayAdInAmapi zaktiH / kintvasau kvacidabhidheyA pratipAdyasya
Page #319
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / 309 tatra avivakSitavAcyo nAma lakSaNAmUlo dhvaniH / lakSaNAmUlatvAdevAtra vAcyamavivakSitaM bAdhitasvarUpam / vivakSitAnyaparavAcyastvabhidhAmUlaH / ata evAtra vAcyaM vivakSitam / anyaparaM vyaGgyAnaSTham / atra hi vAcyo'thaH svarUpa prakAzayanneva vyaGgayArthasya prakAzakaH / yathA-pradIpo ghaTasya / abhidhAmUlasya bahuviSayatayA pazcAnirdezaH / avivakSitavAcyasya bhedAvAha,284 arthAntare saGkramite vAcyetyantaM tiraskRte / / avivakSitavAcyo'pi dhvanividhyamRcchati // 200 // vAcyasya svapratipAdyatve kvacit punastasya bAdhitasya prayojanodbhAvakatve iti nAtiricyate tAbhyAm / pUrvatra hyabhidhAmUlasya dhvaneH saJcAraH, uttaratra ca lakSaNAmUlasyeti viditacaraM viduSAm / ata eva dhvanedvaividhyam / dhvaniH punaH zabdArthAtizAyini sati vyaGgaye sambhavatoti kvacittattvAnudaye prathama vyaGgayamAtram / atha yadi tasmAdbhavetsAtizaya vyaGgayAntaraM dhvanirapi tadA syAt, kintvatra vAcyasya vivakSitatvenAbhidhAmUlatvameveti na tasya tRtIyatvam / idamabhihitam-vyaGgayAd vyaGgayAntarasya dhvanitvena vyaJjanAmUla: pRthak sambhavannapi dhvanirabhidhAmUle'ntarbhavati vivakSitAnyaparavAcyAkhye dhvanAviti dvividha eva dhvaniriti // 199 // , atha kArikAyAH pUrva bhAgamadurbodha ityupekSyottarameva bhAgaM vivRNoti-tatra tayordvavidhye / "Adya' iti zeSaH / lakSaNAmUlAbhidhAmUladhvanidvayAntarAdyo lakSaNAmUla iti bhAvaH / avivakSitavAcyaH / nAma prasiddhaH / bakSaNAmUlo lakSaNA mUlaM yasya saH / dhvaniH / kuto'tra vAcyasya vivakSitatvAbhAva ityAha-lakSaNAmUlatvAt / eva kevalam / vAcyaM mukhyArtha ityarthaH / klIbatvaM tu sAmAnyAbhiprAyeNa / bAdhitasvarUpaM bAdhitaM svarUpaM yatra tat / tu punaH / vivakSitAnyaparavAcyaH / "dhvani riti zeSaH / abhidhAmUlaH / ato'bhidhAmUlatvAditi bhAvaH / eva / atrAsminnityarthaH / vAcyaM vAcyo'rtha iti bhAvaH / vivakSitamabAdhitasvarUpam / anyaparamanyad vyaGgayaM tatra paraM niSTam / vyaGyaniSTham / kathaM vAcyasya vyaGgayaparatvamityAha-hi yataH / atrAsmin dhvanau / vaacyH| arthaH / mvarUpam / prakAzayan / eva / vyaGyArthasya / prkaashkH| iti / tatra sAdRzyaM nidrshyti-ythaa| prdiipH| svarUpaM prakAzayaniti pUrveNAnvayaH / ghaTasya / apIti zeSaH / prakAzaka iti pUrveNAnvayaH / atrAyambhAvaH-yathA pradIpaH svayamapi prakAzate, ghaTamapi prakAzayati, na punaH kevalaM svaM, na vA ghaTameva; tathA dhvanyavatArAvasare vAcyo bhavatu guNIbhUtaH, kintu tathAsannapi svayaM prakAzate, vyaGgayArtha ca prakAzayate / tasya hi svopasthitidvArA'nyAvabodhaM prati kAraNatvam / atra tatpadena pradIpo vAcyArtho vA bodhyaH / uktaM ca vivRtikAraiH-'atra hIti / vAcyArthasya svopasthitidvArA zAbdabodhaM prati kAraNatvamityabhiprAyeNedamiti / yadyapi ghaTAbhAvasthale pradIpaH svayameva prakAzate na punarghaTaM prakAzayate, tasthitereva tadAnImabhAvAt / tathA'pIdaM tatsattvamuddizyaivoktam / yadvA-ghaTapadenopasthitaM prakAzyajAtaM vastu / ata eva 'na kiJcidavediSa' mityatrAbodhAvabodhakatvaM parasvarUpasyeti / athAbhidhAmUlasya dhvaneH punarnirdezAbhiprAyaM svayaM prakaTayati-abhidhAmUlasya / dhvaneriti zeSaH / bahuviSayatayA bahavo viSayAH pratipAdyA arthA yatra tasya bhAvastattA tayA / pazcAllakSaNAmUlAnantaram / nirdezaH / 'pIno devadatto divA na bhuGkte' ityatra 'rAtrau' itivat lakSaNAmUlasyAlpaviSayatayA prathamaM nirdeza' ityapi sphuTam / atha nirdiSTameva kramamAzritya lakSaNAmUlasyAvivakSitavAcyasya bhedadvayavattAyAM kAraNaM pradarzayaMstadanvayavyatirekAnuvidhAyinI kAvyadvayopapattiM ca nidarzayanbhedadvayapradarzanaM pratijAnIte-avivakSitavAcyasya avivakSito vAcyo mukhyAoM yatra tasya, ata eva lakSaNAmUlasyeti bhAvaH / dhvaneriti zeSaH / bhedau prakArau / Aha-284 arthAntare 'nyo'tha ityarthAntaraM tatra, anyasminnarthe ityarthaH / anyo bhinnaH, saca vAcyAdeva, tathA ca vAcyApekSayA bhinne'rthe iti bhAvaH / saGakramite sakramo jAto yasya tAsmastathAbhUte, praviSTa ityarthaH / atyantaM sarvathaiveti bhAvaH / tiraskate
Page #320
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAhityadarpaNaH / [ caturtha: avivakSitavAcyo nAma dhvanirarthAntarasaGkramitavAcyo'tyanta tiraskRtavAcyazceti dvividhaH / yatra svayamanupayujyamAno mukhyo'rthaH svavizeSarUpe'rthAntare pariNamati tatra mukhyArthasya svavizeSarUpArthAntarasaGkramitatvAdarthAntarasaGkramitavAcyatvam / yathA, - 'kadalI kadalI, karabhaH karabhaH, karirAjakaraH karirAjakaraH / bhuvanatraye'pi vibharti tulAmidamUruyugaM na camUrudRzaH // 172 // ' 310 tyakta / satIti zeSaH / "cAtitiraskRte" ityeva pATho vA / vAcye vAcyArthe / avivakSitavAcyaH / api / dhvaniH / dvaividhyaM dvividhasya bhAva iti tat / Rcchati pratipadyate / atrAyambhAvaH - dhvanistAvad dvividhaH, lakSaNAmUlo'bhidhAmUlaca; tatra lakSaNAmUla evAvivakSitavAcyaH / tatve hi vAcyArthasyAvivakSitatvaM prAdhAnyenAnabhimatatvamanyathA'nupayogitvaM vA saGgacchate / lakSaNA copAdAnAkhyA, lakSaNAkhyA; ca / upAdAnama jahata svArtheti, lakSaNaM ca jahasvArthetyucyate / tatropAdAnena vAcyArthasya lakSyatA'vaccheda ke upayoginyarthe AzrayarUpeNaiva saGkramitatvaM pariNamitatvasthitvaM vA, lakSaNena tu na tat, kintu tatra vAcyArthasya sarvathaivAnupasthitatvaM lakSyatA'vacchedakasyaivArthasyAvasthAnaM na ca vAcyArthasya yogo'bhimataH / tadevaM lakSaNAdvaividhye tadanvayavyatirekAnuvidhAyino dhvanerapi dvaividhyaM nirvivAdam / atraitAvAneva vizeSaH, pUrvatrAvivakSitavAcyatvaM vAcyArthAnupayogityAta, uttaratra tu sphuTameveti / dhvanisvarUpaM ca nidarzitaM prAgiti vyaGgayasyAsphuTatve sandigdhaprAdhAnye tulyaprAdhAnye'saundarye kAkkAkSipte ca nitAntaM gUDhatve'gRDhatve cAparAGgatve ca na dhvanirUpatvam / iti bodhyam // 200 // tatra tAvat kArikA'rthaM sugamayitumAdyaprabhedatAtparyaM vivRNoti avivakSitavAcyaH / nAma prasiddhaH / ' nAma kAme (kope) 'bhyupagame vismaye smaraNe'pi ca / sambhAvyakutsAprAkAzyavivalpeSvapi dRzyate // ' iti medinyukteH / dhvaniH / arthaantrsngkrmitvaacyH| tathA atyantatiraskRtavAcyaH / itItyasmAt kAraNAt / dvividhaH / yatra yasmin prakRtAnvaye iti zeSaH / mukhyaH / mukhe Adau bhava iti saGketitArthasyaiva prAthamikatvAttatra cAbhidhAyA niyAmakatvAdabhidhayA pratipAdyamAna eva mukhyaH, Adya iti bhAvaH / arthaH / svayam / mukhyatA 'vacchedakarUpeNopasthita ityarthaH / anupayujyamAno nopayujyamAnaH prakRtopayogitAmanupapadyamAna iti bhAvaH / svavizeSarUpe svasya vizeSaH prakArastadrUpa ityarthaH / arthAntare prakArAntarabhUte'rthe ityarthaH, yena rUpeNa mukhyArthaH prakRtAnvayAnupayogI tadbhinnaprakArabhUte'rthe iti bhAvaH / pariNamati pariNAmaM gacchanniveti bhAvaH / yatra mukhyo'pyarthaH prakArAntareNa lakSyArthatvamupapadyata iti tu samudAyatAtparyam / tatra | mukhyArthasya / svavizeSarUpArthAntarasaGkramitatvAt / arthAntarasaGkramitavAcyatvam / atrAyambhAvaH - yathA "kaH kebhyo dadhi rakSyatA" mityatra vAcyo'pi kAko dabhyupaghAtakarUpeNa lakSyo'rthastathA yatra yadrUpeNa prakRtAnvayAnupayogI taditaraprakAreNa svayaM pariNamanniva lakSyaH so'rthAntarasaGkramitavAcyo nAma dhvaniH / atra ca mukhyArthasya sAkSAdrUpeNa prakRtAnupayogitvaM bAdhaH / asyaiva punaH prakArAntareNopayoga itIyamupAdAnalakSaNeti / atra tarkavAgIzA: " yatreti / prakRtAnvaye ' iti zeSaH / svayaM mukhyatA'vacchedakarUpeNa svavizeSarUpe svakIyamukhyatA'vacchedakarUpeNa svavizeSarUpe svakIya mukhyatAvacchedakavyApyadharme pAraM mati vizeSyatayA bhAsate arthAntare saGkrami tatvAd vizeSyatayA bhAsamAnatvAt / etena mukhyArthasya mukhyatA'vacchedakarUpeNa prakRtAnvayAnuyogitvaM bhAvastasyaiva vizeSaNAntararUpeNa bodha itIyamupAdAnalakSaNeti sUcitam / " ityAhu: / udAharati yathA / kadalI rambhA nAma vRkSavizeSo na tu tannAmA mRgavizeSaH / tasyorusAdRzyAsambhavAt / ' rambhA vRkSe'tha kadalI patAkA mRgabhedayoH / ' iti medinI / kdlii| karabhaH / maNibandhamArabhya kaniSThAparyantaM hastasya bAhyo bhAgo na tUSTra
Page #321
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / atra dvitIyakadalyAdizabdAH paunaruktyabhiyA sAmAnyakadalyAdirUpe mukhyArthe bAdhitA jADyAdiguNaviziSTakadalyAdirUpamartha bodhayanti / jADyAdyatizayazca vyaGgyaH / saha zizuH tasyApyUrusAdRzyakalpanAsambhavAnupapatteH / 'karabho maNibandhAdikaniSTAntoSTatatsute / ' iti medinI / 'maNibadhAdAkaniSThaM karasya karabho bahiH / ' ityamarazca / krbhH| kriraajkrH| karirAjasya gajendrasya karo hastaH zuNDAdaNDa iti yAvat / karaH zuNDAdaNDo'syAtIti karI gajasteSAM rAjeti karirAjaH / 'karo varSAMpale razmau pANau pratyAyabazuNDayoH / iti medinI / kriraajkrH| kintu-camUrudRzazcamUrajinayonirmUgavizeSastasyeva dRzau yasyAstasyAH / rthata ganayanAyA iti yAvat / 'kadalI kandalI cInazcamUrupriyakAvubhau / camUruzceti hariNA amI ajinayonayaH // ' ityamaraH / maridam / UruyugamUrvorjAnUparibhAgayoryugaM dvandvam / bhuvntritye| api / kiM punarekasmin bhuvanadvayorvA bhuvanayoriti mukhAvaH / tulAM sAdRzyamAnayoH / 'gRhANAM dArubandhAya pIThakAyAmapISyate / rAzau palazate bhANDe' iti vizvo hemacandro ntarAdinI ca / na / bibharti dadhAti / ' idaM padyaM prasannarAghavasya / toTakaM cAsya cchandaH, tallakSaNaM tu 'iha (nanu) toTaityAmambudhisaiH prathitam / ' iti // 172 // ____ atraudAhArya darzayati-atretyAdinA / cche atrAsminnityarthaH / udAhRte padya iti bhAvaH / dvitIyakadalyAdizabdA dvitIyA dvitIyavAraM paThitAH kadavAcyAdizabdA ityarthaH / paunaruktayabhiyA punaruktattva doSabhayenoparArAt punaruktatvAbhidheyena doSeNa dUSitA na pAmeti bhayeneveti bhAvaH / sAmAnyakadalyAdirUpe sAmAnyaH khabhAvasiddho'sau kadalyAdirUpa iti tasmin / mukhyArthe / bAdhitAH prakRtAnvayAnuyogitvaM gatA ityarthaH / jADyAdiguNaviziSTakadalyAdirUpaM jADyAdinadyaguNaiH zItalatvahakhatvakarkazatvarUpairguNairviziSTAH kadatyAdayastadrUpam / artham / bodhayanti / ca tathA / jADyAdyatazayaH zItalatvAdyatizayaH / vyaGyo vyaJjanayA'vagamya ityarthaH / tathotaM tarkavAgIzaiH / jADyaM zaityam / kapidyapi zaityaM payasyeva, tathA'pi tasya paramparayA kadalIvRttitvamanagantavyam / AdinA hRkhatvakarkazatvayorgrahaNam / nuna ca zaityAdInAmanyatrApi sattvAt kathaM kadalyAdivyApyatvamiti vAcyam / zaityAdivizeSasyaivAtra vivakSitatvAt / a jyAdya tizayazceti / vyatho lakSaNAprayojanabodhaviSayaH / sarvatraiva mukhyArthasyAbhedaH sambandhaH / evaM ca-kadalyatizItA, 'vakarabho'tihasvaH karirAjakaro'tikarkaza iti hetozramUradRza idamIdRzamUrayugaM bhuvanatritaye'pi tulAM sAdRzyaM na vibharti iityarthaH / ghaTAdau sarvathA sAdRzyaM na sambhavati, yatra kadalyAdau sAdRzyaM sambhAvyate tadatizaityAdinA'pakRSTatvamiti dvaH sutarAM bhuvanatritaye tulA nAstIti bhAvaH / atra vyatirekAlaGkAro vyayaH / ' iti / atrAyaM nirgalito'rthaH-kadalI parambhA kadalya tizItalA, karabho maNibandhamArabhya kaniSTAparyanto hassasya bAhmo bhAgaH karabho'tihasvaH, karirAjakaraH zuNDAdaNDaH punaH karirAjakaro'tikarkaza iti camUradRzo mRganAyanAyA idamIdRzaM tattadapekSayA'pyatirAM zItalatvAdizAlyUsyugaM na bhuvanatraye'pi tulAM bibhartiiti vyatirekAlaGkAro vyjyte| iti / vastutastu-yA kadalI sA kadalI nitAntaM jaDeti kathamapyeSA zriyA sAdRzyamadhirohantyapi tato'pakRSTA, tathA yaH karabhaH so'pi karabho nitAntaM haskho durvidha iti yAvat ityeSo'pi tathaiva, yaH punaH karirAjakaraH so'pyevaM karirAjakaro bhRzaM karkaza idaM tu camuruzo mRganayanAyA UsyugaM tebhyaH sarvebhyo vyatirekIti bhuvanatraye'pi nAnyasadRzaM kintu khamiva khamiti na kenApi samaM tulA bibharti ityatra vyatireko'nanvayazcAlaGkArau vyajyate iti / asmin bhuvane yA kadalI rambhA sA kadalI nitAntaM viziSTo, atha yaH karabhaH kare bhAtIti tathoktazcUDAkAro bhujagezaziromaNiH sa karabho nitAntaM madhye madhye nimnonvatatvazAlI, yaH punarupariSTAt karirAjakara airAvatazuNDAdaNDaH so'pi karirAjakaro nitAntaM karkaza iti sphuTaM bhuvanatraye'pi camUradRza idamUruyugaM na tulAM bibharti / iti vA kavestAtparyyam / 6
Page #322
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAhityadarpaNaH / yatra punaH svArtha sarvathA parityajannarthAntare pariNamati tatra mukhyArthasyAtyantatiraskRtatvAdatyantatiraskRta vAcyatvam / yathA " niHzvAsandha ivAdarzazcandramA na prakAzate // " 312. [ caturtha: andhazabdo mukhyAthai bAdhito'prakAzarUpamartha bodhayati / aprakAzAtizayazca vynggyH| andhatvaprakAzatvayoH sAmAnyavizeSabhAvAbhAvAnnArthAntarasaGkramitavAcyatvam / yathA kavestAtparyam / athAtyantatiraskRtavAcyapadArtha vivRNoti yatretyAdinA / yatra yasmiMnnityarthaH / padye vAkye veti zeSaH / punastvityarthaH / ' syurevaM tu punarvaivetyavadhAraNavAcakAH / ' ityamaraH etena so'styevArthAntarasaGkramitavAcya iti nidarzitaM prAk / zabda iti zeSaH / svArtha svasya ( zabdasya ) arthastam arthaH punaH svabhAvasiddho mukhya eveti bodhyam / sarvathA sarvaprakAreNa / na tu yena kenaiva prakAreNeti bhAvaH / parityaja samantAt tyajan / arthAntare anyo'rthaM iti tatra / anyo'nyaprakAraH / tattvaM ca mukhyArthabhinnatve satyeveti bodhyama pariNamati pariNato bhavati / tatra / yatra zabdasya sarvathaiva na mukhyo'rthaM upayuktastatretyarthaH / mukhyArthasya / as ntatiraskRtatvAdatyantaM tiraskRto bAdhitaH prakRtAnupayogitvAditi tattvAddhetorityarthaH / atyantatiraskRtavAca tvamatyantaM sarvathA tiraskRto vAcyo mukhyArtho yatra tattvamityarthaH / tadevodAharati-yathetyAdinA / yathA yadvattat sambhavati tathA 'niHzvAsAndhaH..' iti / 'niHzvAsAndho niHzvAsena mukhanAsikAbhyAM nirgatena vAyunA'ndhodRSTihIna sastatprakAzAnarha iti bhAvaH / Adarza darpaNaH / iva tadvat / candramA ravisaGkrAntasaubhAgyaH atha tuSArAvRtamaNDala iti zeSaH / na prakAzate / ' atredaM tAva bodhyam-yadidaM padyAdvai tad bhagavato vAlmIkimune rAmAyaNe AraNyakANDe SoDaze sarge zUrpaNakhAyA bhAvino madanoddIpanara sUcanAya lakSmaNamukhena hemantavarNanaprastAve / asya ca ' ra visaGkrAntasaubhAgyastuSArAvRtamaNDalaH / ' iti pUrvArddham / tathA ca ravisaGkrAttasaubhAgyo raviNA saGkrAntaM kRtAkramaNaM saubhAgyaM subhagatvaM sundaratvamiti yAvat yasya saH / jAyamAnasya sUryaprakA zasya purastAdastamitamiva subhagatvaM yasya tAdRza iti / sUrye hyabhyudayamAne candraH kiyantaM samayaM dRzyamAnazcitrita ivAvata STate iti svAbhAvyAt / etena prAtaHkAle godAvaryAmavagAhya punarAvarttamAnasya ( lakSmaNasya ) uktiriti saGgacchate / tuSa rAmaNDalastuSAreNa himenAvRtaM vyAptammaNDalaM yasya saH / hemantatauM hi candramaso maNDalaM himakaNikA ( nIhAra ) saMta prabhAte sambhavatIti siddham / candramAH / niHzvAsAndhaH / AdarzaH / iva / na / prakAzate iti niSpanno'rthaH / athAtra tAtparya nirdizati - atretyAdinA / atrAsminnudAhRtasthala iti yAvat andhazabdaH / mukhyArthe mukhyazvAsAvarthastasminnityarthaH / sa ca dRSTihIna iti / bAdhitaH / tasyArthasya prakRtAnupayogitvena tiraskRtaH sannityarthaH / andhazabdasya mukhyArthazca 'andhayatI' tyandha iti vyutpattyA dRSTayupaghAtarUpaH / 'andha dRSTayupaghAte' ityasmAccaurAdikAdac / andho'hagi' yamaraH / aprakAzarUpam / prakAzo yatreti taM rUpayati nirUpayatIti yAvat taM tathoktam / yadyapi 'andhatamasyapI' tyamaroktyA 'andhaM syAptimine becakSune'bhidheyavaditi medinI kAroktayA cAndhazabdaH prakAzAbhAvarUpe timirArthe'pi nirdiSTaH pratibhAti, tathA'pi tadarthakasya tasyAndhazabdasya klIbalijanAtratvasyAbhyupagamAnna prakRtAnvayopayogyarthakatvam / na ca ' andhamasyAstItyandha iti vAcyam / 'guNavacanebhyo lugiSTa' iti vArtikasyApravRtteH / na hi timiraM nAma guNaH / dravyavizeSasya tejaso 'bhAvarUpeNaiva tasya svIkRtatvAt / iti dik / artham / bodhayati na tvabhidhatte / nca tathA / aprakAzAtizaya Adarzasyeti zeSaH / vyaGgayo vyaJjanayA'vagamyo dhvanya iti yAvat / astIti zeSaH / tathA ca dhvanyata iti niSpanno'rthaH / atra ca cAkSu. SajJAnAjanakatvarUpaikadharmavattvaM mukhyalakSyayoH sambandha iti bodhyam / 1 nanu atrApi kathaM nArthAntarasaGkramitavAcyatvam / mukhyArthasyaiva tatra pariNatatvAditi cenetyAha- andhatvA prakAzatvayorityAdinA /
Page #323
--------------------------------------------------------------------------
________________ 313 paricchedaH rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| 'bhama dhammia bIsattho so suNao ajja mArio deNa / golANaIkacchakuDaGgavAsiNA dariasIheNa // 173 // ' atra 'bhrama dhArmika' ityato bhramaNasya vidhiH prakRte'nupayujyamAnatayA bhramaNaniSedhe paryavasyatIti viparItalakSaNA''zaGkA na kAryA / yatra khalu vidhiniSedhAvutpatsyamAnAveva niSe vasyatastatraiva tadavasaraH yatra punaHprakaraNAdiparyAlocanena vidhiniSedhayoniSedhavidhI avagamyete tatra dhvanitvameva / andhatvAprakAzatvayoH / sAmAnyavizeSabhAvAbhAvAt sAmAnyavizeSayorbhAvastadabhAvAdityarthaH / andhatvasyAprakAzatvena samaM na sAmAnyavizeSabhAvaH saGghaTate ityasmAddhetoriti bhAvaH / sa ca vyApakatvavyApyatvAtmakaH / mukhyArthatA'vacchedakalakSyArthatA'vacchedakayoH satyeva vyApakavyApyabhAve'rthAntarasaGkramitavAcyatvamudeti nAnyatheti / yathA-'tvAmasmi pacmi viduSAM samavAyo'tra tisstthti| AtmIyAM matimAsthAya sthitimatra vidhehi tat ||'atr hi 'ahaM kathayAmI'ti mukhyArthatA'vacchedakasya 'Apto'hamupadizAmIti lakSyAvicchedakasya ca sAmAnyavizeSa ( vyApakavyApya) bhAva ityarthAntarasaGkramitavAcyaH / nanu-'yasya mitrANi mitrANi zatravaH shtrvstthaa| anukampyo'nukampyazca sa jAtaH saca jiivti||' ityAdau mitratvazatrutvAnukampyatvAdInAM mukhyArthatA'vacchedakAnAM lakSyArthatAvacchedakairAzvastatvaniyantraNIyatvasnehapAtratvarUpaiH saha sAmAnyavizeSa (vyApakavyApya) bhAvAbhAve'pi kathamarthAntarasamitavAcyatvaM tahIti cet ? atrApi AzvastatvAdivizeSa (vyApya ) syaiva vivakSitatvAt / ata eva 'kadalI kadalI' tyudAhRte'pi padye 'kadalItvA'dirUpasya mukhyArthatAvacchedakasya zItalatvAdiptapasya lakSyArthatA'vacchedakasya ca sAmAnyavizeSa (vyApakavyApya ) bhAvasadbhAvAdarthAntarasaGkramitavAcyatvam / na / tatheti zeSaH / arthAntarasaGkramitavAcyatvam / kintu atyantatiraskRtavAcyatvameveti bhAvaH / nanu 'bhama dhammia... 'ityAdI viparItalakSaNayA syAdatyantatiraskRtavAcyo dhvanirityAzaGkayAha-'bhama..' tyAdi / 'dhammia dhArmika ! golANaikacchakuDaDavAsiNA godAnadIkacchakuJjavAsinA godAnadyA godAvaryAkhyAyA nadyAH kacchastaTaM tatra kuJjaH samantAllatA''dibhirAcchanno dezavizeSastatra vAsinetyarthaH / 'kacchoM dubhede naukAGge'nUpaprAye taTe'pi ca / ' iti haimaH / 'nikujakuJjau vA klIbe ltaa''dipihitodre|' ityamaraH / deNa tena prasiddheneti yAvat / kvacita teNe'ti pAThaH / tasyApyayamevArthaH / dariasIheNa dRptasiMhena / dRptena siMhenetyarthaH |.sos duSTaH tavopadravakatatvenA. nubhava viSayIbhUta iti yAvat / suNao zunakaH kukura iti yAvat / / 'zunako bhaSaka: zvA syA' dityamaraH / ajja adya / mArio mArito mRtyu prApita iti yAvat / ata iti zeSaH / bIsattho vizvastaH / sanniti zeSaH / kvacit 'vIsaddho' iti pAThaH / tasya 'vizrabdhaH' ityarthaH / bhama bhrama bhramaNaM kuru / padyamidaM hAlakavikRtAyA gAthAsaptazatyA zatake paJcasaptatisaGkhyAkam / atra ca jaghanavipulA chandaH / tallakSaNaM ca yathA-'saMlaGghaya gaNatrayamAdimaM zakala. dvayorbhavati pAdaH / yasyA (AryAyAH) stAM piGgalanAgo vipulAmiti samAkhyAti // ' iti / 'iyaM vipulA capalAvanmu. khajaghanabhedabhinnA bhavati, prathame'rddha mukhacapalA, uttarArdhe jaghanacapale'ti ca bodhyam // 173 // atra punaridamavagantavyam-kasyAzcit kulaTAyA godAvaryAstIre kujasthalameva saGketasthalaM, tatra ca pavitrANAM puSpANAmavacayAyAvagAhanAya ca pratyahaM gamanaM ca kasyaciddhArmikasya tadevaM kRtasaGketabhaGgaM svapreritaduSTakukkarabhayenApi aparityaktasaJcAraM taM prati tasyA eva dinAntare prabhAte samaye nityamivodyantamuktiriyam / evaM ca yastvAM dinAntare smodvejayati so'dya zunakastatratyena dRptena mAMsabhakSaNena nitAntaM lolupena siMhena mArito mRtyumupanItaH / ato vizvastaH san yatheSTaM ameti na virudhyate'nvayaH / na ca tato viparIta (viruddha ) lakSaNA / yataH syAdadhArmiketi bodhAvatAraH / tat katha. kAram 'upakRtaM bahu tatra kimucyate' ityatrevAtrApi bhaved viparItalakSaNAsattvenAtyantatiraskRtavAcyatvam / iti / etatsarva nirdizannAha-atretyAdi / atrAsminnudAhRte padya iti yAvat / 'bhrama / dhArmika' / ityata ityasmAt kathanAt / bhramaNasya / vidhiH| tadupadeza iti yAvat / prakRte taatpryvissyiibhuutsvairvihaare| anupayujyamAnatayA nopayujyamAnatA tayA / upayujyata ityupayujyamAnastattA / bhramaNaniSedhe bhramaNasya niSedhastasmin / paryavasyati paryavasito bhavati / iti / viparItala.
Page #324
--------------------------------------------------------------------------
________________ 314 saahitydrpnnH| [ caturthaH taduktam 'kvacid bAdhyatayA khyAtiH kvacit khyAtasya bAdhanam / pUrvatra lakSaNaiva syAduttaratraivAbhidhaiva tu // ' kSaNAzaGkA viparItalakSaNAyA viruddhArthapratipAdikAyA lakSaNAyA aashngkaa| n| kaaryaa| kuta ityAha-yatra yasmin sthale / khala vaakyaalngkaarH| 'khalu syAdvAkyabhUSAyAM jijJAsAyAM ca sAntvane / vIpsAmAnaniSedheSu pUraNe pAdavAkyayo' riti medinIkArokteH / vidhiniSedhau / utpatsyamAnAvutpatsyamAnAnvayabodhAviti yAvat / anvayabodhAt prAgiti zeSaH / eva / niSedhavidhyoH / paryavasyataH / tatra / eva / tadavasarastasyA viparItalakSaNAyA avasaraH / punaH / yatra / prakaraNAdiparyAlocanena / Adipadena dezakAlAdyupagrahaH / vidhiniSedhayoH / viSaye iti zeSaH / nissedhvidhii| avagamyate na tu paryavasyata eva / tatra dhvanitvam / abhidhAmUladhvanitvamityarthaH / eva nirvAdham / atredamabhihitaM bhavati- 'upakRtaM bahu tatra kimucyate' ityAdI apakAriNaM pratyuktirityastyeva tadavasaraH / atra tu na tathAtvam dhArmikaM pratyeva tathoktisattvAt / kulaTAyAH saGketabhaGgovinAyA na bhramaNAnujJA yujyate tata eva tasyAstathAtvAt / ityevaM prakaraNAdiparyAlocanamAtreNa bhramaNavidhyanujJA taniSedharUpeNAvagamyate na tu paryavasyatItyastyevAtra dhvanitvaM viparItalakSaNA'bhAva zveti / atra cAbhinavaguptapAdAH-'khataH siddhamapi bhramaNaM zvabhayenApohitamiti pratiprasavAtmako niSedhAbhAvarUpaH, na tu viyogapraiSAdirUpo'tra vidhiH / atisargaprAptakAlayohyayaM loT / tatra bhAvatadabhAvayorvirodhAd dvayostAvanna yugapad pAcyatA, na krameNa / viramya vyApAradvayAbhAvAt / 'vizeSyaM nAbhidhA gacche'dityAdinA'bhidhAyA viramya vyApA. rAsambhavAbhidhAnAt / nanu tAtparyazaktiraparyavasitA vivakSayA dRptadhArmikatadAdipadArthAnvayarUpamukhyArthabAdhakavalena virodhanimittayA viparItalakSaNayA ca vAkyArthIbhUtaniSedhapratItimabhihitAnvayadRzA karotIti zabdazaktimUla eva so'rthaH / evamanenoktamiti hi vyavahArastatra vAcyAtirikto'nyo'rthaH / iti naitat / trayo patra vyApArAH saMvedyante-padArtheSu sAmAnyAtmakhabhidhAvyApAraH, samayApekSA'rthAvagamanazaktiH, abhidhAsamayazca / tAvatyeva na vizeSAMze, AnantyAd vyabhicArAca / ekaspa tato vizeSarUpe vAkyAtheM tAtparyazaktiH parasparAnvite / 'sAmAnyasyAnyathAsiddhervizeSaM gamayanti hi / ' iti nyAyAt / tatra ca dvitIyakakSyAyAM bhrameti vidhyatiriktaM na kiJcit pratIyate, anvayamAtrasyaiva pratipannatvAt / nahi 'gaGgAyA ghoSaH / ' 'siMho vaTuH' ityatra ca yathA'nvaya eva bubhUSan pratihanyate yogyatAvirahAt / tathA tava bhramaNaniSeddhA sa zvA siMhena hataH / tadidAnI bhramaNaniSedhakakAraNavaikalpyADramaNa tavocitamityanvayasya na kAcit kSatiH / ata eva mukhyArthabAdhA nAtra zaGkayeti / na viparItalakSaNAyA avasaraH / bhavatu vA'sau / tathA'pi dvitIyasthAnasakrAntatvAbhAvAdasau na bhavati / tathA hi mukhyArthabAdhAyAM lakSaNAprakRtiH sA ca virodhapratItirekha / na cAtra padArthAnAM khAtmani virodhaH / parasparaM virodha iti cet, so'yaM tanvaye virodhaH pratyeyaH / na ca pratipanne'nvaye virodhapratItiH / vipratipattizcAnvayasya nAbhidhAzakyA tasyAH padArthapratipattyupakSINAyAviramyavyApArAbhAvAditi tAtparyazaktyaivAnvayapratipattiH / ' ityAhuH / / ___ uktArthe prAcAM sammatiM darzayitumAha-tat / yadasmAbhirudIritamiti zeSaH / uktaM pUjyapAdairiti zeSaH / iti / tadvAkya nirdizati-'kvaci..' ityaadinaa| 'kvacit / bAdhyatayA viparItArthe paryavasannatayA / khyAtiH kathanam / anvayabodhAvatArasyeti zeSaH / vcit| khyAtasyAnvayabodhAvatArakathanaviSayIbhUtasya / bAdhanaM bAdhobAdhodayAdviparItArthaparyavasAnamiti yAvat / pUrvatra yatra kvacidbAdhyatayA khyAtistatretyarthaH / lakSaNA tanmUladhvaniH / ev| syAt / tu punH| uttaratra yatra kvacit khyAtatya bAdhanaM tatretyarthaH / abhidhA tanmaladhvaniH / eva / syAditi pUrveNAnvayaH // ' atredamabhihitaM bhavati yatra vidheniSedharUpe niSedhasya ca vidhirUpe viparItArthe paryavasannatayA'nvayabodhaH sa lakSaNAmUlo dhvniH| yatra punaranvaya. bodhaviSayIbhUtasya bAdhe vidheniSedharUpeNa niSedhasya ca vidhirUpeNArthena paryavasAnaM so'bhidhAmUlo dhvaniH syAditi /
Page #325
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] aferAkhyayA vyAkhyayA sametaH / 315 atrAdye mukhyArthasyArthAntare saGkramaNaM pravezaH, na tu tirobhAvaH / ata evAtrAjahatsvArthA lakSaNA / dvitIye tu svArthasyAtyantaM tiraskRtatvAjjahatsvArthA / vivakSitAmidheyo'pi dvibhedaH prathamaM mataH / 285 asaMlakSyakramo yatra vyaGgayo lakSyakramastathA // 201 // vivakSitAnyaparavAcyo'pi dhvanirasaMlakSyakramadhyaGgayaH saMlakSyakramavyaGgayazceti dvividhaH / evaM prAcAM saMvAdaM nirdizya prakRtArtha prastAvayati - atretyAdinA / atrAsmin / Adye pUrvamudAhRte 'kadalI kadalI- 'tyAdirUpe paye iti yAvat / mukhyArthasya kadalyAdirUpasya / arthAntare jADyAdirUpe sAmAnyakadalyA dirUpArthato bhinne / saGkramaNaM nAmeti zeSaH / pravezaH / tu punaH / tirobhAvaH / mukhyArthasyeti zeSaH / na / nahi pravezastirobhAvamAheti bhAvaH / kiM tata ityAha- ataH / eva / atrAsmin nirdiSTasthale | ajahatsvArthopAdAnAparaparyAyA / lakSaNA / dvitIye 'nizvAsAndhaH - ' ityudAhRte / tu punaH / svArthasya dRSTihInAdirUpasya / atyantaM sarvathaiva / tiraskRtatvAd bAdhitatvAdvAdhitasvarUpatvAditi yAvat / jahatsvArthA lakSaNalakSaNA / jJeyeti zeSaH / evaM lakSaNAmUlasya dhvanernirUpaNAnantaramabhidhAmUlasya dhvanernirUpaNamupakramate - 285 vivakSitAbhidheya ityAdinA / 285 vivakSitAbhidheyo vivakSito'bhidhayovAcyArtho'' nyapara' iti zeSo yatra saH / tadabhidheyo'bhidhAmUlo dhvaniriti yAvat / api tatra tAvad yathA dhvaniravivakSitavAcyo vivakSitAnyaparavAcyazceti lakSaNA'bhidhAmUlatvena dviprabhedaH, tatpunaravivakSitavAcyAkhyo lakSaNAmUlo dhvanirarthAntarasaGkramitavAcyo 'tyantatiraskRtavAcyazceti yathA'jahatsvArthA mUlatvena jahatsvArthAmUlatvena ca dviprabhedastathaivAbhidhAmUlo'pyayamityarthaH / prathamaM pUrvam / mataH / pazcAdasyApare bhedA vaktavyA iti bhAvaH / kau tau tasya dvau prabhedAvityAha-yatra yasmin / dhvanAviti zeSaH / asaMlakSyakramo na samyag lakSyo lakSayituM zakyaH kramaH pauvApayai yatra saH / vyaGgayo vyaJjanayA bodhyo'rtha ityarthaH / sa eka iti zeSaH / tathA / yatralakSyakramo lakSyo lakSayituM zakya iti yAvat kramo yasya saH / vyaGgaya iti pUrveNAnvayaH / sa dvitIyo bhedaH / vivakSitAnyaparavAcyasya dhvanerasaMlakSyakramavyaGgayaH saMlakSyakramavyaGgayazceti dvau prabhedAviti bhAvaH // 201 // etadevAha - vivakSitAnyaparavAcya ityAdinA / vyaGgayo yatra sa ityarthaH / vivakSitAnyaparavAcyo vivakSito vaktumabhilaSito'nyaparo vyaGgayaniSTho vAcyo yatra saH / abhidhAmUla iti zeSaH / dhvaniH / api / asaMlakSyakramavyaGgayo na samyag lakSyo lazayituM zakyaH kramaH paurvAparya vyaJjakena vAcyena ( vibhAvAdyarthena samam ) yasya tAdRzo rasastAvadvyaGgayaH, vyaJjakazca tasya vibhAvAdirityasti tayoH pauvAparyaM kramaH kintu na sa samyag lakSyate / anAvile hi prastAve sapadi pratItimupagateSu vibhAvAnubhAvavyabhicAriSu sahRdayamahanIyena pramAtrA nitAntaM sUkSmeNaiva kAlena so'nubhAvyata iti tadAnIM cetasa AkhAdAvaleha paravazatvAttasya cotpalapatrazatabhedanyAyena rasasya jhaTiti sUkSmeNaiva kAlena pratItatvAnnasaMlakSyakramatvam / iti bhAvaH / saMlakSyakramavyaGgyaH saMlakSyaH kramo yasya sa vyaGgayayatra saH / ca punaH / iti / dvividhaH / yatra vAcya ( vibhAvAdi) vyaGgya ( rasAdi) yo ratisUkSmatvena na saMlakSyaM paurvAparya so'saMlakSyakramavyaGgayaH / yatra tu vicArAvagamyaH prastAvaH, udbhAvyA vA vibhAvAdayaH, tatra sAmagrIvilambAdhInaH camatkArasyodbhAva iti saMlakSyate kramo vyaGgyasyeti sa saMlakSyakramavyaGgayaH / nirbAdhaM caivaM bhedadvitayam / nanvabhAvanirUpaNasya bhAvanirUpaNapUrvakatvAt saMlakSyakramavyaGgayasya dhvanernirUpaNAnantaramevAsaMlakSyakramavyaGgayasyApi nirUpaNaucityaM siddham, atha kathamatrAsaMlakSyakramavyaGgayanirUpaNAnantaraM saMlakSyakramavyaGgayanirUpaNaM saGgaccheteti cet ! sUcIkaTAhanyAyAt / asaMlakSyakramanyaGgaco hyekaprabhedaH, taditaraH punaH paJcadazaprabheda ityeke / apare tvAhuH - ubhayoH samAnakakSatva evAyaM pravarttate nyAyaH / prakRte punarbhAvAbhAvayoH paurvAparyaniyamAt saMlakSyakramavyaGgayasyaiva dhvanernirUpaNau
Page #326
--------------------------------------------------------------------------
________________ 316 saahitydrpnnH| [ caturthaH- . 286 tatrAyo rasabhAvAdireka evAtra gaNyate / eko'pi bhedo'nantatvAtsaGkhyeyastasya naiva yat // 202 // uktasvarUpo rasabhAvAdirasaMlakSyakramavyaGgayaH / atra vyaGgayapratItervibhAvAdipratItikAraNakatvAt kramo'vazyamasti / kintUtpalapatrazatavyatibhedavallAghavAna sNlkssyte| eSu rasAdiSu ca ekasyApi bhedasyAnantatvAt saGkhyAtumazakyatvAdasaMlakSyakramavyaGgayadhvani ma kAvyamekabhedamevoktam / tathAhi-ekasyaiva zRGgArasyaiko'pi sambhogarUpo bhedaH parasparAliGganAdharapAnacumbanAdibhedAt pratyekaM ca vibhAvAdivaicitryAt saGkhyAtumazakyaH kA gaNanA sarveSAm / citye prApte'pi asaMlakSyakramavyaGgayasya dhvaneH rasAdisvarUpatvAttasya ca niratizayAnandatvAt sahRdayahRdayadayitatvAca prAdhAnyamityeva tasyaitasya tataH prAGnirUpaNamavaseyam / iti / abhidhAmUlasya dhvanedvaividhyamevamudIrya tatrAdyakharUpaM sahetupradarzanapuraHsaramudIrayati-286tatretyAdinA / 286 tatra saMlakSyakramavyaGgayasaMlakSyakramavyaGgayormadhye ityarthaH / Adyo dhvaniriti zeSaH / rsbhaavaadiH| Adipadena tadAbhAsAdInAM grahaNam / nAmeti zeSaH / eka ekaprabhedaH / eva na tu tadadhikaprabhedo'pIti bhAvaH / atra / sAhityasaMsAre ityarthaH / gaNyate kIya'te / nanu rasabhAvAdInAmanekatve kathaM tadekatvamevetyAha-tasya rasabhAvAdirUpasyaikatvenaivAbhimatasya dhvaniprabhedasyeti yAvat / ekaH sambhogAdyanyatama iti zeSaH / api / bhedaH / anantatvAdamitaprakArakatvAt / yat / na / eva / saGkhyeyaH sakhyAtuM zakyaH / tata eva rasabhAvAdirnAmAsaMlakSyakramavyaGgayodhvanirekaprabheda ityabhidhIyate / iti bhAvaH // 202 // atha kArikA'rthamevameva vivRNvannAha-uktasvarUpa ityaadi| rsbhaavaadiH| AdipadaM ca tadAbhAsAdigrAhakam / bhAvazca sthAyivyabhicArirUpatayA dvividhaH / Adipadena vA vyabhicAribhAvagrahaNam / bhAvapadena tu sthAyibhAvagrahaNam rasapadasAhacaryAt sthAyibhAvagrahaNasyaivopapatteH / kvacid bhAvAdirityeva pAThaH / tatra bhAvapadena sthAyibhAvagrahaNam / Adipadena punA rasAdigrahaNamavaseyam / uktasvarUpo'. saMlakSyakramo yatra vyaGgaya ityukaM svarUpaM yasya saH- asaMlakSyakramavyaGyastadAkhyo dhvanirityarthaH / atrAsmin dhvanA. viti zeSaH / vyaGgayapratIteH vyaGgayo rasAdistasya pratItistasyAH / vibhAvAdipratItikAraNakatvAd vibhAvAdipratItireva kAraNaM yasya tattvAt / rasAdehi vyaGgayasya vibhAvAdivyaJjaka ityetatpratItistatpratIteH kAraNamityUhyam / kramaH paurvAparyam / kArya hi kAraNapUrvakam / kAryA punA rasAdivyaGgayapratItistatkAraNabhUtA ca vibhAvAdipratItiriti pUrva vibhAvAdipratItistatpunA rasAdipratItiriti / avazyaM nizcitaH / asti vidyte| kintu / utpalapatrazatavya bhedavadutpalasya kamalasya patrazataM patrANAM zataM zatakaM tasya vyatibhedo vizeSeNAtyatyantaM bhedo bhedanaM tadvat / lAghavAnitAntameva zIghrotpannatvAditi bhAvaH / na naiva / salakSyate / ityeva rasabhAvAdirUpo'saMlakSyakramavyaGgayo nAma dhvaniriti saGgacchate iti bodhyam / ityevaM dhvanestathAbhUtavyapadezabIjaM nirdizya tadekatvahetubIjamapi nirdishtiessu| rasAdiSu rasabhAvatadAbhAsAdiSu mdhye| nirdhAraNe'tra sptmii| ca / ekasya / api kiM punaH sarveSAm / bhedasya / anantatvAt / sakhyAtum / azakyatvAt / asNlkssykrmvyydhvniH| nAma / kAvyam / ekabhedameko bhedo yasya tat / eva / uktametenaiva nirdezena nirdiSTamavaseyamiti / abhihitamartha vizeSAkhyAnena draDhayati-tathA hi yathA hi ekasyApi teSAM bhedasyAnantatvamiti yAvat / ekasya / eva / zaGkArasya tadAkhyasya rasasya / ekH| api / sambhogarUpaH / zRGgArasya sambhogavipralambharUpadviprabhedatvAt / bhedaH / parasparAliGganAdharapAnacumbanAdibhedAt / ca punaH / pratyekaM parasparAliGganAyekaikam / vibhAvAdivaicitryAt / ' sakhyAtum / ashkyH| kaa| punariti zeSaH / sarveSAM tattatprabhedAnAm / iti /
Page #327
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / 317 287 zabdArthobhayazaktayutthe vyaGgayo'nusvAnasannibhe / * dhvanirlakSyakramavyaGgyastrividhaH kathito budhaiH / / 203 // kramalakSyatvAdevAnuraNanarUpo yo vyaGgayastasya zabdazaktyudbhavatvena, arthazaktayudbhavatvena, zabdA. rthazatayudbhavatvena ca traividhyAt saMlakSyakramavyaGgayanAno dhvaneH kAvyasyApi traividhym|| atha kramaprAptaM saMlakSyakramAkhyaM dhvani nirUpayati-827 zabdArthobhayazaktyutthe ityAdinA / 287 zabdArthobhayazatkyutthe zabdazcArthazcobhayaM ceti teSAM zaktiriti zabdArthobhayazaktistasyA uttiSThatyudayate AvirbhavatIti yAvat ystsmiNstthokte| zabdazaktararthazakteH zabdArthobhayazaktezca ya Avirbhavati tasminniti yAvat / anusvAnasannibhe'nukhAna: pratidhvanistatsannibhe tatsadRze iti yAvat / anvanukRtya svAnaM prathamadhvaniM varttata iti / / lakSyakramavyaGgayaH / lakSyaH kramo yasya tAdRzo vyaGgayo yatra sa tatsvarUpa iti yAvat / dhvniH| trividhaH zabdazaktyutthArthazaktyutthazabdArthazaktyutthatveneti zeSaH / budhaiH paurvAparyajJaiH / kathitaH pratipAditaH // 287 // atredamuktam-anusvAno'nuraNanapratizrutpratidhvanyAdyaparaparyAyaH sa ca svakAraNIbhUtazabdottarajAyamAnatvarUpakramatatsvarUpaH san lakSyate, tatsannibhaH punaryo vyaGgayArthaH sa kathaM na syAlakSyakramaH / athaivaM zabdazaktyudbhavo'rtha zatyudbhavaH zabdArthazaktayudbhavazceti dhvanirasau triprakAro nirUpitaH / iti / atrAhulanikArA:-nanu zaktyA yatrArthAntaraM prakAzate sa yadi dhvaneH prakAra ucyate tadidAnI zleSasya viSaya evApahRtaH syAt / nApahRta ityAha-'AkSipta evAlaGkAraH zabdazaktyA prakAzate / yasminnanuktaH zabdena zabdazakyudbhavo hi saH // ' yasmAdalaGkAro na vastumAnaM (sat) yasmin kAvye zabdazaktyA prakAzate / sa eva zabdazaktyudbhavo dhvanirityasmAkaM vivakSitaH / vastudvaye ca zabdazaktyA prakAzyamAne zleSaH / yathA-'yena dhvastamanobhavena balijit kAyaH purstriikRto...||'nnvlngkaaraantrprtibhaayaampi zleSasya vyapadezo bhavatIti darzitaM bhaTTodbhavena tatpunarapi zabdazaktimUlo dhvanirniravakAza ityAzaGkayedamuktam 'AkSipta' iti / tadayamarthaH-yatra zabdazaktyA sAkSAdalaGkAraM vAcyaM sat pratibhAsate sa sarvaH zleSasya viSayaH / yatra tu zabdazaktyA sAmarthyAkSiptaM vAcyavyatirikta vyaGgayamevAlaGkArAntaraM prakAzate sa 'dhvanerviSayaH / zabdazaktyA sAkSAdasaGkArAntarapratibhA yathA-'tasyA vinA'pi hAreNa nisargAdeva haarinnau| janayAmAsatuH kasya vismaya na payodharau // ' atra zRGgAravyabhicArI vismayAkhyobhAvaH sAkSAdvirodhAlaGkArazca pratibhAsete iti virodhacchAyA'nugrAhiNazleSasyAyaM viSayaH, na tvanukhAnopamavyaGgayasya dhvaneH / ' iti / atha kArikoktamevArtha nirdishti-krmlkssytvaadityaadinaa| kramalakSyatvAt kramasya vyaGgayapratItipaurvAparyasya lakSyatvaM sphuTaM pratIyamAnatvaM tasmAt / eva |.anurnnn: rUpo'nuraNanaM pratidhvanistadrUpaH yaH / vyaGgayo vyaGgayArthaH / tasya / zabdazaktyudbhavatvena zabdazaktarudbhavatIti, tattvena / punaH-arthazatayudbhavatvena / ca tathA / avyayAnAmanekArthatvAt / zabdArthazatayudbhavatvena / sAdhaneneti zeSaH / vaividhyAt / hetoriti zeSaH / saMlakSyakramavyaGgayanAmnaH saMlakSyakramavyaGgaya iti nAma yasya tasya / dhvanestatpradhAnasya / kAvyasya rasA (camatkArA) tmakavAkyasya / api / vaividhyama / yadvA-saMlakSyakramavyaGgayanAmnaH / dhvaneH / traividhyAt / kAvyasya / api / traividhyam / iti / nanu 'nityaH zabdArthasambandhaH' iti zabdArthayorvyabhicAritvAsambhavAt kathaM dhvanetraividhya saGgacchate iti ceta satyam / atra prAdhAnyaM vivakSitam / evaM ca-zabdaparivRttyasahatvenArthaparivRtyasahatvena zabdArthaparivRttyasahatvena ca tasya tathAtvamiti nirvAdham / uktaM ca pradIpakAraiH-" zabdazaktimUlatvaM ca etadeva, yattenaiva zabdena tadarthapratItirnatu paryAyAntareNApi, etadvaiparItyaM cArthazaktimUlatvaM, na tvabhidhayA tatpratItiriti / etena-"abhidhAyA yatra na niyamanaM tatraiSa 1 atroktamudyotakAraiH-' zabdArthayorekavyaGgayasyAparavyaGgayatvaniyamAdAha-zabdazaktimUlatvaM ceti / avacchedaka
Page #328
--------------------------------------------------------------------------
________________ [caturthaH 318 saahitydrpnnH| tatra288 vastvalaGkArarUpatvA-cchabdazaktayudbhavo dvidhA // 204 // alaGkArazabdasya pRthagupAdAnAdanalaGkAraM vastumAtraM gRhyatetatra vasturUpazabdazaktyudbhavo vyaGgayo yathA 'paMthia ! Na ettha satthara-masthi maNaM pattharasthale ggAme / uNNaapayoharaM pe-kkhiUNa jai vasasi tA vssu|| 174 // ' yo vyaGgyA bhaNaM pattharathama // 574 bhedo draSTavyaH, taniyamane tu nAbhidhAmUlatvaM, kintu vyaJjanAmUlatvameva / 'bhadrAtmano duradhirohatanovizAla-vaMzonnate: kRtazilImukhasaGgrahasya / yasyAnupaplutagateH paravAraNasya dAnAmbusekasubhagaH satataM karo'bhUt // ' itivadbhavet / " iti yat kenaciduktaM tannAdeyam, 'bhadrAtmanaH-' ityAderapyetadbhedatveneSTatvAt / anyathA tasya sarvabhedabahirbhAvApatteH / iti / atredaM bodhyam-'krameNa pratibhAtyAtmA yo'syAnusvAnasannibhaH / zabdArthazaktimUlatvAt so'pi dvedhA vyavasthitaH // ' ityuktadiI se tAvadvividhaH, zabdazaktimUlo'rthazaktimUlazca / ' ityuktanayena ca saMlakSyakramavyaGgayasya dhvanedvaividhyameva nyAyyam , athApi avacchedakabhedena zabdArtha- parivRttisahatvAsahatvAbhyAmanubhavasiddhasya tattRtIyaprabhedasya durapahnava eveti / ata evoktaM prakAzakAraiH-'anusvAnAbhasaMlakSyakramavyaGgayasthitistu yaH / zabdArthobhayazaktyutthastridhA sa kathito dhvaniH // ' iti / rasagaGgAdharakArairapyuktam 'ithamabhidhAmUlastrividho'pi saikSepeNa nirUpito dhvaniH / ' iti / atha zabdazaktimUlasya vanerapi dvaividhyamityAha-tatretyAdinA / tatra teSu triSu saMlazyakramavyaGgayasya dhvaneH prabhedeSviti yAvat / 288 vastvalaGkArarUpatvAdvastvalaGkArau rUpaM svarUpaM yasya tasya bhAvastattvaM tasmAt / vasturUpatvAdalaGkArarUpatvAce. tyarthaH / zabdazaktimala: / dhaniH / dvidhA prakAradvayenAvasthitaH / syAditi zeSaH / vastumAtrarUpo'lakAramAtrarUpazceti sa dviprabheda iti bhAvaH // 204 // nanvalaGkAro'pi vastveva tatkathaM tasya pRthagupAdAnamityAzaGkaya tatsArthakatAM darzayati-alaGkArazabdasyetyAdinA / alaGkArazabdasya 'vastvalaGkArarUpatvA'dityatreti zeSaH / pRthagU vastuzabdAditi shessH| upAdAnAt / hetoriti zeSaH / analaGkAraM nAlaGkAro yatra tat, nAlaGkAra iti sa yathA bhavettatheti kriyAvizeSaNaM vA / vastumAtraM vastvevetyarthaH / gRhyate upAdIyate / anayorbhedastu 'gobalIvarda'nyAyenohyaH / vastvalaGkAradhvanI kramAdudAjihIrSurAha-tatra tayovastvalaGkAradhvanyormadhye iti yAvat / vasturUpazabdazatyu dbhavaH / zabdazaktimUlo vastudhvaniriti bhAvaH / yathA-'paMthia-'ityatra / . -bhedenobhayAnvayavyatirekAnuvidhAne tUbhayazaktimUlatvaM draSTavyam / ' iti / 2 'bhadrAtmanaH pavitrasya bhadrAkhyayonezca / duradhirohatanorduradhirohA parairanabhibhavanIyA''roDhumazakyA ca tanuryasya tasya / vizAlavaMzonnatervizAlavaMze tadvanconnatiryasya tasya / kRtazilImukhasaGgrahasya kRtaH zilImukhasaGgrahaH zaraprakSepAbhyAsadADhaya bhRGgasaJcayazca yena tasya / anupAlatagateranupaplutA'pratihatA'nuddhatA ca gatirjJAnaM gamanaM ca yasya tasya paravAraNasya parAn vArayatIti, paro'sau vAraNa iti ca. tasya / yasya prakRtasya rAjJo'prakRtasya punaH kAraNaH / karaH pANiH zuNDAdaNDazca / satatam / dAnAmbusekasubhago dAnAmbuna: pradAnArtha gRhItajalasya madajalasya ca sekena subhagaH / abhUt / sa iti zeSaH / ' ityayamasyArthaH / 3zabdazaktimUlasya dhvaneH prabhedAtmakatvenetyarthaH / 4 iti dhvanikAroktamArgeNa / 5 sa saMlakSyakramavyaGgayAkhyo dhvaniH / 6 iti rasagaGgAdharakAroktanayena / 7 aMzabhedenetyarthaH / 8 itaH pUrva 'yatra tu kAryaparivRttiM sahamAnAnAmasahamAnAnAM ca zabdAnAM naikajAtIyaprAcuryam , api tu sAmyameva tatra zabdArthobhayazaktimUlakasya vyaGgyasya sthitiriti yuttho dhvaniH / na cAya zabdazaktimUlakatayaivArthazaktimUlakatayaiva vA vyapadeSTuM zakyaH, vinigamakAbhAvAt / nApi zabdazaktimUlakArthazaktimUlakayoH sareNa gatArthayitum / vyaGgayabheda eva saGkarasyepTeH / iha tu vyaGgayasyaikthena tasyAnutthAnAt...ityAdi paatthH| _ * 'panthika ! mAtra stastaramastimanAkU prastarasthale grAme / unnatapayodharaM prekSya punaryadivasati tadvasa ||'iti saMskRtam /
Page #329
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH] rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| atra satyarAdizabdazaktyA yApabhogakSamo'si tadAHsveti' vastu vyajyate / alaGkAro yathA-'durgAlavitavigraho manasija sammIlayaMstejasA-' ityAdau / 'paMthia he pathika ! mArgagamanazrAnteti yAvat / ettha atrAsminniti yAvat / patyaratthale prastarANAM pASANAnAmiti yAvat sthalaM tatpradhAnaH pradezastatra / prastarAH sthale yasya tatreti vaa| pASANaprastaramAvopalAzmAnaH zilA dRSa'dityamaraH / ggAme prAme / 'viprAzca viprabhRtyAzca yatra caiva vasanti hi / sa tu grAma iti proktaH zUdrANAM vAsa eva vaa||' 'tathA zUdrajanaprAyAH susamRddhakRSIvalAH / kSetropayogabhUmadhye vasatimisajJikA // ' ityuktalakSaNAyAM vasatAviti yAvat / sattharaM srastaraM zayanIyakaTa: zAstraM vA / Na na naiveti yAvat / maNaM manAka kiJciditi yAvat / apIti zeSaH / atthi asti vidyate iti yAvat / uNNaapaoharaM unnatapayodharam / unnato vArSukaH payodharo megho yatra tad , unnato'sau payodhara iti tamiti vA / unnatauuccau payodharau stanau yatra tat tathoktamiti vA / pekkhiUNa prekSya punH| jai yadi / vasasi vAsaM karoSi cikIrSasIti yAvat / na tu vizrAmA)'yaM grAma iti bhaavH| tA tat / vasasu vasa vAsaM kurviti yAvat / atra jaghanavipulA chandaH / tallakSaNaM coktaM prAk // 174 // ' atra vyaGgyamAha-avetyAdinA / avAsminudAhRte padye iti yAvat / sattharAdizabdazaktyA srastarAdizabdazatyA / 'Adizabdena payodharAdiza-dAnAmapyupAdAnam / 'yadi / tvamiti zeSaH / upbhogkssmH| asi / tat tarhi / AHsvopaviza / iti' vastu / eveti zeSaH / vyajyate dhvanyate / - atredaM bodhyam-kamapi pathikaM nivAsArthinaM yuvAnaM prati kasyA api svayaMdRtyAH 'dvayarthaH padaiH pizunaye rahasyavastu' iti kAmazAstrAnusRtoktiriyam / sA yathA-he pathika mArgazramAta ! tvayA'tra kiyantaM samayaM sthAtavyaM, yadyapiprastarANAM tattvenAdhyavasitAnAM maDhAnAM sthala tatpradhAno deza iti tathAbhute, prastarAstattvenAdhyavasitA mUDhAH sthale pradeze yasya tAdRzo vA'tra grAme na tu nagare'ta eva na srastaraM zayanAyopayogAya vA kaTAdIni, zAstraM vA, va punastadantareNegitajJatvAdIti nAtra khalu vastavyamiti, athApi unnatapayodharaM prekSya na puraH prasthAtuM kAmAtaH san rantumeva vA kAmayase tatra kSamazca cettarhi tvamAHsva yatheSTaM ca ramakha pratibandhakatya nAmamAtreNApyanupalambhAt / iti / evaM ca-srastarAbhAvakathanAnAvayoH saGketAbhijJatvazaGkA tvayA kAryeti dhvanyate / nitAntaM mUDhapradhAno'yaM grAma iti na 'atra kRte'pi tvayA nivAse'nyathA nirIkSiSyante ete' iti bhramitavyamiti dyotyate / megho'yamunnata iti nAnena puraHprasthAnaM kRtamityevate jJAsyanti na punarmadIyapayodharaunatyanirIkSaNa pratibandhakarUpeNeti, pathikasya tava priyA tu nAstyeva yanmama sapatnIzaGkA syAt, atha tataH zrAnto meghodayaM vA kucaunnatyaM vA vIkSya madanArttazcettarhi yatheSTamatra nyuSya mayA ramakha, ahaM ca tvAM pramodayiSye iti ca dyotyate / srastarapayodharazabdamUlazcaivaM vastudhvaniriti dik / alaGkAradhvanimudAhartumAha-alaGkArarUpaH zabdazaktyudbhavo dhvaniriti zeSaH / yathA-'durgAlavitavigraho manasija sammIlayastejasAH ityAdau udAhRte prabandha iti zeSaH / atredamavadheyam-idaM tAvat padyama. bhidhAmUlAyA vyaJjanAyA udAharaNaprastAve upanyastam, darzitazca tatraivArthaH / atra prakRtam-'umA' nAmnyA rADyA vallabhasya varNanamiti niyamanamapyabhidhAyAstatraiva, aprakRtaM punaH pArvatyA vallabhasya, tatkathamidaM saGgaccheta mA bhUdasambaddhaM ceti tayorupamAnopameyabhAvaH parikalpyate / tathA sati copamA'laGkAraH zabdazaktimUlaH pratIyamAno'vatiSThate rnibAdham / iti / 1 sUcayet / 2 gopyaM vastu /
Page #330
--------------------------------------------------------------------------
________________ 330 saahitydrpnnH| [ caturthaHatra hi prAkaraNikasya 'umA' nAmadevIvallabhabhAnudevanAmanRpatervarNane dvitIyArthasUcitamaprA. karaNikasya pArvatIvallabhasya varNanamasambaddhaM mA prasAGkSIditI zvara-bhAnudeva'yorupamAnopameyabhAvaH kalpyate / tadatra 'umAvallabha umAvallabha ive' tyupamAlaGkAro vynggyH|| yathA vA'amitaH samitaH praapterutkrsshrssdprbhoH| ahitaH sahitaH sAdhuyazobhirasatAmasi // 175 // ' atha svayamapyetadevAha-atretyAdi / hi yataH / atrAsmin udAhRte padye iti yAvat / prAkariNakasya prakaraNe bhava iti tasya / 'umAnAmadevIvallabhabhAnudevanAmanapateH / 'devI kRtAbhiSekAyA' mityamaraH / varNane / upakrAnta iti zeSaH / aprAkaraNikasya na prAkaraNika iti tasya / prakaraNopakrAntaviruddhasyeti yAvat / pArvatIvallabhasya pArvatyA umAyAH vallabhaH svAmI patiriti yAvat tasya mahezvarasyeti yAvat / 'vallabho dayite'dhyakSe sllkssnnturnggme|' iti medinii| varNanama / dvitIyArthasucitaM dvitIyArthena pratItimAtraniSpadyamAnenArthena sUcita na tvabhihitam / abhidhAyAH prakRtArthamupasthApya viratavyApAratvAt / iti-asambaddhaM sambandhaviparItam / yadvA-'varNana'miti vizeSyam , 'dvitIyArthasUcita'miti vizeSaNam / iti / asmin pakSe 'asambaddha'mityatra 'itI'tyAdinA hetunirdezo na nitAntaM sApakSaH / mA naiva / prasAGakSIt / prasaktaM bhavatu / 'mADi luG / ' 3 / 3 / 175 / iti luG / na maaiyoge|' 6 / 4 / 74 / ityaTaH pratiSedhaH / iti / hetoriti shessH| 'Izvara-bhAnudeva' yoH| Izvaro mahezo bhAnudevastadAkhyo rAjA tyoH| 'IzvaraH shmbhuriishaanH|' ityamaraH / upamAnopameyabhAvaH / kramAditi zeSaH / upamAnaM sAdRzyApratiyogi tavyatiriktaM tUpameyam / tayorevopamAzarIraghaTakatvaM ceti bodhyam / kalpyate na tu vastutayA'styeva / tattasmAt kAraNAditi zeSaH / atrAsmin , evambhUte prakRtAprakRtArthayoravasthAne iti yAvat / 'umAvallabha umAyAstannAnyA mahArAcyA vallabhaH patirbhAnudevo nAma nRpatiH / umAvaLabha umAyAH pArvatyA vallabhaH patirmahezvara ityarthaH / iva 'rAjate' iti zeSaH / itItyevam / upamA'laGkAra upamA nAmAlaGkAraH / vyaGgayo dhvanyaH / astItizeSaH / / nenu samAsoktivadupamAyA api prakRtopaskArakatvenAparAGgatvarUpaguNIbhUtavyaGgayatvaM syAditi cenna / tatrAprakRtavRttAntasya vyaGgayasya pradhAnatayA pratItau camatkRtyabhAvena guNIbhUtatve'pyatropamAyAH prAdhAnyasambhavena guNIbhUtatvAnaGgIkaraNAt / atrAya vivekaH-alaGkArANAM sarveSAmuddIpanavidhayA rasAyupayogitayA''lambanApekSayoddIpane'tizayacamatkRtimattvasya sarvAnubhavasiddhatvena durgAlayite'tyAdipadavAcyAlambanavibhAvApekSayA'tizayitatvAnidhimeva dhvanitvam / rasAdyapekSayA guNIbhUtavyaGgyatvaM punarabhimatam / atha samAsoktau aprakRtavRttAntAdhyAropamantareNa samAsokterevAnupapatterguNIbhUtavyaGgayatvaM spaSTameva / yatra punaraprakRtavRttAntAdhyAropasyApi rasAyupaskArakatvena vAcyAdatizAyitvaM prAgabhihitadizA bhavatu nAma tatra dhvanitvaM tasyAH samAsokteH / na caivaM satyapyupamAkRtAtizayamupAdAya bhavatu nAma dhvanitvam , alaGkAradhvaniriti panaH kathaGkAramiti zaGkayam / alaGkArakRtAtizayadhvanAvevAlaGkAradhvaniriti vyavahArAt / alaGkArAntaradhvanirapyevamavaseya iti dhvanayannAha-yathA veti / vA'thavA / alaGkAradhvaniriti zeSaH / yathA-'amitaH-'ityAdau / harSadaprabho harSe dadAtIti dyatIti vA teSAM prabhuriti tatsambuddhau tathokta ! tathA ca-harSapradAnAmapi yaH prabhuH sa eva harSahartRNAmiti virodhaH / tatparihAraH punarmitrAmitrArthamityadhyAhAreNa / samitaH snggraamaat| 'samityAjisamidyudhaH / ' ityamaraH / praaptH| utkaratizayairvijayoriti yAvat / 'utkarSo'tizaye' ityamaraH / amito'paricchinno'paryApta iti yAvat / asatAM khalAnAm / ahitaH zatruH / 'dvivipakSAhitAmitrasyuzAtravazatravaH / ' ityamaraH / saadhyshobhiH| sAdhuni mahanIyAni yAni yazAMsi iti taiH| sahitaH sampannaH / asi tvaM vidyase iti vA // 175 // '
Page #331
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / . 321 __atrA mita' ityAdA vapi' zabdAbhAvAd virodhAbhAso vynggyH| vyaGgyAyAlaGkAryatve'pi 'brAhmaNazramaNa' nyAyAdalaGkAratvamupacaryate / atra vyaGgayaM darzayati-atretyAdinA / atrAsminnudAhRte padye iti yAvat / 'amitaH' ityAdau padanyAse iti zeSaH / 'api' zabdAbhAvAt / virodhAbhidhAyako hyapi zabdastadabhAvastanivezAbhAvastasmAt / virodhaabhaasH| alaGkAra iti shessH| vyaGgayo dhvanyaH / teSA 'mamitA'dizabdAnAM parivRttyasahatvAcchabdazaktimUlazceti zeSaH / atrAyambhAvaH-yo'mitaH sa eva samitaH, yo'hitaH sa eva sahitaH, yaH punaharSapradAnAM prabhuH sa eva harSahartRNAM prabhuraiti virodhaH / asau punaH-'yo'mito'pi sa eva samitaH yo'hitopi sa eva sahitaH, yaH punarharSapradAnAM prabhurapi sa eva harSahartRNAM prabhurityeva 'mapi'zabdasya niveze vAcyaH syAt / prakRte puna 'rape' rabhAvAd vyaGgatvamevaitasya na tu vAcyatvam / virodhazcAyamAbhAsamAtraNeti / atrAyaM padAbhaGge padabhaGge punaryathA-'tigmarucirapratApovidhuranizAkRdvibho ! maghuralIlaH / matimAnatattvavRttiH pratipadapakSAgraNIrvibhAti bhavAn // ' ityatra / asyAyamarthaH-'he vibho ! tigmarucirapratApaH tigmastIkSNo ruciro manohara iti tAdRzaH pratApo yasya saH, zatrUNAmuttApanArtha tigmapratApaH, mitrANAM punarAhAdanAthai rucirapratApa iti bhAvaH / vidhurani. zAkRta, vidhurANAM svapratApottaptAnAM nizA maraNaM tatkRt, nizeva nizeti, 'vaikalpe'pi ca vizleSe vidhuraM vikale triSu / / iti trikANDazeSaH / madhuralIlaH, madhurA''svAdanIyA lIlA yasya tAdRzaH / matimAnatattvavRttiH, matimAnayostattvena yAthArthyena vRttirvattaMnaM yasya saH, matiH zAstrAdinirNAyikA vastutattvAvadhAraNakSamA vA buddhiH / pratipadapakSAgraNIH, pratipadaM pakSaH sahAyasteSAM pakSo balaM yeSAM teSAM vA'praNI: / 'pakSastu mAsArdhe gRhasAdhyayoH // cullIrandhre bale pArce varga kezAt parazca ye // picche virodhe dehAGge sahAye rAjakuJjare / ' iti haimaH / bhavAn / vibhAti // iti atra padabhane virodhaH sa ca yathAtigmaruciryaH sa eva rucirapratApaH, yo vidhuH, sa na nizAkaditi, yo madhuH ( vasantaH) soDalIlaH (kailizUnyaH ), yo matimAn , so'tattvavRttiH, pratipat pakSasyAdimA tithiH punarapakSAgraNIriti / asya cApi nAnoktatvAdanityasvameveti / yattu kenApi 'vibho niSprabho vibhAtIti virodha iti vyAkhyAtaM, tanna sat, tasya padAbhaGgasambandhitvenAramaNIyatvAt / padAnAM caiSAM parivRttyasahatvena zabdazaktimUlo'yaM virodhAbhAsaH / padyamidaM ca kasyApi rAjJaH pratApavarNanaparam / vastvalaGkArayorekatrApi dhvaniH sambhavati, yathA-'zanirazanizca tamuccairnihanti kupyasi narendra / yasmai svam / yatra prasIdasi punaH sa .bhAtyudAro'nudArazca // ' ityatra / asyAyamarthaH-'he narendra ! yasmai yaM vinAzayitum / kupyasi kruddho bhavasi / tamantikAntakam / zaniH shnaishcrH| ca punaH / azanirvajam / 'dambhAlirazaniyoH / ' ityamaraH / uccairatya. ntamudyamya / nihanti / yatra yadupari / punaH / prasIdasi prasannatAM prakaTayasi / saH / udAro mahAn , 'udAro dAtRmahato:' ityamaraH / ca punaH / anudAronodgatA dArA yasya saH, apravAsI, nodAro dAtRvIro vA yasmAt saH / bhAti // ' iti / atra ca virodho yathA--zanistaviruddho'zaniH, naJaH 'asundarAkSA' dAviva 'tatsAdRzyaM tadanyatvaM tadalpatvaM virodhitA / aprAzastyamabhAvazca nArthAH SaTa prakIrtitAH // ' ityuktadizA virodhyarthakatvAt / tathA-udArastadvirudvo'nudAraH, nodAra iti pUrvavat / athaivaM viruddhArthakatvena pratIyamAnayorapi zanyazanyAhananakriyAkartatvAnvayA viruddhau dvAvapi zanyazanI tvadartha hananarUpamekamevAviruddha kArya kuruta'iti vastu zabdazaktimUlaM dhvanyate pUvabhAge, udArAnudArayoH punarbhAnakartatatpadArthavizeSaNayostatprakAravizeSaNayorvA sAkSAdbhAnakartRtvAnvayAbhAvAdekakAryakAritvAsambhava iti virodha eva sphuTamAbhAsate, viruddhArthakatvena tayoH pratIteH zabdazaktimUlatvAcchandazaktimalatvaM virodhAbhAsasyora bhAge / iti / 1 atroktaM pradIpakAraiH-'atra prathamArdhe zanirazanizcetyanena 'viruddhAvapi tvadanuvarttanAthamekaM kArya kurutaH' iti vastu dhvanyate, na tu virodhAlaGkAraH zanirazanirityanayoH sAmAnAdhikaraNyAbhAvAt (ekadharmigatatvena zanitvatadbhinnatvayora pratipAdanAt ), virodhasya ca tatraiva vizrAnteH / dvitIyA tu nodAharaNam / tatra 'ca' zabdasyApyarthatve virodhasya vAcyatvAtsa 41
Page #332
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAhityadarpaNaH / [ caturthaH atrAhU rasagaGgAdharanirmAtAra:-'kAvyaprakAze tu--'zanirazanizca tamuccaiH' ityAdikamudAhatya 'atra virudvau dvApi tvadanuvartanArthamekaM kArya kurutaH / iti dhvanyate'ityuktam / tacca-dvau zanyazanI udArAnudArau caikaM kArya hananaM bhAnaM ca'iti vyAkhyAtam / tatra zanyazanyohanana kriyAkartRtvAnvaye'pyudArAnudArayorbhAnakartRtatpadArthavizeSaNayostatprakAravizeSaNayorvA sAkSAdbhAnakartRtvAnvayAbhAvAt kathamekakAryakAritvaM saGgataM syAt / ato viruddhau dvAvityAdiprathamAviSayam / dvitIyArdhe tu virodhAbhAsa eva / karttavyabhedenAnvayamAtreNa kuruta ityasyopapattivet : astu dvitIyArdhe'pi virudrI dvAvityAdi vastu vyAyam / parantvarthadvaye'pi virodhAbhAsAlaGkArazabalitameva / zatruviruddhasya zatrutvAsambhavAdekasya zanyazanikatakahananakarmatvAyogenAdyAdhaM udAratvAnudAratvayorekAdhikaraNavRttitvAyogAd dvitIyAdhaM ca virodhasya sphuTasvAt / iti / zabdazaktimUlo virodhAbhAsAliGgitasya vyatirakasya niryathA-'khaM ye'nyuvalayanti lUnatamaso yaM vA nakhodbhAsino ye puSNanti saroruhazriyamapi kSiptAjabhAsAzca ye / ye mUrdhasvavasAsinaH kSitimRtAM ye cAmarANAM zigaMsyAkAmantyubhaye'pi te dinapateH pAdAH zriyai santu vaH // ' ityAdau / asyArtha:-ye / lUnatamasolUna chinnaM vinAzitamiti yAvattamondhakArI yaisse / khamAkAzam / atyujjvalayanti / vA'thavA / the| nakhodbhAsino nakhairudbhAsanta iti tathAbhUtAH / ye / saroruhazriyam / api / puSNanti / ca / ye / kSiptAbjabhAsAH kSiptAabjabhAsA candrasya kAntayo yaiste, 'abjo'strI zaGakhe nA nicule dhanvantarau ca himakiraNe / klIbaM padma' iti vizvaH / ye| kSitigRtAM parvatAnAm / mUrdhasu zikhareSu / ava' bhAsinaH / ca |ye| amarANAM devAnAm / zirAMsi / AkrAmanti, taireteSAM vandyamAnatvAt / te tathAbhUtAH / dinapate saryasya / ubhaye / api / pAdAzcaraNAni kiraNA vA, 'pAdo budhne turIyAMze zailapratyantaparvate / caraNe ca mayUkhe ca' ti medinI / vo yuSmAkam / shriyai| santu // ' iti / atra ca-ye khamatyujjvalayanti te khodbhAsino na / ye ca khodbhAsino na te lUnatamasaH / yaca na vRkSAGkurAdhayitaM tasyaiva tamaso lavanakriyAkarmatvenAbhidhAnaviSayatvam / ye sarojalakSmI vardhayante te eva kSiptAbz2abhAsAH sarojalakSmyA avamAtAraH / ye kSitibhRtAM rAjJAM mUrdhasvavabhAsante te punara' marANAM zirassu sthAyinaH / yo dinapatiH sa evAdinapatiH tasya .ye dakSiNAH pAdAH zriyai tasyaiva vAmAste / iti virodhaH / api nAcAnuktatvAd vyaGgayaH / atha-ye yadatyujjvalayanti tat kimapi vastu nayanaviSayatAbhAjanam , na tu zUnyam , ata etAdRzasyApi khasyAtyujjvalakartRtvena prasiddhopamAnebhya eSAM vyatirekaH, tathA ca grahAH samujjvalayanti te svadhAmnA na tu nakhairityapyeteSAM tebhyo vyatirekaH, yeSAM ca kamalollAsakartRtvaM na teSAM tadabhAva ityapi dvAdazAdityebhya upamAnebhya eteSAM sudhArakaratvasyApi sambhUtyA vyatirekaH, bhUyiSTAnAmapi bhUbhRtAM ye ziromaNayaH te bhUbhimaspRzatAmeva devAnAM zirAMsyAkramantItyAkramaNakRdbhayaH prasiddhebhya upamAnebhya eteSAM vyatireka ityevamasya tattacchandazaktimUlaM dhvanisvamavaseyam / nanvasya kavigatadinakaracaraNaviSayakaratibhAvotkarSakatayA guNIbhUtasya kathaM dhvanivyapadezahetutvaM! pradhAnasyaiva vyaGgayasya dhvanivyapadezahetutvAditi cenna, vAcyApekSayA prAdhAnyamAtreNa tavanitvAnatirohitatvAt / iti / nanu upamAderetasya vyaGgayasya pradhAnatayA'laGkAryANAM kathaM sambhavatyalaGkAratvamityata Aha vyayasyetyAdi / 'brAhmaNazramaNa'nyAyAbAhmaNo'sau zramaNo bauddhasaMnyAsIti tasya' nyAyo nItiH paripATIti yAvat tasmAt / yathA- kazcid brAhmaNo boddhamatamavalambyAvaidhaM gRhItasaMnyAsaH, tasya punastadAnI brAhmaNatvAbhAve'pi tamuddizya lokaiAhmaNo'yaM zramaNa iti, zramaNo'yaM brAhmaNa ityeva vA tatpaurvakAlikaM brAhmaNatvamanusmRtya vyavahiyate tatheti -maJcayArthamAtratve tu virodhasyaiva vyaGgayatvAditi / 2 anAhurmarmaprakAza ( rasagaGgAdharavyAkhya) kArA:-'tadalaGkArasattva haitamAha-zatruviruddhasyeti / virodhizatrovirodhyantaramitratvAdevasya virodhidvayakartakahananakarmatvAyogena tAdRza. inanakarmatvayorapi virodhAditi bhAvaH / rAjJo vihitAjJatvamAdAya kopasyAtizayitatvamAdAya vA tatparihAraH / bhazanirityatra nAviruddhArthaka ityuktam / nacaivaMvirodhe'sya kathaM vyaGgayatA, tanmUlakahananakarmatvayorvirodhasya vyaGgAya vinAkSateH / tamAdAyaiva virodhAbhAsaH / tasyaiva samAdhAnAt / na tvanayorvirodhasyAsya samAdhAnamasti / etenaikadharmigatatve eva virodhasyAlaGkAratvAnnAtra virodhAlaGkAra iti parAstam / tAdRzakarmatvayorekatharmigatatvasya spaSTatvAt / ' iti /
Page #333
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH rucirArupayA vyAkhyayA smetH| 289 vastu vA'laGkRtiti dvidhA'rthaH sambhavI svataH // 285 // kaveH prauDhoktisiddho vA tannibaddhasya veti SaT / pabhistairvyajyamAnastu vastvalaGkArarUpakaH // 286 // arthazattayudbhavo vyaGgayo yAti dvAdazabhedatAm / svataHsambhavI, aucityAdahirapi sambhAvyamAnaH / proDhoktisiddhaH, na tvaucityena / bhAvaH / vyaGgayasyopamAderiti zeSaH / alaGkAryatve'laGkartumucitatve / api / alaGkAratvamalaGkaraNakriyAkartRviSayatvam / upacaryate upacArAd vyavahriyate,vAcyatAkAlikamalakAratvamAdAyaiva vyaGgayatAdazAyAmapi tasya tathA vyavahAraH / iti / prapaJcayaivaM zabdazaktimUlamarthazaktimUlamapi dhvaniprapaJca pradarzayitumupakramate-289 vastvityAdinA / 289 vastu tadrUpa iti yAvat / vA'thavA / alakRtiralakArastadrUpa iti yAvat / vaa| ityatra ve'ti samuccayamAha / iti / asmAddhetodityarthaH / dvidhA dvividhaH san / arthH| vyaJjaka iti zeSaH / arthazaktimUladhvanAvarthasyaiva vyaJjakatvaM khataHsiddhatvAt / svataH svAbhAvyAt / sambhavI smbhvtiityevNshiilH| vA tthaa| kaveH kAvyanirmAtuH / 'kavirvAlmIkikAvyayoH / sUrau kAvyakare puMsi syAtkhalIne tu yoSiti ||'iti medinI / prauDhoktisiddhaH / prauDhoktizcamatkArAnuguNoktistayA siddhaH / vA / tantribaddhasya tena vinA nibadva uttambhitaH pradarzitasvarUpa iti yAvat tasya / prauDhoktisiddha iti pUrveNAnvayaH / yadvA-kaveH / vaa| tannibaddhasya / prauDhoktisiddhaH / ityanvayaH / ityevam / vidhA punarbhavanniti zeSaH / SaT SaDbhidhaH / tu punaH / taiH| SaDbhiH SadhaiiH / vyajakairatheriti zeSaH / vyajyamAno vyaJjanayA'vabodhaviSayIkriyamANaH / vastvalaGkArarUpako vastvalaGkArau rUpayati nirUpayatIti rUpaM yasyeti vA saH / arthazatta yudbhavaH arthazaktarudbhavatIti tathoktaH / vynggyH| dhvaniriti zeSaH / dvAdazabhedatAM dvAdaza bhedA yasya tasyabhAvastattAm / yAti / pratipadyate // 285 // 286 // atha kArikAsthayoH svataHsambhavi,-prauDhoktisiddha,-padayoH kramAttAtparya nirdizati-svataHsambhadhItyAdinA / aucityAda yAthArthyAt / bahiranantardeze loke iti yAvat / api / na kevalaM prauDhoktyeti bhAvaH / sambhAvyamAnaH sambhAvyate sambhavaM pratinIyate iti tathAbhUtaH / 'artha' iti zeSaH / svataHsambhavI tatpadavAcya iti yAvat / atha-prauDhoktisiddhaH prauDhoktyA siddho niSpannazarIraH / na / t| aucityena yAthArthyAtsvataH sambhavid bahirapi sambhAvyamAno'rtha iti yAvat / 'atyantAsatyapi hyarthe jJAnaM zabdaH karoti hi|' iti nyAyAta prauDhoktimAtreNa sambhavaM nIta iti bhAvaH / atrAyaM pAlokaH-arthazaktyudbhavo nAma dhvaniH, tatra tAvadoM vyanjakaH, vastvAtmA'lakArAtmA ceti dvividhaH / dvividho'sau punaH svataHsambhavI, kavijanaprauDhoktisiddhaH, kavijanottambhitanAyakAdiprauDhoktisiddhazceti triguNitaH poDhA bhavati / tathA ca-vastvAtmA'rthaH svataHsambhavI, kaviprauDhoktisiddhaH, kavinibaddhanAyakAdiprauDhoktisiduzceti trividhaH, alaGkArAtmA'pyevaM svataHsambhavI, kaviprauDhoktisiddhaH, kavinibaddhanAyakAdiprauDhoktisiddhazceti trividha iti SaTUprakAro'rthaH / iti / padbhizvArthasyaH prakAraya'jyamAno vastvAtmA'laGkArAtmA ca vyaktayoM dvAdazaprakAra: sampadyate nirbAdham / nanu kavi-tanibaddhavaktaprauDhoktiniSpannayorarthayoH pArthakyenAbhidhAnaM na nyAyyam / kavinibaddhatannivaddhAderapi bhedAntaraprayojakatvApatteH / na ca tasyApi kavinibaddhatvAnapAyAt tatprayojyaprabhedAntargatatvameva yuktamiti vAcyam / prAinibaddhaprauDhoktisiddhasyApi ramaNIyavarNananiNaputvalakSaNakaviprauDhoktisiddhatvAnapAyAta kavinibaddhaprauDhoktisiddhasyApyarthasya kaviprauDhoktisiddhaprakAratvasyaivApAtAditi cet ? vRddhoktiviSayAdarbhakoktiviSaya iva kavijanAbhidhAnaviSayAta kavinibaddhAbhidhAnaviSaye camatkRtyatizayatvAnubhavikatvAt tayoH pArthakyameva nyAyyam / atha praNidhAnasAdhyapratItikatayA camatkRtteH sthaganAnna kavinibaddhatanibaddhAdiprauDhoktisiddhasya pArthakyenAbhidhAnam / iti /
Page #334
--------------------------------------------------------------------------
________________ - saahitydrpnnH| . [caturthaH tatra krameNa yathA-- 'dRSTiM tvaM praNidhAyini ! kSaNamihApyasmadgRhe dAsyasiprAyeNAsya zizoH pitA na virasAH kaupIrapaH pAsyati / ekAkinyapi yAmi satvaramitaH srotastamAlAkulaM nIrandhrAstanumAlikhantu jaraThacchedA nalagranthayaH // 176 // ' atra svataHsambhavinA vastunA etatpratipAdikAyA bhAviparapuruSopabhogajanakhakSatAdigopanarUpaM vastu vyajyate / arthatAn kramAdudAharanAha-tatretyAdi / tatra teSu tathAvidheSu dvAdazavarthazatayudbhavasya dhvaneH prabhedeSu satsviti yAvat / krameNa kramavazAdudAhata- . vyatvena prAptenetyarthaH svataHsambhavinA vastvAtmanA vyajakenArthena vastuno dhvaniriti zeSaH / yathA-'dRSTi-' ityaadau| _ 'he prativezini sannihita-gRhavAsinItyarthaH / prativeza AsannagRhamadhiSThitatvenAsyA astIti tatsambuddhau tathokte ! tvam / ihAsmin / asmadagRhe'smAkaM gRhamiti tatra / 'gRhaM gehodakasitaM vezma sadma niketanam / ' ityamaraH / api / khagRhe tu nizcitameva / dAsyasi pradAsyasi nidhAsyasIti yAvat / kimityata Aha-asya / shishorbhksy| pitaa| arthAt mtsvaamii| prAyeNa bAhulyena / 'prAyo maraNAnazane mRtyau bAhulyatulyayoH / ' iti medinIkaraH / virasA vigato raso yAsAM tAH, nIrasA ityarthaH apeyA iti bhAvaH / kaupI: kUpe bhavA iti tAH / kUpasambandhinIrityarthaH / apo jalAni / 'ApaH strI bhUni vAri salilaM kamalaM jalam / ' ityamaraH / pAsyati / ataH-ekAki. nyekaiveti tathoktA / 'ekaadaakiniccaashaaye|' 5|3|52ityaakinit / api / ahamiti zeSaH / sattvaraM zIghram / ito'smAt / gRhAditi zeSaH / tamAlAkulaM tamAlaiH svanAmakhyAtaH zyAmavarNairvRkSavizeSairAkulamitastato vyAptamiti tat / 'kAlaskandhastamAla: syAtApiccho'pI'tyamaraH / srotaH svato jalaniHsaraNasthAnam / 'sroto'mbusaraNaM svtH|' ityamaraH / yAmi gacchAmi / nIrandhrA nirgatacchidrA nibiDA iti yAvat / jrtthcchedaaH| 'jaraThaH kaThinazchedo'. prabhAgo yeSAM te' iti vivRtikArAH / nalagranthayo nalAnAM pranthayaH parvANItyarthaH / tanuM zarIram / Alikhanta khaNDayantu / ' padyamidaM kasyAzcana kulaTAyAH kAmapi svavezmasamIpavezmavAsinIM prati pratAraNoktiparam / atra ca cchandaH zArdUlavikrIDitaM nAmaH / uktaM ca tallakSaNaM prAk / atrAyambhAvaH-yatra vahanti sarasAni jalAni tatra nibiDAstamAlA meduritastatratyazca pradezaH, sarvataH prasRtaM ca nayanapidhAyakaM timiram, atha tatra gAtravidArakAnalAsteSAM patrANi parvANi ca spRzyamANAnyatIva duHsahAni tAni mama sarva zarIraM vidIrNamapi kariSyanti, kurvantu nAma, bhAvyevaivambhUtam, ahaM caikaiva sarasapeyajalasambhRtaM srotazca kRSNapakSIyanizIthAyamAnam, athApi gacchAmi kimatrAnyat kuryAm, na hi zizoretasya pitA mama prANanAtho nIrasAni kUpajalAni pibati, zizumevaM ca tatra kathaM nayeyaM, bhayenaivAyaM vyApadyeta, iti tAvadatraiva krIDatu svapatu vA'yaM yathAsAdhyaM sattvarameva pratyAgamiSyAmi, gamanamayyevaM tatrAvazyaM mayA kAryameva, kintvetadgRhaM zUnyaM, nAthazca nAtra yadyAgacchedasau nivartanIyastasya durvicAraH zizurayaM caikAkIti nirIkSaNaM yAvatpratyAgamanaM kRpayA kAryamiti pidhinsanIhitasya bhAvidaTyaM kA'pi kulaTA nijavezmopavAsinI prati pratAraNAtmikayoktayeti / ' atra vyagAyanATa-annetyAdinA / anAminurate po iti yAvat / svataHsambhavinA lokaprasiddhena / patyuH priyA kathamapi na vaimanasyAvahaM adA'pi kAryazaghadava tathA tathA yatitavyaM yathA pati: pasIdediti zarIravidaraNIbhAvaklezaM jAnantyapi tatra yate iti lokAraniti bhAvaH / snA / tadrUpeNa vyajakenArthanetyarthaH / vastutvaM punaretasyArthasyAnalaGkAratvAt / etatpratipAdikAyA etasyaitatpadyarUpavAkyatadarthastheti yAvata, pratirAdikA samarthayitrI tasyAH / bhAviparapuruSopabhogajanakhakSatAdigopanarUpaM bhAvi bhaviSyad yat parapuruSasya ya upabhogatajaM nakhakSatAdi tasya gopanaM vidhAnaM tadrUpam / parasuruSakAraSyamANopabhogatajjaniSyamANanakhakSatAdi kenApi mA jJAyatAmityAtmakamiti bhAvaH / vastu / vyajyate dhvnyte|
Page #335
--------------------------------------------------------------------------
________________ pariccheda: ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / 325 'dizi mandAyate tejo dakSiNasyAM raverapi / tasyAmeva raghoH pANDyAH pratApaM na viSehire // 177 // ' atra svataH sambhavinA vastunA 'ravitejaso raghupratApo'dhika' iti vyatirekAlaGkAro vyajyate 'ApatantamamuM dUrAdUrIkRtaparAkramaH / balo'valokayAmAsa mAtaGgamiva kezarI // 178 // ' atropamA'laGkAreNa svataH sambhavinA vyaJjakenArthena 'baladevaH kSaNenaiva veNudAriNaH kSayaM kari gyatI 'ti vastu vyajyate / athAnenAlaGkAradhvanimudAharati- 'dizI - 'tyAdinA / 'raveH sUryasya pracaNDa tejonidhAnasyeti yAvat / api / kiM punaranyasya / tejaH pratApaH / dakSiNasyAm / yasyAmiti zeSaH / dizi dizAyAm / mandAyate / amandamapi mandamiva jAyate / dakSiNAyane hi sUryasya zaityapravRtteH / 'kartuH kyaG salopazca / ' 3 / 1 / 11 iti kyaG / 'mandaM bhavatI' tyarthe tu 'lohitAdaDAjmyaH kyaS / ' 3 / 1 / 13 / . iti kya / tasyAm / eva na tvanyasyAM dizIti bhAvaH / raghoH svAbhidhAnadhanyasya mahArAjasya / pratApaM tejaH / pANDyAH pANDUnAM tadAkhyAnAM janapadAnAM rAjAna iti tathoktAH / 'pANDoDarthaN vaktavyaH / ' iti yaN / na naiva / viSehire nitAntaM soDhavanto'bhuvan / idaM padyaM raghuvaMze caturthe sarge raghordakSiNa digvijayavarNanaparam / anuSTup ca chandaH // 177 // ' atra vyaGgayamAha-atretyAdinA / atrAsminnudAhRte padye iti yAvat / svataH sambhavinA lokadRSTena / sUryasya tejo dakSiNAyane pradimAnampratipadyate, dakSiNAyanaM dakSiNAM dizaM pratyayanamiti, tatraiva punA raghostejo'sahyamAsIttatratyAnAm, na hi nirbalA : prabalasyauja: soDhuM prabhavanti, nirbalAzca tatratyAH iti lokasthityanukUleneti bhAvaH / vastunA / tadrUpeNa vyaJjakenArthenetyarthaH / ravitejaso veH sUryasya tejastasmAttadapekSayetyarthaH / raghupratApo raghoH pratApastejaH pratApastApanejayo: / ' iti medinI / adhikaH prakRSTaH / ityevam / vyatirekAlaGkAraH / 'AdhikyamupameyasyopamAnAnnyUnatA'thavA // vyatireka:-' iti vakSyamANasvarUpo'rthAlaGkAravizeSaH / vyajyate dhvanyate / tejasotkRSTo hi loke sUryeNopamIyate iti lokaprasiddhayA sUryasyopamAnatvam, anyasya punarupameyatvaM siddham, athAtra dakSiNasyAM sUryatejasaH soDhavyatvoktyA raghozvAsoDhavyatvoktyA susiddhamupamAnAdupameyasyAdhikya mityupamAnAdupameyAdhikyaM nAma vyatirekaH / so'pi ' ravestejajo raghostejo'dhika ' mityevamavarNitatvAt pratIyata eveti / atha svataH sambhavinaivAlaGkAreNa vastudhvanimudAharati- 'Apatantam -' ityAdinA / 'balo baladevaH UrIkRtaparAkrama UrIkRtaH svIkRtaH parAkramI yoddhumutsAho yena sa sannaddha iti yAvat / sanniti zeSaH / ApatantamabhimukhAmAgacchantam / yoddhumiti zeSaH / amuM veNudArinAmAnam / kezarI siMhaH / mAtaGgaM hastinam / iva / dUrAt / avalokayAmAsa dadarza / padyamidaM zizupAlavadhasyaH / anuSTup cAtra chandaH // 178 // atra vyaGgayamAha - atretyAdinA / atrAsminnudAhRte padye / svataH sambhavinA lokaprasiddhena / upamA'laGkAreNa / 'mAtaGgamiva kezarI' ityatretyaneneti zeSaH / tadrUpeNeti bhAvaH / vyaJjakena / arthena / taddvAreti yAvat / ' baladevaH / kSaNena kSaNAt / eva na tu dvitrakSaNAnantaram / veNudAriNastadAkhyasya bANAsuraputrasya / kSayaM / vinAzam / kariSyati / ' iti vastu / vyajyate dhvanyate / vipulaparAkramazAlitayA madonmAdasambhRtatA ca baladevaveNudAridaityaputrayoH siMhamAtaGgAbhyAM sAdRzyenopamAtvaM lokaprasiddhameva, upamAnopameyasAdhAraNadharmANAmevopamAzarIraghaTakatvAt, athaivambhUtena vyaJjanA gajasya kezarIva bANatmajasya bala kSaNAjjIvitaM sa hariSyatIti tAdRza nirIkSaNAdhAne svato'vatiSThate dhvanyamAnaM vastu / iti /
Page #336
--------------------------------------------------------------------------
________________ 326 saahitydrpnnH| [caturthaH 'gADhakAntadazanakSatavyathA-saGkaTAdarivadhUjanasya yH| oSTavidramadalAnyamocaya-nirdazanyudhi ruSA nijAdharama // 179 // aba svataHsambhavinA virodhAlaGkAreNa 'adharo nirdiSTaH, zatravo vyApAditAzceti samuccayAlaGkAro vynggyH| athAnenaiva vstucnimaah-'gaaddhkaantdshnksstvythaasngkttaat-'ityaadinaa|| 'yH| pUrvaprakrAntavIryaH / rAjeti zeSaH / yudhi saGgrAme / ruSA roSeNa krodheneti yAvat / nijAdharaM nijasya vasyAdhara oSTastam / 'oSTAdharau tu radana-cchadau rdnvaassii|' ityamaraH / nirdazan dantaiH khaNDayan san / arivadhUjanasyArINAM zatrUNAM pratidvandvitvenopalakSitAnAM vadhUjanastasya / vadhUnAM janaH samAjaH / 'janaHsamAje loke ca lokabhede ca paamre|' iti zivazarmA / oSThavidmadalAnyoSTA eva vidrumadalAni pravAlapatrANIti tAni / gADhakAntadazanakSatavyathAsakATAda gADhaM gADhA vA kAntadazanakSataM tadvyathA veti, tadavyathaiva saGkaTaH saiva saGkaTa iti vA tasmAta / 'apa dAne paJcamI / ' 2 / 3 / 28 / iti paJcamI amocayat mocitavAn / ruSA nijAdharaM nirdazya nihateSu vairiSu tattaddhUnAM kAntakartavyo ratikAliko'dharadazo nirvartita iti bhAvaH / ' padyamidaM kasyApi rAjJaH prabhAvotkarSavarNanaparam / rathoddhatA cAtra cchandaH / lakSaNaM tu prAguktam // 179 // atra vyaGgyamAha-atretyAdinA / atrAsminnadAhate padye iti yAvat / svataHsambhavinA loksaakssynn| virodhAlaGkAreNa virodhAbhAsAlAraNa / yo hi svAdharamapi dazati sa kathaM pareSAmadharAn saGkaTAnmocayatIti, utpadyate vA vyathA nirdezanena tatkathaM tannivRttiH sthAditi ApAtato virodhaH, pratiyogibhedena ca sadAbhAsamAnatvamiti tatsvarUpatvAt / adharaH oSTa: / nijasyeti zeSaH / nirdaSTo niradezi / ca tathA / zatravaH pratidvandvinaH / vyApAditA mAritAH / ityevam samuccayAlaGkAro yugapatpadArthAnAmanvayarUpo'laGkAraH / vyaGgayo dhvanyaH / astIti zeSaH / / ___atredamAkRtam-yodhanaM tAvat kArya tena jayasAdhanaM vA kAryam, 'yudhI' ti nirdezAttathaiva pratIteH, tatra ca nirdaSTavyApAditakriyayoyogapadyanAnvayAbhivyaktaH samuccayo dhvanyate iti granthakArapAdAH / ata eva 'samuccayo'yamekasmin sati kAryasya sAdhake / 'khale kapotikAnyAyA' diti vakSyamANaM lakSaNamapi saGgacchate / virodhAlaGkAreNa nirdazannityaktyA cAdharanirdazanasamakAlameva zatravo vyApAditA iti vIrAnubhAvatvena prakRtayoH svAdharadazana-zatru. vyApAdanayorekakAlaikadharmasambandhena tulyayogitA, mama kSaterapi nivartatAM nAma pareSAM kSatiriti tadbuddharutprekSaNAcotprekSeti prakAzakArAH / virodhAlaGkAreNetyasya virodhAbhAsAlaGkAreNetyarthastu na, virodhasyAsambhavAt , kintu virodhagargito'lahIrastenetyarthaH kAryakAraNayoH paurvAparyaviparyayarUpAtizayoktyalaGkAreNeti yAvat, khAdharadazanasya kAraNasya cairivadhUjanoSTadazanavyathAmocanasya ca kAryasya ca samakAlatayA nirdiSTatvAt / tulyayogiteti padasyApi tulyayogitA'laGkAra ityarthastu na 'niyatAnAM sakRddharmaH sA punastulyayogitA / ' iti sUtreNa lakSitAyAH prakRtAnAmaprakRtAnAM vA ekadharmasambandharUpatulyayogitAyAH prakRte sambhavAbhAvAta, tulyayogitAyAM punardharmasya guNakriyA'nyatararUpasyaivopAdAnam / atha tulyayogitApadasyAdharo nirdaSTazca zatravo vyApAditAzceti tulyakAlaM (ekakAlaM) yogo ( sambandhaH) yayostAviti, tayobhAvastulyayogitA ceti vyutpatteH samucacAlakAra ityarthaH, adharanirdazanavairivyApAdanakriyayoyogapadyena pratyayAt / iti pradIpakArAH / virodhAlaGkAreNetyasya vAstavikavirodhamUlAsaGgatyalakAreNetyarthaH, svAdharadazanaripuvanitAjanAdharavyathAmocanayoH kAraNakAryayovaiyadhikaraNyena nirdezAdvirodhasya sphuTatvAt / ityapi kecit / oSTaviSayakayordazanabhocanayo virodhaH, oSThatvena sAmAnAdhikaraNyasya vivakSitatvAt pratiyogibhedenAbhAsa iti virodhAlaGkAreNa virodhAbhAsAlakAreNetyartha eva, vIrAnubhAvatvena prakRtayorAtmAdharanirdazanavairijanavyApAdanayorekakAlarUpaikadharmasambandhasya sadbhAvAttulyayogitA tulyayogitA'laGkAra ityartha eveti, pradIpakArAbhihitAtizayoktezca proDhoktisiddhatvena svatassambhavi-vyanjakodAhaNatvAyoga iti, tulyayogitAyAM dharmo guNakriyA'nyatara evetyatra mAnAbhAvAt, kAlopAdherapi sUryakriyArUpatvamiti ca prakAzakArottameva tadavastham / ityudyotakArAH prAhuH / vayaM tu trUmaH-virodhAlaGkAreNetyasya virodhAbhAsAlaGkAra ityartha
Page #337
--------------------------------------------------------------------------
________________ 327 . paricchedaH / rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / 'sajehi surahibhAso, Na dAva apyei juaijaNalakkha muhai| ahiNavasahaAramuhe Navapallavapattale aNaMgassa sare // 180 // ' atra 'vasantaH zarakAraH, kAmo dhanvI, yuvatayo lakSyam, puSpANi zarA'iti kaviprauDhoktisiddhaM vastu prakAzIbhavat madanaviz2ambhaNarUpaM vastu vyanakti / eva, tulyayogitetyasya ca tulyayogitA'lakAra ityartha evApyastu pradIpakArAyuktadizA kliSTakalpanAyA anyAyyatvAt / kintu nAtra samuccaya iti kathaGkAra saGghaTeta ? nirdazanavyApAdanarUpakriyayorekakAlaM sambandhasadbhAvasyAkSatestasyApyakSatatvenAvasthitatvAt / iti / vastutastu-tapatra tulyayogitA, na cotprekSA pratIyete; kintu samuccaya evaMti / 'nirdazanamocaya' dityuttayA roSaNa variSyApAdane varivadhanAM ramaNAnandasyApi moSaNe dantakSatAya'nubhavo nivattita iti pratyAyikayA'dharo nirdaSTo vairiNazca vyApAditA iti samuccayasyaiva pratIteH gamyamAnatulyatAyAH prakRte'sambhavAttulyayogitAyA apratItezca / khAdharadazananarivyApAdanayoyogapadyenAnvayasya ca samuccayasyaiva pratyAyakatvena tayorekakAlarUpaikadharmasambandhakalpanayA tulyayogitAyA api kluptatvasyaiva ca tAdavasthyAt prakAzakAroktezcAnyathA'pi samarthanAca iti bodhyam / evaM svataHsambhavibhyAM vastvalaGkArAbhyAM vastvalaGkArayordhvanimudAhRtya kaviprauDhoktisiddhAbhyAM tAbhyAM tayordhvanimudA- . harnu pravRttastAvadvastunA vastudhvanimudAharati-'sajjehi-'ityAdinA / / 'surahimAso surabhimAsaH / surabhavasantasya mAsaH pakSadvayAtmakaH kAlaH / 'vasante puSpasamayaH surabhiH'-ityamaraH / caitro vaizAkhazceti mAsadvaya vasantaH, tatrAtra mAsazabdenAdyaH, tasyaiva prathamaM nirdezAtprakRtatvAca 'surabhimAsazcaitraH' iti vitikArarukta cetibodhyam / sajjehi sajjayati sajjito bhavati / yAvaditi zeSaH / dAva tAvat / juaitaNalakakhamuhe yuvatijanalakSyamukhAn yuvatijano yauvanAkAntAnAM vanitAnAM samUha eva lakSyaM zaravyaM yeSAM tAni tAdRzAni mukhAnyaprabhAgA yeSAM tAn / 'taruNI yuvatiH sme|' ityamaraH / 'lakSyaM syAdapadeze'pi zaravye'pi napuMsakam / ' iti gadinI / 'gukhaM zreSThe ca ke copAye'gre niHsRtau tathA / prArambhe ca pradhAne ceti zivazarmA / ahiNavasahaaramahe abhinavasahakAramukhAn / abhinavA navamukulitA ye sahakArA nitAntaM surabhitA AmrA mukhamAdirmukhAni pradhAnAni vA yeSAM tAn / 'asau sahakAro'tisaurabhaH / ' ityamaraH / atra mukhazabdasyArthAntare upAdAnAna punaruktatvam / Navapallava. pattale navapallavapatralAn / navA mahitAni pallavapatrANIti taoNllAnti gRhNantIti tAMstathoktAn / nUyate stUyate iti, navanaM stavanamiti vA navaH / 'Rdorap / 3 / 357 / ityap / pallavairupalakSitAni patrANIti pallavapatrANi / 'pallavo'strI kisalayam' ityamaraH / yadvA-navaM yazo padyante pratipadyante iti tathAbhUtAni lava (sUkSma) patrANIti taoNllAntIti tAn / pad gatau / kvip / 'lavaH kAlabhidi cchidi / vilAse rAmaje leze' iti haimazivazarmANau / aNaMgasta anaGgasya kAmastheti yAvat / sare zarAn bANAn / Na na naiveti yAvat / appei arpayati samarpayati / yadvA-yAvadarpayati . tAvanna paraM sajayatIti bhaavH| padyamidaM vasantamaddizya kenApi sahRdayenoktam / atra cAchindastalaHkSaNa tUktaM prAk // 180 // ' vyaGgayamAha-atretyAdinA / atrAsmin prAgudAhRte padye / 'vasantazcaitravaizAkhopalakSita RtuvizeSaH / zarakAraH zarAn karoti nirmAtIti tathoktaH / 'karmaNyaN / ' 3 / 2 / 1 / ityaN / kAmo madanaH / dhanvI dhanurdharaH / dhanurasyAstIti / vIrAditvAdiniH / yuvatayastaruNyaH striyaH / lakSyam / puSpANi sahakArAdInAmiti zeSaH / zarA vANAH / 'ityevam / kaviproToktisiddha kaveH prauDhoktyA kevalaM nibaddhakharUpamiti bhAvaH / vastu / prakAzIbhavat / krameNeti zeSaH / madanavijambhaNarUpaM madanasya kAmadevasya viz2ambhaNaM vizeSeNa jambhaNaM sanaddhabhavanaM vardhanamiti yAvattadUpam / vastu / vyanakti dyotayati / atrAyambhAvaH-vasantastAvadacetanaH, kAmaH punaranaGgaH, yuvatayazcAvIrAH kusumAni ca mRdulAnIti krameNaiteSAM zarakAratvAdikamalIkamityetatsarvaM kaveH prauDhoktimAtreNa siddha vastu, tancedaM vasantadazAmabhinayat krameNa manmathonmAyasyArambha gADhaM gADhIbhaviSyantaM dhvanayatItyuktaM granthakAraiH 'vasantaH zarakAraH,-'ityAdi /
Page #338
--------------------------------------------------------------------------
________________ saahitydrpnnH| [ caturthaH'rajanISu vimalabhAnoH, karajAlena prakAzitaM vIra ! dhavalayati bhuvanamaNDala-makhilaM tava kIrtisantatiH satatam // 181 // ' atra kaviprauDhoktisiddhena vastunA kIrtisantatezcandrakarajAlAdadhikakAlaprakAzakatvena vyatirekA'laGkAro vynggyH| atha vastunA'laGkAravanimudAharati-'rajanISu-'ityAdinA / 'he vIra ! tava tvdiiyaa| kIrtisantatiH kIrtiprasAraH / rajanISu rAtriSu / rajanI yAminI tamI' ityamaraH / vimalabhAnovimalAH zuddhAH zubhrA iti yAvad bhAnavaH kiraNA yasya tasya zubhrAMzozcandrasyeti yAvat / 'bhAnurnA kiraNe sUrye' iti medinI / karajAlena kiraNapujena / 'bhAnuH karo marIci rityamaraH / prakAzitaM prakAzamAnItam / akhilaM samastam / bhuvanamaNDalaM bhuvanaM lokastadeva maNDalamiti tattathAbhUtam / satataM nirantaraM rAtriMdivaM na tu rajanISveveti yAvat / dhavalayati zubhrakAntikaM vidhatte // ' padyamidaM kamapi vIramUrdhanyaM prati gItam / atra cAryAchandaH tallakSaNaM coktaM prAk // 181 // vygaathmaah-atretyaadinaa| atrAsminnaktapadye / kaviprauDhoktisiddhana kaveH pratibhAmAtraniSpannena / vastunA kIrtisantatyA nikhilabhuvanadhavalIkaraNarUpeNeti zeSaH / kIrtisantateH kIrtiprasArasya / candrakarajAlAttadapekSayeti yAvat / adhikakAlaprakAzanvenAdhika: kAlastaM tadavadhiprakAzakatvaM tena / 'atyantasaMyoge ca / ' 2 / 1 / 29 iti samAsaH / hetvarthe cAtra tRtAyA / vytirekaalngkaarH| vyaGgayo dhvanyaH / astIti zeSaH / atredaM tAtparyam-vimalasya bubhratvaM, kIrtyAMzca prakAzakatvaM tena punarbhuvanasya samagrasya dhavalokaraNamityalIkamapi kavinA svaprauDhoktita eva nibaddham / candro rAtrAveva punaH prakAzate kArtistu rAtrindivam , na tena tata aupamyamiti candrAdadhikaprakAzakatvena kIrtyA vyatireko'pi sampannamattiH / yathA vA-'kesesu balA moDi a, teNa asamarammi jaasirI ghiaa| jaha kaMdarAhi vihurA, tassa darda kaMTha, ammi saMThaviA // ' iti asyAyamartha:-'teNa tena prabhUtaparAkramatayA prakRtatayA vA prasiddheneti yAvat / rAjJeti zeSaH / a cApIti yAvat / 'vI'ti pAThe tva'pItyevArthaH kezeSu keseSu kezapAzeSviti yaavt| 'SaSThI cAnAdare / ' 2|3|38itynaadre'rthe caatsptmii| moDia muTitvA''kRSyeti yAvat / tatheti zeSaH / samarammi samare sajhAmAGgaNe iti yAvat / 'astriyAM samarAnIkaraNAH kalahavigrahau' ityamaraH / jaasirI jayazrIrjayalakSmIriti yAvat / gahiA gRhItA svAyattIkRtA sampAditA veti yAvat jaha yathA / kaMdarAhiM kandarAbhirdarIbhiriti yAvat / 'darI tu kandaro vA strI' tyamaraH / tassa tasya prakRtasya rAjJa ityarthaH / vihurA vidhuraaH| zavava iti yAvaditi prAzcaH, 'zatrava iti zeSA'iti tvAhurnavyAH / 'vidhuraM vikale triSu / ' iti medinii| daDhaM dRDhaM gADhamiti yAvat / kriyAvizeSaNamidam / kaMThaammi kaNThasamIpe 'samIpagatazabdeSu triSu kaNThaM vidurbudhAH / ' iti zAzvataH / saMThaviA saMsthApitAH // ' atra gItizchandaH |lkssnnN tUktaM prAk / atrAhaH prakAzakArA:- kezagrahaNAvalokanoddIpitamadanA iva kandarAstadvidhurAn kaNThe gRhNantItyutprekSA, ekatra saGgrAme (sarvathA) vijayadarzanAttasyArayaH palAyya guhAsu (darISu) tiSThantIti kAvyaheturalaGkAraH, na palAyya gatAstadvairiNaH, api tu tataH parAbhavaM sambhAvya; tAn kandarA na tyajantItyapanhutizceti / vivRNvantyetadvivRttikArAH-' atra kandarAbhiH kaNThe sthApitA iti kaviprauDhoktisiddhena vastunA nAyakakartakanAyikAkezAkarSaNadarzanAdaparasyAH kAmodrekasya loke. darzanAt tadvatya iva kandarAstadvidhurAn prakRtarAjazatrUn kaNThe gRhantItyutprekSA'laGkAro vyajyate, ekatraiva saGgrAme vijayadarzanena hetunA tasya rAjJo'rayaH zatravaH palAyya dhAvitvA darISu gatvA tiSThantAti kAvyahetuH kAvyaliGgamalaGkAro vyajyate, na palAyya dhAvitvA'pi tu kintu tato rAjJaH parAbhavaM sambhAvya tAMstasya rAjJaH zatrUn kandarA na tyajantIti palAyanasyApahnavanAdapanhutizcAlaGkAraH / iti / dhAsAgarakArAH punarAhaH-'yadAhaH pradIpakArAH 'yatta kezagrahaNAvalokanoddIpitamadanA iva kandarAstadvidhurAna kaNThe gRhatIti utprekSA vyajyate' iti tadbhavedevam, yadi pUrva kandarAdInAM nAyikAtvAdyAropa: syAt anyathA kezagrahaNasya
Page #339
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / 329 ' dazAnanakirITebhyastatkSaNaM rAkSasazriyaH / maNivyAjena paryastAH pRthiSyAmazrubindavaH // 182 // ' , madanoddIpakatvAyogAt tadabhyupagame ( nAyikAtvAropasvIkAre, prakRte'prakRtasamAropasya samAsoktighaTakatvAt ), na ca vastumAtrasya vyaJjakatvaM kintu samAsokteH ( tacchabalitavastuna iti yAvat ) alaGkArasyeti / tatra brUmaH - yatheti yacchabdenauttaravAkyagatena tacchanda AkSipyate, tena ca - pUrvavAkyArthamanUdya vAkyAntarAvaSTambhAdvAkyaikavAkyamidam, tatra - tenati kandarAbhiriti ca padadvayaM vizeSyasamarpakaM zliSTaM ceti, tathA ca- na tAvat samAsoktiH, vizeSyamAtrasyAzliSTatve samAsoktisvIkArAt, na vA zleSaH, jayazrIpadasyAzliSTatvAt, vizeSyavizeSaNavAcinAM sarveSAM ( sarveSAmeva ) zliSTatve tat (zleSa ) svIkArAt kiJca yatrobhayatAtparyavazAdabhibhyaiva arthadvayopasthitistatraiva SaH prakRte tu vyaJjanayA dvitIyArthasya pratibhAmAtram / ' iti / vayantvevaM brUmaH - utprekSA nAma tadbhinnatvena tadabhAvavattvena vA pramitasya padArthasya camatkRtataddvRttitatsamAnAdhikaraNAnyatarata me sambandhanimittakaM tattvena tadvatvena vA sambhAvanam / taca 'iva khalu nUnaM manye zaGke' ityAdibhiH padaiH / 'yathA tatheti tu upamAyA eva dyotakam / ata eva 'uyayau vApikAdarbhAnmukulaM mecakotpalam // nArIlocanacAturyazaGkA saGkucitaM yathA // ' ityAdau yathAzabdasyotprekSA'vAcakatvenA vAcakatvaM nAma doSaH saGgacchate / samAsoktiH punaH 'sAdhAraNa vizeSaNamAtropanyastA prakRtadharmikavyavahArAbhedena prakRtadharmikasya vyavahArasya bhAsanam / tatra ca vizeSyamAtramazliSTam / ata eva zleSAdbhinnatvam upamA ca-upamAnopameyasAdhAraNadharmasamarpitaM camatkArAdhAyakaM vAkyArtho paskArakaM sAdRzyam / taca 'iva yathA tathe' tyAdibhiryotyate / iti / tatra tAvat padyatAtparyam - 'yathA kandarAbhistasya zatravaH kaNThe saMsthApitA tathA tenAtmanA'pi kezeSvAkRSya samare jayazrIraGgIkRte 'ti / ataH syAdupamopamAnopameyasAdhAraNadharmANAmupAdAnAt / upamAnaM kandarA, upameyaM tatpadArthaH, sAdhAraNadharmazca yathAtatheti dyotyaH / nAtropamA, tatraikasyA eva kriyAyA upA deyatvAt, atra punaH 'saMsthApitAH gRhItAH' iti dvayoH kriyayorupAdAnam, upamAnopameye ca prasiddhe tatra, atra punaraprasiddhe / iti bhedAt / tat syAdutprekSA / mA bhUd yathetyasya tadvAcakatvaM taddyotakatvaM vA dhvanyamAnAyAM tasyAM tadapekSAvirahAt / nAyikAnAyakatvabhede'pi kandarAtatpadavAcyayostathA sambhAvanasyAstyevotprekSAtvaM ca / nAstyutprekSA / yatheti nyAsAt / nAbhaviSyad yadi yatheti tadbhaviSyanistasyAH / yadi vA'bhaviSyad 'iva nUna' mityAdi, abhaviSyadvAcyA'sau / tadbhavet samA soktiH / tatpadavAcyakandarApadavAcyayoH puMliGgastrIliGgatvAbhyAM nAyakatvasya nAyikAtvasya cAbhedenAstyeva bhAsanam / na ca vizeSyayostayoH zliSTatvam / tatpadavAcyArthasya kandarApadavAcyArthasya ca bhinnatvenAsambhavAt / bhavatu vA tacchadasya nAyakavAcakatvamapi kathaM punaH kandarAzabdasya nAyikAvAcakatvam / vastutastu tacchandasyApi nAstyeva nAyakavAcakatvaM, tasya prakRtatvAbhAvAt samare jayazrI' rityAdinA cAnvayasya cAnupapatteH / na syAt samAsoktiH / tacchabdena nAyakapadavA - ghyastha, samarazabdena suratasamarapadavAcyasya jayazrIkandarAzabdAbhyAM ca nAyikA vizeSavAcyasyaivArthasya vivakSitatvAt / tanna dhvanyate'laGkAraH / dhvanyate samAsoktiH / rAjJo nAyakatvena samarasya suratatvena jayazriyAH kandarANAM ca nAyikAsajJAvizetvenAvabhAsanAt / na ca tathA vivakSitam, prakRtapidhAnApatteH / na jJAyate tatkandarAzabdayorvizeSyasamarpakayoH zliSTatvam / tayorvAcAntaratvAnupalambhAt / dhvanyate punarutprekSA / tena rAjJA nAyakena ca tathA samare surataraNe ca kezeSvAkRSya jayazrIgRhItA tathA 'kandArAbhi (darIbhi) rvA nAyikAbhistasyArayaH kaNThe saMsthApitAH / ityevaM nAyakakartRkanAyikA kezAka peNAbhidhAne taddarzanajAtakAmodrekAiva kandarA nAyikAstatpratibhaTanAyakAn kaNDe gRhNantItyapi pratIteH / atrAyaM praznaH / syAdevam ! yadi bhavet 'jaha (yathA ) ' ityatra 'taha ( tathA ) ' iti / na ca yacchandasya pUrvaparAmarSakatvam, tacchabdasyaiva tadvattvAt / 'jaha (yathA )' zabdasya pUrvatrAnvaye, uttaratra ca ' taha ( tathA ) ' zabdasyAbhyAhatyAnvaye tu syAdarghAntaraikavAcakatvaM nAma doSaH / iti / athAlaGkAreNa vastudhvanimudAharati- 'dazAnanakirITebhyaH -' ityAdinA / 'dazAnanakirITebhyo dazAnanasya rAvaNasya kirITAni mUrdhasu virAjamAnAni mukuTAni tebhya: / 'apAdAne paJcamI / 2|3|28|' ityapAdAne paJcamI / maNivyAjena maNInAM ratnAnAM vyAjastena / 'prakRtyAdibhya upasaGkhyAnam / ' iti tRtIyA / tatkSaNaM taM kSaNaM vyApyetyarthaH / ' kAlAdhvanoratyantasaMyoge / ' 2 / 3 / 5 / iti dvitIyA / yasmin kSaNe zrIrAma * 42
Page #340
--------------------------------------------------------------------------
________________ saahitydrpnnH| [ caturthaH- - aba kaviprauDhoktisiddhenApanhutyalaGkAreNa bhaviSyadrAkSasazrIvinAzarUpaM vastu vyajyate / 'dhammille navamallikAsamudayo, haste sitAmbhoruhaM, hAraH kaNThataTe, payodharayuge zrIkhaNDelepo ghanaH / eko'pi trikaliGgabhUmitilaka ! tvatkIrtirAziryayonAnAmaNDanatAM purandarapurIvAmabhruvAM vigrahe // 183 // ' bhadro'vatIrNastaM kAlamArabhyeti bhAvaH / pRthivyAM bhUmipRSThe / rAkSasazriyo rAkSasAnAM rAvaNapAlitAnAM duSTaprakRtInAM kravyAdAnAM zrIH sampat tasyAH / 'zrIrvezaracanAzobhAbhAratIsaraladrume / lakSmyAM trivargasampattividhopakaraNeSu ca // iti medinI / azrubindavo'zrUNAM bindavaH kaNikAH / paryastAH patitAH // ' padyamidaM raghuvaMzasya dazamasargasya / anuSTupchandazca / lakSaNaM ca prAguktam // 182 // atra vyaGgyamAha-atretyAdinA / / atrAsminnudAhRte padye iti yAvat / kaviprauDhoktisiddhana kaveH prauDhoktiralIkasyApyanalIkatvenAbhidhAnaM tayA siddhastena / rAkSasasampado nAyikAtvAbhAvena tadadhapAtAsambhavAttathAtve'pi kaviprauDhoktimAtrasiddhatvam / apanhatyalaGkAreNa prakRtAnAM maNInAmapahavanenAprakRtAnAM punarnetrajalakaNAnAmupanyAsastadrUpaNAlaGkAreNa / bhaviSyadrAkSasazrIvinAzarUpaM bhaviSyatIti bhaviSyan purastAdbhAvI yo rAkSasazrIvinAzo rAkSasazriyo vinAzo'darzanaM tirodhAnaM tapam / vstu| vyajyate dhvanyate / yadA'vatIrNo rAmabhadrastadAnIM rAvaNakirITebhyo maNInAM nipatanaM yajjAtaM tanna vAstavikaM, kintu tadAnImeva rAvaNaprabhRtInAM rAkSasAnAM vinAzo jAta iti tadArabhya yathA svAminAM vinAze kulAGganAH sadaiva rudanti, tathaiva tattadIyAH sampado'pi nAyikAtvenAdhyastA rudantIti prakRtApahavenAprakRtopanyAsa ityapahRtyA tadupeNa vyAkenArthena 'bhaviSyati rAkSasavinAzaH' iti sUcanAtmaka vastu dhnyte| apamRtezca kaviprauDhoktimAtrasiddhatvaM rAkSasa. zriyAmacetanAyAmapi cetanAtvena tasyA abhidhAnAt / iti bhAvaH / athAlaGkAreNAlaGkAradhvanimudAharati-'dhammile-'ityAdinA / 'he trikaliGgabhUmitilaka trikaliGgabhUme staliGgeti prasiddhasya dezasya tilakastilakasadRzAlakAra iti tatsambudvau tathokta ! 'kSitipAlabhAlatilaka'iti pAThAntare kSitipAlAnAM rAjJAM bhAlasya tilakAyamAna! ityarthaH / purandarapurIvAmabhravAM purandaraH svargasthAnAM devAnAmindrastasya purI nagarI amarAvatIti yAvat, tasyA yA vAmabhravaH (kAmoddIpakatvena kuTilatAM manoharatAM vA dadhatyo bhruvo yAsAM tAH) iti tAsAm / 'vAmaM dhane, puMsi hare kAmadeve pyodhre| valguNatIpasavyeSu triSu, nAryA striyAm' iti medinI / devendrabhujaparipAlitAyAmamarAvatyAM nagaryA vasatInAM sundarINAmityarthaH / dhammille tadupalakSite deze / 'dhammillAH saMyatAH kacAH / ' ityamaraH / navamallikAsamudayo navInA AvirbhavadvikAzA iti bhAvaH yA mallikAH 'bellI'ti khyAtAH surabhitazvetapuSpavizeSA iti tAsAM samudayaH samyagudaya ullAsaH puJjo veti / 'mallikA zatabhIruzca gavAkSI bhadramallikA / zItabhIrumaMdAyantI bhUpadI tRNazUnyakam // ' iti vAcaspatiH / haste pANau / sitAmbhoruhaM sitaM zuklaM yadambhoruhaM kamalaM tat, puNDarIkamiti bhAvaH / 'puNDarIkaM' sitAmbhoja' mityamaraH / kaNThataTe kaNThasya taTaM tIradezastatra / hAro muktA''bhUSaNam / 'hAro muktAvalI'tyamaraH / payodharayuge muyodharayoH stanayoryugaM dvayaM tatra / 'yugo rathe halAdyaGge, na dvayostu kRtAdiSu / yugme hasta catuSke'pi vRddhinAmauSadhe'pi ca // ' iti medinI / ghanaH sAndraH / 'ghanaM syAt kAMsyatAlAdivAdyamadhyamanRtyayoH / nA mustAbdaughadArtheSu vistAre lohamudgare / triSu sAndre dRDhe c|' iti medinI / zrIkhaNDalepaH zrIkhaNDo malayazaile eva sambhUtazcandanastasya lepaH pralepaH / 'mAlayastu syAcchrIkhaNDo rauhiNazca saH / ' iti trikANDazeSaH / ityevam-eko'nanyo'sahAya iti yAvat / svakIrtirAzistava kIrtiryazastasyA rAziH puJja iti tathoktaH / vigrahe kalevare / purandarapurIvAmabhravAmiti zeSaH / nAnAmaNDanatAM vividhAbhUSaNavarUpatAm / yayau gatavAn / ' padyamidaM kenApi tailaGgezvarasyAnugrahabhAjanena tatprItyai bhaNitam / zArdUlavikrIDitaM chandaH / lakSaNaM ca prAguktam // 183 // '
Page #341
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH|| atra kaviprauDhoktisiddhena rUpakAlaGkAreNa bhUmiSTho'pi svargasthAnAmupakAraM karoSI'ti vibhA. vanA'laGkAro vyajyate / 'zikhariNi kva nu nAma kiyaJciraM kimabhidhAnamasAvakarottapaH / sumukhi ! yena tavAdharapATalaM dazati bimbaphalaM zukazAvakaH // 184 // ' atrAnena kavinibaddhasya kasyacit kAminaH prauDhoktisiddhena vastunA 'tavAdharaH puNyAtizayalabhya'iti vastu vyajyate / vynggymaah-atretyaadinaa| atrAsmin padye / kviprauddhoktisiddhen| sAkSAnnayanagocaratAmapratipadyamAnAyA amUrtIyA api kIrteH pujAbhidhAnaM dhavalatvenAbhidhAnaM ca kaveH prauDhoktistasiddhenetyarthaH / rUpakAlaGkAreNopamAnopameyayornirapahnavenAbhedAropaNaM rUpakaM tadAkhyena tatsvarUpeNa vA'laGkAreNetyarthaH / tadrUpeNa vyaJjakenArtheneti zeSaH / bhUmiSTho bhUmeH svargApekSayA'dhastanatvaM tatstho'dhaHstha iti yAvat / api / tvamiti zeSaH / svargasthAnAM vargasya bhumyapekSayordhvatvaM tatsthAnAmUlasthAnAm / devasundarINAmiti yAvat / paramparayA devAnAmapIti bhAvaH / upakAraM hitAdhAnam / karoSi / ' iti vibhAvanAlaGkAra ityevaM kAraNamantareNa kAraNasApekSasyApi kAryodayasyAbhidhAnaM vibhAvamA tannAmAlakAra ityarthaH / vyajyate dhvnyte| ityevaM kaviprauDhoktisiddhAbhyAM vastvalaGkArAbhyAM vastvalaGkArayordhvanimudAhRtya kavinibaddhaprauDhoktisiddhAbhyAM vastva. laGkArAbhyAM vastvalakArayordhvanimudAhartukAmastatra tAvadvastunA vastudhvanimudAharati-'zikhariNi' ityAdinA / 'he sumukhi manoharavadane ! yadvA-suSTha 'dRSTamAtraM kamAyAmodamAdhatte' iti puNyAtizayalabhyaM mukhamAnanaM yasyA thokta ! loke dveSA prasiddhiH-dRSTamAtraM yanmukhaM kamapi vidamyAdAmodaM sa sumukhastanmukhamapi darzanIyatvena suSThiti / nAmAzcaryam AzcaryeNa pRcchyate iti yAvat / 'nAma kope'bhyupagame vismaye smaraNe'pi ca / ' iti medinii| asau / zukazAvakaH zuksya kIrasya zAvaka: poto bAlaputra iti yAvat / 'potaH pAko'rthako DimbhaH pRthukaH zAvakaH zizuH / ' ityamaraH / ka kasmin / nu nanu / zikhariNi shaile| kiyacciraM kiytsmyaavdhi| kimabhidhAnaM kinAmakam / tapo'nekAnekajanmArjitapApapujaprAyazcittAcaraNam / akarot kRtavAn / praznAbhiprAyamAhayena hetunA tapomahinA / tava nitAntapuNyopacayena darzanIyAyAH / yaddarzanamAmodAtizayahetustadarzanaM tAvanitAntaM kRtaiH puNyariti prasiddheH / adharapATalamadharavadUrvAdhastanauSTavat pATalaM zvetaraktavattvamAtreNa ramaNIyaM na tu sarvatobhAvena / adharasasmitamityanuktvA''dharapATala' mityuktyA'dharayoranaupamyameveti sUcitam / 'AzutrIhau pATalo nA zvetarakte'nyaliGgavAn / ' iti rudraH / bimbaphalam / dazatyAsvAdate na tvanacchinnaprabandhatayaudarikavat kevalaM bhuikte iti yAvat / drutavilambitamatra vRttam / uktaM ca tallakSaNaM prAk // 184 // atredamabhihitam-ayi sundari ! tava mukhadarzanamatIva durlabhaM jAtaM, yadidamAmodamAvahati, tatra puNyopacaya eva kAraNam, mama punastajjAtamiti mamApyatIva kazcit puNyopacayo janmAntarINo'vazyam / aho zukazAvako'yaM madapekSa. yA'pi nitAntaM kRtapuNyaH pratIyate / tavAdharo niratizAyyasadRzasaubhAgyasarvakham , tasya yat kiJcideva yatropameyatvamapyupalabhyeta tadapi varam , bimbaphalaM ca sarvatobhAvena tadupamitaM syAditi tu va ? kintu zvetaraktimazAlitayA yadArohate tatsAdRzyaM taccAkhAdate zukazAvaka eSa ityasya puNyopacayAtizayaM kathaM varNayituM zaktaH syAm / ahamapi tatsadRzo bhaviSyAmIti nAzAse, jijJAsyate, yatrainena taptaH sa kimabhidheyaH zailaH, zailaSu hi mahAntastapantIti prsiddhH| yada vadhi ca taptaM, sa kiyAn samayaH, tapAMsi punarbahuvidhAni, tat tapazca kim ? iti / atra vyaGgayamAha-atretyAdinA / atrAsminnudAhRte padya iti yAvat / anenAlIkasya zukazAvakata pazcaraNasDa vAstavikatayA pratipAdanarUpeNeti yAvat / kavinibaddhasya / kasyacit kasyApi / kAminaH sundarIdarzanamAtreNa madanAzugairvidhyamAnasya vaktu .
Page #342
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAhityadarpaNaH / 'subhage ! koTisaGkhyatvamupetya madanAzugaiH / vasante paJcatA tyaktA paJcatA''sIdviyoginAm // 185 // ' 'atra vinivaddhavaprauDhoktisiddhena kAmazarANAM koTisaGkhyatvaprAptyA nikhilaviyogimarana vastunA 'zarANAM paJcatA zarAn vimucya viyoginaH zriteve' tyutprekSA'laGkAro vyajyate / [ caturtha: riti yAvat / prauDhoktisiddhena prauDhotyA siddhena / vastunA tadrUpeNArtheneti yAvat / ' tava | adhara oSThaH / puNyAtizayalabhyaH puNyAtizayaH puNyotkarSastena labhyo labdhuM zakyaH / ' iti / vastu / analaGkAramuktisaundaryamiti yAvat / vyajyate dhanyate / yatsAhadayenotkRSTaM vastu puNyAtizayamantareNa na labhyate tasya sutarAmeva puNyAti - zayalabhyatvamiti bhAvaH / atha vastunA'laGkAradhvanimudAharati- 'subhage' ityAdinA / ' he subhage sundari ! madanAzugairmadanasya kAmadevasyAzugA vANAstaiH / vasante vasantasamaye / koTisakhyatvaM koTistamitA saGkhyA yeSAM tattvam / upetya pratipaya kAmasya kusumeSutvAt kusumAnAM ca vasante Anantyasya svataH siddhatvAt / paJcatA paJcasakhyAkatvam / 'kAmaH paJcazaraH smaraH / ityamarotyA madanAzugAnAM paJcasakhyAkatvam | tyaktA vimuktA / nanu paJcatA punaH keSAmAzritAsssIdityAha - viyoginAmadhvagAnAmasmAdRzAnAmiti yAvat / paJcatA paJcatvaM maraNamiti yAvat / ' pacatA paJcabhAve syAnmaraNe'pica yoSiti' iti medinI / AsIt / atrAnuSTucchandaH lakSaNaM, tUktaM prAk // 185 / / atra vyaGgamAha-atretyAdinA / atrAsminnudAhRte sthale iti yAvat / kavinivaddhaprauDhoktisiddhena / vasante iti zeSaH / kAmazarANAM kusumeSubANAnAm / koTisaGkhyatvaprAptyA'nantatvasambhavAt / nikhilaviyogimaraNena nikhilA ( na tvameka eva) viyoginaH pAnthAsteSAM maraNaM prANatyAgopasthAnaM tena taTTaSeNeti yAvat / vastunA tadAtmakena vyaJjakenArthena / ' zarANAM kusumeSoriti zeSaH / paJcatA paJcasakhyAkatvamAtram / zarAn / kumumaMSoriti zeSaH / vimucya parityajya / viyoginaH pathikAn / zritA''zritA / iva / vastutaH paJcatvayoH pArthakyAt / ityevam / utprekSA'laGkAraH / vyajyate / pratIyate / iti / yathA vA sama- 'ayi subhagaM tava vadanaM pazyati subhage yadA yadA candraH / glAyati hanta pitte sapadi tadaivAtmano vadanam // ' iti / asyAyamarthaH - 'ayi subhage saubhAgyasampanne ! candracandramA yadAyadA subhagaM darzanIyam api tava vadanaM khaM (karma) pazyati tadaiva danta glAyati glAnimApadyate, tathAbhUtazcAtmano vadanaM svarUpaM sapadi pidhatte tirohitaM kurute // ' iti / atra kavinivadbhavaktRprauDhoktimAtra siddhena 'ayi tava subhagAyAH subhagamapi mukhaM candro yadAyadA nirIkSate / tadaiva na tu kAlAntare sapadi svamukhaM pivatte svayaM tirohito bhavati / yadi bhavedasubhagAyA asubhagaM vA mukhaM tadA kazcidviSIdet pidadhIta vA svamukhaM, kintu kathamanyathA bhAne'pItyAzraryagarbhitAbhidhAnAtmanA vastunA vyaJjakenArthena virodhAbhAsarAvalito vyatirekAlaGkAro vyajyate / yathA vA mama - 'avamanute tava vadanaM dhAma sudhAyAH zriyaM ca padmAnAm / sammate mama jIvanamityasi dayitA matA va me // ' iti / asyAyamarthaH - 'ayi tava vadanaM mukhaM ( kartR ) sudhAyA amRtasya dhAma sthAnabhUtaM candramasaM padmAnAM zriyaM cAvamanute'vamAnAspadabhUtatAM nayati, mama jIvanaM jIvitamantarAtmAnamiti yAvat, samma sammAnAspadaM kurute ityato hetostvaM me mama dayitA priyA matA'si // ' iti / atra kaviprauDhoktimAtrasiddhena vadanakartRkreNAvamAnena sammAnena ca vastunA 'avamAna karturapi sammAnakattRtva' miti virodhAbhAsaH, vadanaM copageyaM candraH padmaM tadupamAnamapi tasya vadanasya tAbhyAM candrapadmAbhyAM tatkartRkAvajAnaviSayIbhUtatvena vyatirekaH / candravirodhinaH punaH padmavirodhitvaM, tasya ca jIvana (jala) sammAtRtvamiti virodhakhalitAbhAsaH, dayitAtvotprekSaNAdutprekSA, na vadanena sadRzaM sudhAdhAma, na vA padmAdinidhInAM vaibhavamapi kevalaM punarjIvanamitya laukikAsvAdasampatsarvasvatvena prANasadRzatvabhityevaM dayitAtvasyAnumAnAdanumAnunaM cetyalaGkArA dhvanyante /
Page #343
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| 333 'mallikAmukule caNDi ! matto guJjati SaTpadaH / prayANe pazcabANasya zaGkhamApUrayanniva // 186 // ' atra kavinibaddhavaktRprauDhoktisiddhenotprekSA'laGkAreNa 'kAmasyAyamunmAdakaH kAlaH prAptaH, tat kathaM na mAnini ! mAnaM muzcasi |'iti vastu vyajyate / 'mahilAsahassabharie, tuha hiae suhaa ! sA amAaMti / aNudiNamaNasmakampA aMgaM taNuaMpi taNuei // 187 // ' jana athAlaGkAreNa vastudhvanimudAharati-'mallikAmukule' ityAdinA / . 'caNDi atyantakopanazIle! pazcabANasya kAmadevasya sArvabhaumasyeti zeSaH / 'kAmaH paJcazaraH smaraH / ' ityamaraH / prayANe digvijayayAtrAyAm / zaGkhaM vijayazasamityarthaH / ApUrayan / iv| mtH| sarve tucchamAkalayya hantuM pItamadira iva tyaktakarttavyAkartavyavicAra iti bhAvaH / SaTpado bhramaraH / jvarasya tripAnmAtratayA tato dviguNaprabhAva iti yAvat / 'dvirephapuSpaliDbhRGgaSadabhramarAlayaH / ' ityamaraH / - mallikAmukule mallikAyA 'bellI'ti prasiddhAyA latAyA mukulo vikAzonmukhI kaliketi yAvat tatra tatsavidhe iti bhAvaH / atrAnuSTunchandaH / lakSaNaM ca prAguktam // 186 // atra vyaGgyamAha-atretyAdinA / - avAsminnudAhRte padye iti yAvat / kavinibaddhavaktaprauDhoktisiddhena kavinA nibaddhasya kAminaH prauDho. tyA siddhena prauDhoktizcAlIkasyApi bhramaradhvane: kAmasya ca digvijayArtha prayANamyAvasare zakhadhmAnatvenotprekSaNarUpA / utprekSA'laGkAreNa tadAtmakena vyaJjakenArtheneti yAvat / 'kAmasya madanasya / unmAdakaH prabhAvotkarSAdhAyakatvena pramattatAyA vidhaataa| ayam / kAlo vasantAkhya iti yAvat / praaptH| tattahi / hai mAniAne durAgrahIle ! mAnamAgrahamapraNamanasvabhAvamiti yAvat / kathaM kena hetunaa| na naiva / muzcasi parityajasi / ' iti vastu tapamabhidhAnamiti bhAvaH / vyajyate vyaJjanayA bodhaviSayIkriyate / iti / yathA vA, mama-'sumukhi ! mukhaM tava ruciraM svamiva na kenApi tulyamanyena / iti tat pazyan hasati pravardhamAno'pi hanta zazI // ' iti / asyAyamarthaH-'ayi sumukhi ! / tava mukhaM ruciraM manoramam tat, kimiveti cet svamiva svenaiva tulyam , anyena kenApi tulyaM na tapamAnabhUtatAyA anyatrAlabdheH / ityasmAddhetostadalaukikasaundaryasarvasvabhUtaM tvadIyaM mukhaM pazyan nirIkSamANaH zazI candraH pravardhamAnaH punaHpunarbhayanaiva zanaiHzanairvRddhi pratipadyamAno'pi hasati tato bhrazyatIti / atra kavinibaddhasya kAmino vaktuH prauDhoktimAtrasiddhebhyo'nanvayavyatirekavirodhAbhAsebhyaH "na tvayA vahirgantavyam , vahirgatAyAM ca tvayi pareSAM mAnabhaGgAjanito'ntaH santApa upapadyate, tvayA tu kAraNAntarato'pi jAtasya santApasya nivRtti vidhAtavyeti nijaramaNavirahAsahiSNutvApasavanaM vastu vyajyate / yathA vA, mama-'ayi sundari ! tava sadRzI suSamA lavato'pi kutracinnaiva / asadRzaniratizayaruruciratayA yadekA'si sarvato viditA // ' iti / ' asyAyamartha:ayi sundari ! asadRza niratizayaruciratayA yattvamekA'dvitIyA sarvato viditA'si tattava tvayA sadRzI supumA paramA ramaNIyatA kutracit kutrApi naivAstI'ti / atra kavinibaddhaproDhoktimAtrasiddhena vyatirekeNa 'viditasaubhAgyAyA advitIyAyAstavAsadRzaniratizayAhlAdahetutvamucitameve ti vastu vyjyte| athAlaGkAreNAlaGkAradhvanimudAharati-'mahilAsahassabharie-'ityAdinA / / 'suhaa he subhaga ! paramaizvaryazAlinniti yAvat / mahilAsahassabharie mahilAnAM vadhUnAM sahasraM tasya bharitaM sadhayuktaM tatra / bharo jAto yasya tat / tadasya sajAtaM tArakAdibhya itan / ' 5 / 2 / 36 / itItac / 'vanitA mahilA tathA ityamaraH / tuha tava dhUrtasubhagasyeti yAvat / manohAritvena vaJcakatvena ca tasya tattvAt / hiae hRdaye tadupalakSitAntaHpradezavizeSasya madhye iti yAvat / amAaMtI amAntI sthAnamavindantIti yAvat / ata evaaNaNNakammA ananyakarmA'nanyakarttavyA tyaktasamastakarttavyAntaratvAditi yAvat / mAnyada vakSyamANAGgatanUkaraNAtiriktaM
Page #344
--------------------------------------------------------------------------
________________ saahitydrpnnH| - [ caturthaHatra amAtI'ti kavinibaddhavaktRprauDhoktisiddhena kAvyaliGgAlaGkAreNa 'tanostanUkaraNe'pi tava hRdaye na vartate iti vizeSoktyalaGkAro vyajyate / karma yasyAH sA / sA prakRtA sAdhvItvena satsvabhAvatvena khabhAvataH kRzodarItvenaiva vA prasiddhatyarthaH / aNudiNam anadinaM pratidinamiti yAvat / taNuaM tanukaM sUkSmamiveti yAvat / tanviva tanu iti kan / 'tanuH kAye tvaci strI syAt trijvalpaM virale kRze'iti vishvmedinyau| pi api na tu sthUlam / aMgaM aGgam / taNuei tanayati tanUkarotIti yAvat / tatra pravezalAbhAyeti zeSa: / padyamidaM gAthAsaptazatyAm / gAthA cAtra cchandaH / lakSaNaM tu prAguktam // 187 // atra vyaGgayamAha-avetyAdinA / avAsminudAhRte padya iti yAvat / 'amAaMtI' amAntI / hRdayasya svataHsUkSmatve'pi mahilAsahasrabharitatvena sutarAM niravakAzatve sUkSmatvamiti tatrAvakAzamAnA'vakAzalAbhAyAGgaM tanUkarotIti yAvat / ityevaM hetorvAkyapadArthale kAvyaliGga'mityuktadizeti yAvat / kavinibaddhavaktRprauDhoktisiddhena kavinA nivad uttambhitakharUpo'sau vaktA nAyakAya nAyikAyA virahadazAmAvedayan yaH sakhIjanastadrUpastasya prauDhoktisiddhena / kAvyaliDAlaGkAreNa atra jAtyabhiprAyeNaikavacanamiti kAvyaliGgAlaGkArAbhyAmityarthaH / 'amAaMtI'ityatra mahilAsahassabharie'iti sacyamAnohetu: 'taNaei'ityatra punaH 'amAaMtI'iti sUcyamAnaH, tadevaM kAvyaliGgadvitayatvam / tanoH sUkSmasya zarIrasyeti vA / 'tanurvapustvacoH / virale'lpe kRze' iti haimaH / tanUkaraNe sUkSmakaraNe / api / tava mahilAsahasrabharitahRdayasyetyarthaH / hRdaye / na naiva / vartate sthAnAbhAvAdapraviSTaiva tAvadvidyate ityarthaH / ityevaM 'kAraNasattve'pi kAryAnutpatte' rityarthaH / vizeSotyalaGkAraH 'sati hetau phalAbhAvo vizeSoktirityuktasvarUpo'laGkAraH / vyajyate dhvanyate / yathA vA, mama-'japadiva tapadiva salile kevalamudyantamIkSate sUryam / tadapi na jAtaM kamalaM mubhage ! vadanena te sadRzam // ' iti / asyAyamarthaH-'he subhage! salile jalamadhye tiSThajapajjapaM kurvadiva tapatapaH kurvadiva kamalam (karta) udyantamudayamAnaM sUrya bhagavantaM gAyatryupAsyaM savitAramIkSate tanmAtramanaskatayA tadekalagnadRSTibhUtvA'dya yAvarttate / tadapi eva majahajapAdikurvANamapi tadetadavadhi te tava vadavena mukhena sadRzaM na jAtaM kiM punastadupamAnabhUta'miti / atra kavinibaddhaprauDhoktisiddhenotprekSA'laGkAreNa vyatireko vyajyate / yathA vA, mama-'sundari! sudhAMzusadRzaM, tava vadanaM nAMzato'pi jAtu bhavet / iha vadanaM nabhasi punarhanta sudhAMzuH samudyAti // ' iti / asyAyamartha:-'he sundAra ! jAtu kadA'pi tava vadanaM mukhamaMzato'zamAtreNApi sudhAMgusadRzaM na bhavet / ihAsmilloke vadanaM tavedaM mukhaM virAjate, hanta ! sudhAMzuH punarnabhasi tadupalakSite Urdhvadeze samudyAti samudayate, atha samutthito bhavati // ' iti / atra kavinibaddhaprauDhoktisiddhenAkSepeNa vyAjastutyAkhyena vA'laGkAreNa vyatireko vyajyate / - yathA vA, mama-'amRtanidhAnaM ruciraM santApanivarttane sadA muditam / candramukhaM tava sundari ! susmitabhAsA vikAzate paritaH // ' iti / asyAyamarthaH-he mundAra amRtasya pIyUSasya tathAbhUtasyAsvAdasya nidhAnamAdhArabhUtaM ruciraM manojJaM ruci kAnti rAti dadAtIti tathAbhUtaM santaptAnAM punaH santApanivarttane sadA na tu kadAcideva muditamullAsabhAk - na tUdAsInaM na vA'hRSTam / tava candramukhaM candra eva mukhaM na tu mukhameva candraH, susmitabhAsA mandamandarucirahAsaH sambandhinyA kAntyA paritaH samantAdvikAzate // iti / atra kavinibaddhaprauDhoktisiddhena rUpakeNa ' prasiddhazcandro naktameva gRhiNAmeva ca santApaM nivartayati, idaM punarnaktaMdinaM, gRhiNAM pathikAnAM cetyubhayeSAmapi santApanivartaka miti vyatirekaH, 'candro yathA bhAsA vikAzate tathA punaridaM susmitene ti zliSTa rUpakaM, na tu zliSTopamA,tatra prasiddhasyaivopamAnopameyabhAvasya tAdavasthyenAGgIkArAt, atra punaH 'candramukha' mityuktyA 'mukhacandra' ityanuktyA ca pratiddhasyopamAnasya candrasyopameyabhAvenAropasyaiva na tu sAdRzyasya sadbhAva iti tayoH saMsRSTiya'jyate /
Page #345
--------------------------------------------------------------------------
________________ 335 paricchedaH ) rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / ___ na khalu kaveH kavinibaddhasyeva rAgAdyAviSTatA, ataH kavinibaddhavaktaprauDhoktiH kaviprauDhokte. radhikaM sahadayacamatkArakAriNIti pRthak prtipaaditaa| eSu cAlakRtivyaJjanasthale rUpeNotpre. kSaNavyatirecanAdimAtrasya prAdhAnyaM sahRdayaM samvedyaM, natu-rUpyAdInAmityalakRtereva mukhyatvam / 290 ekaH zabdArthazaktyutthe ubhayazaktayudbhave vyaGgaye eko dhvanerbhedaH / nanvastyeva kaveH prauDhoktisiddhatvaM tanibaddhasyApi vaktavizeSasya, kiM punastayoH pRthktvmityaah-netyaadi| kavinibaddhasya kavinA nibaddha uttambhitakharUpastasya tAdRzasya vaktuH / rAgAdyAviSTatA rAgo'nurAgastadAdyAviSTatvam / AdipadaM cAtrotsAhAdyanuprAhakam / iva yathAtathA / kaveH tannibaddhaH / rAgAdyAviSTateti zeSaH / na / khalu nUnam / ato'smAt kAraNAt / prauDhokte rAgAdyAviSTatvapratyAyikatve'pi kaverapekSayA tannibaruddhaya vakturadhi. karAgAdyAviSTatApratyAyanAditi bhAvaH / kaviprauDhokteH kaviprauDhektyapekSayA / kavinibaddhavaktaprauDhoktiH / adhikaM sAtizayam / sahadayacamatkArakAriNI sahRdayAnAM camatkAro lokottarAhAdastatkAriNI tdvidhaatrii| ityevaM mImAMsayitvetyarthaH / pRthak kaviprauDhokteriti zeSaH / pratipAditA / kavinibaddhavaktRprauDhoktiriti zeSaH / atredamabhihitama-'na hi kavinA paradArA eTavyA nApi copadeSTavyAH / karttavyatayA'nyeSAM na ca tadapAyo'. bhidhAtavyaH // kintu tadIyaM vRttaM kAvyAGgatayA sa kevalaM vakti / ArAdhayituM viduSastena na doSaH kaveratra // ' iti rudaToktanayena, vAlmIkiprabhRtInAmapi kavitvena tanibaddhAnA miva rAgAdyAviSTatAyA anyAyyakalpanAyAzca na khalu kutrApi kavestannibaddhasyeva tatratatra rAgAdyAviSTatvaM, kintvaudAsInyameveti kaviprauDhokteH kavinibaddhaprauDhoktAvastyevAdhikacamatkArakAritvam / iti / nanu yatrAlaGkArasya vyajakatvamuktaM, tatrAstyevAlaGkAryyasya vastuno'pi vyaJjakatvaM tat kathaM tayorbheda ityaahpvityaadi| eSu prAgukteSu dvAdazavarthazaktyanurANanasya dhvane deSu madhye ityarthaH / c| alaGkRtivyaJjanasthale'laGkRtirala. kArastasya vyaJjanaM dhvanistasthale tadvati zabde iti yAvat / rUpaNotprekSaNavyatirecanAdimAtrasya / anyasminanyAroporopaNam,kaJcidaMzamAdAyAvAstavikasyApi vAstavikatvena sambhAvanamutprekSaNam,parasparaM vailakSyAbhidhAnaM vyatirecanam' AdinA cApahnavanAdi, mAtrapadena punA rUpyAdivyavacchedaH / prAdhAnyaM dhvanyamAnatvaM, na guNIbhUtatvam / sahadayasaMveyaM shRdysaakssikm| tata evAha-rUpyAdInAM rUpyotprekSyAvyatirecyApahavyAdInAmityarthaH / tu / prAdhAnyamiti zeSaH / na / tasyAvAstavikatvena sahRdayasamvedyatvAbhAvAditi zeSaH / ityataH kAraNAt / alaGkRteralaGkArasya / eva nirbAdham / mukhyatvaM prAdhAnyam / tadevaM tasya sahRdayasakSikatvena dhvaniriti vyapadezArhatvamiti bhAvaH / evaM dvAdazabhedAtmakAryazaktyanuraNanamudAhRtya zabdArthobhayazaktyanuraNanadhvanimAha-29. eka ityAdinA / 290 zabdArthazaktyutthe zabdArthayoH zaktistasyA uttiSThatIti tatra / vyaGgaye iti zeSaH / eka ekaH pramedaH / zabdArthobhayazaktimUlaH saMlakSyakramavyaGgayo nAma dhvanirekaprabheda eva, tatra vyaGgayasya zabdArthobhayazaktyanuraNanatvamAtreNa bhedAntarAnutpatteriti bhAvaH / / evameva vivRNotyubhayazaktayudbhava ityAdinA / ubhayazatayudbhave ubhayazaktiH zabdArthobhayazaktiH, saivodbhava utpattisthAnaM yasya tasminniti, tasyA udbhava. tIti tasminniti vA tathokte / vyaGagye satIti zeSaH / ekaH / dhvaneH / zabdArthazaktimUlasya saMlakSyakramavyaGgayasyeti zeSaH / bhedaH prabhedaH /
Page #346
--------------------------------------------------------------------------
________________ 336 saahitydrpnnH| [ caturthaH yathA__'himamuktacandraruciraH sapadmako, madayana dvijAn janitamInaketanaH / abhavat prasAditasurI mahotsavaH pramadAjanasya sacirAya maadhvH|| 188 // aba 'mAdhavaH' kRSNaH 'mAdhavo' vasanta ivetyupamA'laGkAro vyaGgyaH / udAharati-yatheti / 'himamuktacandraruciro himamukto himAvaraNazUnyatvena nirmalo yazcandrassa iva ruciro'bhilaSaNIyaH, himamuktazcandro yatra tAdRzo'sau rucira iti vA / vivRtikArAstu 'himamuktena candreNa ruciro dIpyamAnaH' ityAhuH / sapAkaH padmayA lakSmyA padmaH kamalairvA sahita iti / dvijAna viprAn kokilAdIn pakSiyo baa| madayan harSayan sthita iti zeSaH / janitamInaketano janitaH putratvenotpAditaH suratotsavavardhakatvena samulAsito vA mInaketanaH pradyumno madano vA yena saH / prasAditasuraH prasAditAH prasAdaM prasannatAmAnItA gatA vA surA yena yatra veti / vi. tikArAstu-'prasAditA vimalIkRtA surA madya yene tyAhuH / sa prakRtaH prasiddho vA / mAdhavo yadunandano vasantI vA / pramahAjanasya vadhUjanasya / mahotsavaH / cirAya cirakAlaparyantam / abhavadabhUt // 188 // ' iti / atra vyaGgyamAha-atretyAdinA / atrAsminnudAhRte padye / 'mAdhavastatpadavAcyaH / kRSNaH / mAdhavastatpadavAcyaH / vasanta RturAjaH / iva / ' ityevam / upmaalngkaarH| zabdArthAbhayazaktimUla iti zeSaH / vyaGgayo dhvanyaH / anedaM tAtparyam -sapahAdrijamAdhavazabdAnAM parisRttyasahiSNutvaM, himamuktAdizabdAnAM punaH parivRttisahiSNutvamiti zabdArthobhayasya prAdhAnyena vyaGgayopameti granthakArANAM, vivRtikArANAM punaH pramadAjanasya mahotsavajanane 'yadarthe yasya prasiddhistatraiva tasya sAmarthyam' iti vasantasyaiva sAmarthyam / pratisandhAnasahakRtena mAdhavapadena vasanta eva vyajyate na tvarthAntaram / tasya (mAdhavapadasya ) tatra (arthAntare ) sAmarthyAbhAvAt / na cAtra zabdArthobhayazleSasattvena zabdAbhiyazaktivyaGgayopameti vAcyam / tathA sati 'durgAladdhita-' ityatrApyubhayazleSasattvenobhayazaktivyaGgyatvaM syAt / 'gRhItagarime' tyarthazleSasyApi tatra satvAn / iti, athAnyeSAm-'durgAlacitavigrahaH' ityatra parivRttisahiSNUnAM vallabhAdizabdAnAmantiravyaJjakatAyA abhAvAt parivRttyasahiSNUnAmevomAdizabdAnAmarthAntaravyaJjakatAyAzca sadbhAvAnna zabdArthobhayazaktimUlatvaM, prakRte punaH 'himamuktacandrAdizabdAnAM parivRttisahiSNUnAM sapadmakAdizabdAnAM punaH parivRttyasahiSNUnAmityubhayeSAmapyarthAntaravyaJjakatvamiti zabdArthobhayavyaGgyatvaM nirbAdhamiti / / yathA vA, mama-'vilasataspRhaNIyarucimitrapremNA vimuktacandramanAH / jIvanadivyavibhUtiH pamini ! mAnasamupetA'si // ' iti / asyAyamarthaH-' he padmini sundarINAM mukhye ! kamalini ! iti vA tvaM vilasatspRhaNIyarucivilasato vilAsaM kurvato nAyakasya spRhaNIyaruciH, vilasantI spRhaNIyA ruciryasyAH seti vA mitrapremNA mitrasya dayitasya nAyakapravarasya, sUryasya vA premNA / tadviyogAsahiSNutvarUpeNa tadaviyogamAtrakAlakhavikAzitvotprikSitena vA''ntarikeNa bhAvena, vimuktacandramanA vimuktaM candramanazcandramasi tadAkhyAlaGkAre vA mano yayA sa jIvanadivyavibhUtijIvanasya jIvitasya divyA vibhUtiH jIvanaM jalaM divyavibhUtirdivyAvatArakAraNaM vA yasyAH sA, mAnasaM cittaM sarovaraM vopatA gatA sthitA vA'si // ' iti / atra vilasanmitracandrajIvitavibhutimAnasazabdAnAM parivRttyasahiSNutayA parivRttau cAparArthabodhajanakatA'sambhavAt spRhaNIyarucipremAdInAM zabdAnAM punaH parivRttisahiSNutayA padminItadabhidheyAnAM vikAsvarUpAtvaM padminI kamalinI vAsI, ti tayorupamAnopameyabhAvenopamA vyjyte| yathA vA, mama-'bhAti vilAsyupariSTAdrucimAdadhadiSTamasya lokasya / vadanamidaM ramaNIya subhagaM tamaso bhayAnmuktam // ' iti / asyAyamartha:- 'ayi sundari ! vilAsyupariSTAdvilAsijanasyopari ruciM prItimAdadhadAhitaM (nihitaM) kurvANamasya (mama) lokasya prANina iSTamamIpsitaM subhagaM sundaraM tamaso mAlinyasyeti yAvadbhayAnmuktaM ramaNIyaM ramaNyAstavedamiti tathAbhUtamidaM vadanaM mukhaM bhAti // ' iti / yadvA-'ayi sundari ! upariSTAdgaganamaNDale ruci kAntimAdadhada vilAsilokasya vizvasyAsya ceSTamArAdhanIya ramaNIyaM sundaraM subhagaM subhaM suSThabhaM nakSatraM rohiNyAkhyamiti yAvattadracchatIti
Page #347
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / evaM ca vyaGgayabhedAdeva vyaJjakAnAM kAvyAnAM bhedaH / 291 tadaSTAdazadhA dhvniH|| 287 // avivakSitavAcyaH, arthAntarasaGkramitavAcyo'tyantatiraskRtavAcyazceti dvividhaa| vivakSita. padavAcyastu asa~llakSyakramavyaGgyatvena ekaH / sallakSyakramavyaGgyatvena ca zabdArthobhayazaktimUlatayA pazcadaza, ityaSTAdazabhedo dhvaniH / / ..... ....-- tathoktam , tamaso rAhorbhayAnmuktamidaM vadanam // ' iti atra 'vilAsyupariSTAdadharAdizabdAnAM parivRttisAhiSNutaya 'rucyA dizabdAnAM ca parivRttyasahiSNutayA candrabimbena sabhaM vadanasyopamAnopameyasya vyaGgayatvenopamolAse'pi vadanapadArthasyAzliSTatayA candrabimbena samaM tasyAbhedAdhyavasAyA'dvadanaM candrabimba'miti rUpakaM vyajyate / na ca 'vadanacandravimva. . yorbhede'pi tadabhAvenAbhidhAnAdatizayoktiriti vAcyam / tatra viSayiNA viSayasyAbhedamAtrAvazyakatvena nigaraNasyAtra punaranyathAtvasya sambhavAt / nanu kimevaM vyaGgayabhedaprapaJcanena prakRte samAyAtamityAzaGkayAha-evaM cetyAdi / evam / ca punaH / vyayabhedAd vyaGgayAnAM vyaGgayArthAnAM bhedastasmAt / eva natvanyataH / vyaJjakAnAm / kAvyAnAM kavitvAnAM rasAtmakavAkyAnAm / bhedH| evaM ca yAvanto vyaGgayabhedAstAvanta eva kAvyasyAni prabhedA iti siddham / / nanvevaM kiyantaH kAvyabhedA jAtA ityAha-291 tdityaadi| 291 tat tsmaaddhetorityrthH| dhvaniraguNIbhUto vynggyo'rthH| aSTAdazaMdhA'Tau daza ceti saGkhyAkabhedAtmanAs. vasthita ityarthaH / tadevaM dhvanikAvyamaSTAdazaprakAramiti niSpannam / yAvanto vyaGgavArthAstAvanti punaH kAvyAnyapIti siddhAntAdadhvaneraSTAdazatve kAvyasyApi syAdevASTAdazatvamiti spaSTo'rthaH // 287 // tadeva vivRNoti-avivakSitavAcya ityaadinaa| avivakSitavAcyo'vivakSito vivakSAyA aviSayabhUto'nvayAyogyatvenAnupayukta iti yAvadavAcyo'bhidhAviSayagato'rtho yatra sa tadabhidheya ityarthaH / yatra vAcyatAvacchedakarUpaNAnvayabodhaviSayo na bhavati zakyo'rthaH bhavati punastatsambandhI sa dhvaniravivakSitavAcya iti vyapadizyate, ata eva dhvaniraNyayaM lakSaNAmUla iti bhAvaH / arthAntarasa. kramitavAcyo'rthAntare svabhinne vivakSopayogini lakSyatA'vacchedake'rthe iti yAvat saDakramita Azrayatvena pariNato vAcyo vAcyArthI yasmin sa ityarthaH / ca tathA / atyantatiraskRtavAcyo'tyantaM sarvathA tiraskRto'nAhato'nvayamapraviSTa iti yAvad vAcyo vAcyArthoM yatra sa tAdRza iti yAvat / ityevam / dvividho dviprabhedo dvirUpAtmeti yAvat / arthAntarasaikramitavAcyo'tyantatiraskRtavAcyazceti ajahatsvArthAmUlo jahatsvArthAmUlazcetyevamavivakSitavAcyo nAma dhvanirdi rUpaH, lakSaNAyA ajahatsvArthatvena jahatsvArthatvena ca tanmUlo'pyayaM dhvanirdviprabhedaH, tatrAjahatsvArthAmUlasyArthIntarasaGkramitavAcyatvaM jahatvArthAmUlasya punaratyantatiraskRtavAcyatvamiti tAtparyam / atha-vivakSitAnyaparavAcyo vivakSito vAcyatA'vacchedakarUpeNAnvayabodhaviSayabhUta: sannevAnyaparo vyaGgayopasarjanIbhUto vyaGgayarUpeNAvasthita iti yAvad vAcyo vAcyArthI yatra sa ityarthaH / kharUpeNa vivakSitaH san yo hi yatra vA vAcyArtho vyaGgayAvagamako bhavati sa vivakSitAnyaparavAnyo nAmAbhidhAmUlo dhvaniriti bhAvaH / atra hi vAcyArthaH svarUpeNAnvayabodhaviSayIbhavan vyaGgayarUpatAmApadyate iti bodhyam / ta / asa~llakSyakramavyaGyatvena na samyag lakSyo lakSayituM zakyaH kramaH paurvAparya yasya tAdRzo vyaGgayo vyaGgayAoM yatra tattvenetyarthaH / yatra hi prakaraNamahinA jhaTiti yugapadiva vibhAvAdayaH pratIyamAnA jAyante, tatra sUkSmeNaiva kAlena vyaGgyapratItirudayate ityevaMvidhe prakaraNe hetuhatumatoH kathaM syAt sa~llakSitaM pauvAparyam / iti bodhyam / eko rasabhAvAdyAtmeti zeSaH / ca punaH / sa~llakSyakramavyaGgayatvena samyag lakSyaH kramo yasya tAdRzo vyaGgayo yatra tattvenetyarthaH / yatra hi prakaraNamahimnA na jhaTiti kintu vilambena vibhAvAdayaH pratIyante tatra prakaraNasya vicAravedyatvAcamatkArasya ca vyAyAsmakasya prakAraNAvagamAdhInatvena mAntharyamiti zanaHzanairvyaGgayapratIyamAnatve sphuTaM bhavati sa~llakSitaM pauvAparyam / iti
Page #348
--------------------------------------------------------------------------
________________ 138 saahitydrpnnH| [caturthaH caturthaH eSu ca 292 vAkye zabdArthazaktyutthastadanye padavAkyayoH / tatrArthAntarasaMkramitavAcyo dhvaniH padagato yathA-- 'dhanyaH sa eva taruNo nayane tasyaiva nayane ca / yuvajanamohanavidyA bhaviteyaM yasya sammukhe sumukhI // 189 // " bodhyam / dvitIyaprabhedaH sanniti zeSaH / zabdArthAbhayazaktimUlatayA zabdazcArthazcobhayaM ceti, tacchaphirmUlaM yasya tattayetyarthaH / zabdazaktimUlatayA'rthazaktimUlatayA zabdArthazaktimUlatayA ceti bhAvaH / paJcadaza tatsaikhyAkaH / atreya vyavasthA-vivakSitAnyaparavAcyo nAma dhvaniH sa~lakSyakramavyaGgayaH san paJcadazAtmatAmApadyate, tapAsau zabdazaktimUlo vastvAtmA'laGkArAtmA ceti dvividhaH, arthazaktimUlo'pyevaM vasturUpo'laGkArarUpazceti dvividhaH, atha vasturUpaH khataHsambhavI kaviprauDhoktisiddhaH kavinibaddhaprauDhoktisiddhazceti, alaGkArarUpaH punarasAveva khataHsambhavI kaviprauDhoktisiddhazca kavinibaddhaprauDhoktisiddhazceti SaDvidhaH, svataHsambhavinA kaviprauDhoktisiddhena kavinivaddhaprauDhoktisiddhena ca vasturUpeNAlakArarUpeNa ca sa~llakSitakramavyaGgayenArthazaktimUlena vivakSitAnyaparavAcyena vastudhvanAvalaGkAradhvanau ca dvAdazAtmakatvaM tasyeti / zabdArthobhayamUla: punarasAvantarasaGkramitavAcyo nAma sa~llakSitakramavyaGgayAtmA dhanirekaprabhedaH, sa ca vAkya eva sambhavati / ityevam / aSTAdazabhedastrayANAM paJcadazAnAM ca sammelanAditi zeSaH / dhvaniH / dhvanezcASTAdazatve kAvyasyApi tatpradhAnasyASTAdazatvam / iti bhAvaH / evaM dhvaneraSTAdazabhedA iti kAvyasyApi tatpradhAnasyASTAdazabhedAH santIti nirdizya, tatra zabdArthAbhayazaktimUlAtiritAnAM saptadazabhedAnAM padavAkyagatatvena dvaividhyamiti vaktumupakramate-eSu cetyAdinA / eNvabhihiteSu dhvaneraSTAdazasu bhedeSu madhye iti yAvat / ca puna: 292 zabdArthazatayutthaH zabdArthayoH zaktiriti tasyA uttiSTatIti tathoktaH / zabdAogayarAkilo tarasaGakramitavAcyo nAma sallakSitakamavyaGgayAtmA dhvanirityarthaH / 'udaHsthAstambhoH pUrvasya / ' 8 / 4 / 65 / ityutpUrvasya tiSThateH satya pUrvasavarNatvam / 'Atazcopasarge / ' 3 / 1 / 136 iti kaH / vAkye padasamudAyavizeSa / gambhavAti zeSaH / bata tasmAdunerityarthaH / anye bhinnA vyatiriktA iti yAvat / padavAkyayoH padaM ca vAkyaM ceti, tayoH / pade vAkye tyabhayatraiva sambhavantIti zeSaH / atredaM niSkRSTam-zabdazcArthazcetyetayoH parivRttisahatvAsahatvAbhyAM tacchaktimUlI dhvani nabhayazaktimala ityucyate iti nirvivAdam , yadyapi zabdazaktimUla'rthasya, arthazaktimUle ca vanau zabdasyApi vyajama sambhavatItyAstAM sarva vobhayazaktimUlatvamiti vaktuM zakyate / tathA'pi 'prAdhAnyena vyapaMdazA bhavantIti guNapradhAnabhAvena teSAM pArthakyameveti na tAdavasthyam / 'atha ekasyeva padasya parivRttisahatvaM parivRttyasahatvaM' ceti vaktamaya ktama , tadantareNa ca zabdArthobhayazaktimUlatvasyaivAsambhava iti zabdArthobhaya zaktimUlasya dhvanervAkya eva sambhavitvama / asau ca vastunA'laGkArarUpa ityekavidha eveti / zabdaparivRttyasahaH punaH zabdazaktimUlo'rthaparivRttyasaho'rthazaktimUlazca ghaniriti sambhavatyeva tayoH padavAkyobhayasambhavitvam / yatraikasyaiva padasya zakteH prAdhAnyam , anyeSAM punarAnuguNyam, tatradhvaneH padasamabhavitvama. yatra tu nAnApadAnAM kriyAkArakarUpANAM zaktastulyatvam, na viSamatvam / tatra tasya vAkyasambhavitvameva, na padasambhavitvamapIti / ubhayazaktimalasya punarvanerudAharaNa "himamuktacandrarucira:-" ityAdi / taJca nirdiSTameva pUrvam / atha padavAkyobhayasambhavino'rthAntarasaGkramitavAcyasya dhvaneH krameNa padasambhavaM vAkyasaMbhavaM codaahrttmaah-ttretyaadi| tatra padasambhavivAkyasambhavinormadhye ityarthaH / padagataH padasambhavI / arthAntarasaGkramitavAcyastannAmeti thAvat / dhvaniH / yathA yadvatsambhavati tathodAhiyate-"dhanyaH-" ityAdinA / 'yasya nirdezyamANabhAgyavaibhavasya kasyApi yunaH / sammukhe purobhAge / iyam / sumukhI sundaravadanA vAmeti yAvata / yavajanamohanavidyA yuvAno janA iti, teSAM mohanavidyA mohavidhAtrI vidyA, tadvadvidyamAneti yAvat /
Page #349
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / atra dvitIyanayanazabdo bhAgyavattA''diguNaviziSTanayanaparaH / vAkyagato yathA "tvAmasmi vacmi viduSAM samavAyo'tra tiSThati / AtmIyAM matimAsthAya sthitimatra vidhehi tat // 190 // " atra pratipAdyamya sammukhInatvAdeva labdhe pratipAdyatve 'tvA' miti punarvacanamanyavyAvRttiviziSTaM tvadartha lakSayati / evaM 'vacmI' tyanenaiva kartari labdhe smIti punarvacanam / tathA 'viduSAM samavAya' ityanenaiva vaktuH pratipAdane siddhe puna 'vacmI' tivacana 'mupadizAmIti vacanavizeSarUpamartha lakSayati / etAni ca svAtizayaM vyaJjayanti / etena 'mama vacanaM tavAtyantaM hitaM, tadavazyameva karttavya' mityabhiprAyaH / tadevamayaM vAkyagato'rthAntarasaGkramitavAcyo dhvniH| bhavitA bhaviSyati / saH / eva / na punaranyavidho'pIti zeSaH / taruNaH / dhanyo bhaagyshaalii|c tathA / tasya taruNasyeti zeSaH / eva / nayane netre / nayane dhanye iti yAvat // ' iti / atrAyambhAvaH-mohavidyaiveyaM yUnAM mohavidhAtrI asyAzca sumukhyAH saundaryAtizAyinyA darzanAdi parameNa bhAgyenaiva nAnyathA'pi, atha yasya nayanapathikeyaM, sa paraM dhanyaH, tasya nayane api paraM dhanye, anyathA'syAdarzanAdyapalabdhiprasaGgAsambhAvAt / iti // 189 // atra dhvaneH padasambhavitvaM darzayitumAha-atretyAdi / abodAhRte'smin padye iti bhAvaH / dvitIyanayanazabdo dvitIyo dvitIyavAraM paThito nayanazabdo 'nayane ce'tyatra 'nayane' iti zabda iti bhAvaH / bhAgyavattA''diguNaviziSTanayanaparo bhAgyavattA''dayoye guNAstairviziSTaM sampanna tatparastadarthabodhanAbhimukha ityarthaH / Adipadena ca dhanyatvamanoharatvA'laukikatvAdayo grAhyAH / atredaM bodhyam'kadalI kadalI-'tyAdAviva prakate'pyudAhate'smin paye dvitIyazabdo na vAcakaH, kintu lakSakaH / pUrvatra kadalyAdizabda iva lakSako,'sAvapi lakSyasyAtizayamavagamayati / lakSyazcAtra bhAgyavattAdiH / yadyapi 'kadalI kadalI ti padagatadhvane rudAharaNaM darzitapUrvam , punaridaM prakRtamalaGkartumiti / atha vAkyaniSThamamumevodAhartumAha-vAkyagata ityaadi| vAzyagato vAkyaM padasandarbhavizeSaniSTha iti bhAvaH / "arthAntarasaGkramitavAcya" iti shessH| yathA'svA' mityaadau| 'atrAsmin sthAne / yaditi zeSaH / tathA ca-asmin sthAne yasmAtkAraNAditi bhAvaH / viduSAM vidanti jAnantIti yAvat iti teSAm / paNDitAnAmityarthaH / 'laTaH shtR...| 3 / 2 / 124 iti zatuH 'vide zaturvasuH / 7 / 1 / 36 iti vasuH / samavAyaH samUha: samAja iti yAvat / 'samavAyazcayo gaNaH / ' itikozaH tiSThati sAvadhAnamAste / tattasmAdityarthaH / AtmIyAM khakIyAmAtmasambandhinImiti thAvat / 'gahAdibhyazca / ' 4 / 2 / 138 iti cha: 'Atmane hitAmiti vyAkhyAnaM tu na sat / 'tasmai hitam / ' 5 / 1 / 5 iti bAdhitvA 'AtmAdhvAno khe / ' 6 / 4 / 164 iti pravRttau 'AtmanInA'miti suvacastvAt / matiM buddhim / AsthAyAvalambya / avAsmin viduSAM ( paMNDitAnAM ) samavAye iti yAvat / sthitiM sAvadhAnamAsanamityarthaH / vidhehi kuru / itIti zeSaH / asmyaham Apto'hamiti yAvat / avyayamidam 'tvAM netragocaratAM prAptam / upadezAhamiti thAvat / vacmi bravImyupadizAmIti yAvat / vidvatsamAje pravizantaM kamapi yuvAnaM bAlaM pratyeva vA kasyApi vRddhasyAptasyoktiriyam // 190 // athAtra lakSyaM vyaGgayaJca nirdizan vAkyaniSTamarthAntarasamitavAcyaM dhvaniM darzayati-atretyAdinA / anAsminnudAhRte padye iti yAvat / pratipAdyasya vodhanIyasyopadezAhasyeti yAvat / pratipAdayituM bodhayitumaha iti tasya / 'aco yat / ' 3 / 1197 iti yat / sammukhInatvAt sammukhasya darzano draSTeti tattvAt / pratyakSa 1 dvitIzabdo dvitIyavAraM paThitaH zabda ityarthaH /
Page #350
--------------------------------------------------------------------------
________________ 340 [ baturthaH saahitydrpnnH| atyantatiraskRtavAcyaH padagato yathA-'niHzvAsAndhaH-' ityaadi| darzanAditi bhAvaH / 'yathAmukhasammukhasya darzanaH khaH / 5 / 6 iti khaH / samaM sarva mukhamiti sammukham / rAmazabdasyA ntalopazca nipAtAt / eva kevalAddhetoH / pratipAdyatve vodhanIyatve vodhana iti yAvat / labdhe satIti zeSaH / taza bhe satIti bhAvaH / 'vaam'| itItyevam / punarvacanaM punaruktiH ( krt)| anyavyAvRttiviziSTamanyebhyo bodhanIyavyatirikebhyo'ntikasthitebhyo vyAvRttinivRttistadviziSTamityarthaH / tvadartha tvatpadArtham / lakSayati | lakSitaM karoti / evamanena prakAreNaiveti bhAvaH / 'vacmi' kathayAmi / ityanenetyabhidhAnena / eva / kartari kartRpadArtha / labdhe rAtIti zeSaH / 'asmi' aham / iti punarvacanam / anyavyAvRttiviziSTaM madartha lakSayatIti zeSaH / tthaa| viduSAm / samavAyaH / ityanenetyetenAbhidhAnenetyarthaH / eva / vaktaH / vaktRjanasya / pratipAdane vodhane bodha. vyaviSaya iti yAvat / siddhe / punaH pazcAt / 'vacmi'bravImi / iti vacanamityabhidhAnam / upadizAbhyupa' dezaM karomi / ca tathA / etAni lakSitAni padAnIti zeSaH / svAtizayaM svasya svakIyAsthArthasya lakSyasyeti yAvadatizayamtam / vyAyanti / etena lakSyArthAbhivyaJjanena / 'mamAptasyaitasyopadezakasyetyarthaH / vacanaM kathanam / tava / atyantam / hitaM hitakaram / tattasmAddhetoH / avazyam / nizcitam / eva / kartavyamanuSTeyam / ityabhiprAyo niSkRSTa iti shessH| tattasmAtkAraNAt / evamanena prkaarenn| vAkyagato vaakynissttH| arthAntarasaikramitavAcyaH / tadAkhya iti yAvat / ayaM nirdezyamAMnaH / dhvaniH / bodhya iti zeSaH / atredamabhihitam-viduSAM sabhAyAM pravizantamabhimukhIkRtya kasyacidAptasyeyamuktirityevaM vidhehI'ti sambodhyamuddizyAbhidhAnam, arthatenaiva vaktavyaviSayAbhidhAnena gatArtha 'lAmasmi vacmI' tyabhidhAnamiti mAbhUdanupayuktamiti 'tvA'mityupadezArha tvA mi,tyasmI' tyApto'hamiti, 'vacmI'ti 'co padizAmI'ti lakSayatyartham / lakSyAtizayazca vyAyaH / evaM ca-'vidvatpratyakSe'pi 'viduSA'miti, Atmamatezca sArvakAlikatve'pi 'AtmIyA' mityabhidhAnaM ca yathAkrama 'sarvazAstravizAradAnAM viduSA miti pramANaparatantrAmAtmamati'miti ca nirdizanaanyathA''caraNe bhaviSyasItyupahAsAspadamityabhivyaJjayati tadevaM tvA' mityAdipadArthAnA 'manyavyAvRttiviziSTamupadezAI tvA'mityAdiSvarthAntareSu sakramitatvAtprakRto'yaM dhvanirarthAntarasamitavAcyaH / ' iti / ataevaivaM vyAkhyAtaM tarkavAgIzaiH'asmIti punarvacanamiti / 'hitakAri madartha lakSayati' iti zeSaH / sarvatra mukhyArthasyAbhedaH sambandhaH / etAnyanyavyAvRttiviziSTatvAdivastUni / svAtizayamiti / tvatpadArthasya vAdajalpAdikSamatvam / matpadArthasyAntahitaiSitvam / upadezasyAnupekSaNIyatvamatizayaH / ' iti / athAtyantatiraskRtavAcyasya dvitIyaprabhedasya lakSaNAmUlasya dhvaneH padaniSThatvaM nidarzayannAha-atyantatiraskRtavAcya ityAdi / atyantatiraskRtavAcyo'tyantaM tiraskRto na kenApi svarUpeNAnvayaM praviSTo vAcyo yatra sa sAdRza iti yAvat / jahatvArthAmUlatvAditi / padagataH padaniSTo dhvaniriti zeSaH / yathA-'niHzvAsAndhaH-ityAdi / 'niHzvAsAndha ivAdarzazcandramA na prakAzate // ' ityasya pUrvArdha 'ravisakAntasaubhAgyastuSArAvRtamaNDala: / ' iti / padyamidaM ca vyAkhyAtapUrvam / darzitazcAtrAtyantatiraskRtavAcyo dhvaniH padaniSTha iti / yathA vA-'munirasmi nirAgasaH kuto me bhayamityeva na bhUtaye'bhimAnaH / paravRddhiSu baddhamatsarANAM kimiva hyasti durAtmanAmalaGghayam // ' iti / asyAyaM punarartha:-'ahamarjuno munirasmi, nirAgaso niraparAdhasya mama bhayaM kuto bhavet , ityevAbhimAno bhUtaye sampade sukhAyeti yAvanna / hi yataH-paravRddhiSu parakIyAsUnnatiSu baddhamatsaraNAM jAtamAtsaryodrekANAM durAtmanAmalaGgyaM na ladhya kimiva kinAmAsti, asti kimapi nAladhyamakAryamiti // ' atra hi-matsarasya 'matsaro'nyazubhadveSe' ityamaroktyA'nyazubhadveSarUpasya cittavRttivizeSasya bandhanAsambhavAdvaddha iti nitAntaM sadbhAva lakSayati, lakSitena punaretena matsarasya (paravRddhayo mAbhUvanniti dveSarUpasya cittavRttivizeSasya ) nitAntasadbhAve vaddhasAdharmyamudrekavizeSa vyanayatIti vAcyasyAtyantaM tiraskRtatvAdatyantatiraskRtavAcyAbhidheyo dhvaniH /
Page #351
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / . 41 vAkyagato yathA-'upakRtaM bahu taba-' ityAdi / anyeSAM vAkyagatatvamudAhRtam / padagatatvaM yathA'lAvaNyaM tadasau kAnti-stadrUpaM sa vacaHkramaH / tadA.sudhAsyandamabhU-dadhunA tu jvaro mahAn // 19 // athAsya vAkyaniSThatvaM nidarzayati-vAkyagata ityAdinA / vAkyagato vAkyaniSTo''tyantatiraskRtavAcya iti zeSaH / yathA-upakRtaM bahu tatra ityAdi / 'upakRtaM baha tatra vimucyate mujanatA prathitA bhavatA param / vidadharIdRzameva sadA sakhe : mukhitamA:kha tataH zaradAM zatam // ' iti / padyamidaM ca vyAkhyAtaparvam / atra hi jahtsvArthAparapAyAyA lakSaNAbhidhayAyA lakSaNAyAH sadbhAvasya darzitarItyA vAcyasyAtyantatiraskRtatvaM nirbAdham / / __ yathA vA mama-'lalanAramaNaM priyajanasaGgo bhogazca sampadAmAsAm / na mano : mahasi mahIyasi tatte na ratI ratIpsunaH sthAne // ' iti / asyAyamartha:-he manaH ! mahIyasi parame mahati tejasi 'tameva bhAntamanubhAti sarva' mityA. dizrutibhiH pratipAdye saccidAnandavarUpe parasmin brahmaNi viSaye lalanAramaNaM lalanAbhiH sAkaM ramaNaM, priyajanaiH sAkaM ca saGgaH, AsAM vartamAnAnAM sampadAnAM ca bhogo na vidyate taditi heto ratIpsunastava na tatra ratiriti sthAne yujyate // ' iti / atra hi-viparItalakSaNayA vAstavikyA rateripsuno manasaste mahIyasi mahasi ratiH sthAne lalanA. ramaNAdi tu sarvaM na vAstavikamiti pratipAdyate / evamatyantatiraskRtavAcyadhvani padavAkyagatamudAhRtyAsa~lakSyakramavyaGgayAdInudAhartukAma Aha-anyeSAmityAdi / anyeSAM pareSAmarthAntarasakramavAcyAdibhyo vyatiricyamAnAnAmasaMlakSyakravyaGgayAdInAM dhvanInAmityarthaH / Adipadena saMlazyakramavyaGgyatatprabhedAdigrahaNam / vAkyagatatvaM vAkyaniSTatvam / udAhatam / tattadudAharaNaprasane itizeSaH / iti tata evAvagantavyamiti bhAvaH / yathA vA mama-'lalane ! pazyasi yaMyaM, so'nimiSatvaM prapadyate tvaritam / hanta kareNa gRhItaH kathamiva sukRtini sa jaayet||' iti |'asyaayN punarartha:-he lalane ! yayaM pazyati, sa sarvo'pi yuvajanasamAjasvArItamanimiSatvamAzcaryoMdrekajana pAdanamukhena vA nimiSanimIlanonmIlanastabdhatvaM jaDAnurUpAvasthAnaM devasvarUpatvaM pratipadyate ityevaM sthitau he sukRtini ! dharmazIle tvayA kareNa gRhItaH sa (yuvajana: ) kathamiva hanta jAyeta // ' iti / atra hi-kAmapi sundarI stuvataH kasyApi kAmukasyoktiriti rahasi tatsaundaryanirIkSaNamuddIpanaM, nAyikA'lambanaM ca, tadAnIntanena madanodrekeNa tadAliGganagADhautkaNThayamanubhAvaH kA pAdikAraNIbhUtavyAdhyAdiya'bhicArIbhAvazcatveteSAM yugapat pratItipathamavataratAM saMyogAsambhogazRGgArasya syAthibhAvabhUtA ratiH sa eva vA'bhivyajyate ityasaMlakSyakramavyaGgayatvaM vAkyagatam / vAkyagataH punaH saMlakSyakamavyaGgayo yathA mama-'sumukhi ! tavaiSa vikAsaH kasya na rucaye bhavet sudhAmadhuraH / yaddarzanamanubhavatAM tApazamo yoginAmacirAt // ' iti / asyAyamarthaH-'he sumukhi : tavaiSa sudhayA sudhAvadvA madhuro vikAzaH kasya rucaye na bhavet / yat-darzanaM vikAsanirIkSaNAhAdamiti yAvadanubhavatAM yoginAM samAhitamanasAM gRhiNa tApazamo'cirAdbhavati // iti / atra hi-sumukhyA vikAsena sAkaM sudhAnidhervikAsasAdharmyamabhivyajyate ityupamA'laGkArarUpaH saMlakSyakramavyaGgayo nAma dhvanirvAkyagataH / yathA vA mama-'sAkSAdamRtanidhAnaM, mukhamidamiti nizcitaM priye ! suhRdAm / atha kathamiti tava zaraNaM gatvA'pi mumUrSurevAsmi // ' iti / asyAyaM punArartha:-'he priye : mukhamidaM sAkSAnna tu sAdhaye'NAmRtanidhAnamiti muhRdAM sahRdayAnAM tvatprItibhAjanAnAM vA nizcitam / athAsyAmRtanidhAnatve nizcite'piztavAmRtanidhAnavadanAyAH zaraNaM gatvA'pi kathamiti mumUrSarevAsmi // ' iti / atra hi-rUpakeNa 'eSa svAdharAmRtapAnadAnena kRtArthanIya ' iti vastu vyajyate / athAsaMlakSyakramavyaGgaya pdgtmudaahrnnaah-pdgttvmityaadi| padagatatvaM padaniSThatvamasaMlakSyakramavyaGgayasyeti zeSaH / ythaa-'laavnny...'ityaadii| 'tat / yatpUrva sambhogAvasthAyAmAsIditi zeSaH / lAvaNyaM saudaryavizeSaH / alaukikAhAdajanakatve sati jitendriyatvAbhimAninAmapi manasi madanodrekasyollAsAdhAyakatve sati ca manoharatvakAraNIbhUtamavayavagataM saundarya lAvaNya ata evoktam-'muktAphaleSu cchaayaayaastrltvmivaantraa| pratibhAti yadaSu tallAvaNyamihocyate // ' iti / rAmacaraNAstvAhuH 'sarvAvayavagato vidagdhanayanotsavahetuH ko'pyatizayo lAvaNyam-'pratyekamavayavAnAM saMsthAnasaubhAgya
Page #352
--------------------------------------------------------------------------
________________ saahitydrpnnH| [caturthaH-- atra lAvaNyAdInAM tAhaganubhavaikagocaratAvyaJjakAnAM tadAdizabdAnAmeva prAdhAnyam, anyeSAM tu tadupakAritvameveti tanmUlaka eva dhvnivypdeshH| taduktaM dhvanikRtA'ekAvayavasaMsthena bhUSaNenaiva kAminI / padadyotyena sukaveninA bhAti bhAratI // ' kAntiriti caNDIdAsaH / iti / asona veSA / sanizvAbhAvAta / pUrva sAkSAtkRtavana smRtimAtramATA tadviSaya vana vA jAtA / kAntizzobhA lAvaNyaniSTheti yAvat / iccheti vA / 'kAntizzobhecchayo: triyAm / iti vizvaH / tat / rUpamAkAraH / yadgataM kAntisavalitamicchAviSayaM vA lAvaNyaM tadityarthaH / saH / smRtimAtramArUTa: / vacaHkramo vacasAmuktInAM kramo'vasthApanazailI, kintu-tadA yadA tayA tAdRzalAvaNyazAlinyA saha sagAgamo jAta iti zeSaH / sudhAsyandaM sudhAM syandayantIti tathoktam / syandU prsrvnne| mukhAtizayajanakamityarthaH / etatsarvamiti zeSaH / abhRt / adhunaa| tu punaH / mahAna bhayaGkaraH / jvaraH santApaH / abhUdini pUrvato'nveti / kasyApi kayA'pi kadApi vihitasaGgamayA nAyikayA sama jAte punarvirahe rAGgamakAlikAmodAnubhavaM smarataH kAmukasyoktiriyam / atra hi smRtyArUDhAnAyikA''lambanaM, kathamapi tatsmRtireva ko'pi vA tatsmRtihenuhaddIpana, jvaraNavAdyamAnatvamanubhAvazcitto trAsAdiyabhicArIbhAvazcetyeteSAM saMyogAdvipralambho nAma zRGgAro ratiSa vA tatsthAyibhAvabhUtA vyajyate iti bodhyam 19.1 // atha tadAdipadAnAM vyaJjakatvamupapAdayati-atretyAdinA / __ atrodAhate pye| lAvaNyAdInAma / Adipadena kAntirUpavacaH-cakamANanAmapi grahaNam / tAdRganubhavaikagocaratAvyacakAnAM / tAga yAdRzo lAvaNyAdayaH, yo'nubhavo'nirvacanIyo mUkAvAditAvAdanIyAsvAdasadRzo vaktumazakyo lAvaNyAdyavagamodAra iti, tasyaikagocaratA tenaikagocarateti vA mukhyaviSaya (pratipAdya ) tvaM tasyA vyaakAnIti teSAM tathoktAnAm / ekA mukhyA'sau gocarateti / sambandhasAmAnye SaSThI, abhede vA tRtIyA / tadAdizabdAnAm / AdipadamadaHzabdasyApi grAhakam / eva nanu lAvaNyAdInAmapi / prAdhAnyam / atyutkRSTavipralambhavyAne iti zeSaH / anyeSAM lAvaNyAdInAm / tu punaH / tadupakAritvaM tadAdipadasahakAritvam / tadadastattacchabdairabhivyajyamAnasyaivAnirvacanIyatvasya sahakAritvamAtreNopakAritvaM na tu svAtantryeNeti bhAvaH / eva na tu prAdhAnyam / itItyammAddheto: / tanmUlakastadAdizabdamUlakaH / eva na tu vAkyamUlakaH / dhvanivyapadezaH / 'prAdhAnthena hi vyapadezA bhavantI'ti nyAyAt / pramodAmodAvavastUnAM smaraNAttattadvirahadazAyAM kAmukasya bhavatyeva santApAtizaya ityeva prakRte'pi vipralambhasya zRGgArasya sAtizayamabhivyaktau tadAdipadAnAmeva prAdhAnyAtpadamUlaka evAsaMlakSyakramavyaGgayo nAma dhvaniriti bhAvaH / atrAhustarkavAgIzA:- nanu tadAdipadAnAmanubhavagocare'bhidhaiva, kathaM vyaJjaneti cet, na anubhavaikagocaratetyanenAnirvaca. nIyatvasyaiva vivakSaNAt / ata eva caNDIdAsaH-'anubhavaikagocarAstatkAlacamatkAraNo nirvaktumazakyAH sarvasvavyayaprANapaNAdibhirapi praarthniiyaaH|' iti vyaackaar|' iti / nanu vAkyadhvanAvapi parasparaM sAcivyenaiva vAkyatAmApanAnAM padAnAM vyaJjakatvaM, padAntarasAcivyamantareNa padasyaikasya vyajakatvAsambhavAditi prAdhAnyAprAdhAnyavivecanasya caakinycitkrtvm| evaM sati ca 'sarvatraivAstAM vAkyasya vyaJjakatvam / ' iti cennetyAcAryamatamapanyasyati-tadityAdinA / .. tat / yadupajIvyAtra padadhvanitvamevaM svIkurma iti zeSaH / dhvanikRtA dhvanyAcAryeNa / uktam / 'ekAvayavakhaMsthenetyAdinA / 'ekAvayavasaMsthena yasminkasminnapi karNAdyanyatame'Gge sthitenetyrthH| 'vicchittizobhinekene' ti pAThAntaram / vicchittiH 'stokA'pyAkalparacanA vicchittiH kAntipoSakRt / ' ityuktalakSaNaH strINAM svabhAvasiddho'laGkAravizeSastayA zobhIti tena / abhede tRtIyA / vicchityabhinnazobhAzAlinA / ekenAdvitIyenetyarthaH / bhUSaNena bhUSaNadvArA ! kAminI / na tu viraktA sundrii| iva / padadyotyena padena padadvArA dyotyo vyaGgaya iti, tena tthokten| dhvninaa| sukaveH sahRdayasya kaveH / bhAratI / zrotragrAhyavAkyavyaGgyAsphoTarUpA vAgityarthaH / bhAti / prkaashte||' iti /
Page #353
--------------------------------------------------------------------------
________________ rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / paricchadaH ] evaM bhAvAdiSvapyUhyam / atrAyaM paryAlokaH - kAvyAnAM cArutvapratItiH kvacid vAkyagatA, kacicca padagatA, anvayavyatirekAbhyAM punastasyAH saMsthAnam / vAvyAni hi zarIrINIva, teSAM ca cArutvapratItiranvayavyatirekAbhyAM vAkyeSvapi kalpyate iti padAnAmapi vyaJjakatvamukhena vyavasthito dhvanivyavahAra iti dhvanyAcAryANAmAzayaH / atrAhuH pradIpakArA:-' nanu padasya vyaJjakatve kimAyAtam, vAkyarUpasya kAvyasya dhvanitvam ! kathaM vA padamAtrasya vyaJjakatve vAkyasyaiva samastasya cAruteti cet ! ucyate, padaprakAzyatvaM na padamAtrasya vyaJjakatayA, kintu tasya prAdhAnyena / avivakSitavAcye padamAtrasya vyaJjakatve'pi yadvAyavartizabdasyArthasya vAkyasyApyatizayitArthavyaJjakatvaM tadvAkyasyaiva dhvanitvamityupagamAnna kazciddoSaH / ekadezasthitena ca tAdRzapadena samastameva vAkyaM cArutAmupagacchatIti / kAminIvaikAvayavasthena bhUSaNene 'ti / yuktaM caitatsarveSAmapi nirNayo'nvayavyatirekAbhyAm / padavAkya sattvAsattvAbhyAM dhvaneH sattve'sattve caitasyApi padaniSTatvaM vAkyaniSThatvaM cApratihatam / evaM ca - padamAtra dyotyo dhvaniH padadhvaniH, vAkyamAtradyotya: punarvAkyaniSTaH / yad dyotyo'tizayito'rthacArutayA vyajyate tasyaiva dhvanivyapadezAt / ataevAbhinavaguptapAdAH prAhuH - 'rasapratItirvibhAcAdereva / tena vibhAvAdayo yadA viziSTena kenApi padenArpyamANA rasacamatkAravidhAyino bhavanti tadA padasyaivAsau mahimA samarpyate / iti bhAvaH / ' iti 343 yathA vA mama -' ko nanu dhanyaH sa yuvA taralAyatalocane priye jagati / tena dRgantena tava prahato'pi nayaH punaH prahRtaH // ' iti / asyAyamarthaH - he taralAyatalocane ! tena tava dRgantena prahato'pi yaH punarna prahato mRto jAto jIvatItyarthaH / sa konanu yuvA jagati dhanyaH // iti / atra hi smRtyArUDhA sAkSAdiva pratyakSapathamavatarantI nAyikASSlambanaM ' taddagantasmRtizroddIpanaM, dugantasya cAsahyAmoghAsratvena sambhAvanamanubhAvo, vismayodvegAdirvyabhicArIbhAvazcetyeteSAM saMyogAdabhivyajyate vipralambhaH / tasyAbhivyaktiva 'tene 'ti padenekenaiveti padagato'sAvasaMlakSyakramavyayo nAma dhvaniH / yathA vA mama - 'yadyasi jIvitanAthe ! tvaM mayi dIne sunidhitaM dayitA / praharasi kiM mAM vitathaM, hanta hagantena tigmana // asyAyamartha:-- 'he jIvitanAthe jIvitAdhIzvari ! yadi mayi dIne ( viSaye ) sunizcitaM dayitAM jAtadayAtvamasi / tarhi - kiM tigmana dugantena (sAdhanena ) hanta ! mAM praharasi prahAreNa vyAkulatAM nayasi // ' iti / atra hi kA'pi mRgAkSyAlambanamuddIpanaM punastayA saha rahasi samAgamaH, 'jIvitanAthe' iti sambuddhipadAkSiptaM madanArditatvamanubhAvo, vyabhicArI punarbhaGgayantareNautsukyaM vyajyamAnamityeSAM saMyogAdraterabhivyakti: / sA ca - 'dayite 'ti padaprakAzyA / yathA vA - 'mugdhe mugdhatayaiva netumakhilaH kAlaH kimArabhyate mAnaM dhatsva vRtiM vadhAna, RjutAM dUre kuru prayasi / sakhyaivaM pratibodhitA prativacastAmAha bhItAnanA, nIcaiH zaMsa, hRdi sthito hi nanu me prANezvaraH zroSyati // ' iti / asyAyamarthaH - 'he mugdhe ! sadupadezagrahaNazIlatvAbhAvAdaprauDhabuddhe kaumArayauvanAntara lAvasthAke iti vA mugdhatayA'vidagdha tayaivAkhilo'tIto vartamAna AgamiSyaMva kAlaH samayo netuM yApayituM kimArabhyate ataH - mAnaM dhatsva balAddhAraya, vRtiM dhairya badhAna, preyasyatyantaM priye (viSaya) RtutAM saralatAM dUre kuru / evamityevaM sakhyA pratibodhitA bhItAnanA satI tAM sakha prativaca uttaramAha - kimiti - nIcaiH zaMsa kathaya, hi yato me mama nanu hRdi sthitaH prANezvaraH zroSyati / 'RtyakaH / ' 6 / 1 / 128 iti saMhitAyA abhAvaH / atizayena priyaH preyAn tasmin / dvivacanavibhajyopapade tarabIyasunau / ' 5|3|57iti I / yasun / 'priya sthira sphiro rubahulaguruvRddha pradIrghavRndArakANAM prasthasphavarvahigarvatripadAghivRndAH / " 6 / 4 / 157 iti prAdezaH / iti / atra hi prANapriya AlambanaM tena vinA saMsthAnaM rahasi sakhIbhiH saMvAdI vAddIpanaM bhItAnanatvenotprekSitaM cakitanayana nirIkSaNAdyanubhAvaH bhayakampAdipunarvyabhicArI bhAva ityeteSAM ca saMyogAdabhivyajyate sambhogaH zRGgAraH / sa ca ' bhItAnane 'ti padamAtradyotyaH, bhayapratipAdyA kRtrimAnurAgeNa ca tasya prakarSAt / athoktanyAyamitaratrApyatidizati - evamityAdinA / evaM yathoktasthale zRGgAre tathA / bhAvAdiSu bhAvatadAbhAsAdiSu / api / UhyamasaMlakSyakramavyaGgayasya padaprakA iyatvamiti zeSaH / tatra - bhAvadhvaniryathA - 'tanmajjumandahasitaM zvasitAni tAni sA vai kalaGkavidhurA madhurAnanazrIH / adyApi hRdayamunmadayanti hanta sAyantanAmbujasahodaralocanAyAH // ' iti / asyAyamartha: - 'sAyantanAmbujasahodaralocanAyA artha
Page #354
--------------------------------------------------------------------------
________________ 344 saahitydrpnnH| [caturtha:'bhuktimuktikRdekAnta-samAdezana tatparaH / kasya nAnandanisyadaM vidadhAti sadAgamaH // 192 // atra sadAgama'zabdaH sannihitamupanAyakaM prati sacchAstrArthamabhidhAya sataH puruSasyAgama'itivastu vyanakti / nanu sadAgamaH sadAgamaiveti na kathamupamAdhvaniH ? 'sadAgama'zabdayorupamayopameyabhAvAvivakSaNAt / rahasyasya saMgopanArthameva hi vyarthapadapratipAdanaM prakaraNAdiparyAlocanena ca sacchAstrAbhidhAnasyAsambandhAt / mAvA vikasitakamalamukulasadRzanetrAyAstanmuju manoharaM mandahasitaM smitaM, tAni zvasitAni saurama sampannAmukhazcAsAH, sA vai kalaGkavidhurA niSkalaGkA madhurAsvAdyA''nanazrIrmukhacchaTA adyApi me mama hRdayaM hantonmadayanti // ' iti / atra ca tatpadamAtraprakAzyaH smRtibhAvadhvaniH / yathA vA mama-'vikasat kamalaM samuditamindu pIyUSasAgaraM vA'pi / sumukhi / yadeva viloke tadA tadeva pramode'ham // ' iti / asyAyamartha:-he sumukhi ! kamalavadanatvAccandravadanatvAdvA yadaiva vikasadvikAzonmukhaM kamalaM, pIyUSasya sAgarabhUtamindaM candramasaM vA viloke pazyAmi tadA tadeva pramAde'ham // ' iti / atra hi 'pramode' ityasya heturvikasataH kamalasya samuditasya vA sudhAnidhervilokanaM, tadapi sumukhyAH sAdRzyena tatsmArakatvAt / smRtina punarvAcyA, tadvAcakAnupalambhAt / 'tadeveti ca tadAgamakAlikamanirvacanIyamalaukikapramodAnubhavamupanyasyati, na tvabhidhatte, anubhavapadArthasyaiva vacanAgocaratvAt / 'tade' tyasya buddhistha (tva) dharmaprakArakasya bodhasya janakatve'pi vacanAgocaratvaprakArakabodhajanakatve zaktyabhAva eveti tanmAtraprakAzyaH smRtidhvaniH / iti dik / / atha saMlakSyakramavyaGgayo vAkyagato yathA mama-'na divA sudhAnidhAnaM vikasati naktaM na hanta vA kamalam / eka panastvadIyaM subhage vadana divAnizaM vikasat // ' iti / asyAyamartha:-he subhage : sudhAnidhAnaM tattvena kevalaM prasiddhazcandro na divA divase kadApi vikasati, na vA hanta : kamalaM naktaM nizi vikasati / ekaM punastvadIyaM vadanaM divAnizaM vikasa. dvikasati // ' iti / atra hi-candrApekSayA kamalApakSayA ca subhagAyA vadanamatizayitaMcamatkArazAlIti vyatirekaNa 'yadIndardivA'pi kamalaM vA naktamapi vikasettadA syAtsubhagAvadanaM tatsadazami'tyutprekSA : 'virUddhadhAmaNorapi sarvakhAyatanaM subhagAvadana'miti vA vastu vyajyate / iti dik| atha saMlakSyakramavyaGgayasyaitasyaiva padaprakAdayatvamudAhatuM pravRttastatra tAvad vastunA vastudhvanimudAharati-'bhuktimukti. kRt'ityaadinaa| bhuktimuktikRd bhuktiH svargAdibhogaH sambhogazca muktirapavargaH suratapravRttau vA virahajanitatApatrayasya nivRtteH khataHsiddhatvAttadAmododreke samastakarttavyAntaratyAgastatkRt / ekAntasamAdezanatatpara ekAntaH paramAtmasvarUpaM vivikta. dezo vA tatsamAdezanaM tasya samyaktayopadezastatparaH / sadAgamaH san zreSThaH sato vA''gamaH zAstraM prAptiH / kasya sukhepsuno yuvatIjanasya vA madvidhasyeti yAvat / AnandanisyandamAnandasya nisyandaH kSaraNamiti tam / na naiva / vidadhAti samatpAdayati, api tu sarvasyeva / ' atra hi samAgatamupasannamupanAyaka kamapi yuvAnaM prati janAntarasanidhI rahasyAbhidhAne khArasyabhaGgabhiyA'prastutavedAdizAstraprazaMsAmiSeNa syavakIyaM tadanItanaM harSamapArayantyA ataevaitaM sUcayantyAH kasyAzcanopanAyikAyA uktiriyam // 192 // athAtra padaprakAzyaM dhvani nirdizati-atretyAdinA / atrodAhRte padye iti yAvat / sadAgamazabdaH 'sadAgama iti padamityarthaH / sannihitaM samIpe sthitam / Agatya samIpa eva kRtasthAnamiti yAvat / upanAyaka sAkSAnAyaka(pati) to bhinnamuSapatimityarthaH / prati / sacchAsvArtha sacchAstramevArtha iti tam / sAdhutramityarthamityarthaH / abhidhAyoktvA mukhyayA (abhidhayA) vRttyA pratipAyeti yAvat / aprastutasyApyetasyArthasya prastutatvena kalpitatvAt / 'sataH zreSThasya suratopayuktatvena nAyakatvana kalpitatvAt / puruSasya pauruSamunnayataH / AgamaH prAptiH sama iti yaavt|'iti vastvityabhidhAnarUpaM vastu / vyanakti vanayati / athAtrAzaGkate-nanvityAdinA / nanu / sadAgamaH saMta aagmH| sadAgamaH satAmAgamaH zAstramiti / iva ythaatthaa| itIyataH / upamAdhvanirUpa. mAlaGkArasya dhvanirdhvanyamAnatvenAvasthAnam / katham / na / iti ceducyate-sadAgamazabdayoH sadAgamazca sadAgamazcati
Page #355
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / "ananyasAdhAraNadhI tA'khilavasundharaH / rAjate ko'pi nagati sa rAjA puruSottamaH // 193 // " tau zabdAviti tayostathoktayoH sadAgamazabdapratipAdyasya sadAgamazabdapratipAdyasya ceti yAvat / upamAnopameyabhAvAvivakSaNAdupamAnatvopameyatvayorvivakSA'bhAvAdityarthaH / nopamAdhvaniriti zeSaH / hi yataH / atrAyaM heturiti bhAvaH / rahasyasya rahasi saMvedanIyasya gopanIyasyArthasyeti yAvat / rahasyekAnte bhavamiti rahasyam / 'digAdibhyo yat / ' 4 / 3 / 54 iti yat / 'rahasyA strI nadIbhede gopanIye'bhidheyavat / ' iti medinI / saGgopanArtha samyaggopanaM rakSaNamaprakAzanamiti yAvattadevArtho yatra tad yathA bhavettathA / eva / yarthapadapratipAdanaM dvayarthapadAnAM pratipAdanam / 'dvayathaiH padaiH pizunayeca rhsyvstu|' iti niyamAt / na caivaM sacchAstrAbhidhAnamapi prakRtaM syAt, vivakSAyA ubhayatra sAmyAt iti vAcyamityAha-ca punaH / prakaraNAdiparyAlocanena tadadvAreti zeSaH / Adipadena vaktRboddhavyayorabhidhAnam / sacchAstrAbhidhAnasya / asambandhAt sambandhAbhAvAt / na sadAgamazabdena sacchAstrAbhidhAnaM prasajyeta / 'vaktRbo. vyAdhInatvAdabhidhAyAH' iti zeSaH / atredamabhihitaM bhavati-prastuto'rtho'tropapateH prazaMsanaM, vedAdisacchAstraprazaMsanaM na punaH prastutArthaviSaya, vaktRboddhavyavaiziSTayenAbhidhAyAstatraiva niyamanAt / athApi prastutArthasya tasya sakalajanasaMvedane rahasyabhaGgaH sArasyabhaGgazceti bhiyA'prastutasyApyarthasya prastutArthatvena kalpanam / ata evAsyAbhidhAnaM prathamam / tatra cAbhidhayA darzite vyApAre 'zabdabuddhikarmaNAM viramya vyApArAbhAvaH' iti nayena tasyA eva punarvyApArAntaraM darzayitumazaktI prastuto'pi 'sata AgamaH kasyAnandahetuko na syA'dityartho vyaJjanayA'vagamyate / na caivamanayorupamA, pradhAnabhUte vyajayAyeM eva pratItividhAntAvupamAkalpanAbhAvAt, saGgopanArthamevAprastutasyApyarthasya prathamamupasthAnAt, zakyasya prastutasyAthasyApi aprastutatvena kalpanAtpunarupasthAnAcca / yadyapi bhuktimuktayekAntAdInAmapi vyaJjakatvaM, tathA'pi teSAM na sadAgamamantareNeti parivRttyasahatvAtsadAgamapadaprakAzya eva vastudhvaniH / iti / atha padaprakAzyamalaGkAradhvanimudAharati-"ananyasAdhAraNadhI"rityAdinA / "ananyasAdhAraNadhIH nAnyasAdhAraNA anyena sAdhAraNA tulyA dhIryasya saH / 'sAdhAraNa: samAnazca'tyamaraH / vilakSaNavicakSaNatvAtsarvajJatvAdvA / dhatAkhilavasundharo dhRtA khavazIkRtatvena hastasAtkRtA varAharUpeNa voddhatA akhilA samastA catuHsamudrAnsA vasundharA ratnagarbhA pRthivI yena sa tathoktaH / puruSottamaH puruSANAM manuSyANAM kSetrajJAnAM vottamaH zreyAn / puruSANAM prabhutvena " uttamaH puruSastvanyaH" ityAdismRtyanukUleSu 'zrIpatiH puruSottamaH' ityAdikoSeSu prasiddho vA / sambandhasAmAnyavivakSayA SaSThI na tu nirdhAraNe / 'na nirdhAraNe' 2 / 2 / 10 iti niSedhAt / yatta keci"na nirdhaarnne|"2|2|10 iti SaSThIniSedhAnna SaSThIsamAsaH, kintu puruSeSUttama iti nirdhAraNasaptamIsamAsa evetyAhastanna hRdayaGgamam / "saMjJAyAm / " 2 / 1 / 44 iti zAstrAtsaptamyantasya sajJAyAmeva samAsasya nityatvAt / ata evAhuH kaiyaTapAdAH-"yasminirdhAryate vA yazcaikadezo nirdhAryate yazca nirdhAraNahetu'-rityetattrayasannidhAne nirdhAraNaM bhavatIti tatraiva SaSThIsamAsaniSedho bhavati / iha tu nAgAnAmuttamo nAgottama itivat tattritayasannidhAnA'bhAvAtsambandhasAmAnye SaSThIti samAso bhavatyeveti / anye'pyAhuH, "yattu ke'pyAhuH puruSeSUttama iti nirdhAraNasaptamyAH "saJjJAyA"-miti samAsaH - nacaivaM 'na nirdhAraNe' iti vyartham,khare bhedAt / saptamIsamAse hi "tatpuruSe tulyaarthtRtiiyaasptmyupmaanaavyydvitiiyaakRtyaaH|" 6 / 2 / 2 ityAdinA pUrvaprakRtivaraH, SaSThIsamAse tu "samAsasya / " 6 / 1 / 223 ityantodAttatvaM syAt, taccAniSTamiti, tantra vicArasaham / saJjJAyAmiti samAsasya nityatvena svapadavigrahAsaGgatiprasaGgAt" iti / tarkavAgIzAstvAhaH,-"nanu sajJAyAmeva "sajJAyAm / " 2 / 1 / 44 iti zAstrAt ( samAsazAstrAt ) kathaM puruSottamapadasyAnekArthakatvaM ? na ca saptamIsamAsasyaiva sajJAyAM vidhAnAt SaSThIsamAsena puruSazreSThavAcakatvamiti vAcyam / nirdhAraNe vihitAyAH SaSThayAH, "na nirdhAraNe / " 2 / 2 / 10 iti zAstrAtsamAsaniSedhAt / ucyate-"puruSamuttamayati saMsargeNotkRSTaM karoti" itivyutpattyA tasya puruSazreSThavAcakatvAt / " iti / anye'pyAhuH "uttamaH puruSastvanyaH" ityuktadizA 'uttamaH puruSa' iti karmadhAraya eva yuktaH pratibhAsate, paranipAtastu rAjadantAditvAdUhyaH / " iti / saH prasiddhaH / ko'pi kazcidadRSTavarUpo'nirvacanIyasvarUpo vA / rAjA rAjatIti rAjA, nRpatirvibhuvI "sa sarvasyezAna" ityAdizruteH, "kanin..."(u0) 1954
Page #356
--------------------------------------------------------------------------
________________ 346 saahitydrpnnH| [caturthaHatra puruSotamaH puruSottama ivetyupamAdhvaniH / imau zabdazaktimUlau saMlakSyakramavyaGgayabhedau / "sAyaM snAnamupAsitaM malayajenAGgaM samAlepitaM ___ yaato'staaclmaulimmbrmnnirvishrbdhmtraagtiH| Azcarya ! tava saukumAryamabhitaH klAntAsi yenAdhunA netradvandvamamIlanavyatikaraH zaknoti te nAsitum // 194 // " ityAdinA kanin / "rAjA prabhau ca nRpatA" viti medinI / jagati bhUmaNDale bhuvanatritaye vaa| rAjate dyotate zAsa. katvena "tameva bhAntamanubhAti sarva"mityAdizrutiprasiddhatvena vA virAjate iti yAvat // 193 // ' athAtra dhvani nirdizati-atretyAdinA / atrodAhRte padye / puruSottamaH puruSeSu zreSThatvena tathA prsiddhH| puruSottamaH kSetrajJA'parapAyeSu puruSeSu zreSThatvena prasiddhaH prmaatmaa| iva yathA tathA rAjate iti zeSaH / itItyeva "puruSottama iti padamAtraprakAzya" iti zeSaH / upamAdhvaniH upamAyA dhvaniravaseya iti zeSaH / nanu kamyaitau prabhedAvityAzaGkAmunmUlayannAha-imAvityAdi / imo bhuktimuktikRdityAdinA, ananyasAdhAraNadhIrityAdinA codAhRtAvityarthaH / zabdazaktimUlau zabdazakti mUlaM yayostau / zabdapAravRttyasahatvena tacchaktimUlatvamavaseyam / saMlakSyakrama 1 saMlakSyakramavyaGgathasya tadabhidheyasya dhvanerbhadau "jJeyA" viti zeSaH / yathA vA mama-"kasyAmodaM kamalaM vadanamidaM te priye na santanuyAt / avalambya mitramekaM vikasati na yadanyathA jAtu" iti / asyAyamartha:-he priye ! yat ekaM mitraM sUrya priyaM vA "mitraM suhRdi na dvayoH / sUrye puMsi" iti avalambya vikasati hRdayAmodamudghATayati anyathA prakArAntareNa jAtu kadA'pi na vikasati tatte tavedaM vadanaM (karta ) kamala vadanamiti vA kasya yUna AmodaM kamAmodaM na santanuyAtsampAdayet, api tu sarvasyaiva sarvavidhamAmodaM sarvadaiva vidadhyAt iti / atra hi mitramitipadamAtraprakAzyo rUpakadhvaniH / atha padaprakAzyasyArthazaktimUlasya saMlakSyakramavyaGgayasya dhvanedazasu bhedeSu svataHsambhavItyarthe byaJjake vastunA vastuno vyktimudaahrti-"saay"mityaadinaa| "sAyaM sUryAstavelAyAM divase vidheyAnAM kRtyAnAM sampAdanAnantaramiti yAvat , 'sakhI'ti zeSaH / snAnaM na vaGgasya kasyacinmukhAdereva prakSAlanam 'tvayA' iti shessH| upAsitamanuSTitaM suciraM samyaktayA vihitamiti yAvat / tattakarma samApyaiva sAyaM snAnaM kriyate lokaistvayA'pyevaM sAyaM snAnamanuSTitaM tadanantaraM ca kartavyAntarAnavasaratayA na zramAvakAzaH - sambhavitumarhati, sAyaM snAnasya divAkRtakRtyajanitazramanivRttimAtraphalakatvAt / evaM ca divAkRtakRtyajanitaH klamaH iti na vaktuM zakyamiti vyajyate / tathA-malayajena malayasambhavena sugandhinA cndnen| 'gandhasAro malayajo bhadrazrIzcandano'striyA"mityamaraH / aGgaM vakSaHsthalAdi gAtram / samAlepitaM samantAllepitaM 'pareNa kenApI ti zeSaH / na tu carcitaM vA liptam / evaM ca lepakaraNajanitazramasyApi nAvakAzaH / tathA-ambaramaNirambaramAkAzaM tasya maNiriva maNiriti tathoktaH sUryaH / astAcalamaulimastAcalasya svayaM yamupetya asto bhavati tasya parvatasyeti yAvanmauli: zikharaM tam / 'maulimastakamuNDake' iti haimaH / 'ullaGghathe ti shessH| yAtaH / nibiDA samprati jAtA rAtriH, ataH sUryo'stagirerapi, parasminpradeze gata iti bhAvaH / evaM ca na lezato'pyuSNatAsadbhAvaH, yena kathamapi klamAvirbhAvaH sambhAvyeta iti vyajyate / tathA-vizrabdhaM-vizrabdhaM nibhIka yathA bhavettathA, svacchandamityarthaH / mantharamabhItaM ceti bhAvaH / atra asmindRzyamAne pratyAkhyAtumazakye kujAdinA ghanacchAyabhUte deze iti yAvat / AgatirAgamanam / 'taveti zeSaH / evaM ca mArgakRtastatra tvarayA gamanakRtazca na klamaH sambhavati iti vyajyate / Azcarya vismayaH / kiM tadityAha- tava prauDhAmapyetAmavasthAmApannAyA iti bhAvaH / abhitaH sarvato bahirantazca, na vA bahireva nacAntareveti yAvat / saukumArya sukomalatvam / 'astIti zeSaH / yena saukumAryeNa /
Page #357
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / 327 atra svataHsambhavinA vastunA kRtaparapuruSaparicayA klAntA'sIti vastu vyajyate / taJca adhunA klAntA'si na pUrva kadacidapi tavaivaMvidhaH kumo dRSTa iti bodhayato'dhunApadasyaivetarapadArthoMskarSAta / iti " adhunA" padasyaiva padAntarApekSayA vaiziSTyam / 'deva' | 2|3|23| iti tRtiiyaa| adhunA sAmprataM sAyaGkAlikannAnavidhAnAnantaramitarakAryAnanutreyatvAtsurabhitena candanena samyagAsamantAtparakRtalepanA'nantaraM samastatApazAnto lepavidhAnAdizramAnutpattau ca rAtreva samIpAyAH kR tAvasthAnAdbhayAdyabhAvAcca klamasAmanyAH sarvathA'sambhave'sminsamaye / klAntA zrAntA / asi tvaM yababhito'tyantaM sukomalatvaM na syAtkathameva pasminnapi samaye klAntA'bhaviSya iti vyajyate / ata eva te taba amIlanavyatikaraH / dvandvaM trayordvandvaM yugalaM ( ka ) / na naiva / AsituM sthAtum / As upavezane / zaknoti kSamate / atra sakhItipadA'nabhidhAnaM tanmAtrakRtasuratAnandalAbhA'sahiSNutAM vyaJjayati / iti upanAyakena samaM saGgamya vilasya ca zramApanodanAya suciraM kRtasnAtAM parakRtA'sugandhitacandanAlepAnnizi nirbhayamAgacchantIM sakhIM prati jJAtarahasyAyA upahasantyA vidagdhAyA kasyAzciduktiriyam / atra ca zArdUlavikrIDitaM vRttam / lakSaNaM ca prAguktam // 194 // apvanimAda - atretyAdinA / atrodAhate the / svataH sambhavinAna tu kaveH prauDhoktisiddhena / vastunA / 'he sakhi ! taba saukumAryamatyantaM, yenA'dhunA klAntAsI 'ti vAcyarUpeNeti zeSaH / kRtaparapuruSaparicayA kRtaH parapuruSaparicayo yayA, parapuruSasya svapatibhinnasyopapateriti paricaya AmantraNAliGganAdirUpaH vyApAraH / ata eva parapuruSeNa nirdayatayA marditatvAt / klAntA zramArttA / asi iti vastu / vyajyate tad vyayavastu ityarthaH / / ca punaH / adhunA kathamapi kiJcidapi mAnApAda ke pratyuta sarvathA sarvatobhAvena kathamapi kiJcitsambhavastApabhramasya jhaTiti yatheSTaM nivRttikare zAntetha sampAda kessminnapi samaye iti bhAvaH / klAntA'si zramArttA ali vidyase / nanu na / punaH kadAcitkasmiMzcitsamaye api pUrvamitaH pUrvam / tava 'sakhyA' itizeSaH / evaMvidha etAdRzaH / klamaH parizramaH / dRSTo ' maye' ti zeSaH / ityevam / bodhayato jJApayataH sUcitaM kurvata iti yAvata / itarapadArthAtkarSAditarANi yAni padAni teSAmathastasmA - dutkarSA tadutkarSamapekSyeti bhAvaH / vyalope karmaNyadhikaraNe ceti paJcamI / adhunApadasya / eva na tvitarepa mitarapadArtho skarSApekSayA'dhunA padArthayotkarSasyaiva sadbhAvAt / iti kaarnnaat| 'adhunA' padasya eva / padAntarApekSA / vaiziSTayaM viziSTatvaM vizeSeNottamatva prAdhAnyotkRSTatvamavagamyamiti zeSaH / atredamavadheyam - adhunetyekaM padaM sAyantanasnAnasya nimittAntarAnusandhAna pratibandhakaM malaya jacandanale panasya ca tattatsuratakAlikaparapuruSa kRta cihnagopanaM sUryasya cAstAcalolaGghanokteH parapuruSasambhogapratibandhakaprakAzA'bhAvaM vizrabdhAgamanasya cepsitAmodahetukaparapuruSasaGgalAbhena harSodekaM sUcayan suciraM svacchandaM parapuruSeNa samaM ramaNAnantaramantaH santRptijanitenAss mododrekeNa ca parapuruSagA DhonmardanazramArtatayA ca nidrAspRhitvaM dhvanayati / padAntarArthAnAmutkarSAMpekSayAsyaivotkarSAtizayAt prAdhAnyaM nirbAdhitam / adhunApadamapi svayaM na parivRtyasahiSNu, kitvartheneti tatpadArthazaktimUla evA'yaM vastu dhvaniriti / yathA vA mama - ' vicarasi yatoyatastvaM madhupA anuyAnti tatratatra tvAm / kenApi rahasi dRSTaM hanta tavedaM priye ! vadanam // ' asyAyamarthaH - he priye ! yatoyatastvaM vicarasi tatratatra tvAM madhupA madhu makarandampibantIti madhupAH pramattA bhramarA anuyAnti hanta kaSTaM rahasi pratibandhakarahite deze kenApi madhupena tavedaM vadanaM daSTamiti / atra hi kenApi sukRtinA daSTAM ramaNIM prati prArthayamAnasya kasyApyalabdhakAmasyoktiriyamitikenApIti padArthena tasya sukRtabhAjanatva svasya ca hatabhAgyatvaM sUcitamiti ' vadanaM kamala ' miti rUpakAtizayokti dhvanayati ata etatpadArthazaktimUla evAlakAravaniriti /
Page #358
--------------------------------------------------------------------------
________________ 348 saahitydrpnnH| [ cturthH'tdpraaptimhaaduHkhviliinaashesspaatkaa| taccintAvipulolAdakSINapuNyacayA tathA // 195 // cintayantI jagatsUtiM parabrahmasvarUpiNam / nirucchAsatayA muktiM gatA'nyA gopakanyakA // 196 // " avAzeSacayapadaprabhAvAdanekajanmasahasrabhogyaduSkRtasukRtaphalarAzitAdAtmyAdhyavasitatayA bhagavaddhirahaduHkhacintAlAdayoH pratyAyanamityatizayoktidvayapratItirazeSacayapadaDhayadyotyA / aba navyanakasya kaviproToktimantareNApi smbhvaatsvtHsmbhcitaa| atha svataHsambhavinA vstunaa'lngkaardhvnimudaahrti-'tdpraaptimhaadHkhviliinaashesspaatketyaadinaa| 'tadaprAptimahAduHkhavilInAzeSapAtakA tasya prakRtasya zrIkRSNasyeti yAvat / aprAptirviyogastayA yanmahAduHkhaM paraHsahasrajanmajanmAntaparibhogyaM mahatkaSTamiti yAvat tena tadbhogena vilInAni vizeSeNAdarzanIyatAM prAptAni azeSANi samastAni pAtakAni pApapujA yasyAH sA / tathA punaH / taccintAvipulAlhAdakSINapuNyacayA tasya prakRtasyaiva zrIkRSNasya yA cintA dhyAnaM tadekAgratayA manasA tatsvarUpabhAveneti yAvat,tayA yo vipulAhAdaH vipulo mahAnanekasahasrayugAvasAnabhogenApyakSayyaH anyatrAnyathA cAnupalabdhumazakya AhAdastena tatprAptyA kSINAH puNyacathAH puNyAnAmAhAdahetukAnAM dharmAnuSTAnajanitAdRSTavizeSANAM cayAH pujA yasyAH sA / jagatsUti jagat prasavasthAnIyaM yasya tAdazamityarthaH / yattu jagataH sUtiryasmAttamiti vyAkhyAnaM tana, vyadhikaraNabahuvrIheragatikagatitvAt / parabrahmasvarUpiNaM parabrahmAbhitrasvarUpazAlinamityarthaH / zrIkRSNamiti zeSaH / cintayantI dhyAyantI / anyA pUrvalokoktAbhyo bhinnA gopakanyakA gopasya kanyakA putrI / nirucchAsatayA niruddhaprANatayA nirgata ucchAsa: zvAsotkramaNaM yasmAstattayA "tvatalorguNavacanami"ti puMvadbhAvaH / nAsya prANAH samutkrAmanti atraiva samavalIyante'iti zrutiH / muktim gatA prAptA / iti bhAvaH / gurujanoparodhena zrIkRSNasamIpaM gantumazakyAyAH zrIkRSNa yAnavazAnmuktiM gatAyAH gopakanyakAyA varNanaparaM viSNupurANapathaM na cadaM padyadvayamUhyam dvAbhyAM yugmamiti proktamiti niyamAna // 195 // 196 // athAtrAlaGkAradhvanimAha-atretyAdinA / atrodAhRtapadye / azeSacayapadaprabhAvAdazeSacayapadayoH prabhAvaH sAmathrya tasmAta / anekajanmasahasrabhogyaduSkRtasukRtaphalarAzitAdAtmyAdhyavasitatayA anekajanmanAM sahasrANi tairbhogyA ye duSkRtasukRtaphalarAzayasteSAM tAdAtmyamabhinnatvaM tasyAdhyavasitatA adhyavasAyastayA / "hetune ti zeSaH / bhagavadvirahadAkhacintAlhAdayobhaMgavato virahaduHkhaM ca cintAhAdazceti tayoH / pratyAyanaM pratItisampAdanam / ityataH kAraNAt / atizayoktidrayapratItiratizayoktyostadabhidheyayoralaGkArayordvayaM tasya pratItiH / azeSacayapadaddhayadyotyA azeSapadadyotyAM cayapadadyotyA ghetyarthaH / ca punaH / atra / vyAkasyAzeSacayapadadvayasya kaviprauDhoktiM kaveH proTokti vinA antareNa / api / sambhavAt / svataH smbhvitaa| bodhyeti zeSaH / atredamavaseyam-'nAbhuktaM kSIyate karma klpkottishtairpi|' iti smaraNAtkarmaNAM bhogA AvazyakAH / karmaphalAnAM bhogamantareNa muktaranupapatteH / prakRtAyAH gopakanyakAyAH gurujanakRtanirodhavazAtsAkSAdbhagavatsavidhaM gantumazaktyAyA bhagavatsannidhAnAnupasthitijanyAparimeyAtyantaduHkhasamUhasyaikapadameva bhogena samastAnAM pApAnAM kSayaH sapayeva satrAtaH / puNyakarmaNAM sarveSAM bhogadha bhagavadhyAnajanyAnirvacanIyAnatizayAsamAnAparimeyA saMsthAyA asambhave khata eva muktiH muktidazAyAM ca prANA na pahiniyantiIti tasyA api tatraiva vilInA na tu niSkrAntAH / ityevamazeSacayapadadvayana samastapApapuNyabhogapratipAdanAttayoreva prAdhAnyam / atha bhagavataH rAnidhAnAprAptijanyaM duHkhaM tatazca premavazAdbhagavati manasaHsannivezaH / ityetayoranekajanmasahasrabhogyaduskRtasukRtaphalarAzyabhinnatvenAdhyavasAyAnnigIryAdhyavasAnarUpAtizayoktidvayamazeSapadasya ca cayasyaivAdhInamiti / atrAhustarkavAgIzAH atrAyambhAvaH / prakRte'bhidheyabodhAnantaraM sukhadu:khabhogavizeSeNa kathaM yAvatpuNyapApakSayaityupapattiM prati sandadhato vyaja" nayA yAvat sukhaduHkhabhogajanyAzeSapuNyapApatvavyaJjanayA jhaTiti pratItiH prakaraNavaiziSTayena prakRtayobhagavadvirahaduHkhacintAss hAdayoH pratItirityatizayoktidvayasya vyaGgayatvam / na cAdhyavasAyamAtreNa kathamanupapattinirAsa iti vAcyam / ekakArya
Page #359
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / kAritvarUpasAdRzyAvasAne ca tanirAsAttathA ca bhagavacintAbhagavacintAvirahAbhyAM tathA sukhaduHkhe janite yadupabhogena yAvatsukhaduHkhabhoganAzyayoH sukRtaduSkRtapuJjayo zo janitaH / etatsUcanAya mahattvaM vipulatvaM ca duHkhAhRdayorvizeSaNamapanyastam / kecitta muktyapayogitvena prakRtasya samastapuNyaphalaraziH puNyavizeSaphalenAprakRtena taccintAvipu. lasukhena sadA bhedapratItiratizayoktiH / nigINe prakRte zabdopattenAprakRtena sadA bhedapratItiratizayoktiriti tallakSa. NAdityAhu,stannA viSayiNi prasiddharmasya viSaye pratItirevAtizayokteH phalam / natu viSaye prasiddhasya viSayiNi pratItiH / evaM sthitAvatizayoktidvayasya niSphalatvApAdaviSaye prasiddhasya yAvat puNyapApanAzakatvasya viSayiNi pratIterasammavenA'bhipretAnupapattinirAsasyAyogAdvipayiNaH zabdopAttatvena 'kathamuparikalApinAGkalApAH' / iti tadvAcyo. papattAvatizayoktidvayasya vyaGgAyatvAyogAca / na cAzeSacayapadaprabhAveNa viSayasya vyaGgayatvenaivaitasya vyaGgayatvamiti. vAcyam / tathA sati 'kathamupari' ityAdau prakaraNavaiziSTayena viSayasya vyaGgayatayA'tizayoktavyaGgayatvApAtAditi / udagota. kArA anyAhuH-nanu viyogaduHkhacintAsukhAbhyAM kathamazeSapApapuNyanAzasteSAM svaskhaphalabhoganAzyatvAdityupapatte. razeSaduSkRtasukRtaphalarAzitAdAtmyAdhyavasAyenaiva parihAra iti vAcyasiddhayaGgametaditi cenna-bhagavanmAhAtmyAtizayamAdAyApi tadupapatteriti / prabhAkarA apyAhuH / anyathA sarvapuNyapApanAzasya cintAviyogasukhaduHkhAbhyAM kSayA'nupapatteriti bhAvaH / na coktavyaGgayasya vAcyasiyatayA guNIbhUtavyaGgayatvamAzaGkanIyam / anyatra tathAtve'pi. prakRte bhagavadvi payakaratyutkarSaprayojakatayA vAcyAdatizayitatvena tadaprasaGgAt / iti dik / vistarastu kAvyaprakAzavyAkhyAyAM draSTavyam / yathA vA mama-'mugdhe ! smAyaM smAyaM hanta kimetAnihaMsi daivahatAn / hananaM sukRtaM sukRtI sukRtini nahi ko'pi nirvakti' / asyArthaH-mugdhe ! smAyaMsmAyaM smitvAsmitvA daivahatAn daivena pUrvameva nihatAn etAnmAdRzAnihaMsi hi yataH-he sukRtini dharmazIle ! ko'pi kazcit hananaM hiMsAvidhAnaM sukRtaM dharma na nirvakti'Aha / atra ca mandahAsasya nihananakriyAsAnadhatvenAbhidhAnaM kaviprauDhatvamAtraniSpanna miti tena mugdhA'sItyeva nihaMsIti panarapi sukRtinItyaparameti ca, mugdhe iti sukRtinItipadAbhyAM dyotyate alaGkAreNa vastuvaniH / yathAvA mama-'smitasadRzAni sumAni tvanmukhasudhayA suSicyamANAni / prANapriye ! manobhava AdAya jagantiH saMharati // ' asyArthaH he prANapriye ! :manobhavaH kAmadevaH tvanmukhasudhayA tava mukhAmRtena muSicyamANAni smitasadRzAni sumAni prasUnAni AdAya gRhItvA jaganti saMharati saMhata pravRttaH / atra ca smitAnAM kusumasadRzatvamabhidhAya kusumAnAM punaH smitasAdRzyamabhihitamityupamAnasyopameyatvena pratIpaM tena ca prANapriya iti padena tavAtipriyasyAsya rakSaNaM tvadadhInamiti vastu vyajyate / yathA vA mama-tvaritaM pidhehi vadanaM vahirathavA maiva jIvite! yaasiiH| prasphuradamRtanidhAnaM pAtuM samayaH sdaivaaste|' asyArtha:-he jIvite prANakharUpe ! vadanaM tvaritaM pidhehi athavA vahiva yAsI: yAhi sphuratpUrNatayA samullasadamRtanidhAnaM candraM sudhAsamudraM vA pAtuM sadaiva samaya Aste na kadApyasamayaH amRtanidheH pAnAya / atra ca vadanasyAmRtanidhAnasya ca sAdRzyamanabhidhAya vadanamAtrasya varNanena prasiddhasyAmRtanidhAnasyApahavanamiti tanmUlayA kaviprauDhoktisiddhayA'. pahRtyA vadanasya vA'mRtanidhAnasya vA sAdRzyamanabhidhAya vadanameva punarabhidhAya tayoraikAtmyamabhidadhAtItyarthAntaranyAsaH / iti kaviprauDhoktisidvena vA tvaritamiti padamUlaM jIvitaitipadamUlaM vA, yadi na vadanaM pidhAsyasi antareva vA na sthAsyasi tavazyaM kazcittadidaM pAsyati iti nijakartRkatadvadanakarmakapAnAntarAbhidhAnApahnavanamiti dhvnyte| atha vastunA'. laGkAra vaniryathA mama prAgudAhRte / 'ayi dayite tava vadanaM pApaM pApaM manobhavo garjan / smitamavalambya tamisrAsvapi. hatakAnhanta no hanti ||'itytr / yathA vA mama nizitazaradhiyArpayatyanako dRzi sudRzaH svabalaM vayasyarAle / nizi nipatati yatra sA ca tatra vyatikarametya samunmiSantyavasthAH / ' asyArthaH-anaGgo aGgahInopi svayaM madano nizita zaradhiya nizitastIkSNo'sau zara iti buddhayA arAle kuTile pramAdonmeSazAlitvena hiMsake tAruNye vayasi sati sudRzozi svabalamarpayate sA ca punadRSTiryatra nipatati tatra vyatikaramahamahamikayA yugapadeva saGgha samupetya "DmanaHsaGgasaGkalpA jAgaraH kRzatA ratiH / hrItyAgonmAdamUcchantiA ityanagadazA dsh||" ityuktA avasthAH samunmipanti / atra vyatikarametya samunmiSantyavasthA iti vastunA parasparaviruddhA api dazAvasthAH samunmiSantIti virodhAbhAso vyatikaramitipadadyotyaH / yadyapi madanasya kusumeSutvena dRzaH kamalatvenAbhidheyanigaraNamityatizayoktyA virodhAlaGkAradhvaniH / nizitazaradhiyetyuprekSayA ca bhrAntyA vA virodhaH samutsphurati tathApi tathA vastunA'pyalaGkAro dhvanyata eveti / yathA vA mama- 'smayate
Page #360
--------------------------------------------------------------------------
________________ 350 sAhityadarpaNaH / [ caturtha: yathA yathedaM sumukhi ! mukhaM te tathA tathA hanta / sahRdayahRdaye madano nidadhAti zarAnbalAnnizitAn // ' asyArthaH - hai mukha! yathA yathedaM te tavedaM mukhaM smayate tathA tathA hanta madano balAt sahasA sahadayahRdayanizitAMstIkSNAn zarAnidadhAti samarpayatIti / atra ca sumukhyA mukhakarttRkasmayanAnukrameNa madanakartRka sahRdayahRdayAdhikArakanizitazarakarmmakArpaNaM kaviprauDhoktimAtra niSpannamiti vastunA madana iti padadyotya upahAsakartAramanihatya taditarasahRyahRdaya nihananasya viruddhatvAdviSamaH / yathA vA mama - 'sumukhi ! manojo madanaH sudhAnidhirvApi vizrutaH paritaH / iti tava vadanasudhAni rirhati madanAtmanA sthAtum // ' iti / asyArthaH - he sumukhi ! madana: sudhAnidhirvApi manoja: manaso jAta: 'zambarA - rirmanasija' ityamaraH / candramA manaso jAta iti ca parito vizruta itivattava vadanasudhAnidhirmadanAtmanA sthAtumarhati / atra ca vadanameva sudhAnidhiriti rUpakeNa iti taveti kAvyaliGgena vA vadanasudhAnidhermadanAtmanA'bhidhAnena sudhAnidhidarzanasya madanodbhAvakApavanAdapahutirityarhati iti padaprAdhAnyena dyotyate / yathA vA mama - 'vadanaM suSamAbharaNAM pRthule capale ca te'bale ! nayane / iti saGgataM sumukhyA na punarmadamantharaM gamanam / / ' asyArthaH he abale ! te tava vadanaM mukhaM suSamAbharaNaM 'suSamA paramA zobhA sevAbharaNaM yasyAstAdRzaM ca punazcapale pRthule ca nayane zobhate iti sumukhyAstava saGgataM yuktiyuktaM na punarbhadamantharaM gamanaM saGgataM tavAbalatvAditi bhAvaH / atra ca tava sumukhyA mukhaM sundaraM nayane punaH pRthule atha capale iti varaM yadasi mukham / kintu tvamavalA balavihInA madaM ca balAdhInamiti madasambandhAbhAve nizcIyamAne'pi yattava mattAyA iva gamanaM tana zobhate iti svataH sambhavinA vastunA madamantharasya gamanasya kAraNAbhAve'pi tatsadbhAvakathanAdvibhAvanA / vadanasya ca suSamAbharaNottayA candrAbhinnatvenAbhidhAnabhiti rUpakam / nayanayo: punazrApatvapRthulatvottyA ca mRganayanasAhazyoktyA ca nigaraNAt rUpakAtizayoktiH / evameva gamanasya madamantharatvamAtroktyA gajasAdRzyaM pratIyate na tu sAkSAdabhidhIyate iti tasyApi nigaraNAtsaiva / atha tatra kAraNotprekSAbhAve'pi tasya pratIyamAnotyA hetutprekSA ityeSAM saMsRSTiH / asau ca sumukhyA iti padadyotyA atha svataH sambhavinA'laGkAreNa padadyotyo vastudhvaniryathA mama ' ayi dayite ? tava vadanaM sudhAnidhAnaM dvitIyamabhyuditam / tadasahRdayamavalokya trasyediti nizcitaM sthAne || ' asyArthaH - ayi dayite ! dvitIyamabhyuditaM sudhAnidhAnaM candro vadanam / tattasmAdeva asahRdayarasikaM rAhumavalokya trasyediti nizcitaM sthAne yuktam / 'yukte dve sAmprataM sthAne ' ityamara: / atra hi svataH sambhavinA rUpakeNa " arAhRdayapadamAtramUlaM tato viraktisi punaranurAgastavocita eve " ti vastu vyajyate / yathAvA- ' kSaNadA'sAvakSaNadA, vanamavanaM vyasanamavyasanam / bata vIra ? tava dviSatAM parAGmukhe tvayi sarvamiti / ' yasyArthaH - he vIra ! vata kaSTaM tvathi parAGmukhe vimukhe sati tava dviSatAM sarva parAGmukhaM vimukhaM bhavati / ata eva kSaNadA rAtrirasau akSaNadA na kSaNamutsavaM dadAtIti tathAbhUtA atha vanabhavanaM rakSakamevaM vyasanaM vipadvyasanaM yUtAdivyasanApahArakam / 'kSaNamudbhava 'utsava' iti, 'vyasanaM vipadi bhraMze dope kAmajakopaje ' ityamaraH / atra hi svataH sambhavinA virodhAbhAvasyotpAdakenArthAntaranyAsena sarvapadamUlam / vidhirapi tvAmanuvartate iti vyajyate / atha svataH sambhavinAlaGkAreNa padamUlo'laGkAradhvaniryathA ' tava patyadharastanvi ! mlAnapadmadalaM prage / iti zrutvA navavadhUH karoti mukhamAnatam / ' asyArthaH - he tanvi ! prage prAtaHkAle tava patyadharo mlAnapadmadalamiti zrutvA navavadhUrAnataM mukhaM karotIti / atra rUpakeNa tvayA nitAntaM patyurmukhaM cumbitaM tena tasya mlAnatvamiti kAvyaliGgo vyajyate / yathA vA mama - ' subhage ! tava mukhamindurmAnasajAtaM bata praphulayati / krIDanametattasyaitasya punaH saGgato mRtyuH / asyArthaH- he subhage ! taba mukhendurbata kaSTaM mAnasajAtaM kamalaM kAmaM vA praphulayati / etattatpraphullitatvavidhAnaM tasya tava mukhendoH krIDanaM nirAyAsasAdhyametasya mama punarhatakasya saGgato mRtyurnikaTamupeto mRtyuH / atra punarmukhaminduriti rUpakeNa induryadi mAnasajAtaM kamalaM praphullitamapi mlApayediti yuktaM na punarevaM kintvasau mlAnamapi mAnasajAtaM ( madanaM ) praphulayatIti virodho bateti padayotyastathA tasya krIDA etasya mRtyuriti rUpakeNa virodhasaGgatena mAnasajAtasyoddIpanamAvidhAnena etasya sannihito mRtyurbhavatIti kAraNamanabhitrAya kAryasyamRtyusannidhAnakathanasya sphuraNAttasya punasta dabhedakathanena prastatvAdvibhAvanA, punariti padena dhvanyate / punariti anabhidhAne rUpakasyaivollAsa iti dik / yathA vAmama- 'vadanasudhAnidhireSa pramade ! na punastvayA tathA vihitaH / taditi sudhAnidhimaparaM vIkSya kRtArthaM mudhA manasi ' asyArthaH - he pramade ! eSa vadanasudhAnidhiH tvayA punastathA na viditaH / taditi hetoraparaM dvitIyaM tadapekSayA cAnutkRSTaM ,
Page #361
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / 351 " pazyantyasaGkhyapathagAM tvaddAnajalavAhinIm / deva ! tripathagAtmAnaM gopayatyugramUrdhani // 19 // " idaM mama / atra pazyantIti kaviprauDhoktisiddhena kAvyaliGgAlaGkAreNa na ke'pyanye dAtArastava sadRzA iMti vyatirekAlaGkAro'saGakhyapadayogyaH / sudhAnidhiM vIkSya mudhA kRtArthA kRtakRtyA bhavasi / atrApi punA rUpakeNa vizeSoktiH mudhApadaprAdhAnyenAbhivyajyate / atha kaviprauDhoktimAtrasiddhana vastunA padadyotyo vastudhvaniryathA mama--'api dayite ! tava vadanaM pAyaMpAyaM manobhavoM garjan / smitamavalamvya tamisrAsvapi hatakAnhanta no hanti // ' atra hi vadanasya pAnaM tena ca manovikAramAtrasyApyanaGgasya garjana smitasya cAvalambanaM tena ca gADhAndhakArAkhapi rajanISu hananamiti sarva kaviprauDhoktimAtraniSpannazarIraM, tena punaH yadi vavadanamasmAnpAyayettarhi vayamapi garjantastaM madanaM prati roddhaM samutsahemahi / iti na itipadaprAdhAnyana vanyate / atra ca kasyApi viyoginaH svapnamAtrArpitazarIrAM nAyikA smaratprabuddhasyoktiriti vibhAvanIyam / atra punA rUpakAtizayoktirapi vyajyate, vadanatvenAdhyastasya sudhAMzo: smitatvenAdhyastasya ca kusumasya ca giraNAt / sA ca garjana hantIti padadyotyA / alngkaarennaalngkaardhvnimudaahrti--'pshyntiityaadinaa| 'deva rAjan ! 'devaM hRSIke devastu nRpatau toyade sure' iti haimaH / tvadAnajalavAhinI-tava yaddAnaM tasya yajala tavAhinoM tasya nadIrUpeNa pravAhamiti yAvat / asayapathagAm asaGkhyA agaNitA ye panthAnastAn gacchatIti taam| asaGkhyadhA bhUtvA snycaarkaarinniimityrthH| 'antAtyantAdhvadUrapArasarvAnteSu DaH / 3 / 2 / 48 iti ddH| pazyantI nirIkSaNa-mANA ata eva hrINeti yAvat / tripathagA gaGgA trIn patho gacchatIti sA / AtmAnaM mArgatrayeNa pravAhisvarUpam / ugramUrdhani ugro'zakyamapi kartuM zaktatvena bhayaGkaraH zivastasya mUrdhA jaTAjaTasambhRtatayA'ti gaharaM maratakaM tatra / gopayati pidhAya rakSatIti bhAvaH / atra kasyApi dAnipravarasya rAjJo'bhinandanavarNanam / tathA pazyantIti gopayatIti kriyAyA hetuvacanam / tena caikatvamiti kAvyaliGgAlaGkAraH // 18 // ' udAhatasya padyasyAnyadIyatvabhramApanodAya Aha / idamudahRtam / mama 'padyaniti zeSaH / udAharaNIya nirUpayati-atretyAdinA / atrodAhRte padye pazyantIti nirIkSamANe "lakSaNahetvoH kriyAyAH / " 3 / 2 / 125 iti zatA "ugitazca / " 4 / 1 / 6 iti GIp "zapazyanonityam / 7 / 1 / 81 iti num / kaviproDhoktisiddhena etatpadamUlakatvena kaviprauDhoktisiddhenetyarthaH / dAnajalasya nadIrUpatvaM svatassambhavatIti kaveH prauDhoktyaiva siddham / kAvyaliGgAlaGkAreNa tadvAreti yAvat / na / ke api / anye tvdbhivaaH| tava tvayA / "tulyArthairatulopamAbhyAM tRtIyA'nyarasyAm / " 2 / 3 / 72 iti tRtIyAyAH pAkSikatvAt SaSThI / sadRzAstulyAH / dAtAro dAninaH / itItyevamupamAnAntarokyabhAvadvAratasya vailakSaNyAbhidhAnAditi bhAvaH / vyatirekAlaGkAraH / AdhikyamupameyasyopamAnAditi vakSyamANasvarUpa iti bhAvaH / asankhyapadadyotyaH asaGkhyeti padamAtraprakAzya ityarthaH / 'astI'ti zeSaH / yadyapi gopayatItyutprekSA tathAtprekSaNA. ttanmUlA,tathA gopanakriyAyAH kAlaH pazyantItyAdipadAnAM sAbhiprAyatvAtparikaro'pi tatpadamUla: / tathApi vyatirekasyAlaGkArAntarApekSayA camatkArAdhikyena notprekSA na vA parikaraH / yathA vA mama-'ayi sundAra ! tava vadanaM nityaM pUrNa sudhA. nidhirmatvA / hanta patatyupariSTAnmadhye'mbudhi nityamevAsau // ' asyArthaH / ayi sundari ! sudhAnidhistava vadanaM nityaM pUrNa matvA hanta ! upariSTAnmadhye'mbudhi samudrAntarnityamevAsau sudhAnidhiH patati / atra ca candraH pratidinaM kSayavRddhizIlaM vadanaM punarnityameva pUrNa dvitIya sudhAyA nidhAnamiti vadanasyopamAnatvena prasiddhAncandramasastasya vyatirekastanmUlayA punarmatvA iti sUcyamAnayotprekSayA hanta patatyupariSTAditi virodhastathaivaM prANAMstyaktuM pravartamAno'pi jIvatIti / yadvA-mama janmAmbudhiriti janmabhUmimupetya kAntirvardhanIyeti yatamAne nAbhISTapUrtiriti kAraNasadbhAve'pi kAryAsaGgati ma vibhAvanA /
Page #362
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAhityadarpaNaH / evamanyeSvapi arthazaktimULa saMlakSyakrama ( vyaGgya ) bhedeSUdAhAryam / tadevaM dhvaneH pUrvokteSvaSTAdazasu bhedeSu madhye zabdArthazaktyutthovyaGgayo vAkyamAtre bhavannekaH / anye punaH saptadaza vAkye pade ceti catustriMzaditi paJcatriMzadbhedAH / 352 [ caturtha: * evaM svataHsambhatri vastuvyaGgayAyudAhRtya kavinibaddhavaktraprauDhokti siddhavastuvyaGgacAyudAhaNAni tathaivAvaseyAnItyAhaevamityAdinA / evaM yathodAhRteSu tathA / anyeSUdAhRtavyatiriktaSu api / arthazaktimUlasaMlakSyakrama ( vyaGgaya ) bhedeSu kavinivaddhavaktRprauDhoktisiddheSviti yAvat / udAhAryamudAharaNaM bodhyam / tatra kavinibaddha klRprauDhoktisi vastunA vastudhvaniryathA mama - 'sakhi ! samprati tava vadanaM vikirati hanta ! smitaM tatkimiti / prakRtita eva sadA yacchAradapUrNendumAnaharam / ' asyArthaH - he sakhi ! yat prakRtitaH svabhAvAdeva zAradapUrNendumAnaharaM zaratkAli kasya pUrNasya candramaso mAnApahAri dRSTamiti zeSaH / tat smitaM ( karma ) tava vadanaM 'kartR' kimiti hanta samprati na vikirati / atra ca kavinibaddhA kAcitsakhI saGketasthaLe nAyakamaprApya pratyAgacchantIM hasantI prauDhotyAhati / anyathA smitasya vikIrNatvaM vadanasya punarvikiratIti kriyAyAH kartRtvaM zAradapUrNendomanApahAritvaM ca smitasya sarvakA - likatvamiti kathaM saGghaTeta / tena ca smitaM na samprati vikiratIti vastunA nAyako'dya na labdhastata eva khaNDitaivamasIti vastu samprati itipadadyotyam / atha vastunAlaGkAradhvaniryathA mama - 'salile tapadara vindaM glAvaM vA lIyamAnamabhreSu / sumukhi !. kRtArthaya maivaM yAmo yAmo'payAtyeSaH / ' ayi sumukhi ! salile jale tapattapaH kartuM pravartamAnamaravindaM kamalamabhreSu / megheSu lIyamAnaM dhAvitvA dhAvitvA tirobhavantaM glAvaM glAnidhamrmANaM candraM vA maivaM kAlaM 'yApayitve' ti zeSaH / kRtArthaya kRtArtha kuruyAmaH svayameva tatsannidhAtthAya gacchAmaH / eSa yAmastadupalakSitaH samayo'payAti mRtraiva vyatIto bhavatIti / atra ca kavinibaddhAyAH kasyAzcid dUtyA mAnavazaMvadAM nAyikAM prati yadyatraiva sthAsyAmastarhi samayastvasau niryAsyatyeva kintu audAsInyena sumukhyAstava mukhaM glAsyati / mlAne ca tasmitvatsadRzaM bhavituM tapase yatamAnaM kamalaM kRtArthitaM bhaviSyati / samprati ca tatsadRzatvamanupetya sudhAnidhiH sudhAnidhireveti pratiSThAbhaGga bhAvinaM vicAryaiva mlAyati lajjayA cAbhrAntaH kApi nilIya sthAtumicchati candramAH sopi kRtArthI no bhaviSyatIti svayameva tathA vayaM yatAmahe / yathainayoH kRtArthatA na syAttathA yatanaM ca nAyakamupetya cirasambhRtamanorathapUrti vidhAnamato vayaM jhaTiti yAma anyathA ca samayo'yaM durnirodhya evetyuktiH / anyathA tathAsbhidhAnaM na saGghaTeteti tathAbhUtena vastunA mukhaM candrazcetyubhAvapi na tava mukhasadRzAviti vyatirekaH kRtArthapreti padadyotyaH / alaGkAreNa vastudhvaniryathA mama - 'vadanasudhAnidhirayi sakhi ! susmitakalayA sudhArasAplutayA / kasya niSicyAnaGgaM sAGgaM kartuM samullasati / ' ayi sakhi ! vadanasudhAnidhistvanmukharUpazcandraH sudhArasena sudhAyA iva sudhA Sadrasastena 'tatra tasyaiva / '5 / 1 / 116 iti vatuH / AplutA'tyantaM pUrNA tayA iti sudhArasAplutayA susmitakalayA kasya sukRtinonaGgasmRtaprAyaM madanaM susmitam atyantaM mRdulo rucirohAsastadrUpayA kalayA niSekasAdhanayantravizeSeNeti yAvat / niSicya sA sazarIraM karte samudrasati vikasati / atra ca kavinibaddhA kApi sakhI vatrI tasyAzca vadanarUpatvena sudhAnidheH susmitarUpatvena ca kalAyAH susmitasya ca sudhArasatvena tathAnaGgasyApi sAGgatvakatena tatkRta niSeka kartRtvena sudhAnidherabhidhAnaM prauDhamiti tatsiddhezva na rUpakeNa kopi pracchanno'tra tad dRTraiva smayase iti vastu kasyetipadadyotyam / alaGkAreNAlaGkAradhvaniryathA mama -'madhye'mbu tapati kamalaM nipatati madhye'bdhi candramA nityam / subhage ! tava mukhamekaM jayati vikAzaM dadhannitazam / he subhage saubhAgyavati ! svAdhInanAyake iti yAvat / kamalaM madhye'mbu jalasya madhye tapati candramA madhyesbdhi samudrasya madhye na tu kasminnevAhi nipatati ekaM tava mukhaM nitarAM vikAzaM dadhaJjayati / atra ca khaNDitAyAH kasyAzciduktiriti / tasyAzca prauDhatvaM kamalakartRkajalAntastapazcaryAyAzcandrakartRkasya ca pratidivasa samudrAntarAtmapAtasya sAkSAttayA'bhidhAneneti tatsiddhena kAvyaliGgena vyatireka eka iti padadyotyaH / athaivamudAhRtAn dhvaneH prabhedAndRDhapratipattaye smArayati--tadevamityAdinA / tattasmAt / evam udAhRtaprakAreNa / dhvane vainisamvandhidhvityarthaH / pUrvokteSu pUrvamudAhateSu / aSTAdasasu bhedaSu madhye zabdArthazatyutthaH / zabdArthayoH zaktistasyA uttiSThatIti zabdArthobhayazaktimUla ityarthaH / vyaGgayo vyagya
Page #363
--------------------------------------------------------------------------
________________ rUpa paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| 293 prabandhe'pi mato dhIrairarthazaktayudbhavo dhvaniH // 288 // prabandhe mahAvAkye anantaroktadvAdazabhedo'rthazaktyutthaH / yathA mahAbhArate gRdhragomAyusaMvAde"alaM sthitvA zmazAne'smingRdhragomAyusaGkale / kaGkAla bahule ghore sarvaprANibhayaGkare // 198 // na ceha jIvitaH kazcitkAladharmamupAgataH / priyo vA yadi vA deSyaH prANinAM gtiriidRshii|| 199 // " 'vaniriti yAvat / vAkyamAtre vAkya eva / bhavansphuran / eka ekaprabhedaH / anye / punH| saptadaza vana. aMdA iti zeSaH / vAkye / pade / ca / sambhavanti iti zeSaH / itItyasmAd hetoH / catustriMzacaturadhikAtriMzatsaMkhyAkAH / ityevaM sarve militvA-pazcatrizat / bhedA 'jAtA' iti zeSaH / atreyaM vyava. sthA-tatra tAvat vanirlakSaNamUlo'bhidhAmUlazceti dvividhaH / tatrApyAdyo vivakSitavAcyA'bhidheyo dvitIyaH punarvivakSitAnyaparavAcyaH / athAvivakSitavAcyaH-arthAntarasaGkramitavAcyaH, atyantatiraskRtavAcyazceti dvividhaH / evaM punarvivakSittAnyaparavAcyo'saMlakSyakramavyagAyaH saMlakSyakramavyaGgayazceti dvividhaH / tatrA'saMlakSyakamavyaGgayo rasabhAvAdisvarUpa ekavidha eva rasabhAvAdInAmasaGkhyatvAdanantAdvA / ityevamarthAntarasaGkramitavAcyo'tyantatiraskRtavAcyo'saGlakSyakramavyaGgyazcetyAstAM dhvanestraividhyam / atha saMlakSyakramavyaGgayaH zabdazaktyudbhavorthazatayudbhavaH zabdArthazatyudbhavazceti trividhaH / tatrApyAdyaH svataHsambhavI, kaviprauDhoktisiddhaH / ' kavinibaddhaprauDhoktisiddhazceti trividhaH / evaM punardvitIyaH svataHsambhavI, kaviprauDhoktisiddhaH, kavinibaddhaprauDhoktisiddhazceti trividhaH / athaivaM Sar3avidho vastanAs. lakAreNa ca vastusvarUpo'lakArakharUpazceti trividhatvaM pratipAdyamAno dvAdazavidhaH / tatra zabdArthazaktayudbhavamantareNa sarve. 'pyanye dhvaneH saptadaza prabhedA vAkye pade ca sambhavanti,zabdArthazaktyudbhavaH punarvAkyasya eveti saptadazadviguNitAzcatustriMzadeke nApareNa punaH sammilitAH paJcatriMzaditi / athaivaM dhvaneH paJcatriMzadbhedAnudAhRtya bhedAntarodAharaNAnyAha-293 prabandhe ityAdi / 293 arthazaktyudbhavo 'vastu vA'laGkRti rityuktadizA dvAdazAtmeti zeSaH / dhvaniH / prabandhe mahAvAkye taniSTa iti yAvat / api pade vAkye ca niSThitastvastyeveti yAvat / dhIraiH prabandhamArmikaiH / mataH svIkRtaH // 29 // nanu ko nAma prabandhaH,yogazaktyA ysyaanekpryaayvaacitvoppttirityaashngkyaah-prbndhe| niruktalakSaNe mahAvAkye saGghaTitanAnAvAkyakadambarUpa ityarthaH / nanu-arthazaktyudbhava ekavidha evAtra gRhyate? Ahokhid dvAdazavidhaH ? ityAzaya spaSTayati / anantaroktadvAdazabhedo'nantaraM kiJcitpUrvameva na tvatyantaM vyavadhAyoktA dvAdazabhedA yasya sa ityarthaH / arthazaktyuttho'rthazaktayudbhavaH / jJeya iti shessH| athodAhartumupakramamANa Aha yathetyAdinA / / yathA yadvattatheti zeSaH / yathA svataHsambhavinA vastunA pravandhaprakAzyo vastudhvanistatheti bhAvaH / mahAbhArata svanAmnaiva prasiddha tadantargate zAntiparvaNi ApaddharmAbhidhAnaprasaGge iti yAvat / gRdhragomAyusaMvAde gRdhrA rAjyandhAH pakSivizeSAzca, gomAyava: prAyo naktaMprabhAvAH jambUkAzceti teSAM saMvAde / alamitva ti zeSaH / asmin dRzyamAne gRdhragomAyusaGkale gRdhAzca gomAyavazceti taiH saGkulaM tatra / kaGkAlabahale kaGkAlAH zarIrAsthIni bahulA yatra ttr| asthiprAya ityarthaH / 'syAccharIrAsthi kaGkAla' ityamaraH / ata eva ghore daarunne| sarvaprANibhayaGkare sarva ye prANinI jantavasteSAM bhayaGkarasvAsajanakastatra / ghorabhayaGkarazabdayorekArthakatvena parasparaM ca tayAvizeSyavizeSaNabhAvanopasthAne 'viziSTavAcakAnAM padAnAM sati vizeSaNasamavadhAne vizeSyamAtraparatvamiti nayena ghorazabdasya atyantamiti bhayaGkarazabdAya ca yathAbhUtArthatvamavaseyam / zmazAne tatratyapradeza iti yAvat / sthitvaa| alaM paryAptam / ytH-ihaasminsNsaare| "yadi / priyaH / vA / deNyaH dveSAhaH zatruH / vA / kazcitko'pi / kAladharma maraNam / upAgataH prAptaH / na ca na punaH / jIvita AsIditi zeSaH / prANinAM jantUnAm / gatiH kramaH svabhAva iti yAvat / eveti zeSaH / IzI bhavatIti 'svabhAvo duratikrama' iti niyamAta // 198 // 199 // '
Page #364
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAhityadarpaNaH / [caturtha:iti divAprabhavato gRdhrasyA zmazAne mRtaM bAlamupAdAya tiSThatAM taM parityajya gamanamiSTam / 'Adityo'yaM sthito mUDhAH snehaM kuruta sAmpratam / bahuvighro muhUrto'yaM jIvedapi kadAcana // 20 // bha, kanakavarNAbhaM bAlamaprAptayauvanam / gRdhravAkyAtkathaM mUDhAstyajadhvamavizakitAH // 201 // ' iti nizi samarthasya gomAyordivase parityAgo'nanilaSita iti vAkyasamUhana dyotyate / atra svataH / sambhavI vynyjkH| atra divA prabhavato gRdhrasyoktyA jhaTityeva yAvaddivasaM bAlamupAdAya prayAsyantyete ahaM punarenaM bhakSayiSyAmi ityabhidhAnarUpavastu prabandhagataM vyajyate ityAha-itItyAdinA / itItyevam / divA divase / prabhavataH prabhUbhavataH / gRdhrasya pakSirAjasya / 2mazAne zmazAnabhUmau / mRtaM gataprA. Nam / bAlam / upAdAya gRhItvA / tiSThatAM zmazAnamaparityajya sthiti kRtavatAM janAnAm / taM mRtaM bAlam / parityajya zmazAna eva tyaktvA / gamanaM zmazAnabhUma: svagRhaM prati yAnam / iSTa mabhivyajyate' iti zeSaH / atrAyambhAva:mRtaM bAlaM zmazAnabhUmimAnIyApi snehavazAdutsaGga eva nidhAya rudatastaM tyaktvA ca svamandiramapratyAgacchataH divasaM punarevameva vyatIyamAnamavalokya tanmAMsaM jhaTiti bhakSitukArmana gRdhraNAlocitaM yadyate kiyantaM samayamatraiva sthAsyanti tarhi bhavidhyati duSTAyA rAtreravatAraH tasminsati ca kaitanmAMsalAbhaH zRgAlAdInAM mukhamupagatasya sarvathaiva punarlAbhAsambhavaH, ata evamanuSyaM yena-ete jhaTityeva itaH prasareyurityAlocyaivA'bhihitaM tenApi, janAnAM zmazAnAtpunarjIvAzA na saGgacchate itaH punargamanAsambhavAditi / etatpunaH svataHsambhavyevatyanena ito jhaTiti divaiva nivartantAmiti vyajyate / iti / / evaM gRdhrasaMvAde vastudhvanimudAhRtya gomAyusaMvAde'pyudAharati-'Aditya...' ityAdinA / 'he mUDhAH mUrkhA janAH ! ayaM pratyakSaM dRzyamAnaH / AdityaH sUryaH / na ditiH khaNDanaM yasyAstasyA aditerapatyaM pumAniti tathoktaH / 'Adityo bhAskarI deva' iti vizvaH / sthita astIti zeSaH / iti sampratirAtrizcarebhyo na bhayaGkAryam / sAmpratamidAnIm / snehaM putrasyAsya viyogakAlikaM tatparityAgA'sahiSNutvarodanA. dirUpaM prema / kuruta vidhtt| yadA-snehaM kuruteti sAmprataM yuktam / ayaM sandhyAsamayAsanaH / muhUrta stAstu triMzatakSaNaste / tu muhUrtoM dvAdazAstriyA'mityuktasvarUpaH samayavizeSaH / bahuvighno bahvo vinA yatra saH / bhUtAvezAdirUpavighnabahula ityarthaH / asyApagame ca bhUtAvezAdirUpaprahagrastatvAdivighnAnAM svato'pagamastasminsati ca kadAciSmAkaM bhAgyavazAnmuhUrtasya ca bhavyabhAvukatveneti zeSaH / kadAcana / jIvet iti sambhAvyate / amum / kanakavarNAbhaM suvarNavarNaprati mama / anyathA tadgatakAThinyasyApi pratipattiH syAt / aprAptayauvanaM na prAptaM yauvanaM yena tAdRzam / bAlaM yauvanAprAptau paradArAbhimarzAsambhavAdAyuHkSINatvasyA'pi asambhavagrastatvam / gRdhravAkyAt gRdhrasya mAMsapriyasyAta eva duSTAnta:karaNasya vAkyAt / mUDhAH katAkartavyamamImAMsitvaiva / avizaGkitA nirbhayAH / katham / tyajadhvaM pari. tyajata // 200 // 201 // ' atra vyaGgaya nirdizati-itItyAdinA / itItyevam / nizi rAtrau / samarthasya bhakSitu'miti zeSaH / gomAyoH zRgAlasya / divase / parityAgaH 'bAlasyeti zeSaH / anabhilaSito'nabhimataH / iti / vAkyasamUhena niruktena Adityo'yamityAdinetyarthaH / dyotyate / idamuktam-atra naktaM prabhavataH zRgAlasyoktyA yAvaddinamatra yadyate tiSTayustarhi avazya bAlaM bhakSituM prabhaviSyAmi samprati tu gRdhrAdInAmeva prabhAva iti yAvat / na khalvasya dine parityAgaH sAmprataM, kintu naktameveti vyajyate / atrAsminvastudhvanau svataHsambhavI artha iti zeSaH / vyagjakaH kAraNatvenAvaseyaH / atrAyambhAvaH-- sadhyA yAvanna bhavettAvanna rAtriJcarebhyo manAgapi bhayaM vidheyam / Aditye bhagavati pratapati sati teSAM bhayadAtRtvA' navasarAt / eSa punarbAla iti naivamaraNyaprAye pradeze parihAtavyaH, na cAyaM mRta iti nizcitam / tathA sati kanakavarNAbhatvasyaikAnte sambhavAt / pratyuta tadabhAvasyaiva sambhavAt / na cAyu:kSayakAraNamapi kiJcitpratIyate yauvanA'prAptatayA paradArAbhigamanAdyasammave AyuHkSINatvA'yogAt, na cedamapyAzaGkanIyaM kuto'yaM nirucchAso jaDabhUtazceti sandhyAyAH, . pravartamAnAda bhUtAvezAdinA'pi sambhavAditi / muhUrta punarjIvitAzA pratIkSyatAmiti khataHsambhavinA'bhidhAnena (bastanA) yAvana rAtristAvadatraiva sthitirvidheyA punaryathA'galAstathA gantavyamiti vastu vyjyte| nAkAnta sambhavAva AyuHkSAmabhavAditi /
Page #365
--------------------------------------------------------------------------
________________ 355 paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / evamanye vekAdazabhedeSUdAhAryam / evamAdyaprabhedamudAhRtya bhedAntaradAharaNaprasaGga Aha evamityAdi / evaM yathA'tra tathA / anyeSu etadbhinneSu / ekAdazabhedeSu tadrUpeSu dhvaniSu satsu / udAhAryamavadheyamiti zeSaH / tatra tAvatsvataHsambhavinA vastunA'laGkAra vaniryathA zrImadbhAgavate vAmanAvatAravarNane / atra hi zrIpatiminasvarUpeNAvataradityanena-'abhUvadvAmanaH zrIzaH svayaM valimakhotsave / sarva evA'rthino hanta sambhavanti hi vAmanAH // ' iti dRSTAntaH / zrIpatirapi bata sAkSAdAmana AsIdyadA'rthayAmAsa / kiM punaranye syuryadi yAcanamAtrodyatA: dInA iti vA'rthAntaranyAsaH prabandhe parisphurati / alaGkAreNa vastuvaniH punaryathA zrImadbhAgavate yayAtinA zarmiSThAyai khAvasthAvastusvarUpeNa nirdiSTeti tatra tena rUpakAtizayoktyalaGkAreNa-viSayabhogavAsanaiva mahatopyanarthatAyA ApAdiketi vyajyate / alaGkAreNAlaGkArabhvaniryathA zrImadbhAgavate RSabhadevopAkhyAne malAdidUSitazarIrasyApi RSabhadevasya yojanAntaM surabhiruttasthe ityatizayoktyA mahAtmanAM sarvamapi sampadyate ityrthaantrnyaaso'bhivyjyte| kaviprauDhoktisiddhena vastunA vastuvyaktiyathA mahAvIracarite vAlI svayaM rAmeNa samagamyata iti vastunA mumUrSuH svayaM mRtyumAyatIti vastu vyjyte| alaGkAradhvaniryathA naiSadhIyacarite nigRhItaparimuktasya hemasya rAjahaMsasya svayaM punarnalahastayoH saMvAdavarNanamityanena sukRtinaH kRtajJA bhavantIti arthAntaranyAso vyjyte| yathA vA vAlmikIye rAmAyaNe mArIcAgamane rAmasya tatra hi-'prAyaH samApanavi. pattikAle dhiyo janAnAM malinA bhavantI'tyarthAntaranyAsaH / alaGkAreNa punarvastudhvaniyathA zrImadbhAgavate purandaropAkhyAne rUpakAvyatiriktena saMsAraH sarvathaiva niHsAra iti vastu vyajyate / alaGkAreNAlaGkAradhvaniryathA zrImadbhAgavate yadukulasaMhAravarNane ekenaiva prahAreNa yaduvIrANAM saMhAra iti zaktyA-' sarve kSayAntA nicayAH patanAntAH samucchyA / ' iti arthAntaranyAso vyajyate / kavinibaddhaprauDhoktisiddhena vastunA vastuno'bhivyaktiryathA zrImadbhagavadgItAyAmajanena-mamaite suhRdaH kathametAneva vinihanyAM vinimnanhi kulanaH syAmiti / nAmenAnihaniSyAmi iti bhagavatA punarna kasyApi kazcit suhata svayaM sarvaM na svato bhinna kizciditi na kasyApi kazcinnihantA nihantuM yogyo vA bhavitumarhati ityupadiSTham / atra hi kavitAnibaddho bhagavadarjunasaMvAdastatprauDhokti:--' gANDIvaM saMsate hastAt tvak caiva paridadyate / nitya dhArtarASTrAnaH kA prItiH syAjjanAdena // pApamevAdha dasmAnhatvatAnAtatAyinaH / kutastvA kazmalamida viSame samupasthitam // azocyAnanvazocastvaM prajJAvAdAMzca bhASase / ' ityAdirUpA, etanmUlakena ca suhRdAmapakAriNAmapi anyAyyaM hananam / nAtmanaH kadApi hananaM sambhavati tannimittanibandhanaH zoko'pi akiJcitkara ev| kintu vastutaH sukRtasAdhanasampatsvarUpastha khargAderapi hAnihetuH / ityanenA'bhidhAnarUpeNa vastunA suhRdviyogakAraNIbhUtapremasnehA'nyataranibandhano duHsaho duHkhatayA pariNAmI zoka: kevalaM yAvadajJAnamiti vastu prabandhaprakAzyamabhivyajyate / vastunA'laGkAradhvaniryathA zrImanmahAbhArate-gajagrAhakathA. prastAvanAyAM tatra hi devalazApena gandharvarAjaugajo prAhazca babhUvatuH, ityanena bhISmaprauDhoktisiddhena .mahAtmanAM kathamapi avajJAtA na kadAcit sukhamedhate / yathA gandharvarAjAvityupamA'bhivyajyate / alaGkAreNa punarvastudhva niryathA tatraiva mUSakasiMhagAthAprastAve-atra hi yudhiSThireNa ladhurmahatpadaM prApya kimiva bhavatIti pRSTena bhISmeNa kasyApi munermUSaka AsItprasAdabhAjanaM, sa ca tasya kRpayA siMho vabhUva, bhUtvA punaH siMhaH kopena tasyaiva mUSaka eva jAta iti yathA mUSaka: siMhopi bhUtvA mUSaka evAsIttathA ' laghurapi mahatpadamprApto'vahelitaH punarlaghutAmeva pratipadyate' ityupamayA mahAneva mahAnmavitumarhati laghuH kadAcittathA bhavedapi kintu punaH patatIti sarvathA pramAdAdyavadyajAtaM pArahAtavyamiti vastu vyajyate / alaGkAreNa punaralaGkAradhvaniryathA tatraiva zrIkRSNAdInAM mAdhavaM vijetaM prayANaprastAve zrIkRSNena samaM bhImArjanau brAhmaNau bhRtvaiva jarAsandhaM vijetuM prasthitI, jarAsandhena samaM punaH saGgatAste yuddhaM dehItyarthayitvA vijitavantastamityutprekSayA vaizampAyanaprauDhokti. niSpannasvarUpayA dInatayA'pi kArya sampAdayituM pravRtto'pi zatrusavidhe na vastutayA dIna iva bhavedityutprekSA-yathA zrIkRrANAdayo mAgadhasavidhe ityupamA vA'bhivyajyate-yathA vA kAdambA zukavANite mAtaGgasya zabarasenApaterAgamanasamaye tatropamayA virodhAbhAsena ca 'aparo mRtyurevaiSa' iti rUpakaM vyajyate-yathA vA rAmAyaNe sItAvikalena rAmeNa pampAyA nAyikAtvena varNanaprastAve tatra hi rAmaprauDhoktisiddhena rUpakotprekSayA'laGkAreNa vA sItAM dhyAyamAnasya rAmasya sarvataH sItaiva dRSTirgocarIbhUtA''sIt / sthAne ca dhyAnAnukulApratItirbhavatIti rUpakAtizayoktidvArA sarva dhyAnAnukUlaM sampadyate iti rUpakaM vizeSoktivA 'bhivjyyte|
Page #366
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ caturthaH sAhityadarpaNaH / . evaM vAgyAzyalakatve udAhatam / lakSyArthasya yathA-'niHzeSacyuta'mityAdi lakSyArthavyaGga pArthayorapyevaM vyajakatvamudAhatukAma Aha-evamityAdi / evaM niruktadizA / vAcyArthavyaJjakatve vAcyArthasya vyaJjakatvaM tsminsti| udAhataM vyaGgayamiti zeSaH / atha kramaprAptaM lakSyA'rthavyaGgayA'rthayorapi vyajakatve vyAyamudAhRtu pravRtta Aha-lakSyArthasya vyaJjakatve satIti shessH| yathA 'vyaGgaya miti shessH| 'niHzeSacyuta'mityAdi / 'bodhyamiti zeSaH / atrA'yamabhiprAyaH-padyArthastuHsphudIkta eva prAka / atredamanveSaNIyam-ko'tra lakSyArthaH tasya vyanjakatve kiM vyaGgaya sphurata'ti / atra vApI snAtumito yAtA na bhavatI kintu tasyAntikamiti viparIta pariNaman ata eva suciraM tena samaM vihatya samAyAtA'stIti vyaGgayA dhamavatArayati / atha svataHsambhavinA lakSyArtharUpeNa vastunA'laGkAradhvaniryathA-'badhAna drAgeva draDhimaramaNIyaM parikaraM kirITe bAlendu niyamaya punaH pannagagaNaiH / na kurvyAstvaM helAmitarajanasAdhAraNadhiyA jagannAthasyA'yaM muradhuni! samudvArasamayaH / atra hi jagannAtha iti vAcyo'rthaH prakRtAnupayuktapApaviziSTatvena lakSyate asau punAratarajanasAdhAraNonAyaM pApIti jagannAtho jagannAtha iva pApIyAniti vyaJjayatyananvayam / alaGkAreNa punarvastu dhvaniryathA mama-'zAnto'si dAnto'gi suhRdro'si tvameka evAsi dayAnidhAnam / paropakartA tvamananya eva evaM nirartha bhuvanatraye'pi // ' evaM nirarthe bhuvanatraye'dya paropakartA na parastvayA'ste / ityeka evAsi vidhAtRsRSTau dayAnidhAnaM tvameva' iti / atra hi nitAntaM nirarthamapakAriNaM pratyuktiriti vAcyo'rthaH / prakRte'nupayujyamAno viparItalakSaNayA vipariNamati / tatsiddhena punarananvayena hanta yadadya nirarthamapakRtam-athApi madhura evAhaM bhASe na punaH paruSamitIdRze'pi mayi durdhiyastava pApIyastvaM kena vaktuM na zakyateti vyajyate / yadvA-vidhAtRsRSTau tvametAdRza iti varam / yadyaparo'pi tvAdRzo'bhaviSyattarhi kiM lokaduHkhamudavardhiSyateti kiM kena vaktuM zakyeta iti vyajyate / alaGkAreNa punaralakAra dhvaniryathA mama-alakatamaH paripItaM susmitasuSamApuraskRtaM madhuram / ko na sudhAnidhisahaja sumukhi mukhaM hanta sammanuyAt // ' asyArtha:-alakayostamo'laka eva tamo rAhArati vA tena paripItaM suSamA paramA zobhA tayA puraskRtaM madhuraM miTa ramaNIyaM vA mukhaM.sudhAnidhisahajaM kona sammanute'pi tu sarva eveti / atrotprekSayA rUpakaM samAsoktizca vyajyate / kaviprauDhoktisiddhena lakSyavastunA vastuvaniryathA mama-'ayi subhage! tava nayane kRtArthayete apikSaNaM yaM ym| hanta !sa eva na cA'nyobhuvanatritaye'pidhanyamUrdhanyaH / / ' atrAhi kRtArthayete iti svayaM bAdhitaH san pazyata iti pariNaman tava dRSTipAto'nekasukRtakalabhya iti vyanjayati / vastunA'laGkAradhvaniryathA mama'vikasitasusmitaruciraM mdhurimsurbhitdigntmullsitm| madhye bhuvanatritaye sundAra ! tava saGgataM vadanam / / ' atra hi vikAsya surabherullAsasya ca kusumadharmasya ca smite madhurimaNi vadane ca bAdhitatvAn / smitAdipadaiH kusumadhA lakSyante taizca mukhasya sAdharmyamupasthApyate ityupamAlaGkAro lakSyavastunA vyajyate / alaGkAreNa vastuvaniryathA-'jayati priyApadAnte garalapraiveyaka: smarArAtiH / viSamavizikhe vizanniva zaraNaM baddhakaravAlaH // ' atra hi garalasya rasavizeSasya pArthivavizeSatvA'sambhavAdgaralasya tasyApi tAdRzadharmitvaM lakSyate tatsiddhena punA rUpakeNa-ayi priye jhaTiti prasIda anyathA tvatsammukha eveSo'haM mriye| smarahatake kupitAyAmeva tvayi tamahaM vijitavAnapi adya punarmayi kupitAyAM tvayi sa eva mAM vijetu. mudyata iti vyajyate / yathA vA mama-'mAnasasambhavadayitaM mitramupetya prahRSyadAsyaruci / sarasijavikAsasahaja sumukhi ! tavedaM mukhaM bhavane // ' atra hi sarasijavikAsasahajatAyA mukhe bAdhAttatsAdharmya lazveta etatsiddhena punarupamAlaGkAreNa tava mukhaM sarasijamiva jaDatvAdisampannaM kintu tadvikAsamAtrasamAnamiti vyjyte| alaGkAreNa punaralaGkAra va niryathA mama-- mumakhi ! tava smitasahajazcandraH smitaM ca tatsahajam / tadubhayamapi ramaNIyaM nayanAnandasopAnam // ' atra hi upameyopamayA rUpakaM vyjyte| kavinibaddhaprauDhoktisiddhena lakSyavastunA vastuvaniryathA-'mukhaM vikasitasmitaM vazitavibhramaprekSitaM samucchalitavibhramA gatirapAstasaMsthA matiH / uro mukulitastanaM jaghanamaMsabandhoddharaM batenduvadanAtanau taruNimodgamo modate // ' atra vikAsasya puSpadharmasya smite vazIkaraNasya prekSite UrdhvagatirUpasamucchalanarUpasya mUrtadravadharmasya vibhrame saMsthAyA (maryAdAyAstyAgasya cetanadharmasya) mato mukulitatvasya puSpadharmasya stanayugale uddharasyotkRSTarUpadhurAvattvasya cetanadharmasya jaghane modasya (harSasya cetanadharmasya) yauvanodye bAdhitatvAdvikAsAdibhiH padaiH puSpAdiniSThadharmAH smitAdi
Page #367
--------------------------------------------------------------------------
________________ pariccheda: 1 rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / vyaGgyArthasya yathA ua - 'NiccalaNi phandA' ityAdi / anayoH svataH sambhavinorlakSyavyaGgayArthI vyaJjakau / 357 saGkrAntatvena lakSyante taizca saurabhAdizAlitvaM vyajyate / alaGkAradhvaniryathA mama - 'mRgamadamAnitasuSame ! sukRtapatAkAvalokane ! subhage ! mRduruci hasitaM vikiradvadanamidaM te sadodayate // ' mRgamadena mAnitA carcitA'laukikI zobhA tadadhiSTitaM kalevaraM yasyAstatsambuddhau / sukRtasya puNyasya patAkAsUcakamavalokanaM darzanaM yasyAstatsambuddhau / subhage ! mRdulaM hasitaM hAsaM vikirattacchAlIti yAvat / tavedaM vadanaM sadodayate / atra hi bhAnakartRtvasya cetanadharmasya mRgamade sukRtasya cAvalokanasya mUrtatvAt patAkAyAzca mRrtadharmasya kRte'valokane cAmUrte vikiraNasya puSpadharmasya tatkartRtAyAzca pANidharmasya mRdule hasite mukhe candrAdidharmasya ca mukhe bAdhitatvAttattadgatAH dharmA anyeSu hasitAdiSu lakSyante / tatsAdRzyapratyAyanaM prayojanam / evaM ca prasiddhAdupamAnabhUtAt kusumAtsmitasya tathA candramaso mukhasya sarvakAlikodayazAlitvena vailakSaNyaM pratIyata iti vyatireko dhvanyate / alaGkAreNa vastudhvaniryathA - 'viktaM vidhe ! pANimajAtalajaM nirmAti yaH parvaNi pUrNamindum / manyesa vijJaH smRtatanmukhazrIH kRtvA'maujjhanmRDamRtiM yastam // ' atra hi ajAtalaz2atvottyA''kSiptasya lajjAspadabhavanayogyatAyA vijJatvasya smartRtvasya ca manasvitAgatadharmasya pANau vAdhitatvAtpANerapi manasvitvaM saMlakSyate - tanmUlakena punaH pratItenotprekSAlaGkAreNa sumanakhino yadi kadAcitkutracitpramAyanti tarhi te tatkSaNAdeva punaH svarUpatAmApadyante / iti vyajyate / alaGkAreNAlaGkAradhvaniryathA mama - 'mahatAmapi subhagAnAM locanamithunasya nirbharaM peyA / sA tava tatra vilocanasuSamA sukRtin ! bata tvamiha / ' asyArthaH - he sukRtin ! subhaga vidvadvarya iti vA mahatAmuttamAnAmutkR TAnAmiti yAvat / subhagAnAM saubhAgyAspadAnAM rUpalAvaNyA disaubhAgyasampannAnAmiti yAvalocanamithunasya netrayornirbharaM yatheSTaM peAssvAdanIyA darzanIyeti yAvat / sA mama sakhI tava nAyakasya locanamuSamA tatra tasminsaGketanilaye sotkaThAssste / tvaM punastasyA locanam, asmiMstato'tidUre pradeze nirvicAraM tiSThatIti / atra hi-pAnakartRkAyAH pAnocitatAyAca sattAdhasya rasadharmasya ca locanayornAyikAyAM cA'sambhavAttattaddharmA lakSyante / tatsAtizayatvapratipAdanaM ca prayojanamiti tanmUlakena punarvyAjoktya'laGkAreNa locanavilocanayozcakora candrarUpatvAnabhyavasitatve'pi tatsphuraNasya saha. dayahRdayavedyatvam / tena ca samAsoktivyajyate / atha lakSyamUlaH prabandhagato'rthadhvaniryathA - 'nipIya yasya kSitirakSiNaH kathAM tathA''driyante na budhAH sudhAmapi / ... rasaiH kathA yasya sudhAvadhIraNI / ... pavitramatrA'tanute jagayuge smRtA rasakSAlanayeva yatkathA' ityAdI / atra hi kathAyA rasadharmatvAbhAvAnnipAnaM sudhAyA rasavizeSamAtratve AdarA'nAdA'nabhijJatayA''daraNIyatvaM, kathAyA vAkyasandarbhavizeSAtmakatvena rasasamparkaH / kathAyA evaM sukRtavizeSAtmakatvavaidhurye pavitrIkaraNaucityaM ca na sambhavatIti tenAssnyatrAsnyatra gatA api dharmAMstatadgatA eva lakSyante iti nalakathA'laukikamahimamahitA sarvadeva yatheSTa zrotavyeti vastu vyajyate / iti dik / evaM lakSyArthadhvanimapyudAhRtya vyayArthadhvanimudAjihIrSurAha - vyaGgyArthasyetyAdi / vyayArthasya dhvanyudAharaNamiti zeSaH / yathA- 'ua NizJcala niSkaMdA ' ityAdi 'ua cilaNiphaMdA bhisiNIpattammi rehai valAA / NimmalamaragaabhAaNapariDiA saMkhamutti vva // ityAdi boyamityarthaH / ayamabhiprAyaH - ( padyasyArtho nirUpitaH prAk / ) atra balAkAyA nippandatvena vAcyena vizvastatvaM vyaMjJayaM tenA'sya dezasya nirjanatvaM ( ramaNayogyatvaM ) vyajyate / evaM ca saGketasthAnametadAvayo ruciramiti kayA'pi sanihitamapi pracchannaM kamapi sukRtinaM prati svAbhiprAyamAviSkriyate / evaM 'niHzeSacyutacandanamityatra 'ua NicalaNiephandA' ityatra codAhate sandehApanude vyaJjakA'bhidhAnamAha--' anayorityAdinA / anayornirdiSTayorudAhRtapayayorityarthaH / svataH sambhavinorvastunoriti zeSaH / lakSyavyaGgyArthI vyayArthaH lakSyArthazvetyarthaH / vyaJjako sta iti zeSaH /
Page #368
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAhityadarpaNaH / [ caturthaHevamanyevekAdazabhedeSUdAhAryam / udAharaNAntaraM tu svata evohymityaah-evmityaadinaa| evam anyeSu udAhRtabhinneSu / ekAdazabhedeSu svataHsambhavinA vastunA vastudhvanimantareNa sarveSu alaGkAradhvanyA. diSu / udAhAryamudAharaNIyatvamavaseyamiti zeSaH / atredamavadheyam-lakSyArthasya dvAdaza bhedA dhvanayaH sanirUpitA evaM prAk / atha vyAyArthadhvanerAyaprabhedamudAhRtyAnye vapi bhedepadAharttavyeSu vastunA'laGkAradhvaniyathA mama-'unnatapInapayodharayuga. loparipItamajulAbharaNA / abhivAJchitadarzanataH subhage ! kathamiti mude na syAH / ' atra ca subhagAyAH sarvadaiva darzanamabhipretaM bhavati kiM punastava sundaryA iti darzanadAnena sarvathA kRtArthanIyastvayaiSa iti vyaGgyena 'unnatapInapayodharayugalopari satyA jhaTiti sphurantyAH subhagAyAzcandrakalAyA darzanaM sarvasyApi yAvattApitasya lokasyA'bhipretamiti smaasoktiy'jyte| alaGkAreNa vastudhvaniryathA mama-'na hasati vardhate na ca malinaM ca na dRzyate manAka kvApi / vadanamidaM tava subhage : sphurati na kasya prmodaay||' atra hi-vyajyamAnena vyatirekeNa tava darzanameva sadaikarasatvena kAmapi kamanIyatAmAvahatIti vyajyate / alaGkAradhvaniryathA mama-'upari sthitaH sudhAnidhiratra punaste sthitaM mukhaM subhage / ubhacoranayorbhUyaH spRhaNIyaM darzanaM kasyA'iti / atra vyajya mAnena vyatirekeNAkSepo vyjyte| kaviprauDhoktisiddhena vastunA vastuvaniryathA-'sthitAH kSaNaM pakSmasu tADitAdharA ityudAhate padye / vastunA'laGkAradhvaniryathA mama-'mRgamadatilakitaniTilaM kezacchaTayA'pi sarvadA'dhAritam / nityaM vikasanazIla vikasatyevAnanaM mubhage // ' atra ca malinasamparkeNa kimapi bhavatyeva malinatvaM durjanA malinA: punaramalinaM malinathisumabhilaSantyeva, kintu nirmalAntaHkaraNAnAna kA'pi kSatiH sambhavatIti bhAvanA vyjyte| alaGkAreNa vastu vaniryathA'niyatikRtaniyamarahitAM hAdaikamayImananyaparatantrAm / navarasarucirA nirmitimAdadhatI bhAratI kaverjayati // ' atra ca vyatirakeNa sukRtibhirbrahmaNaH sRSTimapahAya kavibhAratyA sRSTAyAmeva vihartavyamiti vyajyate / alaGkAreNAlaGkAra vaniryathA mama'nakta cakoramAlA madhukaramAlA punardivA vAlA / bhramati kimeSA mumukhi ? tvamitaH kiJcidapi vIkSasva / / ' atra hi vyajyamAnayA vyAjoktyA bhrAntimAnvyajyate / kavi nibaddhaprauDhoktisiddhena vyajyamAnena vastunA vastuvaniryathA mama'madhye gurujanavRndaM sthitA vidagdhA vilokya mAM purataH / vikasatsaratasarojaM vidadhau sA mudritaM sahasA // ' atra hi vAcyaH sUkSmA'laGkAraH, tena sabhaga ! gurujananiruddhA kiM sAmprataM vidadhyAM tadidAnI gantavyaM sandhyAyAM punarAgantavyamiti vyajyate tena paratantraiva tvadAgamanena vikasitamapi hRdayaM nimIlayantI svAtmAnaM vaJcayAmIti na kSantavya etasyA aparAdha iti vyajyate / vastunA'laGkAradhvaniryathA mama-'subhage ! tava mukhamekaM pazyan sukRtI kRtArthatAM manute / bhramati sa eva sataptaH kvacidapi vindanna cAnyadA zarma // ' atra hi subhagAyAstava darzane jAte sukRtI prasIdati pramudaM prApnoti ca taditaradarzane punarjAte santApa eva zaraNamiti vyajyamAnena tvameva subhagA tavaiva mukhaM vilokitaM subhagaM tvanmukhamanavalokya sthitasya kamalaM sudhAnidhirapi vA subhaga iti vyatireko vyajyate / alaGkAreNa vastudhvaniryathA mama-'vikasatu sarojamudayatu sudhAnidhirvA mudA kimetena / mama tu mude tava subhage ! vadanaM bhuvane suvarNAyAH / ' atra hi vyatirekeNa vyajyamAnena yadi parajanapramodavardhanahetukaM vikasanamudayanaM vA na syAttarhi tatsarvaM mRSeveti vyajyate / alaGkAreNAlaGkAradhvaniryathA mama-'eka jIvayasi tvaM sadati ! nihaMsi dvitIyameva tvam / kimidaM kA vA tvamasi sthagayasi satyaM blaacetH||' atra hi virodhena vyAjoktirabhivyajyate na ca virodho vAcyaH / anekakriyAkuzalAyA nAyikAyA viruddhayoH kriyayoyogyatApAdanamukhena vismayamAtrasyA'vazeSitatvAt / ayaM punaH prabandhagato'pi dvAdazavidha eva / tatra yathA abhijJAnazAkuntale prathame'- zAntamidamAzramapadaM sphurati ca bAhuH kutaH phalamihA'sya / ' ityAdi prastUya / 'asaMzayaM kSatraparigrahakSamA yadA''ryamasyAmabhilASi me manaH / satAM hi sandehapadeSu vastuSu pramANamantaHkaraNapravRttayaH' ityAdau skhalanapadeSvapi na mahAntaH kadApi skhalanti ityanena vyajyamAnena mahatAM sarvamanukUlaM dRSTacaraM, te ca svata evaM manIyacaritA bhavantItyabhivyajyata iti dik // atredamavaseyam-dhvanistAvalakSaNAmUlo'bhidhAmUlazca / tatrAya kSitavAcyaH dvitIyaH punarvivakSitAnyaparavAcyazca / athAsa veva arthAntarasaGkramitavAcyaH, atyantatiraskRtavAcyazceti / vivakSitA'nyaparavAcyaH punarasaMlakSyakramavyaGgyaH saMlakSyakramavyar3Ayazca / tatrAdyo rasAdisvarUpa ekaprakAra punaH zabdazaktimUlo'rthazaktimUlaH zabdArthobhayazaktimUlazceti triprabhedaH / atha zabdazaktimUlo vasturUpo'laGkAramUlazceti
Page #369
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| 351 294 padAMzavarNaracanA-prabandheSvasphuTakamaH / asaMlakSyakramavyaGgayo dhvniH| sa ca-padAMzaprakRtipratyayopasarganipAtAdibhedAdanekavidhaH / yathA "calApAGgAM dRSTiM spRzasi bahuzo vepathumatI rahasyAkhyAyIva svanasi mRdu karNAntikacaraH / karaM vyAdhunvantyAH pibasi ratisarvasvamadharaM vayaM tattvAnveSAnmadhukara ! hatAstvaM khala kRtii||20||' ityatra "hatA"iti, na punaH "duHkhaM prAptavantaH''iti; han prakRteH / dvividha eva,arthazaktimUlaH punaH svataHsambhavitvAdirUpaH dvAdazavidhaH / evaM zabdArthobhayazaktimUla eka eva vAkyanidhaH atha zabdazaktimUlo'rthazaktimUlazca pade vAkye ca, kiM tvarthazaktimUlaH prabandhe'pIti nirNItam / nanu arthazaktimalasyAbhi. dhAmUlatve siddhAntite'pi lakSyArthasya yathA-ityAdyabhidhAnaM kimmUlamiti cetsatyam / ata eva kAvyaprakAzakAraga lakSyArthasya yathetyAdi na prapaJcanamArabdham / athaivaM sati yadi vicArayAmastadaivaM pratImaH / lakSaNAmUlastAvadamvaniravivakSita. vAcyo na vivakSitastatra vAcyaH kintu lakSyArthastatra vivakSitaH syAditi mA bhUd vivakSito vAcyo lakSaNAmale vanau, kintu lakSyArthastu vivakSita evetyatra na kA'pi pratipattiriti na tirohitaM viduSAm / arthAntarasaikramito vAcya eva lakSyaH sa punarvivakSitazca / asau punaH svataHsambhavivastvAdisvarUpo bhavitumarhatyeva vivakSitArthAnatiricyamAnatvAt / vAcya iti lakSya iti satyapi prabhinatve artho'rtha iti jAtyA tu na tathA / evaM vyaGgayo'pyarthaH, abhidhAyA mukhyavRttitvAlakSaNAyAH punaramukhyavRttitvAllakSaNAmUlasya dhvane stanmUla-tvamiti lakSyArthasyAbhidhAmUlatvAnapAyAt / vAcyasya lakSyasya cArthasvarUpaNAnatiriktatvAdarthazaktimUlasya lakSyArthamUlatvamapi nirbAdhamiti bodhyam / evaM saMlakSyakamavyayaM dhvani prapaJcya tatrAgho rasabhAvAdirityAyuktadizA prapaJcito'pyekavidho rasAyAtmA'. saMlakSyakramavyaGgayo vAkye tu sambhavatyeva kintvanyatrA'pi sambhavati na veti jAyamAnAyAmAkAkSAyAM tatsthAnAnantarasyApi prAdhAnyena vyapadezA bhavantIti nyAyamanusRtya nirdezamAha-294 padAMzavarNaracanAprabandheSvityAdinA / 294 padAMzavarNaracanAprabandheSu padAnAM 'supatiGantaM padam / ' 1 / 4 / 14 ityuktadizA subantAnAM tiintAnAM cAMzAH prakRtipratyayopasargarUpAstriprakArA avAntarabhedenAnekaprakArAste ca ye varNAsteSAM vA racanA te ca yA racaneti veti sA ca prabandhazceti teSu padAMzeSu padAMzavaNeSu vA varNaracanAyAM racanAyAM vA prabandhe cetyarthaH / asphaTakramona sphaTa: saMlakSyakramaH kramavyaGgayo yatra so'saMlakSyakramavyaGgaya ityarthaH 'sambhavatI' ti zeSaH / kArikoktameva spaSTayati-asaMlakSyetyAdinA / asaMlakSyakramavyayaH rasAdirUpa iti bhAvaH / dhvaniH |sH| ca / padAMzaprakRtipratyayopasarganipAtAdibhedAta padAMzAH padAvayavabhUtAH prakRtipratyayopasarganipAtAdayasteSAM bhedastasmAttamaGgIkRtyetyarthaH / AdipaTena varNaprabandharacanAnAM grahaNam / anekvidhH| udAharati-yathetyAdinA / yathA-"he madhukara ! kareM hastam / vyAdhunvantyA itastatastavApanayanAya saJcAlayantyAH 'asyA iti zeSaH / calApAGgAM calau caJcalAvapAGgau prAntabhAgau yasyAstathAbhUtAm / "apAGgau netrayorantau'ityamaraH / vepathamatI vepathuH kampo'syAmastIti tathoktAm , tava daMzanabhayena kampamAnAm / dRSTim / bahazo vAraMvAram / sprazasi / raha syAkhyAyI rahasya gopyamAkhyAtIti tathoktaH / gopanIyasyArthasya vakteti bhAvaH / iva / karNAntikacara: karNasamIpacArI'sa'niti zeSaH / mada madhuraM yathA tathA / svanasi (anena tasya tanmiSeNa cumbanakAritvaM dhvanyate / kAmino hi rahasyakathanamiSeNa kapolAmRtaM pibantIti nAtitirohitam ) / evam-ratisarvasvaM raterupacArAttadAnandasya sarvasvaM sarvaprakAreNa phalabhUtam / adharamupacArAttatratyamamRtam / pibasi / vayam / tattvAnveSAt 'iyaM kasya sutA, pariNeyA vA na vAiti svarUpAnveSaNAt / hatA mRtAH, na kevalaM duHkhaM prAptA iti zeSaH / tvam / khalu nizcayena / kRtI kRtArthaH / idamabhijJAnazAkuntalasya / atra ca zikhariNIvRttam // 202 // " * ityatra / "hatAH" iti prayukta miti zeSaH / na / punH| "duHkham / prAptavantaH" / iti / ataHhanaprakateH 'vyaJjakatva'miti zeSaH / ayambhAvaH-pratyayavidhAnAvadhiH prakRtiH, sA ca-dhAtukharUpA nAmasvarUpA ceti dvidhA / evaM sati 'hatA'iti hanprakRtereva duHkhaM prAptavanta'ityapekSayA duHkhAtizayavyaJjakatvaM sphuTam / iti /
Page #370
--------------------------------------------------------------------------
________________ 360 sAhityadarpaNaH / .. [ caturtha:"muhuraGgulisaMvRtAdharauSTha pratiSedhAkSaraviklavAbhirAmam / mukhamaMsavivArta pakSamalAkSyAH kathamapyunnamitaM, na cumbitaM tu // 203 // " ityatra 'tu' itinipAtasyAnutApavyacakatvam / "nyakkAro hyayameva me yadarayastatrApyasau tApasaH so'pyatraiva nihanti rAkSasakulaM jIvatyaho rAvaNaH / dhigadhik zakrajitaM prabodhitavatA kiM kumbhakarNena vA svargagrAmaTikAviluNThanavRthocchUnaiH kimebhirbhujaiH // 204 // " ityatra 'araya'iti bahuvacanasya, 'tApasa'ityekavacanasya, 'avaiva'iti sarvanAmnaH, 'nihanti' iti jIvati iti ca tiGaH, 'aho' ityavyayasya. 'grAmaTikA iti TikacarU pataddhitasya 'vilaNThana'iti vyupasargasya, bhujaiH'iti bahuvacanasya ca vyaJjakatvam / "pazmalAkSyAH prazastAni pakSmANi santyanayoratipakSmale tAdRze akSiNI yasyAstasyAH / 'si-maadibhyshr|' 5 / 2 / 97 iti laca / 'asyA' iti zeSaH / muhH| aGgalisaMvRtAdharauSThamagulibhiH saMvRto'dharauSTho na tUvauSTho yasya tAdRzam / pratiSedhAkSaravivAbhirAmaM pratiSedhAkSareNa 'nAjI, nAjI' ityAtmakena niSedhasUcakena padaprayogeNa yo vivo vikavatA tenAbhirAmaM manoharam / aMsavivarti aMse skandhadeze vivarIte lajayA cumbanazaGkayA pravartata iti tathoktam / mukham / kathamapi mahatA''yAsena puNyasAhAyyena vA / unnamitam / tu kintu / n| camvitaM tasya cumbana lamdhuM na mayA pAritamiti bhAvaH / abhijJAnazAkuntalasyedaM padyam, anaupacchandasikaM vRttam / '' gaupacchandasakam" iti ca piGgalAcAryaH // 203 // " ityatra / "tu" itinipAtasya / anutApavyaJjakatvam / anena 'yadi tAvanmAnaM cumbanamalapsyata tadA tenaiva kRtArtho'bhaviSya'miti, tadabhAvenAnutApAtizayo rAjJo dhvanyate iti bhAvaH / "tyakArohyayameva..." iti padyamudAhRtapUrva vyAkhyAtapUrva ca / ityatra / 'arayaH' iti / bahavacanasya / yajakatva' mityagretanena sambandhaH / tathA ca-zatrusambandhasya sarvathA'naucitye'pi bahutvamanutApazabalitAmarSAtizaya dhvanayati bahuvacanabhiti niSkarSaH / evam-'tApasa' ityekavacanasya 'vyaJjakatva'miti pUrvavatsambadhyate, tathA catapasvinAM svabhAvataH pauruSakathArAhityam , atha tatrApyekaH san mama pratikUlaH saMvRtta ityekavacanaM pradhAnatayA vyaJjakamiti niSkarSaH / atraiva madAdhiSThite eva deze' / itisarvanAma idamAtmakasya sarvanAmnaH / 'vyajakatva' miti pUrvavat / tathA ca-mama paro'kSe'pi kasyacicchatrutA''caraNa sarvathA'sambhavam, atha mama pratyakSamityapi dUramAstA kathA. kintu mama sannidhAviti tatrApyaMtraveti sarvanAma vyanakti / 'nihanti' iti 'atre'ti zeSaH / 'jIvati' iti ati zeSaH / ca / tiGaH tipratyayasya / 'vyajakatva' miti pUrvavadanveti / tathA ca-mayi jIvati tasya niha. manakartatvaM sarvathA'nucitamiti tiGpratyayo vyanIti niSkarSaH / 'aho' ityavyayasya / 'vyajakatvam' iti pUrvavat / tathA ca-etatsarva sarvathA'sambhAvyamAnamavasthitamiti puruSakArApekSayA devasyAtizayakAryakAritvaM dyotayat svasya vismayAkalatA'nupadaM kiMkartavyavimUDhatAm 'aho' ityavyayaM vyanaktIti bodhyam / 'grAmaTikA' iti TikacarUpa. taddhitasya / 'vyajakatva'miti pUrvavat / tathA ca-khargasya grAmeSvapi tucchatvAttasya viluNThanena kiM me bhujayomacchanAtmanA bhavanaM yuktamiti khAtmanyavajJAnivazAnupadamamarSA tizayaH 'Tikac pratyayavyaGgaya iti hRdayam / tathA'niLapaThana' iti 'atre'ti zeSaH / pusargasya 'vyannakatva'miti pUrvavat / tathA ca-'vizeSeNa luNThana' mityarthe dhyapasagoM luNThanasya viziSTatAM bodhayan svAtmanastAdRzaparAkramazAlino'pi akizcitkaratamAkSamatAM ca sUcayati / evam'bhajaiH' iti / bahuvacanasya / ca / vyaJjakatvam / tathA ca-dvAbhyAM bhujAbhyAM yadamunA kriyate tat tadanekagaNitairapi ebhirna katai pAryate ityeSAM kevalaM mArAyamANatvamiti dyotayat tathaivAmarSAtizayaM tadvavacanaM dhvanayatIti nikRSTam /
Page #371
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] sakhyA / 6 7 . 2 padagato'rthAntarasaGkramito vivakSitAcyadhvaniH / vokyagato'rthAntarasaGkramito vivakSitavAcyadhvaniH / 3 padagato'tyantatiraskRto vivakSitavAcyadhvaniH / vAkyagato'tyantatiraskRto vivakSitavAcyadhvaniH / padagataH zabdazaktimUla: saMlakSyakramavastudhvaniH / 4 padagataH zabdazaktimUla: saMlakSyakramAlaGkAradhvaniH / vAkyagataH zabdazaktimUla: saMlakSyakramavastudhvaniH / vAkyagataH zabdazaktimUlaH saMlakSyakramAlaGkAradhvaniH / padagataH svataH siddhArthazaktimUlo vastunA vastudhvaniH / padagataH svataH siddhArthazaktimUlo vastunA'laGkAradhvaniH / padagataH svataH siddhArthazaktimUlo'laGkAradhvaniH / padagataH svataH siddhArthazaktimUlo'laGkAreNa vastudhvaniH / vAkyagataH svataH siddhArthazaktimUlo vastunA vastudhvaniH / vAkyaH gatasvataH siddhArthazaktimUlo vastunA'laGkAradhvaniH / vAkyagataH svataH siddhArthazaktimUlo'laGkAreNAlaGkAra'dhvaniH / vAkyagataH svataH siddhArthazaktimUlo'laGkAreNa vastudhvaniH / prabandhagataH svataH siddhArthazaktimUlo vastunA vastudhvaniH / prabandhagataH khataH siddhArthazaktimUlo vastunA'laGkAradhvaniH / prabandhagataH svataH siddhArthazaktimUlo'laGkAreNAlaGkAradhvaniH / prabandhagataH svataH siddhArthazaktimUlo'laGkAreNa vastudhvaniH / padagataH kaviprauDhoktisiddhArthazaktimUlo vastunA vastudhvaniH / padagataH kaviprauDhokti siddhArthazaktimUlo vastunA'laGkAradhvaniH / padagataH kaviprauDhoktisiddhArthazaktimUlo'laGkAreNAlaGkAradhvaniH / padagataH kaviprauDhoktisiddhArthazaktimUlo'laGkAreNa vastudhvaniH / vAkyagataH kaviprauDhokti siddhArthazaktimUlo vastunA vastudhvaniH / vAkyagataH kaviprauDhoktisiddhArthazaktimUlovastunA'laGkAradhvaniH / 8 9 1.0 11 12 13 14 15 16 17 18 cikhyayA vyAkhyA sametaH / 19 20 21 22 23 24 25 26 dhvaninAma | tasya sajAtIyena evaM saMsRSTayAvijAtIyaizca saha dicaturvidhasaMyoge bhedAH / saMyoge tu / 51 50 49 48 47 46 45 44 43 42 41 40 39 38 37 36 35 34 361 33 32 31 30 29 28 27 26 204 200 196 192 188 184 180 176 172 168 164 160 156 152 148 144 140 136 132 128 124 120 116 112 108 10.4 , atra pUrvapUrvApekSayA'grimAgrimabhedasya yojane - ekaikabhedahAso bhavati / yathA - arthAntarasaGkramitavAcyasyAtyantatiraskRtavAcyena yoge yo bhavati bhedaH sa eva atyantatiraskRtavAcyasyArthAntarasaGkramitavAcyena saha yoge'pIti bodhyam / 46
Page #372
--------------------------------------------------------------------------
________________ 362 saMkhyA / 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 4 3 44 45 43 47 48 49. 50 51 sAhityadarpaNaH / dhvaninAma | vAkyagataH kaviprauDhokti siddhArthazaktimUlo'laGkAreNAlaGkAradhvaniH / vAkyagataH kaviprauDhoktisiddhArthazaktimUlo'laGkAreNa vastudhvaniH pravandhagataH kaviprauDhoktisiddhArthazaktimUlo vastunA vastudhvaniH / prabandhagataH kaviprauDhokti siddhArthazaktimUlo vastunA'laGkAradhvaniH / prabandhagataH kaviprauDhokti siddhArthazaktimUlo'laGkAreNAlaGkAradhvaniH / prabandhagataH kaviprauDhoktisiddhArthazaktimUlo'laGkAreNa vastudhvaniH / padagataH kavinibaddhavaktRprauDhoktisiddhArthazaktimUlo vastunA vastudhvaniH / padagataH kavinibaddhavaktRprauDhoktisiddhArthazaktimUlo vastunA'laGkAradhvaniH / padagataH kavinibaddhavaktRprauDhokti siddhArthazaktimUlo'laGkAreNAlaGkAradhvaniH / padagataH kavi nibaddhavaktRprauDhokti siddhArthazaktimUlo'laGkAreNa vastudhvaniH / vAkyagataH kavinivaddhavaktRprauDhoktisiddhArthazaktimUlo vastunA vastudhvaniH / vAkyagataH kavinibaddhavaktRprauDhoktisiddhArthazaktimUlo vastunA'laGkAradhvaniH / vAkyagataH kavinibaddhavaktRprauDhoktisiddhArthazaktimUlo'laGkAreNAlaGkAradhvaniH / vAkyagataH kavi nibaddhava prauDhoti siddhArthazaktimUlo'laGkAreNa vastudhvaniH / prabandhagataH kavinibaddhavastRprauDhoktisiddhArthazaktimUlo vastunA vastudhvaniH / prabandhagataH kavi nibaddhavakRprauDhokti siddhArthazaktimUlo vastunA'laGkAradhvaniH / prabandhagataH kavi nibaddhava prauDhoktisiddhArthazaktimUlo'laGkAreNAlaGkAradhvaniH / prabandhagataH kavinibaddhavaktRprauDhokti siddhArthazaktimUlo'laGkAreNa vastudhvaniH / prabandhagato'saMlakSyakramavyaGgayo rasAdidhvaniH / vAkyagato'saMlakSyakramavyaGgayo rasAdidhvaniH / padagato'saMlakSyakramavyaGgayo rasAdidhvaniH / pacaikadezagatAsaMlakSyakramavyaGgayo rasAdidhvaniH / racanAgato'saMlakSyakramavyaGgayo rasAdidhvaniH / varNagato 'saMlakSya kramavyaGgayo rasAdidhvaniH / vAkyagataubhayazaktimUlo dhvaniH / sarveSAM saGkalanam / [ caturtha: tasya sajAtIyena evaM saMsRSTayA vijAtIyaizca saha | dicaturvidha saMyoge bhedAH / saMyoge tu / 25 24 23 22 21 20 19 18 17 16 15 14 13 12 11 10 1 1326 100 9.6 92 8. 84 80 76 72 68 4 60 56 52 48 44 40 36 32 28 24 20 16 12 5304
Page #373
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / 163 "AhAre viratiH, samastaviSayagrAme nivRttiH parA, nAsA'gre nayanaM, tadetadaparaM yaccaikatAnaM manaH / maunaM cedamidaM ca zUnyamadhunA yadvizvamAbhAti te, tad brUyAH sakhi ! yoginI kimasi bhoH kiMvA viyoginyasi // 205 // " ityatra tu AhAre'iti viSayasaptamyAH, 'samasta iti 'parA'iti ca vizeSaNasya, 'maunaM cedam' iti pratyayaparAmarzinaH sarvanAmnaH 'AbhAti' ityupasargasya, 'sakhi !' iti praNayasmAraNasya, 'asi bhoH!' iti sopahAsasya, 'kiMvA' ityuttarapakSadADharyasUcakasya 've'ti zabdasya 'asi' iti vartamAnopadezasya ca tattadviSayavyaJjakatvaM sahadayasaMvedyam / - varNaracanayorudAhariSyate, prabandhe yathA-mahAbhArate zAntaH, rAmAyaNe karuNaH, mAlatImAdhava. ratnAvalyAdau zRGgAraH / evamanyatra / ___ evaM prakRtyAdInAM vyaJjakatvamudAhRtya vibhaktyAdInAM vyaJjakatvamudAharati-"AhAre"...ityAdinA / ___"he sakhi ! AhAre bhojanakriyAyAm / 'tave'ti zeSaH / viratiH rAgAbhAvaH / samastaviSayagrAme samastA viSayA bhogAsteSAM grAmaH samUhastatra / parA'tizayitA / nivRttiH parAGmuravatvam / 'tave'ti zeSaH / nAsA'gre / nayanaM dRSTiH / yat / ca / ekatAnam ekAgram / tat / etat / aparam / manaH / 'tave'ti zeSaH / idam / ca / maunam / idam / ca / vizvaM samasto lokaH / zUnyam / adhunaa| te tava / yat yataH / AbhAti prtibhaaste| tat tasmAt / brayAH kathaya / bho bhavati / kim| yoginI yognirtaa| asi ? kiM vA / viyoginI viprakRSTapatikA / akhi? virahiNImupahasantyAH sakhyA uktiriyam / zArdUlavikrIDitaM vRttam // 205 // " atra pUrvApekSayA vaiziSTayaM darzayati-ityatra tvityaadinaa| ityatra 'udAhRte padya' iti zeSaH / tu / 'AhAra'iti 'pade' iti zeSaH / viSayasaptamyAH AhAraviSayakarAgAbhAvavyajakatva'miti zeSaH / tathA ca-'nAtyaznatastu yogo'sti na caikAntamanaznataH / ' ityuktadizA yoginyA na sarvathA''hArAbhAvastava tu sarvathaiveti viyoginyevAsIti vyajyata iti niSkarSaH / 'samasta'iti 'asyeti zeSaH / 'parA'iti 'asyeti zeSaH / ca / vizeSaNasya 'viSayamAtrasya yAthA''tmyena vyaJjakatva'bhiti zeSaH / tathA cayoginyA yogasAdhane yadacchayopasthite ca sati viSaye pravRttiriti viyoginyevAsIti vyajyate iti hRdayam / maunam / 'cedam'iti 'atre'ti zeSaH / pratyayaparAmArzinaH pratyayasya maunAvasthA'nubhavasya parAmarzI praNidhAtA tAdRzasya / sarvanAmnastatsajJakasyedaMzabdasyetyarthaH / 'maunasya sarvAtmanA sarvakAlasambhavavitvapratyAyakatva'miti zeSaH / tathA cayoginyA maune'pi iGgitAdinA'rthabodhakatA, maunasya ca sarvakAlikatvAbhAva iti viyoginyevAsIti vyajyate iti nirgalitorthaH / 'AbhAti'iti 'atre'ti zeSaH / upasargasyAGapasargasya / 'zUnyatAyAH sarvAtmanA pratyAyakatva miti zeSaH / tathA ca-yoginyA vijJAnAnupadaM jagati zUnyatvaM na sarvAtmanA; tadAnIM brahmasphUtarapi sambhavAt / iti viyoginyevAsIti vyajyate iti sUcitam / 'sakhi'iti 'anene ti zeSaH / praNayasmAraNasya 'svAnurakte praNayasadbhAvadyotakatA'iti zeSaH / tathA ca-yoginyAH praNayAbhAvo bhavatIti viyoginyevAsIti vyajyata iti niSkRSTo'rthaH / 'asi bhoH|' iti 'aneneti zeSaH / sopahAsasyopahAsapUrvakasyAbhidhAnasya 'yoginIceSTitavyaJjakatva'miti zeSaH / tathA ca-yoginIva dUrAt pratoyase na sarvathA tathAbhUtA'sIti dhvanitorthaH / 'kiMvA' iti 'atre'ti zeSaH / uttarapakSadADhayaMsUcakasya 'vA' iti 'nipAtarUpasthati zeSaH / zabdasya / 'uttarapakSadADhayavyaJjakatva'miti zeSaH / tathA ca-yoginI nAsi, kintu viyoginyevAsi iti suucyte| 'asi' iti 'asyeti zeSaH / vartamAnopadezasya 'yoginItvabhrAntinivRttivyajakatva'miti zeSaH / ca / 'ityeva'miti zeSaH / tttdvissyvynyjktvm| sahadaya. saMvedyam 'natu sahRdayetarairapi saMvedya'miti zeSaH / atha varNaracanayorasaMlakSyakramavyaGgayatvamanudAhRtya prabandhagatatvena tadudAharanAha-varNetyAdi / varNaracanayorvarNo mAdhurSyAdivyaJjaka-TaThAdibhinnaH sa ca, racanA padavinyAsarUpA vaidAdirUpA ca, iti tayoH 'asaMlakSyakramavyaGgayatvamaSTame navame ca paricchede' iti zeSaH / udAhariSyate / prabandhe / 'punarasaMlakSyakramavyaGgayatva'
Page #374
--------------------------------------------------------------------------
________________ 364 sAhityadarpaNaH / 295 tadevamekapaJcAzadbhedAstasya dhvanermatAH // 289 // saGkareNa trirUpeNa saMsRSTyA caikarUpayA / veda-khAMgniM-zarAH zuddhai-ripubANAnisAyakAH // 290 // ['caturthaH miti zeSaH / yathA mahAbhArate / zAntaH 'aGgitvene 'ti zeSaH / evaM paratra, zeSaM spaSTam / evaM yathokteSu prabandheSu tathA - anyatra veNIsaMhArAdiSu vIrAdiriti bhAvaH / evamabhihitA dhvanerbhedAH samuccIya saukaryyAya dante- 995 tadevamityAdinA / 295 tat tasmAt / evaM niruktaprakAreNa / tasya vAcyAtizAyivyaGgayatvenAbhihitasvarUpasya / dhvaneH / ekapavAzadbhedAH / matAH / atra TippaNIkArAH - "atra dhvanerlakSaNA'bhidhAmUlatvena vivakSitavAcyavivakSitAnyaparavAcyAkhyau dvau bhedau, avivakSitavAkyasyArthAntarasaGkramitAtyantatiraskRtavAcyatayA dvividhasya vAkyapadagatatvena dvaividhye cAturvidhyam, vivakSitAnyaparavAcyasya saMlakSyakramavyaGgayA saMlakSyakramavyaGgayatayA dvau bhedau / saMlakSyakramavyaGgaye zabdazaktimUle vastvalaGkArarUpatayA dvaividhye vAkyapadagatatvena cAturvidhyam, arthazaktimUle saMlakSyakramavyaGgaye'rthasya svataH sambhavitvena kaviprauDhosiddhatvena viddhiprauDhoktisiddhatvena ca traividhyam / trividhasyApi vastvalaGkArarUpatayA dvaividhye SaDidhatvam / SaDidhasyApi vyayavyaJjakatayA dvaividhye dvAdazavidhatvam, dvAdazavidhasyApi prabandhagatatvena vAkyagatatvena padagatatvena ca viSaTtriMzatkAro'rthazaktimUlo'nuraNanadhvaniH, ubhayazaktimUlo vAkyagatatvenaikavidhaH, evaM saMlakSyakramavyaGgayadhvanerekacatvAriMzadbhedAH / asaMlakSyakramavyaGgayo rasAdidhvaniH prabandhavAkyapada padekadezaracanAvarNagatatvena SaDidhaH / evaM vivakSitAnyaparavAcyadhvaneH saptacatvAriMzadbhedAH / avivakSitavAcyabhedaizcaturbhiH saha dhvaneH prathamaM zuddhA ekapaJcAzadbhedAH / teSAM nAmAni nirdizyante ( 1 ) padagato'rthAntarasaGkramito'vivakSitavAcyadhvaniH, (2) vAkyagato'rthAntarasaGkramito'vi cakSitavAcyadhvaniH ( 3 ) padagato'tyantatiraskRto'vivakSitavAcyadhvaniH ( 4 ) vAkyagato'tyantatiraskRto'vivakSitavAcyadhvaniH (5) padagataH zabdazaktimUla: saMlakSyakramavastudhvani: ( 6 ) vAkyagataH zabdazaktimUla: saMlakSyaka mavastudhvaniH (7) padagataH zabdazaktimUla: saMlakSyakramAlaGkAradhvaniH ( 8 ) vAkyagataH zabdazakti mUla: saMlakSyakramAlaGkAdhvani : ( 9 ) padagataH svataH siddhArthazaktimUlo vastunA vastudhvaniH (10) padagataH khataH siddhArthazaktimUlo vastunA'laGkAradhvani: (11) padagataH svataH siddhArthazaktimUlo'laGkAreNAlaGkAradhvaniH ( 12 ) padagataH khataH siddhArthazaktimUlo'laGkAreNa vastudhvaniH (13) vAkyagataH svataH siddhArthazaktimUlo vastunA vastudhvaniH ( 14 ) vAkyagataH svataH siddhArthazaktimUlo vastunA'laGkAradhvaniH / ( 15 ) vAkyagataH khataH siddhArthazaktimUlo'laGkAreNAlaGkAradhvaniH (16) vAkyagataH khataH siddhArthazaktimUlo'laGkAreNAlaGkAradhvani : ( 17 ) prabandhagataH svataH siddhArthazaktimUlo vastunA vastudhvaniH (18) prabandhagataH khataH siddhArthazaktimUlo vastunA'laGkAradhvani : ( 19 ) prabandhagataH svataH siddhArthazaktimUlo'laGkAreNAla. GkAradhvani : ( 20 ) prabandhagataH svataH siddhArthazaktimUlo'laGkAreNa vastudhvaniH (21) padagataH kaviprauDhoktisiddhArthazaktimUlo vastunA vastudhvaniH (22) padagataH kaviprauDhoktisiddhArthazaktimUlo vastunA'laGkAradhvaniH ( 23 ) padagataH kaviprauDho. tisiddhArthazaktimUlo'laGkAreNAlaGkAradhvaniH ( 24 ) padagataH kaviprauDhokti siddhArthazaktimUlo'laGkAreNa vastudhvaniH (25) vAkyagataH kaviprauDhoktisiddhArthazaktimUlo vastunA vastudhvaniH (26) vAkyagataH kaviprauDhoktisiddhArthazaktimUlo vastunA'laGkArayaniH (27) vAkyagataH kaviprauDhoktisiddhArthazaktimUlo'laGkAreNAlaGkAradhvaniH ( 28 ) vAkyagataH kaviprauDhoktisidvArthazaktimUlo'laGkAreNa vastuvvani: ( 29 ) prabandhagataH kaviprauDhoktisidvArthazaktimUlo vastunA vastudhvaniH (30) prabandhagataH kaviprauDhoktisiddhArthazaktimUlo vastunA'laGkAradhvani : ( 31 ) prabandhagataH kaviprauDhoktisiddhArthazaktimUlo'laGkAreNAlaGkAradhvani : ( 32 ) pravandhagataH kaviprauDhoktisiddhArthazaktimUlo'laGkAreNa vastudhvaniH ( 33 ) padagata: kavinibaddhaprauDhokti siddhArthazaktimUlo vastunA vastudhvani: ( 34 ) padagataH kavinibaddhaprauDhoktisiddhArthazaktimUlo vastunA'laGkAradhvani: ( 35 ) padagataH kavinibaddhaprauDhoktisiddhArthazaktimUlo'laGkAreNAlaGkAradhvaniH (36) padagataH kavinibaddha -
Page #375
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH / rucirArupayA vyAkhyayA smetH| prauDhoktisiddhArthazaktimUlo'lakAreNa vastudhvaniH ( 37 ) vAkyagataH kavinibaddhaprauDhoktisiddhArthazaktimUlo vastunA vastudhvaniH (38) vAkyagataH kavinibaddhaprauDhoktisiddhArthazaktimUlo vastunA'laGkAra dhvaniH (39) kavinibaddhaprauDhoktisiddhArthazaktimUlo'laGkAreNAlaGkAradhvaniH (40) vAkyagataH kavinibaddhaprauDhoktisiddhArthazaktimUlo'laGkAreNa vastudhvani: (41) prabandhagataH kavinibaddhaproDhoktisiddhArthazaktimUlo vastunA vastudhvaniH (42) pravandhagataH kavinibaddhapro. DhoktisiddhArthazaktimUlo vastunA'laGmaradhvaniH (43) prabandhagataH kavinivaddhanauToktisiddhArthazaktimUlo'laGkAreNAlaGkAradhvaniH ( 44 ) prabandhagataH kavinibaddhaprauDhoktisiddhArthazaktimUlo'laGkAreNa vastudhvaniH (45 ) prabandhagato'saMlakSyakramavyaGgayo rasAdidhvaniH (46 ) vAkyagato'saMlakSyakramavyaGgayo rasAdidhvaniH ( 47 ) prabandhagato'saMlakSyakramavyaGgayo rasAdidhvaniH ( 48 ) padaikadezagato'saMlakSyakramavyaGgayo rasAdidhvaniH (49) racanAgato'saMlakSyakramavyaGgayo rasAdidhvaniH (50) varNagato'saMlakSyakramavyaGgayo rasAdidhvani:, (55) vAkyagata ubhayazaktimUlo dhvaniH / " iti / vivRtikArAstu-'yadyapi-arthAnAM vAcyalakSyavyaGgayabhedena padAMzAnAM ca prakRtyAdibhedena ato'dhikA api prakArA bhavanti, tathA'pi sampradAyAnurodhena ekapaJcAzattvameva darzitam'iti prAhuH / athaiSAmapi prakAraprapaJcamAha-virUpeNa 'aGgAGgitve'laGkRtInAM tdvdekaashrysthitau| sandigdhatve ca bhavati saGkaratrividhaH punaH // ' itivakSyamANarItyA trividhenetyrthH| sareNa / sahArtheyaM tRtiiyaa| ekruupyaa| saMsRSTayA'mitho'napekSayateSA sthitiH sNsRssttirucyte|' ityAtmikayA racanayA / ca / 'ekapaJcAzadbhedA'iti pUrvato'nuvRttam / tathA ca-eta samRSTibhedaiojitA ityarthaH / vedakhAgnizarAH caturadhikazatatrayottarapaJcasahasrasakhyAkAH sampadyante ityarthaH / tathA hi-vedAzcatvAraH, khaM zUnyaM binduriti yAvat, agnayastrayaH, zarAH paJca / ete ca- aGkAnAM vAmato gatiH / iti nayana vAmataH paThitAstAM sakhyAmAhuriti bodhyam / ete'pi-zaddhaH saGkarAdyasampRktaiH / sahArtheyaM tRtiiyaa| tathA ca-etaiH saMyojitA ityarthaH / iSuvANAgnisAyakAH paJcapaJcAzaduttarazatatrayAdhikapaJcasahasrasaGkhyAkAH sampadyante ityarthaH / tathA hi-iSavaH paJca, bANAH paJca, agnayastrayaH, sAyakAH paJcetyete pUrvavat vAmataH paThitAstathA sampadyanta iti bodhyam / atrAhustarkavAgIzAH-'nanu tadekapaJcAzatazcaturguNane caturadhikazatadvayameva bhavatIti cet : na; yataH-prathamena sajAtIyenakena vijAtIyaH paJcAzatA ca saMsRSTAvekapaJcAzattvam , evaM dvitIyasya sajAtIyenaikena vijAtIyaiH paJcAzatA ca saMmRTau paJcAzattvam / tRtIyasya sajAtIyenaikena vijAtIyairaSTacatvAriMzatA ca saMsRSTAvUnapaJcAzattvaM bhavati, caturthasya sajAtIyenaikena vijAtIyaiH saptacatvAriMzatA ca saMsRSTAvaSTacatvAriMzattvam / evamanyeSAmekaikahAsena saptacatvAriMzadAdikam / caramasya sajAtIyenaikena saMsRSTau ekaviSayatvameveti militvA SaDaviMzatyadhikatrayodazazatatvaM dhvanisaMsRSTeH / evam-krameNa aSTasaptatyuttaranavazatAdhikatrisahasratvaM trividhadhvanisaGkarasya / militvA vedakhAgnizarA'iti sakhyAyA upapattiH / naca 'ekapaJcAzatastAvatA guNane ekAdhikaSaDriMzatizatI saMsRSTau, tatraiva tatriguNasaGkarayojane vedakhAbdhiviyaccandrA' iti kAvyaprakAzoktasaGkhyA bhavati, tat kathaM vedakhAgnizarA' iti sakhyA iti vAcyam, saMsRSTisakarayoH pUrvapUrvasaMsargasyottarottaragaNanAyAmapravezAttatsakhyatvAnupapatteH / ' iti pradIpakArAH / 'arthAntarasaGkramitavAcyasyAtyantatiraskRtavAcyena yojane yo bhedaH sa evAtyantatiraskRtavAcyasyArthAntarasamitavAcyena yojanAyAm / evamanyatrApi / tasmAt-"eko rAzirdvidhA sthApya ekamekAdhikaM kuru / samArdhanAsamo guNya etatsaGkalitaM laghu // " ityuktadizA dvipaJcAzadardhena SaDviMzatyA ekapaJcAzataM guNayet / tathA ca-'rasadasrAgnimedinyaH' iti trayodazazatAni SaDaviMzatyadhikAni jAyante, yogazcatuSprakAra iti teSu caturbhirguNiteSu 'vedAbhradahaneSavaH' iti paJcasahasrANi caturadhikaM zatatrayaM saGkIrNabhedAH / ' iti, yattu 'teSAM cAnyo'nyayojane / saGkaraNa trirUpeNa saMsRSTyA caikarUpayA / vedakhAbdhiviyacandrAH / (zuddhabhedaiH saha ) zareSuyugakhendavaH / ' iti kAvyaprakAzakArikAM vyAcakSANAstadekapakSapAtAH 'ekapaJcAzato bhedAnAmekapaJcAzatA guNane ekottaraSaTzatAdhikasahasradvayaM bhavati, yojanaM ca saGkarAdicatuSprakArairiti tAvatA caturbhirguNane caturuttaracatuHzatAdhikAyutaparimitA bhedAH sampadyante / teSAM ca prAguktaiH zuddhairekapaJcAzadbhedaiH samaM yojane zareSuyugakhendumitA bhedA bhavanti / yadyapi arthAntarasaGgamitavAcyasyAtyantatiraskRtavAcyena yojane yo bhedaH, sa evAtyantatiraskRtavAcyasyArthAntarasamitavAcyena yojane bheda iti vaktuM yuktam , tathA'pi-'prAdhAnyena vyapadezA bhavantIti
Page #376
--------------------------------------------------------------------------
________________ 366 sAhityadarpaNa: / .. zuddhaiH zuddhabhedairekapaJcAzatA yojanetyarthaH / diGmAtraM tUdAhiyate 66 atyunnatastanayugA taralAyatAkSI dvAri sthitA tadupayAnamahotsavAya / sA pUrNakumbhanavanIrajatoraNasrakUsambhAra maGgalamayatnakRtaM vidhatte // 208 // . [ caturtha: ityatra stanAveva pUrNakumbhau, dRSTaya eva navanIrajasraja iti rUpakadhvanirasadhvanyorekAzrayAnupravezaH saGkaraH / " dhinvantyamUni madamUcchaMda lidhvanIni dhUtAdhvanInahRdayAni madhordinAni / nistandracandravadanAvadanAravinda saurabhyasaurabhasagarvasamIraNAni // 209 // 31 nyAyena puDkekSuraseSviva dhvaniSvapi hRdyatvAtizayAnatizaya vyapekSyArthAntarasaGkramitavAcyasya yatrAtizayaH tatrAntatiraskRtavAcyena tayojanam, yatra tu arthAntarasaGkramitavAcyApekSayA'tyantatiraskRtavAcye'tizayastatrAtyantaM tiraskRtavAcyasyArthAntarasaGkramitavAcyena yojanam / tathaiva teSAM vyapadezaH, vyaktibhedamAdAya vijAtIyavatsajAtIyenApi yojanebhedAntarasvIkAraucityAt / ' ityAhuH / tannAtipezalam evaM guNananayasvIkAre vakSyamANavirodhabhedAbhidhAne'pi etasyaiva guNananayasya svIkAraucitye 'jAtizcaturbhirjAtyAdyairviruddhA syAd guNAstribhiH / kriyA dvAbhyAmatha dravyaM dravyeNaiveti te daza // ' iti vaktumayuktatvasyApatsyamAnatvAt, kintu - 'guNajAtikriyAdravyaizcaturbhizca parasparam / guNAdInAM caturNI hi bhedAH poDazayojane // ' ityevaM vaktuM yuktatvasyApatsyamAnatvAt / camatkArasya yathAtathaM tathA'pi susambhavAt // 289 // 290 // kArikAM sugamayitumAha-zuddhairityAdi / spaSTam / sarveSAM bhedAnAmudAharaNAzakyatvAdAha-diGmAtramityAdi / diGmAtraM mArganidarzanamAtramityarthaH / tu / udAhriyate dhvani 'riti zeSaH / "atyunnata..." ityAdinA / 66 'atyunnatastanayugAstyunnataM stanayugaM yasyAstAdRzI / taralAyatAkSI tarale caJcale Ayate dIrghe akSiNI yasyAstAdRzI / tadupayAnamahotsavAya tasya patyurupayAnaM videzataH svagRhaM prati yAnaM tena mahotsavastasmai taM prakaTa yitumiti bhAvaH / tumartheyaM caturthI / dvAri / sthitA / ata eva sA tadgehinI yuvatIti yAvat / ayatnakRtaM vinA yatnena sampAditam / pUrNakumbhanavanIrajatoraNasrak sambhAramaGgalaM pUrNakumbhau ca navanIrajatoraNasrajau ceti tAsa ! sambhAraH sampAdanameva maGgalaM tattathoktam / navAni nIrajAni kamalAni teSAM toraNasrajau bahirdvArasya mAle / vidhatte / mahotsave hi pUrNa kumbhadvayaM nIrajAdisrajazca bahidvAre'laGkiyante, atra ca dvAri sthitAyA yuvatyA ucca stanadvayaM tadeva tathAbhUtakumbhavat, tarale Ayate ca netre dvArasya bhAgadvaye mAle ivAlama kriyetAmiti bhAvaH / pravAsAdAgacchati patyau tatpatnyA dvAri sthitAyA varNanamidam / vasantatilakaM vRttam // 208 // " ityatra / prAgudAhRte padya ityarthaH / stanau / eva / pUrNakumbhau kalazau / dRSTayaH / eva / navanIrajasrajaH / iti / rUpakadhvanirasadhvanyoH / ekAzrayAnupravezaH / saGkaraH / ayambhAvaH-stanayorlocanayozca yathAkramaM pUrNakumbhadvayAtmanA toraNasragAtmanA ca rUpakadhvaniH / teSAmeva nAyakarateruddIpakatayA rasazca zRGgAro dhyanyamAna ityevametayo rekatraivAzritatvAdekAzrayAnupravezaH saGkaraceti / "amUni / madamUrcchadalidhvanIni madena mUrcchantastadutkaTatAM prakaTayanto ye'layo madhupAsteSAM dhvanayo yatra tathAbhUtAni yadvA-madena mUrcchanto mUrchA ( rAgavizeSasyAvasthAvizeSam ) prakaTayanto'lidhvanayo yatra tAni / ata eva dhUtAdhvanInahRdayAni dhUtAni adhvanInAnAM pAnthAnAM hRdayAni yaistAdRzAni / nistandracandravadanAvadanAravindasaurabhyasauhRda sagarvasamIraNAni nistandra uditaH paripUrNamaNDalatayA svasvarUpaM yAthASStmyena prakaTayitumudyata iti yAvat yazcandrastadvadvadanaM mukhaM yAsAM tAsAM vadanAravindAni vadanAnyaravindAnIveti teSAM saurabhyaM tena yatsauhRdaM tena sagarvaH samIraNo yatra tathAbhUtAni / nIco hi mahadbhiH saMsaktaH svapratiSThAlAbhAmAdena garvito bhavatIti siddham / madhorvasantasya / "madhu kSaudre jale kSIre madye puSparase madhuH / daitye caitre vasante ca jIvAzoke madhume // " iti vizvaH / dinAni / dhinvanti prINayanti / 'loka 'miti zeSaH / vasantatilakaM vRttam // 209 // "
Page #377
--------------------------------------------------------------------------
________________ pariccheda: ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / ityatra ' nistandra ' ityAdilakSaNAmUladhvanInAM saMsRSTiH / atha guNIbhUtavyaGgyam-- 296 aparaM tu guNIbhUtavyaGgayaM vAcyAdanuttame vyaGgaye / aparaM kAvyam / anuttamatvaM nyUnatayA sAmyena ca sambhavati / 297 tatra syAditarAGgaM kAkAkSiptaM ca vAcyasiddhyaGgam // 299 // sandigdhaprAdhAnyaM tulyaprAdhAnyamasphuTamagUDham / vyaGgayamasundaramevaM bhedAstasyoditA aSTau // 292 // 1. itarasya rasAderaGgaM rasAdivyaGgyam / yathA ityatra prAgudAhRte padye ityarthaH / nistandretyAdilakSaNAmUladhvanInAM nistandretyAdiSu yA lakSaNA sA mUlaM yeSAM tAdRzA ye dhvanayasteSAM tathoktAnAm / saMsRSTiH / ayambhAvaH - 'tandrA nidrApramIlayo:' ityamaroktyA tandrA nidrA'kSipramIlanAvasthA vA sA nirgatA'syeti nistandraH, ityevaM nistandrapadena nidr| tatpUrvAparAvasthA'nyatararahita ucyate, candre ca tattvasyAnupayogitA prakAzamAnatvAbhAvAbhAvo'rtho lakSyate tadatizayazca prayojanam / evam sauhRdapadena premocyate, tatsAdRzyaM ca lakSyate tadatizayazca prabodhyamAnaH prayojanam, tathA - garvapadenAbhimAnaH procyate, tasya ca samIraNe'sambha. vAdutkarSo lakSyate tadatizayabodhanaM ca phalam / taditi lakSyamANeSvartheSu vAcyArthasyArthAntarasaGkramitatvAdatyantatiraskRtavAcyatvam / eteSAM ca trividheSu saGkareSvanantarbhAvAt saMsRSTiriti / evaM dhvaniM nirUpya guNIbhUtavyaGgayaM nirUpayitumAha- athetyAdi / atha / guNIbhUtavyaGgyam 'lakSyate' iti zeSaH / 296 aparaM tvityAdinA / 296 vAcyAta abhidhApratipAdyAdarthAt tadapekSayeti yAvat / vyaGgye vyaJjanayA bodhye'rthe / anuttame'nukaSTe satItyarthaH / aparaM bhinnaM kAvyam 'dhvanikAvyA' diti zeSaH / tu / guNIbhUtavyaGgayaM guNIbhUtamapradhAnabhUtacamakAraM vyaMjJayaM vyaJjanayA bodhyaM yatra tAdRzam / 'bhavatI 'ti zeSaH / kArikAM sugamayati- aparamityAdinA / spaSTam / tatrAdyaM yathA - "grAmataruNaM taruNyA navavaJjulamaJjarIsanAthakaram / pazyantyA bhavati muhurnitarAM malinA mukhacchAyA ||" ityatra mukhacchAyAyA mAlinyAtizayapratipAdako vAcyo'rthaH tadapekSayA 'vaJjulagRhe dattasaGketA'pi na gatA taruNI ti vyaGgayaM nyUnacamatkAram / dvitIyaM yathA - 'brAhmaNAtikramatyAga' ityAdyudAhariSyatyeva / asya punarbhedAnanyAnAha - 297 tatretyAdinA / . 297 tatra tasmin guNIbhUtavyaGgayakAvya ityarthaH / vyaGgyam / itarAGgamitarasya rasAdervAkyArthasya vAMsGgamaGgabhUtam / kAkAkSiptaM kA''kSiptamAkSepeNa siddhamiti tathoktam / ca tathA / vAcyasiddhyaGgaM vAcyasyAbhidhApratipAdyasyArthasya ( kuto'pi vaiguNyAdasiddhasya ) siddhi: siddhatayA sampattistasyA aGgam / ApAtataH pratItasya vAMcyArthasya pratisandhAnAnupapattinivarttakamiti bhAvaH / sandigdhaprAdhAnyaM sadigdhaM ( vAcyavyaGgayayoH ) sandehAspadaM prAdhAnyaM yatra tAdRzam / tulyaprAdhAnyaM tulyaM ( vAcyasya ) samakakSaM prAdhAnyaM ( vyaGgyasya ) camatkArollAso yatra tathoktam / vAcyasya camatkAreNa samakakSo yasya camatkArastathAbhUtamityarthaH / asphuTaM na sphuTaM sahadayairapi jhaTityavagantuM zakyamiti tathoktam / agUDhaM na gUDhaM sahRdayetarairapi jhaTiti bodhyam / evam / asundaraM camatkAravyapadezAnarham / syAt / tasmAt tasya guNIbhUtavyaGgayasya / aSTau / bhedAH / uditAH kathitAH / ayambhAvaH - guNIbhUtavyaGgayaM hi kAvya vyaGgyasya itarAGgatvASTavidhatvenetarAGgAdyaSTavidham / iti // 291 // 292 // kramAdudAhartukAma Aha - itarasyetyAdi / itarasya svasmAd bhinnasya / rasAdeH / aGgam aGgabhUtamityarthaH / rasAdivyaGgyam / tadrUpamitarA nAma guNIbhUtavyaGgayaM kAvyamityarthaH / yathA
Page #378
--------------------------------------------------------------------------
________________ 368 sAhityadarpaNaH / [ caturtha: "ayaM sa rasanotkarSo pInastanavimardanaH / nAbhvUrujaghanasparzI nIvIvisraMsanaH karaH // 206 // " ityatra zRGgAraH karuNasyAGgam / " mAnonnatAM praNayinImanunetukAmastvatsainyasAgararavodgatakarNatApaH / hAhA kathaM nu bhavato ripurAjadhAnIprAkhAdasantatiSu tiSThati kAmilokaH 207 // " ityatra autsukyatrAsa sandhisaMskRtasya varuNasya rAjaviSayaratAvaGgabhAvaH / "sa prAganubhUtanAbhyUrujaghanotkarSaNAditattacchRGgArAvasthaH / ayaM dRzyamAnaduravasthaH / rasanotkarSo rasanAyAH utkarSI AkarSaka iti tathoktaH / utkarSatItyAkarSatItyutkarSI / 'supyajAtau NinistAcchIlye 3 / 2 / 78 iti NiniH / pInastanavimardanaH pInau puSTau yau stanau tayorvimardano vimardakaH / nAbhyUrujaghanasparzI nAmivorUca jaghanaM ca tAni spRzatIti tathoktaH / nIvIvistrasano nIvyA nAbhitalagatavasanagranthervisraMsana unmocaka: / ' aaaaaaa | mUladravye paripaNe' iti haimaH / karaH / mahAbhArate strIparvaNi caturviMze'dhyAye raNabhUmau patitaM bhUrizravasaH cchinaM hastaM gRhItvA tatpatnyAH pralApo'yam // 206 // " uhAharaNaM samarthayate ityatretyAdinA / ityatra prAgudAhRte ye / zRGgAro nAyakAzrayo ratisthAyibhAvako rasaH / karuNasya nAyikAzrayasya zAMka'sthAyibhAvasya rasasya / aGgam / ayambhAvaH - prANapriyasya viyoge yuvatyAstena kRtasya zRGgArocitasya rasanotkarSaNAdeH smaraNaM hRdayaM vigalayacchokAvegaM pravardhayatIti zRGgAraH karuNAGgabhUtaH, rateH zokopakAritayA prastutatvAnna zRGgAraH pradhAnabhUtatAM prAptaH, zokasya tathA pravRddhatvAt tatsthAyibhAvakaH karuNaH punaH pradhAnatAM prAptaH / tathA ca zRGgAramapekSyAsya guNIbhUtavyaGgyakAvyatvam, karuNamapekSya punarasyaiva dhvanikAvyatvam / iti / itarasya rasAderityAdipadena nirvedAdInAM grahaNamiti dyotayannudAharati- " mAnonnatAmityAdi / "bho rAjan ! ( itisambuddhipadamUhyam ) bhavataH / ripurAjadhAnIprAsAdasantatiSu ripUNAM zatrUNAM rAjadhAnyo rAjanagaryastAsu yAH prAsAdasantatayaH prAsAdazreNayastAsu / ' prAsAdo devabhUbhujAm / ityamaraH / kAmilokaH kAmI janaH / mAnonnatAM mAnenAgraheNa unnatoddhatA tAm / praNayinIm priyAm / anunetukAmaH prasAdayitumicchuH / tvatsainyasAgararavodgata karNatApastava sainyameva sAgaraH samudrastasya rakho garjanaM tenodgata utthita utpanna iti yAvat karNatApo yasya tAdRzaH / hAhA / kathaMnu / tiSThati / vasantatilakaM vRttam // 207 // " udAhRte kiM kasyAGgamityapekSAyAmAha - ityatretyAdi / ityatra prAgudAhRte padye / autsukyatrAkhasandhisaMskRtasyotsukyatrAsayoH sandhirAvirbhAvatirobhAvayormadhyAvasthA tena saMskRto vizeSitastAdRzasya / karuNasya tadAkhyasya rasasya / rAjaviSayaratau rAjaviSayiNyAM ratAvityarthaH / aGgabhAvo gauNAtmanA'vasthAnam / ayambhAvaH - atra hi prathamena pAdenautsukyasya dvitIyena trAsasyAbhivyaktiH, ityevaM tayoH sandhinA vizeSitastRtIyenAbhivyajyamAnaH karuNaH kave rAjaviSayiNyAM ratau nyabhUtaH / iti / yathA vA-" kailAsAlayabhAlalocanarucA nirvarttitAlaMktakavyaktiH pAdanakhadyutirgiribhuvaH sAvam sadA trAyatAm / spardhAbandhasamRddhayeva rUDhA yayA netrayoH kAntiH kokanadAnukArasarasA sadyaH samutsAdhyate // " iti, atra hi " trAyatA " mityabhivyaktasya pArvatIviSayiNyA ratermahAdevaniSTaH pArvatIviSayaka : sambhogaH zRGgAro'Ggam / yathA vA" atyuccAH paritaH sphuranti girayaH sphArAstathA'mbhodhayastAnetAnapi vibhratI kimapi na klAntA'si tubhyaM namaH / AzvaryeNa muhurmuhuH stutimimAM prastaumi yAvadbhuvastAvadvibhradimAM smRtastava bhujo vAcastato mudritAH // " iti, atra hi bhUmiviSayA ratI rAjaviSayAyA rateraGgam / yathA vA-" bandIkRtya nRpa / dviSAM mRgadRzastAH pazyatAM preyasAM vyanti praNamanti lAnti paritambanti te sainikA: / asmAkaM sukRtairdRzornipatito'syaucityavArAnnidhe ! vizvastA vipado'khilAstaditi taiH pratyarthibhiH stUyase // ' iti, atra hi prathamArdhe saMnikaniSTaH parastrIviSayakatayA zrRGgAraH, dvitIyArdhe ca pratyarthiniSTo nijazatrubhUtarAjaviSayakatayA ratibhAvazcetyevamanaucityAttadubhayamapyAbhAsarUpaM sat kaviniSTasya -
Page #379
--------------------------------------------------------------------------
________________ offerrer vyAkhyA sametaH / "janasthAne bhrAntaM kanaka mRgatRSNA'ndhita dhiyA, vo vai dehIti pratipadamudazru pralapitam / kRtA'laGkA (S) bhartturvadanaparipATISu ghaTanA, mayA'' rAmatvaM kuzalavasutA na tvadhigatA // 208 // " ityatra rAmazvaM prAptam ityavacane'pi zabdazaktereva rAmatvamavagamyate / vacanena tusAdRzyahetu katAdAtmyAropaNamAviSkurvatA tadropanamapAkRtam / tena vAcyaM sAdRzyaM vAkyArthAnvayopapAdakatayAgatAM nItam / paricchedaH ) 369 rAjaviSayakarateraGgam / " aviralakaravAlakampanairbhukuTInarttanagarjanairmuhuH / dadRze tava vairiNAM madaH sa gataH kvApi tavekSaNe kSaNAt // " iti atra hi vairigatasya garvAparaparyAyasya madabhAvasya zAntiH kaviniSTAyAM rAjaviSayakaratAvaGgam / yathA vA-" sAkaM kuraGgakadRzA madhupAnalIlAH kartu suhRdbhirapi vairiNi te pravRtte / anyAbhidhAyi tava nAma vibho ! gRhItaM kenApi tatra viSamAmakarodavasthAm // " iti, atra hi viSamAvasthAnavyaGgyasya trAsabhAvasyodayo rAjaviSayakarateraGgam / yathA vA - " asoDhA tatkAlollasadasahabhAvasya tapasaH kathAnAM visrambheSvatha ca rasikaH zailaduhituH / pramodaM vo dizyAt kapaTaveSApanayane tvarAzaithilyAbhyAM yugapadabhiyuktaH smaraharaH // " iti, atra hi AvegadhairyayostvarApadazaithilyapadavya yo mahAdevaniSThayoH sandhiH kaviniSTAyA mahAdevaviSayiNyA rateraGgam / yathA vA-" pazyet kazciccalacapala ! re ! kA svarA ! ShaM kumArI hastAlambaM vitara hahahA vyutkramaH kAsi yAsi / itthaM pRthvIparivRDha ! bhavadvidviSo'raNyavRtteH kanyA kaJcit phalakisalayAnyAdadhAnA'bhidhatte // " iti, atra hi ' pazyet kazcidityanena zaGkAyAH, 'cala capala !' ityanenA sUyAyAH, ' kA tvarA' ityanena dhRteH, ' ahaM kumArI ' ityanena smRteH, 'hastAlambaM vitare' tyanena zramasya, 'hahaha tyanena dainyasya, 'vyutkramaH ' ityanena vibodhasya, 'kkAsi yAsi' ityanena autsukyasya ca vyajyamAnasya zalatA vini nRpativiSayake ratibhAve'Ggam / iti / evaM rasAderabhUtatvena vyayasya guNIbhUtatvamudAhatya vAcyArthasyAnabhUtatvenApi vyayasya guNIbhAva zatarAjavyapadezA hai iti sUnayannudAharati-janasthAne.." ityAdi / "janasthAne janAnAM sthAnaM grAmanagarAdi, tatra ( daNDakAraNye iti tuSTo'rtha ) kanakamRgatRSNA'sthita dhiyA kanakasya suvarNasya mRgatRSNA niSphalA''zA tayA'nvitA andhabhUtA yA dhItayA yadvA-amitA dhIryastena - 'bhayeti zeSaH ( kanakamRgasya tRSNA lAbhecchA tayA'nvitA dhIryasya vAtena tathA veti tuSTo'rthaH ) / bhrAntaM bhramaNa kRtam / vai nizraye / dehi sampradadastra (vedehi he sIte ! iti tu ciSaH) / iti / vacaH / pratipadam (idaM kriyAvi zeSaNam ) / udazru udgatamazru yatra tad yathA tathA ( idamapi kriyAvizeSaNam) / pralapitam / bhartuH svAmino dhanina iti yAvat / vadanaparipATISu vadanAni kathanAni prArthananIti yAvat teSAM paripANa AnupUryastAsu / kA / ghaTanA | alam | anaivetyarthaH kRtA dhaninaH purastAt prArthanAnAM santAna kA na ghaTanA katA ! apitu sarvA api prArthanAH kRtA na tatra kA'pi truTirvihitati bhAvaH / yadvA-kAbhartturISaddharteti kAbharttA tasya / 'ISadarthe / ' 6 / 3 / 105 iti kAdezaH vadanaparipATIpu vadanAni kathanAni prArthanAni teSAM paripAvyastAsviti pUrvavat / ghaTanA samarthanArthI yuktiH / alam kRtA / yadvA-laGkAnAM kulaTAnAM natu dInAnAM bharttA poSakastAdRzasya | 'lakA rakSaHpurI zAkhAzAkinI kulaTA va / ' iti medinI / vadanaparipATIpu stavanaparamparAsu / ghaTanA kRtA ('laGkAbhartuH rAvaNasya vadanaparipATIpu ghaTanA mastakAnusampAta ghaTaneta tu liSTo'rthaH ) / ittham - mayA / rAmatvaM rAmadhattam / AptaM prAptaM labdhamiti yAvat / tu kintu / kuzalavasutA kuzalaM nipuNaM svakuTumba paripoSaNopayogIti yAvat vasu dhanaM yasya tasya bhAvastattA ( kuzalacau khutau yasyAstayA sadRzI sItetyarthastu zliSTaH) / na / adhigatA labdhA / atra zleSopasthitAnAM janasthAnAdipadArthAnAmabhedA ropAdrAmatvopapattiyA / nAnAyatnottaramapyalabdhadhanasya kaMvaruktiriyam / bhaTTavAcaspateH padyamidam / zikhariNIvRttam // 208 // udAharaNaM saGgamayati-- ityatretyAdinA / ityatretyasminnudAhRte iti yAvat / ' rAmasvaM rAmadharmaH / prAptam / ' ityavazvane iti kathanAbhAve / 47
Page #380
--------------------------------------------------------------------------
________________ saahitydrpnnH| [caturtha: kAkAkSiptaM yathA"mathnAmi kauravazataM samare na kopAd, duHzAsanasya rudhira na piyAmyurastaH / saUcUrNayAmi gadayA na suyodhanorU sandhi karotu nRpatirbhavatAM paNena / / 202 // " ityatra 'mathnAmyeva ' ityAdi vyaGgayaM vAcyasya niSedhasya sahabhAvenaiva sthitam / api / zabdazakteH zabdanivezasAmarthyAt / eva / rAmatvam / 'kavayitu'riti zaMSaH / avagamyate budhyate / vacanena'mayA''ptaM rAmatvam'iti kathanena / tu punaH / sAdRzyahetukatAdAtmyAropaNaM sAdRzyaM rAmeNa sama sAdhamya tadvetukaM yat tAdAtmyAropaNaM zabdazaktidvArA''tmani vaktAra rAmatvasyAropastat / AviSkurvatAvAcyatAM nItvA vanyatA nivartya ca pAmarairapi boddhavyatAM nytaa| tadopanaM tasya gopanaM zabdazaktimAtravedyatvaM dhvanyatvamiti yAvat / apAkRtam / tena sAdRzyasya gopanApAkaraNena / vAcyamabhidhayA pratipAdyam / sAdRzyam / vAkyArthAnvayopa. pAdakatayA vAkyArthasya rAmasAdRzyAvagamakasya padArthavizeSasyAnvayopapAdakatAsambandhasaGghaTakatA tayA / aGgatAm / nItam / ayambhAvaH-khasya rAmeNa sama sAdhaye pratipAdyamAnaM yAvat pAdatrayaM vyaJjanayA bodhyaM sannAbhidheyatAM gatam , 'mayA''ptaM rAmatva'miti vacanena cAbhidheyatAM nItam iti tasya vyaGgayasya vAcyAGgatvam / evaM ca-zabdazaktimUlakAnuraNanena yaccamatkArAtizayenopamAyA dhvanyamAnatvaM tat nyagabhUtam / iti / yathA vA-'Agatya samprati viyoga visaMSTulAGgImambhojinIM kvacidapi kSapitatriyAmaH / etAM prasAdayati pazya zanaiH prabhAte tanvani ! pAdapatanena sahasrarazmiH // " iti, atra hi vinaivAnunayamapanItamAnAM nAyikAM prati sakhyA upAlambhottau nAyakavRttAnto'rthazaktyA vyajyamAno vAcye ravikamalinIvRttAnte'bhinnatayA''ropyamANa etasyAGgatAM gataH / : kAkAkSiptamudAhartumAha-kAvetyAdi / kAkAkSiptaM kAkA dhvanivizeSeNAkSiptaM jhaTiti bodhyatA nItam / 'vyaGgaya miti prakRtam / ythaa-"mthnaamii"tyaadi| "samare saGgrAme / kopAt / kauravazataM kauravANAM kuruputrANAM duryodhanAdInAM zataM tat / na / madhnAmi | duHzAsanasya / rudhiram / urasta uraso vakSaHsthalaM nirbhayeti yAvat / tyabarthayaM paJcamI / na / pibAmi / gdyaa| suyodhanorU suyodhanasya duryodhanasyorU jo te| na / suucuurnnyaami| bhavatAM (natu marmati tvAkSipto'rthaH) / nRpatiH rAjA yuthiSThira iti yAvat / paNena indraprasthaM vRkaprasthaM jayantaM vAraNAvatam / dehi meM caturo prAmAn paJcamaM kazcideva tu // ' ityuktyonneyena / sandhi maitrI virodhazAnti vA / karotu / veNIsaMhAre sandhi. zravaNena kupitasya bhImasenasya sahadevaM pratyuktiriyam / vasantatilakaM vRttam // 209 // " - udAhRte padye kiM vynggymitypekssaayaamaah-itytretyaadi| ityatra prAgudAhRte padye / 'madhnAmi kauravazatam' iti zeSaH / eva 'natu manAmi' iti zeSaH / ' ityAdi / 'AdinA-'pibAmyeva, saJcUrNayAmyave' tyanayorgrahaNam / vyaGgam / vAcyasya / niSedhasya 'na mathnAmI'tyAdipadArthabhUtasya mathanAdiviSayakapratiSedhasya / sahabhAvena eva 'na tu pArthakyene' ti zeSaH / sthitam / ayambhAvaH-kupitasya bhImasenasya pratijJAtrayam, 'duryodhanAdIn ahameva zatasaGkhyakAn dhArtarASTrAn nihaniSyAmi' ityekA, 'duHzAsanasya vakSo vidArya rudhiraM pAsyAmI' tyanyA, 'duryodhanasya jaDdhe gadayA cUrNayiSyAmI' ti tRtIyA ca pratijJA / ityevaM pratijJAtrayavataH 'na mathnAmI' tyAdiH pratijJAviruddhoktiriti nali kAkuH, tayA ca kAkA namarthAntaraM pratIyamAnaM 'na mathnAmIti, na,' 'na pibAmIti, na,' 'na saJcUrNayAmIti, na' iti prakRtanaJarthA. nvayItyabhAvAbhAvarUpaM 'mathnAmyeve' tyAdyavadhAraNaM samunnIyate / sphuTaM caivaM vyaGgayasya kAkA''kSiptatvam / AkSiptatvaM nAma jhaTiti pratyAyyamAnatvam / tatsarvamabhipratyaiva kavirAjaiH 'vAcyasya niSedhasya sahabhAvenaiva sthita' mityuktam / evakAreNa-"tathAbhUtAM dRSTA nRpasadasi pAcAlatanayAM vane vyAdhaiH sArdhaM saciramuSitaM valkaladharaiH / virATasyAvAse sthitamanucitArambhanibhRtaM guruH khedaM khinne mayi bhajati nAdyApi kuruSu // " ityAdau 'mayi na yogyaH khedaH, kuruSu tu yogya' iti iti kAkA pratIyamAnasyArthasya vyavacchedaH / iti dik /
Page #381
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / 371 "dIpayan rodasI randhrameSa jvalati sarvataH / pratApastava rAjendra ! vairivaMzadavAnalaH // 210 // " ityatrAnvayasya veNutvAropaNarUpo vyaGgyaH pratApasya davAnalatvAropasiddhayaGgam / " harastu kiJcitparivRttadhairyazcandrodayArambha ivaamburaashiH| umAmukhe bimbaphalAdharoSThe vyApArayAmAsa vilocanAni // 211 // " ityatra vilocanavyApAracumbanAbhilASayoH prAdhAnye sandehaH / vAcyasiddhayaGgamudAharati-"dIpaya'nityAdinA / " he rAjendra ! rodasIrandhra rodasyoAvApRthivyo randhra vivaraM tattathoktam / 'bhUdyAvau rodasyau rodasI ca te|' ityamaraH / dIpayan prakAzayan / eSaH / bairivaMzadavAnalo vairiNa eva vaMzA veNavasteSAM davo vanaM tasyAnala: tadrUpa iti bhAvaH / tava / pratApaH / sarvataH / jvalati dIpyate // 210 // " cAcyasiddhayaGgatAM darzayati-ityatretyAdinA / ityatra / anvayasya vaMzasya vIravaMzastheti yAvat / vennutvaaropnnruupH| vyaGgyaH / sa ca-pratA. pasya / dAvAnalatyAropasiddhaya davAnalasyAropastasya siddhistatyA aGgam / ayambhAvaH-pratApasya davAnalatvaM vAcyam, tena dAvAnalatvAropasya siddhayartha vairivaMze vaMzatvAropa upapAdyaH, pratApasya vairivaMzasaMhAramalatvAt ; sa ca vyaGgayaH / AropaNaM ca davAnalasya sAkSAdAtmanA vairivaMzatvAsambhavAt / ityevameSa vyaGgayo'rthastasya vAcyastha siddhAvaGgabhUtaH / ata eva-tarkavAgIzA apyAhuH, anvayasya kulasya prAthamike bAdhe davAnalasya zatrugotrasambandhAsambhavopalammAdaprAmANyopagrahaH, tataH pratApasya davAnalatvopapattyA vyAyaM kulasya beNutvAropaNamabhisandadhataH zrotuvairikulaveNudavAnala iti dvitIyabodhaH / AropyamANasya veNordavAnalasambandhitvamakSatamityanupapattinirAsena davAnalavAropaNasyAGgaM vyaGgyarUpakaM pratApasya dAhakatvena kaviparamparAsiddhapizaGgatvena ca davAnalasAdRzya prasiddhamiti tada rUpakaM vairikulasya veNutvAropaNakAraNamiti zliSTanivandhanaM parampAratarUpakamidam / ' iti / nanu veNorna vyaGgayasvam, satyapi rAjapratApavarNanaprasaGgena prasiddhibalAdabhidhayaiva vaMzapadena veNUpasthiteH / prasaGgAt hi prasiddhiH khalu balIyasI, anyathA nihatArthatvavilopaprasaGgAt, prasaGgabalAdaprasiddhArthasyArthasya prAgupasthitau taddoSasyAnavasarAt / iti cet ucyate, prasiddhA vegUpasthitiriti kulAbhine vegau davAbhinna vairitvAvagamaH / sarvathA veNupratyAyana tu vyaJjanayava, abhidhAyA virAmAt / nanu punarabhivayaiva veNupratyAyanaM bhavatu, kiM vyanjanoti na zaGkayam, evaM sati abhidhAyAH punarutthAnakalpanApatteH punarutthAnasya cAsambhavAt evaM ca nihatArthatvaM zleSAdAvaduSTam / iti ca bodhyam / yathA vA-"gacchAmyacyuta : darzanena bhavataH kiM tRptirutpadyate ? kiM tve vijanasthayorhata janaH sambhAvayatyanyathA / ityAmantraNabhajisUcitavRthA'vasthAnakhedAlasAmAglivyan pulakotkarAJcitatanurgopI hariH pAtu vaH // " ityaMtra tRtIyapAdArthasya acyutAdipadavyaGgayo'rthaH siddhAvAbhUtaH / sandigdhaprAdhAnyamudAharati-'harastvi 'tyAdinA / vyAkhyAtapUrvamidaM padyam // 211 // udAharaNIya nirdizati- ityavetyAdinA / ityana / vilocanavyApAra-cumbanAbhilASayoH tadrUpayorvAcyavyaGgayayorarthayorityarthaH / prAdhAnye camatkAritvAtizayasphUrtI / sandeho vilocanavyApAra vidhAnatya vAcyasya kiMsvit prAdhAnyam ? Ahosvit cumbanAbhilASaprakaTanasya; iti saMzaya ubhayatra sAdhakabAdhakamAnAbhAvAt / ayambhAvaH-vilocanavyApAraNaM dhairyaparivRttatA cAnubhAvau vAcyau, to cedautsukyAdIn vyabhicAriNo'bhivyaya raticarvaNAyAM paryatrAsAsyAtAM tarhi 'cumbitumabhyalASIditi vyaGgayasyApi prAdhAnyam / vyaGgayabhUtAbhilASA'nupadamevautsukyAdervyanjanAt / na ca tthaa| yadi tu ratikAryasvAdAhatyaiva raticarvaNAyAM paryavAsAsyAtAM tarhi vAcyasya / na ca tathA / vinigamakAbhAvAt / tasmAt ubhayorapi 'prAdhAnyaM sandigdham / na ca tulyaM prAdhAnyam, pRthaga vidhAmAbhAvAt / iti /
Page #382
--------------------------------------------------------------------------
________________ 373 saahitydrpnnH| [ caturthaH"brAhmaNAtikramatyAgo bhavatAmeva bhUtaye / jAmadagnyazca vo mitramanyathA durmanAyate // 21 // " ityatra 'parazurAmo rakSaHkulakSayaM kariSyati' iti vyayasya vAcyasya ca samaM prAdhAnyam / "sandhau sarvasvaharaNaM vigrahe prANanigrahaH / allAvaddInanRpatau na sandhirna ca viprahaH // 213 // " ityatra allAvaddInAkhye nRpatau dAnasAmAdimantareNa nAnyaH prazamopAya iti vyaGgyaM vyutpannAnAmapi jhaTityasphuTam / / "anena lokaguruNA satAM dharmopadezinA / ahaM vratavatI svairamuktena kimataH param // 21 // " tulyaprAdhAnyamudAharati-'brAhmaNetyAdinA / "brAhmaNAtikramatyAgo brAhmaNAnAmatikramo'vamAnastasya tyAgo'nAcaraNam / bhavatAm / eva natu brAhmaNAnAm / brAhmaNAnAM hi bhUterjAmadagnye jIvati svataHsidatvAt tadartha cAnyasyApekSAvirahAditi bhAvaH / bhUtaye sampade'stu / vo. yussmaak| c| jAmadagnyo jamadagninandanaH / mitraM 'mahAdevaziSyatvenobhayeSAM satIrthyatayA mitratvam / anyathA brAhmaNAtikame / durmanAyate jhaTiti durmanA bhaviSyatIti bhAvaH / vartamAnamAmIpye vartamAnavadvA / ' 3 / 3 / 191 iti bhaviSyatsAmIpye vartamAnanirdezaH / ayambhAvaH-brAhmaNAtikrame bhavatAmakalyANam , bhavanmitrasya jAmadagnyasya ca kSobhaH / brAhmaNAnatikrame ca bhavatAM kalyANam , jAmadagnyasya ca kSobhAbhAvaH / iti / mahAvIracaritamyedaM padyam / 'rAvaNamudikSya rAvaNAbhAtyammAlyavantaM prati parazurAmeNa preSite patre padyamidam // 212 // " atra kamya vyaGgayasya kasya ca vAcyasya samaM prAdhAnyamityAzaGkayAha-ityatretyAdi / ityatra / 'parazurAmaH / brAmaNAtikame' iti zeSaH / rakSaHkulakSayama / 'kSatraphulakSayamiveti zeSaH / krissyti|' iti / vyaGgayasya / vAcyasya 'brAhmaNAnatikamo yuSmAkaM sampataye, jAmadagnyasya ca yuSmAkaM maiJye. iti tasyApyevameva pramoda' ityAtmakasya / ca / samaM tulyam / prAdhAnyam / ayambhAvaH 'parazurAmo brAhmaNAtiko kSatriyANAmiva rakSasAmapi kSayaM kariSyatIti daNDarUpaM vyAyamiva brAhmaNAtikame yuSmAkaM mitraM parazurAmo durmanAyate / brAhmaNAnatikame ca yuSmAkaM sampatti'riti sAmarUpaM vAcyamapi 'anyathA durmanAyata iti gagIronayA pradhAnama, viSaha. matsa-dherapi anarthanivArakatayA vivakSitatvAca / ityetayoH samaM prAdhAnyam / iti / asphuTaM vyaGgayamudAharati- "sandhA"vityAdinA / "sandhau 'kartavya iti zeSaH / sarvasvaharaNam / vigrahe yuddhe 'kartavya iti zeSaH / prANanigrahaH prANAnAM nigraho daNDaH / ataH-allAvaddInanapatI (viSaye saptamIyam ) / sandhirmelanopAyaH / na 'sambhavatIti zeSaH / vigraho yuddham / ca / na / allAvaddInAkhyasya yavanendrasya stutiriyam // 213 // vyaGgayasyAsphuTatA darzayati-ityatretyAdinA / ityatra / allAvahInAkhye / nRpatau / dAnasAmAdim / AdinA zubhrUpAyA grahaNam / antareNa vinA / anyH| prazamopAyaH kopazAntyupAya ityarthaH na / iti / vyayam / vyutpannAnAM sahadayAnAm / api / jhaTiti / asphuTana skuTam / ayambhAva:-alAvaddInena sandhivigrahAvubhAvapi na yuktAviti vAcyena vyajyamAnaM 'dAnAdyeva yukta'miti na sphuTam , tasya hetoH 'na kathamapi tasya kupitasya kopopazamopAya'ityevaM pratyAyane sphuTamupapatteH / iti / agUDhaM vyaaymudaahrti-anenetyaadinaa| "satAM mahatAm / dharmopadezinA dharmopadezakena / ata ev-lokgurunnaa| lokasya jagato gururadharmato nivartakatvenAjJAnanivartakatvena vA''cAryyastattvena khyAtastathoktena / anena / 'tiryagyoSiddhalAdupabhujyate smeti zeSaH / nanu tvayA ki nAsau tadA prabodhita ityata Aha-ahaM tasya gRhiNItyarthaH / vratavatI pativratA tadanukUlatvAcaraNaniyamapareti yAvat / ato na kimapi vaktuM kSametyAha-ataH / param / svairaM yatheSTamuccArati yAvat / uktena kathanena / bhAve ktaH / kim / na kimapi phalamiti bhAvaH / zAkyamuni tiryagyoSitamupagatavantamasahamAnAtasyAtpanyA uktiriyam / ato'tra prakaraNadvayaGgayo'rtho vAcyAyate // 214 // "
Page #383
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / 373 ityatra pratIyamAno'pi zAkyamunestiryagayoSiti balAtkAreNopabhogaH sphuTatayA vAcyAyamAna ityguuddhm| "vANIrakuDaMguDDINasauNikolAhaNaM suNatIe / gharakammavAvaDAe bahue sIti aMgAI // 215 // " ityatra 'dattasaGketaH kazcillatAgRha pravRSTa'iti vyaGgayAt 'sIdantyagAnI'ti vAcyasya cama kAraH sahRdayasaMvedya ityasundaram / ityatra ko vyaGgayo'rthaH sphuTa ityata Aha-ityavetyAdi / spaSTam / yathA vA mama-"ammAkameSa eko jIvitamenaM vinA kathaM syAmaH / ityanuraktA nityaM strIputrAdyA bhavanti yatra mm|| so'haM teSAM bharaNAdvimukhI vikalendriyAdisAmayaH / . tRNato'pi taiH parAstaH zvasimIti batAsya vaibhavaM jagataH // " iti / atra hi 'jIvannapi mRta' iti zvasimIti padena, 'loko'yaM svArthapara'iti ca 'batAsya vaibhavaM jagata' ityanena ca vyanyamAno'tho nitAntaM sphuTo vAcyatAM ptte| amandaraM vyaGgayamudAharati-"vANIre"tyAdinA / "vANIrakuDaMgar3INasauNikolAhalaM vAnIrakuJjoDDInazakunikolAhale vAnIrA vetasAsteSAM kujA gahanasthAnAni tebhya uhInA utthAyAkAzamArga utpatitA ye zakunayaH pakSiNasteSAM kolAhala: kalakalazabdastam / 'adha vetme| rathAbhrapuSpavidulazItavAnIravaJjulAH / ' iti, nikuJjakujau vA klIbe ltaa'dipihitodre|' iti, 'kolAhala: kalakalaH' iti ca nAmaliGgAnuzAsanam / suNaMtIe zRNvantyAH / gharakammavAvaDAe gRhakarmavyApRtAyAH / bahue vdhvaaH| aMgAI anggaani|siiaNti sIdanti viSIdantItiyAvan / gRhapArzvavartini vetasaku dattasaGketAyAstadutpatatpakSikolAhalatarkitopanAyakapravezAyA gurujanapArajanyeNa gRhakarmaNi vyApRtAyA ata eva tatra gantuM spRhAyAmapyazannuvatyA avasthAvarNanamidam / mukhavipulA chandaH / tAkSaNaM ca yathoktam, "malA gaNatrayamAdimaM zakalayAIyorbhavati pAdaH / yasyAstAM piGgalanAgo vipulAmiti samAkhyAti // " iti, 'iyaM vipulA capalAvanmukhajaghanabhedabhinnA bhavati, prathame'dha mukhavipulA, uttarArdhe jaghanacapalA / ' iti ca // 215 // " kathaM vynggysyaasundrtvmitypekssaayaamaah-itytretyaadi| ityatra / 'dattasaGketo dattaH saGketo yasyeti tathoktaH / kazcit 'upanAyaka'iti zeSaH / latAgRham / prvissttH|' iti vyaGganyAta tamapekSyeti bhAvaH / 'aGgAni gAtrANi / sIdanti viSIdanti / ' iti / vAcyasya / 'vipralambhaparipoSakatvAditi zeSaH / camatkArastasyAtisaundaryAdinA mugdhAyA atIvautsukyAtipayyavasAyI bodha. vizeSaH / sahadayasaMvedyaH sahRdayAH kAvyatattvajJAstatsaMvedyaH / ayambhAva:-'mayA sa dattasaGketa AgataH' iti vyaGgayam , tadapekSayAca 'tatkolAhalazravaNasamakAlameva nAyikAyAH sarvAGgAvasAdana miti vAcyasya 'tadalAbhe nAyikAyA atIvautsukya. mAsI'dityatra paryavasAyI camatkAraH sundara iti vyaGgayasya guNIbhUtatvam / iti / tathA''huH 'dattasaGketaH sa upeta'iti vyaGgaya zarIrAvasAdasya vipralambhAnubhAvabhUtasya vAcyasyautsukyAvegasaMbalitAnurAgodrekajanitamadanapAratavyaparazcamatkAraH sundaraH / ' iti / "zakunikolAhalazravaNena upanAyakasya latAgRhapravezAnumAnam , taMto harSAvegau, tAbhyAmanurAgodrekaH / tato madanaparavazatApratItiH, evaM ca-vyaGgayasya camatkArApratyAsannatvamevAsundaratvamiti phalitam / kecittu rasAdivodha. janane vAcyasApekSatvamevAsundaratvam / iti / vyaGgayAditi / ityAdivyaGgayAdityarthaH / tathA ca vadhUzca na tatra gatetye. tatparyantAdityarthaH / vadhvA agamanameva na kevalaM tadIyavipralambhavyajakam, kintu-zakunikolAhalazravaNena sIdantyA vadhvA agamanamiti vAcyAGgAvasAdasahakAreNaiva rasavyaJjanAyA vAcyamukhanirIkSakatvAttadapekSayA nyuuncmtkaarii|' iti vadanti, tana; aGgAvasAdavyaGgyaviSAdasahakRtasyaiva vadhvagamanasya vipralambhavyaJjanasambhavena vAcyAGgAvasAdamukhanirIkSaNAyogAttadAnIntanagamanAbhAvasattve'pi gamanasambhAvanayA vipralambhAsambhavAt / na ca 'gRhakarmavyApRtAyA'ityanena gamanAbhAvanizcayena .. 1 "vAnIrakuJjoDInazakunikolAhalaM zRNvantyAH / gRhakarmavyApRtAyA vadhvAH sIdantyaGgAni // " iti saMskRtam / -
Page #384
--------------------------------------------------------------------------
________________ ... sAhityadarpaNaH / .. [caturthaHkizca-yo dIpakatulyayogitA''diSu upamA''dyalaGkAro vyaGgyaH, sa guNIbhUtavyaGgaya eva, kAvyasya dIpakAdimukhenaiva camatkAravidhAyitvAt / taduktaM dhvanikRtA "alaGkArAntarasyApi pratIto yatra bhaaste| tatparatvaM na kAvyasya nAsau maagoNdhvnermtH||" yatra ca zabdAntarAdinA gopanakRtacArutvasya vipryaasH| gamanasambhAvanaiva nAstIti vAcyam / gRhakarmAntaHpAtijalAharaNAdicchalenApi tatsambhavAta, raterupanAyakaviSayatvena vipralambhAbhAsasyaiva vaktumucitatvAca / " iti ca / evaM guNIbhUtavyaGgayasyASTau bhedAn lakSyalakSaNAbhyAM nirdaya guNIbhUtavyaGgayatvamevamanyatrApi nidraSTavyamiti vanibhramasambhavanirAsapUrvaka nirdeSTumupakramate-kizcetyAdinA / kizca nirUpaNIyAntaramastIti bhAvaH / dIpakatulyayogitA''diSu tdaakhyessvlngkaaressu| AdinA vyAjastutisamAsoktyAdInAM grahaNam / upamA''dyalaGkAraH / AdinA zleSAdInAM grahaNam / yaH / vynggyH| saH / guNIbhU. tavyaGgayo guNIbhUtaM vyaGgyaM yatra tAdRzaH / eva / nanu ko'tra heturityAzaGkayAha 'kAvyasya vyajyamAnopamA''dyalaGkArastheti zeSaH / dIpakAdimukhena dIpakAdidvArA / eva / camatkAravidhAyitvAt / ayambhAvaH-yatra dIpakAdisadbhAve upamA''dervyajyamAnatvaM tatra dIpakA''dyanvayavyatirekAnuvidhAyitvamiti na vyajyamAnasyApyupamAdezcamatkArakA. ritve prAdhAnyam, kintu dIpakAdereva / iti / uktamatha dhvanikArasammatyA samarthayate-tadaktamityAdinA / tat 'yatprAgukta' miti zeSaH / dhvanikRtA vnimaargsthaapkaacaay'nnaanndvrdhnenetyrthH| uktam / kimityAha "alaGkArAntarasyAnyo vAcyAdbhinno'lakAra iti tasya / yatra yasyAm / pratItau kathamapi vyaktau 'satyA' miti zeSaH / api 'kiM punarasatyA'miti zeSaH / kAvyasya / tatparatvaM tasmin pratIyamAne'laGkAre paraH kRtaniSTa. stasya bhAvastattvam / na | bhAsate prakAzate / asau sa ityarthaH / dhvaneH / mArgo viSayaH / / mtH| ayambhAva:dIpakAdau yA hyapamA''deH pratItistatra yadi prakRtasya kAvyasya cArutvApAdanaunmukhyaM na pratyavatiSTheta tanna dhvaniH: kintu vyaGgayasya guNIbhAva eva / ata evoktaM canikRtA "tathA ca dIpakAdAvalaGkAre upamAyA gamyamAnatve'pi tatparatvena cArutvasyAvyavasthAnAnna dhvanivyapadezaH / yathA-"caMdamaUehiM NisA NAliNIkamalehiM kusumagucchehiM laa| haMsehiM sara. asohA kavvakahA sajjaNehiM karai guruda // " iti / " yathA vA'syaiva cchAyAbhUte-"rajanI himakarakiraNaviMsinI naline. staraGgiNI salilaiH / vallI kusumastabakaiH kAvyakathA bhUSyate sujanaiH // " ityAdau tulyayogitA''dau upamA''de: pratI. yamAnasyApi vAcyAlaGkAra ( tulyayogitA''di ) dvAreNaiva cArutvamiti na tasya dhvanivyapadezyatvam / iti dik / prakArAntareNa vyayasya vAcyApekSayA nyagbhAvaM lkssyitumaah-ytretyaadi| yatra yasmin kAvye / ca / gopanakRtacArutvasya gopanena 'yathaiH padaiH pizunayeca rahasyavastu / ' ityuktadizA dvayarthaiH padairabhidhAnena kRtaM yaccArutvaM cmtkaarstsy| zabdAntarAdinA zabdAntaraM vijAtIyaH zabdastadAdinA / AdipadaM ca tadvijAtIyegitA''dibodhakam / viparyAsogopanIyatvApAkaraNam / 'tatrApi guNIbhAvoM vyaGgayasyeti zeSaH / ___ 1 " candramayUkhairnizA, nalinI kamalaiH, kusumagucchalatA / haMsaiH zAradazobhA, kAvyakathA sajanaiH kriyate gurvI // " iti saMskRtam /
Page #385
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] yathA rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / "dRSTayA kezava ! goparAgahatayA kiJcinna dRSTaM mayA, teneha skhalitAssmi nAtha ! patitAM kinnAma nAlambase ? ekastvaM viSameSu (-) khinnamanasAM sarvAbalAnAM gatigopyaivaM gaditaH khalezamavatAGgoSThe harirvazviram // 216 // " 375 ityatra goparAgAdizabdAnAM 'gope rAga' ityAdivyaGgyArthAnAM 'saleza' miti padena sphuTatayA - vabhAsaH, 'saleza' miti padasya parityAge hi dhvanireva / kizva-yatra vastvalaGkArarasAdirUpavyayAnAM rasAbhyantare guNIbhAvaH tatra pradhAnakRta eva kAvyavyavahAraH / udAharati yathA / " dRSTyA " ityatra / " he kezava kRSNa ! goparAgatayA gavAM parAgA dhUlayastairhatA vinaSTA svakAyryakSamatvatazcAviti yAvat tayA tathAbhUtAM / (gopa tvayi yo rAgo'nurAgastena hatayeti tu gopito'rthaH ) / dRSTayA darzanena ( vicAreNeti tu gopito'rthaH ) / kiJcit prastarAdikamiti zeSaH ( paratvAdikaM dharmmaviruddhAcaraNAdijanyapratyavAyAdIti tu gopanArtham ) / na / mayA / dRSTam ( vicAritamiti gopito'rthaH / tena niruktena hetunA / ihAsmin prastarAdideza iti bhAva: ( asmiMstvayi ' pravRddhamanmathatayeti zeSaH / ' iti gopanIyo'rthaH ) / he nAtha rakSaka ! skhalitA patitA ( cyutadhaiyyaiti gopanIyo'rthaH ) / asti / ataH - patitAM prastarAdideze cyutAm ( tvayi calitacittatayA vA bhraSTAm upabhoktumarhatAM vA pratipAdya zayitAmiti gopanIyo'rthaH ) / ' mA ' miti zeSaH / kinnAma / na / Alambase uddharasi karAvalambadAnena rakSasIti yAvat (svakIyAM matvA kRtArthayase iti gopito'rthaH ) / nanu kimahameva rakSitA'smi tadanyamAzrayamityAzaGkayAha - viSameSu saGkaTeSu / khinnamanasA mudvignAnAm ( viSameSuH paJcazaraH kAma iti yAvat tena khinaM mano yAsAM tAdRzInAmiti gopanIyo'rtha : ) / sarvAbalAnAM sarveSAM nirbalAnAm ( sarvAsAM sundarINAmiti pito'rthaH ) / eko'nanyaH / tvam / gatirAdhayaH / evam / salezaM lezo'zo'bhiprAyAviSkaraNArthaM sUkSmamIhitamiti yAvat tena sahitA yatra tad yathA bhavettathA / gopyA / gaditaH kathitaH / goSThe gomaNDale ' sthita ' iti zeSaH / hariH / ciram / vo yuSmAn / avatAt rakSatu / atra ' sarvAbalAnAm ' ityaMze sarvazabdasya guNIbhAve'pi zleSopakAritayA nAvimRSTavidheyAMzatAmAvahatItyasyAnityadoSatvamiti bodhyam / zArdUlavikrIDitaM vRttam // 216 // " lakSyaM saGgamayati- ityatretyAdinA / ityatra / 'goparAgAdizabdAnAm / AdinA - dRSTyAdipadAnAM grahaNam / 'gope rAga' ityAdivyayArthAnAm |' AdinA ' vicArita ' mityAdyarthAnAM grahaNam / ' saleza' mitipadena ( sAdhane tRtIyeyam ) / sphuTatayA / avabhAsaH / ataH kSaumAntaritakAminIkucakalazayugalasyeva vyaGgayasya gUDhatvamapekSitamapi nivattamiti na dhvanivyapadezyatvametasyeti bhAvaH / tadeva yuktyA samarthayate - hi yataH / ' saleza ' mitipadasya | parityAge ' kRte satI 'ti zeSaH / dhvaniH / eva / tathA ca - ' gopyevaM gaditaH samuddhRtiparaH pAyAzciraM vo hAraH / ' iti paThanI - yamiti bhAvaH / evaM guNIbhUtavyaGgaSvapi yatra rasAditAtparyaparyAlocanena kAvyatvaM taddhanirUpamevetyAha- kiJcetyAdinA / kiJca vaktavyAntaramastyeti bhAvaH / kiM tadityAha - yatra yasmin / rasAbhyantare / rase vastvalaGkArarasAdirUpavyaGgAnAm / guNIbhAvaH / tatra / pradhAnakRtaH pradhAnena yatra vastvAdInAM guNIbhAvastena rasena kRtaH / eva 'na tu guNIbhUtavyaGgayavastvAdikRta' iti zeSaH / kAvyavyavahAraH / ayambhAvaH -pradhAne rase'GgabhUtAdevastvalaGkArAdeva guNIbhAva iti rasAdInAM guNIbhAvamAdAya guNIbhUtavyaGgayakAvyatvaM vaktumarhatve'pi 'prAdhAnyena vyapadezA bhavantI' ti nyAyenaH rasasya prAdhAnyamAdAya kAvyasya pradhAnatvam / nahi sAgare'ntarbhavatAM nadInadAnAM gauNatvamAdAya tasya tucchatvaM zakyate, kintu sAgarasya gabhIratAmAdAyAgAdhatvameva / iti /
Page #386
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAhityadarpaNaH / [ caturtha:taduktaM tenaiva "prakAro'yaM guNIbhUtavyaGgayo'pi dhvanirUpatAm / dhatte rasAditAtparyapAlocanayA punH||" iti / yatra tu "yatronmadAnAM pramadAjanAnAmabhraMlihaNoNamaNImayUkhaH / sandhyAbhramaM prApnuSatAmakANDe'pyanaGganepathyavidhiM vidhatte // 217 // " ityAdau rasAdInAM nagarIvRttAntAdivastumAtre'Ggatvam, tatra teSAmatAtparyaviSayatve'pi taireSa guNIbhUtaiH kAvyavyavahAraH / / taduktamasmatsagotrakavipaNDitamukhyazrIcaNDIdAsapAdaiH-"kAvyArthasyAkhaNDabuddhivedyasya tanma. yIbhAve AsvAdadazAyAM guNapradhAnabhAvAvabhAsastAvanAnubhUyate, kAlAntare tu prakaraNAdipAlocanayA bhavannapyasau na kAvyavyapadezaM vyAhantumIzaH, tasyAsvAdamAtrAyattatvAt iti / tadeva dhvanikArasammatyA samarthayate--tat 'yadasmAbhirukta miti zeSaH / tena dhvani kRtetyarthaH / eva / uktam / kimityAha "ayam / guNIbhUtavyaGyaH / prakAro bhadaH 'kAvyasyeti zeSaH / api 'kimpunaraguNIbhUtavyaGgayAtmA prakAra iti zeSaH / rasAditAtparyapAlocanayA rasAdau yattAtparya tasya pAlocanA'nusandhAna tathA / punaH / dhvanirUpatAm aguNIbhUtavyaGgayatAm dhatte / ayambhAvaH-yathA-"prayacchatAccaiH kumumAni mAninI vipakSagotraM dayitena lambhitA |n kinnidUce caraNana kevalaM lilakha bApAkulalocanA bhuvam // " ityAdau 'na kiJcidUce'ityAdinA vyaGgayasyArthasyAtyA guNIbhAvo'pi nAyikAnAyakayoranurAgAtizayamupajIvya vyajyamAnaM zRkSAramAdAya vanikAvyalam / grathA tA'ayaM sa rasanotkarSI tyAdI zRGgAramAdAya guNIbhAvaH, karuNamAdAya vanikAvyatvam / tathA sarvatra rasAdiprAdhAnye vyAyAnnAramAdAya guNIbhAve'pi na tasya guNIbhUtavyAyavyapadezAtvam / iti / nanu sarvatraivaM nivarttatAM nAmAsya guNIbhUtavyaGgayatvamityAzaGkayAha-yatra tvityaadi| yatra yasmin / tu 'yatra yasyAM nagAmityarthaH / anaMliho gaganaspI atyudgata iti yAvat / zoNamaNImakhaH zANAya. maNyo maNayo ratnAnIti yAvat tAsAM mayUkhaH / 'kRdikArAdaktina: / ' iti gaNasUtreNa maNizabdAt DISu / unmadAnAM pramattAnAm / akANDe'samaye / api / sandhyAbhramam / prApnuvatAM labdhavatAm / pramadAjanAnAm / anaGganepathyavidhimanaGgaH kAmastasya nepathyaM tadvardhako veSastasya vidhividhAnaM tam / vidhatte sampAdayati / atra TippaNIkArA:atra zAstrasiddhamapi karturekavacanaM kimapi arucibIjaM sahRdayahadayeSvAkurayatIti ta evAtra pramANam ,' evaM cA: 'zANamaNiprakAzaH' iti paThanIyam , athavA-'yatrInmadAnAM pramadAjanAnAmabhraMlihA vidrumavezmabhAsaH / sandhyAzramaM prApnuvatAmakAle. 'yulAsayanti smaraveSalIlAm // iti / atrANi lihantItyabhraMlihAH / 'vahAbhrelihaH / ' 3 / 2 / 32 ini khaza / gagana. eza ityarthaH / ' ityAhuH / 'sA nagarI ti zeSaH / upajAtizchandaH // 217 // " ityAdau / rasAdInAm / nagarIvRttAntAdivastumAtre / aGgatvamapradhAnatvam / nagarIvRttAntAdirUpa. paratumAtre pradhAnabhUte rasAdInAmaprAdhAnyamityarthaH / tatra 'atre'ti zeSaH / teSAM rasAdInAm / atAtparyaviSayale tAtparyyaviSayatvAbhAve / api / taiH rasAdibhirityarthaH / eva / guNIbhUtaiH / ' kRta iti zeSaH / kAvyavyavahAraH / ayambhAvaH-atra hi nagarIvarNane prakrAnte caramapAdena sphuratA zRGgArAnubhAvAdInAM tatrAnupayoginAmapi na pradhAnavyapadezA. hatvam , eSAM camatkArasya tanmukhamAtraprekSitvAt / ato rasAderapi vyapekSayA sarvatra dhvanikAvyatvamaGgIkAryyam / ana evoktaM dhvanikRtA-"prabhedasyAsya viSayo yazca yuktyA pratIyate / vidhAtavyA sahRdayana tatra vaniyojanA ||'ini / uktamartha prAcAM sammatyA smrthyte-tduktmityaadinaa| asmatsagotrakavipaNDitamukhyazrIcaNDIdAsapAdairasmAkaM sagotrAH kavipaNDiteSu mukhyAzca taM zrIcaNDIdAsapAdAsaH / samAnaM gotraM yeSAM te sagotrAH, kavayaH kAvyanirmANapaTavaH AlaGkArikAvA, paNDitA brahmavidasteSu mukhyA
Page #387
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / kecit citrAkhyamapi tRtIyaM kAvyabhedamicchanti / yadAhuH"zabdacitraM vAcyacitramavyaGgyaM tvavaraM smRtam / '' iti / tanna / yadi hi avyaGgayatvena vyaGgayAbhAvaH tadA ! tasya kAvyatvamapi nAstIti prAgevoktam , ISavyaGgayamiti cet ! kinAma ISadvayaGgayatvam ? AsvAdyavyaGgayatvam ! anAsvAdyavyaGgyatvaM vA!! Aye prAcInabhedayorevAntaHpAtaH, dvitIye tvakAvyatvam, yadi ca AsvAdyatvaM tadA'kSu. dratvameva, kSudratAyAmanAsvAdyatvAt / landhamAnAH / pAdazabdazca pUjyatvAdipratyAyanArthaH / 'ekatvaM na prayuJjIta gurAvAtmani cezvare / uttamAnAM svarUpaM tu pAdazabdena paThyate // ' ityabhiyuktokteH / 'caNDidAse'ti pAThe tu 'kAlidAse' tyAdivat kvacitsaJjJAyAM haskhatvamapItyAzritya samAdheyam / tat / uktam / " akhaNDabuddhivedyasyAkhaNDA vAsanAntareNAvicchinnA yA buddhistayA vedyo'nubhAvyastasya / kAvyArthasya rasAdeH / tanmayIbhAvena tadabhinnapramAtRprameyatvAnadhyavasAyIbhAvena / AsvAdadazAyAM tattatsvarUpAnubhavAvasare / guNapradhAnabhAvAvabhAso guNatvapradhAnatvAbhyAM pratyaya iti bhAvaH / tAvat yAthArthena / n| anubhUyate'nubhavagocaro vidhAtuM zakyate / kAlAntare AsvAdapratyayanivRttyanantaramiti bhAvaH / tu| prakaraNAdipAlocanayA prakaraNAdeH pAlocanA mImAMsA tayA tadvAreti yAvat / bhavana vidyamAnaH / api / asau guNapradhAmabhAvaH / kAmyavyapadezaM dhvanikAvyamidaM guNIbhUtavyaGgayakAvyamidamityevaM kAvyabhedapratyAyikI sajJAm / na / vyAhantum / IzaH samartho bhavati / kuta ityAha-tasya kAvyavyapadezasya / AsvAdamAtrAyattatvAdAvAdamAtrAdhInatvAt / ayambhAvaH-AsvAdAnubhavadazAyAM yAdRzo guNapradhAnabhAvo yasya pratItaH, tadanantaraM prakaraNAdipAlocalanayA'nyathA pratIyamAno'pyasau na tamanyathAkartuM zaknoti, tasyaiva jyAyastvAt prmaannkottau| tathA ca-anantaro. dAhRte padye AkhAdayAthA'tmyAnubhavAvasare guNIbhUtavyaGgayatayA kRtaH pratyaya eva tadanantaramapi tthaabhuutH|" iti bodhyam / iti| siMhanirIkSaNanayena kAvyasya rasAtmakavAkyatAmAtraM punaH sthApayituM prakAzakArAdimataM paaloctekecidityaadinaa| kecit kAvyaprakAzakArAdayaH / citrAkhyaM citrasajJakamityarthaH / api / tRtIyam / kAvyabhedam / icchanti svIkurvanti / yat / AhaH / 'te' iti zeSaH / "avyayaM na nAsti ISadvA vyaGgayaM rasAdi yatra tAdRzam / t| zabdacitram / vAcyacitram / 'ceti dvividha miti zeSaH / avaraM tRtIya kAvyam / smRtam / " iti / tat / na 'saGgacchate' iti zeSaH / hi yataH / yadi / avyaGyatvena 'avyaGgaya miti vizeSaNaviziSTatveneti bhAvaH / vyaGgayAbhAvo rasAdimattvAbhAvaH 'vivakSyate' iti zeSaH / tadA / tasyAvyaGgayasya / kAvyatvam / api / na / asti / iti / prAk kAvyalakSaNasamIkSaNAvasare ityarthaH / eva / uktam / ISadvyaGgayamISat kiJcit vyaGgayaM yatra tadityarthaH / 'vivakSyate' iti zeSaH / iti / cet / 'tarhi pRcchayate' iti zeSaH / kinnAma / ISavyaGgayatvam ? AsvAdyavyaGgyatvaM rasAdisphUrtimad vyaGgayazAlitvam / vA athavA / anAsvAdyavyaGgyatvaM rasAdisphUrtizUnyavyaGgyavattvam / 'ISadvyanAthatvaM vivakSyate' iti zeSaH / evaM vikalpya kramAduttarayati-Adye 'AsAdyavyaGgayamISavyaGgaya tadeva kAvyam' iti mate ityarthaH / prAcInabhedayordhvaniguNIbhUtavyaGgayAkhyayorbhedayorityarthaH / eva / antaH paatH| dvitIye anAsvAdyavyaGgayamISadvayaGgatham , tat kAvyamiti svIkAre ityarthaH / tu / akA. vyatvam / Adye'nupapattyantaramAha-yadi / ca / AsvAdyaravam 'vyaGgayasthe'ti zeSaH / tdaa| akSudratvam eva / zudratAyAmISattAyAmityarthaH / anAsvAdyatvAt / evaM ca-vyaGgayasyAsvAdyatvAGgIkAre kSudratAyA asambhavAt , anAstrAdyatvAGgIkAre kAvyatAyA asambhavAcca ISavyaGgayamavyaGgayaM tacca zabdacitravAcyatvAbhyAM dvividhaM citraprabhedaM kAvyamityetatsarvaM kSudramiti niSkRSTo'rthaH / 48
Page #388
--------------------------------------------------------------------------
________________ 378 saahitydrssnnH| [ caturthaH paricchedaH] taduktaM dhvanikRtA "pradhAnaguNabhAvAbhyAM kAvyasyavaM vyvsthite| ubhe kAvye tato'nyada yata / tacitramabhidhIyate // " iti / iti sAhityadarpaNa dhvani-guNIbhUtavyaGgayAkhya-kAvyabhedanirUpaNo nAma caturthaH paricchedaH / tadeva prAcAM sammatyA'nugamayati-tat / uktam / dhvani kRtA "evaM niruktaprakAreNa / kAvyasya / pradhA. naguNabhAvAbhyAm / ubhe dve dhvaniguNIbhUtavyaGgayAtmake iti yAvat / kAvye / vyvsthite| tatastAbhyAm / anyat bhinnam / yat 'tRtIyaprabhedaka miti zeSaH / tat / citramAbhAsarUpam , natu vAstavaM kAvyamiti bhAvaH / abhidhIyate // " iti / atrAhuSTippaNIkArA:-" vyaGgyArthasya prAdhAnye dhvaniH, guNabhAve tu guNIbhUtavyaGgayatA; tato'nyadrasabhAvAditAspayarahitaM vyaGgayArthavizeSaprakAzanazaktizUnyaM ca kAvyaM kevalavAcyavAcakavaicitryamAtrAzrayaNa upanivaddhamAlekhyaprakhyaM yadAbhAsate, tacitram , tatha dvividham , iti dhvanikRtava agrimakArikayA vyavasthApitam-" citraM zabdArthabhedena dvividha ca vyavasthitam / tatra kizcicchabdacitraM vAcyacitramataH param // " iti / tatra, kiJcicchabdacitraM yathA duSkarayamakAdi, vAcyacitram ataH zabdacitrAdanyat vyAthArthasaMsparzarahitaM prAdhAnyena vAkyArthatayA sthitaM rasAditAtparyyarahitamutprekSAdi / atha kimidaM citraM nAma ! yatra na vyaGgayArthasaMsparzaH / tatra, yatra vastu alaGkArAntaraM vA vyaGgathaM nAsti sa nAma citrasya kalpyatAM viSayaH / yatra tu rasAdInAmaviSayatvaM sa kAvyaprakAro na sambhavatyeva, yasmAdavastusaMsparzitA kAvyasya notpadyate / vastu ca sarvameva jagadgatamavazyaM kasyacidrasasya cAzatvaM pratipadyate vibhAvatvena cittavRttivizeSA hi rasAdayaH / na ca tadasti vastu kiJcit yatna cittavRttivizeSamupajanayati, tadanutpAdane vA kaviviSayataiva tasya na syAt / kaviviSayazca kazcinirUpyate / atrocyate, satyam / na tAhaka kAvyaprakAro'sti yatra rasAdInAmavipratipattiH, kintu, yadA rasabhAvAdivivakSAzUnyaH kaviH zabdAlaGkAramAlakAraM vA upanibadhnAti tadA tadvivakSA'pekSayA rasAdizUnyatA'rthasya parikahapyate / vivakSopArUDha eva hi kAvye zabdAnAmarthaH, vAcyasAgaryavazena ca kavivivakSAvirahe'pi tathAvidhe viSaye rasAdipratItirbhavantI pariduryalA bhavatItyanenApi prakAraNa nIrasatvaM parikalaya citraviSayo vyavasthApyate, tadidamucyate" rasabhAvAdiviSayavivakSAvirahe sati / alaGkAranivandho yaH sa citraviSayo mataH // rasAdiSu vivakSA tu syAttAtpa. yavatI yadA / tadA nAstyeva tatkAvya dhvaneyatra na gocaraH // " iti / etena-tRtIyakAvyabhedaM pratyAcakSANasya granthakRtI mataM na sahRdayahRdayamadhirohati / " ityAdi, sarvametat prAgalbhyojjambhitam / kathamanyathA tatra dhvanikRtaiva-":etaca citraM kavInAM vizRGkhalagirAM rasAditAtparyamanapazcaiva kAvyapravRttidarzanAdasmAbhiH parikalpitam / idAnIntanAnAM tu nyAyye kAvyanayavyavasthApane kriyamANe nAstyeva dhvanivyatiriktaH kAvyaprakAraH / yataH paripAkavatA ( sahRdayAnAM ) kavInAM rasAditAtparyyavirahe vyApAra eva na shobhte| rasAditAtparyya ca nAstyeva tadvastu yadabhimatarasAGgatAM nIyamAnaM na praguNIbhavati / " ityAdi pratipAditaM saGgaccheta ? ko vA'nunmattaH san 'kAvyasyAtmA dhvaniriti pratipAdya "zabdacitraM vAcyacitraM ca kAvya"miti pratipAdayan 'rasAditAtparyavivakSAvirahe' ityAdi pratipAdayet / vastu. tastu-tathA sati kAvyajAvAtAvAsatvam, kathaM punazcitraM kAvyam iti vukatA lajjA'bhAva ityeva citram evamavAntaraM prakRtaM samApayannAha-itItyAdi / iti zrIvizvanAthakavirAjakRte' iti zeSaH / dhvaniguNIbhUtavyayAkhyakAvyabhadanirUpaNodhvaniguNIbhU. tAkhyau yo kAvyabhedau tayonirUpaNaM yatra / tAdRzaH / nAma | cturthH| pricchedH| 'samAptaH' iti zeSaH / sahRdayAnubhavaikakalevaraM sakalatApanivAraNabheSajam / sukRtidithyavibhUtinidarzanaM smarati taM ratitantramaya na kH| iti zrIzivanAthasUrisUnunA kaviratnena thrIzivadattazarmaNA racitAyAM rucirA''khyAyAM sAhityadarpaNavyAkhyAyAM caturthaH paricchedaH samAptaH /
Page #389
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcamaH paricchedaH / atha kebhinavA vyaJjanA nAma vRttirityucyate 298 vRttInAM vizrAnte-rabhighAtAtparyalakSaNAkhyAnAm / aGgIkAryAturyAvRttidhe rasAdInAm // 293 // nidhAnaM bhavyAnAM dhRtatanu ca bhavyaM vibhavinAM phalaM bhUyasteSAM sukRtavibhavAnAM samuditam / phalasyApyAdhAnaM, paramamanaghaM tasya ca padaM nirastAnarthaughaM mama zaraNamekaM bhavatu tat // 1 // nanu kAvyasya rasAtmakatvamabhihitaM, rasaca vyaGgayaM vastu taditi tadeva kAvyasya vyapadezabIjaM, tasya punarvyajanayA bodhyatvaM satyasAkSikameva, athaivaM vyaJjanAyA aprAmANikatve'siddhatve ca tat sarvamaprAmANikamasiddhaM ca svata eva syAdityavazyaM tatra pramANamutreyaM, tatsiddhi yuktipuraHsaragavasthApyeti manvAnaH paJcamaparicchedarUpasyAsya prakaraNAntarasyAvataraNikAbhUtAmAzaGkAmupanyasyati athetyAdinA / atha rasAtmakavAkyasvarUpasya kAvyasya bhedanirUpaNAnantaramityarthaH / iyaM sahRdayAnAmanubhavAspadatvena sAkSAdiva niSTatayA nirdeSTuM zakyetyarthaH / abhinavA nUtanA / anAdaraNIyeti bhAvaH / navInareva kaizvidudghoSyamANA na tu vastuyAthAtmya viddhinaiyAyikairata eva nUtanA kSodakSamatya zUnyatvena vastunA'naGgIkAryeti niSkarSaH / vyaJjanA vyajyate na tvabhidhIyate lakSyate vA rasAdiranayeti / nAma prasiddhA / kA kimpramANA virUpA cetyarthaH / vRttiH / 'astI 'ti zeSaH / iti / siMhAvalokananyAyeneti zeSaH / ( ityevaM siMhAvalokananyAyamanusandadhAnena granthakRteti niSkRSTo'rthaH / ucyate / pramANopanyAsa puraHsaraM tasyAH svarUpaM nirUpyate - 290 vRttInAmityAdinA / atredamabhivyajyate yatsadbhAve eva sandehaH kathaM sAkSAttadabhidhAnaM saGgaccheta ? idamA'bhidhAnaM ca dRzyamAnasya, nizcitatvenAdRzyamAnasyApi dRzyamAnasyevAbhidheyasya vA; anyathA tadvatAM bhramamUlaM, tathA'bhidhAnaM vA vaJcanamAtram / prakRte ca vyaJjanA yeSAmajJAtarUpA kathaM te 'keya' mityAzaGkituM zaktAH / taditi teSAM tathA''zaGkanaM bhramAspadatvaM vA vaJcanamAtratvaM vAsse - athetyAdi / nanu 'viratAsvabhidhA''yAsvi' tyAdinA vyaJjanAyAstAvannirUpitameva svarUpa (lakSaNa) m, upanyastaM ca tatra vyaJjanadhyananAvagamanapratyAyanAdivyapadezaviSaye tyanena pramANam / atha kathamAzaGkayate - athetyAdineti cet ? dapratyayapratipattaye pramANAntaropanyAsArthaM ceti gRhANeti bodhyam / 298 abhighAtAtpayryalakSaNA''khyAnAmabhidhA''khyAyAstAtparyAkhyAyA lakSaNAkhyAyAzcetyarthaH / ' dvandvAnte zrUyamANaM padaM pratyekamabhisambadhyate ' iti nayenAbhidhA''dibhiH pratyekaM sambandhaH / tAtparyasyAntarnivezazca vRttyantaropayogi tvAnukUlatvopalakSaNArtham / vRttInAM zabdArthayorvyApArabhUtAnAm / vizrAntervizrAmAttadanantaram / svasvavyApAramudbhAvya viratatvAt / viratatvaM ca vyApArAntaramudbhAvayitumazaktatvam / 'apAdAne paJcamI / 2 / 3 / 28 iti paJcamI / rasAdInAM rasabhAvatadAbhAsAdikvalaGkArANAm / bodhe vodhanimittaM bodhaviSaye vetyarthaH / turyA caturthI abhighAtAtparya lakSaNAkhyAbhyo vRttibhyo vilakSaNeti yAvat / 'caturarachayatAvAdyakSaralopazca ' iti catura lopo yatpratyayazca / vRttiH / ' vyaJjane 'ti zeSaH / aGgIkAryA / ' AlaGkArikai riti zeSaH // 293 // atrAhuSTippaNIkArA:-' atredaM tattvam - " gaGgAyAM ghoSaH / ityatra 'gaGgAzabdo' ghoSa' zabdazca sAmAnyAtma ke jalapravAhe AbhIragRhanikurambe ca saGketitau / sAmAnye evodyogAt / vizeSasya hi saMtakaraNe AnantyaM vyabhicArazca syAt / tatazca abhivayA jalapravAhamAtraM tadgRhanikurambamAtraM ca pratItamiti prathamA kakSyA / etatpratipAdyAnyapratipAdanAyApyabhidhA na samarthA / 'vizeSyaM nAbhidhA gacchet kSINazaktirvizeSaNe / ' iti nayena " abhivAzaktirvizeSyaM vyaktirUpaM dharmiNaM na gacchenna yAyAt / yato vizeSa jAtirUpe upAdhau kSINazaktirviratavyApArA / 'nAgRhItavizeSaNA buddhi
Page #390
--------------------------------------------------------------------------
________________ saahitydrpnnH| - [paJcamaHabhidhAyAH saGketitArthamAtrabodhanaviratAyA na vastvalaGkArarasAdivyaGgayabodhane kSamatvam / na ca saGketito rasAdiH / nahi vibhAvAdyabhidhAnameva tadabhidhAnam / tasya tadaikarUpyatvAt / na ca rasAdizabdena zRGgArAdizabdena vA'bhidheyatvam, tasya tadanvayavyatirekAnuvidhAnAt / (kiJca.) yatra (ca) svazabdenA'bhidhAnaM tatra pratyuta doSa eveti vakSyAmaH, kvacicca-'zRGgAro'yam' ityAdau svazabdenAbhidhAne'pi na ttprtiitiH| tasya svaprakAzAnandarUpatvAt / abhihitAnvayavAdibhiraGgI. kRtA tAtparyAkhyA vRttirapi saMsargamAtre parikSINA na vyaGgyabodhinI / vizeSye copjaayte|' iti nyAyena vizeSaNaM pratyAyya virAmAt // " ityarthakena tasyAH viramya vyApArAsambhavAt / 'sAmAnyAnyanyathAsiddhevizeSyaM gamayanti hi|' iti nyAyAttAtparyazaktyA sAmAnyAnyAdhArAdheyabhAvenAvasthitaM viziSTaM gaGgAghoSAdyAgUrayanti iti tAtparyeNa parasparAnvitatvamAtrameva pratIyata iti dvividhA / jalapravAhasya ca ghoSAdhikaraNatvamayuktamiti pramANantarabAdhitaH san gaGgAzabdastadadhikaraNayogya tIraM lakSayatIti tRtIyA / tatra tAvat 'mukhyArthabAdhe tadyukto yayA'nyo'rthaH pratIyate / rUDheH prayojanAda vA'pI'ti nItyA lakSaNA tatritayasatridhAveva bhavati / tatra mukhyArthavAdhA tAvat pratyakSAdipramANAntaramUlA / yazca sAmIpyAdisambandhaH sa ca pramANAntarAvagamya eva / yat punaridaM tIrasya zaityapAvanatvAdilakSaNaM prayojanaM pratIyate tat zabdAntarAnuktaM pramANAntarApratipannaM ca kuta Agatam / na tAvata pratyakSAdetatpratItiH / asmAdeva zabdAdavagamasiddheH, zabdArthe ca tasyApravRtteH / nApyanumAnAt / sAmIpye'pi zaityapAvanatvAderasambhavAdanaikAntikatvAt / na ca smRtiH / tadanubhavAbhAvAt / satyAmapi tasyAM niyatasmaraNaM na syAt / asmAdeva ca zabdAdetadeva budhyata iti ko hetuH / tasmAdasyaiva zabdasyaiSa vyApAro'bhyupagantavyaH / nirvyApArasyArthapratItikAritvAbhAvAt / sa tAvannAbhidhAtmA samayAbhAvAt / na tAtparyAtmA, tasyAnvayapratItAveva parikSayAt / na lakSaNAtmA mukhyArthabAdhAdyabhAvAt / tasmAdabhidhAtAtparyalakSaNAvyatiriktazcaturthakakSyAnikSipto vyaGgayaniSTho vyaJjanAvyApAro vyaJjanadyotanAdiso. daravyapadezanirUpito'bhyupagantavya iti nisskrssH|" iti|' atha kArikoktaM vivRNoti-abhidhAyA ityAdinA / saGketitArthamAtrabodhanaviratAyAH saGketo jAto'syeti saGketitaH kRtasaGketa iti yAvat , so'sAvartha iti, sa eveti saGketitArthamAtraM, tasya bodhanaM jJApanaM tasmAdviratA viratavyApArA tasyAH / mAtrapadena lakSyAdervyavacchedaH / abhidhAyAstadAkhyAyA vRtteH / vastvalaGkArarasAdivyaGgyabodhane vastvalaGkArarasAdayo yethe vyaGgayA vyanjanAmAtragamyAsteSAM bodhane jJApanaviSaye / atrAdipadaM rasAbhAsabhAvabhAvAbhAsAdigrAhakam / na naiva / kSamatvaM sAmarthyam / 'astI'ti zeSaH / abhidhayA saGketitarUpo vAcyo'rtha eva, na tu lakSyAdirUpo'pi bodhyate; saGketitArthabodhanAnantarameva tdviraamaat| viratAyAzca tasyA niruktadizA punarutthAnAsambhavAd rasavastvalaGkArAdibodho vyajanayaivaikayA vRttyA na punarabhidhayA'pi zabdabuddhikarmaNAM viramya vyApArAbhAvaH / ' iti siddhAntAt / nanu yadyabhidhayA saGketita evArthoM bodhyate ? tarhi rasAdirapi saGketitArthakharUpaH kiM na syAdityAha-rasAdiH / ca punaH / na naiva / saGketitaH / saGketitArtharUpaH / yadasAvabhidhayA bodhitaH syAt / 'svavyaJjakapadasaGketAbhAvavattvAditi' shessH| evaM ca-rasAdeH rasAdipadasaGketitatve'pi na kSatiriti bhaavH| 'astI'ti zeSaH / hi yataH kAraNAt / vibhAvAdyabhidhAnaM vibhAvAnubhAvAderabhidhAnam / eva / tadabhidhAnaM tasya rasAderabhidhAnam / na / naiva / 'astI'ti zeSaH / vibhAvAdeH rasAdirUpatvAditi bhAvaH / tadevopapAdayati-tasya vibhAvAdeH / tadaikarUpyAnaGgIkArAttasya rasAderaikarUpyamekarUpatvamabhinnakharUpatvamiti yAvattasyAnaGgIkAraH svIkArAbhAvastasmAt / 'AsvAdarUparasAdipratItitAdAtmyenaiva vibhAvAderaGgIkArAce'ti zeSaH / vibhAvAdyabhidhAnasya rasAyabhidhAnasya ca bhinnatvAd vibhAvAdeva rasAdisvarUpatvAGgIkArAca / tasya cAsvAdAnatiriktatvAt kathaM bhaveda rasAdiH saGketisa iti bhAvaH / saketastasyaiva bhaved yasya svarUpaM nirdeSTuM zakyate / vibhAvAdyabhidhAnena vibhAvAdisvarUpasya nirdiSTatayA ca na rasAyabhidhAnaM, - mahivarUpAya nirdezaH sampadyate / vastutastu vibhAvAdireva rasAdiH / so'sAvAsvAdAnatiriktabhUtaH / tatazcAsvAdasvapAyA rasAdiprata testAdAtmyameva vibhAvAdeH / tadevaM nAtrAbhidhAyAH saJcAraH / tadabhAce ca vyaJcanaiva AsvAdakharUpAyA
Page #391
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] offerreart vyAkhyayA sametaH / rasAdipratIteH kAraNatayA 'bhyupagantavyA / nanu 'devadatto'ya' mityAdinA devadattAderiva 'raso'ya' mityAdinA rasAderabhidhAnaM pratyakSasiddhamiti kuto na abhidhAyA atra svIkAraH kuto vA vRttyantarAnveSaNa prayAsaH ? ityAzaGkaya pariharati-- rasAdizabdena rasAdiH rasabhAvatadAbhAsAdistasya zabdo vAcakastena ca / zRGgArAdizabdena zRGgArAdivAcakazabdena / 'rasAde'riti zeSaH / vA abhidheyatvaM vAcyatvam na naiva / 'sambhavatI 'ti zeSaH / tasya rasAdeH / tadanvayavyatirekAnuvidhAnAttasya rasAdizabdena zRGgArAdizabdena vA yad rasAdervAcyatvaM tasyAnvayavyatirekau tadanuvidhAnAttadanuvidhAnApatteH / yadi rasAdizabdadvArA rasAdervAcyatvaM syAt tarhi 'raso'yaM ' ' zRGgAro'ya mityAdizabdenaiva rasAdirapyavatiSTheta na ca tatheti bhAvaH / (kizva kintu / ) yatra / 'tAmudvIkSya kuraGgAkSIM raso naH ko'pyajAyata / ' ityAdAviti zeSaH / ( ca punaH / ) svazabdena svaM rasAdistasya zabdo vAcakastena / 'raso'ya' miti zabdena zRGgAro'ya' mityAdizabdena veti yAvat / abhidhAnaM pratipAdanam / 'rasAde 'riti zeSaH / tatra tAdRze sthaLe | 'tAmudvIkSye' tyAdAviti yAvat / pratyuta ( camatkArasadbhAvo dUramAstAm / ) doSaH sato'pi camatkArapratyayasya tiro. dhAtA / eva nizcitaH / iti / vakSyAmaH kathayiSyAmaH / 'rasasyoktiH svazabdena sthAyisaJcAriNorapi / ' ityAdineti zeSaH / nanu rasAdeH svazabdenAbhidhAnaM kAvye evaM duSTaM na tu laukike'pi vAkye, iti yatrayatra ( kAvye ) duSTatvaM tatratatra mA bhUttAdRzI pratItiH kintvanyatra syAnnAmeti cenetyAha- kvacidalaukikavAkya svarUpakAvyAtirikte laukike' vAkye ityarthaH / ca / 'zRGgAraH / ayam / ' ityAdau svazabdena abhidhAne 'satI' ti zeSaH / api / ' kiM punara* satI ' zeSaH / tatpratItistasya rasAdeH pratItirityarthaH / na naiva sambhavati / tasya rasAdeH / svaprakAzAnandarUpatvAt svaprakAzaH svaprakAzenaiva prakAzamAnatvam, Ananda AhlAdAbhinnatvaM tadrUpatvAttanmAtrasvarUpatvAditi yAvat / 'raso'yaM ' ' zRGgAro'ya' mityevamabhidhIyamAnatve'pi tasya rasAdeH khaprakAzAnandarUpatayA na tathA pratItiH sambhavati / svaprakAzAnandasyAbhidheyatvAsambhavAnmUkAnubhUtAkhAdAyamAnatvAcca tasya na rasAdervAcyatvam, kintu tena vAcakena pratItestirobhAva iti bhAvaH / atredaM tattvam -' laukiko'pyAkhAdapratyayo na vAcyaH, tasya rasanAmAtraprAsyatvAt / kutaH punaralaukikaH / tathA hi-na rasAdirvAcyaH, tasya sahRdayahRdayamAtrasAkSikAsvAdAnubhavAtiriktasvarUpatvAbhAvAt / tadabhidhAnaM pratyuta tadyAthAtmyApahvanArthamiti taddoSa eveti nirvivAdam / rasAdimanubhavan 'brahmavid brahmaiva bhavati ' ' avijJAtaM vijAnatA ' mityAdizrutyuktadizA rasAdisvarUpa eva bhavati, jJAtRjJAnajJeyAbhAvAt; na ca tatastadabhidhAnaM zakyate tuccha. tvaparimeyatvasvavyatiricyamAnatvAdyApatteH / na hi rasAdistucchosparicchinnatvAt na ca parimeyo'khaNDatvAt, na vA svasmAd vyatiricyamAnaH pratItyantarAnubhavasya sahRdayahRdayAsAkSikatvAt / vyatiricyamAnazca tadanubhavAdapi vyatiricyate eva, tasyAnubhavamAtra svarUpasyAnirvacanIyatvena vacanIyatvAnupapatteH / anirvacanIyatvaM ca mUkAnubhUtAsvAdAyamAnatvam / vigalitavibhAvAdipArthakyapratItyabhinnA ca rasAdipratItiriti vyaJjanaika gamyatvaM iti sthitam / rasAdeH : nanu mAbhUdabhidhA rasAdivyaGgayabodhanakSamA, kintu tAtparyAbhidheyA vRttirapi kuto na ? rasAdervyaGgayatvAd vyaGgyasya ca tAtpatiriktatvAt / iti cenetyAha- abhihitAnvayavAdibhiH sarveSAmeva kathitAnAM padAnAM parasparaM sambandho yogyatvasAkAGkSatvAdinA svata eva bhavatIti kathayadbhirityarthaH / ' naiyAyikai 'riti zeSaH / aGgIkRtA / tAtparyAkhyA tAtparyamiyAkhyA yasyAH sA / vRttiH / api / kiM punarabhidhA, asyAH prathamameva kSINatvAt / saMsargamAtre | saMsargoM yogyatAdivazAtpadAnAmekArthopasthApanArtho 'nvayAparaparyAyaH parasparaM pArthakyamapahAya 'khale kapota' nyAyena yugapadekatra sambandhavizeSaH sa eva saMsargamAtra tasmiMstathokte / parikSINA sarvato bhAvena kSINA / ata eva na naiva / vyaGgyabodhinI vyaGgasya bodhikA / 'sambhavatI 'ti zeSaH / vyaGgayasya tAtparyAdatiricyamAnatvAttAtparyasya ca vyaGgacApekSayA jaghanyatvAttAtparyamAtramudbodhya parikSIyamANAyA vRttervyajJayaM punarudbodhayitumakSamatvamiti bhAvaH / vyayasya tAtparyAdatiricyamAnatvaM tAtparyasya ca vyajJayApekSayA jaghanyatvaM vyaGgayasya tAtparyodbodhottarakAle samudbhAsamAnatvAdavaseyam / abhidhayA hi padAnAM tAvanmukhyo'rtha evopasthApyate, tAtparyavRttyA punastadIyaM tAyAM tArArthamupasthAsyate, tadanantaramapi kasyApi sahRdayahRdayamAtreNAparimitatayA'paricchinnatayA'khaNDatayA ca tathamatkArasyAvaraNApasAraNadvAropasthApanArthamavazyamabhyupetavyatvaM vyaJjanAyAH, tayA ca tAdRzastathodbodhaH sphuTa eva tAtparyottarabhAvIti na tirohitaM prekSAvatAm /
Page #392
--------------------------------------------------------------------------
________________ 383 saahitydrpnnH| [paJcamaHyacca kecidAhuH-'so'yamiSoriva dIrghadIrghataro'bhidhAyA vyaapaar:|' iti, 'yattathA dhnikenoktm| 'tAtparyAvyatirekAcca vyaJjakatvasya na dhvaniH / yAvatkAryaprasAritvAttAtparya na tulAdhRtam // ' iti / tayorupari "zabdabudvikarmaNAM viramya vyaapaaraabhaavH|" iti vAdibhireva pAtanIyo daNDaH / evaMca-kimiti lakSaNA'pyupAsyA ? dIrghadIrghatarAbhidhAvyApAreNApi tadarthabodhasiddheH / kimiti ca 'vrAhmaNa ! putraste jAtaH, kanyA te gabhigI' cyAdAvapi harSazokAdInAmapi na vAcyatvam ? nanu kimidamabhidhIyate? zabdabhavaNAnantaraM jAyamAnasya rAvasyApyarthasya zAbdatvAta, abhidhAyA vyApArasya vANavegasva dIrghadIrghataratvaM svIkartumucitatvAt iti cennetyAha-yaccetyAdinA / kecit / bhaTamatopajIvinI loTapramukhA ityarthaH / bhaTTazca mImAMsAyA AcAryavizeSaH / nAmAnirdeza: punare. tanmatasya kSodAkSamatvasUcanArthaH / ca tathA / 'iSoNisya valIyasA preritasyeti zeSaH / iva / abhidhAyAstanAmnyAH vRtteH / sa parairvRttyantarasya vyApArarUpatvena svIkriyamANo'pi ya iti bhAvaH / ayaM sarvaiti zeSaH / vyaapaarH| dIrghadIrghataro'tIva yatheSTaM prasaraNazIla: / ' itItyevam / yat / AhaH kathayanti / tathA tathaiva / dhAnakena tadAkhna kenApi viduSetyarthaH / 'dhvanikene ti pAThe'pi tadAkhyena kenApi viduSA ityevArtha: / dhvanikAraNe'ti pAThastvapapATa: / khamatavirudatvApatteH / dhanikazca dazarUpaka'kartelapi na samyak / dshruupke'nuplbdhH| 'tAtparyavyAtirekAttA. tparyasyavyAtirako vyatirekAmAvastammAn / yadasattve yadasattvaM vyatirekaH / na vyatireko'vyatireka: / tAtparyeNa samaM gedAbhAvAta iti bhAvaH / 'yatparaH zabdaH sa zabdArthaH'ityuktanana sarvavidhasyApyarthasya tAtparyAvyatirekitvaM ca nirvAyam / ca / vyaJjakatvasya vyajanoddhodhakatAyAH / vyaJjanoTodhakAparaparyAyo vyakazca kacicchabdaH bacidarthaH kvacipunatadubhayamiti vyajakasya tasya zabdAdyanyanamasya yada vyazanodvodhanasamvandhi sAmarthya tasyeti bhAvaH / dhyAnaH / iti vyapadeza iti zeSaH / na naiva / 'saGgacchate'iti zeSaH / evaM ca tAtparyyameva sarvo'pyartha iti na vyaJjakatvasya dhvaniriti vyapadezopayogitvamAvazyakamiti nikRSTam / na cedaM (tAtparya) saMsargameva bodhayitvA parikSIyate, tat punaH kathaM vyajanodbodhakatvopayogitvamAvahediti vAcyamityAha-yAvatkAryaprasAditvAd yAvanti kAryANi vAcyA. dInIti yAvatkAryANi, tAni teSu vA prasatuM zIlamasyAstIti tattvAt / yadvA-yAvatkArya yadavadhi kArya tAvatprasaraNazIlatvAdityarthaH / kAryamavadhIkRtya vartamAnaM yAvatUkAryam / ' yAvadavadhAraNe / ' 211 / 8 iti samAsaH / tAtparyamabhiprAyo yatparaH zabdastatparatvamiti yAvat / yAdRzAbhiprAyako vaktA bhavati tAdRzAbhiprAyaka eva tasya zabda iti sarvo'pyarthaH zAbdaH, sa ca tatpara iti tAtparya zabdasambandhitvaM ca na bhinnArtham / iti bodhyam / tulAdhRtaM tulAyAM sAdRzye tanizcAyake pAtravizeSe vA ghRtaM nihitamityarthaH / na naiva / 'bhavatI' ti zeSaH / evaM ca-tAtparya saMsargameva na bodhayati,yana vyajanAkAryakArIti niSkRSTam / itItyevam / yat uktaM proktaM pratipAditamiti yAvat / idamabhihitam - pravalena vIreNa prerito yathA vANa ekenaiva svIyenAtyantaM doghIyasA vegena vyApAreNa riporma cchittvA, uro bhittvA, jIvitaM haran prasarpati, tathA vividhAbhiprAyeNa vicakSaNena niveditA'bhidhA'pi vRttirekenaiva svIyena tattatpadArthopasthApakatvarUpeNa vyApAreNa tattatpadArthasyArthamupasthApya, vAkyArthamanubhAvya rasAzcamatkAraM ca sambhAvya vijayate iti ye ke'pi yayA kayA'pyanyayA'pi vRttyA yasya yasyArthajAtasyopasthitiM kalpayanti rA sarvo'pyarthastanmate'bhidhayaivaikayA vRttyo. pasthApyaH, tasya sarvasyaiva tayaivopasthApyatvAt / ityekayA'bhidhayaiva vRttyA nirvAhe vRttyantarakalpanAyA anyAyyatvamiti yadekeSAM bhamatopajIvinAM matam , dhanikasya punastanmatAtumantRNAM vAyatparaH zabdaH sa zabdArtha: ' iti nyAyoktadizA yaMyamartha samavagamayituM pravRttaH zabdaH sa sarvo'pi zAbdaH, tattvaM ca tAtparyam / evaM ca zabdasamvandhyarthakharUpatvaM tAtparyamiti phalitam / atha tAtparyasya mahAkAyatvAd vyaJjakasambadhitvamapi tadabhinnam / vyaJjakasambandhI ca vyaGgaya evArthaH / tadevaM vAcya iva vyaGgaya, ubhayorapyanayo: zAvdatvAt / tAtparya ca yAvatkArya prasaraNazIlamiti na parimeya. miyattayA'navacchedyatvAt / ' iti yanmatam / iti / tayorubhayormatayorityarthaH / uparyupariSTAt / 'zabdandrikarmaNAM zabdasya buddhaH karmaNazcetyarthaH / tatra-zabdo vAcakAdiH, buddhirghaTAdyAkAreNa pariNaganazIlA'ntavRttiH, karma punaH pcnaadi| viramya vizramya vizrAmAnantaramiti
Page #393
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyA sametaH / yat punarukta- "pauruSeyamapauruSeyaM ca vAkyaM sarvameva kAryaparam, atatparatve'nupAdeyatvAdunmattavAkyavat, tatazca kAvyazabdAnAM niratizaya sukhAsvAdavyatirekeNa pratipAdyapratipAdakayoH pravRttyaupayikaprayojanAnupalabdherniratizaya sukhAsvAda eva kAryatvenAvadhAryate / 'yatparaH zabdaH zabdArthaH / " iti nyAyAt / " iti / 282 yAvat / ' sthitAnA 'miti zeSaH / vyApArAbhAvo vyApAronmukhIbhAvAbhAvaH / ekaM kArya niSpAdya kAryAntaraM niSpAdayitumavyApRtatvaM kSINazaktikatvAt sakRdeva kAryakAritvopayogizaktizAlitvAcceti bhAvaH / 'bhavatI 'ti zeSaH / " itivAdibhiritivaktRbhiH / ' AcAryairiti zeSaH / eva 'na tvasmAbhirapI'ti zeSaH / daNDa: / 'svavirodhaphalaM pradarzayitu' miti zeSaH / pAtanIyaH pAtanAhaH / iti / atredamabhihitaM bhavati ye hi 'vANasya vegaivAbhidhAyA vyApAro dIrghadIrghatara iti sarveSAmapyarthAnAmabhidheyatva' miti, ye ca - 'sarvo'pyarthaH zAbdastAtparyyarUpatvAnapAyAt / tAtparyaM ca zabdasambandhi | tasyAparimeyatayA vyAyamapi tathAbhUtamiti na vyaJjanopAsyA, na ca sA sArthA'nyathA'pi tadarthasiddheH / evaM ca vyaJjakatvaM vAcakatvaM ca na bhinnasvarUpa na vA vyaGgyatvaM vAcyatvaM ceti manvate; te sarve'pi ' zabdabuddhikarmaNAM viramyavyApArAbhAvaH' iti siddhAntaviruddhAbhidhAnA devAnAMpriyAH / taditi tAn svayaMmeva ' zabdabuddhikarmaNAM vyApArAbhAvaH ' iti siddhAntina uttaraviSyanti vayaM punastatrodAsma he iti / athApi - jijJAsavaH pRcchAmaH - evaM ' siddhAnte satI 'ti zeSaH / ca / lakSaNA zabda sambandharUpA'nyAvRttiH / api / 'vyaJjanAyA ivaitasyA api parihAraucityAt / ' iti zeSaH / kimiti kimarthaM kimabhipretyeti vA / upAsyA niSevyA'pekSyA svIkAryeti yAvat / dIrghadIrghatarAbhidhAvyApAreNAtyantaM sudIrgheNAbhidhAyAstattatsamastapadArthopasthApakena vyApAreNetyarthaH / api eva / avyayAnAmanekArthakatvAdatraivArthe'piriti bodhyam / tadarthabodhasiddhestayA lakSaNayA kRto yo'rthastadbodhasiddherityarthaH / ' tRtIyA tatkRtArthena guNavacanena / ' 2 / 1 / 30 iti samAsaH / yadvA tasyA lakSaNAyAstatsamvandhinIti yAvad, yA'rthabodhasiddhistasmAttadrUpAt kAraNAdityarthaH / iha sambandhasAmAnyavivakSayA SaSThI tayA punaH samAsaH / lakSaNayA'pi pratipAyasyAbodha yadi kalpitenAbhidhAvyApAreNa tena sampadyeta, kiM punastasyA api 'svIkAraucityam / iti bhAvaH / ca tathA / 'brAhmaNa ! te tatra / putraH / jAta utpannaH / te tava / kanyA'nUDhA putrI / garbhiNI garbhavatI / ' jAte 'ti zeSaH / ityAdau ' vAkyakadamve ' iti 'zabde' iti 'uccarite' iti ca zeSaH / api / harSazokAdInAM 'jAyamAnAnA' miti zeSaH / api / Azraryam / vAcyatvam / na 'svIkriyate' iti zeSaH / idamabhihitam - yadISorvegena riporvarmazarIracchedAdirivAbhidhAyA vyApAreNaiva sarvo'pi tasyatasya zabdasyArthaHsampatsyate, tarhi tena vyaGgyaiva lakSyo'pi kuto na sampadyeta, kiMvA vyaJjanAyA iva lakSaNAyA api vyApArAntarakhIkArau cityam / vyaJjanAyA iva lakSaNAyA apyabhighAto bhinnatvena tasyA api Anarthakyam / anyathA kimaparAddhaM vyaJjanayA, kiM vA lakSaNayopakRtam / iti pik / nanu maivaM bhUd vyayasya vAcyasyArthasya ca nAmamAtre vivAdAspadatvam, kintu - 'yatparaH zabdaH sa zabdArtha:' ityukta dizA sarveSAM zabdAnAM kAryaparatvasya vicikitsitatve rasAtmaka vAkyasvarUpasya kAvyasya zabdAnAM ca niratizayamukhAsvAdasta. rUparasAvibhinnatAyAM sahRdayahRdayasAkSikAyAM teSAM punaH kAyyaiparatayA, kAryasya ca niratizayamukhAsvAdAnatirekitayA parairabhyupagato vyaGgayo raso'pi kuto na zabdArtha : ? iti prakArAntareNa vyAyasya vAcyAtmakatAmabhidadhatAmanvitAbhidhAnavAdinAM mataM parihartuM tatra tAvat tadevopapAdayati-yatpunarityAdinA / punaH / niruktadizA rasasya vyaGgayamAtrasya vA vAcyatAyAM parihRtAyAM satyAmityarthaH / ' prakArAntareNa punastAmeva samAdadhAnaiH kaizciditi zeSaH / " pauruSeyaM laukikam / puruSANAmidamiti tathoktam / 'zubhrAdibhyazca / ' 4 / 1 / 123 iti Dhak / ca tathA / apauruSeyamalaukikam / na pauruSeyamiti tathoktam / sarvaM yAvadasti tAvat tatprakAraka miti yAvat / eva / vAkyaM padoccavizeSaH / kAryaparaM kArye paraM parAyaNaM tatkartuM samudyutamiti yAvat / kArya ca vAkyasyArthabodhanam, tathA ca - arthabodhane sadaivodyatamiti niSkRSTam / 'astI 'ti zeSaH / atatparatve tatparatvA
Page #394
--------------------------------------------------------------------------
________________ saahitydrpnnH| [ paJcamaHtaba praSTavyam-kimidaM tatparale nAma ? tadarthatvaM vA, tAtparyavRttyA tarodhakatvaM vA ? Aye na vivAda ? dhyAve'pi tAIta dvitIye tu-keyaM tAtparyAkhyA vRttiH ? abhihitAnvayaH vAdibhiraGgIkRtA, savanyAdA ? hA dattabhavottaram / dvitIye tu nAmamAtre vivAdaH / tanmate'pi turiiyvRttisiddhH| bhAve / tatparalaM ca kAryaparatva, tathA ca-hAyaparatvAbhAve iti niSkRSTam / unmattavAkyavat unmatto'samAhitacetAH / 'unmatto mucukunde syaaddhttuuronmaadyuktyoH|' iti medinI / 'tatra tasyeva / ' 5 / 1 / 116 iti vatupa / anupAdeyatvAdupAdeyatAhAnerityarthaH / 'heto'riti zeSaH / atreyamanumitiH-sarvavidhaM vAkyaM kAryaparam , yadevaM na bhavati, tattathA na bhavati yathonmattasya vAkyam / iti / ayaM punarniSkarSaH-vAkyaM sarva dvividhaM. lokikamalaukika ceti / laukika tAvat 'gAmAnaya, azvaM badhAne 'tyAdi / alaukikaM puna:-'vizvajitA yajeta, zundharSa daivyAya karmaNe ityAdi / vAkyaM ca yogyatA''kAkSA''sattizAlI padasamUhaH / itthaM dvividhamapyazeSajAtIyaM vAkyaM kAryaparam / yataH-'gAmAnaya iti aharahaH sandhyAmupAsIte'ti ca vAkyaM yathAkramaM 'gavAnayana'rUpakAryaparaM pratidinaM sandhyopAsanarUpakAryaparaM ca / yat punarvAkyaM, vastutaH ( vAkyAbhAsarUpaH padoccaya iti yAvat ) kAryaparaM na syAt tad vAkyamapi na, anupAdeyatvAt ; yathonmattajalpitam / ataH yad vAkyaM bhavati tat kAryaparamupAdeyaM ca, yathA ghaTamAnaye' tyAdi / yanna vAkya, tatkathaM kAryaparamupAdeyaM ca na syAt, yathonmattajalpitaM 'pape'tyAdi / iti / ca punaH / tatastasmAt kAraNAt / 'vAkyaM sarva kAryaparaM bhavatyeve'ti niyamAt / kAvyazabdAnAM kAvyasambandhinAM zabdAnAm / niratizayamakhAsvAdavyatirekeNa niratizayo yadapekSayA'tizayito na bhavati, so'sau sukhAsvAdo yasmAt sa niratizayasukhAkhAdastasya sa eva vA vyatireka iti tena / 'hetune'ti zeSaH / prtipaadyprtipaadkyoH| pratipAdyaH zrotA / pratipAdakaH punarvaktA / pratipAdanaM pratipAdastatra sAdhustasmai hita iti veti pratipAdyaH / tatra sAdhuH / ' 4 / 4 / 98 iti ' tasmai hitam / ' 5 / 1 / 5 iti vA yat / natu pAdArdhAbhyAM ca / ' 5 / 4 / 25 iti yat , tena tAdarthya eva kevalAdeva pAdazabdAca tasya vidhAnAt / pratipAdayati nirUpayati zabdena khAbhimatArthamiti pratipAdakaH / 'vultRcau|' 3 / 1 / 133 iti Nvuli 'yuvornaako|' 7 / 1 / 1 ityakaH / pravRttyaupayikaprayojanAnupalabdheH pravRttyaupayika yat prayojanaM tadanupalabdheH kAraNAdityarthaH / pravRttiH kAvyasya zravaNe pAThe vA cittavRtteH prAvaNyam / upAyAdanapetamopayikama / "vinyaadibhysstthk|' 5 / 4 / 34 iti Thak / 'upAyo hakhatvaM ca 'iti hrakhatvam / pravRttyupAyakAraNIbhUtaprayojanavattAyA anupasthiteH kAraNAditi bhAvaH / niratizayasukhAsvAdo niratizayaM yat sukhaM tadAsvAda iti / eva / natu yatkiJcitsukhAsvAda ityarthaH / kAryatvena sampAdyatvena tadrUpeNeti yAvat / avadhAryate nizcIyate / 'vAkyaM tAvat sarvameva kAryaparam / iti niyamo'styeva, ata: kAvyazabdAH kAryaparAH syusteSAmapi vAkyatvAnapAyAt / yasya punaH kAryaparatvaM, tasya punarupAdeyatvamapItyapi siddhAntaH / atha kAvyavAkyasya kiM kArya kiM ca tatparatvaM tasyeti gaveSaNIyama / tatra, kArya prayojanam / kAvyaM ca rasAtmakaM vAkyam / tasyaitasya punaH kArya (prayojana)niratizayasukhAsvAdena svamupAsInasyAbhimukhIkaraNam , tasya rasAnvayavyatirekAnuvidhAyitvAt / rasazca niratizayasukhAsvAdAna vyatiriktaH / AyAtaM caivaM rasasyApi vAkyakAryatvam / vAkyakAya ca vAcyamevetyubhayamatam / tathA sati rasasya vAcyatve khataHsiddhaM vyaGgayamAtrasyApi vAcyatvam / vyaGgayatvavAcyatvayozcAvyatireke nAmamAtre vivAdaH / satyevaM kimarthA vyanjanA ! iti / na caitat prapANAgimabhidhAnamilyAha-"yatparo yasmin bodhanIyatvecchAviSayIbhUte'rthe iti yAvat paraH kAraNatvenAbhimata iti tathoktaH / yattAtparyamuddizya pravRtta ityarthaH / zabdaH padarUpo vAkyarUpo vA / saH / zabdArthaH zabdasyArthastAtparya miti tathoktaH / ' itinyAyAt / ityevambhUtAt siddhAntAdityarthaH / " itItyevam / yat / uktaM pratipAditam / ityevamanvitAbhidhAnavAdinA rasAdervyaGgayatvanirasanAya yuktyantaraM pratipAdya sahelaM khaNDayitumAha-tatretyAdi / tatreti yatpunarukta'miti pradarzite iti yAvat / praSTavyaM jijJAsyam / kimityAha-idaM tathA'bhimatam / tatparatvaM tasmin bodhye'rthe iti yAvat paraM tattvam / nAma prasiddham tena rUpeNa prasiddha miti yaavt| kiMkiMkharUpamiti
Page #395
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / 385 yAvat / tadarthatvaM tasya zabdasyArtha iti tasyabhAvaH tattvam / vA / tAtparyavRttyA tadvAreti bhAvaH / taddhodhakatvaM tasyArthasya bodhakastattvam / vA / 'astauti zeSaH / atra vetyAdhikyaM samuccayArtham / ata eva 'dIllIzvaro vA jagadIzvarove' ityAdau veti 'zUrazca kRtavidyazca yazca jAnAti sevitum / ' ityAdau ca 'ce'tyadhikaM snggcchte| Aye tatparatvaM nAma tadarthatvamiti pakSakhIkAre / vivAdo viparIto vAdo'bhidhAnam / na naiv| kuta ityAha-vya yatve 'vyaJjanAvAdyuktadizA rasAde' riti zeSaH / api 'siddhAntite' iti zeSaH / tadarthatA'napAyAt tasya zabdasyArtha iti tadbhAvastattA tasyA anapAyastasmAt / vyaGgyatAyA api zabdArthatA'parihAnAt / tu punaH / dvitIye 'tatparatvaM nAma tAtparyavRttyA tadarthabodhakatva'miti pakSasvIkAre ityarthaH / iyaM 'yayA tadarthabodhakatvaM se'ti zeSaH / tAtparyAkhyA tAtparyamityAkhyA nAma yasyAH sA / vRttiH / kA kiMvarUpA / abhihitAnvayavAdibhirnaiyAyikairiti zeSaH / aGgIkRtA siddhAntatvenAbhimatA / vA'thavA / tadanyA prasiddhAyAstAtparyAkhyAyA vRtteranyA bhinneti yAvat / Adhe 'abhihitAnvayavAdibhiraGgIkRtaiva tAtparyAkhyA vRttirasmAkamapyabhimateti pakSasvIkAre / uttaraM tadapasiddhAntatApradarzakaM samAdhAnam / dattaM 'saMsargamAtre parikSINA na vyaGgayabodhinI'tyaneneti zeSaH / eva nAtra kazcit saMzayaH / tu / atha / dvitIye prasiddhAyAstAtparyavRttebhinnaiva tAtparyavRttiriya'miti pakSasvIkAre ityarthaH / 'satI'ti zeSaH / nAmamAtre nAmaiveti tasmin / vivAdo viruddho vAdaH / kuta ityAha-tanmate tadidaM matamiti tasmin / prasiddhAyAstAtparyavRtterapekSayA vilakSaNAM tAtparyavRttimabhyupagacchatA mate iti bhAvaH / yattu TippaNIkAraiH-'taditi abhihitAnvayavAdimate'pI'ti vyAkhyAtam / tadApAtaramaNIyam / 'tadanyA ve'tyuktadizA'bhihitAnvayavAdibhiraGgIkRtAyAstAtparyavRtterapekSayA vilakSaNAyAstAtparyavRtteH svIkArasyaiva dvitIyatvenAbhimatatvAt / abhihitAnvayavAdinAM mate turIyavRtteranaGgIkArAcceti / api / kiM punaH sAkSAd vyaJjanAmaGgIkurvatAM mate iti bhAvaH / turIyavRttisiddhesturIyA caturthI yA vRttiriti tatsiddheH / vAcyalakSyatattAtparyarUpArthabodhAya bRttitrayamaGgIkRtya pratIyamAnasyArthasya punarbodhAyAparI tAtparyavRttimurIkurvatAM mate khata eva turIyAyA vRtteraGgIkRtatvAt / atrAya paryAlokaH-'zabdayuddhAbhidheyAMzca pratyakSeNAnupazyati / zrotuzca pratipannatvamanumAnena ceSTayA // anyathA'nupapattyA tu bodhecchakti dvayAtmikAm / arthApattyA'vabodhezca sambandhaM tripramANakam // ' iti nayena "yajJadatta ! gAmAnayetyAdeH prayojakavRddhavAkyaprayogAt prayojyavRddha dezAntarAt sAnAdimantamartha sannidhAyitumAnayati sati pratipatsuH 'etenaitasmAda vAkyAdeSa syAdarthaH pratipannaH' iti tadIhitAnupadamanumAya prAk tatra prtipdyte| atha 'yajJadatta ! gAM badhAna / azcamAnaye ' tyAdeH prayojakabuddhavAkyaprayogAt prayojyavRddha sAsnAdimantamartha banati, ekazaphatvAdimantamartha sanidhApayati ca sati svayamAvApodvApAbhyAM tasyatasya zabdasya taMtamarthamabhyupapadyate / ataH pravRttinivRttihetubhUtameva prayogayogya vAkyamiti nirvicikitsitaM pratibhAsate vivekadRzAm / tasmAt-vAkyatvamupagatAnAM vASayAntareNa cAsampRktAnAmevAnvitaiH padArthaH samaM saGketasya gRhyamANatvAdanvitA eva (parasparaM sambaddhA eva) padArthA vAkyArthaH, natu padairabhidhayA pratipAditAnAmanAmAkAkSAyogyatA''divazAdbhAsamAnaH sambandharUpo'pyapadArtho'pyarthastAtparyavRttyA vAkyArtha iti boddhavyam / anvayabodhArtha vRttyantarakalpanAyA vaiyarthyAdanyAyyatvAcca / nanu-pratyabhijJApazAd vAkyAntareNAnvIyamAnAnAmapi padAnAM tAnyevaitAnI' ti pratyayAt kalazamAnaya, azvamAnayetyAdisthale 'Anaye' tyAdeH kalazAnvitatvamacAnvitatvamityAdirUpo nArthaH, kintUbhayatra sAdhAraNyAya sAdhAraNyenAparapadArthAnvitAnayanatvAdinA'parapadArthAnvitAnayanAdirUpa evArthaH, sati caivaM niruktasthala kalazAnvayarUpavizeSAnvayAvagamAya svIkArya tAtparyavRttirite cenna / sAdhAraNyAdaparapadArthAnvitatvena saGkete'pyAkAkSAdivazAt samabhivyAhRtatattatpadArthAnvayabalAca tattadanvitatvarUpavizeSAnvayasyaivAvagamAt / sambaddhAnAM hi padArthAnAM sAdhAraNyena vizeSasyaivAvagamaH |"ityaahurnvitaabhidhaanvaadinH / etanmate sarvamabhidhAnaM sarvadevAnvitaM bhavati, na cAnvayAvagamApekSitaM kimapyabhidhAnamiti tAtparyavRttirapi na svIkAryA / atha tAtparyavRttisvIkAraH prAhaH-prathamata eva na bhavati kisidanvitamabhidhAnam, sarvasyaivAbhidhAnasyAnanvitatayopasthAnaM ca nirbAdhaM pratyakSasiddhaM ca sUkSmadRzAm / iti tadartha kA'pi vRttiravazyaM strIkartavyeti sthite tAtparyAkhyaiva, tasyatasyAbhihitasya tAtparya gaveSaNArthameva vRtterapi gaveSaNIyatvAt / iti / evaM caite evAbhihitAnvayavAdina ityapyUhyam bhedazcAtra-'anvitaM
Page #396
--------------------------------------------------------------------------
________________ saahitydrpnnH| [paJcamaH bhavatyabhidhAna' miti, 'ananvitaM bhavatyabhidhAna'miti ca / tatra tAvat- vAkyaM sarve, 'yatparaH zabdaH sa zabdArtha' iti nirUpitadizA khata eva kAryaparaM bhavati, kArya ca tAtparyarUpameva / tadanuddizya tasya pravRttyasambhavAt / ataH-vyaGgathamapi kAvyaM tathAbhUtameva / tadIyavAkyasyApi vAkyatvenAvyatirekAt tathAbhUtaM kAryaparam / kArya cAtrAlaukikAsvAdAnubhAvakatvam / alaukikatvaM ca niratizayatvam / anubhAvakatvaM ca mukhavikAsAdinA harSAderiva tasyatasya pratItigamakatvam / kAvyasambandhino'pi vAkyasyaivaM tAtparyasyollAsakatayA tasya punaH pareSAM vicArazA vyaJjanApratipAdyarUpatvAdU vyanjanApratipAdyasya ca rasAdirUpatvAttasyaivArthabhUtatve vyaJjanAyA vRttyantaratvena svIkAro'pi na kiJcitkaraH prtibhaaste|' ityAhureke, apare puna: 'abhihitAni tAvat sarvANyeva padAni bhavantyananvitAni, tadarthaM tAtparyAkhyA'parA'pi vRttirekA svIkAryA / aparA cAbhidhA'pekSayA lakSaNA'pekSayA ca dvitIyA na tu vyaJjanA'pekSayA'pi / etayA punastasyatasyAnanvitameva taMtamarthamudbodhya punaranvitatA nItvA tAtparyamupasthApyate, tadeva vAkyArthaH / tAtparya ca yaduddizya vakrA'bhihitAni padAni / evaM ca vyaJjanA vRttyantaratvena svIkRtya tayA punaH pratyAyitatvena svIkriyamANA rasAdayo'pi tAtparyAnnAtiriktasva rUpA upalabhyante, tadartha ca tAtparyAkhyA vRttiH svIkRtaiveti tAtparya bhinnAyA vRtteH svIkAraH kimmUla iti ta evaM jAnantu vyaJjanAkhIkartAraH / ekataH kAryasampattau dvitIyakalpanAyA vaiyarthAd gauravApattezca / na tAtparyavRttyaiva rasAdibodhe tadartha vyaJjanAyAH svIkAraH sthAne / ' iti / atrocyate-'kalazamAnaya, azvamAnaye' tyAdau vastutvena vastupadavAcyasyApi kalazAdeH kalazatvAdinA tadavAcyatvamivAparapadArthAnvitAnayanatvAdinAss'nayetyAdipadavAcyasyApi kalazAdyAnayanasya kalazAnayanatvAdinA tadavAcyatvameveti saGketAviSaye vAkyabodhye prAthamikavodhaviSayIkRte'pi abhidhAyA vyApArasaJcAre sutarAM tatpunaH pratItimAtrakharUpe'rthe'bhidhAyA vyApArAsaJcAra iti sAmprataM tadartha vyajanAyAH svIkAraH / iti nAnvitAbhidhAnavAdinoM pakSo yuktaH / iti / atra-kAvyaprakAzakArAH / 'ananvitasyaivAbhihitAnAM padAnAmarthasyAbhidheya tve'nvitatvAyApi vRttyantarasvIkArArhatve tadanantaraM pratItiyogye'pi syAdabhidhAyA vyApAra ityavicAritamevAbhidhAnamabhihitAnvayavAdinAm / ' iti / kavirAjAH puna:--'bhavantu sarve'rthAH zAbdAH, tAvatA vyaGgayatA'napAyAt / na ca tAtparyAkhyayA vRttyA vyaGgayasyArthasyApi pratipattiriti vaktuM zakyam / tasyAH saMsargamAtre virAmAt / vyaJjanAyAH punarapyabhyupeyatvAt / tAtparyava. ttiranyaiva vAkyArthAdanantaramubudhyamAne'rthe / tathA sati nAmamAtre vivAdaH / vAkyArthAvagamAya tAtparyavRttimekAmagIkRtya dhyaGgayArthAvagamAyAparI strIkartuM pravRtteH / aparAyA eva vyaJjanetyabhidhIyamAnatvAcca / ' ityAhuH / yattu-"naimittikAnusAreNa nimittani kalpyante / " iti nyAyAcchandazravaNAnantaraM yAvAnartho'vagato bhavati tAvati sarvasminneva samupasthitatvAcchabda eva nimitta'mityAhaH kecit / tatra praSTavyam-kimidaM nimittam ? janakaM vA, bodhakaM vA; na janakaM,zabdasya bodhakatvAt ,na cApi bodhakam , tattvAsambhavAt / bodhakaM hi dvividhaM, buddhamavuddhaM ceti / na buddhaM, saGketamantareNAsambhavAt, saGketazca anvitamAtre, na tvanvitavizeSe, na vA pratIyamAne vyaGgaye / na cAbuddham , tasya bodhakatvAsambhavAt / iti na yAvattasya niyatatvaM budhyeta, tAvanna naimittikaM buddhiviSayam / na caivaM vyaGgayopasthitininimittA syAt / iti vaktuM zakyam / tatra zabdasya bodhakatvarUpeNa nimittasyAbhipretatvAt / kintu-na tad vynyjnaamntraa| zabdasyArthanimittatAyA vyApArApekSitatvAt / vAcyalakSyArthayorabhidhAlakSaNe vyApArabhUte iva vyaGgayArthe'pi kasyApi vyApArasyAvazyakatve vyajanArUpasyaiva vyApArasyAvazyakatvam / anyathA-vRttyantaramApa dattajalAJjali: syAt / ata:-'gato'stamarkaH, uditazcandraH, putraste jAtaH, kanyA punargarbhiNI' tyAdau tasyatasya kasyApyarthasya zAbdasya vyajanAvyApAra eva bodhakanimittam / " iti punaH prAhuH prAcaH / " iti / . nanu 'zabdabuddhikarmaNAM viramyavyApArAbhAva'iti nirUpidizA mA bhUtAtparyavRttyA vibhAvAdeH saMsargasya rasAdeH punaH prakAzasya kramAt pratipattiH / kintu yugapat syAt, tadarthe ca tasyAH svIkAraH sammata eva sarveSAm / evaM sati kimarthaM punarvyaJjanA / tadarthamevaitasyA api svIkArAt / iti cenna / tAtparyavRttyA hi tatra tAvadananvitAni padAni anvitatA nItvA teSAmakhaNDaM tAtparya pratyupasthApyate, atha vyaJjanayA tadanantaraM samullAsi kimapi pratyAyyate tattvam / ataH-vibhAvAde rasAdezca pratIyamAnatvAtiriktatayA'navasthAnAttayoH saMsargaprakAzAvapi tathAbhUtAviti nAstyeva tatra vyaJjanA. mantareNa kasyA api vRtteApArasArthakyam / iti tu dUramAstAm / kintu-atra yogapadyameva na saGgacchate ityabhidhatsu. tatra tAvadAzaGkate nanvityAdinA /
Page #397
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rudhirAkhyayA pANyayA sametaH / nanvastu yugapadeva tAtparyazaktyA vibhAvAdisaMtargasya rasAdezca prakAzanam iti cet, natayohetuphalabhAvAGgIkArAt / yadAha muni:-'vibhaavaanubhaavvybhicaarisNyogaadrsnisspttiH|' iti / sahabhAve ca kutaH savyetaraviSANayoriva kAryakAraNabhAvaH / paurvAparyaviparyayAt / 'gaGgAyA ghoSaH / ' ityAdau taTAdyarthamAtrabodhaviratAyA lakSaNAyAzca kutaH shiittvpaavntvaadivynggybodhktaa| tena tarIyA vattirupAsyaiveti nirvivAdametat / nanu AzaGkayate / tAtparyazaktayA tAtparyarUpayA zaktyA vRttyeti yAvata / vastutastu-tAtparyasya tAtparyavRttyA pratipAdyasyArthasya zaktistadrapA vyanjanA nAma vRttistayetyarthaH / vibhAvAdisaMsargasya vibhAvAderAlambanoddIpanAdeH saMsargo'nvayaH parasparamananvitasya tasyAnvitatayopasthitiriti tasya / ca tathA / rasAdeH zRGgArAdeH / prakAzana prakAzaH pratipattiriti yAvat / yugapadekakAlAvacchedena / eva na punaH kramAt / astu syaat| 'loTca / ' 3 / 3 / 162 iti sambhAvanAyo lott| iti cedityevaM yadi / 'pratipAdyate iti zeSaH / tarhi-na naiva / 'yukta'miti zeSaH / :kuta ityAha-tayoH saMsargaprakAzanayoH / hetuphalabhAvAGgIkArAt / hetutvaphalatvayoraGgIkArAt / vibhAvAdisaMsargasya hetutvena rasAdeH puna: prakAzasya phalatvenAbhipretatvAditi yAvat / nanu niSpramANe tayorhetutvaphalatve iti cennetyabhipretyAhayad yasmAt kAraNAt / muniH| 'bharata'iti zeSaH / 'vibhAvAnubhAvavyabhicArikhaMyogAda vibhAvalyAnubhAvasya vyabhicAriNazca saMyogAta sambandhavizeSAt / rsnisspttiH| rasasya niSpattiH samullAsa ityarthaH / 'bhavatIti zeSaH / ' itItyevam / Aha pratipAdayati / atra vistaraH prAga draSTavya iti dik / na ca yugapadbhavayorapi tayoH 'kAryakAraNabhAvo'stviti vAcyamityAha-sahabhAve ityAdinA / / ca punaH / sahabhAve vibhAvAdisaMsargasya rasAdiprakAzasya ceti zeSaH / smyetrbissaannyorvaamdkssinnnggyoNH| savyaM cetaracceti savyetare, te ime viSANe zRGge iti, tayoH / iva yathAtathA / kAryakAraNabhAvaH kAryyatvaM kAraNatvaM ca / kutaH kasmAddhetoH / tayoriti zeSaH / tathA ca-vibhAvAdisaMsargasya rasAdiprakAzasya ca kAryatvaM kAraNatvaM ca kutaH syAta ityarthaH / hetumAha-paurvAparyaviparyayAta pUrva cAparaM ceti, tayorbhAvaH paurvAparya tasya viparyayastasmAt / 'kAraNAt kAryamutpadyate' iti niyamAt kAraNasya pUrvavartitvaM kAryasya punastadapekSayA pazcAdbhAvo niyata eveti hetorvibhAvAdisaMsargasya rasAdiprakAzasya ca yogapacaM na snggcchte| yogapadyaM tu savyApasavyaviSANayoriva syAt / tayoH punaH kAraNatvaM kAryatvaM ca na kutrApi duSTacare / athaitayoH kAraNatvaM kAryatvaM ca bhagavatA muninA''jJApitameveti tAtparyazaktyaitayoH samamullAsa: syAditi kathamapi na sambhavitumarhatIti bhAvaH / nanu maivambhUdabhidhA tAtparyavRttizca vyaJjanAsthAnApanne, kintu lakSaNA tu bhavitumarhatyeva vyanjanAyA api kAryakAriNI, 'gaGgAyAM ghoSaH / ' ityAdAvarthAntarasya pratyAyikatvAt / anyathA 'mukhyArthabAdhe tayukto yayA'nyo'rthaH pratIyate / rUDheH prayojanAdvA'pi lakSaNAzaktirarpitA // ' ityatra 'yayA'nyo'rthaH pratIyate' ityuktamanarthakaM syAditi cennetthAha-gaGgAyAM gaGgA''khyAyAM nadyAm / ghoSo prAmavizeSaH / ' ityAdau vAkyaprayoga' iti zeSaH / ca taTAdyarthamAtrabodhaviratAyAstaTaM tIramAdau yasya saH, taTAdirasAvartha iti, sa eveti, tatra viratAyAH / tIrAdirUpamarthameva bodhayitvA viratavyApArAyAH / lakSaNAyAstannAmyA vRtteH / zItatvapAvanatvAdivya katA zItalatvapavitratvAdirUpasya vyaJjanayA pratipAdyasya tAtparyasya pratyAyikatvam / kutaH / kathaM syAt / tena hetune' ti zeSaH / / turIyA caturthI vyaJjanA''khyeti yAvat / vRttiH / upAsyA''zrayaNIyA / eva nizcitam / itItyasmAta kAraNAt etat abhidhAlakSaNAtAtparyavRttitrayavyatiriktA caturthI vyanjanA vRttispAsyaiveti kathanamiti yAvat / nirvivAda siddhAntabhUtam / 'astIti' zeSaH / atredamabhihitaM bhavati-gaGgA hi jalarAzirUpA tanmadhye prAmasthitinirAntamasambhavaiveti 'gaGgAyAM (jalapravAhamadhye) ghoSaH (praamvishessH)|'iti kathanamunmattapramattajalpitAyitamAtraM, nAtra kA'pi vipratipattiH / satye tatsajAtIye vAkyaprayogasthale vaktustAtparyAntaramanveSTavyamiti bhavatyantaH kA'pi cetovRttiH sacetomAtrasya / athAvagamyate-mukhyArthastAvabAdhajJAnaparAhata evaato'tra lakSaNA / mukhyArthabAdhe eva tasyAH pravRtteH / kintu tatsambaddho'rtho'vazyamatrAstIti
Page #398
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAhityadarpaNaH / . [pacama: kizca 299 boddhasvarUpasalayA-nimittakAryapratItikAlAnAm / cAzrayaviSayAdInAM bhedAdbhinno'bhidheyato vyaGgayaH // 294 // punargaveSaNAvasare gaGgAyAM gaGgAtIre' ityarthI drAgArohati prajJAviSayatAm / atha-'gaGgAtIra'ilyanabhidhAya gaGgAyA'mityeva kimarthamuktamiti punastattattvAnveSaNe kartavye tadAzritasya zItalatvaM pAvanatvaM ca bodhayitumiti gRhItavyam / nanu 'gaGgAtIre ghoSa'ityucyamAne'pi kiM ghoSasya zItalatvAdi na boTuM zakyam / yadgaGgAyA ghoSa'ityevoktam / iti cet tatrAtizayitatvArthamityavadhAryam / tathA ca-'gaGgAyA'mityasya gaGgA'dhikaraNakatIravatte' tilakSaNayA pratipAdito'rthaH / atha zabdabuddhikarmaNAM viramyavyApArAbhAva'ityuktadizA lakSaNAyAM viratavyApArAyAM 'nitAntaM zItalatvapAvanatvaviziSTo ghoSaH'iti camatkurvato'rthasya pratItirabhidhayA lakSaNayA vA tAtparyeNa vA bhavitumazakyaiva / 'ghoSa'ityasya 'bhIrANAM prAmasya sadbhAva'ityarthamAtrasyAbhidheyatvAt lakSaNAyAzca svata eva dUramapasAritatvAca / ato'sau kayA'pi turIyayavRttyeti siddhAnte vyanjanayavati sthitam / na ca yayA'nyo'rtha'ityuktadizA gaGgAtIre'ityammAdAdbhitrasyApyarthasya 'zItala. tvAdiviziSTa'ityAtmakasyApi lakSyatvaM kuto neti zaGkayam / anyazabdena mukhyabhinnasyaivopAttatvAt 'tadayukta' iti vizeSaNasya ca tava sArthakyAt / iti dik / atha vRttyantarAd vyadhanAyA vyatirekaM darzayituM pravRttastatra tAvadabhidhAyA vibhedaM darzayan vyaJjanayA pratipAdyamAno'rtha: kimekasvarUpa eva, AhokhidanekavarUpa iti jijJAsAmapyanuSaGgato'panayan 'sthUNAnikhaNana' nyAyena punaretasyA aGgIkArocityaM drddhyitumupkrmte-kishctyaadinaa| kizca-299 boddhRsvarUpasaGkhyAnimittakAryapratItikAlAnAm / tatra-boddhA zrutvA tAtparyajJAtA, svarUpaM lakSaNaM, saGkhyA yAvanmAtratAsUcikA gaNanA, nimittaM hetuH, kAryamuddezyam, pratItirjJAnam , kAla: samayaH / ca tathA / AzrayaviSayAdInAmAzrayo viSaya (pUrvopakrAntaM vaktavyaM tAtparya vA ) zvetyetAvAdau yeSAM ( prakaraNAdInAm ) teSAm / bhedAttapAt kAraNAt / vyaGyo vyaJjanayA vRttyA pratipAdyo'rtha'iti zeSaH / abhidheyato'bhidheyo'bhidhayA pratipAdyo'rthastasmAt / 'paJcamyAstasila / ' 5 / 3 / 7 iti tasila / bhinnaH pRthagbhUtaH / bhavatIti zeSaH / kacit / 'abhidhIyate'iti pAThaH / tatra vAcyA'dityadhyAhRtya bhinno vyaGgayo'bhidhIyate ityanvayaH // 294 // atrAyambhAvaH-vAcyo vyaGgyazca naikAtmAnau / tyornekaantiktvaat| yo vyaGgayaH sa nAbhidheyaH, yazcAsau na saH / tathAhi-saMyogo viprayogazca sAhacarya virodhito| arthaH prakaraNa liGgaM zabdasyAnyasya sanvidhiH // sAmarthyamaucito dezaH kAlo vyaktiH svarAdayaH / zabdArthasyAnavacchede vizeSasmRtihetavaH // ' iti nirUpitadizA saMyogAdayo'bhidhAyA niyantAraH / tadetayA pratipAdyA apyarthA niyamitAtmAna eva na punaraniyatasvarUpA jAtu / saMyogAdibhirniyamanAnantaramapi vaktaboddhavyAditAtparyavazAt samullasantaH sarve'pyarthA nAbhidheyAH, kintu vyaGgayA eveti na tirohitaM viduSAm / ataHsaMyogAdayaH zabdasyArthavizeSasmRtihetubhUtA ekatrAbhidhAyA niyantAraH, paratra ta eva vyanjanAyAH saJcArayitAraH tamastaterapanetAro hi tejastateH pravartayitAro bhavanti / spaSTazcaivamabhidhAvyaJjanayorvAcyavyaGgathayozca bhedaH / abhidhAyA niyantuM zakyatvAdabhidheyA api niyantuM zakyAH, vyaJjanAyAH punaH sarvadA'dhIzAnatvAd vyaGgathA api sarve'dhIzAnA evetyevocyate-'yo vyaGgayaH sa nAbhidheyaH, yazcAsau na sH|' iti / atha-abhidheyasya boddhaprabhRtayo'nya eva vyaGgayasya punaranya eva / abhidheyaH punaH zabdasambandhisaGketamAtreNa prAptakhArUpyaH, vyaGgayastu na tathAbhUta iti kathamanayoH sArUpyaM sambhAvyeta ? tathA-'bhidheyo'bhidhAtuM zakyaH, vyAyaH punaranubhavadRzA vijJAtumeva zakyaH, natu sAkSAdvacasA pratyakSIkamiti mahadAntaryametayoH / evamabhidheyo nAnavacchedyaH, vyaGgayaH punaH sarvadA'navacchedya eva, abhidheyastathA''svAdi. tAkhAda eva vyaGgayastu pratikSaNaM samupapadyamAnAnAkhAditAsvAdodrekaH / na tatastayoraikyam / abhidheyastathA yasmina saGketito'bhidhAyakaH zabdastasmin parijJAte parijJAto bhavati, vyaGgayaH punastadanantarameva keSAJcit / tadevaM vAcyavyaathayoH sAmajasya sArUpyaM ca na kenApi sacetasA'bhidhAtuM zakyate / iti dik /
Page #399
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / ghAcyArthavyaGgayArthayohi padatadarthamAtrajJAnanipuNaivaiyAkaraNairapi sahadayaireva ca saMvedyatayA boddha. bhedaH, 'bhama dhammi'-ityAdau kvacidvAcye vidhirUpe niSedharUpatayA svarUpabhedaH, kvacit-'nizzeSacyutacandanam'-ityAdau niSedharUpe vidhirUpatayA ca svarUpabhedaH / 'gato'stamakaH / ' ityAdau ca athaitadeva vivaNoti-vAcyArthavyaGgayArthayorityAdinA / / : padAni mubantAstiDantA vA zabdavizeSAstadAsteSAm (padAnAm ) arthA iti te ceti, padatadarthA eveti, tasya jJAnaM tatra nipuNaiH / padAnAM siddhimeva teSAM punaH saGketitamevAthai jAnadbhirityarthaH / dheyAkaraNairdhyAkaraNAbhiH / vyAkaraNamadhIte veda veti taiH / tadadhIte tadveda / ' 42159 iti sAdhu / api ki punastArkikairmImAMsakapramukhaizca / 'sama' miti zeSaH / yadvA-vRddho yunA' ityAdinirdezavazAna tatra vinA'pi tadyogaM tRtIyA / ca tathA / sahRdayaiArmikaiH / eva natu parairapi / vAcyArthavyaGgyArthayorvAcyArthasya vyaGgathArthasya cetyarthaH / saMvedyatayA samyagrupeNa vijJeyatayA / 'hetune ti zeSaH / * hetau|' 2 / 3 / 23 iti tRtIyA / do jJAtRbhedaH / uktaM ca dhvanikAraiH- zabdArthazAsanajJAnamAtreNaiva na vedyate / vedyate sa hi kAvyArthata. tvajJaireva kevalaiH // ' iti / evaM ca-zabdArthazAsanajJAnamAtreNa vAcyArthasyaivAbhijJatollAsAna teSAM vyaGgayAbhijJatvam / ityato'tirohita eva boddhabhedaH / sahRdayA hi vyaGgayArthAbhijJA na punastaditare / eteSAM vAcyArthajJAnamAtreNa kRtArthatvAt myaGgadhArthajJAnadvaryA tu nitAntaM vaJcitatvAt / muSTakta kenApi kavinA-'kavitA''svAdasamaye padavyutpattimAtradhIH / nIvImokSasya velAyAM yathA kSaumAcintakaH // ' iti / atha boddhabhedo yathA mama-'sundAra : cireNa tava parirambhAyAvasthito'syahaM spRhayan / tvaM punaravekSya bata mAM niyatA'mbujamudraNe jAtA // ' iti / asyAyaM punarartha:-he sundAra ! tava parirambhAyAliGganAya spRhayan cireNa cirAdahamavasthito'smi / tvaM punarmAmavekSya dRSTvA'mbujasya mudraNarUpe khelane niyatA dattacitteti bata kaSTam // iti / atra hi-vaiyAkaraNo vaktA, tadvicAreNa nAtra pratibhAsate camatkAraH / zrutvA punastattAtparyamanveSamANasya sahRdayasya punarvicAreNa 'sUryAstaparyantaM sahyatAM tadviyoga' iti pratibhAsate eva camatkAraH / iti spaSTo boddhabhedaH / 'bhama dhammia-' ityAdau / 'bhama dhammi ! vIsattho so suNao aja mArio deNa / golANai kacchakuDaMgavAsiNA 'dariasIheNa // ' ityAdAvityarthaH / kvacita / kasmiMzcit / 'udAharaNaprasaGga' iti zeSaH / vidhirUpe 'bhrama dhAmika ! vizvadhaH-' ityAdyuktadizA bhramaNanirbhayatAbhidhAnAtmakavidhAnarUpe ityarthaH / vAcye vAcyArthe / niSedharUpatayA 'nAtra pAdavinyAso'pi kadAcana vidheyaH / ' ityAtmakaniSedharUpeNa / svruupbhedH| svarUpasya bhedaH / tathA ca- vAcyasya vidhirUpatayA vyaGgayasya punarniSedhAtmakatayA vAcyArthavyaGgayArthayoH svarUpato bhedaH kvAcika iti niSkRSTam / yathA vA mama-'ayi lalane ! tava locanapAtaH kasyAstu na pramodAya / yenAyamanugRhIto lokAntaramudyato labdhum // ' iti / asyAyamartha:-'ayi lalane ! yena locanapAtenAnugRhIto'yaM jano lokAntaraM sthAnAntaraM landhumudyato jAtaH, sa tava locanapAtaH kasya pramodAya nAstu na syAt / iti / atra hi locanapAto'yaM nitAntaM spRhaNIyaste iti vidhirUpo vAcyo'rtho niSedharUpaH san vyaGgathaparyavasAyIti spaSTaM vAcyArthavyaGgayArthayoH svarUpato bhedAra sthAnam / ca punaH / kvacit / udAharaNaprasaGga iti zeSaH / 'nizzeSacyutacandanam-'ityAdau / nizzeSacyutacandanaM stanataTa nirmuSTarAgo'dharo netre dUramanajane pulakitA tanvI taveyaM tanuH / mithyAvAdini dUti bAndhavajanasyAjJAtapIDAgage! vApI nAtumito gatA'si, na punastasyAdhamasyAntikam // ' ityAdAvityarthaH / niSedharUpe 'vAcye' iti zeSaH / vidhiruuptyaa| 'vyaGgayasyeti'zeSaH / svruupbhedH| tathA ca 'tasya sannidhiM na gatA'iti niSedharUpasya vAcyasya tasyaiva sannidhiM gatA'iti vidhirUpeNa vyaGgayadazAyAM paryavasAnAt spaSTa eva vAcyArthavyaGgayArthayoH svarUpato bhedaH kvAcitko vidhirUpasya niSedhaparyavasAyIti niSkRSTam / yathA vAmama-'vAme ! maiva nipAtaya mayi dRSTiM manmathAsikArUpAm / apanaya dUraM tvaritaM zaraNAgata eSa te dInaH // ' iti / asyAyamartha:-he vAme kuTile ! manmathasyAsikAM churikA tatsthAnApannAM dRSTiM mayi maiva nipAtaya, kintu-tvaritaM dUramapanaya, eSo'haM dInasya zaraNAgataH // ' iti / atra hi-nayananipAtadUrIkaraNarUpaniSedhasya nayananipAtAvazyakatA''tmakavidhirUpeNa vyathadazAyAM paryavasAyitvam / athAtra TippaNIkArAH prAhu:-'kvacid vAcye
Page #400
--------------------------------------------------------------------------
________________ saahitydrpnnH| [paJcamaHvAcyo'rtha eka eva pratIyate / vyaGgayastu tadvodbhAdibhedAt kvacit 'kAntamabhisara' iti 'gAvo nirudhyantAm' iti 'nAyakasyAyamAgamanAvasaraH' iti 'santApo'dhunA nAsti' ityAdirUpeNAneka iti saGkhyAbhedaH / vAcyArthaH zabdoccAraNamAtreNa vedyaH / eSa tu tathAvidhapratibhAnairma vidhirUpe'nubhayarUpo vyaGgayo yathA mama-"yAhi mamaivaikasyA bhavantu niHzvAsaroditavyAni / mA bhUvan hRtamanasastavApi tasyA viyogena // " ityatra na vidhyabhAvo niSedho, nApi vidhyantaram / kvacidvAcye niSedharUpe'nubhayarUpo yathA mama"ayi vadanenduvikAzaprazamitatimirotkare nivartasva / pratyUhayasi parAsAmapyabhisAraM hatAze kima // " priyatamamabhisarantI kAzcinnAyikAM prati tadgahAbhimukhamAgacchataH priyatamasyoktiriyaM pratyabhijJAnacchalena / ata evAtmapratyabhijJApanArthe hatAze' iti narmavacanam / parAsAmapyabhisAraM pratyUhayasi, tavAbhimatasiddhirbhaviSyatIti kA prtyaashaa| tatazca madIyaM vA gRhamAyAhi, tvadIyaM vA yAmIti tAtparyAdanubhayarUpo vyaGgayaH / ' iti / yathA vA mama-'sundAra ! sudhAnidhAnaM nayananipAtaM nirUpayAnyatra / eSa tu sadA kRtArthaH sa punarbhUyAt paraM subhagaH // ' iti / atra hi-'anyatra dRSTiM nipAtayeti vidhirUpo vAcyaH, vyaGgayaH punaH-tyA niSevamANo'pyayaM nAdya yAvat kRtArthastvayA vihito jAto vA, sa kevalaM punastvAmasevamANaH kRtArtho'vazyambhAvIti / tathA ca-vAcyasya na vidhiparyavasAyitvaM na vA niSedhaparyavasAyitvam , svarUpato bhedastu jAgarUka eva / yathA punarmama-'zazimukhi ! sudRSTisudhayA jIvaya mA mAM kRtA'parAdhaM te| aparAdhirodhijanyaM na jahIhi yazaH svakIyamullasitam // ' iti / atra hi 'kRtAparAdhaM mAM maiva jIvaye ti jIvanadAnaniSedharUpasya vAcyasya yadi kRta evAnena tavAparAdhastarhi mA mAM jIvaya yadi tu natarhi mRtaprAyo'pi jIvitavya evAyam, anyathA'parAdhinAzanajanyayazo. rakSaNApekSayA niraparAdhinAzanajanyaM zAraNAgataparityAgajanyaM cAyazastvamapi lapsyase iti vyaGgayadazAyAM niSedhAniSedho bhayasAdhAraNyena paryavasAyIti svarUpato bhedaH / ca punaH / 'gataH prAptaH / astaM prakAzatirodhAnam / arkaH sUryaH / ' ityAdau / 'udAharaNaprasaGga' iti zeSaH / eko dvitIyatvAnavacchinnaH / eva / vAcyo'bhidhApratipAdyaH / arthH| pratIyate pratibhAsate / vynggyH| 'artha' iti zeSaH / tu punaH / tadoddhAdibhedAttasya ( vyaGgayasya ) boddhA jJAteti, sa Adau yeSAM (boddhavyAdInAm ) tadbhedAt / 'heto'riti zeSaH / kvacit / 'kAntaM priyatamam / abhisara tatsammukhInA bhUyAt / ' itItyevaM rUpaH / kvacit-'gAvaH / nirudhyantAmavaruddhAH kriyantA 'itItyevaMrUpaH / kacit'nAyakasya prANapriyasya / ayaM 'vartamAna' iti shessH| AgamanAvasaraH / samAgamasya samayaH / ' itItyevarUpaH / kvacit-'santApastApodrekaH / adhunA'smin samaye / na / naiva / asti vidyte|' ityAdirUpeNetyAdyAtmakatayA / aneko nAnAvidhaH / itItyasmAt kAraNAt / saGkhyAbhedaH sakhyAto bhedaH / yathA vA mama--"sphurati sudhAnidhiruccairgarjati nIcaiH payonidhirbhUyaH / anayoH suSamA sumukhi ! smayamAnaM kaM na hA kurute // " iti / asyAyamarthaHsumukhi sudhAnidhizcandra uccairupariSTAdAkAze sthitaH san sphurati,payonidhiH samudro bhUyaH punarnIcairadhastAda garjati / anayoH suSamA manoramA zobhA ke smayamAnaM prasannavadanaM na kurute karoti / ' api tu sarvameveti bhAvaH / iti / atra hi-sudhAnidhAnabhUtaM tvadIyaM vadanamaprApyameva, athApi madIyamantaHkaraNaM samudra iva nitAntamucchulati, etayoH punaretAmavasthAmavekSamANAH sarve'pi hasanti, hasantu nAma, kiM tena yadyanayoH parasparaM premodgAraH / ' iti 'sukRtI upariSTAda virAjamAno'pina garjati, duSkRtI punaradhaHpatito'pi nitrapo garjati; ityetayordazAmavekSamANasya kasya na manasi pAramezvaraM vaibhavamudeti' iti nitAntaM spRhaNIyasampattiko'pyavadAnyo yadyapariSTAdapi virAjeta, tarhi virAjatu nAma, kiM tena; yaH punanitAntaM spRha 1 'vraja mamaivaikasyA bhavantu niHzvAsaroditavyAni / mA tavApi tayA vinA dAkSiNyahatasya jAnantu // ' itisaMskRtarUpeNa pariNatasya 'vacca maha vvi aekei hotu NIsAsaroiavvAI mA tujja vitIaviNA dakikhasAhaassa jAaMtu // ' iti padyasyaiva svarUpAntarabhUtaM padyam / 2 'prArthaye tAvat prasIda nivartasva mukhazazijyotsnAviluptatamonivahe / abhisArikANAM vighnaM karoSyanyAsAmapi hatAze // ' iti saMskRtarUpeNa pariNatasya 'deA pasia Nivatasu muhasasijohAbiluttatamaNivahe / ahisAriANa vigdhaM karosi aNANa vi haAse // ' iti padyasyaiva svarUpAntarabhUtaM padyam /
Page #401
--------------------------------------------------------------------------
________________ pAracchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| tyAdineti nimittbhedH| pratItimAtrakaraNAJcamatkArakaraNAJca kAryabhedaH / kevalarUpatayA camatkA. ritayA ca prtiitibhedH| pUrvapazcAdbhAvena ca kAlabhedaH / zabdAzrayatvena zabdatadekadezatadarthavarNasaGgaghaTanA''zrayatvena caashrybhedH| NIyasampattiko'pi kintu paraM vadAnyaH sa ucca padamaprApto'pi ucca padaM prAptasyAvadAnyasya tasyApekSayA prasIdati taM vilokya ca hasati garjati ca; ityaho vadAnyataiva dhanyamUrdhanyA na tu sampannatA Atviti vyavasthAM bhAvaM vA manasyAkalayataH kasya na mano hRSyati'iti 'mahAnto'garjanto'pi jayanti, kSudrAH punargarjanto'pi patitA evetyetayoravasthAbhedaM smaran kasya na bhavenmanadhakitam iti vA vyaGgaye sphuTameva saGkhyayAbhinnatvametayoH / vAcyArtho'bhidhAvRttyA pratipAdyo'rthaH / zabdoccAraNamAtreNa zabdasya padasyoccAraNamiti, tadeveti tena / vedyo jJeyo jJAtuM zakya iti yAvat / essH| 'vyaGgayArtha'iti shessH| tu punaH / tathAvidhapratibhAnairmalyAdinA tathAvidhaM vividhArthonmeSazAlivat pratibhAnairmalyaM (pratibhAyA buddhivizeSasya nairmalyaM nirmalatvaM svacchatvamiti yAvat ) iti tadAdau yasya tena / 'bhAvanAvizeSAdine'ti bhAvaH / 'vedyaH' iti pUrveNAnvayaH / itItyasmAtkAraNAt / nimittabhedo nimittAnnimittasya vA bhedaH / yathA mama-'sumukhi mukhaM tava ruciraM sphurati cirAya smitaM kirat paritaH / rAhorapi yaH pramude sa tathA viditaH sudhAnidhilAke // ' iti / atra hiuccAraNamAtreNa vAcyArthasya bodhyatvAt 'sahRdayaramaNIyaM tavaivAnanaM, sudhAnidhiH punaH sahRdayetaramAtraramaNIyaH, ata evaitasmai spRhayati'iti vyaGgayasya punaruccAraNamAtreNa vedyatvAbhAvAt sahRdayatayaiva punarvadyatvAt sphuTo vimittato bhedaH / pratItimAtrakaraNAt pratItireva na tvabhidhAnamapIti yAvat tatkaraNAttatkAritvAt / ca tathA / camakArakaraNAcamatkArasya karaNaM sAdhanamiti tasmAt / 'heto' riti zeSaH / kAryabhedaH / vAcyasya pratItimAtrakAritvAbhAvAt , camatkArakatvAbhAvAceti zeSaH / yathA mama-'sudati : tavedaM vadanaM kathamapi sadRzaM na somabimvena / yadamugya vilIyApi sphurati tathaiva prapUrNA zrIH // ' iti / asyAyamartha:-'he sudati ! tavedaM vadanaM mukhaM somasya candrasya bimbena sadRzaM kathamapi naivAsti / yataH-amuSya somabimbasya zrI: zobhA vilIyApi tathaiva pUrvavatprasannA satI sphurati na punaretasyeti zeSaH / iti / atra hi vAcyo'rthaH sphuTa eva zAbdaH, vyaGgayo'rthaH punaH 'parAbhUyApi nitrapasyevAmlAyataH pratyuta hRSyatastata eva svAtmanA samaM mRSaiva spardhinazcandramaso bimbasya vavadanena samaM sAdRzyaM saGgaccheta kavibhistadudghopyate iti sarva manasyeva smarantI puna:punaH smayase'iti / asau punaH pratIyamAna eva camatkurute / spaSTaM caivaM vAcyavyaGgathayoH kAryabhinnasvam / kevalarUpatayA camatkAravirahitasvarUpeNa / 'vAcyasyeti zeSaH / ca punaH / camatkAritayA ' vyayasya'ti zeSaH / pratItibhedaH pratIterbhedaH / 'vAcyasya vyaGgayasya ceti shessH| yattUktaM tarkavAgIzaiH-'pratItibhedamupapAdayati-kevaleti / vAcyapratIteH sukhacamatkArahInatayA, vyaGgayapratItestadubhayavattayA bhedaH / ' iti / tadvizadIkaraNAya / vastutastu 'kevalarUpataye' tyasya 'camatkArazUnyataye'tyevArthaH / camatkArasyAlaukikAhAdasphuraNarUpapadArthatvAt / yathA mama-'ayi sundari ! tava vadanaM smayamAnaM naiva kasya modAya / amRtanidhistu pramude rAho: kavalIbhavannapi saH // ' iti / atra hi na vAcyArthastathA camatkurute yathA 'asahRdayasya rAhoreva pramude candraH, candrasyApi pramude sa evaikaH, anyathA tatkavalIbhavanamasahyameva bhavet , tava punarvadanaM smayamAnamapi subhagasya sahRdayasyaiva pramude iti na kathamapi tayoH sAdRzya, vadanasya nirupama tvAt, candramaso'pi tadapekSayA tato nyUnatvAt / ' iti vyaGgayo'rthaH / sphuTazcaivaM pratIterbhedaH / ca tathA / pUrvapazcAdbhAvena / vAdhyasya prAkAlikatvAd vyaGgayasya punaruttarakAlikatvAdityarthaH / kAlabhedaH kAlasya bhedaH / yathA mama 'mAnasagatamapi kamala jayatA, kumudaM vikAzamAnayatA / sutanu ! mukhaM tava sadRzaM bhavatu kathaM candrabimbena // ' iti / atra hi vyatireko na vAcyaH, upamAnasya vizeSaNairvyatiricyamAnatve'pi tasya sAkSAdabhidhAnAt na ca 'katha' mityeva vyatirekamAha / ' iti vAcyam / tasya sandehamAtrAbhidhAyakatvAt, utthApitasya ca sandehasya nirNItArthAbhidhAnena nivartakatvAbhAvAt / ataH zleSamUlako vyatireko vyaGgayaH / vyaGgayasya vAcyApekSayA pazcAt prasphurtimattvena sphuTa: kAlabhedaH / zabdAzrayatvena 'vAcyasyeti zeSaH / ca punH| 'vyaGgayasyeti zeSaH / zabdatadekadezatadarthavarNasaGghaTanAzrayatvena zabdazca tadekadezazceti tau ca tadarthavarNasaGkaTane ceti, tdaashrytvenetyrthH| zabdaH padam / tasya padasyaikadeza iti tadekadezaH /
Page #402
--------------------------------------------------------------------------
________________ [paJcamaH sAhityadarpaNaH / 'kassa va Na hoi roso daTUNa piA savvaNaM aharam / sabhabharapaDabhagyAiNi ! vAriavAme ! sahasu eNhim // 218 // ityatra sakhItatkAntaviSayatvena vissybhedH| tadarthazca varNasaGghaTanA ceti tadarthavarNasaGghaTane tayoH padapadAzayorartha iti tadarthaH / varNAnAM saGghaTanA vinyAsavizeSa iti varNasaGghaTanA, rItiriti yAvat / Azrayabhedo vAcyasya vyaGgayasya ceti zeSaH / yathA mama-'vAme : tava mukhametanmRgamadatilakaM sudhAdharaM ruciram / alakagrastaM parvaNiparvaNi kAJcana ruciM jayati // ' iti / kAJcana cAndramasIm / atra jayati na tu smArayatIti, vyApAravizrAntisAmAnye'pi lokottaratAyAstathaiva samudrekAt / vAcyasya vAkyAzrayatvena, vyaGgayasya 'ji'dhAturUpaprakRtyAtmapadaikadezAzrayatvena sphuTa evAnayorAzrayabhedaH / yathA punarmama-'sundari ! tava vadanamidaM saGgatamaparaM sudhAnidhi manye / adharAdharIkRtarasaM sakalaM dRSTaM nayat pramudam // ' iti / asyAyamarthaH-'he sundari ! adhareNAdharIkRtarasaM (adharIkRtA nyagbhAvitA rasA yena tat) yadvA-adharAdharIkRtA rasA yena tat (adharebhyo'dharA ityadharAdharAH, na tAdRzAstAdRzAH kRtA ityadharAdharIkRtAH; atyanta tiraskRtA ityrthH)| sakalaM kalAbhiH sahitaM, samastamiti vA dRSTaM dRSTiviSayatAmApanaM lokaM pramudaM nayadidaM tava vadanamaparaM dvitIya saGgataM prAptaM sudhAnidhiM manye / ' iti / atra hi-'mamaivopabhogArha'miti vyaGgayasya vAcyAzritatvAtsphuTa AzrayabhedaH / yathA vA mama-'mama mukhameva sudhA'dharamiti mAnaM maiva suvrate ! nivaha / rAhurapi spRhayati nanu yasmai, taM kiM na jAnAsi // ' iti / atrApi sudhAnidhinA sadRzaM tava vadanaM mamopabhogyasvarUpa'miti vyaGgayasya vAcyAzritatvaM, vAcyasya ca vAkyAzritatvam / yathA .punaH- 'rere caJcalalocanAJcitaruce : cetaH pramucya sthirapremANaM mahimAnameNanayanAmAlokya kiM nRtyasi / kiM manye vihariSyase ! bata hatAM muzcAntarAzAmimAmeSA kAThataTe kRtA khalu zilA saMsAravArAnnidhau // ' iti / atra hi-'kiM tvaM manyase ahaM vihariSye' ityanabhidhAya 'kiM tvaM, manye ahaM vihariSyase iti puruSavyatyayenAbhidhAne tadartha eva hAsavyaJjaka iti sphuTaM vyaGgathasya vAcyaikadezAzritatvam / yathA punarmama-'vandArumandAramamandabhUtimAnandakandaM navakandakAntam / daraM darantaM bhagavantamantaH parisphurantaM vinato'smyanantam // ' iti / atra hi mAdhuryavatI varNasaGghaTanA bhagavadviSayiNyA raterabhivyajyamAnAyAH paripoSikA, na tu abhidhayonIyamAnasyApyarthasyeti sphuTaM punarAzrayabhinnatvam / vAriavAme vAritavAme : vAritA 'evaM mAkArSI' riti nivAritA'pi vAmA tatpratikUlAcaraNati, tatsambuddhau tathAkte iti yAvat / sabhamarapaDamagyAiNi sabhramarapadmAghrAyiNi ! sabhramaraM yat padmaM kamalaM tadAghrAtuM zIlamasyA astIti tatsambuddhau tathokte iti yaavt| piAe priyAyAH / savvaNaM satraNam / AghrAtapadmasthena bhramareNa davA kRtavraNamiti yAvat / aharaM adharam / ghrANasya sannidhivartinamaGgavizeSamiti yAvat / oSThamityarthaH / daLUNa pazyataH, na tu dRSTavato na ca drakSyataH / etena ' kAcidavinItA kutazcit khaNDitAdharA tatsavidhasaMvidhAne bhartari tamanavaloka. mAnayeva kayAcidvidagdhasakhyA tdvaacytaaprihaaraayaivmucyte|' iti yaduktaM locanakAraistanirmUlamiti sUcyate / kassa kasya klIbavyatiriktasya / va vA / roso roSaH / Na na / hoi bhavati / ata:-eNhi idAnIm pazcAttApAvasare, iti yAvat / sahasu sahaskha / 'patyustajanAM bhramaradaMzanajanyavraNavedanAM ce' ti zeSaH / svopArjitasya duHkhasyAnya prati sAparAdhatAropAnupapatteH / na hi svakRtaM karmAnyena bhujyate kRtanAzAkRtAbhyAgamApatteH // 28 // ityatra / udAhRte padye' iti zeSaH / sakhItatkAntaviSayatvena sakhIviSayatvena sakhyAzca priyaviSayatvenetyarthaH / 'vAcyavyaGgathayo' riti zeSaH / vissybhedH| 'bodhya' iti zeSaH / atredaM tattvam-'kasse' tyAdi upanAyakadaSTAdharAM patnoM tarjayantaM kAntaM pratArayantyA vidagdhayA tatsakhyoktam / svatastvamavivekinI pareNopadiSTasya skhahitasyApyanaGgIkAriNI pratyuta tadviruddhAcaraNaparAyaNA'si, ataH punaH punaH 'idaM padma mA jighrANa, atratya eSa bhramarahatakastvAM dakSyati'iti nivAryamANA'pi tatpanaM ghrAtavatyeva, bhramareNApi punardaSTaica, na hi khalaH kadApi khalatAyA viramati' iti tadvedanA kayA'nyayA'nubhUyeteti tvameva sahasveti, atha-priyAyA bhramareNaiva syAdadharo daSTaH, kintupriyAyAdaSTamadharaM dRSTvA ko 1-'kasya vA na bhavati roSaH pazyataH priyAyAH strnnmdhrm| sabhramarapAghrAyiNi ! vAritavAme : sahasvedAnIm // iti saM.'
Page #403
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / tasmAnnAbhidheya eva vyaGgyaH / kizva 300 prAgasattvAdrasAdenoM bodhike lakSaNA'bhidhe / kizca mukhyArthabAdhasya virahAdapi lakSaNA // 295 // 393 nAma sa bhavet puruSaH, yasya cetasina balAt 'duSTA'sau asyA avazyaM kazcinnAko 'nyo'pi tenaiva daSTo'yamoSTha' ityAzaGkAjanyo na syAd roSaH, sa cAsau sAmpratamupasthita eveti tvayaiva soDhavyaH, yadi mayopadiSTA na padmamaprAsyastarhi mRSA kalaGkI bhavanamapi na tavAbhaviSyaditi vAcyArtha bodhe sakhI syAduddezyA bhramareNaiva daSTo'syA adharo na punaH kenApi nAyakAntareNeti vyayArthabodhe kAnta evoddezyaH, sphuTacaivaM viSayabhedaH / iti / atraivaM punarAhulacanakArAH 'sahasvedAnI' miti vAcyamavinayavatIviSayam / bhartRviSayaM tu 'aparAdho nAstI' tyAvedyamAnaM vyaGgacam / tasyAM ca priyatamena gADhamupAlabhyamAnAyAM tadvyalIkazaGkitaprAtivezmika lokaviSayaM cAvinayapracchAdanena pratyAyanaM vyaGgayam / tatsapatnyAM ca tadupAlambhatada vinaya prahRSTAyasaubhAgyAtizayakhyApanaM priyAyA iti zabdabalAditi sapatnIviSayaM vyaGgayam / ' sapatnImadhye iyat khalIkRtA'smI'ti lAghavamAtmani grahItuM na yuktam / pratyutAyaM bahumAnaH / sahakha zobhasvedAnImiti sakhIviSayaM saubhAgyaprakhyApana vyaGgyam / adyeyaM tava pracchannAnurAgiNI hRdayavallabhetthaM rakSitA, punaH prakaTaradanadaMzana vidhirna vidheya iti tacaurya kAmukaviSayasambodhanaM vyaGgayam / itthaM mayaitadapanhutamiti svavaidagdhyakhyApanaM taTastha vidagdhalokaviSayaM vyaGgayam / ' iti / atha prakaraNabhedo yathA-' adhigamya jagatyadhIzvarAdatha mukti puruSottamAttataH / vacasAmapi gocaro na yaH sa samAnandamavindata dvijaH // ' iti / atra hi vAcyo'rthaH pUrvasargoktaM prakaraNamAzritaH, vyaGgayaH punastadAnImevArabhya mANasargArambhakAle ziSTAcArAnuprayuktaM maGgalAcaraNakarttavyatAkaM prakaraNamAzritaH / iti sphuTosnayoH prakaraNato bhedaH / athaucityabhedo yathA - ' mandaH kaviyazaH prArthI gamiSyAmyupahAsyatAm // ' iti / atra hi prakaraNataH kAlidAsasya vaktRtvaM tena punaH svAnuddhatatAss viSkaraNAya svAtmani mandatvamadhyasyeva kavitvAbhilASitvaM hAsyAspadamiti prakaTayamAne vAcyo'rtho vakturmUDhatve'pi pANDityAbhilASitvaM hAsyAyaivetyabhidhAnaucityamAzritaH, vyaGgayo'rthastu vakturmandasva mandatve'pi kaveriva kavitvAbhilASitvaM hAsyAspadamiti prasphuTayati / sphuTa evametayorbhedaH / zabdAntarasannidhibhedo yathA 'devAdbhavAnIpateH / ' iti / atra hi'devA' diti sannidherbhavAnIpaterityasya vAcyArthaH ' pArvatIpatermahezvarA' diti, kintu vyaGgayo'rthaH patizabdasannidherbhavAnIzabdasya pArvatI puMJcalIti; sphuTaM caivaM zabdAntarasannidhibhedaH / idaM ca prAcAmanurodhAt vastutastu 'devo'sau brAhmaNIpati' dityAdAvevaitAdRzavyaGgayAvasthAnaM bodhyam / iti dik / nanu bhavatvevaM vAcyavyaGgyayorbodrAdibhedaH, kiM tenetyata Aha- tasmAdityAdi / tasmAd yasmAdevaM bhedastasmAt kAraNAdityarthaH / abhidheyo'bhidhayA vRttyA pratipAdyaH / ' artha ' iti zeSaH / vyayaH / artha iti zeSaH / eva / na naiva / tat kathaM na syAd vyaJjanAyA aGgIkArAvazyakatvamiti zeSaH / atraivamAhukArAH pratIyamAnaM punaranyadeva vastvasti vANISu mahAkavInAm / yattat prasiddhAvayavAtiriktaM vibhAti lAvaNyamivAGganAsu // ' iti / nanu mA bhUdabhidheyo vyaGgayaH, kintu lakSyaH punaH kathaM netyAzaGkaya vyaGgyasya lakSyatvaM nirAcikIrSurnirAkRtaM ca tasyAbhidheyatvaM punaH prakArAntareNa nirAkurvan vyaJjanayaiva pratipAdyatvaM draDhayati - kizcetyAdinA / kiJca atha 300 rakhAdeH / 'bodhA' diti zeSaH / 'rasAde' riti vyayArthamAtragrAhakam / 'zeSe SaSThI / 2 / 3 / 50 iti SaSThI / tathA ca-rasAdyAtmakavyaGgayArthasambandhibodhAdityarthaH / ' bodhA' diti paJcamI tu 'anyArAditarattai dikzabdAJcUttarapadAjahi yukte / ' 2 / 3 / 29 ityanena / yattUktaM tarkavAgIzaiH - ' vyaGgayAntarabodho yathA tathA'stu rasAdibodhastu vyaJjanAvRttyaGgIkAramantareNa sarvathA na sambhavatItyabhiprAyeNAha - prAgasattvAditi / ' iti, tanna cAru; rasAdibhinnasya vyaGgathAvagamAyApi vyaJjanAmanaGgIkRtya vRttyantareNaiva nirvAhe tatpratipAdyatvApattervyaGgyatvasya ca mUlocchede vyaGgayatvasAdhAraNyena rasAderapi 50
Page #404
--------------------------------------------------------------------------
________________ 394 - saahitydrpnnH| ... [paJcamaH nirmUlatvApattezca / prAkU pUrvam / asattvAdavidyamAnatvAt avyavahitapUrvakSaNavartitvAbhAvAt kAraNAditi bhAvaH / 'lakSa. NA'bhidhayo'riti zeSaH / 'tayorhi svasvavyApAraM nirUpya sati virAme punarutthAnAsambhava' iti suktamasattvAditi / lakSaNA'bhidhe lakSaNA'bhidhA ca vRttI ityarthaH / no naiva / 'abhAve nAno nApI'tyamaraH / bodhike 'rasAde'riti vyaGgArthasyeti vA zeSaH / iti / yadvA-prAk pUrvasyAmavasthAyAm / 'rasAdibodhA'diti 'vyaGgayArthavodhA'diti vA zeSaH / tathA ca-rasAdibodhAdvayaGgathArthabodhAdvA pUrvasmin samaye iti niSkRSTam / asattvAdavidyamAnatvAt / padArthatvena vidyamAnavAbhAvAt kAraNAditi yAvat / 'rasAde riti 'vyaGgayArthasyeti vA zeSaH / yada rasAdivyaGgayArthoM vA pratIyamAnatvAnatiriktasvarUpaH, tasya ca zAbdatvena vidyamAnatvAbhAvaH / rasAde rasAdisvarUpasya vyaGkayArthasyeti vA bhAvaH / no naiva / bodhike bodhakI / lakSaNA'bhidhe lakSaNAvRttirabhidhAvRttizcetyarthaH / 'sambhavata' iti zeSaH / iti / atredamuktam-sarvo'pi zabdaH saGketitastAvadbhavati, tatsaGketamupasthApya viramati punarabhidhA, yatra tu vAkyAnvayAnupapattistAtparyAnupapattirvA bhavet tatra mukhyAthaikAMzamAdAya pravarttamAnA lakSaNA vAkyAnvayopapattyanukUlaM tAtparyopapattyanukUlaM vA tatsadRzamevArthamupasthApayati viraH mati ca / (tatsadRzamabhidheyasamarUpam) / tadevaM viratayostayo: 'zabdabuddhikarmaNAM viramyavyApArAbhAvaH / ' iti pratipAditA dizA punarvyApArAnupapattau sahRdayazA prasphurataH kasyApyarthasya punarutthApanAya kasyA api vRtteraGgIkAraucitye vyajanaiva zaraNamavatiSThate / (kasyApi nihrotumazakyasyAhAdahetozca ) / 'nahi kAraNamantareNa kAryamutpadyate' iti niyamena vyaGgayArtharUpasya kAryasyollAsAya vyaJjanAyAH svIkArAvazyakatvaM balAdAyAtam / na ca-kAlabhedenaiva vyaGgayArthasyArthAntaratvanirAse kiM punaridamabhihitam ? iti zaGkatham, kAlabhedena vyaGgayasya vAcyatvamAtravirAse lakSyatAyA anirAsAt / nanu tasya vAcyatvanirAse'pyevaM khato'bhidhAyA nirAse kiM punastasyA eva nirAsArthamayamudyogaH / iti cet ? kAlabhedena vAcyArtha. vyaGgayArthayoH pUrvapazcAdbhAvAbhidhAne nirUpite'pi abhidhAyAH 'punararthAntaropasthApanArtha sthagitavyApArAnabhidhAne punaH pravRtticarvAyAH sarvatobhAvenAtirodhAnAt / ' lakSaNA'bhidhe' ityabhidhAnaM tu tayorubhayorapi vyaGgayArthollAsasampAdanarUpaM vyApAra prati akiJcitkaratvAkhyApanArtham / kramavazAdabhidhAnasya prApte'pi aucitye punarnirdezo lakSaNAyA eva vyaJjanAkAryakAritvasya nirAsArtha iti bodhyam / iti / yadvA-na hi vyaGgayArthajAtaM saGketakharUpaM, na vA tadbAdhe tadaMzamAlambyAvatiSThamAnam ; kintu tadanantaraM sahRdayazaivAnubhUyamAnam / iti tasya kRte lakSaNAyA abhidhAyAzca na kiJcitkaratvaM pratibhAsate / te hi saGketaM tatsambandhameva vopasthApayituM zaknutaH, na tu tadanantaraM prasphuraNazIlam ; iti kathaM tayostatra vyApAraH kiJcitkaraH syAt / iti suvyaktaM sulocanAnAm / tathA ca-saGketamudbodhayitumabhidhA yadA prayatate tadA'pi nAvatiSThate vyaGgayo'rthaH, yadA punastadbAdhe tatsambandhinamaparamarthamudbodhayituM prayatate lakSaNA tadA'pi nAvatiSThate vya iti prAgasadbhAvaH suvyakta eSa vyaGgayasyArthasya / tasmAt khasvavyApAramupasthApayituM prayatamAnayorapi lakSaNA'bhidhayoH prayatanAvasare vyaGgayasyArthasyAsadbhAvAt saGketasya tatsambandhino vA tadanurUpasyArthasya sadbhAvAdetAveva tayorvyApArarUpatAmavalambate na tu vyaGgayo'pi / vyApArabhUtayozca tayorarthayoH sati sampattisadbhAve nirvyApArayozca lakSaNA'bhidhayorupazamaH zaraNam / iti / kizcAnyaccetyarthaH / mukhyArthabAdhasya mukhyo'bhidhayA pratipAdyo'sAvartha iti, tasya bAdho'nupapattistasya / abhidheyasyaiva saGketasvarUpatvAt prAgabhavatvamiti mukhyatvam / mukhamiva mukhe vA bhavatIti mukhyaH / 'zAkhAdibhyo yaH / ' 5 / 3 / 103 iti yaH / virahAda viyogAdabhAvAditi yAvat / api / prAgasattvAttvastyeva na, kintu etasmAdapi kAraNAdityarthaH / lakSaNA'na bodhike' ti zeSaH / yadvA-lakSaNA lakSaNAvRttiH kevalA / api 'na bodhike ' ti zeSaH // 295 // atrAyambhAvaH-vAkyArthAmupapattyA tAtparyArthAnupapattyA vA mukhyArthasya bAdhaH syAt / asmin punaH sati tadaMzamavalambya lakSaNAyAH pravRtti,na tvanyathA'pi / atha-yatra vyaGgayArthAvasthAnaM na tatra mukhyArthabAdhaH prAgvatI / yenAsau pravarteta / kintu-kvacitmukhyArthabAdhAduttarasminkSaNe sambhavI lakSaNayA prathamata eva tathA pratipAdito'rtha, yathA punarmu. khyArthabAdha eva nAvatiSTheta / kvacit punarabAdhitaH prathamataH eva mukhyArtha iti vyaGgapArthasya bodhAvasare naivobhayathA'pi mukhyArthabAdho'vyavahitapUrvakSaNavartIti na tadartha lakSaNAyAH sadbhAvaH, kintu kasyAzcana vRtteranyasyAH / evaM punarnizcaye vyaJjanAyA eveti balAdAyAtam / iti /
Page #405
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirANyayA pAkhyayA sametaH / 'na bodhikA' iti zeSaH / nahi ko'pi rasanAtmakavyApArAda bhinno rasAdipadapratipAdyaH padArthaH pramANasiddho'sti yamime lakSaNA'bhidhe bodhayetAm / kizca-yatra 'gaGgAyAM ghoSaH / ' ityAdAvupAttazabdArthAnAM bubhUSannevAnvayo'nupapattyA bAdhyate tatraiva hi lakSaNAyAH prveshH| yaduktaM nyAyakusumAJjalAvudayanAcAryaH atrAvaziSTAMzamAha-'na naiva / bodhikA 'vyaGgayasyeti zeSaH / itizeSa ityanuSajyate / iti / athoktakArikAyAH pUrvabhAga bhaGgayantareNa vivRNvaMstasya tAtparya nirdizati-nahItyAdinA / ime / lakSaNA'bhidhe 'vRttI' iti zeSaH / ye padArtha miti zeSaH / bodhayetAM vodhitaM kuryAtAm / 'sa' iti zeSaH / ko'pi kazcit / rasanAtmakavyApArAsanaM pratItistadAtmako yo vyApArastasmAt / rasyate AsvAdyate pratIyata iti yAvat, iti rasanam / 'lyuttc| 3 / 3 / 115 iti lyuTa / 'rasa' AsvAdanasnehanayoH / bhinno dvitIyaH / rasAdipadapratipAdyo rasAdIni yAni padAnIti, taiH prtipaadyH| padArtho vastu / pramANasiddhaH pratyakSAdiSvanya. tamena pramANena siddhaH / asti vidyate / nahi / iti / avArya niSkarSaH-vyaGga yastAvadartho rasAdyAtmA vyajyamAnatvAt , taca pratIyamAnatvAnubhUyamAnatvAkhAdyamAnatvAdhaparaparyAyaH aahaadvishessodbodhH| tatraiva sahRdayahRdayasya saakssytvaat| vAcyaH punrrthstdbhinno'bhidhiiymaantvaat| tattvaM ca-saGketaviSayatvam / saGketaH punarjAtiguNakriyAyadRcchAbhedAccaturvidho, jAtimAtrasvarUpatayA vaikAtmaiva / tadAzritatvenaiva tasyAvasthAnAt / vyaGgayatvA. vacchinnatvAvacchedakaM ca jAtyAdyatiriktasvarUpamiti vyaGgayasya vAcyatvaM na saGghaTate, tathA sati tasyAbhidhAvyApArAsparzitvaM khataHsiddham / lakSyo'pyevaM na vyaGgayaH / lakSyo hi saGketamavaSTabhya labdhasattAkaH / tathA ca-saGketAvaSTambhatvaM lakSyatvamiti niSpannam / saGketazca jAtyAdyavaSTambhAtmA / vyaGgayastu na jAtyAdyavaSTambho na ca saGketAvaSTambhaH, yenAso tathAvidha: syAt / nyAM vilakSaNa eveti tattatpratipAdikAbhyAM vRttibhyAM vilakSaNayaiva kayA'pi vRttyA pratipAdyaH syAditi siddhAnto nApanIyate vivekadRzA sUkSmadRzAm / evaM sati vyaGgayo vyaJjanayaiva pratipAdyo na tu lakSaNayA nApyabhidhayA vRttyeti / athottarabhAga vivRNoti-kizcetyAdinA / kizca / yatra yasmin / 'gaGgAyAM bhAgIrathyAM nadyAm / ghoSo prAmavizeSaH / ' ityAdau 'prayoga'iti zeSaH / upAttazabdArthAnAmupAttAH sampAditA abhidhayA vRttyA khavyApArAtmakatAmAnItA iti yAvata, ye zabdArthAH padArthI iti teSAm / anvayaH sambaddhatayA'vasthAnam / bubhUSan bhavitumicchan / bhavitumicchatIti bubhUSatIti tathoktaH / saGgatatvamupasthAtumicchAM kurvan na tu kRtavAnna ca kariSyanniti bhAvaH / ev| anupapattyopapattiH saGgatistadabhAvenetyarthaH / bAdhyate bAdhitaH kriyate bAdhAM prAptaH kriyate iti yAvat / tatra 'gaGgAyAM ghossH|' ityAdau 'prayoga'iti zeSaH / eva natvanyatra / hi yataH kAraNAt / lakSaNAyAstannAmnyA vRtteH| pravezaH saphalavyApArA bhavitumavatAraH / tato yathArthodvodhAvasare na lakSaNayA praveza iti zeSaH / - idamuktam-'gaGgA'zabdasya jalapravAhavizeSarUpo'rthaH, saptamyAzcAdhikaraNarUpaH; tathA-ghoSazabdasyAbhIrajAtIyajanasambandhI prAmavizeSarUpo'rthaH,prathamAyAH punarvartamAnakAlikarUpo'rthaH / ityasya punaranvayo bubhUSanneva dariMdramanoratha ivAsampanno bAdhito jaayte| bAdhikA caanuppttiH| sA ca-gaGgA'dhikaraNakaghoSAdheyatAyA asambhavarUpA / ityevaM mukhyArthasyopasthitasyApi bAdhe lakSaNAyAH pravRttiH atrevAnyatrApyevam, kintu yatra naivaM tatra naivam / tasmAt-vyaGgayo na lakSyo'rthaH / na ca tadarthA lakSaNAyAH pravRttiriti / abhihitaM pramANayitumAha-yadityAdi / udayanAcAryairudayanA amI AcAryA iti taiH udayanetinAmnA prasiddharAcArityarthaH / atra bahuvacanaM gauravAdham / nyAyakusumAJjalau / yad yataH kAraNAt / uktaM pratipAditam / tatastanmayoktaM tathaiveti zeSaH /
Page #406
--------------------------------------------------------------------------
________________ saahitydrpnnH| [paJcama: 'zrutAnvayAdanAkAkSaM na vAkyaM hyanyadicchati / padArthAnvayavaidhuryAttadAkSiptena saGgatiH // ' iti / na punaH 'zUnyaM vAsagRham-' ityAdI mukhyArthabAdhaH / yadi ca 'gaGgAyAM ghossH|' ityAdI prayojana lakSya syAt tIrasya mukhyArthatvaM bAdhitatvaM ca syAta, tasyApi ca lakSyatayA prayojanAntare tasyApi prayojanAntaramityanavasthApAtaH / atha kimuktamityAha-'zrutAnvayAt-' iti / 'vAkyaM padasamudAyavizeSaH / zrutAnvayAt / zrutAnAmabhidhayopasthApanAnantaraM zravaNaviSayamupagatAnAmarthAnAmanvayaH sambandhaH parasparaM yogyatvAdinA sAcivyaM tasmAt kAraNAdityarthaH / yadvA-zruto yogyatA''dimattayA prasiddhiM prApto'sau anvaya iti tasmAt / yadvA-zrutasya (vAkyasya) anvayo'rthabodhajanakatvena paryavasAnaM tasmAt / anAkAGkSaM nirAkAkSaM sajAtIyasya vijAtIyasya vA'rthasyAvalambaviSayiNyA''kAkSayA zUnyamiti yAvat / 'sa'diti zeSaH / anyat / 'avalambanIyatveneti zeSaH / na naiva / hi yataH / icchati kAGkSate / 'tata'iti zeSaH / padArthAnvayaH vaidhuryAt padAnAM suptiGantAnAM zabdavizeSANAmarthA abhidhayA pratipAdyA arthA iti teSAmanvayocitatvena ( sambaddharUpeNa ) paryavasAnaM tasya vaidhuryamabhAvastasmAt / vidhurasya viyuktasya bhAvo vaidhuryam / 'kaivalye'pi ca vizleSe vidhuraM vikale triSu' iti trikANDazeSaH / tadA tasmin samaye padArthAnvayavaidhuryAvasara iti yAvat / AkSiptenAkSepopAttena na tu saGketita. mAtrakharUpeNa / yadvA-tadAkSiptena ityeka padam / tena zakyenAkSipta AkSipyopAtto'rthastena tadvArA / saGgatiranvayopa' pattiH / 'bhavatIti zeSaH // ' iti / atredamabhidhAnam-abhidhayA tAvavRttyA tasyatasya padasya saso'rtha upsthaapyte| te sarve'pyarthAH zrutaprAyatvA cchratA ityucyante, tathAbhUtAH punararthAstAtparyavRttyA sambhUyAvatiSThamAnAH sambaddhA anvitA iti vA'pyucyante / anviteSu teSu padeSu nirAkAGkSatvaM nirbAdhama, yAvadananvayaM teSAM sAkAGkSatvAt ; anvayottaraM ca .nirAkAGkSatvAt / vAkyaM hi padAvaSTambham / padAni punaranvitAnyeva avaSTambhasvarUpANi vaakysy| anviteSu teSu na tasya kasyApi sAhAyyApekSA, yena tata sAkAkSaM syAt / yadi tu abhidhayopasthApitA arthAstAtparyavRttyA anvitatA pratinIyamAnA api kathaJcidanvitatAM na pratinIyeran, kintu pratibadhyeran, tarhi tadvAcakA api zabdA ananvitA eva, teSu tathAvidheSu svAvaSTambheSu vAkya vikalamiva sambhavatIti tasya vaikalyasya parihArAya kasyApyavalambaH sApekSa iti sthite na nitAntaM vijAtIyasyeti abhidhayA pratipAdyamAnenArthena sasambandhasyArthasyAvaSTambhaH sthAne, tasmAttadA sAkAGkSasya tasya snggtivaiklyprihaarshcoppaadniiytvenopyujyte| ityevAbhisandhAya harihAsabhaTTAcAryairapi vyAkhyAtam-'gosAdRzyasAmAnAdhikaraNyena gavayapadavAcyatvaviSayakajJAnajanakatayA zabdasya gavayatvAdinA zaktibodhenAkAkSA anvayasya paryavasanAt , yatra padArthA evAnvayavidhurAH kenApi rUpeNAnvayAyogyAH tatra tadAkSiptena tena lakSaNIyenArthena saGgatiranvayaH, yathA 'gaGgAyAM ghoSaH / ' ityAdau |'iti / __ vyaGgayArthasthale mukhyArthavAdhAbhAvaM darzayan tatra lakSyatvaM parihartumAha-na punrityaadi| na naiva / punaH tu / 'zUnyaM vAsagRham-ityAdI. 'zUnyaM vAsagRha vilokya zayanAdutthAya kiJcicchanaiH' ityAdau ityarthaH / mukhyArthabAdhaH padArthAnvayavaidhurya 'mastI'ti zeSaH / yena AkSipya saGgatirabhipretA syAt kintu prakRte tadabhAvAcchratAnvayasadbhAvAca nirAkAikSatvamiti "gaGgAyAM ghoSaH / ' ityAdisthale eva mukhyArthavAdhastadamutraivAkSiptena saGgatiH savyapekSeti bodhyam / atrAyambhAvaH- 'zUnyaM vAsagRhaM vilokya' ityAdau mukhyArthopapattestadabhAvAbhAvAca nAkSiptena saGgatirapekSyate, 'gaGgAyAM ghoSaH / ityAdau tu mukhyArthasya bAdhaH sphuTa eveti kathamAkSiptamanapekSita syAt / iti / anevaMvidhasthale'pi ( 'zUnyaM vAsagRhaM-'ityAdAvapi ) vyaGgayAbhyudayadarzanAnna lakSyatvaM sambhavati na ca tathA sambhAvanIyamapIti / nanu lakSaNA hi prayojanamUlA prayojanamantareNa tadapravRtteH prayojanaM punarAlaGkArikANAM vicAradRzA vyaGgaya, kintu tayopasthApyamAnasyArthasyeva tasyApi tattvaM kuto na syAt tathA sati vyaGgyameva lakSyamiti siddhAntaH zaraNamiti cennetyabhidhatsustatrAnavasthApAtamAha-yadItyAdi / yadi yahi / ca punaH / "gAyAM tannAmnyAM nadyAm / ghoSo sti'ti zeSaH / ' ityAdau 'prayoge' iti zeSaH / prayojanaM 'lakSaNAyAH pravRttinivRttinimittabhUta'miti zeSaH / lakSyaM yanmUlaM prayojanaM tayaiva lakSaNayA vRttyA
Page #407
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhpayA vyAkhyayA sametaH / na cApi prayojanaviziSTa eva tIre lakSaNA, viSayaprayojanayoryugapatpratItyanabhyupagamAt / nIlAdisaMvedanAnantarameva hi jJAtatAyA anuvyavasAyasya vA sambhavaH / pratipAdyam / syAda bhavet / 'tadeti zeSaH / tIrasya lakSaNayA samaya'mANasyArthasyetyarthaH / mukhyArthatvaM mukhyArtho'bhiSayA pratipAdyo'rthastattvam / 'syAt'iti zeSaH / ca tathA / 'tasthe ti zeSaH / bAdhitatvamanupapattimattvam / bAdhitasyopapatti prAptasya bhAva iti tathoktam / syAt / 'pAvanatvAdyatizayena lakSaNIyena sambandhazca syAditi zeSaH / ca punaH / tasya lakSyamAmANasya tasya prayojanasya / api / lakSyatayA lakSaNayA smrpymaanntven| prayojanAntare ''bhiprete satI'ti zeSaH / tasya prayojanAntarasya / api / 'yadI'ti zeSaH / prayojanAntaramanyat prayojanam / 'syAditi zeSaH / itItyevam / anavasthApAto'navasthAyAstadAkhyasya doSasya pAtaH prasaGga Apatata upasthitiH syAditi yAvat / atredaM tAtparyam-yadi yatra saprayojano mukhyArthavAdhaH syAttatra tarhi mukhyAthai kathamapi sati bAdhite kimapi prayojanamadhiSTAya tatsambandhamupAdAya tadbAdhitatvaM nirasitumeva lakSaNAyAH pravRttiH, nAnyathA'pIti siddhAntaH / tathA ca-lakSaNayA yasya mukhyArthasya yatra bAdhastatra tatsambaddhaH eva tanmAtranirasanaparo'rtha upasthApyate, natu prayojanamapi tasya tathAtvena tasyA aviSayatvAt / iti / yathA-'gaGgAyAM ghoSaH / ' ityatra gaGgAzabdasya jalapravAharUpo mukhyo'rthaH, tasya punarghoSAdhikaraNakatayA'nupapattirUpo bAdhaH, atastasya tIre sambandhena nirAsa iti tatpAvanatvAcatizayakhyApanarUpaM prayojanamadhiSThAya lakSaNayA tIrarUpasyArthasyotthApanam / iti mukhyArthena pratipAdayitu. mazakyasya pAvanatvAdyatizayAtmakapratItyabhinnasya prayojanasya sadbhAve lakSaNayA gaGgAzabdena tIramupasthApyate gaGgAzabdena tIraM lakSyate iti yAvat / tathA yadi gaGgAzabdasya mukhyArthastIraM syAt , tatra punarghoSAdhikaraNatvaM bAdhitvaM syAt prayojanasya ca gaGgAgatapAvanatvAdyatizayavizeSasya tIreNa sAkSAt sambandhaH syAt lakSaNayA ca prayojanapratipAdanasya prayojanAntaraM syAt tarhi lakSaNayA gaGgAzabdena prayojanaM lakSyeta na cedaM kimapi vidyate / yadi ca tIragatapAvanatvAdyatizayarUpasya prayojanasyApi lakSyatvaM syAt tallakSyagataM prayojanAntaraM ca syAt , tarhi tathA prayojanapArampayya lakSaNA'GgIkAre prayojanAnveSaNasya cAparyavasAne tasya pAvanatvAdyatizayasya tIrasya ca bodhAbhAvApAdikA'navasthopatiSTheta / iti / vastutastu manovilasitamAtramidam / kathamapathA gaGgAzabdena lakSaNayopasthApite tIre tadanantaraM ca tasyAM viratavyApArAyAM prayojanamupasthApyeta / iti / nanu na lakSaNayA zakyasambaddha evArthaH samupasthApyate kintu prayojanamapi / atha yadi zakyasambaddhamarthamupasthApyaiva viramati lakSaNA, viratAyAM ca tasyAM punarutthAnAbhAva evAGgIkriyate tarhi kAmamaGgIkriyatAM nAma, kintu prayojanasaMvalita evAsau kimu na lakSyetetyAzaGkayottarayati-na cApItyAdinA / ca punaH / prayojanaviziSTa prayojanena viziSTaM saMyuktaM tatra / eva / na tu tadviparIte'pItyarthaH / tIre / 'tIre' iti lakSyamAtrasyopalakSakam / 'nimittaatkrmyoge*|' iti nimitte saptamI / tathA ca-tIrAdyarthabodhani. mittamityarthaH / api / lakSaNA ' pravartate ' iti zeSaH / iti-na naiva 'saGgacchata' iti zeSaH / kuta ityAha-viSayaprayojanayorviSayaH kAraNIbhUtajJAnaviSayaH, prayojanaM phalIbhUtajJAnaviSayastayorityarthaH / yugapadekasminneva samaye / pratItyanabhyupagamAt pratIteranabhyupagamastasmAt / tadeva draDhacati-hi yataH / nIlAdisaMvedanAnantaraM nIlAdijJAnottarakAle / eva natu nIlAdijJAnAt prAgapi / jJAtatAyA jJAnaviSayIkRtAtayAH / vA'thavA / anuvyavasAyasya nizcayasya / na naiva / sambhavo 'jAyata' iti zeSaH / atredamabhihitam-yadi 'gaGgAyAM ghoSaH / ' ityAdau tIrAdi lakSayitvA prayojanaM lakSayituM 'zabdabuddhikarmaNAM viramyavyApArAbhAva ' ityuktadizA lakSaNA na pravarteta tarhi mA pravarttatAm , kintu prayojanIbhUtajJAnaviSayeNa pAvanatvAdinA viziSTameva tIrAdi lakSayituM pravartata, tathA ca-'atipAvane suzItale gaGgAtIre ghoSaH / ' ityAdiprakArako bodhaH,
Page #408
--------------------------------------------------------------------------
________________ 398 [paJcamaH saahitydrpnnH| 301 nAnumAnaM rasAdInAM vyaGgyAnAM bodhanakSamam / AbhAsatvena hetUnAM asya punaH 'gaGgAtIre ghossH| ' ityAdyanabhidhAya 'gaGgAyAM ghossH| ' ityAdyabhidhAnamAtreNApi tathA bodha iti bodhAdhikyameva prayojanam / iti na pariNAmaramaNIyam / atra hi-pAvanatvAdyatizayAtmakaprayojanaviziSTatIrAdibodhaH / prayojanaM phalaM, tIrAdi punarviSayastacchAlitvAt / tathA ca-sphuTa: phalaphalinorabhedaH / tatprakArakaH punarbodho na kSodakSamaH / phalajJAnAnantarameva phalazAliviSayakajJAnasya siddhatvena tayoryogapadyAsambhavAt / na hi phalAnyajAnatA 'phalazAlyeSa vRkSa' iti jJAtuM kenApi pAryate / ata eva mImAMsakamate nIlajJAnAnantaraM jJAto nIla ' iti pratItestajjJAnena mIle prakaTatA'paraparyAyA jJAtatA jaayte| jJAnasyAtIndriyatvAttadanantarabhAvinyAzca jJAtatAyAH pratyakSatvAdetayA punastadA numIyate / tathA hi-yathA pIte pItatvaprakArakA jJAtatA, tathaiva nIle nIlavizeSyakanIlatvaprakArakajJAnottarakAlikA nIlavRttinIlatvaprakArakajJAtatAtvAdiyaM jJAtatA, yadattiryatprakArikA yA jJAtatA sA tadvizeSyakatatprakArakajJAnottarakAliketi naiyAyikamate tu jAte nIlAdijJAne 'nIlamahaM jAnAmI' ti jJAnaM pratyakSarUpo'navyavasAyaH / tathA hi-yathA sAmAnyarUpeNa pItajJAne jAte 'pItamahaM jAnAmI' ti pItaviSayakajJAnavAnahamasmItyAtmakaM jJAnaM pratyakSamanuvyavasAyazabdenAbhidhIyate tathaiva nIle jJAte 'nIlamahaM jAnAmI' ti nIlaniSTakamatAnirUpitasambandhAvacchinnA yA jAnAtikriyA tanirUpitA yA kartRtA tadvAnahamasmIti jJAnaM pratyakSAnuvyavasAyAparaparyAyam / iti / tadevaM phalaphalinorbheda eva sarveSAmabhimataH / atha tathA prayojanaviziSTe tIrAdau lakSaNAyAH svIkAre tayorbhedAbhAvo na prAcAM sammato na cAnubhavasiddha ityupekSya eveti| vayaM tu evamapi bamaH-prayojanaviziSTe'pi tIrAdau lakSaNayopasthApite 'gaGgAtIre ghossH| ' ityAdyanabhidhAya 'gaGgAyAM ghoSaH / ' ityAdyabhidhAnamAtreNApi tathA bodha iti bodhAdhikyAtmakasya prayojanasya punaravaziSyamANatve'navasthApAto'vaziSyamANasya ca prayojanasyAvagamAyaiva punarvyaJjanAyAH svIkartavyatvam / iti / ___ yathA kujjhaTikAkulite deze'sato'pi dhUmasyAbhimAnAt dhUmaniyatasya vaDheranumAnam , tathA'bhinaye'satAmapi vibhAvAdInAmabhimAnAt vibhAvAdiniyatAnAM rasAdInAmanumAnam / ityanubhAnenaiva rasAdipratIti (vyaGgayapratIti) gatAthayatAM zrIzaGakukAnuyAyinAM naiyAyikAnAM vyaktivivekakArANAM zrImahimabhaTTAnAM mataM nirAkaroti-301 netyAdinA / / 301 rasAdInAM rasabhAvatadAbhAsAdInAm / vyaGyAnAM vyajanayA bodhyAnAm / bodhanakSama bodhane kSama samarthamiti yAvat / anumAnaM liGgaparAmarzaH / liGgaM ca-anvayavyatireki, kevalAnvayi, kevalavyatireki ceti trividham / parAmarzaH puna:-vyAptiviziSTapakSadharmatAjJAnam / hetUnAm / bahatvamavivakSitam / hetorityarthaH / ananyathA siddhatve sati kAryAvyavahitapUrvakSaNe niyatatvena vartamAnasyAnumitisAdhanasyeti yAvat / AbhAsatvenAbhAsamAtratvena / tacca vyabhicArAdiduSTatvam / 'hetune ti zeSaH / 'heto|' 2 / 3 / 23 iti tRtIyA / na naiva / 'snggcchte|' iti zeSaH / atrAyambhAvaH-jJAnaM tAvavividhaM, yathA'rthamayathA'rtha ca, tatra yathA'rthe jJAnaM pramA, tadbhinaM bhramaH / atha pramA catu. prakArA pratyakSAnumAnopamAnazabdabhedAt / evamanumAnamapi pramArUpameva na tu tadbhinnam / tathA hi-anumiterasAdhAraNa kAraNamanumAnam, anumitizca praamrshjnyjnyaanruupaa| ananyathAsiddhaniyatapUrvavarti asAdhAraNaM kAraNam / pratyakSamupajIvyapra. vRttaM tathAbhUtaM jJAnaM parAmarzaH, sa eva vyAptiviziSTapakSadharmatAjJAnam / tatra vyAptiryathA-'yatrayatra dhUmastatratatra vahni riti, pakSadharmatA punaH-'yatra dhUmastatra vahi'riti mahAnasAdau vyAptimavalambya ayaM parvato vahnimAn'iti jJAnam / na cedaM pratyakSam / tadavadhi dhUmasyaiva pratyakSatvAt / vartestu tatra vyAptiviziSTatayaivAnubhUyamAnatvAt / iti / atha-rasAdayo'numeyA na veti vivicyate / rasAdayassarve'pi vyaGgayArthA anumeyAH / vibhAvAdiniyatatvAt / atra rasAdayaH, vibhAvAdisattvAt yatra vibhAvAdisattvaM tatra rasAdizAlitvaM yathA'nyatra sarvatra / ataH-abhinayo'yaM rasAdimAn vibhAvAdimattvAt / iti / yadyapi na nATaye na ca kAvye vastutayA vibhAvAdayaH, kintu naTena kavinaiva vA tatra nirUpyamANAH; ataHtathAbhUtaiH sahRdayahRdayadayitAnAmata eva sahRdayairnirbharamanubhUyamAnAnAM rasAdInAmanumAnaM kiM nAmeti vaktuM zakyate, tathA'pi
Page #409
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / 399 vyaktivivekakAreNa hi-yA'pi vibhAvAdibhyo rasAdInAM pratItiH sA'numAne evAntarbhavitumarhati / vibhAvAnubhAvavyabhicAripratItirhi rasAdipratIteH sAdhanamiSyate, te hi ratyAdInAM bhAvAnAM kAraNakAryasahakAribhUtAstAnanumApayanta eva rasAdIn niSpAdayanti, ta eva pratIyamAnA AsvAdapadavIM gatAH santo rasA ityucyante / iti-avazyambhAvI tatpratItikramaH kevalamAzubhAvitayA na lakSyate, yato'yamatrA (dyA) pyabhivyaktikramaH (ktikaH, ktakaH, ktaH) iti 'yaduktam' kujjhaTikAkulite deze dhUmasyAsato'pyabhimAnaM, tena yathA dhUmaniyatasya vaDheranumAnam , tathaiva nATaye kAvye vA naTena kavinaiva vA sunipuNaM nirUpyamANairvastutazcAsadbhirapi vibhAvAdibhirvibhAvAdiniyatA ratyAdayo'numIyamAnAstatsAdhApAdakanaipuNyabalAtteSAM teSAmAkhAdyamAnatayA camatkArakAraNIbhUtAH santo rasAdayaH, iti tatratatropayujyata evAnumAnam / iti / tathA-yat pratIyate tat sarvamarthAt sambaddham / na tu tadviruddham / yasmAt kasmAdapi yasya kasyApi pratIteH prasaGgAt / ataH-vyaGgayo'pyartho niyata eveti sapakSasattvena vipakSAsattvena pakSasattvena ceti trirUpAliGgAlliGgijJAnasyAnu. mAnasyaiva viSayaH sarvo'pi vyaGgayo'nyaH / tathAhi-'mAe ! gharovaaraNaM ajja hu Na sthitti sAhiaM tume| tA bhaNa kiM karaNijjaM emea Na vAsaro ThAI ||'iti / asya ca-'mAtargRhopakaraNamadya khalu nAstIti sAdhitaM tvyaa| tad bhaNa kiM karaNIyamevameva na vAsaraH sthAyI // ' ityarthaH / atra hi-sambodhyakatakagRhasamastopakaraNavinAzAbhidhAnena gRhopayoginastasyatasyopakaraNasya sampattaye vaktamAtrakatakayatnAvazyakatvAbhidhAnamanumIyate, tena ca-bahirnigamAyAmAjJAyAmanubhitAyAM vktRkrtksvairbhrmnnaarthnmnumiiyte| iti dik / ' ityAhurvyaktimasahamAnAH / vyaktimaGgIkartAraH punarevamAhuH-nirjale jalajJAnamiva kujjhaTikAkulite'pi deze dhUmajJAnaM na yathArtham / tathA sati tathA'numAnamapi na pramANakoTimadhiroddati, kintu bhramakoTimeveti yathA, tathA nATaye kAvye vA vibhAvAdInAM vastutayA sadbhAvAbhAve ananubhUtapUrvANAM ca teSAM smRtigocaratayA pratipAdayitumazakyatve tattatsamarpyamANatattatsAdRzyabhramAvahasAmagrIvazAdapi vibhA. vAdiniyatAnA ratyAdInAM pratItistayA punaryazcamatkAro na syAttayAthA'rthyam / iti / tathA-sambodhyakartRkagRhasamastopakaraNavinAzAbhidhAnena tathAtathA'numAnamapi na vastusat / tvayA sarvamupakaraNaM vilayaM nItamiti tvayaiva tatsampattaye yatitavyam, yadyapi tvayA'pi na kimapi kartta zakya, kiM punarmayA, athApi mayA bAlayA kiMkartavyavimUDhayA na kathamapi kimapi zreyaH pratipadyate, atha yadi tvayA pratipadyate tarhi tvayaiva tathA yatitavyam anyadA tvayA'pi mayeva sthAtavyaM, bhoktavyaM ca kRtaM karmeti viruddhadhiyo'pi tathA'bhyupagamAt / iti / athoktamarthamanusandadhAnaH kArikAM ca vyAcakSaNaH praNidhAtavyamartha sugamayati-vyaktivivekakAreNetyAdinA / 'vibhAvAdibhyo vimAvAnubhAvavyabhicAribhyo vibhAvAdInabhivyApyeti yAvat / 'lyablope karmaNyadhikaraNe ca // iti pnycmii| rasAdInAM rasabhAvatadAbhAsAdInAm / yaa'nirdeshyaa| pratItiH pratItimAtreNa sphuraNam / api kiM punaH sAkSAttayA'bhyupagamaH / 'astI'ti zeSaH / sA 'pratItiriti zeSaH / anumAne pratyakSamupajIvyaliGgaparAmarzajanye jnyaane| eva na tu parAbhimatavyaJjanAjanyabodhe / antarbhavituM tirobhavituM tattvenAvasthAtumiti yAvat / ahati / kSamate iti bhAvaH / hi yataH / vibhAvAnubhAvavyabhicAripatItirvibhAvasyAnubhAvasya vyabhicAriNazca pratItiH / rasAdipratIte rasAdInAM rasabhAvatadAbhAsAdInAM pratItiH pratyayo'nubhavAspadatvena sphuraNamiti yAvat iti tasyAH / sAdhanamupAyavizeSaH / iSyate'bhilaSito bhavati / tataH-te vibhAvAdayaH / hi eva / ratyAdInAM ratihAsAdI. nAm / bhAvAnAM sthAyibhAvAnAm / kAraNakAryasahakAribhUtAH kAraNakAryasahakArikharUpAH / yathA- rate yako. dyAnAdirUpo vibhAvaH kAraNam , romodgamAdirUpo'nubhAvaH kAryam , madamUrchA''dirUpo vyabhicArI bhAvaH sahakArikAraNam / iti / tAn ratihAsAdIn sthAyino bhAvAn / anumApayanto'numitiviSayaM nayantaH santaH svaviSayakavyA- , ptiviziSTapakSadharmatAjJAnena bodhayanta iti yAvat / eva na svanumApya na vA'numApayiSyanta iti yAvat / rasAdIna zazArAdIn rasAn nirvedAdIMzca bhAvAMstadAbhAsAdIMzca / niSpAdayanti carvaNIyatvenopasthApayanti / te vibhAvAdayaH / eva kevalam / pratIyamAnAH 'santa' iti zeSaH / AsvAdapadavImAsvAdasya camatkArAnubhavasya padavI sopAnaM tAm / gtaaHpraaptaaH| sntH| rasA rasAdayaH / itItyevam / ucyante kathyante / itItyasmAt kAraNAt /
Page #410
--------------------------------------------------------------------------
________________ saahitydrpnnH| [ paJcamaHtaMtra praSTavyam-kiM zabdAbhinayasamarpitavibhAvAdipratyayAnumitarAmAdigatarAgAdijJAnameva rasatvenAbhimataM bhavataH ? tadbhAvanayA bhAvakairbhAvyamAnaH svaprakAzAnando vA ? Aye na vivAdaH' kintu 'rAmAdigatarAgAdijJAnaM rasasaJjJayA nocyate'smAbhiH / ityeva vizeSaH / dvitIyastu vyAptigrahaNAbhAvAddhetorAbhAsatayA'siddha eva / avazyambhAvI niHsandehaM bhAvI sambhavazIla iti yAvat / tatpratItikramasteSAM vibhAvAdInAM pratItaya iti tAsAM kramaH paurvAparyam / kevalameva / AzabhAvitayA sUkSmakAlena sphuraNazIlatayA / na naiva / lakSyate dRzyate jJAyata iti yavAt / zatapatravyatibhedavat kramasattve'pi nitAntaM tvaritaM sambhUtatayA kAlasaumye na saMlakSyate tatpratItikrama iti hetovAsaMlakSyakramA iti vyapadezyA rasAdayaH / iti tAtparyam / yataH / ayam / abhivyaktikramo'bhivyaktyAH spaSTIbhavanatAyAH kramaH / atrAsminnanumAnavAde / api / 'sambhavatIti shessH| 'abhivyaktika' iti pAThe-vyaGgayo'saMlakSyakrama iti yAvat / abhivyakti kAyati brUte iti, abhivyakto ('rtho') sminnastIti vA / 'Ato'nupasarge kaH / ' 3 / 2 / 3 iti kaH, 'ata ini Thanau / ' 5 / 2 / 115 iti Thano veti / abhivyaktaka iti pAThe-anukampito'bhivyakto'rthaH / 'anukampAyAm / ' 5 / 3 / 76 iti kaH / iti / abhivyakta iti pAThe tu spaSTa evArtha iti / adyApIti pAThe adyAnumAnavAdAGgIkArake divase'pItyarthaH / 'adyAtrAhI' tyamaraH / ' itItyevam / yat / 'mata'miti zeSaH / vyaktivivekakAreNa vyaktivivekaM (tadAkhyaM grantham ) karotIti tena / 'mahimabhaTTeneti zeSaH / karmaNyaN / ' 3 / 2 / 1 ityaN / hi eva / natu kenApi dvitIyena sacetasA / uktaM nirUpitam / / atredaM tAtparyam-na tAvad vyaJjanA kAcid vRttiH / kintu-tasyAH pratipAdyatvena vivakSito'bhimata eva vA'rthaH nAsAvanumAnAspadatatAM jahAti / na cAtra kAcid vipratipattiH / iti manyamAnA mahimabhaTTA vyaktivivekaM viracayAMcakruH / ata eva tatra tAvat procuH " anumAne'ntarbhAva sakalasyaiva vaneH prakAzayitum / vyaktivivekaM kurute praNamya mahimA parAM vAcam / iti / atha tatra te prAhuH-'vibhAvAnubhAvavyabhicArisaMyogAdrasaniSpatti'riti nirUpitadizA yA parairabhihitA vibhAvAdibhyo rasAdInAM pratItiH, sA nAnumAnAd vyatiriktA / ayamiha hetu:-vibhAvAdInAM pratItirekha rasAdInAM prItisAdhanabhUtA, na hi vibhAvAdipratItimantareNa rasAdipratItiH sambhavati, na ca rasAdipratItirvibhAvAdipratItyamUlA, ratihAsAdisthAyibhAvAnAmAlambanoddIpanAtmA vibhAvaH kAraNaM, romodgamamukhavikAsAdyAtmAnubhAvaH kArya, madAdyAtmA sahacArI bhAvaH punaH sahakArikAraNam , ityetattritayameva ratyAdIn sthAyino bhAvAn sattvAsattvAbhyAmanumitiviSayaM nayati' tadantaraiteSAmanabhyupagamAt / tathAbhUtaM punaretad rasAdiniSpattimUlam / paya eva yathA'mlayogena dadhisvarUpatvaM prApnuvattasya hetustathaiva vibhAvAdipratItirapyanumIyamAnaratyAdiyogena rasAdisvarUpatAM prAptavatI tatkAraNamityUhyam / nacaivaM rasAdipratItervibhAvAdipratItyuttarakAlikatayA katha'masaMlakSyakrama'iti vyapadezaH saGgamiSyate ? iti cintyam / vibhAvAdipratItivyAptipakSadharmatAmaharasAdyanumityAsvAdAbhinnarasAdipratItikramasyAzubhAvitayA'saMlakSyatvenaivAvasthAnAt / yathA ca vyaktivAdimate-prathamaM vibhAvAdyupasthitiH, tatpunA rasAdivyajanaM, tadanantaraM sAdhAraNyAbhimAnaH, atha rasAdyAvirbhAvaH iti kramasattve'pi rasAdInAmasaMlakSyakramatvam; tathA'numAnavAde'pi yatrayatra vibhAvAdipratItistatratatra rasAdipratItiriti vyAptiH, tataH-rasAdivyApyavibhAvAdimAnayamabhinaya iti pakSadharmatA, tatpazcAt abhinayo rasAdimAn vibhAvAdizAlitvAdityanumitiH / atha-ayamabhinaya etadrasazAlI, etadvibhAvAdizAlitvAdityAsvAdaH / iti / yathAhi-'mAeM-' ityatra'yo yadIyo'panayaH sa tatsAdhyatvAvacchinnopAyaniSTasAdhyatvAbhAvavAniti vyAptiM gRhItvA tadanyakarttavyopAyanivartyavyApyApanayAbhidhAnavadidaM vAkyamiti pakSadharmatAgrahe matkarttavyopAyanivartyatvadapanaya ityanumitau mayA tathA yatyate yathA tvatkartRkApanayo nAvatiSTheta |'iti sAkSAnirUpaNaM pratipadyate / iti / tatra tasmin viSaye / praSTavyaM praSTuM zakyam / 'astI'ti zeSaH / kiM kinnanu / zabdAbhinayasamarpita. vibhAvAdipratyayAnumitarAmAdigatarAgAdijJAnaM zabdAbhinayAbhyAM samarpitA nirUpitA the vibhAvAdayasteSAM pratyayaH pratItistenAnumitA ye rAmAdigatarAgAdayo rAmAdiniSTasItA''disItA''diviSayakAnurAgAdaya iti
Page #411
--------------------------------------------------------------------------
________________ pAracche ) hacirAkhyayA vyAkhyayA smetH| yaJcoktaM tenaiva-'yatrayatraivaMvidhAnAM vibhAvAnubhAvasAttvikasazcAriNAmabhidhAnamabhinayo vA tatratatra shRnggaaraadirsaavirbhaavH|' iti sugrahaiva vyAptiH pakSadharmatA ca / tathA tajjJAnam / zabdo vAkyAdi / abhinayo naTakartRkarAmAdyanukaraNam / eva kevalam / rasatvena zRGgArAdirasanivedAdibhAvAdikharUpeNa / bhavato dhvanimanumAne'ntarbhAvayituM pravRttasya zrImata: sambodhyasya / abhimataM khIkRtam / vA'thavA / kim-tadbhAvanayA teSAM zabdAbhinayasamarpitavibhAvAdInAM bhAvanA savidhambhaM bodhAtayA / bhAvakaiH sahRdayaiH / bhAdhya mAnaH prApyamANa AsvAyamAna iti yAvat / bhUprAptAvityasyepadam / svaprakAzAnandaH svaM prakAzata iti tAdRzo'sA. vAnanda iti / 'rasatvenAbhimataH' iti zeSaH / iti / tatra-Aye 'pakSe'iti zeSaH / na naiva / 'vastutayA iti zeSaH / viruddhaabhidhaanm| 'sambhavatIti shessH| kintu parantu / 'rAmAdigatarAgAdijJAnaM rAmAdiniSTasItA''di. viSayakAnurAgAdisambandhijJAnam / rasasajhayA rasa iti sajheti tyaa| 'sajJA syAncetanA nAma hstaadyaishcaarthpuucnaa|' ityamaraH / rasa iti nAnnetyarthaH / na naiva / asmAbhirvyaktimajIkurvadbhiH / ucyate kathyate / ' itItyAtmakaH / eva khalu / vizeSo vibhedaH / rAmAdiniSThasItA''disambandhyanurAgAdijJAnaM rasa iti amumAne dhvanimantarbhAvayiturmatam , abhidhA''divRttitrayAdatiriktaiva vyaJjanA nAma vRttirityaGgIkartuH punastanna, tAdRzajJAnasya rasapadavAcyatvAsambhavAt / iti bhaavH| dvitIyaH 'pakSa' iti zeSaH / tadbhAvanayA bhAvakairbhAvyamAnaH svaprakAzAnando rasatvenAbhimata' ityAtmakaH pakSa iti bhAvaH / tu punaH / vyAptigrahaNAbhAvAt / vyAptiH 'henumanniSTavirahApratiyoginA / sAdhyena hetoraikAdhikaraNyaM vyApti'rityuktadizA sAhacaryaniyamastasya grahaNaM smaraNaM sambhavitvena jJAnaM vA tadabhAvastadvirahastasmAt kAraNAt / hetoH kAraNasya / AbhAsatayA vAstavikatvAbhAvAt / asiddho'numAnAviSayatvenAsamarthitaH / eva na tu siddhaH / atredaM niskRSTam-kAvyaM tAvad dvividhaM, zravyaM dRzyaM ca / zravyaM raghuvaMzAdi, dRzya zAkuntalAdi / zravye zabdenaiva vibhAvAdayo varNyante, dRzye puna:-abhinayopayoginyA sAmanyA / ataH-yatpratI. tyaivAnumitAnAM rAmAdigatasItAdiviSayakAnurAgAdInAM jJAnaM rasaH, te vibhAvAdayaH zabdenAbhinayaneva vottambhitAH bhavantIti yadyayaM pakSaH / na tarhi nitAntaM matadvaividhyam / kintu rasyate AkhAdyate iti rasa iti rasapa. danirutyA rasasyAsvAdavAcyatve rAmAdInAM teSAM khAtmabhinnatayA tattadrAmAdigatasItAdyanurAgAdijJAnasya ca tadbhimatve rAmAdiniSThasItAdyAlambanakAnurAgAdijJAnameva rasa iti kiM mUlaM matamiti saMzayAnapanayanamevAsmAkaM matAntaramAsthApayatIti draSTavyam / atha yadi-zabdenAbhimayena vA samarpitAnAM vibhAvAdInAM bhAvanAdvArA bhAvakai vdhamAnaH khaprakAzAnando rasa iti pakSaH syAt tarhi anumAnavAde'siddha evAsau pratibhAsate / tathA hi-anumAnaM nAma vyAptivi. ziSTapakSadharmatAjJAnam / tacca prakRte na sambhavati, vyAptigrahAbhAve hetorAbhAsatvAt / na hi sati hetvAbhAse'numAna saGgacchate / vyAptistAvat yatrayatra vibhAvAdipratItiH, tatratatra rasAdayaH ityeva / asau ca ma sarvatra / yathA-jaratAM zrotriyANAM mImAMsakAnAM ca vibhAvAdipratItisattvam, kintu na rasAdayaH / iti / evaM ca vyAptigrahAbhAve'numAnahetva. siddhau dvitIyaH pakSo'pi pratyuktaH / iti / atha vyaktivivekakAroktyaiva prakRte'numAnaprasaGgaM vArayitumAha-yaccetyAdi / - tena vyktivivekkRtaa| eva natvanyena kenaapi| yat / ca / uktam 'yavayatra yasminyasmin sthala / evaMvidhAnAM zabdAbhinayAbhyAM samarpitasattvAnAmityarthaH / vibhAvAnubhAvasAttvikasaJcAriNAm / amidhAne kathanaM tattacchabdenopAdAnamiti yAvat / vA'thavA / abhinayo'bhineturnaTasyehitena nirUpyamANaM vibhAvAyanukaraNam / 'syA' diti zeSaH / tatratatra tasmiMstasmin sthAne / zaGkArAdirasAvirbhAvaH zRGgArahAsAdirasAnAmAvirbhAvaH / 'jAyate'iti zeSaH / itItyevam / vyAptiH sAdhyAbhAvavavRttitvarUpo niyamavizeSaH / ca tathA / pakSadharmatA pakSasya yatra yattvaM yadvattvaM vA sAdhyate tasya dharmatA taniSThayatkiJcinirUpitaprakArateti / vyApyasya sAdhyavRttitvamiti bhAvaH / sugrahA sukhena prahItuM zakyA / 'astI'ti zeSaH / eva / tathA evamityartha:
Page #412
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAhityadarpaNaH / [ paJcama: 'yArthAntarAbhivyaktau vaH sAmagrISTA nibandhanam / saivAnumitipakSe no gamakatvena sammatA // ' iti / idamapi no na viruddham / na hyevaMvidhA pratItirAsvAdyatvenAbhimatA / kintu svaprakAzamAtra vizrAntA sAndrAnandanirbharA / tena - atra sisAdhayiSitAdarthAdarthAntarasya sAdhanAddheto. rAbhAsatA / 403 'vo yuSmAkaM vyaktivAdinAmityarthaH / teSAmeva sambodhyatvAt / ' bahuvacanasya vanasau / ' 8 / 1 / 21 iti vasAdezaH / arthAntarAbhivyaktau artho vAcyo lakSyo vA tasmAdanya iti, tasyAbhivyaktiH sphuraNaM tasyAm / yA yatsvarUpA / nibandhanamupanAhastadvatpradhAnabhUteti yAvat / ' upanAho nibandhana ' mityamaraH / upanAhazca yatratantryo nibaddhAH svanayanti tasyordhvabhAgaH / ' nibandhanaM pradhAna ' miti tarkavAgIzAH / sAmagrI zAbdabodhAdisvarUpaH kAraNasamudAyaH / iSTA'bhimatA'bhilaSitA vA / ' astI' ti zeSaH / nA'smAkam / anumAnavAdinAmiti yAvat / sA tatsvarUpA / eva na tvanyasvarUpA'pItyarthaH / anumitipakSe'numitiranumAnaM tasyAH pakSastasmin / gamakatvena rasAyanumApakatvena / gamayati prApayati avabodhayatIti veti tattvena / sammatA svIkRtA // ' iti / atredaM niSkRSTam - yathA mahAnasamabhito dhUmamavalokamAna: ' kuto'ya ' miti taM nizcetuM pravRttaH, mahAnase pravizya vahnivyApyaM dhUmamavalokate, paratra punarjalAdivyApyatvAbhAvaM tadIyamavalokya yathA svayaM yatra dhUmastatra vahiriti vyAptiM nizcinoti / atha - tathaiva parvate'pi dhUmamavalokamAnastA maMtra 6 yatra dhUmaH, tatra vahni' riti vyAptiM smarati, smaraMca tatra vahimavalokya ' yatrayatra dhUmastatratatra vahni ' riti nizcinoti tadanantaraM yatrayatra dhUmamavalokate tatratatra prathamata eva tasyeyamanumitiH 'ayaM vahnimAn dhUmavattvAt / ' iti sampadyate / evaM yathA - 'yatra dhUmastatra vahiriti vyAptiH, tatazca dhUmo vahivyApyo vahizca dhUmavyApaka iti vyApyasya sAdhyavRttitvaM pakSadharmatA, tajjJAnaM puraranumitiriti vyapadizyate / tathA kutracid vibhAvAdisampattiM pratipadya rasAdisadbhAvaM pratipadyamAnA vibhAvAdisampattIrasAdisambhUtivyApyeti niyate, paratra punarvibhAvAdisampattiM pratipadyamAnAnAM raGgagatAnAmAtmanazcAnyeSAM ca kSaNAdevAbhivyaktatayA rasAdisambhUtimupalabhya cirAyAnumitiM pratipadyate yatra yatra vibhAvAdistatratatra rasAdiH / ' iti / evaM ca vyAptiviziSTapakSadharmatAjJAnaM prakRte nirvAdham 'ayaM rasAdimAn vibhAvAdimattvAditi / atha yathA, vyaktisvIkarttAro vAcyalakSyArthobhayavilakSaNasyArthasya pratipattaye vyaJjanAM vRttiM svIkurvanti vayaM punaranumAneneva tadaGgIkAraprayojanaM gatArthayAmaH / iti vicArApanodya evaiSa bhramo vyaktikArasya / iti vyaktivivekakArANAM matam / ' iti / athaitadUdUSayati-idaM 'ta'diti zeSaH / api / no'smAkaM vyaJjanAkhIkartRRNAm / na naiva / viruddham / 'ukta'miti zeSaH / hi yataH / evaMvidhA yatra vibhAvAdInAmabhidhAnamabhinayo vA syAttatra rasAdiriti bhavato'bhimatA vibhAvAdyabhidhAnamAtranirUpitaprakArA'vibhAvAdyabhinayamAtra nirUpitaprakArA'pi veti yAvat / pratIti: / 'rasAde' riti zeSaH / AsvAdyatvenAsvAdasvarUpeNa / na naiva / abhimatA / 'astI 'ti zeSaH / kintu svaprakAzamAtravizrAntA svaprakAza eveti, tatra svaprakAzamAtre ityarthaH vizrAntA paryavasitA / sAndrAnandanirbharA / sAndro'sAvAnanda iti tena nirbharA sAtizayeti / 'pratIti' riti zeSaH / niHzeSeNa bharo'treti, nirgato vA bharo'tra iti / bharo'tizeyaH / tena ' hetune 'ti zeSaH / atrAsmin / 'anumAna' iti zeSaH / sisAdhayiSitAt sAdhayitumanumAnadvArA samarthayitumIpsita iti tasmAditi tathoktAt / arthAt / 'svaprakAzAnandasvarUpA 'diti zeSaH / arthAntarasyAnyo'rtha iti tasya / rasAdyAvirbhAvasvarUpasyetyarthaH / sAdhanAt / anumApanAt / hetorbhavannirUpitasvarUpasya kAraNasya | AbhAsatA duSTatA / adamavadheyam - 'yatrayatra vibhAvAdInAmabhidhAnamabhinayo vA tatratatra rasAdInAmAvirbhAva' iti vyaktivAdyanumAnavAdyubhayasAdhAraNaM matam / nAtra kimapi kasyApi vaimatyam / kintu - etadvicAryam - rasAdyAvirbhAvo rasAdipratItizca nAnA vastuta eva vA bhinne iti / naca nAmnaiva / utpattyaparaparyAyasyAvirbhAvapadavAcyasya, AkhAdAparaparyAyasya ca pratI - tipadavAcyasya parasparaM vibhinnatAyA dRSTazrutatvAt / nahi bhogyasyotpattirAkhAda ( bhoga ) zva kenApi sacetasA'bhinnatvana nirUpyete / utpattyapekSayA bhogasyottarakAlikatvAd bhogApekSayA cotpatteH prAkkAlikatvAt / AsvAdyAsvAdakayorbhinnatvaM, tayorapi bhinnatvAca / ato vastuta eva bhinne iti sthitam / yathA ca yatrayatra mRttikAkulAlAdi tatratatraiva ghaDhotpatti
Page #413
--------------------------------------------------------------------------
________________ 403 pAracchedaH) rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| yacca-'bhama dhammia-' ityAdau pratIyamAnaM vastu, 'jalakelitaralakaratalamuktapunaHpihitarAdhikAvadanaH / jagadavatu kokayUnovighaTanasaGkaTanakautukI kRSNaH // 219 // ' ityAdau ca rUpakAlaGkArAdayo'numeyA eva / tathAhi-anumAnaM nAma pakSasattvasapakSasattvavipakSavyAvRttatvaviziSTAlliGgAllinino jJAnam / riti vyAptigrahe'pi yatrayatra mRttikAkulAlAdi tatratatraiva ghaTapratItiriti na vaktuM zakyate, tathA yatra vibhAvAdInA. mabhidhAnamabhinayo vA tatraiva rasAdyAvirbhAva iti vyAptigrahe'pi yatra vibhAvAdInAmabhidhAnamabhinayo vA tatraiva rasAdi. pratItiriti na siddhaantH| yasmAt-mRttikA''dyabhAvasthale'pi ghaTapratItiriva vibhAvAdyabhidhAnAdyabhAve'pi rasAdipratItiH, mRttikA''disadbhAve ca ghaTApratItiriva vibhAvAdyabhidhAnAdisadbhAve ca rasAdyapratItiriti nAsau siddho hetuH / atrAyambhAvaH-vibhAvAdInAmabhidhAnenAbhinayena vA rasAvirbhAve, tayoH punarvinAze'pi yathA rasapratItiH sahRdayahRdayagocarA tathA vibhAvAdInAmabhidhAnenAbhinayena vA rasAvirbhAve'pi tayoH punaH sattve'pi jaratAM zrotriyAdInAM hRdayagocaratA na rasapratItiH / ityutpattyaparaparyAya AvirbhAvAparavAcyo na khasvarUpaH, pratItiH punarAvAdAdyaparaparyAyA svasvarUpaiveti suSaktaM 'na ghevaMvidhe'tyAdi, avyAptyativyAptibhyAM ca hetorAbhAsatvam / iti / nanvevaM rasAdipratItirmA bhUdanumeyA, kintu tadabhinnasya vyaGgayasya pratItirapi kuto nAnumAnagocaretyAzaGkayottarayitumAha-'bhama dhammia-'ityAdau 'bhrama dhAmmika-'ityAdyarthaka udAhRtapUrve / ca / yata / pratIyamAnaM'bhramaNa na tvayA kArya siMho hi dRptaH sadA'vatiSThata' ityAtmakam / vastu / 'alakArazUnya'miti zeSaH / ___ 'jalalitaralamuktapunaHpihitarAdhikAvadano jalasya keli: krIDA tena taralau caJcalau yau karau tayo. stalaM tena muktaM parityaktaM skhalitamiti yAvat punaH pihitamAcchAditaM rAdhikAvadanaM yena saH / kokayUnoH kokajAtIyayordampatyorityarthaH / kokA ca kokazceti kokau / yuvatI ca yuvA ceti yuvAnau / koko amU yuvAnAviti tayoH / 'pumAn striyaa|' 1 / 2 / 67 / kokazcakavAko nAma pakSI / vighttnsghttnkautukii| vighaTanaM saGgatayoH pRthakkaraNam / saGghaTanaM punaH pRthagbhUtayorapi saGgamaM prati nayanam tatra kautukI tatkeliparaH / kRSNo rAdhikAprANapriyaH / jagat / carAcarAtmakaM brahmANDam / avatu rakSatu abhimataniHzreyasapradAnavadhanAbhyAM pAlayasviti yAvat / prArthanAyAM loT // 219 // ityaadau| c| rupkaalddaaraadyH| anyasminnanyatvAropamalo ruupkaalngkaarH| yathA hi-rAdhikAvadanaM candra iti prakalpya tadvikAze rAtrijJAnena kokayUnovighaTanam, tatpidhAne rAjyabhAvajJAnena tayoH punaH saGghaTanam / iti / anumeyaaH| eva / natu vynggyaaH|| atrAyambhAvaH-vyaktivAdinastAvat 'bhramadhArmika ! vizrabdhaH sa zunako'dya mAritastena / godAvarIkacchakuDaGgavAsinA dRptasiMhena // ' ityAdyarthakAdau zloke 'yadbhayAda gRhAntareva saJcarasi saH zunako dRptena tena siMhena mArita iti zunakAdapi bhIrustvaM tasmin mRte godAvarIkUlakuJjapuSpANi saJcitAni kartuM pratidinaM tatra gacchasi, kintu tvaM jAnAsi vA na bA tatra dRptaH siMho nivasati, sa eva grAmAntarata Agatya taM zunakaM mAritavAn iti' vAcyaH 'tvayA zunakAdapi bhIruNA na tatra gantavya'miti pratyAyayatIti, tathA--'jalakelI-'tyAdau 'karatalena rAdhikAvadanasyApidhAnapidhAnakaraNaparaH kRSNo dinamAtrasaGgamazIlayoH kokayorvighaTanasaGghaTanakara' iti vAcyo'rthaH 'rAdhikAvadanaM candra' iti- pratyAyayatI' tyAhuH / kintu nirUpiSyamANaprakAreNa nobhayatraiva vyaGgayatvam / asti punaranumeyatvamevetyAcakSANA anumAnenaiva vyaJjanAM gatArthayanto mahimabhaTTA upkrmnte-tthaahiityaadinaa| tathAhi yathA pratIyamAnA vastvalaGkArA naanumaanaadtiricyrNstthaa| 'pratipAdyate iti zeSaH / anumAnamanugatatvena mIyate nizcIyate iti tat / nAma prasiddham / tadAkhyayA prasiddhaH pramANavizeSa iti yAvat / pakSasattvasapakSasattvavipakSavyAvRttattvaviziSTAt / pakSaH sisAdhayiSA virahaviziSTasiddhayabhAvavAna saMdigdhasAdhyako vA / 'parvato
Page #414
--------------------------------------------------------------------------
________________ khaahitydrpnnH| [paJcamaHvAcyAdasambaddho'rthastAvanna pratIyate / anyathA'tiprasaGgaH syAt / iti bodhyabodhakayorarthayoH kazcit sambandho'styeva / tatazca bodhako'rtho liGgam , bodhyazca liGgI, ghodhakasya cArthasya pakSasattvaM nibaddhameva / sapakSasattvavipakSavyAvRttatve anibaddhe api sAmarthyAdavaseye / tasmAt-atra yo vAcyAoNlliGgarUpAlliGgino vyaGyArthasyAvagamaH so'numAnaM eva paryavasyati / ' iti / tanna / tathAhi-atra 'bhama dhammia-'ityAdau 'gRhe zvanivRttyA vihitaM bhramaNaM godAvarItIre siMhopala vahnimAn dhUmavattvAd yathA mahAnasa'mityAdau parvatAdistatra san tadavRttistattvaM yathA dhUmatvAdiH samAnaH pakSa iti, sapakSaH, sa ca nizcitasAdhyavatsvarUpo yathA mahAnasAdiH tatra sattvaM dhRmatvAdiviparItaH pakSa iti vipakSaH, sa ca sAdhyAbhAvavAn / yathA jalAzayAdiH / tasmAd vyAvRttastavRttistattvaM dhUmatvAdi / tadviziSTaM tadavacchinnaM tasmAt / liDAcihAt 'dhUmAdirUpAt'iti yAvat / lijhino liGgaM cihamasyAsmin vA'stIti tasya vahnayAde riti bhAvaH / jJAnaM nizcayaH / 'mata'miti zeSaH / arthaH zAbdabodhaH / tAvat sAkalyena 'yAvattAvaca sAkalye'vadhau mAne'vadhAraNe' ityamaraH / vAcyAta asambaddhaH sambandhitvAnavacchinnaH / na / pratIyate anyathA / nanu vAcyAdasambaddho'pi pratIyeta kA hAniriti cenna yata iti bhAvaH / atiprasaDo'tivyAptiH / syAda bhavet / ityevaM sati / bodhyabodhakayorbodhyo vyaGgayo bodhakastadbhinno'rthastayoH / arthyoH| kazcit |smbndho vaiziSTayam / asti / eva natvatra sandehAvasaraH / ttstsmaat| 'kAraNA' diti zeSaH / sambandhasyAvazyaM sadbhAva iti svarUpAt / bodhako 'vyaGgathArthasye ' ti zeSaH / arthoM natu zabdaH / 'eve' ti zeSaH / liI cihnam tatsvarUpa iti yAvat / ca / bodhyaH liDI / ca tathA sati bodhakasya vyaGgayArthabodhakasya / arthasya / pakSasattvaM pakSe vidyamAnatvam / nibaddhaM siddham / eva khalu / athasapakSasattvavipakSavyAvRttatve sapakSasattvaM vipakSatazca vyAvRttatvam / anibaddha api / sAmarthyAt saMskAravalAt 'pakSasattvaM samuddizya tatra prakalpyamAnAditi ' yAvat / avaseye anumeye| IdUdedvivacanaM pragRhyam / ' 1 / 1 / 11 iti pragRdyatve saMhitA'bhAvaH / tasmAt 'kAraNA'diti zeSaH / liDarUpAta / vAcyArthAta / vAcyArthamAzritya 'lyabalIpe karmaNyadhikaraNe ca' * iti paJcamI / liDino linggismbndhii| yaH / vyaGyArthasya / avagamo bodhaH / saH / anumAne niruktalakSaNe pramANe / eva / paryavasyati paryavasito bhavati nizcito jAyate iti yAvat / itIsyevam / 'yadyaktivivekakArAH prAhuH' iti zeSaH / tat 'kathana' miti zeSaH / na 'saGgacchate' iti zeSaH / ___atredaM bodhyam-pakSaH parvatAdiH, sapakSaH punarmahAnasAdiH, tatra san vidyamAnaH, sa eva vipakSAd vyAvRttI dhUmAdistattvaM ca dhUmAditvam / atha-viziSTamavacchinnam, evaM sati dhUmatvAvacchinnamiti, tacca dhUmarUpameva, tadAdi lijhaM punadhUrmAdi / tatazca dhUmavadAdijJAnamanumAnam / dhUmavAnagniH / 'parvato'yamagnimAn dhUmavattvAd yathA mhaansm'| ityasya ca 'parvate'smin dhUmabAnagniH yathA mahAnase; kuta etat-dhUmavattvA' diti zAbdabodha evAnumAnaparyavasAyIti / tatra-pakSaH, 'eSa etadvA' niti yatra hetupuraHsaraM sisAdhayiSyate; sapakSaH punaH, yatra tAdRzaM hetuM patipadya tAdRzatvaM prathamata eva pratipannam ; evaM vipakSaH, yatra tAdRzahetvabhAve tAdRzatvAbhAvo nizcitaH syAt / iti yatrayatra vyaJjanAsvIkAro yAdRzaM vyaJjanayA pratipAdyamAnamarthamurarIkurvanti, tatratatraiva vayamanumitiviSayaM tAdazaM sAdhayAmaH, tasmAt-pakSaH sa eva, 'bhama dhammia-'ityAdiH, 'jalake li-'ityAdi / atra sattvaM tasya vAcyasya, yasmAd vyaGgayo'rthaH pratIyate; etammAdeva hi anumeyo'rthaH / sapakSaH punaH, tAdRzavAcyArthazAlI khalu / tata eva tAdRzAnumitisiddheH / atra sattvaM punaH tAdRzasyaiva vAcyasya, tAdRzAdeva tathA pratipatterabhyupagamAt / atha-vipakSaH, tAdRzavAcyAbhAvavAn ; tatraiva tattvAbhAvapratipatteH / liGga tAdRzabodhyabodhakayoH sambandhavizeSaH / asti hi sarvo'pi bodhyo bodhakazca paraspara yatkiJcitsambandhazAlI; tattvamanIkRtyAtiprasaGgApatteH / tathAhi-'bhamadhammia-'ityAdau bhramaNAbhAvasyeva ghaTAbhAvAderapi bodhaH syAt / iti yadAhurvyaktivivekakArAH, tanna kSodakSamam / iti / tadevopapAdayati-tathAhi-'yathA tantra saGgacchata' iti zeSaH / atrAsmin / 'bhama dhammi'- tyAdau zloka'iti zeSaH / zvanivatyA zunau nivRtti me Agatya godAvarIkujavAsinA siMhena mArita ityeva tasyAnupalabdhistayA / 'hetune ti zeSaH / grhe| 'eveti zeSaH / vihitaM pratipAditam / bhramaNaM 'zunakAdapi bhItasyeti zeSaH ( kartR ) / godAvarItIre godAvaryAstadAkhyAyA
Page #415
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / 405 dherabhramaNamanumApayatI'ti yadvaktavyaM tatrAnaikAntiko hetuH / bhIrorapi guroH prabhorvA nidezena priyAnurAgeNa vA gamanasya sambhavAt / puMzcalyA vacanaM prAmANikaM na veti sandigdho'siddhazca / 'jalakeli -' ityatra : " ya AtmadarzanAdarzanAbhyAM cakravAkavighaTana saGghaTanakArI sa candraeve ' tyanumitireveyamiti na vAcyam / utrAsakAdAvanaikAntikatvAt / ' evaMvidho'rtha evaMvidhArthabo nadyAstIraM tatra / siMhopalabdheH / 'vibhASA guNe'striyAm / ' 2 / 3 / 25 ityatra ' vibhASe 'ti yogavibhAgAdguNe striyAM ca kvaciditi paJcamI / abhramaNam (karma) / anumApayati / itItyevam / yat / 'vyaktivivekakArANA' miti zeSaH / vaktavyam / 'astI 'ti zeSaH / tatra tasminnanumAne / anaikAntiko na ekAntika iti / vyabhicArItyarthaH / eka evAntaH paricchedo yasya sa ekAntaH, taM rakSatItyaikAntikaH / ' rakSati / 4 / 4 / 33 iti Thak / yadvA- ekAntamAhetyaikAntika: / 'AhI prabhUtAdibhyaH' iti Thak / hetuH / kuta ityAha-bhIrorbhayazIlasya / api kiM punarvIrasyeti bhAvaH / gurorAcAryasya piturvA pUjyasya vA / 'gurustriliGgayAM mahati durjarAlaghunorapi / pumAn niSekAdikare pitrAdau suramantriNi // ' iti medinIkaraH / vA'thavA / prabhoH svAmino rAjJo vA / nidezena saGketenAjJayA vA / ' nideza : zAsanopAntakathaneSu prayujyate / ' iti vizvaH / vA'thavA / priyAnurAgeNa priyaH suhRd bAndhavo vA'bhISTadevo vA tasyAnurAgaH prema tena / priyAyA vA'nurAgastena / gamanasya bhramaNasya / kvacitta ' bhramaNasye' tyeva sAdhIyAn pAThaH / sambhavAdanibaMdhitatvAt / ca punaH / puMzcalyAH kulaTAyAH / pumAMsa calati prApnoti bhartAramapahAyeti tasyAH / parapuruSagAminyA iti bhAvaH / vacanaM kathanam / prAmANikam / pramANaM prayojanamasyAstIti / pramANaprayojanakamiti bhAvaH / ' prayojanam / ' 5 / 1 / 109 iti ThaJ / na / vA'thavA / 'prAmANika' miti zeSaH / itItyasmAt kAraNAt / sandigdhaH sandehagrastaH / ata eva - asiddhaH / ' hetu' riti zeSaH / ' sandigdhAsiddhazva' iti pAThe tu sandigdho'sAvasiddha ityarthaH / atredamavadheyam- 'bhama dhammia-' ityAdau vyaktivivekakArANAM vicAradazA dhArmikaH pakSaH, tatra sattvaM zunaka nivRttyA gRhAntike bhIrutvaparyavasAyi bhramaNatvaM, sapakSaH kumArAdiH, vipakSo vyAghrAdiH liGgaM punastAdRzaM bhramaNaM tena tasya godAvarItIre siMhopalabdherabhramaNamanumIyate tathA ca- 'godAvarItIram abhI bhramaNAnucitasiMhavatvA' diti syAdanumAnam / ' iti sthitam / vyaktivAdinastvevaM pratipAdayanti - 'yattad bhIrubhramaNaM tatadbhayakAraNanivRttyupalabdhipUrvaka' miti vyatirekavyAptireva tAvadasiddhA, bhIrorapi gurusvAmyAdiniyogavazAt priyAnurAgAdivazAdvA bhramaNakAritvasya samupalabdheH / atha - dhArmikasya zunakAda bhIrutvaM puMzcalyA vacanamAtreNa pradarzitam, tacca pramANabhUtamasti na vetyapi sandeha eva / pramANabhUtatve zunakAd bhIroH siMhAd bhIrutvaM ca naikAntikam, dhArmikasya zunakA sparzAdibhayazAlitve'pi vIratvAnapAye siMhAdbhIrutvAnupapatteH / pramANabhUtatvAbhAve tu sarvamasiddhameveti pratipattavyam / iti / atha - ' jalakeli' - ityatra 'jalakelitarala karatalamuktapunaH pihitarAdhikAvadanaH / ' ityasmin / 'udAhRte padye' iti zeSaH / 'yaH / 'kazci'diti zeSaH / AtmadarzanAdarzanAbhyAM svadarzanadAnatirodhAnadvAretyarthaH / Atmano darzanAdarzane iti tAbhyAm / cakravAkavighaTanasaGghaTanakArI cakravAkayordina eva saGgamazIlayoH svanAnaiva prasiddhayoH pakSiNovighaTanaTane viyogasaMyogau karttuM zIlamasyAstIti tathoktaH / 'syA' diti zeSaH / sa niruktalakSaNaH / candro rAtrikarazcandramAH / eva natvanyaH / 'bhavatI 'ti zeSaH / itItyevam / iyaM buddhisvarUpA / anumitiranumAnam / 'saGgacchata' iti zeSaH / eva / iti / na naiva / vAcyam / uttrAsakAdau bhayapradAdau / uttrAsayati nitAntamudve jayaMtIti, sa Adiryasya tasmin / anaikAntikatvAd vyabhicAritvAdatiprasaGgadoSagrastatvAditi yAvat / 'hetoriti zeSaH / atredamabhidhIyate - rAdhikAvadanaM candraH, AtmadarzanAdarzanadvArA cakravAkayorvighaTanasaGghaTanakAritvAt / yathA''kAzastha candraH / ' ityevamanumito 'jalakeli -' ityudAhRte padye rUpakAlaGkAro'numeya eva natu vyaGgayaH / iti mahimabhamataM na sumatam / nahi cakravAkayorvighaTanasaGghaTane karotIti candra ityanumAtuM zakyate, dhRtazarAsanakarAlAkRtikavyAghrAdInAM darzanAdarzanAmyAmapi tattvApatteH / rAdhikAvadanasya vikAzena yA rAtripratItiH, sA tasya candrAbhinnatvenaiva bhavedityapi na yujyate / sUrya pidhAne'pi tasyAH sambhavAn / yadi tu sUryasya meghAdinA pidhAne tamaH stome'pi rAtrisAdharmyapratIternA -
Page #416
--------------------------------------------------------------------------
________________ 406 saahitydrpnnH| [paJcamaHdhaka evaMvidhArthatvAt , yauvaM tannaivam' ityanumAne'pyAbhAsamAnayogakSemo hetuH / evaMvidhArthatvAditi hetunA evaMvidhAniSTasAdhanasyApyupapatteH / tathA-'dRSTiM he prativezini ! kSaNamihApyasmadgRhe'-ityAdau nalagranthInAM tanUlekhanam , ekAkitayA ca srotogamanam , tasyAH parakAmukopabhogasya liGgino liGgamityucyate / taccaatraivAbhihitena svakAntasnehenApi sambhavatItyanaikAntiko hetuH / jhIkAraH, tarhi candrasya karatalAdinA pidhAne dinasAdharmyapratIteranaGgIkAraH sthAne / evaM sati rAdhikAvadanasya pidhAne cakravAkayoH saGghaTanaM na saGghaTate / divA'pi naktamapi vArAdhikAvadanasya sphuraNamasphuraNaM vA yatheSTaM syAt kintu cakravAkayorvighaTanasaghaTane kimmUle iti mImAMsA'vasare rAdhikAvadanasya candrAbhinatveneti na vaktuM pAryate, divA candradarzane'pi naktaM ca tasya darzanAbhAve cakravAkayorvighaTanasya saGghaTanasya caadRssttshruttvaat| na vA rAdhikAvadanasyaiva darzanAdarzanAbhyAM rAtredinasya ca sattvAGgIkAre sarvamavadAtam / iti vAcyam / sUryAcandramasayorubhayorapi darzanAdarzanAbhyAmeva rAtrerdinasya vA sthitiriti niyamasyAsambhavAt / rAdhikAvadanaM candra iti kalpanaM tAdAtmyasambandhamAdAyaiva saGgacchate,anyathA nirUpyamANasya rUpakasyApi mUlocchedApattiH syAt / tAdAtmyasambandhena punaH sAdhyasya candrasya vadane vastutayA bAdhAdvAdho'pi doSa eva heto. rityevaM hetvAbhAsatayA'numAnamapi na pramANakoTAvArohatIti / nanvevaM bhA bhUdanumAnamiti prakArAntareNopapAdyamAne'pya. numAne doSamudghATayannAha-'evaMbidha evambhUtaH pakSIbhUtena vAkyArthena bodhayituM yogyaH sAdhyakoTiniviSTaH / arthaH / evaMvidhArthabodhaka evaMvidho yo'rthastasya bodhakaH pratipAdakaH / evaMvidhArthatvAdevaMvidhArthasya bhAvastasmAt / heto' riti zeSaH / yat / 'kiJci' diti zeSaH / evam / na 'syA' diti zeSaH / tat / evam / na 'bhavitumarhatI' ti zeSaH / ' ityanumAne itthambhUte'numAne / api / AbhAsamAnayogakSemaH AbhAsamAnau yogakSamau yatra yasya veti saH / AbhAsamAnau natu kharUpasantau / aprAptasya prAptiogaH / prAptasya punArakSaNaM kSemaH / 'yogo'pUrvArthasamprAptI saGgatidhyAnayuktiSu / vapuHsthairyaprayoge ca viSkambhAdiSu bheSaje / vizrabdhadhAtuke dravyopAyasaMhananeSvapi / kArmaNe'pi / ' iti medinii| 'kSemo'strI labdharakSaNe / caNDAyAM nAzabhe na strI kAtyAyanyAM ca yoSiti / ' iti medinii| hetuH / 'evaMvidhArthAtvA' diti hetunA / evaMvidhAniSTasAdhanasyaivaMvidhasyAniSTArtharUpasya sAdhanasya / api / upapatteH sambhavAt / atredaM tattvam -'jalakeli-' iti vAkyArtha eva 'rAdhikAvadanaM. candra' iti rUpakabodhopayogibhUtAnumitibodhakaH 'evaMvidhArthatvA' diti mataM mahimabhaTTAnAm / vyaktivAdinAM punaH-' evaMvidhArthatvA' diti padArthastAvat 'evaMvidho yo'rthastattvAt / ' iti / tatra-' evaMvidha' iti zabdena 'anabhimata ' ityarthabodhasyApi bhavitumahiMtatvAt tAdRzo heturAbhAsamAtrAvaSTambhaH / 'evaMvidha' iti zabdasya sAdhAraNyena 'abhimatAnabhimatobhayavidhArthasya bodhakatvAt / iti tAdRzamanumAnamapi na snggcchte|' iti / evamevAnyatrApi vyaGgayaviSaye'numAna na saGgacchate hetorvyabhicAraduSTatvAditi pradarzayiSuH punarvastuvyaGgaye doSamAhatathA yathA pUrvatrAtiprasaGgastadvat / 'dRSTiM he prativezini ! kSaNamihApyasmadgRhe-'ityAdau / 'dRSTiM he prativazini ! kSaNamihApyasmagRhe dAsyasi prAyeNAsya zizoH pitA na virasAH kaupIrapaH pAsyati / ekAkinyapi yAmi sattvaramitaH srotastamAlAkulaM nIrandhrAstanumAlikhantu jaraThacchedAnalagranthayaH ||'itysmin zloke / 'nalagranthInAM nalAnAM vaMzavizeSANAM granthayaH parvANIti teSAm / tanalekhanaM tanvA lekhanamaGkanaM rekhAkaraNamiti yAvat / cAthavA / ekAkitayA / srotogamanaM srotaH pravAhastasya ( tatprati) gamanam / 'kRyogA SaSThI samasyata iti vAcyam / ' iti. samAsaH / tasyAH 'kulaTAyA'iti zeSaH / parakAmukopabhogasya paraH svavallabhAdatirikto'sau kAmukaH kAmIti tasyopabhogo bAhyo bhogastasya tadAtmakasyeti yAvat / lijhinshcihnvtH| liDaM cihnam / ' itItyevam / ucyate kathyate / ca punaH / tata tAdRzaM vacaH / atrAsmin / eva 'loka'iti zeSaH / abhihitena kathitena / 'prAyeNAsya zizoH pitA-'ityAdinoddhoSiteneti yAvat / svakAntasnehena svasyAH kAntaH priyatama iti tasya sneha : prema tena / api / sambhavati saGghaTate / itItyasmAta kAraNAt / anaikAntiko vyabhicAragrastaH / hetuH kAraNam /
Page #417
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| 407 yaJca-niHzeSacyutacandana-' ityAdau dUtyAstatkAmukopabhogo'numIyatetatki pratipAdyatayA dUtyA, tatkAlasannihitairvA'nyaH, tatkAnyArthabhAvanayA vA sahadayaiH / Adyayorna vivAdaH tRtIye tu tathAvidhAbhiprAyavirahasthale vybhicaarH| atredaM boddhavyam-'sA parakAmukopabhogavatI nalagranthInAM tanUlakhanAdekAkitayA vA srotogamanAt / yathA prAka / tathA dRSTA zrutA vA kulaTe'ti, 'dA nalagranthikRtatanUlekhA yA vA ekAkinI satI srotogantrI sA parakAmukopabhogavatI yA naivaM sA naiva'miti vA'numAnamevAtreti mhimmhimaa| vyaktivAdinAM punarvAdavyakti:-'nAyaM heturekAntikaH, 'prAyeNAsya zizo: pitA na virasAH kaupIrapaH pAsyatI'tyabhidhAnasUcitena svakAntaviSayakapremavazAdapi tatsadbhAvIpapatteH / iti / atha vivRtikArA evamAhuH-'tathA ca-yatra snehena kiM duSkara miti jAnatAM sarveSAmeva zrotRNAM tAdRzabodho na jAyate tatraiva vyabhicAra iti bhAvaH / yadi tu kAlAntare tAdRgvAkyaprayogeNa yasya kasyApi zrotustAdRzArthabodhAda vyabhicArI na bhavatIti vibhAvyate, tadA'tra tadvAkyapratipAdya tAdRzArthadvayaM parakAmukopabhogapratipAdakaM tAdRzArthatvAt' ityanumAne vAdhahetudoSo draSTavyaH / yathA-gandhaprAgabhAvakAlIno ghaTo gandhavAn'ityAdau tatkAlInasAdhyAbhAvamAdAya bAdhaH / tathA'trApi vyaktivizeSe vA evaMvidhArthabodhakatvarUpasAdhyAbhAvamAdAya bAdho bodhyaH / ' iti / uktaM hetorvyabhicAramanyatrApyatidizati-yaccetyAdinA / 'nizzeSacyutacandana-'ityAdau ( udAhRtapUrve ) / ca / dRtyAH preSyAyA dAsyAH / tatkAmukopabhogastasyA nAyikAyA: kAmuka iti, tasyopabhoga iti tathoktaH / tadrUpamiti yaavt| yada vastu iti zeSaH / anumIyate'dUtI nAyikAnAyakakRtopabhogA niHzeSacyutacandanastanataTAditvA'dityAtmaneti zeSaH / tat / ki kinnanu / pratipAdyatayA pratipAdyAyA bhAvastattAtayA / pratipAdyA cAtra dUtyeva / tAmevoddizyAbhidheyasya pratipAditatvAt / dtyaa| 'anumIyate'iti zeSaH / 'kartRkaraNayostRtIyA / ' 2 / 3 / 18 iti katari tRtIyA / vaa'thvaa| 'ki'miti zeSaH / tatkA . lasannihitaiH sa kAla iti tatkAlastaM sannihitA iti taiH / 'kAlAH' 2 / 1 / 18 iti dvitIyayA samAsaH / tasmin kAle sannidhiM bhajamA rityarthaH / 'dadhAtehiH / ' 7 / 4 / 42 iti hiH / anyaiH pratipAdyapratipAdakAbhyAM dUtInAyikAbhyAM bhinnaiH / 'anumIyate'iti zeSaH / vA'thavA / 'ki'miti zeSaH / tatkAvyArthabhAvanayA sa kAvyArthastatkAvyamiti tasyArtha iti vA tasya bhAvanA tyaa| sahadayaH kAvyArthabhAvanAparipakvadhiSaNaiH / 'anumIyate'iti zeSaH / AdyayoH prAthamikayoH / 'pakSayo'riti zeSaH / prAk trayaH praznA nirUpitAH, tatra-AdyapraznadvayAnusAreNa pakSadvayam, antyapraznAnusAreNa punarekaH pakSaH / evamatra dvayoH prAthamikayoH pakSayoH svIkAre iti bhAvaH / na naiva / vivAdo viruddho vAdaH / vApyAM snAnenApi sambhavatAM nizzeSacyutacandanatvAdInAM pratyakSamupabhogajanitatvena dUtyAstatkAlasannihitAnAM ca pareSAM tatpratyakSatAyA eva prAdhAnyena purovarttitvAt tathA kalpanAyAH punaranupapatteH / tu punaH / tRtIye 'pakSe' iti zeSaH / tathAvidhAbhiprAyavirahasthale tathA yathA'numIyate tatsvarUpo vidhA prakAro yasya saH tathokto'sAvabhiprAya. stAtparya tasya viraho viyogo'bhAva iti yAvat, ttsthle| vyabhicAraH saJcArastathAvidhAbhiprAyasthalIyatAyAH sambhava iti yAvat / alakSye lakSyavRttirvyabhicAra iti tathAvidhAbhiprAyasthalavartitAyA anyatra sambhava eva vyabhicAraH iti suvyaktam / atredaM tattvam-nAyakamAnetumeva preSitA, taM punaranupAnIya pratyuta taM tatraivopabhujyaikAkinI tAM prAptAM dUtI candananizeSacyavanAdinA tathAvidhAmAlakSya tatpreSikAyA nAyikAyA vaidagdhyoktiH-'niHzeSacyutacandanaM-'ityAdiH / evamatra pratipAdyA (boddhavyA) dUtyeva / atha yadi tathA nAyikAyA vaidagdhyoktimavadhArya tannAyakakRtAtmopabhogazcandananizzeSacyavanAdinAsnumIyeta, yadi vA tadAnItanairanyairanumIyeta tarhi yuktameva / teSAmapekSayA tatpratyakSabhUtatAyA eva jAgarUkatve vApIgatasnAnAdinA tathAvidhatAyAH kalpyamAnAyAstirohitatvAt / tathAbhUtaM punaranumAna na camatkArAspadam , sahRdayahRdayAhlAdakatvAbhAvAt , sahRdayahRdayAlAdakasyaiva camatkArapadArthatvAt / yadi tu tatkAvyArthabhAvanayA sahRdayairanumIyate tarhi 'vApI snAtumito
Page #418
--------------------------------------------------------------------------
________________ 28 saahitydrpnnH| [paJcamaHmanu vAdyavasthAsahakRtatvena vizeSyo heturiti na vAcyam / evaMvidhavyAptyanusandhAnasyAbhAvAt / kizca-evaMvidhAnAMkAvyAnAM kavipratibhAmAtrajanmanAMprAmANyAnAvazyakatvena sandigdhAsiddhatvaM hetoH| vyaktivAdinA ca adhamapadasahAyAnAmevaiSAM padArthAnAM vyaJjakatvamuktam / tena ca tatkAntasyAdhamatvaM prAmANikana veti kathamanumAnam / gatA'sI' tyuktyodayamAnasyAbhiprAyasyApi sthale teSAM vicArazA candananizzeSacyavanAdInAM sambhavAd vyabhicAraprasta eva tathAvidhAnumAnahetuH / etadevAnusandhAya kAvyaprakAzakArairapyuktam-tathA-'nizzeSacyutetyAdau gamakatayA yAni candanacyavanAdInyupAttAni, tAni kAraNAntarato'pi bhavanti, atazcAtraiva snAnakAryatvenoktAni nopabhoge eva pratibaddhAnI. tyanaikAntikAnI'ti / tRtIye pakSe vyabhicAro'styevaMti draDhayituM tatra kalpyamAnAmAzako nivArayati-nanvityAdinA / nanu AzaGkayate / vakrAdyavasthAsahakRtatvena vaktA''dau yeSAM boddhavyAdInAmiti teSAmavasthAstAsAM saha. kRtasvaM vaiziSTayaM tena / vizeSyo vizeSa sAdhuriti tathoktaH / vizeSaNAntaradAnena samarthanIyaH / hetuH| 'syAditi zeSaH / tathA sati vyabhicArAbhAve'numAnamavadAtamiti bhAvaH / iti / na naina / vAcyam / evaMvidhavyAptyanusandhAnasyaivaMvidhA yA vyAptistasyA anusandhAnaM tasya / abhAvAdasadbhAvAt / vAdyavasthAsahakRtatvena vizeSyAyA vyApteH zabdenIpAttatvAdarzanAditi bhAvaH / atredaM vodhyam-yadapi 'dUtI sambhogavatI dRSTazrutatatsaGgarajayA nAyikayA serya candananizzeSacyavanAdInAmudghATitatvAt' iti, 'nAyakapremavazAdeva taddautyamadhikRtavatI dUtI sambhogavatI nAyakapremamAtrajanyAcandananizzeSacyavanAditvA' diti vA'numAna saGgacchate / tadapi tathAvidhAyA vyApteH sAkSAdanupAttatvena sambhavatyeva na tathA'numAnam / iti| tarkavAgIzA anAhuH-pratipAyAvasthAsakRtatvasya zabdenAnupasthAnAt pramANAntarasya vA'sambhavAdanupasthitiriti kathaM tadantabharbhAvaNa vyAptigraha iti bhAvaH / ' iti / / tatra doSAntaramapi darzayitumupakramate-kiztyAdinA / kizcAnyadapi vaktavyamasti / kiM tadityAha-evaMvidhAnAM 'ni:zeSacyutacandana-ityAdivarUpANAm / kavi pratibhAmAtrajanmanAM kaveH pratibhA lokottarakalpanonmeSazAlinI buddhiriti, kavipratibhaiveti kavipratibhAmAtraM tasmAjanma yeSAM teSAm / vyadhikaraNo bahuvrIhiH / kAvyAnAm / prAmANyAnAvazyakatvena pramANasya bhAvaH prAmANyaM tasyAnAvazyakatvaM tena / 'hetune ti zeSaH / hetoranumAnakAraNasya / sandigdhAsiddhatvam / sandigdhaM sandehaprastaM ca tadasiddhamiti tasya bhAvaH tattvam / ___ atrAyambhAvaH-'niHzeSacyutacandanaM-'ityAdIni kAvyAni kevalaM kaveH pratibhayaiva sampAditAni, na tatra kA'pi dUtI svarUpasatI, na vA nAyikA ka punastacandananizzeSacyavanAdInAM gAthA / satyAmeva bhitto citrasadbhAvamabhidhAtuM yuktatvAt / evaM sati-etadetanmUlakametatpunaretanmUlakamiti tatprAmANyAbhidhAnamapi nirarthakam , prAmANyazunyatve ca sphuTameva hetoH sandigdhatvamasiddhatvaM ca / / nanvevaM sati vyaJjanA'pi kathaM tatretyAha-vyaktivAdinetyAdinA / cAthavA / vyaktivAdinA vyaJjanAvAdinA / 'niHzeSacyutacandanaM-' ityatreti zeSaH / adhamapadasahAyAnA. madhamapadaM sahAyaH sahAyakaM yeSAM teSAm / eva natu tadbhinnAnAmapi / eSAm / padArthAnAM candanacyavanAdInAm / vyaJjakatvaM vyanjanayA pratipAdakatvam / uktam / tena tathA'bhidhAnena / ca punH| tatkAntasya tasyAH kAnta iti tasya / adhamatvaM nIcatvam / prAmANikaM pramANa siddham / 'astIti zeSaH / vA'thavA / na prAmANikamiti zeSaH / itItyevaM sandehe / kathaM kena prakAreNa hetunA vA / anumAnaM 'sidhyete'ti shessH| atredaM bodhyam-'nidazeSacyutacandanaM-' ityAdirnAyakamAnetumeva preSitAM taM punaH sambhujyaiva, na tu taM punaranunIya samupAgatAM dUtI prati snAnakAryaprakAzanamukhena sambhogaM prakAzayantyA vidagdhAyA nAyikAyA uktiriyam / atha-'tasyA
Page #419
--------------------------------------------------------------------------
________________ rucirAkhyayA vyAkhyeyA sametaH / etena-arthApattivedyatvamapi vyaGgyAnAmapAstam / arthApatterapi pUrvasiddhavyAptIcchAmupajIvyaiva pravRtteH / yathA- 'yo jIvati, sa kutrApyavatiSThate; jIvati cAtra goSThyAmavidyamAnazcaitraH / ' ityAdi / kiJca - vastravikrayAdau tarjanItolanena dazasaGkhyA''divat sUcanabuddhivedyo'pyayaM na bhavati / sUcanabuddherapi saGketAdilaukikapramANasApekSatvenAnumAnaprakAratA'GgIkArAt / paricchedaH ] 409 dhamasyAntika' mityatrA ' dhamasyeti' padam / tacca duHkhaprayojakakarmazIlatAM pratipAdayati / tadartha: punarvAcyatAdazAyAM karmAntarasAdhAraNyenAvasthito'pi vyaGgyatAdazAyAM dUtIsambhogarUpaduHkhaprayojakakarmazIlatvena paryavasAyItyadhamapadArtha evaiSa candanacyavanAdInAM padArthAnAM sAhAyyamupapAdayati / eteSAM snAnakAryatvena nibaddhatve'pi yogyatayA sambhogAGgabhUtAliGga kAryatvasya pratisandhAne'pi tadvyaJjanAmukhena tatsAhAyyenaiva sambhogagamakatvamiti vizeSaH / etena ca mIcakarmakAritvasyAdhamapadArthasya sAdhakaM vyaGgayamityapAstam / preSaNasApekSatvena vismRtaprematayA'pi tatsambhavAt / evaM ca - atrAdhamapadArtha eva pradhAnabhUtaH / sa ca pramANAdanapeto veti sandehApanna eva natu nirdhAritaH / tathA sati tasya pakSadharmatAsandehAnnAnumAnaM saGgacchate / naca zabdAdeva nizcaya iti vaktuM zakyam / tasya roSAkulitakAminIvacanatvenAnizcAyakatvAt / evaM ca-nAyakasyAdhamatvAnizcaye sandigdhAsiddhatvamiti sthitam / na ca vyaJjanApakSe'pyayaM doSa iti zaGkayam / 'evavidhAdevavidho'rtha upapattyanapekSitve'pi sphuratI' tyasya tatra bhUSaNatvAt / iti / athoktasyArthasyAnuSaGgikaM phalaM darzayati- etenetyAdinA / etena 'vyayAnAmanumAnabodhyatvanirAsene ' ti zeSaH / vyaGgayAnAM vyaJjanayA bomyAnAm / arthApattivedyatvamarthasyAbhimatArthasyApattirApAtataH pratItistasya vedyatvaM jJeyatvam / api / apAstaM nirastam / kuta ityAhaarthApatteH / api / pUrvasiddhavyAptIcchAM pUrvasiddhA'sau vyAptiriti tasyA iccheti tAm / upajIvya / zrityAvalamvyeti yAvat / eva natvanupajIvyApi / pravRtteH ' bodhayitu' miti zeSaH / yathA / ' yaH kazcit / jIvati / saH | kutrApi kutracit / avatiSThate / ca punaH / ' ya' iti zeSaH / jIvati 'sa' iti zeSaH / atrAsyAm / goSThayAM sabhAyAm | avidyamAnaH na vidyate ityasau tathoktaH / caitraH / ityAdi / atrAyaM niSkarSaH - arthApattirapi pramANAntaramiti prAcAM matam / yathA--' AyuSmAn devadatto gRhe nAstI ' tyatrAyuSmato devadattasya gRhAsadbhAve paratra sadbhAvo'rthataH pratipadyate, yathA vA - ' pIno devadatto divA na bhuGkte ' ityatra pInasya devadattasya divA nirAhAriNo naktamAhAritvamarthAdApannam / asAvapyarthApattirna vyaGgayaM bodhayituM kSamate / vyaGgasya vyAptigrahAdhInatvAt, arthApatteH punarvyAptigrahopajIvyatvAt / yathA hi devadatto bahiravatiSThate tasyAyuSmattve'pi gRhe'nupalabdheH, yasyayasyAyuSmattve'pi gRhe'nupalabdhistasya tasya bahiravasthAnamiti devadatto naktaMbhojI divA'bhojive'pi pInatvAt, yasyayasya divA'bhojitve'pi pInatvaM tasyatasya naktambhojitvam / iti vA / ityata evodAjihIrSato'tam- ' yo jIvatI ' tyAdi / iti / navyAnAM punarmate nAnumAnAdatiriktA'rthApattiH / tenaivaitasyA gatArthatvAt / astvevam, kintu yanmate'rthApattiH pramANAntaraM, tairapi ' tayA vyaGgyArthabodha ' iti na vaktuM zakyam | vyAptigrahamanupajIvya tatsattAyA eva saMzayApatteH / yanmane nAstyasau pramANAntaraM tatkRte nAyaM vAdaH / iti / evamarthApattervyaGgayabodhakatAM nirasya ceSTAyA api nirasitumAha--kizcetyAdi / kizca | 'etene 'ti zeSaH / vastravikrayAdau vastrasya vikraya iti, sa Adau yasya tasmin / vastravikrayasvarNAdiparimANakathanayuvatyAdIyattAsaGketAdau / 'viSaya' iti zeSaH / tarjanItolanena tarjanyA tannAmnyA'GgulyA tolanaM tena tadvAreti yAvat / idamatantram / tena hastasampuTAdInAmapi lAbhaH / dazasaGkhyA''divadU dazasaGkhyAdInAmiveti / 'daze'tyatantram / 'tatra tasyeva / ' 5 / 1 / 116 iti vatiH / sUcanabuddhivedyaH sUcanasya hastaceSTAss dirUpasya saGketas buddhistayA vedyo jJAtuM zakyaH / sUcyate'neneti sUcanam / 'karaNAdhikaraNayozca / 3 / 3 / 117 iti karaNe lyuT / saGketabuddhijanyabodhaviSaya iti yAvat / api / ayaM 'vyaGgyArtha' iti zeSaH / na naiva / bhavati / 'ityapi sUcita' miti zeSaH / 52
Page #420
--------------------------------------------------------------------------
________________ - saahitydrpnnH| . [paMcama:302 smRtirna ca rasAdidhIH // 296 // yaJca saMskArajanyatvAdrasAdibuddhiH smRtiH' / iti kecit, tatrApi pratyabhijJAyAmanaikAntikatayA hetoraabhaastaa| kuta ityata Aha-sUcanabuddheH saGketasambandhinyA buddheH / api / saGketAdilaukikapramANasApekSatvena saGketAdIni tAni laukikapramANAnIti teSAM sApekSatvaM tena tadvAreti yAvat / na / anumAnaprakAratA'GgIkArAt / anumAnasya prakAratA vibhedastasyAH aGgIkArastasmAt / / __ atredaM tattvam-'ceSTA'pi pramANAntaramiti mataM keSAJcit / yathA-'etadvastraM dazarupyakamUlyakam, etatsvarNa SoDazANakatolakam ; iyaM SoDazavarSIyA'ityAdau vastrAdInAM tarjanItolanAdinA mUlyAdyavagamaH / iti asAvapi na vyAyabodhanakSamA / vyaGgayasya laukikapramANAnadhInatvAt / vyaGgayo hyalaukiko'rthaH, pratyakSAdipramANajAtAtantraH; tattAmAlamvyaiva sphuraNazIlatvAbhAvAt / ceSTAyA: puna: saGketAdipramANAdhInatvAt / yathA hi-'etadvastraM dazarUpyakamUlyakam , etatparimitatvAt / etat svarNa SoDazANatolakametatsamAnatvAt / iyaM SoDazavarSIyA evambhUtAGgatvAt / iti / yathA vA-iyaM SoDazavarSIyA vardhamAnAmlAnapInatvonnatatvAdiprayodharAdizAlitvAt , yanaivaM tanaivam / iti / itareSAM punarmate nAnumAnAdatiriktaM ceSTAnAma pramANam , taduktaM muktAvalIkAraiH-'ceSTA'pi na pramANAntaram, tasyAH saGketagrAhakazabdasmArakatvena lipyAdisamazIlatvAt zabda evAntarbhAvAt / / yatra tu vyAptyAdigrahastatrAnumitireva / iti / nanu tarhi smRtireva syAd vyaGgayAvagamasvarUpabhUteti cennetyAha-3.2 smRtirityaadi| 302 rasAdidhI rasAdInAM vyaGgayAnAM dhIvauddhaH / ca punaH / smRtiH smaraNaM saMskAramAtrajanyo jJAnavizeSaH / na 'sambhavatIti zeSaH // 296 // atredaM niSkRSTam-dRSTAnAM zrutAnAM vA padArthAnAM darzanana zravaNena vA manoniviSTatvaM saMskArastanmAtrajanyaM punarjJAnaM smRtirityucyate / mAtrapadena pratyabhijJAyAmativyApternirAsaH / tathA ca-anubhUtavastunaH udbodhakasahakAreNa saMskArAdhInaM. jJAna smRtiriti phalitam / yathA hi-dRSTaM zrutaM dRSTA zrutvA vA 'sa ghaTaH, sA priyA'iti dRSTazrutaviSayakasaMskAramAtrajanya jJAnam / rasAvatArAvasare ca 'so'yaM rAma'iti jJAnam , tacca saMskArajanyatve sati pratyakSatA'vagAhi iti naitajjJAnaM smRtiriti vaktuM zakyate / iti / nanu tarhi saMskArajanyaM jJAnaM smRtirityevAstu, smRterlakSaNamityAzaGkaya dUSayati-yaccetyAdinA / . yat / ctu| 'saMsArajanyatvAt / 'heto'riti zeSaH / rsaadibuddhiH| smRtirbodhyeti' zeSaH / itI. havama / kecit / 'Ahuriti zeSaH / tatra tasmin samarthane / api / pratyabhijJAyAM saMskArajanyatve sati pratyakSAvagAhini jJAne / anaikAntikatayA vyabhicAritayA / hetoH| AbhAsatA sAkSAttayA'vartamAnatvam / naca pratyabhijJA'pi rasAdibuddhiriti vaktuM zakyam, tatra hi so'yaM ghaTa'iti saMskArajanyajJAnazavalitaM pratyakSatA'vagAhi jJAnam / atra punaH 'sa evAsmi sItAviSayakarAtamA'niti saMskArajanyajJAnazabalitaM parasminnapi khAbhedAdhyavasAyAtmakaM jJAnam / ata evaiSA bhAvanAvizeSamahinA sahRdayAnAmeva, natu tattatsmRtimAtravatAM, na vA tattatpratyabhijJAvatAmeva; sampadyate / atrAyaM siddhAntaH-na hyabhinaye sAkSAdAmaH, sItA vA; kintu abhinetravottambhyamAnasvarUpAste te / pratyabhijJAsthale ca rAmaH sItA'pi vA sAkSAt na tu kenApi kalpyamAnasvarUpAH / tatra punasteSAM tathAtve'pi svAbhedAdhyavasAyaH / atraiteSAmevambhUtatve'pi na khAbhedAdhyavasAyaH / asau punardaramAstAM kintu tadabhedAdhyavasAyo'pi na; 'sa evAyaM ghaTa'iti jJAnasya pratyAbhijJAyAmasampannatvAt / atha-zravye na kazcidabhinetA na ca tenottambhyamAnottambhitA vA rAmAdyavasthA, kinda kavinaiva uttambhitamAtrasvarUpA / naca tadartha zrutvA buddhA vA tatteSAM smRtistadA rasAdiviSayiNI buddhisiMta vaktamaham / tattadartha zrutvA'pi vA buddhA'pi vA sahRdayavyatiriktAnAM tattatsmRteH kadAcitsadbhAve'pi rasAdighirSAyaNyA buddherasambhavAt, adRSTAzrutAnAM ca smRteH pratyabhijJAyAzca sadbhAvaM vaktumazakyatayA tathAvidhAnAmapi tatra
Page #421
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / "durgAladhita..." ityAdau ca dvitIyArtho nAstyeveti yaduktaM mahimabhaTTena, tadanubhavasiddhi. mapalapato gajanimolikaiva / tadevamanubhavasiddhasya tattadrasAdilakSaNArthasyAzakyApalApatayA tatta. chandAdyanvayavyatirekAnuvidhAyitayA cAnumAnAdipramANAvedyatayA ca abhidhA''divRttitrayAbodhyatayA ca turIyA vRttirupAsyaiveti siddham / iyaM ca vyAptyAdyanusandhAnaM vinA'pi bhavatItyakhilaM nirmalam / tat kinnAmikeyaM vRttirityucyate 303 sA ceyaM vyaJjanA nAma vRttirityucyate budhaiH| rasavyaktau punarvRtti rasanA'khyAM pare viduH // 287 // kavinottambhitamAtrasvarUpANAM teSAMteSAM sahRdayAnAM hRdaye tadA sampadyamAnasya kasyApyAnandasya smativyatiriktameva kAraNam / etena-vyaGgayAnAM vastvAdInAmapi jJAnaM na smRtiriti pratipAditama, teSAmapi navanavatvena dRSTazratatvAbhAvAcca; smRteH pratyabhijJAyA eva vA tadAnImeva vaktumarhatvAt / teSAM navanavatvaM supratyakSasiddham / ataH suSktaM kenApi kavinA-"apAre kAvyasaMsAre kavirekaH prajApatiH / yathA'smai rocate kiJcittathedaM parivartate // ' iti / atrAhustarkavAgIzA:-"pratyabhijJAyAM so'yamityAkArakajJAne'naikAntikatayA sAdhyaM vinA vidyamAnatayA hetoH saMskArajanyajJAnatvasyAbhAsatA vyabhicAritA, etaca sAdhanaM rasapratItikAraNIbhUtavAsanAyAH saMskAravizeSatvavAdimate / atiriktatvavAdimate tu hetoH pakSAvRttitvena svarUpAsiddhirapi doSaH, natu vyabhicAramAtram / ye tu pratyabhijJAyAH smRtitvApattibhayena smRtijanyatvameva manyante, na tu saMskArajanyatvaM, tanmate vyabhicAro na bhavatItyavadAtam / " iti / athAbhidhAmUlA vyaJjanAmanaGgIkurvANAnAM matamAkSipati-"durgAlavita.."ityAdinA / "durgAlaighita..." ityAdau / ca / dvitIyArtho'prAkaraNikaH zaGkararUpo'bhidheyAtiriktartha iti yAvat / na / asti / eva / iti / yat / mahimabhaTTena vyaktivivekakRtetyarthaH / uktam / tat / anubhavasiddhim / apalapataH pratyAcakSANasya 'tasyeti zeSaH gajanimIlikA gajasya nimIlikA netre nimIlya kriiddaa| "hastina iva mUrkhatva'miti tu tarkavAgIzAH / eva / tattasmAt / evam / anubhavasiddhasya / tattadrasAdilakSaNArthasya tattadrasAdisvarUpasyArthasya / azakyApalApata yA na zakyo'palApaH pratyAkhyAnaM yasya tasya bhAvastattA tayA / tattacchadAdyanvayavyatirekAnuvidhAyitayA saca saceti tattau zabdau AdI yasya (pratipAdyasya) tasyAnvayavyatireko tayo. ranuvidhAyI tasya bhAvastattA tayA / ca / anumaanaadiprmaannaavedytyaa| c| abhidhaa''divRttitryaabodhytyaa| ca turIyA caturthI abhidhAlakSaNAtAtparyAkhyavRttibhyo vyatirikteti bhAvaH / vRttiH "vyaane"ti zeSaH / upAsyA svIkAryyA / eva / iti / siddham / iyaM 'vRtti' riti zeSaH / vyAptyAdyanusandhAnam / vinA / api / bhavati / iti / akhilaM sarva kathanam / nirmalaM zuddham / atrAhRSTippaNIkArA:-"ihAnvayavyatirekaSTAntena kazcideva zabdastAdRzArthakhyApane'laGkINa iti darzitam / taduktaM dhvanikAraiH-"so'rthastavyaktisAmarthyayogI zabdazca kazcana / yatnataH pratyabhijJeyau tau zabdArthoM mahAkaveH // " iti, "vyAyavyaJjakAbhyAmeva hi suprayuktAbhyAM mahAkavitvalAbho mahAkavInAm, na vAcyavAcakaracanAmAtreNe" ti vyAkhyAtaM ca / iti / / atha turIyAM vRttiM nirdeSTumapekSAmupasthApayan pratijAnIte-tadityAdinA / tat tasmAt / kinAmikA / iyamabhidhA''dibhyastimRbhyo'pi vRttibhyo vilakSaNeti zeSaH / vRttiH / itItyapekSAyAm / ucyate-303 sA ceymityaadinaa| 303 sA 'yayA'bhidhA''dipratipAdyAtiriktArthaH pratyAyyate' iti zeSaH / ca / iya 'bhanumAnAdyantarbhAvAyogyeti zeSaH / vyaJjanA / nAma / vRttiH / iti / budhaiH sahRdayairAlaGkArikairiti bhAvaH / ucyate / atha kaizcidra
Page #422
--------------------------------------------------------------------------
________________ saahitydrpnnH| [ paJcamaH pariccheda etacca vivicyoktaM rasanirUpaNaprastAve iti sarvamavadAtam / iti sAhityadarpaNe vyaJjanAvyApAranirUpaNo nAma paJcamaH paricchedaH / sAderAkhAdAya svIkRtA rasanAkhyAM vRtrimapyatraivAntarbhAvamAha-rasavyaktau rasapratItau / punaH / pare naiyAyikA ityarthaH / rasanAkhyAm / vRttim enAmeve'ti zeSaH / viduH / ayamabhiprAyaH-rasanAvRttiya'anAvRttizca na vastuto vilakSaNA, kintu nAmamAtrataH / tasmAt , yathA-vastvalaGkArANAM pratyayArtha vyaJjanA'vazyamaGgIkAryyA, tathA rasAdeH rasanArtha kaizcita svIkriyamANA rasanAkhyA yA vRttiH sA'pi na tato vilakSaNA, abhidhA'divat tasyA aniyantritavyApAratvAt / iti // 297 // ata eva-granthasya pUrvottaravirodhaM pAraharannAha- etaccetyAdinA / etat / 'yat pare vidusta' diti zeSaH / ca / rasanirUpaNaprastAve / vivicya nirNIya / uktam / iti / sarvam / avadAtamapahatapApam / prakaraNaM samApayannAha-itItyAdi / iti / sAhityadarpaNe 'zrIvizvanAthakavirAjakRta' iti zeSaH / vyaanAvyApAranirUpaNo vyaJjanAyA vyApAranirUpaNaM prakRtya racita ityarthaH / nAma / pshcmH| paricchedaH / na viSayo'numiternaca yaH smRteH sphurati yaH paramAtmatayA satAm / anabhidheyamalakSyamabodhyama-bhyudayitaM dayitaM tamupAsmahe // iti zrIzivanAthasUrisUnunA zrIzivadattakaviratnena racitAyAM rucirA''khyAyAM sAhityadarpaNavyAkhyAyAM paJcamaH paricchedaH samAptaH /
Page #423
--------------------------------------------------------------------------
________________ SaSThaH paricchedaH / evaM dhvaniguNIbhUtavyaGgayatvena kAvyasya bhedadvayamuktvA punadRzyazravyatvena bhedadvayamAha ____304 dRzyazravyatvabhedena punaH kAvyaM dvidhA matam / atha 305 dRzyaM tatrAbhineyaM sphurannAnAdRzyaM zrutiruciratAkIrtitakalaM pramodasyAdhAnaM sahRdayajanasyAntaranagham / samastaM pratyakSaM sphuTamupanayantaM zubhadRzAM tamekaM sarveSAM sthitilayapadaM naumi kamapi // yadyapi dhvaniguNIbhUtavyaGgathayorbhedaprabhedAvatAraH saGkhyA'tItaH, tadevaM kAvyasya bhedAvatAro'pi tathAvidha eveti bADhaM; tathA'pi prAdhAnyena vyapadezA bhavantI' tyupajIvya dhvanirguNIbhUtavyaGgayaM ceti bhedadvayamavatiSThate, tattadbhedaprabhedAnAM dhvanitvaguNIbhUtavyaGgayatvAnapAyAt ; kAvyasyApyevaM bhedadvayameva, etasya tadabhinnatvAttanmUlatvAdvA taditi dviprabhedasyAsya prakArAntareNa bhedAntaraM nirdaSTuM pratijAnIte-evamityAdinA / evaM niruktaprakAreNa "dhvaniguNIbhUtayorasaGkhyatve'pi 'prAdhAnyena vyapadezA'iti nayene"ti zeSaH / dhvaniguNIbhUtavyaGyatvena dhvanitvena guNIbhUtavyaGgayatvena cetyarthaH / dhvanyate prAdhAnyena vyajyate iti, vanyate'rtho yati dhvaniH, guNIbhUtaM vyaGgathamiti, yatra veti tathAbhUtam / 'khanikaSyajyasivasivanisanidhvanigranthicaribhyatha' ityauNAdikazAstreNepratyayaH / atredaM bodhyam-dhvaniH kAvya kUTasthasthAnApannam, itarat punarjIvasthAnApannam / tathA ca-anavarataM paritaH prakAzamAnaM yathA paramAtmanaH svarUpaM, tathaiva dhvanikAvyasya, ata evAsya dhvanyamAnArthatvena dhvaniriti vyapadezaH / dhvanizcAguNIbhUtavyaGgayAparaparyyAyaH pradhAnabhUtasphoTAtmakavyaGgyavyaJjakaH zabdaH / atrAhuH-"nanu kathaM zabdAt padArthavAkyArthAvagamaH ? AzuvinAzinAM kramikANAM varNAnAM melakAbhAvena kramAdavagantumazakyatvAt / iti cet ? evampUrvapUrvavarNAnubhavajanitasaMskAra vizeSAntimavarNAnubhavena sphoTo'bhivyajyate / sa ca sphuTayati prakAzayatyarthamiti, sphoTanaM vA sphoTa ityevaM dhvanyabhinna eva, asau nityo brahmasvarUpaH sakalapratyeyapratyAyanazaktaH etadvayaJjakazca varNAtmakaH zabdaH, tatra vRttiya'nanA nAma, abhidhAlakSaNAtAtparyyAkhyAbhyo vRttibhyo bhinnA saGketAdyanutpatteH / iti / sa eva jIvo yathAdehAdAvahamityadhyAsamahinA'bhibhutasvarUpo gIyate, tathaiva vAcyalakSyatAtparyebhyo nyagbhAvamadhyuSitaH sphoTa eva guNIbhUtavyaGgayatayA'bhidhIyate / iti / kAvyasya camatkAraprANavAkyAtmakasya / bhedaddhayaM dhvaniriti guNIbhUtavyaGgaya ceti dvau bhedau / uktvA sthita iti zeSaH / punH| 'kAvyasyeti zeSaH / dRzyazravyatvena dRzyatvena zravyatvena cetyarthaH / atra zravyadRzyatvene'tyanuktvA tathA'bhidhAnaM tu prathama dRzyasyaiva pratipAdayiSyamANatvAditi bodhyam / draSTuM yogya dRzya, zrotuM yogyaM zravyam ; 'RgupadhAcAklapi cUteH / ' 3 / 1 / 110 iti dRzeH kyap / 'aco yat / ' 3 / 1 / 97 iti zRNoteryati 'sArvadhAtukArdhadhAtukayoH / ' 7 / 3 / 84 iti guNe ca'vAntoyi prtyye|' 6 / 1179 ityav / bhedadvayam / dvAvavayavo yasyeti dvayaM, bhedayordvayamiti bhedadvayam tt| Aha 304 dRzyazravyatvenetyAdinA / 304 kAvyam / punaH tathA dhvanitvaguNIbhUtavyaGgayatvAbhyAM dvidhA bhidyata ityaGgIkArAnantaram / dRzyazravyatvadvidhA / matamaGgIkRtam / 'AcArya'riti zeSaH / tathAca kAvyaM caturbhedamiti siddham / atha dRzyasya svarUpakathanapuraHsaraM sajJAntaraM nirdizati atha 305 dRzyamityAdinA / 305 tatra tayordazyazravyayormadhye / dRzyaM tannAmakaM kAvyamiti bhAvaH / abhineyaM tatsa kam / 'jJeya'miti zeSaH / ayambhAvaH-abhineyaM nAma abhinetumabhinayena darzayituM zakyaM yogyaM vA yattat / abhinavazca-'vyajakAbhinayau
Page #424
--------------------------------------------------------------------------
________________ 414 tasya rUpakasaJjJAhetumAha sAhityadarpaNaH / 306 tadUpAropAttu rUpakam // 298 // tad dRzyaM kAvyaM naTe rAmAdisvarUpAropAdrUpakamityucyate / ko'sAbhinaya ityAha 307 bhavedabhinayo'vasthAgnukAraH, sa caturvidhaH / AGgiko vAcikacaivamAhAyyaH sAtvikastathA // 299 // naraGgAdibhI rAmayudhiSThirAdInAmavasthA'nukaraNamabhinayaH / [ SaSTaH samau / ' ityamaroktyAH manogatabhAvAbhivyaJjakastattadavasthA'nukArAtmA nRtyavizeSaH / tathA ca-nATayena tattadavasthAnu karaNAtmanA'bhinIyamAnaM nAyakAdicAritamabhineyaM, tatsvarUpatvAcca kAvyamiti phalitam / nAyakAdicaritaM ca ' zabdabodhyo vyaktyarthaH' itidRzA zabdonneyam / yadvA-abhineyamatrAstIti abhineyam / arzAditvAdac / evaM ca - abhinayocita - nAyakAdicaritAdyabhinnaH zabdabodhyo'rthastacchAli vA kAvyam / iti phalitam / kAraNAntareNa saJjJAntaraM vaktuM pratijAnIte tasyAbhineyasyetyarthaH / rUpakasajJAhetuM rUpakamiti saJjJA'ntaraM varttate, tasya yo hetustamityarthaH / Aha - 306 tadityAdinA / 306 tadabhineyaM dRzyaM kAvyamityarthaH / rUpATopAdrUpasya rAmAdikharUpasyAropo 'bhedena pratyAyanaM tasmAt / tu punaH / rUpakaM rUpayatyabhedena pratyAyayatIti tathoktam / 'ucyate' iti zeSaH / ' NvultRcau / ' 3 / 1 / 133 iti Nvul // 319 // tadeva vivRNoti tadityAdinA / tat 'abhineyAparaparyAMyami'ti zeSaH / dRzyam / kAvyam naTe'bhinetari / rAmAdisvarUpA ropAdrAmAderzAyakAderAropastasmAttaM nimittIkRtya pravRttatvAditi bhAvaH / rUpakam / itItyevamityarthaH / ucyate / ayambhAvaH"yathA mukhAdau padmAderAropo rUpakaM matam / tathaiva nAyakAropo naTe rUpakamucyate // ' iti nayaH, atra ca nAyakapadena nAyakanAyikatadubhayavayasyAdigrahaNaM bodhyam / tathA-nAyakAdyAropo'pi na rUpakaM, kintu tannimittIkRtya kimapi nAya - kAdicaritAdyeva, athApi abhedopacArAdidamuktam / tathA ca - mukhAdau padmAderivAbhinetAre nAyakAderAropamupajIvya pravRttaM yattat rUpakam / anyasminnanyatvakalpanamAropaH, anya iva bhUtvA'nyasyAnukartRtvamabhinayazcetyAropAbhinayapadArthayorvaidharmyAbhAvaH / idamavadheyam - kAvyaM rasaprANaH, raso yathA na tirodhIyeta tathaiva pravRtto'bhinayo'bhinayaH / anyathA sarvameva virudhyeta / iti / etadeva bodhasaukaryAya svayaM vivarItuM pratijAnIte - asau ' abhineyamUlabhUta' iti zeSaH / abhinayaH kaH kisvarUpaH ? ityeva jijJAsAyAm / Aha-307 bhavedityAdinA / 307 avasthA'nukAro'vasthAyA nAyakAdisAdharmyasyAnukAro 'nukaraNamanukRtya pratyAyanamiti yAvat tathoktaH / abhinayaH / bhavet / sa ca katividha ityAzaGkAyAmAha - sa niruktalakSaNo'bhinaya ityarthaH / AGgikaH / ca / vAcikaH / evam | AhAryaH / tathA / sAttvikaH / 'ityeva' miti zeSaH / caturvidhaH / 'vodhyaH'iti zeSaH // 299 // etadeva punaH spaSTayati-naTai: ( kartRbhiH) / aGgAdibhiraGgavacanAdibhi: ( kAraNaiH ) / rAmayudhiSThirAdInAM 'nAyakAdInA' miti zeSaH / avasthA'nukaraNamavasthAyAH sAdharmyasyAnukaraNam iti tathoktam / 'nAyakAde riti zeSaH / abhinayaH / 'sa cAGgikAdicaturvidha' iti zeSaH / idambodhyam-dRzyamabhineyaM rUpakaM cetyanarthAntaram, tatra hi dRzyaM nAma draSTuM yogyaM zakyaM vA tattvaM cAbhineyatvarUpakAbhinnameva, evam - abhineyaM nAmAbhinetuM yogyaM zakyaM
Page #425
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rUpakasya bhedAnAha kiJzva rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / 308 nATakamatha prakaraNaM bhANavyAyogasamavakArADemAH / hAmRgAGkavayaH prahasanamiti rUpakANi daza // 300 // 309 nATikA troTakaM goSThI sahakaM nATyarAsakam / prasthAnollApyakAvyAni preGkhaNaM rAsakaM tathA // 309 // saMlApakaM zrIgaditaM zilpakaM ca vilAsikA / durmallikA prakaraNI hallIzo bhANiketi ca // 302 // aSTAdaza prAhurupa rUpakANi manISiNaH / 415 vA, tattvaM ca dRzyatvarUpakatvAbhinnam, tathA - rUpakaM nAma rUpayati anyasAdharmyamanyatra pratyAyayatIti tathoktam, tattvamasyevaM dRzyatvAbhineyatvAbhinnam / tathA sati abhidhAnapArthakyaM kevalamabhidhAnavailakSaNyavyutpAdanArtham / evaM dRzyamabhineyaM rUpakaM vA nAmnaiva bhinnaM taccAbhinayamUlam abhinayazca nAyikAdisAdharmyAnukaraNam / ata evoktaM bharatamuninA - "vibhAvayati yasmAcca nAnA'rthAn hi prayogataH / zAkhAGgopAGgasaMyuktastasmAdabhinayo mataH // " iti / mandAramarandakRtA tu-"utpAdayan sahRdaye rasajJAnaM nirantaram / anukartRsthito yo'rtho'bhinayaH so'bhidhIyate // " iti / etasya catvAro bhedAH, bharatamuninA'pi tathoktam - "AGgiko vAcikacaivamAhAryaH sAttvikastathA / ityevAbhinayo viprAH ! caturdhA parikIrtitaH // " iti / tatrAGgiko nAma, aGgeSu zirohastavakSaH pArzvakaTicaraNeSvakSibhrukuTinAsA'dharakapolacibukeSu ca niyukta iti tathoktaH / 'tatra niyukta: / 4/4/69 iti Thak / 'aGgairjayatIti, jita iti vAssGgikaH / ' tena dIvyati khanati jayati jitam / ' 4/4/2 iti Thak' ityeke / 'aGgaiH saMskRta ityAGgikaH / 'saMskRtam | 4|4|3 iti Thak' ityapare / 'ajhairnirvRtta ityAGgikaH / 'nirvRtte'kSadyUtAdibhyaH / 4|4|19' iti bahavaH / ' akSadyUtAdiSvapaThitasvAt 'nirvRte' iti yogavibhAgAdrak' iti kecit / vAci niyukto vAcikaH, atrApi pUrvavahak / na tu - " vAco vyAhatArthAyAm / ' 5 / 4 / 35 iti Thak / abhinayavizeSaNatvAnupapatteH / Ahiyate veSAdinA sAmyamadhikriyate ityAhAryaH / 'Rhalorpyat / ' 3 / 1 / 124 iti Nyat / veSAdinA sAmyAnukaraNamAhAryo nAmAbhinaya iti tAtparyam / sattvena jitaH saMskRto veti sattve vA niyukta iti sAttvikaH / sattvaM ca rajastamobhyAM zUnyasya manasaH kA'pi avasthA, sAttvikazva stambhasvedAdibhAvAtmA'bhinayaH / iti / evamabhinayaM nirUpya rUpakaM vizeSato nirUpayituM pravRsastatratAvattasya bhedAbhidhAnaM pratijAnIte-rUpakasyetyAdinA / spaSTam / 308 nATakam | atha | prakaraNam / bhANavyAyogasaMmavakAraDimA bhANaH, vyAyogaH, samavakAraH, DimazcetyarthaH / IhAmRgAGkavIthya IhAmRgaH, aGkaH, vIthI cetyarthaH / tathA-prahasanam / ityevam / daza / rUpakANi matAnIti zeSaH // 300 // asya bhedAntaraM nirdizati kiJca bhedAntaramapi nirdizyate 309 nATaketyAdinA / 309 nATikA / troTakam / goSThI / saTTakam / nATyarAsakam / prasthAnollApyakAvyAni prasthAnam, ullApyam, kAvyaM cetyarthaH / preGkhaNam / tthaa| rAsakam / saMllApakam / zrIgaditam / zilpakam / ca tathA / vilAsikA / durmallikA / prakaraNI / hallIzaH / ca punaH / bhANikA / ityevam / aSTAdaza / uparUpakANi (karma) / manISiNo vidvajjanAH ( kartR ) / prAhuH // 301 // 302 //
Page #426
--------------------------------------------------------------------------
________________ 416 saahitydrpnnH| [SaSThaH310 vinA vizeSa sarveSAM lakSma nATakavanmatam // 303 // sarveSAM prakaraNAdirUpakANAm , nATikA''AparUpakANAM ca / 311 nATakaM khyAtavRttaM syAtpaJcasandhisamanvitam / vilAsAdiguNavad yuktaM nAnAvibhUtibhiH // 304 // sukhaduHkhasamudbhAta nAnArasanirantaram / paJcAdikA dazaparAstatrAGkAH parikIrtitAH // 305 // prakhyAtavaMzo rAjarSiIrodAttaH pratApavAn / divyo'tha divyAdivyo vA guNavAnnAyako mataH // 306 // nanu eSAM kiMki lakSaNamityAzaGkaya bodhasaukAyAha-360 vinetyAdinA / 310 vizeSa vizeSakaM lakSaNamityarthaH / vizinaSTayavacchinattIti taM tathoktam / pacAditvAdaca / vinaa| sarvaSAmuddiSTAnAM rUpakANAM prakaraNAdInAM navAnAmuparUpakANAM nATikA''dInAmaSTAdazAnAM cetyarthaH / lakSma lakSaNam / nATakavat nATakasyeva / 'tatra tasyeva / ' 5 / 1 / 116 iti vatiH / mataM bharatAdibhiraGgIkRtamityarthaH // 303 // kArikAM sugamayitumAha-sarveSAm ityasyArtha' iti zeSaH / prakaraNAdirUpakANAM prakaraNAdInAM navAnAM rUpakANAmityarthaH / ca tathA / nATikA''dyuparUpakANAM nATikA''dInAmaSTAdazAnAmuparUpakANAmityarthaH / nanu tarhi kiM nAma nATakamityAzaGkAyAmAha-311 naattkmityaadi| 311 khyAtavRttaM khyAtaM mahA'nubhAvairvarNitatayA prasiddhaM vRttaM caritaM nAyakAderyatra tathoktam / etena-pUrvavarNitameva caritamupajIvya nAyakAdezvaritaM nATake varNanIyamiti darzitam , pazcasandhisamanvitaM paJcasandhayo vkssymaannaastai| samanvitam / vilAsadbharyAdiguNavat vilAsaH (priyAsaGga udyAnavihArAdivA)ca RddhiH(abhyudayaH)ca guNAH (dhairyAdayaH) cetyete santyasmin vaya'mAnAstathoktam / nAnAvibhUtibhirnAnAvibhUtibhiramAtyAdibhiHsadbhiH sahAyaiH / yuktam / sukhaduHkhasamuddhati sukhaduHkhAbhyAM samudbhatiH samudbhavo yatra tathoktam / 'sukhaduHkhotpattikRtam'iti mAtRguptAcAryAH / nAnArasanirantaraM nAnA vividhA rasAstaiH zRGgArahAsyAdibhI rasainirantaraM vyAptam / samastapAThe tu-sukhaM ca du:khaM ca samudbhaH (mudA harSeNa saha varttate, iti samud asau bhUriti tathoktA) ca Utizca nAnArasAzceti tairnirantaraM vyAptamiti tathoktam / mut harSaH, bhUH sthAnam , UtiH rakSA ca / avanaM rakSaNamityUtiH 'UtiyUtijUtisAtihetikIrtayazca / ' 3 / 3 / 97 iti nipAtanam / yadvA-sukhaduHkhayoH samudbhatistayA nAnArasanirantaramityarthaH / nATakaM naTena nirvRtto nATaH (naTakartAko'bhinayaH) tena garvitamiti tathoktam / ata eva-'vinA vizeSa sarveSAM lakSma nATakavanmatam / ' ityuktam / abhinaya. pradhAnabhUtamiti bhAvaH / tena nivRttam / ' 412168 ityaN / 'avakSepaNe kn|' 5 / 3 / 95 iti kan / yadvA-nATayati abhinayotkarSamahimnA'bhinayaparAniva karotIti tathoktam / spAt / tatra tasminnATa ke ityarthaH / pazcAdikAH paJcasaGkhyAto na nyUnA iti bhAvaH / dazaparA dazasaGkhyAto nAdhikA iti bhAvaH / aGkA vakSyamANalakSaNA vibhAgavizeSA iti tAtparyyam / ata eva medinIkAreNoktam-"aGko rUpakabhedAGgazcihna rekhA''jibhUSaNe / " iti / prikiirtitaaH| tathA-'tatreti pUrvato'nveti / prakhyAtavaMzaH prakhyAto vaMza: pitRpitAmahAdipUrvajava! yasya tathoktaH / dhIrodAtto niruktalakSaNo nAyakavizeSaH, yadvA-dhIro'sAvudAtta iti tathoktaH / vizeSaNavizeSyabhAvasya prAyikatvAdvizeSaNasamAsaH / pratApavAn digvijayAdisamarthaH / raajrssiH| atha yadveti bhAvaH / divyo divytvaabhimaanii| vA'thavA / divyAdivyo divyatve'pyadivyatvAbhimAnItyarthaH / guNavAn gAmbhIyyaudAryAdiguNasampannaH / naaykH| mtH|
Page #427
--------------------------------------------------------------------------
________________ 417 paricchedaH rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / eka eva bhavedaGgI zRGgAro vIra eva vaa| aGgamanye rasAH sarve kAryo nirvahaNe'dbhutaH // 307 // catvAraH paJca vA mukhyAH kaaryvyaapRtpuurussaaH| gopucchAgrasamAgraM tu bandhanaM tasya kIrtitam // 308 // khyAtaM rAmAyaNAdiprasiddhaM vRttam, yathA rAmacaritAdi / sandhayo vakSyante / 'nAnAvibhUtibhiryukta'miti mahAsahAyam / sukhaduHkhasamudbhatitvaM yudhiSThirAdivRttAnteSvabhivyaktam / rAjarSayo dussyntaadyH| divyAH zrIkRSNAdayaH / divyAdivyAH, ye divyA apyAtmani narAbhimAninaH; yathA zrIrAmacandrAdayaH / "gopucchAgrasamAna"miti krameNAGkAH sUkSmAH karttavyAH iti kecit / anye tvAhaH, yathA-gopucche keciddhAlA dvasvAH keciddIrdhAH, tatheha kAnicit kAryANi mukhasandhau samAptAni, kAnicit pratimukhe, evamanyeSvapi kAnicitkAnicit / iti / evam-'tatreti pUrvato'nukAntam / ekaH / eva / natu bahava iti bhaavH| shngkaarH| vaa| vIraH / eva natu bIbhatsAdhanyatamo'pyanyaH / aGgI pradhAnabhUtaH / bhavet / anye hAsyabIbhatsAdaya ityarthaH / srve| rsaaH| aGmapradhAnabhUtAH / idamavavadheyam-'eka eve'tyabhidhAnamutkarSAdhAnAya, 'zRGgAro vIra eva veti punaH hAsyabIbhatsabhayAnakaraudramAtravyavacchedAya tena-prabodhacandre zAntasyottaracarite karuNasya ca prAdhAnyaM saGgacchate / uktaM ca dhvanikRtA-"prasiddhe'pi prabandhAnAM naanaarsnibndhne| eko raso'GgIkartavyasteSAmutkarSamicchatA // " iti / tathA-nirvahaNe nirvahaNasandhAvityarthaH / upasaMhArAho caramasandhAviti bhAvaH / addhataH / 'rasa' iti shessH| kAryaH / tathoktam-"sarveSAM kAvyAnAM nAnArasabhAvayuktiyuktAnAm / nirvahaNe kartavyo nityaM hi raso'dbhutastataH // " iti / evam-"to" ti pUrvato'nveti / ctvaarH| pazca / vaa| kAryyavyApRtapUruSAH kAryeSu nAyakakarmasu vyApRtAH, te'mI pUruSAH puruSA iti tathoktAH / 'puruSAH pUruSA nrH|' itymrH| mukhyAH pradhAnatayA'GgIkRtAH / 'bhavantI' ti zeSaH / etena-anye'pi katicidamukhyAH kvApi syuriti sUcitam / ata evoktam-"na mahAjanaparivAraM kartavyaM nATakaM prakaraNaM vA / yenAtra kAryyapuruSAzcatvAraH paJca vA te syuH // " iti, "vyAyogehAmRgasamavakAraDimasaJcitAni kAryANi / dazabhirvA dvAdazabhirvA SoDazabhirvA'pi puruSaiH syuH / " iti ca / gopucchAgrasamAgraM gopucchAgreNa samamiti tathoktamagramagrabhAgo yasya yatra vA tattathoktam / ta punH| tasya nATakasya / bandhanaM gumphanaM racaneti yAvat / kIrtitam / ' ata evoktaM muninA-kAvyaM gopucchAgraM kartavyaM 'bandhamAsAdya / ' iti // 304 // 305 // 306 // 307 // 308 // bodhasaukAya kaThinAMzasya tAtparyya nirdizati-khyAtam / rAmAyaNAdiprasiddhaM rAmAyaNAdiSu prasiddham / AdinA mahAbhAratazrImadbhAgavatAdInAM grahaNam / vRttaM caritam 'yatra tat' iti zeSaH / 'vRttaM padye caritre trivatIte dRddhnistle|' ityamaraH / udaahrti-ythaa| rAmacaritAdi / AdinA nalayudhiSThiraharizcandrAdicaritasya grahaNam / sandhayo mukhaprati mukhAdayaH paJca saprabhedA' iti zeSaH / vakSyante 'mukhaM pratimukha' mityAdineti zeSaH / 'naanaavibhuutibhiH| yuktam / ' iti / 'asthe' ti zeSaH / mahAsahAyaM mahAn sahAyaH mahAnto vA sahAyA yatra tat / 'ityartha' iti shessH| 'sukhaduHkhasamudbhati' iti padArtha nirdizati-sukhaduHkhasamudbhatitvaM sukhaduHkhAbhyAM samudbhUtiyaMtra tasya bhAvastattvaM tathoktam / yudhiSThirAdivRttAnteSu yudhiSThiraharizcandrAdicariteSu / abhivyaktam / rAjarSidivyo divyAdivyo vA nAyakaH syAdityuktaM spaSTayati-rAjarSayaH / duSyantAdayaH / AdinA nalAdInAM grahaNam / divyAH / zrIkRSNAdayaH / AdinA kapilavAmananRsiMhAdInAM praNam / divyAdivyA divyAzca te'divyA iti tathoktAH / ye| divyAH / api / Atmani / narAbhimAninaH 'iva pratIyamAnAste ityarthaH' iti zeSaH / ythaa| shriiraamcndraadyH| AdinA pRthvAdInAM grahaNam / zrIrAmacandrasya naratvAnaGgIkAre rAvaNavadhAdyasambhava Apadyateti bodhyam / 'gopucchAgrasamAgram / ' iti 'asyeti zeSaH / krameNAnupuryeNa / aGkAH paricchedAH vakSyamANalakSaNA vibhAgavi.
Page #428
--------------------------------------------------------------------------
________________ 418 [SaSThaH saahitydrpnnH| 312 pratyakSanetRcarito rasabhAvasamujjvalaH / bhavedagUDhazabdArthaH kSudracUrNakasaMyutaH // 309 // vicchinnAvAntarekArthaH kishcitsNlgnbindukH| yukto na bahubhiH kArya-aujasaMhRtimAnna ca // 310 // nAnAvidhAnasaMyukto nAtipracurapadyavAn / AvazyakAnAM kAryANA-mavirodhAdvinimmitaH // 311 // nAnekadinanirvartya-kathayA samprayojitaH / AsannanAyakaH pAtrairyutastricaturaistathA // 312 // zeSA iti yAvat / sukSmAH / kartavyAH / 'prathamApekSayA dvitIyaH, dvitIyApekSayA tRtIya ityevaM pUrvapUrvApekSayA paraH paraH sUkSmo'ho vidheya iti bhAvaH / 'ityarthaH' iti zeSaH / iti / kecit 'kAyaM gopucchAgraM karttavyaM bandhamAsAdyeti bharata yAcakSANeSvanyatamA iti zeSaH / 'Ahuriti zeSaH / anye ito bhinnAstadeva vyAcakSANeSvanyatamA ityarthaH / tu punaH / AhuH / "yathA / gopucche / kecit / vAlAH / dvasvA adIrghAH / kecita / vAlA'iti pUrvato'nveti / dIrghA AtAH / 'bhavantIti zeSaH / tathA / ihAsmin nATake ityarthaH / kAnicit 'gumphanAnI'ti zeSaH / mukhasandhau / lamAptAni / kAryANi / kAAnecit 'gumphanAni' iti zeSaH / pratimukhe tadAkhye sandhau / 'samAptAni kAryANI'ti zeSaH / evam / anyeSu 'garbhavimarza nirvahaNeSu sandhiSviti zeSaH / api / kAnicitatkAnicit / vIpsAyAM dviruktArayam / " iti / evaM nATakalakSaNaM nirUpya tadaMzabhUtasyAGkasya pratipAdyamarthamAha-312 pratyakSanetRcarita ityAdinA / 312 pratyakSanetRcaritaH pratyakSaM pratyakSavadbhAsamAnaM netu yakasya caritaM yatra tathoktaH / rasabhAvasa. mujjvalo rasasya bhAvaH sadbhAvastena rasabhAvAbhyAM vA samujjvala: samyak zobhamAna iti bhAvaH / agUDhazabdArthoM na gUDho durbodhyaH zabdArthoM yatra tathoktaH / zudracUrNakasaMyutaH kSudraM svalpaM yat cUrNakaM saralaM gadya tena saMyutaH / anyathA bodhamAntharyeNa sabhyAnAM tadAsvAdo na syAditi tathoktam / vicchinnAvAntaraikArthoM vicchinnamavAntaramekAMzo yasya tAdRza ekAMzo mukhyapratipAryo'rtho yatra tathoktaH / mahAvAkyena pratipAdyasyArthasyaikAMzo yatra vibhajya varNitaH so'Gka ityarthaH / kizcitsaMlagnabindukaH kiJcit saMlagno bindurvakSyamANalakSaNo varNanavizeSo yatra tAdRzaH / 'zeSAdvibhASA / ' 5 / 4 / 154 iti kap / bhavet / 'aGka'iti tu prasaGgaprasaktam / bahubhiranekaiH / kAyApAraiH / yuktH| na 'bhavediti zeSaH, tathAtve hi vairasyamApadyateti bodhyam / bIjasaMhatimAn bIjasaMhRtI asmin sta iti tathoktaH / bIjaM prathamArthaprakRtiH, saMhRtizca nirvhnnsndhiH| anye tu'bIjasya granthapratirUpasthamUlakAraNasya saMhRtiH saMhArastadvA'niti vyAcakSate / ca apItyarthaH / na / bIjasaMhRtyornAke vidhAnaM zreya iti bhAvaH / nAnAvidhAnasaMyukto bahuvidhaiH ruciratA''pAdakaivarNanaiH saMyukta ityarthaH / atha-atipracurapadyavAn / na, 'kintu madhyemadhye kSudracUrNakavA'niti zeSaH / AvazyakAnAmavazyamanuSTheyAnAm / kAryANAM sandhyopAsanAdInAm / avi. rodhAdvirodhamanupapAyeti bhAvaH / vinirmitaH kRtaracanaH / sandhyopAsanAdInAM karmaNAM lopo na darzanIyaH, kintu tadartha kAryAntaravyAghAtaH pradarzitaH zreyAniti bhAvaH / anekadinanirvartyakathayA'nekadinairnirvAH samApyA yA kathA caritaM tayA tathoktayA / na / samprayojitaH, 'kintu dinAntarairapi nirvatyai caritaM tathA darzayet, yathA tadAnImeva saMvRttamidamiti sAmAjikA vibhAvayeyu'riti zeSaH / AsannanAyaka AsannaH prApto nAyako yatra tAdRzaH, prAyaH-nAyakopasthityA sanAthIkRta iti bhAvaH, prAya ityanena kacitadabhAvaH kvaciccatadabhAve nAyi. kAyA apyupasthitirna duSTeti sUcitam / tathA / tricaturaiH trINi vA catvAri veti taistathoktaiH / / tribhizcatu.
Page #429
--------------------------------------------------------------------------
________________ - pAracchedaH) * rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| durAvAnaM vadho yuddhaM rAjyadezAdiviplavaH / vivAho bhojanaM zApo-tsargau mRtyU rataM tathA / / 313 // dantacchedyaM nakhacchedya-manyad vrIDAkaraM ca yat / zayanAdharapAnAdi nagarAdhavarodhanam // 314 // snAnAnulepane caibhi-varjito naativistrH| devIparijanAdInA-mamAtpavaNijAmapi // 315 // pratyakSacitracaritai-ryukto bhAvarasodbhavaiH / antaniSkrAntanikhila-pAtro'GkaH iti kIrtitaH // 316 // vindvAdayo vakSyante / AvazyakaM sandhyAvandanAdi / aGkaprastAvAdgarbhAGkamAha 313 aGkodarapraviSTo yo raGgadArAmukhAdimAn / aGko'paraH sa garbhAraH sabIjaH phalavAnapi // 318 // bhirvetyarthaH / pAtraiH yogyai rAjamanyAdibhirjanairiti bhAvaH / 'pAtraM sravAdI yogye ca nATakIye ca pUruSe / tIradvayAntare rAjAmAtye'matre ca pallave // ' iti gopAlaH / yataH sampannaH / 'aGkaH syAt, atra ceti zeSaH / dUrAhvAnam / bdhH| yuddham / raajydeshaadivipvH| AdinA-nagaraprAmAdidAhanAdInAM grahaNam / vivAhaH / bhojanam / zApotkhoM zApazcotsargo malatyAgazcetyarthaH / mRtyurmaraNam / tathA / rataM ramaNam / dantacchedyaM dantaizchedyamiti tathoktam , nAyakakRtaM nAyikAyAH kapolayoH dantaihananamiti bhAvaH / nakhacchedyama nAyakakartakaM nAyikAkucayovraNodbhAvanamiti bhAvaH / yat / ca punaH / anyat 'evavidham'iti zeSaH / brIDAkaraM lajjotpAdaka karma / evam shynaadhpaanaadi| AdinA kucamardanAdi / nagarAdhavarodhanaM nagarAderavarodhanaM zatrusainikAdikartakapratibandhaH / AdinetyantaropadravAdergrahaNam snAnAnu Tepane snAnaM cAnulepanaM candanAdinA maNDanakriyA ceti tathokte / ca ( samuccayAthaimidamavyayam) / ebhirAhAnamityArabhya snAnAnulepane ityantarityarthaH / vrjitH| nAtivi taro'tyanta vistaramaprApta yadvA nAtivistaro'tyantaM zabdavyAso yatra tathoktaH / sa ca zabdasya vistaraH / ' ityamaraH / 'naikadhe'tyAdivanena samAsaH, na tu navA / devIparijanAdInAM devI devAGganA kRtAbhiSekA rAjJI veti sA ca parijanaH sakhIjano dAsIgaNo veti sa cetyetAvAdI yeSAm (kaJcukyAdInAm teSAm / 'devI kRtAbhiSekAyAM durgAyAM devayoSiti / medinyAM pizunAyAM ca'iti gopAlaH / amAtyavaNijAm / api / bhAvarasodbhavairbhAvo ratyAdizca rasa AhvAdavizeSazca tayorudbhavA utpattisthAnabhUtAH tarityarthaH / bhAvaH staasvbhaavaabhipraaycessttaa''tmjnmsu|...rtyaadau ca'iti medinI / udbhava namudbhavaH / 'Rdoram / ' 3 / 3157 ityap 'janirutpattirudbhavaH / ityamaraH / pratyakSacitracaritaiH pratyakSANi pratyakSavadbhAsamAnAni yAni citracaritAni taistathoktaiH / 'citrANi caritAni ceti 'citrANi yAni caritAni'iti vA taistathoktaiH / citrANi pratimUrtayaH / 'citramadbhuta Alekhye pratimUrtI napuMsake / iti gopAlaH / yuktaH / antaniSkrAntanikhilapAtro'nne niSkAntAni nikhilAni pAtrANi nATakIyapuruSA yasmAttathoktaH / aH| itItthambhUta ityarthaH / kiirtitH| // 309 // 310 // 311 // 312 // 313 // 314 // 315 // 316 // sandehanivRttaye prAha-bindrAdaya ityaadi| vindrAdayaH / AdinA bIjasaMhRtyAdInAM grahaNam / vakSyante / AvazyakamAvazyakAnAmiti padamiti bhAvaH / sandhyopAsanAdi / 'abhidhatte'iti zeSaH / evaM nATakasyAkalakSaNaM nirUpya tadavAntarabhedasvarUpaM garbhAta nirUpayituM pratijAnIte-aprastAvAdityAdinA / : aGkaprastAvAdazasyAGkalakSaNanirUpaNasya prastAvastasmAt kAraNAdityarthaH / garbhAGkam / Aha-313 aGkodaraH prvissttityaadinaa|
Page #430
--------------------------------------------------------------------------
________________ - saahitydrpnnH| / [ SaSThaHyathA bAlarAmAyaNe-rAvaNaM prati / "kohala:... zravaNaiH peyamanekaidRzya dIrdhezca locanairbahubhiH / bhavadarthamiva nibaddhaM nATyaM sItAsvayaMvaraNam // 220 // " ityAdinA viracitaH sItAsvayaMvaro nAma garbhAGkaH / 314 tatra pUrva pUrvaraGgA, sabhApUjA tataH param / ___ kaveH sajJAdikathanaM nATakasyApyathAmukham // 318 // ____313 yaH / aGkodarapraviSTo'Gkasya niruktalakSaNasya "aGka iti rUDhizabdo bhAvaizca rasaizca rohayatyarthAn / nAnAvidhAnayukto yasmAttasmAdbhavedaGkaH // " iti niruktArthasyodaraM madhyaM tatra praviSTa iti tathoktaH / raGgaddhArAmukhAdimAna raGgadvAraM sUtradhAreNa kriyamANaM maGgalaM tacca, AmukhaM prastAvanA ca; iti te Adau yasya tadasminnastIti tathoktaH / AdinA sabhApUjAdegrahaNam / sabIjo bIjena saha vartamAnaH / bIjaM ca vakSyate / phalavAn phalaM nAyakaniSpAdyapradhAnaprayojanam, tadasyAstIti tathoktaH / api evaM vizeSaNacatuSTayasampannaH / aparo niruktalakSaNAt pradhAnabhUtAdakAdbhinna iti bhAvaH / angkH| sH| garbhADo garbha ivAGka iti tathoktaH // 317 // udaahrti-ythetyaadinaa| ythaa| bAlarAmAyaNe tadAkhye rAjazekhararacite mahAnATaka ityrthH| rAvaNam / prati / "kohalaH tadAkhyo vAdyavizeSa upacArAttana saGgItapravartako naTa ityarthaH |...anekairbhubhi"n tu ekena dvAbhyAM ve"ti zeSaH / anekazabdasya dvivAcakatve'pi bahuvacanapratyayAntatvenedamuktam / zravaNaiH karNaiH / peyaM pAnaviSayIkaraNIyamAkhAdanIyamiti yAvat, zravaNaizca yAasambhavAt zrotavyamiti bhAvaH / ca / dIrgharAyatairutsukatayA gRhItadArati yAvat |bhbhiH| locanatraiH / dRzyaM darzanIyam / tasmAt-bhavadartha bhavate rAvaNAyeti tathoktam / 'arthena nityasamAso vizeSyali. gatA ceti vaktavyam / '* iti sAdhu / iva (utprekSA'rthamidamavyayam ) / nibaddhaM racitam 'bhavato bahazravaNalocanatvAditi zeSaH / sItAsvayaMvaraNaM sItAsvayaMvarAkhyamiti bhAvaH / nATyaM nATakamiti bhaavH| atrotprekSA'laGkAraH / AryyAvRttam / tallakSaNaM coktaM yathA-"kharA arddha cAr2yArddham / atrAyur3anaj / SaSTo / nlo vA nlaucetyadaM dvitiiyaadi| saptamaH prathamAdi / antye paJcamaH / SaSThazcala / " iti / ' ityaadinaa| viracitaH / sItAsvayaMvaraH / nAma / garbhAGkaH / idamavadheyam-bAlarAmAyaNe tRtIye'Gke evaM dRzyate-"rAvaNaH-diSTayA gataM divasena / bhobho prahasta ! taducyantAM vairizcA munayaH, prastUyatAmiti / prahastaH (nepathyAbhimukhamavalokya) bhobho bharataputrAH ! prekSaNakRte kRtakSaNaH kSaNadAcaracakA vartI tatprastUyatAm / (pravizya ) kohala:-" kapUra iva dagdho'pi zaktimAn yo jane jane / namaH zRGgArabIjAya tasmai kusumadhanvane // " rAvaNa:-dvAdazapadeyaM pravarttitA nAndI, tat prastAvayiSyati / kohala:-tatrabhavataH parameSThino mAnasabhuvaH prathamaputrasya nATyayonerbharatAcAryyasya kRtirabhinavaM sItAsvayaMvara iti nATakaM prayoktavyam ataH kamalasambhavopadiSTanATyavedena khapauruSaparitoSitakhaNDaparazudarzitalAsyatANDavaprapaJcacatureNa bhavatA dInamavadhAnamabhyarthaye / yataH-"zravaNaiH peyamanekai..." rAvaNaH-kiM punaridamasaMstutaM prastUyate / kaH punarasau yo'yamatra mayi rAvaNe'pi sati sItAM svayaM vRNute ? (vimRSya ) bhavatu niraGkuzAH kavivAcaH / kohalaH ( samantAdavalokya ) aho rAkSasarAjasya tribhuvanaziraH zekharAyamANA prabhuzaktiH / ... / (nepathye gIyate) "prakaTitarAmAmbhojaH kauzikavAn sapadi lakSmaNA nndii| suracApadamanahetorayamavatIrNaH zaratsamayaH // " kohalaH kathamupakrAntaM bharataputraiH, yadiyaM lakSmaNAnugatasya bhagavato vizvAmitrasya prAvezikI dhruvA tadahamapyanantarakaraNIyAya sajjo bhavAmi (iti niSkrAntaH) / (prstaavnaa)| (tataH pravizati vizvAmitra rAmalakSmaNau ca ) vizvAmitraH-aho tattve'bhiniviSTa mano janakasya..." ityevaM dRzyate etena "rAvaNaM prati kaJcukI" tyupalabhyamAno'papATha eveti sUcitam // 220 // eva nATakIyAGkasya lakSaNaM saprabhedaM darzayitvA kathaM tAvannATakamupakramaNIyamityAha-314 tatretyAdi / 314 tatra tasmin nATake iti yAvat / pUrva prathamamArambhe iti yAvat / pUrvaraGgo vakSyamANalakSaNaH karmavizeSaH / 'vidhAtavya' iti zeSaH / tataH paraM tanadantaram / sabhApUjA sabhAyA upasthitasatsamAjasya pUjA prazaM
Page #431
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA bhyAkhyayA smetH| tatreti naattke| 315 yaM nATyavastunaH pUrva raGgavighnopazAntaye / kuzIlavAH prakurvanti pUrvaraGgaH sa ucyate // 319 // 316 pratyAhArAdikAnyaGgAnyasya bhUyAMsi yadyApa / tathA'pyavazyaM krttvy| nAndI vighnopazAntaye // 320 // sanamiti tathoktA / 'vidhAtavyeti zeSaH / tatpunaH-kaveH nATakapraNetuH / sajJA'dikathanaM sajJA''dernAmAdeH kathanaM varNanam / AdinA satyabhiprAye gotrAdeH kathanamapyupayuktamiti sacitam / satyabhiprAye etenAbhijJAnazAkuntalAdau gotrAderakathanamapi sagacchate / evam-nATakasya / api 'sajJA''dikathana miti pUrvato'nveti / 'kathanaM kavisajJA''de riti pAThAntaraM tu na sAdhu, nATakasyetyanena tadekAMzasya snyjnyaa''dernvyaanupptteH| atha / AmukhaM vakSyamANalakSaNA prastAvanetyarthaH / 'vidhAtavya'miti zeSaH // 318 // sandehApanodAyAha-tatreti / 'asyeti zeSaH / nATake 'ityartha'iti zeSaH / atha tatra tAvat pUrvaraGgaM lakSayati 315 yadityAdinA / 315 nAsyavastuno nATyasya nATakasya vastu pratipAdyo'rthastasyetyarthaH / pUrvam / raGgavighnopazAntaye raGge nRtyasthAne vinA jAyamAnA naTAdiduradRSTavilasitarUpA upadravAsteSAmupazAntirupazamanaM tasyai tathoktAyai / kuzIlavAH sUtradhAraprabhRtayo naTAH / "kuzIlavastu vAlmIko naTayAcakayorapi / " iti medinii| yam / prakurvanti prastuvanti AcarantIti yAvat / saH / pUrvaraGgaH / ucyate / "yadyapi-pUrva rajyate'sminniti pUrvaraGgaH, nATazAletyevArthoM mukhyaH tathA'pi upacArAt tatsthaM karmApi tathA vypdishyte|" iti kecit, anye vAhuH "pUrvo raGgaH pUrva kriyamANo gAnAdiniSpAdyaH karmavizeSa iti pUrvaraGgaH, "raGgo / nRtye raNabhuvi gAne nRtyAGgaNe'pi ca / vaGge mallaniyuddho tadbhUmau ca" iti gopAlaH / tadevaM pUrvaraGgazabdo'tra na lAkSaNikaH / " iti // 319 // nanvatra kimavazyaM vidheyamityAha 316 pratyAhArAdikAnItyAdi / 316 asya pUrvaraGgasthetyarthaH / ydypi| pratyAhArAdikAni / bhUyAMsi bahUni / addhAni / 'santI'ti zeSaH / tathA'pi / vighnopazAntaye / avazyam / naandii| kartavyA / atredaM bodhyam-"pratyAhAro'vataraNaM tathA hyArambha eva ca / AzrAvaNA vakrapANistathA ca parighaTanA / saMkhadanA tataH kAryyA mArgasArita eva ca / jyeSThamadhyakaniSThAni tathaivAsAritAni ca // tataH sarvaistu kutupaiH saMyuktAnIha kArayet / etAni tu bahiyogAnyantarjavanikAgataiH // prayoktRbhiH prayojyAni tantrIbhANDakRtAni c| tataH sarvaistu kutupaiH saMyuktAnIha kArayet // vidyAdantarjavanikAM vRtta. pAThayakRtAni ca / gItAnAM bhadrakAdInAM yojyamekaM tu gItakam / vardhamAnamathApIha tANDavaM yatra yujyte| tatazcotthApana kAyaM parivartanameva ca // nAndIzuSkAvakRSTe ca raGgadvAraM tathaiva ca / cArI caiva tataH kAryAM mahAcArI tathaiva ca // prarocanA ca trigataM pUrvaraGge bhavanti hi / etAnyaGgAni kAryANi pUrvaraGgavidhau dvijAH // eteSAM lakSaNamahaM vyAkhyAsyAmyanupUrvazaH / kutupasya savinyAsaH pratyAhAra iti smRtaH // tathA'vataraNa proktaM gAyakAnAM nivezanam / parigItakriyA. ''rambha Arambha iti kIrtitaH // AtogharaJjanA'rtha ca bhavedAzrAvaNAvidhiH / vAdyavRttivibhAgArtha vakrapANirvidhIyate // tantrIyakaraNArthaM tu bhavecca parighaTanam // tathA pANivibhAgArthe bhvetsNkhdnaavidhiH|| tantrIbhANDasamAyogAn mArgasAritamidhyate / kAlapAtavibhAgArtha bhvedaasaaritkriyaa|| kIrtanAddevatAnAM ca jJeyA gItavidhikriyA ||...ysmaadutthaapyntytr prayoga nAndi (ndI) pAThakAH / pUrvameva tu raGge'smin tasmAdutthApanaM smRtam // yasmAca lokapAlAnAM parivRttya caturdizam / vandanAni prakurvanti tasmAca parikIrtanam // " ityevaM bharatAdibhirabhihitAni yadyapi bahUni pUrvaraGge vidheyAni pratyAhArAdInyaGgAni, tathA'pi na teSAM tathA''vazyakI sthitiH prArthanIyA, yathA nAndyAH / iti // 330 //
Page #432
--------------------------------------------------------------------------
________________ saahitydrpnnH|... [SaSThaHtasyAH svarUpamAha317 AzIrvacanasaMyuktA stutiryasmAt prayujyate / devadvijanRpAdInAM tasmAnnAndIti sajJitA // 321 // maGgalyazaGkhacandrAbjakokakairavazaMsinI / padairyuktA dvAdazabhiraSTAbhirvA padairyutA // 322 // nanu kIdRzIyaM tarhi nAndItyatastatsvarUpamabhidhAtuM pratijAnIte-tasyA ityAdinA / tasyA nAndyA ityarthaH 'asyA' iti pAThAntaram / svarUpaM lakSaNam / Aha-317 AzIrityAdinA / 317 yasmAt / 'kAraNAt' iti zeSaH / devadvijanRpAdInAm / AdinA-guruprabhRtInAM grahaNam / AzIvacanasaMyuktA''zIrvacanamAzIrvAdastena saMyuktA / stutiH / prayujyate / tasmAt / naandii| iti / sajJitA / ayambhAva:-" nandanti yasmAtsarva'pi tasmAnAndIti kiirtyte| pUjyAnAM stavanaM tatra tathA''zIrvacanaM mahat ||"ityuktyaa pUjyAnAM devAdInAM stavanaM, teSAM parAbhyudayAthai cAzaMsanaM nAndIsaJjJAyAM kAraNam nAndI hi nandanA. paraparyAyasyAnandasya lAbharUpA / iti / ata eva-maGgalyazaGkhacandrAbjakokakairavazaMsinI maGgalyaM maGgalahetubhUta vastu ca zaGkhazca candrazcAbjaM kamalaM ca koko cakravAkau ca kairavaM kumudaM ceti tAni zaMsatItyevaMzIleti tthoktaa| 'maGgale sAdhu'iti maGgalyam"tatra sAdhu' 4 / 3 / 98 iti yat / maGgalyaM ca srakcandanAdIti bodhyam , tena-'madhyAhArkamarIcikAsviva payaHpUro yadajJAnataH khaM vAyurvalano jalaM kSitiriti trailokyamunmIlati / yattattvaM viduSAM nimIlati punaH sragbhogibhogopamaM sAndrAnandramupAsmahe tadamalaM vAtmAvabodhaM mahaH // " ityAdau sragAdipadavinyAsena nAndItvamavyAhatam / vastutastu-nAyaM niyamaH, yat-zakhAdInAM zaMsanenaiva nAndItvamiti, kintu etaddigdarzanam , etena yathAtathaM sUtradhArakartRkaM stavanAdirUpaM maGgalAcaraNaM nAndIti daramukulitanayanaM sanayanairavadheyam / tathA-dvAdazabhirdvAdazasaGkhyAkaiH / padairavAntaravAkyarUpaiH sutiDantarUpaiH pAdarUpairvA zabdarityarthaH / tathoktaM nATyapradIpakRtA-"zlokapAdaH padaM kecit supUtiGantamathApare / pare'vAntaravAkyaikasvarUpaM padamUcire ||"iti, "padaM zabde ca vAkye ca..zlokapAde'pi ca klIbam.." iti medinIkaraNa ca, 'zabde subante tiGante vaa| vaakye'vaantrvaakye|' iti vivRtikRtA ca / yuktaa| vA'thavA / aSTAbhiraSTasaGkhyAkaiH / padairavAntaravAkyaiH sutiGantaiH pAdarUpairvA / yutaa| 'uta'iti pAThAntaram / tadevaM SaDDidhAnAndI, tatrAdyA yathA-"namo'stu sarvadevebhyo 1 dvijAtibhyastato namaH 2 / jitaM somena devena (vai rAjJA) 3 zivaM gobrAhmaNAya ca 4 // brahmottaraM tathaivAstu 5 hatA brahmadviSastathA 6 / prazAstvimAM mahArAjaH pRthivIM ca sasAgarAm // rASTra pravardhatAM caiva' 8 raGgasyAzA samRdhyatu 9 / prekSAkartumahAn dharmoM bhavatu brahmabhASitaH 10 // kAvyakarturyazazcApi dharmazcApi pravardhatAm 11 / ijyayA cAnayA nityaM prIyantAM sarvadevatAH 12 // " iti| dvitIyodAhRtaiva granthakRtA / tRtIyA yathA, mAlatImAdhave-"sAnandaM nandihastAhatamurajaravAhRtakaumArabarhistrAsAnAsA'parandhaM pavizati phaNipatau bhogskocbhaaji| 2 gaNDoDDInAlimAlAmukharitakakubhastANDave zUlapANevaiyAnakyazciraM 3 vo vadanavidhutayaH pAntu cItkAravatyaH // 4 cUDApIDakapAlasakulagalanmandAkinIvArayo 5 vidyutpraayllaattlocnputtjyotirvimishrtvissH6|paantu tvAmakaThoraketakazikhAsandigdhamugdhendavo 7 bhUtezasya bhujaGgavallivalayastanaddhajUTAjaTAH 8 // pakSmAlIpiGgalimnaH kaNa ivataDitAM yasya kRtsnaH samUho 9 yasmin brahmANDamISadvighaTitamukule kAlayajvA juhAva / 10 ArcaniSTaptacUDAzazigalitasudhAsArajhaGkArikoNa 11 tAttIyIkaM purArestadavatu madanaploSaNaM locanaM vaH // " 12 iti / tur2yA yathA-"AnandaM vidadhAtu padmavasatiH, 1 zambhuH zivaM yacchatu 2 zrInAthaH zriyamAtanotu 3 tanutA sItApatirvAJchitam 4 / herambaH kurutAmavighnamanaghaM 5 vAgbrahmavidyotatA: 6 vyAsoktaM tadudetu vastu 7 bharato nATye'stu naH kautukI 8 // " iti (padmavasatibrahmA lkssmiirvaa)| paJcamI yathA, mahAvIracarite-"atha / 2 svasthAya devAya 3 nityAya 4 hatapApmane 5 / tyaktakramavibhAgAya 6 caitanyajyotiSe 7 namaH 8 // " iti / (atra hatapApmatayA''zIrvacanam ) / SaSTI punarudAhRtaiva granthakatA // 321 // 322 //
Page #433
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyA sametaH / aSTapadA yathA, anargha rAghave "niSpratyUhamupAsmahe bhagavataH kaumodakIlakSmaNaH kokaprIticakorapAraNapaTujyotiSmatI locane / yAbhyAmarddha vibodhamugdhamadhurazrIrarddhanidrArthitonAbhIpalvalapuNDarIkamukulaH kamboH sapatnIkRrteH // 221 // ' viramati mahAkalpe nAbhIpathaikaniketanaMtribhuvanapura: zilpI yasya pratikSaNamAtmabhUH / kimadhikaraNa kIdRk kasya vyavasthitirityasA~ daramavizad draSTuM tasmai jagannidhaye namaH // 222 // " iti / dvAdazapadA yathA mama tAtamApAnAM puSpamAlAyAm pU diGmAtramudAhartumupakramate - aSTapadetyAdinA / aSTapadA'STau padAni pAdA yasyAM tathAbhUtA / 'nAndI 'ti prasaGgAnu prasaktam / anargharAghave tadAkhye zrImurArimizrakRte nATake ityarthaH / yathA - ( bhagavatolocanAbhyAm ) " yAbhyAm / arddha vibodhamugdhamadhurazrIravibodho'I vikAsastena mugdhA ramaNIyA madhurA'mRtavarSiNI zrI zobhA yasya tAdRzaH | sUryAcandramasayoryugapadudaya iva yayorekadaiva pAte iti bhAvaH / ata eva - arddhanidrAyito'rddhanidra ivAvasthitaH / nAbhIpalvalapuNDarIkamukulo nAbhI palvalamiva tasya puNDarIkaM zvetakamalaM tasya mukulaH kaliketi tathoktaH / kamboH zaGkhasya / sapatnIkRtaH sadRzIkRtaH / 'te' iti zeSaH / bhagavataH / kaumodakIlakSmaNaH kaumodakI svanAmadhanyA gadaiva lakSma dhAryatvena sampadyamAnaM cihnaM yasya tasya tathoktasya / gadAdharasyeti bhAvaH / kokaprIticakorapAraNapaTujyotiSmatI kokayocakravAkayoH prItirAzleSasambhavaH pramodaH, sA ca cakorasya tadAkhyasya pakSiNaH pAraNamupavAsaniyamatyAgapuraHsaraM bhojanaM, taceti tayoH paTunI cature kSame iti yAvat tAdRze ye jyotiSI prakAzau te vidyete anayoriti tathokte ( sUryacakravAkayoH saGghayitA, candrazcandrikayA ca cakoramamRtaM vidhatte, cakorazcandrikayA kRtArthitazcAGgArAnapi bhakSayituM pravarttate, divopavAsaM ca jahAtIti kavisamayamupAdAyedamabhihitam ) sUryAcandramasarUpa iti bhAvaH / " kokazcakrazcakravAkaH" ityamaraH / locane nayanayugalam / niSpratyUhaM nirgataH pratyUho vighno yasmin karmmaNi tad yathA tatheti bhAvaH / 'vighno'ntarAyaH pratyUha' ityamaraH / upAsmahe ArAdhayAmaH / atra zArdUlavikrIDitaM vRttam, tallakSaNaM yathoktam, "sUryAcairmasa je. stataH saguravaH zArdUlavikrIDitam // 221 // " iti // "mahAkalpe mahApralayAvasare / 'saMvarttaH pralayaH kalpa' ityamaraH / viramati nivarttamAne sati / nAbhIpathaikaniketano nAbhI tadAkhyamudarAGgaM tasyAH pathaH panthA dvAramiti yAvat sa evaikaM mukhyaM niketanaM nivAsabhUmiryasya tathoktaH / ' vATaH pathazca mArgazva' iti trikANDazeSaH / ' vezma sama niketanam / ' ityamaraH / tribhuvanapurastribhuvanameva pUrnagaraM tasyA: / 'pU: strI purInagaryo vA' ityamaraH / zilpI racanacaturaH / ' kAruH zilpI ' ityamaraH / samastapAThe tu tribhuvanasya puraH zilpI prathama nirmAtA prajApatInAM mukhya iti bhAvaH / asau / AtmabhUH svayambhUrbrahmeti yAvat / 'brahmA''tmabhUH' ityamaraH / kasya / kIdRk kIdRzI / kimadhikaraNA kimadhikaraNamadhikAra AdhAra iti yAvat, yasyAstAdRzI / vyavasthitirvyavasthA / iti iti kRtvetyarthaH / pratikSaNaM punaH punaH / draSTuM nayanaviSayI ka sphuTaM jJAtumiti yAvat / yasya / udaram | avizat praviveza / tasmai / jagannidhaye jagatAM bhUrbhuvaHkhariti saJjJitAnAM lokAnAM nidhirnidhAnaM tasmai tathAbhUtAya / kukSisthasamastalokAyeti bhAvaH / namaH / atra hariNIvRttam, tathoktaM "nasamarasalA gaH SaDvedairhayairhariNI matA / ' iti / idaM bodhyam SaSThIyaM nAndI, atra ca kokAdInAmAnandahetukatAss dipradipAdanenAzIrAzaMsanam / iti // 222 // " iti / dvAdazapadA dvAdazapadAni suptiGantarUpAH zabdA yatra tAdRzI / 'nAndI 'ti prakRtam / yathA mama / tAtapAdAnAM pUjyapitRRNAM candrazekharANAm / 'kRtA' viti zeSaH / puSpamAlAyAM
Page #434
--------------------------------------------------------------------------
________________ saahitydrpnnH| [paJcayaH"zirasi dhRtasurApage smraaraavrunnmukhendurucigiriindrputrii| atha caraNayugAnate svakAnte smitasarasA bhavato'stu bhUtihetuH // 233 // " iti / evamanyatra / eSA nAndIti kasyacinmatAnusAreNoktam,vastutastu-pUrvaraGgasya raGgadvArA'bhidhAnamaGgam / yaduktam "yasmAdabhinayo patra prAthamyAdavatAryate / raGgaddhAramato jJeyaM vAgaGgAbhinayAtmakam // " iti / uktaprakArAyAzca nAndyA raGgaddhArAtprathamaM naTaireva karttavyatayA maharSiNA nirdezaH kRtH| tadAkhye rUpake ityarthaH / "zirasi mstke| dhRtasurApage dhRtA surApagA devanadI gaGgeti yAvat yena tAdRze / satisaptamIyam / smarArau kAmAntake mahezvare iti yAvat / aruNamukhenduruciraruNA mukhaminduriveti tasya ruciH kAntiyasyAstathoktA (surApagAyAH sapatnItvAdU kAntakartRkaM zirasA laalnmkssmmityuktm)| atha sapadi tathA priyApraNayamAnAvagamAnantaramiti bhAvaH / svakAnte svapreyasi tasmin smarArAvityarthaH / caraNayugAnate caraNayoyugaM dvandvamAnatastathAbhUte / 'kSantavyo'yaM mamAparAdha'iti caraNopAnte praNate satIti bhAvaH / smitasarasA smitena mandahAsena sarasA prakaTitapraNayeti tthoktaa| girIndraputrI girIndrasya parvatAdhirAjasya himAlayasyeti yAvat putrIti tathoktA, pArvatItyarthaH / bhavataH tava sabhyajanasyeti yAvat / bhUtihetubhUtInAM sampadA hetuH tatsvarUpeti bhAvaH / astu bhavatu / AziSi lott| dvitIyeyaM naandii| atra ca bhagavataH smarArerapi vazIkaraNamahimnA devyA alaukikasaundaryyadyotanAnupadaM saubhAgyAtizayo dhvanitaH, tathA sati tasyAH khabhAvato'pi mahanIyaizvaryAyAH sampadarthamAzIrAzaMsanaM nitAntamupayuktam / puSpitAgrAvRttam, tathoktam "puSpitAmA nau yau~, najau jog|" iti piGgalAcAyyaiH // " iti // 223 // udAharaNAntaraviSaye praah-evmityaadi| evaM yathA'trodAhRtA tathetyarthaH / anyatra 'mudrArAkSasAdAvapi nAndyudAhRtA bodhyeti zeSaH / __ - nanu ratnAvalImAlavikAgnimitrAdau ito'dhikapadA nyUnapadA ca nAnyupalabhyate tat kathamayaM niyamaH saGgacchate ityAzaya vyavasthAM darzayati-eSetyAdinA / eSA "niSpratyUhamupAsmahe" ityAdinodAhRtetyarthaH / 'eta' diti pAThAntare tu "niSpratyUhamupAsmahe" ityAdipaThanamityarthaH / nAndI / iti / kasyacit nATyapradIpakArAdyanyatamasyetyarthaH / matAnusAreNa siddhAntAnusAreNa / uktam / vastutastu / pUrvaraGgasya / raGgaddhArAbhidhAnaM raGgadvAraM nAma / achAmavayavaH / ayambhAva:-"niSpratyUhamupAsmahe' ityAdau nAndIlakSaNaM saGgacchate ityeSaiva nAndIti na sarvavAdisammataM matam, pUrvaraGgasya raGgadvAranAmno'GgasyAtra vastutayA sadbhAvAt / ata eva-"ekaizcarye sthito'pi praNatabahuphale ya: khayaM kRttivAsAH, kAntAsammizradeho'pyaviSaya udito yaH parastAd yatInAm / aSTAbhiryasya kRtsnaM jagadapi tanubhirbibhrato nAbhimAnaH sanmArgAlokanAya vyapanayatu sa vastAmasI vRttimIzaH // " ityAdau aSTapadAdvAdazapadAnyatamAyAH nAnyA lakSaNAsadbhAve'pi na kSatiH / iti / ityanye, ( ityucyate) iti pAThAdhikyaM tu cintyam / tadeva prAcAM saMvAdena siddhAntayati-yadityAdinA / yat yataH / uktam / kimityAha-"yasmAt 'kAraNAdi' ti zeSaH / atrAsminnATake iti yAvat / 'sUtradhAreNa kriyamANe maGgale' ityanye / prAthamyAt prathamata ityarthaH / abhinayaH / avatAryate vidhIyate / ataH tasmAt / vAgAbhinayAtmakaM vAgaGgAbhyAM niSpAdyo'bhinaya iti, sa AtmA kharUpaM yasya tathoktam / mayUravyaMsakAditvAnmadhyamapadalopaH / raGgaddhAraM raGgArambhaH / jJeyam // " iti / nanu kimartha darzitaM nAndIlakSaNamityAzaGkayAha-uktatyAdinA / uktprkaaraayaaH| ca / nAndyAH / raGgaddhArAt raGgArambhAt / prathamam / naTaiH 'sUtradhArAdibhiH' iti zeSaH / eva / karttavyatayA / maharSiNA bharatAcAryeNetyarthaH / nirdezaH / kRtH| "nAndI zuSkA'vakRSTA ca raNadvAraM tathaiva c|" ityAdineti zeSaH / idaM tattvam-aSTapadA dvAdazapadA vA yA nAndI sA tu 'nAnyuttaraM zuSkAjhaM tataH
Page #435
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH / rucirAkhyayA dhyAkhyayA sametaH / kAlidAsAdimahAkaviprabandheSu ca "vedAnteSu yamAhurekapuruSaM vyApya sthitaM rodasI, yasminnIzvara ityananyaviSayaH zabdo ythaa'rthaakssrH| antaryazca mumukSubhirniyamitaprANAdibhirmugyate, sa sthANuH sthirabhaktiyogasulabho niHzreyasAyAstu vaH // 224 // " evamAdiSu nAndIlakSaNAyogAt : / uktaM ca "raGgaddhAramArabhya kaviH kuryAt' ityAdi / ata eva prAktanapustakeSu "nAndyate sUtradhAraH" ityanantarameva "vedAnteSu" ityAdizlokalekhanaM dRzyate, yacca pazcAt "nAndyante sUtradhAra" iti lekhanaM tasyAyamabhiprAyaH, "nAndyante sUtradhAra idaM prayojitavAn' "itaHprabhRti mayA nATakamupAdIyate" iti ca kaverabhiprAyaH / paramavakRSTAGgaM, tato'pyanantaraM raNadvAra' mityAyuktadizA pUrvameva naTaiH kriyate na tasyAH prayoga: pratyAyyate, ata eva ratnAvalyAdau na niruktA nAndI labhyate, nAndIlakSaNAnukAntatayA pratIyamAnatvaM tu anargharAghavAdau raGgadvArAGgabhUtaM maGgalam, na punarvastuto nAndI / iti / / tadeva sthUNAnikhanananyAyena draSTayati-kAlidAsAdimahAkaviprabandheSu / AdinA zrIharSAdergrahaNam / ca "rodasI svarga pRthivIM cetyarthaH / "bhUdyAvau rodasyau rodasI ca te / " ityamaraH / vyApya / sthitam / yam / vedAnteSu vedasiddhAnteSu / ekapuruSamadvitIyamAtmAnamiti bhAvaH / AhuH 'tattvajJA'iti zeSaH / yasmin / Izvara IzituM zIlamasyAstIti tathoktaH / 'sthezabhAsapisakaso varan / ' 3 / 2 / 175 iti varaca / iti evambhUtaH / yathA'rthAkSaro'rthamanatikramya vartamAnAnyakSarANi padaghaTakA varNA yasya tathoktaH / shbdH| ananyaviSayo nAnyo viSayo yasya tAdRzaH / ya evezvara iti bhAvaH / niyamitaprANAdibhirniyamitA vazIkRtAH prANAdayo yastaistathoktaiH / AdinendriyamanograhaNam / mumukSubhiH 'saMsArakArAgArA'diti zeSaH / yH| ca / antarAtmani, natu paratra / mRgyate'nviSyate cintyate iti yAvat / sH| sthirabhaktiyogasulabhaH sthiraro'nanyaviSayatayA paramAM kASThAM prApta iti vA sudRDho yo bhaktiyogo bhaktireva yoga iti tathAbhUtaH tena sulabhaH / yaH kevala bhaktyA labhya iti bhAvaH / sthANuravikriyamANakharUpatayA sthAyI zaGkara iti yAvat / 'stho NuH (u0)|' itiNuH / vo yuSmAkam / niHzreyasAya kalyANAya tatsiddhaye iti yAvat / 'niHzreyasa tu kalyANamokSayoH zaGkare pumAn / ' iti medinii| astu| vikramorvazIya payametat / atra zArdUlavikrIDitaM vRttam "sUryAzvairmasajastataH saguravaH zArdUlavikrIDitam / " iti ca tallakSaNam // 224 // " evamAdiSu 'ityevamAdiSu'iti pAThAntaram / nAndIlakSaNAyogAnAnyA lakSaNaM tasyA yogo'sambandhastasmAt / 'raGgadvArAbhidhAnamevedamaGgam , na tu nAndIya'miti zeSaH / / ____ nanu mAbhUdiyaM nAndI, kintu kathametadArabhya kena nATakaM prayojyate ityAzaGkAyAmAha-uktam / cApItyayaH "raGgadvAram / Arabhya / kviH| kuryAt maGgalamAcaret iti bhAvaH / " ityaadi| ___nanu 'niSpratyUhamupAsmahe" ityAdirna vastuto nAndI tat kathaM tat purastAt 'nAdyante'ityAdigranthaH saGgacchate ? ityata aah-atH| eva / prAktanapustakeSu / 'naandynte| sUtradhAro naTeSu mukhyaH / ' ityanantaram / eva natu tataH pUrvamityarthaH / "vedAnteSu..." ityAdizlokalekhanam / AdinA "niSpratyUhamupAsmahe" ityAdInAM grahaNam / 'likhana'miti pAThAntaraM tu pANinIyAnanugatvAdasAdhu / nahi kuTAdiSvetasya pAThaH / dRzyate / ataH-ApAtato . yatra nAndIlakSaNaM pratIyate'pi na tatra nAndI, kintu raGgadvArAGgabhUtaM maGgalAcaraNameveti niSkRSTo'rthaH / nanu kathaM punararvAcInA evaM likhanti kathaM vA sAmprataM tathA pATha upayujyate zyAha-yat / ca / pazcAta 'niSpratyUhamupAsmahe..'ityAdyanantaramityarthaH / "nAndyante / suutrdhaarH|" iti| lekhanam / 'dRzyate'iti zeSaH / tasya tathA lekhasyeti bhAvaH / ayam / abhipraayH| "naandynte| subadhAraH sUtraM prayogAnuSThAnaM dhArayati khatantratayA saJcAlayatIti tathoktaH pradhAnabhUto naTaH / tathoktam-"nATayopakaraNAdIni suutrmitybhidhiiyte|
Page #436
--------------------------------------------------------------------------
________________ 426 sAhityadarpaNaH / 318 pUrvaraGgaM vidhAyaiva mUtradhAro nivarttate / pravizya sthApakastadvat kAvyamAsthApayettataH // 323 // divyamatyai sa tadrUpo mishrmnytrstyoH| sUcayedvastu bIjaM vA mukhaM pAtramathApi vA // 324 // kAvyArthasya sthApanAt sthApakaH / taditi, suutrdhaarsdRshgunnaakaarH| idAnI pUrvaraGgasya samyak prayogAbhAvAt eka eva sUtradhAraH sarva prayojayatIti vyvhaarH| sa sthApako divyaM vastu divyo bhUtvA, matyai matyoM bhUtvA, mizraM ca divyamartyayoranyataro bhUtvA sUcayet / vasvitivRttam / sUtraM dhArayatItyasmAtsUtradhAro nigadyate // " iti / idaM pUrvaraGgAGgabhUtaM maGgalAcaraNamiti bhAvaH / prayojitavAn / ' itIti zeSaH / "itaHprabhRti / myaa| nATakam / upAdIyate smpaadyte|" iti / ca punaH / kveH| abhipraayH| 'sUcita' iti tu pAThAdhikyamanartham / atra tarkavAgIzAH prAhu:-"tathA ca yatra nAndyasti, raGgadvAra nAsti tatra tantreNa saiva raGgadvAram / yatra raGgadvAramevAsti, natu nAndI; tatra sA phlaanumeyaa| yatra vArambhe bahavaH zlokAstatra zlokadvayaM (zlokatrayaM vA ) nAndI, apare raGgadvAram ; ityavadheyam / " iti / vayaM tvevaM pratImaH-nAndIlakSaNaM sambha. vatu, na vA sambhavatu; "niSpratyUhamupAsmahe" ityAdi, "vedAnteSu' ityAdi "pAdArasthitayA" ityAdi ca sarvameva raGgadvAram / nAndI tu tataH pUrvamevAnuSThitA'numeyeti / atha nAndyA anantaraM kartavya nirdizati-318 puurvrnggmityaadinaa| 318 pUrvaraIniruktalakSaNaM karmavizeSam / vidhAya / eva / sUtradhAro naTarAjaH / nivarttate nepathyAntaH pravizati / tatastadanantaram / tadvat sUtradhAravat 'ko'pi naTa' iti zeSaH / pravizya sabhAyAmupasthAyetyarthaH / sthApakaH sthApayati kAryamiti tathokta: sanniti bhAvaH / yadvA-'tadvat sthApakaH pravizye tyanvayo bo kAvyaM dRzyakAvyamupacArAttadIyaM vastu ityarthaH / AsthApayet sabhApUjAdipuraHsaraM pravartayet / kathamityAha-saH sthApakaH satradhArAnukArI naTa ityarthaH / divyamatye divyaM lokottaraM ca mattyai laukika cetyarthaH / 'vastunI, bIje, mukhe, pAtre, ceti shessH| tadrUpo divyarUpo martyazcetyarthaH / 'sUcaye' diti purastAt / tayodivyamayayorityarthaH / mizrama / vastu itivRttam / vA / bIjaM kAraNavizeSam / athApi / mukham / vA / pAtram / anyataro bhinnona divyo na vA martyaH, kintu tadubhayAtmeti bhAvaH / 'bhinnArthakA anyatara ekastvo'nyetarAvapi / ' ityamaraH / 'bhUtve ti zeSaH / sUcayet // 323 // 324 // kAriko'tha sugamayati-kAvyArthasyetyAdinA / kAvyArthasya kAvyasya rUpakasyArthaH pratipAdanIyaM vastu tasya / sthApanAt sthApakatvAditi bhaavH| sthApakaH / taddhat / ityasyeti zeSaH / sUtradhArasadRzaguNAkAraH sUtradhAreNa sadRzA guNAkArA yasya tathoktaH / guNairAkAreNa ca satradhArAyamANa ityarthaH / guNAzca yathoktAH-"caturAtodyaniSNAto'nekabhASAvicakSaNaH / nAnAbhASaNatattvajJo nItizAstrArthatattvavit // nAnAgatipracArajJo rasabhAvavizAradaH / nATyaprayoganipuNo nAnAzilpakalA'nvitaH // chandovidhAnatattvajJaH sarvazAstravicakSaNaH / tattadgItAnugalayakalAtAlAvadhAraNaH // avadhAya prayoktA ca yoktaNAmupadezakaH / evaM guNagaNopataH satradhAro'bhidhIyate // " iti mAtRguptAcAyyaH / ("puurvsdRsh..."21|31 iti tRtIyAsamAsaH / ) ityartha' iti zeSaH / nana satradhAraH sUtradhArAyamANazceti vyavahAraH kathaM na tarhi sAmpratamupalabhyate ? ityAzaGkayAha-idAnImasmin samaye ityarthaH / pUrvaraGgasya mittalakSaNasya kAryyasyetyarthaH / samyaka niruktalakSaNAnugatatayeti bhAvaH / prayogAbhAvAta prayogAnanuSThAnAt / ekH| eva 'natu pRthagbhUto'pI' ti zeSaH / sUtradhAraH / - sarva khakarttavyaM svAnukArikarttavyaM vetyarthaH / prayojayati / iti vyavahAraH / tatpadaM vyAcaSTe-saH / sthApakaH / divyaH / bhUtvA / divyam / vastu / etadvIjAdInAmupalakSaNam / martyaH / bhUtvA / martyam / 'vastvAdi' iti zeSaH / divyamartyayoH / bhnytH| bhUtvA / ca / mizram 'vastvAdi' iti zeSaH / sUcayet / vastupadaM vyAcaSTe-vastu / itivRttam /
Page #437
--------------------------------------------------------------------------
________________ pAracchedaH) rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| 137 yathodAttarAghave "rAmo mUrdhni nidhAya kAnanamagAnmAlAmivAjJAM gurostadbhaktyA bharatena rAjyamakhilaM mAtrA sahaivojjhitam / tau sugrIvavibhISaNAvanugatau nItau parAmunnati protsittA dazakandharaprabhRtayo dhvastAH samastA dviSaH // 225 // " vIja yathA ratnAvalyAm "dvIpAdanyasmAdapi madhyAdapi jalanidherdizo'pyantAt / ___ AnIya jhaTiti ghaTayati vidhirabhimatamabhimukhIbhUtaH // 226 ||"iti / atra hi samudre pravahaNa (vahita) bhagnamagnotthitAyA ratnAvalyA anukUladaivalAlito vatsarAjagRhapravezo yaugandharAyaNavyApAramArabhya ratnAvalIprAptau bIjam / ___ udAharati-yathA / udAttarAghave tadAkhye nATake ityarthaH / "rAmo mUrdhina...' ityaadii| . "rAmaH / guroH piturdazarathasthetyarthaH / 'gurustriliGgayAM mahati..pitrAdau suramantriNi // ' iti medinii| AjJA "vane caturdazasamA nivasa, bharatazca rAjyaM prazAstu' ityanujJAm / mAlA puSpAdimAlAmityarthaH / iva / mUrdhina mastake / nidhAya sthApayitvA / kAnanaM vanam / "gahanaM kAnanaM vanam" ityamaraH / agAta gatavAn / tadbhaktyA tasya tathA prathitayazaso rAmasya jyeSThadhAturityarthaH, bhaktistayA / bharatena rAmAnujenetyarthaH / mAtrA kaikayyAkhyayA jananyA / saha / eva / akhilamapratihatacakra samastaM vetyarthaH / rAjyama 'mAtrAgrahAt pitrA dIyamAna' miti zeSaH / ujjhitaM parityaktam / prAptamapi na khakhAmitvaM tatrAbhimatamiti bhAvaH / anugatau shrnnaagtau| tau bandhubahiSkRtAvityarthaH / sugrIvavibhISaNau ( karmapadamidam ) / parAm / unnatim / nItau prApitau 'rAmeNe' ti zeSaH / 'NIj' iti dvikarmako dhAtuH / protsittA atyantaM durmadAH / dazakandharaprabhRtayo daza kandharA grIvA upacArAnmastakAni yasya sa tathoktaH, prabhRtiryeSAM (vAlyAdInAm) te tthoktaaH| rAvaNAdaya ityarthaH / samastAH / dviSaH zatravaH / dhvastAH vinAzitAH / 'rAmeNe' ti zeSaH / zArdUlavikrIDitaM vRttam , tallakSaNaM ca yathA-"zArdUlavikrIDitaM msau jsau tau di. tyaRSayaH / " iti // 225 // idambodhyam-atra rAmasya caritaM sarvameva prAyaH sar3akSepeNa bodhitam, tathAhi-'mAtre'tyanena kaikeyyA yadyaddhaTitaM tena tasyA duSTatvaM bharatasya ca tatrAsamparkitvam, 'dhvastAH' ityanema ujjhitam' ityanena ca dazAnanAdinihananapUrvakaM punA rAjyagrahaNAdi ca / iti dik / bIjamudAharati-bIjam / yathA / ratnAvalya tadAkhyAyAM nATikAyAm / "dIpAt.." ityaadau| "abhimukhIbhUto'nukUlatAM prApta iti bhAvaH / vidhidaivamityarthaH / "vidhividhAne deve'pi"ityamaraH / anyasmAt svasannihitadvIpato bhinnAdityarthaH / api "kiM punastasmAdeva"iti zeSaH / dvIpAt / yathA-jambudvIpAdbhinnaH zAkakuzakrauJcazAlmaliplakSapuSkarAnyatamaH, zAkadvIpAtpunarjambukuzAdyanyatama iti dik / jalanidheH samudrasya / madhyAt / api"kiM punastannikTAt" iti zeSaH / dizaH pUrvAdyanyatamAyAH kASTAyA upacArAttadupalakSitasya daviSThadezasyetyarthaH / antAta / api"kimpunarnikaTAt" iti zeSaH / AnIya praapyy| jhaTiti vinA vilambam / abhimataM vAJchitamarthamiti bhAvaH / ghaTayati saGgamayati / atrA-chandaH "yasyAH prathame pAde dvAdazamAtrAstatha tRtIye'pi / aSTAdaza dvitIye caturthaka paJcadaza sASSr2yA ||"iti ca talakSaNam / iti // 226 // " lakSyaM sphuTayati-hi yataH / atrAsminnudAhRte"dvIpAdanyasmAt iti padye iti bhAvaH / samudre / pravahaNabhaGgamagnotthitAyAH pravahaNaM pravAho jalaughasya javAtsaJcAra iti yAvat tasya bhaGgastaraGgastena manotthitA pUrva manA pazcAdutthitA tasyAstathoktAyAH / 'pravahaNe'tyasya sthAne 'vahineti pAThAntare tu vahitrasya jalayAnasya naukAderiti bhAvaH, bhaGgo bhedastena manotthitA tasyA ityarthaH / "bhaGgastaraGge bhede ca rugvizeSe parAjaye / kauTilye bhayavicchintyoH"
Page #438
--------------------------------------------------------------------------
________________ 128 saahitydrpnnH| [SaSThaHmukhaM zleSAdinA prastutavRttAntapratipAdako vAgavizeSaH / yathA"AsAditaprakaTanirmalacandrahAsaH prAptaH zaratsamaya eSa vizuddhakAntiH / utkhAya gADhatamasaM ghanakAlamugraM rAmo dazAsyamiva sambhRtabandhujIvaH // 227 // " iti / pAtraM yathA, zAkuntale'tavAsmi gItarAgeNa hAriNA prasabhaM hataH / eSa rAjeva duSyantaH sAraGgeNAtiraMhasA // 228 // " iti / iti haimaH / ratnAvalyAstadAkhyAyA nAyikAyA ityarthaH / anukUladaivalAlito'nukUlaM pratikUlatAparityAgapuraHsaraM sahAyakatAM prAptaM yata daivaM bhAgyaM tena lAlito'numodita iti tathoktaH / vatsarAjagRhapravezo vatsarAjasya tadAkhya. sthodayanopanAmakasya gRhaM tatra pravezaH / yaugandharAyaNavyApAraM yaugandharAyaNasya sUtradhArasya kanIyasA bhrAtrA gRhItanepathyavizeSasya tathA kalpitanAmnaH kasyacidratnAvalyA vRttAntAbhijJasya vyApAro yatnastam / Arabhya / ratnAvalI. praaptau| bIjam / 'sUcita miti zeSaH / ayambhAvaH-ratnAvalyAM hi evaM dRzyate-naTyA-khaduhiturdUra sthitena nAyakena kathaM pANigrahaNaM bhaviSyatItyudvegAvedanAnantaraM sUtradhAreNa"dvIpAdanyasmA"dityAdinA''zvAsanam / anantaraM punaH "nepathye / sAdhu evametat kaH sandehaH" ityanumodanaM tadanu yaugandharAyaNasya pravezaH / tena ca tadanumodanapuraHsaraM ratnavalyAH prAptau vidhyanukUlatAyA bIjatvamudghoSitam / tathA ca-tatprabhRti yadyadanuSTitaM tatsarvaM tadvIjAkurabhUtamiti viditaM viduSAm / iti / mukhamudAhattuM pravRttastallakSayati-mukhamityAdinA / mukham / 'nAmeti zeSaH / zleSAdinA / AdinA samAsoktyaprastutaprazaMsAdehaNam / prastutavRttAntapratipAdakaH prastutaH prakaraNaprApto'sau vRttAntastasya pratipAdaka iti tathoktaH / vAgvizeSaH / yathA-"AsAdita..." ityAdau / prAsAditaprakaTanirmalacandrahAsa AsAditaH sampAditaH prakaTaM pratyakSaM nirmala (:) candra (sya) hAso vikAzo) yena (rAmapakSe tu AsAdito balAdapahRtya gRhItaH, prakaTaM nirmalaH (zANollikhitaH ) candrahAso rAvaNakhago yena) tathoktaH / "candrahAso'simAtrake / dazagrIvakRpANe ce"ti haimaH / vizuddhakAntiH vizuddhA khacchA ghanApAyenAnAvRteti yAvat anyatra tu pavitrA kAntinakSatrAdijyotiH (anyatra zobhA) yatra (anyatra yasya) iti tathoktaH / sambhRtabandhujIvaH sambhRtA puSTiM (vikAzaM) nItA bandhujIvA bandhUkA upacArAttatpuSpANi ( anyatra tu sambhRto devendradvArA'mRta varSaNena bandhuSu : saGgrAme hateSu vAnarabhaleSu mitreSu jIvo jIvitaM yena ) tathoktaH / eSaH / shtsmyH| rAmo rAmacandraH / dazAsyaM rAvaNam / iva / gADhatamasaM gADhaM nibiDaM tamo dhvAntam (anyatra tamoguNo jJAnaM vA ) yatra ( anyatra yasya taM) tathoktam / 'rAho dhvAnte guNabhidi mauDhaye zoke tamo matam / iti gopAlaH / ata eva-ugraM paGkAdyutpAdanena (anyatra durjeyatayA bhayaGkaram ) / ghanakAlaM varSAkAlam / utkhAya parihRtya (nihatya vA) / praaptH| vasantatilakaM vRttam / tallakSaNaM coktaM yathA-"uktaM vasantatilakaM tabhajA jagau gH|" iti / atra zleSotthApitayopamayA nATakIyasyArthasya sUcanam // 227 // " iti / paatrmudaahrnnaah-paatrmityaadi| pAtraM nAyakarUpo yogyaH puruSa iti bhAvaH / yathA / zAkuntale'bhijJAnazAkuntale-"tavAsmi.."ityAdau / "atiraMhasA'tivegavatA / hAriNA dUramAkRSya prApakeNa / sAraDreNa mRgeNa / 'sAraGgaH puMsi hariNe cAtaka ca mtnggje|' iti medinii| eSaH / duSyantastadAkhya ityarthaH / prasabhaM balAt / htH| rAjA / iva / hAriNA manohAriNA tava navyA ityarthaH / gItarAgaNa gItakhareNa / atiraMhasA'titvarayAH prasabham / hataH / asmi / 'aha'mityarthe'vyayamidam / sUtradhArasyeyamuktiH / pathyAvakaM vRttam, talakSaNaM yathoktam-"yacaturthAt / pathyA yujoj / " iti| upamAnatayA duSyantasya rAjarSeH prastavAnupadaM tathaivopasthitiriti sphuTamupamAnavyAjena pAtrasya vrnnnm||228||"iti|
Page #439
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / 319 raGga prasAdya, madhuraiH zlokaiH kAvyArthasUcakaiH / rUpakasya kaverAkhyAM gotrAdyapi sa kIrtayet // 325 // RtuM ca kazcit prAyeNa bhAratI vRttimAzritaH / sa sthApakaH / prAyeNeti kvacidatorakIrtanamapi, yayA ratnAvalyAm / bhAratI vRttistu 230 bhAratI saMskRtaprAyo vAgvyApAro naTAzrayaH // 326 // saMkRtabahulo vAkpradhAno vyApAro bhaartii| athAnyadapi karttavyaM nirdizati-319 raGamityAdinA / 319 bhAratI bharatasyeyamiti tAM tathoktAm , bharatena pravartitAmata eva tathAkhyAtAmiti bhAvaH / vRttiM racanAvizeSazailIm / Azrito'nusRtaH / saH sthApakaH sUtradhArasthAnApanno naTa iti yAvat / raGgaM sabhAsthAnaM tatsthAjanAniti yAvat / prasAdyAnumodya prazaMsyeti yAvat / kAvyArthasUcakaiH kAvyasya rUpakasya nATakAdyanyatamasyeti bhAvo'rthaH pratipAdyaM vastu taM sUcayantIti, tasya sUcakA iti vA taistathoktaiH / madhurairmRdulapadaramaNIyatayA zrutiramaNIyariti bhAvaH / zlokaH upacArAt kvacidgadyaH kvacidvA gadyazlokaizcetyarthaH / bahuvacanamavivakSitam / rUpakasya / kaveH rUpakapraNetuH / AkhyAM nAma / gotraadi| AdinA pitrAdinAmavidyAvizeSAbhijJatvAdi gRhyte| api (etatsvArasyena gotrAdeH prAyikatvaM suucyte)| kazcit kamapi / ca / RtuM vasantAdyanyatamamekaM tadAnIntanaM samayamiti bhAvaH / prAyeNAdhikyena / kIrtayet // 325 // kArikAkaThinAzaM sugamayati-sa ityAdinA / saH 'ityasyeti zeSaH / sthaapkH| 'ityartha' iti zeSaH / prAyeNa / iti 'abhihitene'ti zeSaH / kvacita kasmiMzcidrUpake ityarthaH / RtoH / akIrtanam / api 'na doSAvaha miti zeSaH / udAharati-yathA / rtnaavlyaam| idambodhyam- sabhAyAH prazaMsanamalpaM mahadvA prathamaM vidheyam, anantaraM rUpakasya nAma padyena gadyena tadubhayena vA kAvyArthasUcakena kIrtanIyam, evaM ca rUpakasya tannAmaiva tathAvidhaM vidhAtavyaM, yena yathA tatpratipAdya vastu sahRdayahRdayagocaratAM pratipadyateti labdham / taca rUpakaM yena vihitaM tasya kavernAma tadAnImaprasiddhau gotrAdi anyathA yathAkAmaM sUcanIyam / ata eva-abhijJAnazAkuntalAdau kavigotrAderakIrtanam ,uttararAmacaritAdau ca kIrtanaM saGgacchete iti hRdayam / atha-Rto: kIrtanaM prAyikamiti tu sphuTamabhihitameva granthakRtA, ata eva nottararAmacarite / athApi tasya sUcanamadyatyAdinA prAyaH sarvatra / yathA ratnAvalyAmapi 'adyAhaM vasantotsave sabahumAnamAhRya nAnAdigdezAgatena rAjJaH zrIharSadevasya pAdapadmopajIvinA rAjasamUhenoktaH' iti, uttararAmacarite 'adya khalu bhagavataH kAlapriyAnAthasya yAtrAyAmArya mizrAn vijJApayAmi'iti, prabodhacandrodaye ca-'tadadya rAjJaH zrIkIrtivarmaNaH purastAdabhinetavyaM bhavatA / ' iti / evamanyatrApi / iti dik / ' atha bhAratI vRttiM lakSayitumupakramate-bhAratItyAdinA / bhAratI bharatasambandhinI bharatena pravartiteti yAvat / vRttiApAraH / tu punaH 'ucyate'iti zeSaH / 32. bhaartiityaadinaa| 320 naTAzrayaH 'narAzraya'iti janAzraya'iti vA pAThAntare narajanazabdAbhyAM naTasyaiva grahaNam / saMskRtaprAyaH prAyeNa bAhulyena sNskRtH| AhitAgnyAditvAt vibhASayA paranipAtAt sAdhu / saMskRtena vA prAyaH sadRzaH etena vidUpakAdyAzrayatve kvacit prAkRtasyApyupayogaH sUcitaH / vAgvyApAro'na tvaGgavyApAro na vA manovyApAraH'iti zeSaH / bhAratI 'vRtti'riti zeSaH // 326 // tadeva samavagamayati-saMskRtabahula ityAdinA / saMskRtabahulaH saMskRtena bahulaH / vAkpradhAnaH / vyApAraH / bhAratI'nAma vRtti'riti zeSaH /
Page #440
--------------------------------------------------------------------------
________________ 430 sAhityadarpaNa: / 321 tasyAH prarocanA vIthI tathA prahasanAmukhe / aGgAni -- 322 atronmukhIkAraH prazaMsAtaH prarocanA // 327 // [ SaSTa: prastutAbhinayeSu prazaMsAtaH zrotRRNAM pravRttyunmukhIkaraNaM prarocanA / yathA ratnAvalyAm"zrIharSo nipuNaH kaviH, pariSadapyeSA guNagrAhiNI, loke hAri ca vatsarAjacaritaM nATaye ca dakSA vayam / ardhamapIha vAJchitaphalaprApteH padaM kiM punagAgyopacayAdayaM samuditaH sarvo guNAnAM gaNaH // 129 // " vIthI prahasane vakSyete / asyA aGgAnyAha - 321 tasyA ityAdinA / 321 tasyAbhAratyA vRtterityarthaH / prarocanaH / vIthI / tathA / prahasanAmukhe prahasanaM cAmukhaM ceri tokte / aGgAni matAnIti zeSaH / tatra tAvatprarocanAmAha - 322 atretyAdinA / 322 atraiSu prarocanAssdiSvaGgeSvityarthaH / prazaMsAtaH / unmukhIkAraH 'sabhyAnA' miti zeSaH prarocanA // 327 // tadeva viNoti - prastutAbhinayeSvityAdinA / prazaMsAtaH "prazaMsA tu dvidhA jJeyA cetanAcetanAzrayA / cetanAstu kathAnAthakavisabhyanaTAH smRtAH // pracetanai dezakAlau kAlo madhuzaranmukhaH // " ityAdinA sudhAkarakArAdinA''nAdvaividhyAt prazaMsanAditi bhAvaH / zrotRRNAm prastutAbhinayeSu / viSaye saptamIyam / pravRttyunmukhIkaraNaM pravRttau unmukhIkaraNam utkaNTIkaraNam / prarocana 'nAma bhAratyA vRtteraGga' miti zeSaH / udAhartumupakramate - yathetyAdinA / yathA / 'prarocane 'ti prasaGgAnuprasaktam / ratnAvalyAM tadAkhyAyAM nATikAyAmityarthaH / " zrI harSa" ityAdau / "zrIharSastannAmA nRpatiriti bhAvaH nipuNazcaturaH / kaviH / ' prayogasyaitasya racayite 'ti zeSaH / eSA 'zrIharSakRtiM ca draSTumupasthite 'ti zeSaH / pariSatsabhA / 'samajyA pariSagoSTI sabhAsamitisaMsadaH / ityamaraH / api punaH / guNagrAhiNI / vatsarAjacaritaM vatsarAjasyodayanAparanAmadheyasya ratnAvalInAyakasya nRpateriti bhAvaH, caritaM ratnAva tyAmabhineyatvena pratipAditaM caritramiti tathoktam / ca / loke jagati / 'lokastu bhuvane jane / ' ityamaraH / hAri manoharaM cetasi prasAdasampAdakamiti yAvat / nATye nRtyagItavAdyatrayaviSaye iti bhAvaH / ' tauryyatrikaM nRtyagItavAdyaM nATyamidaM trayam / ityamaraH / ca / dakSA nipuNAH / vayaM 'naTA' iti zeSaH / ihAsmin sthAne / ekaikamekamekamityarthaH / api / vastu / vAJchitaphalaprApteH / padaM sthAnabhUtam / kim / punaH / madbhAgyopacayAt mama ( sUtradhArasya ) bhAgyaM suphalonmukhaM prArabdhaM karmyaM tasyopacaya udayastasmAt / ayam / sarvaH / guNAnAm / gaNaH samudAyaH / samuditaH / sUtradhArasyeyamuktiH / zArdUlavikrIDitaM vRttam, talakSma yathoktam, "zArdUlavikrIDitaM bhUsau sau tau gAdityaRSayaH // " iti // ada sphuTam zrIharSAdInAM naipuNyAdyabhidhAnena sarveSAmunmukhIkaraNAtprarocanA nAma bhAratyA vRtteraGgam / iti // 229 // aGgAntaraviSaye prAha- vIthI.. ityAdinA / arrer vIthI prahasanaM cetyarthaH / ' bhAratyA aGgabhUte' iti zeSaH / vakSyete / atredamboddhavyam- yadyapi vIthIM prahasanaM ca rUpakavizeSarUpeNaiva nirUpayiSyati, na tu prarocanAmitra svAtantryeNa, tathA'pi tatra tatra pratipAdyamevAsyA ! aGgaM vibhAvanIyam, ata evoktaM kavirAjaH - vIthI prahasane vakSyete iti, dazarUpakRtA " vIthI prahasanaM vA'pi svaprasa
Page #441
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| - 323 naTI vidUSako vA'pi pAripAzvika eva vA / sUtradhAreNa sahitAH sallApaM yatra kurvate // 328 // citrairvAkyaiH svakAryotthaiH prstutaakssepibhimithH| AmukhaM tattu vijJeyaM nAmnA prastAvanA'pi sA // 329 // ngge'bhidhaasyte|' iti ca / tatra yathoktA vIthI 'AkAzabhASitarukkaizcitrAM pratyuktimAzritaH / ' iti, prahasanaM punaH 'bhavet prahasanaM vRttaM nindyAnAM kavikalpitam / ...' iti / tathA ca-'citre yatroktipratyuktI syAtAmAkAzabhASitaiH / kathaJcidvA'pyanekArthasUcanaM vIthikA ca sA // bhavet prahasanaM yatra hAsyAdhAnAya dhRSTatA / virudaivaSavAkeliceSTitairvA prasAda- . nam // ' iti tayorlakSaNe vivikte boddhavye / vIthI tAvad yathA bAlarAmAyaNe-" ( AkAze karNa dattvA) kiM brUtha ? vilakSaNena satA karNATanaTena tena nirmavdamidamuditam / yadutAkhaNDaprasarA hi puruSakArAH karNATAnAm / tathAhi'ahameSa hariSyAmi pariNetuH puro'pi tAm / nArIparibhavaM soDhuM dAkSiNAtyA na zikSitAH // ' ( aJjaliM baddhA ) . tadidaM mayA'pi nivedyate yadi hi pariNayAmi-'api dvIpAntarAdeSa hRtAM pratyAharAmi tAm / kalatraharaNe puMsAM kiyadarNa. valaGghanam // iti / ...( saharSam ) anukUlaM hi daivaM sarvasmai svasti karoti, yat prastutasaMvAdI devAdezaH / ...' iti / . yathA vA'nargharAghave-(AkAze karNa dattvA ) kiM brUtha ? vaideziko bhavAn asamagrapAtraH kathamIdRze karmaNi pragalbhate? (vihasya saprazrayamaJjaliM baddhA) hanta bhoH ! kimevamudIryyate ? bhavadvidhAnAmArAdhanI. vRttireva me pAtrANi samaprayidhyati / yata:-'yAnti nyAya pravRttasya tiryyaJco'pi sahAyatAm / apanthAnaM tu gacchantaM sodaropi vimuJcati // (punarAkAze karNa dattvA) kiM bratha ? tarhi prahiteyamasmAbhiH patrikA / iti (pravizya naTaH patrikAM dadAti / sUtradhArI gRhItvA vAcayati)...' iti / prahasanaM yathA mRcchakaTike-'avidaavida bho! cirasaMgIdovAsaNeNa sukkhapokkharaNAlAI via me bubhukkhAe milANAI aMgAI tA jAba gehaM gadua jANAmi / asthi kiM pi kuTuMbiNIe ubabAdidaM Na vetti / (1 'kaSTaMkaSTaM bhoH ! cirasaGgItopAsanena zuSkapuSkaranAlAnIva me bubhukSayA mlAnAnyaGgAni, tad yAvadhaM gatvA jAnAmi / asti kimapi kuTumbinyA upapAditaM na veti / ' iti saMskRtam ) / ...iti dik / ___ athAmukha lakSayati-323 yatra yasmin prastAve ityrthH| naTau naTI ca naTazceti tathoktau ["pumAn striyA / " 1 / 2 / 67 ityekazeSaH] vA'thavA / yadvA naTItyeva pAThaH sAdhIyAn , naTI vidUSako vA'pi pAripAzcika eva vA "iti bharatokteH / etena 'naTaH' iti pAThaH sAdhuH, tasmAt kiJcidUno naTaH iti vRttidarzanAta iti vadantaH parAstAH, vRtti. pranthasya ca "strI cennaTI" ityadhyAhRtyApi yojanopapatteH, na caitasmAt "kiJcidUnA naTI" ityeva vRttiH kuto neti codyam, naTasAmAnyalakSaNasyAvazyaM vaktavyatvAt, naTIlakSaNasya ca sAkSAdanabhidhAne'pi tathA'bhidhAnAt / vidUSakaH / api / (samuccayArthamidam ) etena naTI naTo vidUSakazceti traya iti sUcitam / vA'thavA / yadi teSvekatamo na syAt tadeti bhAvaH / pAripArzvikaH / eva / etena teSvekatamasthAnApannatvametasya sUcitam / sUtradhAreNopacAreNa tAdRzena sthApakena naTeneti bhAvaH / shitaaH| yadvA-atra liGgavacananirdezona vivakSitaH / tathA sati,sahitA sahitaH sahite sahitau sahitA vA, sUtradhAreNa sahito naTo vidUSakaH paripAzviko vA, sahitA vA naTI, sahite naTanaTI vA, sahitau naTaviduSako naTapAripArzviko naTIvidUSako naTIpAripAzviko viduSakapAripAzviko vA, sahitA naTanaTIvidUSakA naTIvidUSakapAripAzvikA naTavidUSakapAripAzvikA naTanaTIvidUSakapAripArvikAzcati nirgalito'rthaH / ata evoktam-'naTo vidUSako vA'pi naTI vA pAripArvikaH / eSu dvau vA trayo yatra sarva vA sthApakAnvitAH / AmukhaM tadvijAnIyAnAmnA prastAvanAM ca tAm / ' iti / citraranekavidhaiH / svakAryotthaH svasya svasyA vA kAryakarttavyaM karma tasmAdutthAni tasyAnukUlatayopasthitAni taistathoktaiH / ata eva-prastutAkSepibhiH prastutaM svasvapravezAItayA prasaGgAnuprasaktamAkSipantIti tathoktaiH / vaakyH| mithaH parasparam / sallApaM sambhASaNam / kurvate / tat / tu 'ceti pAThAntaram / Amukha prArambhadvAramiti bhAvaH / vijJeyam / nAnA prasiddhayA / sA yacchabdena nirdiSTeti bhAvaH / prastAvanA / api / "matA' iti zeSaH // 328 // 329 //
Page #442
--------------------------------------------------------------------------
________________ .. sAhityadarpaNaH / . [ SaSTha:- - sUtradhArasadRzatvAtsthApako'pi sUtradhAra ucyate, tasyAnucaraH pAripAzcikaH, tasmAta kizcidUno nttH| ... 324:uddhAtyakaH kathoddhAtaH pryogaatishystthaa| pravartakAvalagite paJca prstaavnaabhidaaH|| 330 // tatra325 padAnAmagatArthAnAM tAnyarthagataye naTAH / yojayanti padairanyaiH sa udghAtaka ucyate // 331 // yathA, mudrArAkSase / "sUtradhAraH.. "kUragrahaH saketuzcandramasampUrNamaNDalamidAnIm / abhibhavitumicchati balAt" [ityokte ] "nepathye-AH! ka eSaH ! mayi jIvati candraguptamabhibhavitumicchati ?" iti / kArikAyA durbodhAMza spaSTayati-sUtradhArasadRzatvAt sUtradhAreNa sadRzaH samAnaH sUtradhAravat kAryakartA tasya bhAvastattvaM tasmAt tathoktAt kAraNAdityarthaH ( 322 pUrvaraGgaM vidhAyaiva sUtradhAro nivartate / pravizya sthApakastadvat kAvyamAsthApaye-dityuktadizA prakRte sAkSAt sUtradhArasyAsambhavAdidamuktam )|sthaapkH / api / suutrdhaarH| ucyate 'upacArAdi' ti zeSaH |tsy sthApakanaTasyetyarthaH / anucrH| pAripAzvikaH paripAce vartate iti tathoktaH / sahAyakatayA pAzrvavartI naTa iti bhAvaH [ 'parimukhaM ca / ' 4 / 4 / 28 iti Thak ] idaM ca bodhyam-asyAnucaratvepi mAriSa iti padena sambodhyatvam / iti / tasmAt pAripArzvakAdityartha : / kizcit / Uno hInaguNa ityarthaH / naTaH / yadvAtasmAt sthApakAt kizcidUna ityrthH| ata:-sthApakanaTasya gRhiNI eva naTI, sA'pi naTavatkiJcidUnA bhavatIti nigadavyAkhyAtam / vidUSakaH punaryathA'rthanAmaiveti bodhyam / ___ athAmukhAparaparsAyAyAH prastAvanAyA bhedAnAha,-324 udghAtyaka uddhAte Arambhe sAdhurityuddhAtyaH, sa eveti tathoktaH / tatra saadhH|' 4498 iti yati kRte svArtha kaH ("syAdanyAdAnamuddhAta ArambhaH" ityamaraH) kathA ghAtaH kathAyA uddhAta Arammaiti tthoktH|pryogaatishyHpryogsyaatishyo bhAvavyajakatvenotkarSoM yatreti tthoktH| tthaa| pravartakAvalagite pravartakaM cAvalagitaM ceti tathokte / pravartayatIti pravartakam / avalagyate sma saMsajyate smeti avalagitam / iti-pazca / prastAvanAbhidAH prastAvanAyA bhidA bhedAH [bhid-kipa-TAp ] // 330 // . athoddhAtyakAdInAM lakSaNaM pradarzayitumAha-tatra secUddhAtyakAdiSu madhye iti bhAvaH / 325 agatArthAnAM na gato'vagato'rtho yeSAM teSAM tathAbhUtAnAm / padAnAm / arthagataye'rthAvagamAya / tAni agatArthAni anavagatArthAni padAni ityrthH| yatre' ti zeSaH / anyaiH prastutopayuktArthapratyAyakairiti bhAvaH / padaiH (sahAthaiya tRtiiyaa)| naTAH ( narA iti pATAntaram )|yojynti sannidhApayanti abhipretaprastutArthatayA samarthayante iti yAvat / sH| udaghAtakaH ucyte| ayambhAvaH kathamapi kenApi zliSTArthAni padAnyuccaritAni, tAni ca nizamya tadanye punaH yatra prakRtopa yuktatA pradarzayanti, sa udghAtyako nAma prastAvanA / naTA iti vahuvacanaM tvavivakSitam / iti // 331 // udaahrti-ythaa| madrArAkSase / tadAkhye vizAkhadattaviracite nATake ityarthaH / "strdhaarH| 'naToM pratyAhe ti zeSaH"idAnImasmin samayo saketuH ketunotpAtagraheNa saha vartate iti tthoktH|RgprhH krUro grAsakartatayotpAta. ketUdayakAlikatayA bhayaGkaro'sau graho rAhuriti tathoktaH / yadvA-sa prasiddhaH / kUragraho bhayaGkarAtmA grahavizeSaH /
Page #443
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / atrAnyArthAnyapi padAni hRdayasthArthagatyA arthAntare saGkramayya paatrprveshH| 326 sUtradhArasya vAkyaM vA samAdAyArthamasya vA / bhavet pAtrapravezazcet kathoddhAtaH sa ucyate // 332 // vAkyaM yathA, ratnAvalyAm "" dvIpAdanyasmAdapi madhyAdapi jalanirdizo'pyantAt / __ AnIya jhaTiti ghaTayati, vidhirbhimtmbhimukhiibhuutH||230||" keturlakSaNayA rAharityarthaH / pUrNamaNDalaM sarvAbhiH kalAbhiH paripUrNamityarthaH / candramasaM candram / balAt / abhi. bhavituM tiraskarte grasitumiti yAvat / icchati |[iti 'evam' iti zeSaH / aokta arddhamasampUrNamuktaM tatra tathAbhate satItyarthaH / asampUrNatvaM ca "rakSatyenaM tu budhayogaH // " ityavaziSTatvAditi bodhyam ] mepathye veSopakalpanagRhe / 'kenApi uddhoSyate' iti zeSaH / AH! kaSTaM citraM vetyarthaH / 'AH smaraNe'pAkaraNe kaSTe kopavikAsane / ' iti gopAlaH / kaH / eSaH 'saketuH krUragraha' iti zeSaH / mayi vaktari zrotari vA (cANakye) iti bhAvaH / jIvati 'satI'ti zeSaH / candraguptam / abhibhavituM tiraskartuM rAjyAt punaH pracyotayitumiti yAvat / icchati kAmayate / atrA :: / turyapAdo'sya "rakSatyenaM tu budhayogaH // " iti|" iti / idamuktam-candroparAganimittaM brAhmaNAn bhojayituM pAkaH sampAdyata iti naTyA'bhihitamAkarNya sAGge jyotizzAstre niSNAto'smi nAdyoparAgaH, tat kenApi pratAritA'si / ityuktvA sUtradhAraH-"AHsAmprataM candramasaMpUrNamaNDalaM saketuH krUragraho'bhibhavituM balAt kAmayate, na punaH prabhaviSyati / " ityuktam / atra "rakSatyenaM tu budhayogaH // " ityaMzAvazeSaH / iti / [iti 'eva'miti zeSaH / aokte'rddha lakSaNayAs. sampUrNamukta tathAbhUte 'satI'ti zeSaH ] nepathye veSe upacArAt bhUmau tatsthAne / 'nepathyaM tu prsaadhne| raGgabhUmau veSabhUmau' iti haimaH / AH ! kaH / eSaH / mayi (caannkye)| jIvati satisaptamIyam / candraguptaM tadAkhyaM prakRtanandAtsurAnAmanyAM dAsyAmudbhataM cANakyasAhAyyena yogAnandaM nihatya tadrAjye'bhiSiktaM rAjAnamiti bhAvaH / abhibhavituM rAjyAjhaMzayitam / icchatIti / ayambhAva:-'krUragrahaH..balAt' ityeva nizamya tasya ca saketu: ketunA malayaketunA saha varttate iti tathoktaH / krUragrahaH krUre kUTavyavahAre graha Agraho yasyeti tathoktaH / "amAtyapadapratiSTito rAkSasAkhyaH paNDita" iti zeSaH / idAnImabhiSekataH ka.lAtyantAnatyayAvasare iti bhAvaH / ata eva-asampUrNamaNDalaM na sampUrNa dasyupadravazAntyAdinA pUrNAdhikAraM maNDalaM dezo rAjyamiti yAvat yasya tathoktam / 'maNDalaM paridhau koSTe deze dvAdazarAjasu / klIbe'tha nivahe bimbe triSu puMsi tu kukkure ||'iti medinii| candraM candraguptam / abhibhavituM rAjyAjhaM. zayitum / balAdalaM mitrAdisAhAyyaM prApyetyarthaH / lyablope paJcamI icchati |"ityrth cAnusandhAya (nepathyagRhe sthitena) cANakyanAbhihitama "AH ! ka eSaH ! mayi jIvati candraguptamabhibhavitumicchatI"ti / evaM ca-tathA'marSoMdaye cANakyasya prAdurbhAvaH sthAne / iti / / atra tAtparyya nirdishti-atretyaadinaa| atrAsminnudAhRte'ze ityarthaH / anyArthAni anyazcandroparAgasambhavAnavagamakatAparo'rthastAtparyya yeSAM tAni tathoktAni / api / padAni / hadayasthArthagatyA hRdaye svamanasi tiSThatIti so'sAvarthastasya gatyA saGgatyAss. nukUlyenetyarthaH / arthAntare dvitIye'rthe / saGkramayya pariNamayya / pAtrapravezaH pAtrasya cANakyarUpasya puruSasya (nATakIyAtmanA'vasthitasya)pravezaH / ayambhAva:-"krUragrahaH..."ityAdeH sUtradhAreNoktasya sthAnukUlyena tAtparya nirdizana cANakyaH praviSTaH / ataH-atrAsphuTArthAnAM krUragrahAdipadAnAmanyathAyojanAduddhAtyako nAma prastAvanA / iti / . 326 ced yadi / sUtradhArasya / vAkyam / vA / asya vAkyasyetyarthaH / artham / samAdAya gRhItvA / vA (idaM ca vAkyAlaGkAre) / pAtrapravezaH / bhavet / 'tI' ti zeSaH / saH prasiddha iti bhAvaH / kathoddhAtaH tadabhidhayA prastAvaneti bhaavH| ucyate // 332 // udaahrti-vaakymityaadinaa|| vAkyaM / yathA / ratnAvalyAM tadAkhyAyAM zrIharSanRpatikRtAyAM nATikAyAmiti bhAvaH / "dIpA"dityAdau /
Page #444
--------------------------------------------------------------------------
________________ 434 khaahitydrpnnH| [ SaSThaHiti sUtradhAreNa paThite ( nepathye ) "sAdhu bharataputra ! sAdhu ! ! evametat ! ! ! kaH sandehaH ?' "dIpAdanyasmAdapi..."iti paThitvA yaugandharAyaNasya prveshH| vAkyArthoM yathA veNIsaMhAre "nirvANavairadahanAHprazamAdarINAM nandantu pANDutanayAH saha mAdhavena / raktaprasAditabhuvaH kSatavigrahAzca svasthA bhavantu kururAjasutAH sabhRtyAH // 231 // " iti sUtradhAreNa paThitasya vAkyasyArthaM gRhItvA "nepathye / AH pApa! durAtman ! vRthAmaGgalapAThaka ! zailUSApasada! "abhimukhIbhUtaH anukUlatA Apta iti bhAvaH / vidhivam / "vidhividhAne daive'pi'ityamaraH / anyasmAta svasannihitadvIpato bhinnAdisyarthaH / api "kiM punastasmAdeve'ti zeSaH / dvIpAt / yathA svasannihito dvIpo jambUnAmA. tasmAt bhinnaH plakSAdyanyatama iti bodhyam / jalanidheH samudrasya / madhyAt / api 'kiM punastannikaTAditi zeSaH / dizaH pUrvAcanyatamAyAH kASThAyA upacArAttadupalakSitasya daviSThasya dezasyetyarthaH / antAt / api 'kiM punarnikaTAta' iti zeSaH / AnIya prApayya / jhaTiti vinA vilambam / abhimataM vAJchitamarthamiti bhAvaH / ghaTayati sahAmayati / atrAAchandaH, "yasyAH pAde prathame dvAdazamAtrAstathA tRtIye'pi / aSTAdaza dvitIye casurthake paJcadaza sA''A / " iti // 230 // " iti / sUtradhAreNa sUtradhArakeNa sthApakena naTeneti yAvat / paThite tatkRtapAThAnantaramiti bhaavH| "nepathye) sAdhu bharataputra ! sAdhu samyak !! evaM yathA bhavAnAha-"dvIpAdanyasmAdapi' ityAdi tatheti bhAvaH / etata 'vidhiprasAdavalakSaNyamiti zeSaH !!! kaH / sandehaH saMzayaH / "dIpAdanyasmAdapi..' iti / paThitvA / yaugandharAyaNasya tadAkhyasya nagararakSakasya zrIvatsarAja-rAjAmAtyasyeti yAvat / pravezaH / idamuktam-dezAntare dAtuM . pratijJAtAyAH putryAH kathaM pariNayo bhaviSyatItyAveganivRttaye naTI prati sUtradhArakeNa tathA''zvAsitam / atra yaugandha. rAyaNasya sUtradhAravAkyamAdAya praveza iti vAkyAt pAtrapravezo nAma kathoddhAtaH / iti / vAkyAthai samAdAya pAtrapravezamudAharati-vAkyArtha ityAdinA / vaakyaarthii| yathA / veNIsaMhAre tadAkhye nArAyaNabhaTTakRte nATaka iti bhAvaH / veNyAmiti paatthaantrm| "arINAM zatrUNAM kauravANAmiti yAvat / prazamAt kaMsArarupadezAt vairamapahAyAvasthAnAditi bhAvaH / rvANavairadahanA nirvANaH prazAnto vairadahano dahanopamitaM vairaM yeSAM tathoktAH / vairaM dahana iveti vairadahanaH / 'upamitaM vyAghrAdibhiH saamaanyaapryoge|' 2 / 1 / 56 ityupmitsmaasH| mAdhavena mAyA ramAyA mAyAyA vAdhavaH svAmI tena / 'mA mAyAyAM ramAyAM ca' iti gopAlaH / 'dhavaH pumAnaTe dhUrte patyau vRkSAntare'pi c|" iti medinI / sh| pAN tanayAH pANDostanayAH putrA yudhiSThirAdyA iti bhAvaH / nandantu rAjyAMzaM prApya bhISmAdibhItizUnyAH santaH sukhamanabhavanviti bhAvaH / kururAjasutAH kururAjasya dhRtarASTrasya sutAH putrA duryodhanAdaya iti bhAvaH / c| sabhatyAH bhRtyairupalakSaNenAnuyAyibhizca saha vartanta iti tathoktA iti bhAvaH / raktaprasAdhitabhuvo raktena rAgeNAnurAgeNeti yAvat prasAdhitA alaGkRtA anuraJjitA iti yAvat bhuvaH bhUvibhAgA bhUrvA yaistathoktAH / 'napuMsake bhAve ktaH / / / / 114 iti ktaH / kSatavigrahAH kSato vinaSTo nivRtta iti yAvad vigraho yuddhaM yeSAM tathAbhUtAH / 'vigrahaH kAyavistAravibhAne mA raNe'striyAm / ' iti medinI / "santa" iti zeSaH / svasthA anudvignAH / bhavantu / atra vasantatilakaM vRttam , tallakSaNaM ca yathoktam "vasantatilakaM tbhau jgau g|" iti // 232 // " iti eva' miti zeSaH / sUtradhAreNa sUtradhArakeNetyarthaH / ptthitsy| vAkyasya / artha tAtparyyam / gRhItvA "nepathye / aaH| pApa ! durAtman ! vRthAmaGgalapAThaka ! zailUSApasada zailUSeSu naTeSvapasado'dhamaH iti tatsambuddhI tathokta ! 'naTe bilve ca zailUSaH' iti rbhsH| ni
Page #445
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / lAkSAgRhAnala-viSAna-sabhApravezaiHprANeSu vittanicayeSu ca naH prahasya / AkRSya pANDavavadhUparidhAnakezAn svasthA bhavantu mayi jIvati dhArtarASTrAH // 232 // iti nizamya pAripArdhikasUtradhArau niSkrAntau, bhImasenasya ca pravezaH / 327 yadi prayoga ekasmin prayogo'nyaH prayujyate / tena pAtrapravezazca prayogAtizayastadA // 333 // lAkSAgRhAnala-viSAna-sabhApravezailAkSAyA gRhA lAkSayA nimmitaM sthAnaM tatra datto'nalo'gniriti saca, viSAnaM viSasyAnna viSeNa sampratamannamiti tacca, sabhAyAM dyatasthAne pravezaH sAbhinivezamAhaya pravezanaM ceti taistathItaiH / no'smAkam / prANeSu jIviteSu / vittanicayeSu vittAnAM khaNAdInAM nicayAsteSu tathokteSu / ca(idaM smushcyaarthm)| prahatya prahAraM kRtvetyarthaH / pANDavavadhUparidhAnakezAna pANDavAnAM yudhiSThirAdInAM vadhUstasyA draupadyA ityathaiH / paridhAnamuttarIyaM ca kezAzceti tAn tathoktAn / AkRSya / mayi bhImaseme' iti zeSaH / jIvati / satisaptamIyam / dhArtarASTA dhRtarASTrasyApatyAni pumAMsa iti tathoktA duryodhanAdaya iti bhAvaH / svasthAH (atra kAkuH) / bhavantu kathaM bhavantviti bhAvaH / yadvA-khaH kharge tiSTha yadvA-khaH kharge tiSThantIti svasthA mRtA ityarthaH / "khapare zari vA visargalopo vaktavyaH iti visargalopaH / bhavantu / atra vasantatilakaM chandaH,tallakSaNaM ca yathoktam-'uktaM vasantatilakaM sabhajA jagau gH| iti||232|| iti| nizamya zrutvA / pAripAzvikasUtradhArI paaripaashviksthaapko| niSkrAntau bhiimsensy|c| pravezaH / atredambodhyam-veNIsaMhAre "sUtradhArakaH / mAriSa! nanu pratihataM sarvamamaGgalam / svayaM pratipannadautyena kaMsAriNA / tathA hi-nirvaannvairdhnaaH...|| (nepathye) sAdhikSepam / AH pApa! durAtman ! zailUSApasaMda ! laakssaagRhaanl...|| sUtra.... (AkarNya sbhym-nepthyaabhimukhmvlokyti)| paari..| AH kuta etat / suutr...| (pRTato'valokya ) aye kathamaya vAsudevagamanAt kurusandhAnamamRSyamANaH pRthulalalATataTaghaTitabhraMkuTinA dRSTipAtena Apivanniva naH sarvAn sahadevenAnugamyamAnaH kuddho bhIma ita evAbhivarttate / tanna yuktamasya purataH sthAtum / iti nisskaantau|" iti pUrvAparaH sandarbhaH / asya ca-"sUtradhArakaH pAripAzcikaM pratyAha, he mAriSa ! Aryya ! 'Aryastu mAraSaH / ' ityamaraH / nanu sarvam amaGgala kauravapANDavAnAM parasparavimardamalaM lokakSayarUpaM pApaM svayaM pratipannadautyena dautyaM pratipannastena 'vA''hitAgnyAdiSu / ' 2 // 2 // 37 iti pratipannazabdasya pUrvA dezaH / sandhi kArayatIti tAdRzena kaMsAriNA pratihata vinAzitam ,.... / " ityrthH| "he mAriSa / nanu svayaM sAkSAt 'satyAM sandhitsAyAM kinna kalahaH prazamayituM zakyate iti sAbhiniveza pratipannadautyena sandhikAriNA kaMsAriNA kaMsasya tadAkhyasya svamAtulasyAriNA bhagavatA zrIkRSNacandreNa (etena pakSapAtazUnyatayA dujanavinAzakatvaM sajjanarakSakatvaM ca sacitam) sarva kiMvadantImUlaM kathamapi vA bhISmAdisAhAyyena kauravANAM jayasambhAvanAmUla cAmaGgalaM pratihatam / ayambhAvaH-bhagavatA svayaM sandhitsayA dautyaM svIkRtya 'na kenApi kauravapANDavAnAM kalahanimittaM lokakSayo nivartita'ityekaM kiMvadantImUlam , 'tadAnI ca zrImadAndhaiH kauravaiH kRtamapakAraM prApya' bhISmAdisAhAyyena kauravAH pANDavAn jeSyantIti durAzAmAtramUlaM kauravajIvitAvazeSAzaMsanarUpaM dvitIyam amaGgalaM prazamitam / iti / tathAhiarINAM kauravANAm prazamAdvinAzaM vidhAya (lyabartheyaM paJcamI) nirvANa: prazAnto vairadahano dahanopamitaM vaira yeSAM tathoktAH / 'maraNAntAni vairANI'tyabhiyuktoktyA zAntadveSA iti bhAvaH / mAdhavena saha pANDutanathAH nandantu rAjyasukhamanubhavantu / sabhRtyAH kururAjamutAstu raktena nAnAzastrAstrakSatAGgatayA niHsaratA rudhireNa prasAdhitA bhUyestathAbhUtAH kSatA vigrahAH zarIrANi yeSAM tathoktAH santaH svaH svarge tiSThantIti tathoktA mRtA iti bhAvaH / ('khapare zAra vA visargalopaH' iti visargalopaH ) bhavantu / ...' iti tu 337 "vacaH sAtizayakliSTa.." iti vakSyamANadizA patAkArUpa iti vibhAvyam / atra ca prAyaH "vRthAmaGgalapAThaka ?" ityanantaraM "zailUSApasada !' ityArabhya sUtradhArau'iti pATho nopalabhyate, tatsthAne puna: 'kathaM khasthA bhavantu mayi jIvati dhArtarASAH / tataH sUtradhAraniSkrAntau bhImasenasya pravezaH'iti pAThaH / evaM pAThe'pi atra sUtradhArasya vAkyArthamAdAya bhImasenasya praveza iti vAkyArthAdAnamUlo'yaM kathoddhAtaH / iti bodhyam / ___ 327 yadi / ekasmin / prayoge / anyaH / prayogaH / prayujyate pravartyate / tenAnyena prayogeNetyarthaH /
Page #446
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAhityadarpaNaH / [SaSThaHyathA kundamAlAyAm, "(nepathye ) itaito'vataratvAryA / sUtradhArakaH-ko'yaM khalu AryA- . hAnena sAhAyakaM me sampAdayati ? (vilokya ) kaSTamatikaruNaM vartate / laGkezvarasya bhavane suciraM sthiteti rAmeNa lokaparivAdabhayAkulena / nirvAsitAM janapadAdapi garbhaguru zItAM vanAya parikarSati lakSmaNo'yam // 233 // " ityatra nRtyaprayogArtha svabhAr2yAhAnamicchatA sUtradhAreNa "sItAM vanAya parikarSati lakSmaNo'yam" iti sItAlakSmaNayoH pravezaM sUcayitvA niSkrAntena svaprayogamatizayAna eva prayogaH pryojitH| 328 kAlaM pravRttamAzritya sUtradhRgyatra varNayet / tadAzrayazca pAtrasya pravezastatpravartakam // 334 // ca / pAtrapravezaH / 'syAt'iti zeSaH / tadA / prayogAtizayaH / 'sampadyateiti zeSaH / ayambhAvaH-yadA kimapi prastUyAnyat prastUyate, tena ca pAtrapravezastathA prayogAtizayo nAma prastAvanA / iti // 333 // udaahrti-ythetyaadinaa| yathA / kundamAlAyAM tadAkhyAyAM kenApi kavinA kRtAyAM nATikAyAmiti bhAvaH / "(nepthye)| ititH| atra sambhrame dviruktiH / sambhramazca svAminyA AryAyAH saJcAre yuktaH iti bodhyam / AryA mAnyA / 'Arya: sjjnsauvidau|' iti dhanadaH / "karttavyamAcaran kAmamakartavyamanAcaran / yastiSThati sadA''cAre sa Arya iti kathyate // " iti smRtizca / strI cedAr2yA 'ajAdyataSTAe / ' 4 / 1 / 4 iti TApa / avataratu / sUtradhArakaH sUtradhArasadRza ityarthaH / 'sUtradhAra' iti pAThe tu lakSaNayA tathA'rthaH / 'ive pratikRtau // ' 4 / 1 / 86 iti kan / 'Ahe' ti zeSaH / kaH / ayam / khalu / AAhAnenAAyA navyA AhvAnaM tena tadadvAreti bhAvaH / me mama / sAhAyakaM sAhAyyam / 'sahAyAdvA / ' iti vuJ / sampAdayati ? (vilokya) / kaSTam / atikaruNam ( kriyAvizeSaNamidam ) / vartate / ( tadeva darzayati-laGkezvaretyAdinA-) laGkezvarasya laGkAyA IzvaraH patistasya rAvaNasyeti bhAvaH / bhavane sthAne / suciram cirakAlaM vyApyetyarthaH / sthitA 'sItA / tAM ca rAmaH svIkRtavA' niti zeSaH / iti / lokaparivAdabhayAkalena lokairjanaiH ( kRtaH) parivAda iti tasya bhayaM tenAkulastena tathoktena / 'tRtIyA tatkRtArthena guNavacanena / ' 2 / 1 / 30 iti kRte'rthe tRtIyAsamAsaH / rAmeNa / janapadAt dezAt / nirvAsitAm / garbhagurvI garmeNa gurvI bhArAkAnteti tAM tathoktAm / 'voto guNavacanAt / ' 4 / 1 / 44 iti GIp / api / yadvA-janapadAt, api kiM punaH khaprAsAdAdeva (anyatpUrvavat ) iti yojyam / siitaam| ayam / purato dRzyamAna iti bhAvaH / lkssmnnH| vanAya vana prApayitumityarthaH / parikarSati 'daNDayAM rAjapuruSa ive' ti zeSaH // 233 // " ityatra / nRtyaprayogArtha nRtyasya prayogAya / svabhAryA''hAnaM navyA AhvAnam / icchatA'bhilaSatetyarthaH / sUtradhAreNopacArAt tatpratinidhinA sthApanetyarthaH / "sItAM vanAya parikarSati lakSmaNo'yam ||"iti ityevamiti bhAvaH / siitaalkssmnnyoH| pravezam / sUcayitvA / niSkrAntena / svaprayogaM svasya prayogo naTImAhUya nRtykrttvytaaruupstm| atishyaanH| eva / pryogH| pryojitH| prayujya samarthita ityarthaH / ayambhAvaHsthApako nRtyaprayogAya yAvat naTImAhvayitumabhilaSitavAn , tAvat nepathye 'itaito'vataratvAryyA' iti nizamya 'ko'yaM me sAhAyyaM sampAdayatI'ti khAzayAnukUlaM ca sambhAvayan eva rAmAjJayA sItAM vanaM nayantaM lakSmaNaM dRSTavAn / tadevaM svaniSkamaNena nRtyaprayogApekSayA prabandhAnukUlyena atizayitaHprayogaHprayojitaH,sphuTaM cAsya prayogAtizayitatvam / iti / 328 yatra / sUtradhA sUtradhAra upacArAttatpratinidhiriti yAvat / idamapi prAyikam , vastutastu anyo'. * pIti / pravRttam / kAlaM samayam / Azritya / varNayeta / pAtrasya / nATake nAyakAdivarUpaM lakSayituH puruSa
Page #447
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / yathA"AsAditaprakaTanirmalacandrahAsaH prAptaH zaratsamaya eSa vizuddhakAntaH / utkhAya gADhatamasaM ghanakAlamugraM rAmo dazAsyamiva sambhRtabandhujIvaH // 234 // " tataH pravizati yathAnirdiSTo rAmaH] 239 yatraikatra samAvezAt kAryamanyatprasAdhyate / prayoge khalu tajjJeyaM nAmnA'valagitaM budhaiH // 335 // yathA'bhijJAnazAkuntale, sUtradhArako naTI prati"tavAsmi gItarAgeNa hAriNA prasabhaM hataH / eSa rAjeva duSyantaH sAraGgeNAtiraMhasA // 236 // iti / tato rAjJaH prveshH| syeti bhAvaH / c| tadAzrayaH tatkAlavarNanamAzrayo yasya tAdRzaH / pravezaH / tat / pravartakam / 'prastAvanA' iti zeSaH / ayambhAvaH-yatra kamapi RtuM prakRtya yadarNitaM tadevAthitya pAtraM pravRSTaM syAttatpravartaka nAma prastAvanA / iti // 334 // udAharati-yathetyAdinA / ythaa| .. "aasaaditprkttnirmlcndrhaasH| vizuddha kAntiH / smbhRtbndhujiivH| eSaH / zaratsamayaH / gADhatamasam / ugram / ghanakAlam / rAmaH / dazAsyam / iv| utkhAya / praaptH||234||" tataH / yathAnirdiSTaH 'rAmo dazAsyamivetyAdimA / yathA sUcitastathAbhUta iti bhAvaH / raamH| pravizati / zaradaM varNayatA satradhArakeNa rAmasAdRzyamudbhAvya zarada iva rAmasya pravezaH sacita iti pravartakaM nAmeyaM prstaavnaa| yathA vA bAlarAmAyaNe tRtIye'ke garbhAGke (nepathye gIyate ) "prakaTitarAmAmbhojaH kauzikavAn sapadi lakSmaNAnandI / suracApalmanahetorayamavatIrNaH zaratsamayaH // kohala: ( tannAmA naTaH )-kathamupakrAntaM bharataputraiH, yadiyaM rAmalakSmaNAnugatasya bhagavato vizvAmitrasya prAvezikI dhruvA / tadahamanantarakaraNIyAya sajjo bhavAmi ( iti niSkAnta: prstaavnaa)|" iti / / 329 yatra yasmin / ekatra ekasmin / prayoge kAryodyame / samAvezAt sAdRzyodbhAvanAt / lyabartheyaM paJcamI / anyat / kAryam / prasAdhyate sampAdyate / tat / 'kArya'miti zeSaH / nAmnA / avalagitaM tadAkhyaH prastAvanAvizeSaH / budhaiH sahRdayaiH / jJeyam / khalu / yasya kasyApi prastutasya kAryyasya sAdRzyamudbhAvya yatra pAtra.. pravezarUpaM kArya sampAdyate tattatrAvalagitatvAt avalagitaM nAma prastAvanA'Ggamiti bhAvaH // 335 // udaahrti-ythetyaadinaa| ythaa| abhijJAnazAkuntale'bhijJAnena zAkuntalaM zakuntalAsambandhi caritamiti tatra, upacArAt tadupajIvya zrIkAlidAsamahAkavinA racite nATake iti bhAvaH / sUtradhArakaH sthApako naTaH / naTIm / prti| "ati' raMhasA'tyantazAlinetyarthaH / sAraDreNa mRgeNa / eSaH / raajaa| dussyntH| iva / tava / hAriNA manohAriNA / gItarAgeNa / prasabhaM / hataH / asmi // 236 // " iti / tataH tadanantaram / rAjJo duSyantasyetyarthaH / prveshH| idamuktam-naTIkRtamRtuvarNanamupajIvya gAnaM nizamya tadabhinandatA sthApakena sUtradhArakeNa 'eSa rAjeveti sAdRzyamudbhAvya 'eSa'iti pAtrapravezaH sUcitaH, tasmAt prastAvaneya-. mavalagitAkhyA / yathA vA, mAlavikAgnimitre sUtradhAraka:-"zirasA prathamagRhItAmAjJAmicchAmi pariSadaH kartum / devyA iva dhAriNyAH sevAdakSaH pArIjano'yam // " iti / atra hi devyAH sAdRzyamudbhAvya khaniSkramaNamabhilaSatA sUtradhArakeNa tatpravezaH sUcitaH / iti /
Page #448
--------------------------------------------------------------------------
________________ 438 saahitydrpnnH| [ SaSThaH 330 yojyAnyatra yathAlAbhaM vIthyaGgAnItarANyApi / aba Amukhe / uddhAtyakAvalagitayoritarANi vIthyaGgAni vakSyamANAni / nakhakuTTastvAha"nepathyoktaM zrutaM tatra AkAzavacanaM tathA / samAzrityApi karttavyamAmukhaM nATakAdiSu ||"iti / 331 eSAmAmukhabhedAnAmekaM kazcitprayojayet // 336 // tenArthamatha pAtraM vA samAkSipyaiva sUtradhRk / prastAvanA'nte nirgacchettato vastu prayojayet // 337 // evaM paJcavidhAM prastAvanA lakSyalakSaNAbhyAM nirUpya cArutvAtizayAya karttavyAntaramupadizati 330 yojyAnI. tyAdinA / 330 atrAsmin prabhede prastAvanA'paraparsAye Amukhe iti bhAvaH / itarANi udghAtyakAvalagitAbhyAM bhinnAyarthaH / api 'kiM punaruddhAtyavalagite eveti zeSaH / yathAlAbhaM yathAsambhavam / vIthyaDAni vIthyA vakSyamANalakSaNasya rUpakavizeSasyAGgAni bhAgAH iti tathoktAni / yojyAni / yadyapi-uddhAtyakAvalagite prastAvanAvizeSAtmanA nirUpitapUrve eva, tathA'pi ete vIthyaGge eva, tasmAt-paratra kathoddhAtAdau prastAvanAbhedatraye te sUcayituM zakye, kintu-atrApi, udghAtyake'valagite vA prastAvanAbhede udghAtyakamavalagitaM vA vIthyaGgaM, tathA, prapaJca-trigata-cchalavAkelya-dhivala-gaNDA-vasyandita-nAlikA-'satpralApa-vyAhAra-mArdavAkhyAni ekAdazAparANyapi vIthyaGgAni yathAsambhavaM smpaadyaani| kathoddhAtAdau tu uddhAtakAvalagite api, na caiSAmAvazyakI sthitirapekSitA, yathAlAbhamityasya tata eva khArasyAt / evaM ca-yatra uddhAtyakAdau uddhAtyAdinivezaH syAttattasya cArutvamatizAyayati, na taM vinA svarUpacyuti. rityAvedyate / iti / sUtrasthAnA kaThinArthAnAM padAnA durbodhatAM pariharati-atretyAdinA / spaSTam / atrAcAryAntaramataM darzayitumAha-nakhakuTTastvityAdinA / nakhakuTTastadAkhya AlaGkArikaH / tu / Aha-"nepathyoktaM..."ityAdinA / "tatra teSu niruktalakSaNeSu prasiddheSu vaa| nATakAdiSu / nepathyoktaM nepathye javanikA'ntarukkaM tattathoktam / "nepathyaM syAjavanikA raGgabhUmiH prasAdhanam / " ityajayaH / tathA / AkAzavacanamAkAze vacanaM tat / bhutam / samAzritya / api 'anyathA tu nirdiSTadizA kriyata eva, kinviti zeSaH / AmukhaM samantAnmukhaM dvAramiti tathoktam, prastAvaneti bhAvaH / kartavyam / yathA'nyAH paJca tatheyamapi dvividhA prastAvanA kAryyA, ekA mepathyabhASitamUlA, dvitIyA''kAzabhASitamUlA ca / iti bhAvaH ||"iti / evaM prastAvanA nirdizyAsAM vyavasthAM nirdizan karttavyAntaramupadizati-331 essaamityaadinaa| 331 eSAM niruktalakSaNAnAm / AmukhabhedAnAM prastAvanAbhedAnAM madhye / ekam , 'na tu dvau tato vA'dhikAn AmukhabhedA'niti zeSaH / kazcit / prayojayet / atha / sUtradhRk upacArAt tatsadRzo naTaH / tena prayuktenAmukheneti bhAvaH (sAdhane tRtIyeyam ) / arthamitivRttam / pAtram / vA |smaakssipy sUcayitvA / eva / prastAvanA'nte / nirgacchet / raGgabhUmito javanikAntaH pravizediti bhAvaH / tatastadanantaram / vastu varNanIyamitivRttamiti bhAvaH / prayojayet / ayambhAvaH-pazcasvabhihitAsu prastAvanAsvekAmeva kAmapi prastAvanAM vidadhyAt, yadi tu garbhAko vidheyaH, tadA tu tasmin aGke prastAvanA vidheyaiva, anyathA garbhAvatvAnupapattiH, yathA-bAlarAmAyaNe tRtIye'Gke garbhAkaH, tatra ca prastAvanA, tasyAzca samAptau vidhIyamAnAyAM kamapyartha kasyacidvA pAtrasya pravezaM sUcayitvA sUtradhArAdInAM niSkramaNaM vidheyam / evaM punastasyAM samApitAyAM pratipAdyamitivRttaM nirUpayet / iti // 336 // 337 //
Page #449
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] vastu itivRttam / rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / 332 idaM punarvastu budhairdvividhaM parikalpyate / 333 AdhikArikamekaM syAt prAsaGgikamathAparam // 338 // adhikAraH phale svAmya-madhikArI ca tatprabhuH / tasyetivRttaM kavibhirAdhikArikamucyate // 339 // phale pradhAnaphale / yathA bAlarAmAyaNe rAmacaritam / 439 334 asyopakaraNArthaM tu prAsaGgikamitISyate / asyAdhikAriketivRttasyopakaraNAnimittaM yaccaritaM tatprAsaGgikam, yathA sugrIvAdicaritama 335 patAkAsthAnakaM yojyaM suvicAyyaiha vastuni // 340 // iha nATake | sUtraM sugamayituM vastupadaM vyAcaSTe - vastu' ityasye 'ti zeSaH / itivRttam ' ityartha' iti zeSaH / itivRttasya bhedadvayamidamityAha - 332 idamityAdinA / 332 budhaiH / idaM pratipAdyamitivRttamiti yAvat / vastu / punaH / dvividham / parikalpyate / tatraekam / adhikArikamadhikAre bhavam / 'adhyAtmAdeSTaniSyate' iti ThaJ / syAt / atha / aparam / prAsaGgikaM prasaGge bhavam // 338 // tatrAdhikArikaM lakSayati-333 adhikAra ityAdinA / 333 phale kAsya mukhye prayojane iti bhAvaH / svAmyaM prabhutvam / adhikAraH / tatprabhustasya svAmyasya prabhuH / ca punaH / adhikArI tannAmA / tasya / itivRttam / adhikArikam / kvibhiH| ucyate // 339 // sUtraM sugamayituM phalapadaM vyAcaSTe - phAle 'ityasye 'ti zeSaH / pradhAnaphale ' ityartha' iti zeSaH / pradhAnaphalaM ca yaduddizya sarvamanuSThIyate taditi bodhyam / udAharati- yathA / bAlarAmAyaNe tadAkhye rAjazekhararacite mahAnATake ityarthaH / rAmacaritam / bAlarAmAyahi rAvaNavadhAdicaritaM rAmasyeti tadAdhikArikamiti tattvam / prAsaGgikaM lakSayati- 334 asyetyAdinA / 334 asyAdhikArikasyetivRttasyetyarthaH / upakaraNArthamupakaraNAyedamiti tathoktam / 'arthena (nitya) samAso vizeSyaliGgatA ceti vaktavyam iti sAdhu / yadA - upakaraNamartho yasya taditi tathoktam / tu punaH / prAsaGgikaM prasaGgAnuprasaktamAnuSaGgikamiti yAvat / iti / iSyate / *' tadeva spaSTayati-asyetyAdinA / spaSTam / udAharati-yathA 'bAlarAmAyaNe' iti zeSaH / sugrIvAdicaritam / AdinA pratinAyakAdInAM grahaNam / rUpakeSu patAkAsthAnakanivezasyAvazyakatAmAha - 335 patA ketyAdinA / 335 ihAsmin rUpake iti yAvat / suvicArya nipuNaM vibhAvya rasavyaktyanukUlatAmavadhAryeti yAvat / vastuni itivRtte / patAkAsthAnakaM patAkAyA dhvajasya sthAnaM tadiveti tathoktam | yojyam // 340 // iheti padaM vyAcaSTe, ihetyAdinA / spaSTam / 'nATake' ityapi rUpakamAtrasyopalakSakam | 'nATaye' iti pAThAntare' pyayamaivArthaH /
Page #450
--------------------------------------------------------------------------
________________ 440 sAhityadarpaNaH / 336 yatrArthe cintite'nyasmiMstalliGgo'nyaH prayujyate / Agantukena bhAvena patAkAsthAnakaM tu tat // 349 // tadbhedAnAha / 337 sahasaivArthasampattirguNavatyuSacArataH / patAkAsthAnakamidaM prathamaM parikIrtitam // 342 // [ SaSTaH yathA - ratnAvalyAm, "vAsavadatteyam" iti rAjA yadA tatkaNThapAzaM mocayati, tadA tadukyA " sAgarikeyam" iti pratyabhijJAya " kathaM me priyA sAgarikA" ( iti kaNThAt pAzamAkSipya )"alamalamatimAtraM sAhasenAmunA te, tvaritamayi vimuJca tvaM latApAzametam / calitamapi niroddhuM jIvitaM jIviteze ! kSaNamiha mama kaNThe bAhupAzaM nidhehi // 237 // " patAkAsthAnakaM lakSayati-336 yatrArthe ityAdinA / 336 yatra yasmin / anyasmin / arthe / cintite 'satI' ti zeSaH / talliGgacintitasadRzaH / anyaH / 'artha' iti zeSaH / Agantuke nA niyamitopasthitikena / bhAvena tAtparyeNa / sahArtheyaM tRtIyA / prayujyate / tat / tu / patAkAsthAnakam / 'mata' miti zeSaH // 341 // tadbhedAn vaktumupakramamANa Aha-tadbhedAnityAdinA / spaSTam / 337 sahasetyAdinA / 337 sahasA / eva / upacArato'bhedAdhyavasAyAt / guNavatI prazastaguNA / arthasampattirmanorathasiddhiH / idam (atra - 'sarvanAnAmuddezya vidheyaliGgabhAktvaM paryAyeNa bhavati' iti nayena klIbatvam ) / prathamaM mukhyamekaM veti bhAvaH / patAkAsthAnakam / parikIrttitam // 342 // udAharati-yathetyAdinA / yathA / ratnAvalyAM / 'tRtIye'Gke' iti zeSaH / " vAsavadattA vatsarAjasya devI / iyam / " iti 'uktve' ti zeSaH / rAjA / yadA / tatkaNThapAzaM tasyA vAsavadattAveSadhAriNyAH sAgarikAyAH kaNThastatra pAtitaH pAzastam / mocayati / tadA / taduktayA vAsavadattAtvenAdhyavasitAyA ratnAvalyA uktistayA ityarthaH ( "muMcadu muMcadu maM bhA parAhiNo kkhu aaM jaNo Na puNo IdizaM abasaraM mariduM pAvedi, tumaM vi debIe mA appANaM avarAhiNaM karesi" iti ca tadukti: ) / "iyaM vAsavadattA veSadhAriNItyarthaH / sAgarikA / " iti / pratyabhijJAya / "katham 'matrttumupasthite' ti zeSaH / me priyA / sAgarikA ratnAvalI / " ( iti / kaNThAt / pAzam / AkSipya 'svakaNThe tadvAhupAzaM nidadha' diti zeSaH ) / "atimAtram | amunodbandhanadvArA prANatyAgArthena udyamarUpeNeti bhAvaH / sAhasena karmaNA / ' gamyamAnA'pi kriyA kArakavibhaktau prayojike' ti nayena tRtIyA / te| alamalam / ( sambhrame dvirukti: ) / ayi ( idaM komalAlApe ) tvaritam | tvam / etam / latApAzam / vimuJca / he jIviteze prANezvari ! calitaM ' sthAnaM tyaktvA ' iti zeSaH / api / mama / jIvitam / niroddhum / iha / kaNThe / bAhupAzam / kSaNaM 'yAvat punaH pratyAgataM na syAt' iti zeSaH / nidhehi / nirgacchato'varodhAya yathA pAzo nikSipyate, tathA mama jIvitasyAvarodhAya tava bAhupAza evAlamiti bhAvaH / mAlinIvRttam / "mAlinI nau myau y / " iti ( pi. sU. ) "yadA'STabhiH saptabhizva yatiH" iti ( . ) // 237 // " 1 " muJcatumucatu mAM bharttA, parAdhInaH khalvayaM jano na punarIdRzamavasaraM martu prApnoti tvamapi deSvA mAsstmAnamaparAdhinaM karoSi / " iti saMskRtam /
Page #451
--------------------------------------------------------------------------
________________ rucirAkhyayA vyAkhyA sametaH / ityAdiphalarUpA'rthasampatiH pUrvApekSayopacArAtizayAguNavatI utkRSTA / 338 vacaH sAtizayaM zliSTaM nAnAbandhasamAzrayam / patAkAsthAnakamidaM dvitIyaM parikIrtitam || 343 // pariccheda: 1 42 yathA-veNIsaMhAre "nirvANavairadahanAH prazamAdarINAM nandantu pANDutanayAH saha mAdhavena / raktaprasAdhitabhuvaH kSatavigrahAzca svasthA bhavantu kururAjasutAH sabhRtyAH // 338 // " ava raktAdInAM rudhirazarIrAdyarthahetukazleSavazena bIjArthapratipAdanAnetumaGgalapratipattau satyAM dvitIyaM patAkAsthAnakam / udAhAraNaM saGgamayati- ityAdItyAdinA / ityAdiphalarUpetyAdiphalaM vAsavadattodbandhanadhiyA tanmocanArtha pravRttau sAgarikAlA bharUpaM prayojanaM tadeva rUpaM yasyAstathoktA / arthasampattiH / pUrvApekSayA vAsavadattA'pekSayA / upacArAtizayAt sAdRzyAtizayAt / guNavatI utkRSTA / ayambhAvaH - vAsavadattAyA veSaM dhRtvA tasyAH saGketasthale madanArttA sAgArikA rAjAnamupagamyApi vAsavadattAbhayena pAzaM kaNThe zrutvA jIvitaM tyaktumaicchat, rAjA ca vAsavadattayA'vahelitastAM madanArtto'nvicchan tathA sAgarikAM dRSTvA pAzamapanayan tasyAH ( sAgarikAyAH ) uktyA tAM sAgarikAme vAvagamya 'kSaNamiha..' ityuktavAn tacca tadrakSaNaM tatsuratArthe vA ceSTitamatarkito vAsavadattAyA lAbhApekSayA ratnAvalIlAbho'tizayita iti patAkAsthAnakAdhikRtamidam / iti / dvitIya bhedaM lakSayati- 338 vaca ityAdinA / 338 sAtizayam / zliSTaM nAnA'rthapratyAyakatayA sambaddham / nAnAbandhasamAzrayam nAnAbandhena anekavidharacanAvizeSeNa sama Azraya upajIvyapadaM yasya tathoktam, vividhavizeSaNAnuyogivizeSyArthapratipAdanAnukUlaracanAzAlIti bhAvaH / vacaH / idam / dvitIyam / patAkAsthAnakam / parikIrtitam // 343 // udAharati yathetyAdinA / yathA veNIsaMhAre 'prathame'Gke' iti zeSaH / "arINAM zatrUNAm / prazamAt zAntatvAt / nirvANavairadahamo nirvANaH prazAnto vairadahano vairAgniryeSAM tathoktAH / pANDutanayA yudhiSThirAdayaH / mAdhavena zrIkRSNena / saha / nandantu / kururAjasutAH kururAjo dhRtarASTrastasya sutAH, duryodhanAdaya ityarthaH / ca / sabhRtyAH / raktaprasAdhitabhuvo raktenAnurAgeNa rudhireNa vA prasAdhitA bhUryairyeSAM veti tathoktAH / kSatavigrahAH kSatA naSTA vigrahA yuddhAni zarIrANi vA yeSAM tathoktAH / svasthA anudvinAH svargasthA veti bhAvaH / bhavantu // 338 // " udAharaNaM saGgamayati-atretyAdinA / atrAsminnudAhRte padye iti bhAvaH / raktAdInAM raktavigraha sva ( : ) zabdAnAm / dadhirazarIrAdyarthahetuka - zleSavazena rudhirazarIrasvargArthahetukazleSapAratantryeNeti bhAvaH / bIjArthapratipAdanAdvIjaM veNIsaMhArarUpasya kAryasya kAraNavizeSastadevArthastasya pratipAdanaM tasmAt / netRmaGgalapratipattau neturnAyakasya yudhiSThirasyeti yAvanmaGgalaM pratinAyakaduryodhanAdyamaGgalapratipattipUrvakamAhlAdanaM tasya pratipattistasyAm / satyAm / dvitIyam / patAkAsthAnakam / ayambhAvaH-"nirvANavairadahanAH..." ityAdeH " raktaprasAdhitabhuvaH..." ityAdau raktAdInAM padAnAmanurAgAdyarthazcintitaH, athApi teSAmanekArthakatayA "A: ! durAtman ! vRthAmaGgalapAThaka ! zailUSAdhama !" ityAdyuktadizA bhImasenakrodhopacitasya pradhAnAya yudhiSThirotsAhasya veNIsaMhArasandarbhakAraNasya sUcanAnneturmmaGgalaM pratinAyakasya cAmaGgalaM pratibhAsate / evaM ca duryodhanAdInAM maGgale cintyamAne yudhi rAdInAM maGgalaM duryodhanAdInAM cAmaGgalaM pratibhAsate / itIdaM dvitIyam / iti / 56
Page #452
--------------------------------------------------------------------------
________________ 442 saahitydrpnnH| . [SaSTha: 339 arthApakSepakaM yacca lInaM savinayaM bhavet / / zliSTapratyuttaropetaM tRtIyamidamucyate // 344 // lInamavyaktArtham , ziSTena sambandhayogyenAbhiprAyAntaraprayuktena pratyuttareNopetam , savinayaM vizeSanizcayaprAptyA sahitaM sampAdyate yattatRtIyaM patAkAsthAnakam / . . yathA veNIsaMhAre dvitIye'Gke "kacukI-deva ! bhagnam ( sarve sAkRtaM pazyanti ) / rAjA-kena ? kaJcukI-bhImena / rAjA-kasya? knycukii-bhvtH| rAjA-AH! kiM pralapasi? bhAnumatI-'aja ! kiM aNiDheM mattersi' rAjA-dhika pralApin ! vRddhApasada ! ko'yamadya te vyAmohaH ? kaJcukI-deva ! na khalu kshciddhyaamohH| satyameva bravImi-'bhane bhImena bhavato marutA rathaketanam / patitaM kiGkiNIkANabaddhAkrandamiva kSitau // 339 // " tRtIya bhedaM lakSayati-339 arthopkssepkmityaadinaa| 139 yat / ca / 'tvi'ti pAThAntaram / arthopakSepakaM prayojanasUcakam (IdaM ca vakSyamANaviSkambhakAdyanyatama. miti bodhyam ) / lInamavyaktArthatayA gUDham / savinayaM vinayena viziSTena nayena prApyA saha vartate iti tathotam / viziSTo mayazca vizeSeNa nizcito lAbhaH / bhaveta / idam / 'ta'diti zeSaH / zliSTapratyuttaropetaM zliSTaM yatpratyuttaraM tenopetam / tRtIyam / patAkAsthAnakam / ucyate / idamuktam-yat prayojanaM sUcayat avazyambhAvi zliSTapratyuttarazAlitayA gUDhaM vacaH syAttattRtIyaM patAkAsthAnakam / iti // 344 // kArikAM sugamayituM tattatkAThinyaM pariharati-lInamityAdinA / spaSTam / udAharati-yathetyAdinA / ythaa-venniisNhaare| dvitIye / aGke "rAjA tatkimiti anAstIrNa kaThinaM zilAtalamadhyAste devI / yataH-'lolAMzukasya pavanAkulitAMzukAntaM tvadRSTihAri mama locanabAndhavasya / adhyAsituM tava ciraM jaghanasthalasya paryAptameva karabhoru ! mamoruyugmam // ' (pravizyApaTAkSepeNa sambhrAntaH )" ityantaramiti zeSaH / "kaJcukI "anta:paracaro vRddho vipro guNagaNAnvitaH / sarvakAryyArthakuzala: kaJcukItyabhidhIyate // " ityuktalakSaNaH puruSavizeSaH / 'rAjAnaM pratyAheti zeSaH / deva! rAjaniti bhAvaH / 'devo meghe sure rAjJi syAnnapuMsakamindriye / ' iti medinI / bhagnam ('jarAvaikuvyayaktena viSadgAtreNa kaJcukI / ' ityuktyA'sya sapadi samastaM vAkyamuccaritumazaktatayA tAvat uccAraNamiti bodhyam ) / (sarve'ntaH purajanAH / sAkUtamabhiprAyajijJAsAmudrayeti bhAvaH / pazyanti) / raajaa| kena! 'mana miti zeSaH / kacukI / bhImena bhayaGkareNa / 'bhImo'mlavetase ghore zambhau madhyamapANDave / ' iti medinI / rAjA / kasya ? 'bhagna'miti pUrvato'nuprasaktam / 'Uruyuga'miti tu smRtimArUDham / kcukii| bhavataH ('ki'miti rAjJaH praznAnudayAt 'rathaketana'miti vivakSitamapi noktavAn ) / raajaa| aaH| kim / pralapasi anarthakaM bravISi? bhAnumatI / 'ajja Arya / ki kim / aNi, aniSTam / maMtesi mantrayase?' / raajaa| vRddhApasada ! ata eva-palApin ! dhik 'tyA'miti zeSaH / kaH kinAmA kiMsvarUpo veti bhAvaH / ayam / bhannaM bhImena bhavata ityuccAraNarUpa ityarthaH / adya / te / vyAmohaH / kaJcukI / deva! na khlu| kazcit / dhyaamohH| satyam / eva / bravImi-tathAhi-"bhImena / marutA vAyunA / bhvtH| rathaketanaM rathasya patAkA 'ketanaM dhvajamastriyAm / ' ityamaraH / bhagnam / tacca-kiGkiNIkANabaddhAkrandamiva kiGkiNInAM kSudraghaNTikAnAM kvANaH zabdavizeSastena baddho ya Akrando bhaJjanapatanayoH zabdo yasya tadiva / kSitau / patitam / atredambodhyam-'bhagnaM bhImena mahatA bhavato rathaketanam / ' ityabhidhitsuH kaJcukI yAvat 'bhagnam' ityabhihitavAn , tAvat-UruyugamadhyAsituM bhAnumatImabhidadhAnaH-ata eva-'Uruyuga'bhiti smaran , tadeva zrutavAn , ata eva-'kimi'tyapRSTvaiva rAjA 'kena kasye'ti 1 "Arya! kimaniSTaM mannayase" iti saMskRtam /
Page #453
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] atra- duryodhanorubhaGgarUpaprastuta saGkAntamarthopakSepaNam / virAkhyayA vyAkhyayA sametaH / 340 iyarthI vacanavinyAsaH suzliSTaH kAvyayojitaH / pradhAnArthAntarAkSepI patAkAsthAnakaM param || 345 // yathA ratnAvalyAm 443 "udAmotkalikAvipANDurarucaM prArabdhajRmbhAM kSaNAdAyAsaM zvasanodgamairaviralairAtanvatImAtmanaH / adyodyAna latAmimAM samadanAM nArImivAnyAM dhruvaM pazyan kopavipATaladyutimukhaM devyAH kariSyAmyaham // 340 // ' atha bhAvyarthaH sUcitaH etAni catvAri patAkAsthAnakAni kvacinmaGgalArtha kvacidamaGgalArthamapi sarvasandhisu bhavanti / papraccha, so'pi tathaivottaritavAn rAjA ca ' Uruyuga' miti smaran cukopa, kuJcukI ca 'sarvamazrutvaiva bhavAn kupyatI 'ti 'na me kazcid vyAmoha' iti nivedayAJcakre / " iti // 339 // udAharaNaM saGgamayati-atretyAdinA / spaSTam / ayambhAvaH - ' rathaketanaM bhagnam' iti nivedanarUpasya arthasyopakSe paNa 'duryodhanoruyugaM bhagnam' ityatra paryavasitam, evaM ca bhagnamityanyaktArtham kartrAdInAmanuScaritatvAt / bhImena bhavata iti ca UrubhaGge'nvayopayogi, tadevAbhiprAyAntaraprayuktena pratyuttareNopetam / marutA rathaketanamiti ca vizeSanizcaya - prAptirUpam / iti / caturtha lakSayati- 340 dvayartha ityAdinA / 340 dvayarthaH / ataeva - suSTiH / kAvyayojitaH kAvye padyamayaprabandhe iti bhAvaH / etena - gadyasya nirAsa: / ata eva - 'bhana' miti prAgudAhRtAdetasya bheda iti bodhyam / pradhAnArthAntarAkSepI pradhAnaM phalamevArthAntara miti tadAkSipatItyevaMzIlaH / vacanavinyAsaH / paramanyat patAkAsthAnakam // 345 // udAharati-yathA - ratnAvalyAm - "uddAmotkalike" tyAdau / "adya / uddAmotkalikAvipANDuraruca muddAmAtyantamudgatA yAH kalikAstAbhiH, anyatra - uddAmAtyantaM yokalikotkaNThA tayA vipANDurA ruc kAntiryasyAstAm / 'utkaNThotkalike same' ityamaraH / prArabdhajRmbhAM prArabdhA jRmbhA vikAsaH, anyatra virahAdhinA kAryeSu viratisUcakaM mukhavyAdAnalakSaNaM ceSTitaM yasyAstAm / kSaNAt / aviralaiH / zvasanogamaiH zvasanasya vAyoH, anyatra zvAsasyodgamAstaiH / AtmanaH / Aya saM kampArUpaM khedam / AtanvatIm / samadanAM madanena vRkSavizeSeNa, anyatra kAmadevena saha varttate iti tAM tathAvidhAm / imAm / udyAnalatAm / anyA maparAm / nArIm / iva / pazyan / aham / dhruvam / devyA vAsavadattAyAH / kopavipATaladyuti kopena vipATalA vizeSeNa pATalA zvetaraktA dyutiryasya tattathAvidham / mukham / kariSyAmi / nAyikAyAH sapatnIdarzanama satyamiti tathoktamiti bodhyam / atra zArdUlavikrIDitaM vRttam, talakSaNaM coktaM prAk // 340 // " udAharaNaphalamAha - atretyAdinA / atrAssminnudAhRte padye / bhAvI bhaviSyaH / sAgarikAyAmanunayaM nidadhAnaM rAjAnaM vilokya vAsavadattAyA: kopa iti zeSaH / arthaH / sUcitaH / tathA cA'tra pradhAnaM vAsavadattAyAH kutUhalena praNayakopodbhAvanam arthAntaraM punaH sAkSAdetaditi bodhyam / nanu kutra kavinA kimarthametAni nivezanIyAni ityAzaGkayAha - etAnItyAdinA / etAni nirdiSTAni / catvAri / patAkAsthAnakAni / kvacita kasmiMzcit rUpake ityarthaH / maGgalArtham / kvacid / amaGgalArtham / api / sarvasandhiSu sarve vakSyamANAH paJcavidhAH sandhayo vibhAgAsteSu / bhavanti ' iti bodhya' miti zeSaH /
Page #454
--------------------------------------------------------------------------
________________ saahitydrpnnH| [SA:kAvyakarturicchAvazAbhUyo'pi bhavanti / yat punaH kenaciduktam-'mukhasandhimArabhya sandhi. catuSTaye krameNa bhavanti' iti,tadanye na manyante; eSAmatyantamupAdeyAnAmaniyamena sarvatrA'pi sarve. SAmapi bhavituM yuktatvAt / / 341 yatsyAdanucitaM vastu nAyakasya rasasya vaa| viruddhaM tatparityAjyamanyathA vA prakalpayet // 346 // anucitamitivRttaM yathA-rAmasya cchadmanA vAlivadhaH, taccodAttarAghave noktameva / mahAvIra castei tu vAlI rAmavadhArthamAgato rAmeNa hata itynythaakRtH|| 342 aGgeSvadarzanIyA yA vaktavyaiva ca sA mtaa| yA ca syAdvarSaparyantaM kathA dinadvayAdijA // 347 // anyA ca vistarAbU sUcyA sA'rthopakSepakairbudhaiH / nacaiSa eva niyama ityAha-kAvyetyAdinA / kAvyakartR rUpakanirmAtuH kaverityarthaH / icchAvazAt / bhUyaH punaH sandhimullaGghayeti yaavt| api| bhavanti / etadeva pareSAM mataM nirAkRtya samarthayate-yata / punaH / kenacinatu kaizcit , etenAsyAzraddheyatvaM sUcitam / uktam / 'mukhasandhi mukhasajJakaM sandhimityarthaH / Arabhya / sandhicatuSTaye mukhe pratimukhe garbhe vimarze ceti caturSu sandhiSviti yAvat / krameNa nirdezAnupUrvyA / bhavanti / 'patAkAsthAnakAnI'ti zeSaH / iti| tat / anye / asmadAdaya ityarthaH / na / manyante / hetuM nirdizati-eSAM patAkAnAmiti bhAvaH / atyantam / upAdeyAnAm / aniyamena krameNa bhavantIti niymtyaagen| sarvatra sarveSu sandhiSu' iti zeSaH / api| sarveSAM 'patAkAsthAnakAnA'miti zeSaH ! api / bhavitum / yuktatvAt / mukhe sandhau prathamameva patAkAsthAnakaM syAditi niyamo na yuktaH, na bA sandhiSveca patAkAsthAnakanivezaH syAdityapi yukta iti bhAvaH / kAvye ca karekha vAtantryaM, na tu tatra tasya pAratantryamiti darzayitumAha-341 ydityaadi| .341 yat / nAyakasya / sandarbhapradhAnasyetyarthaH / anucitam / vastu itivRttamiti bhAvaH / syAt / vA ydvetyrthH| rssy| viruddham / syAditi pUrvato'nveti / tat / parityAjyamA vaa| anythaa| prakalpayeta yathA nAyakasya rasasya cApakarSoM na bhavettathA kaviryateteti bhAvaH / ata evAhurdhvanyAlokakArA:-'apAre kAvyasaMsAre kavireva prajApatiH / yathA'smai rocate vizvaM tathedaM privrttte'iti| vizvaM kaavysNsaarH| 'bhAvAnacetanAnapi cetanavaccetanAnacetanavat / vyavahArayati yatheSTa sukaviH kAvye khatantratayA' iti ca // 347 // udAharaNenoktamartha kinycitsyssttyti-anucitmityaadinaa| anucitaM svarUpA'pakarSakam / ata eva prahasanAdau dhRSTanAyakAdeH sattvAt-,dhIrodAttAdyanucitamapyucitameveti bodhyam / itivRttam / yathA-rAmasya rAmakRtaH / sambandhasAmAnyavivakSayA SaSThI / chadmanA kapaTena / vAlivadhaH vAlihananam / tadvAlivadharUpamitivRttamiti bhAvaH / ca / udAttarAghave nATake / uktam / eva / na / kintu parityaktamiti bhAvaH / mahAvIracarite bhvbhuutikRtnaattke| tu 'paJcame'Gke'iti zeSaH / vaalii| rAmavadhArtham / , 'mAlyavata AgrahA'diti shessH| aagtH| rAmeNa / htH| itiityevm| anyathAkRto viparItaH kRtaH / evaM pradhAnarasasya viruddhamapi na varNanIyam / iti bodhyam / nanu yuddhAdi adarzayitvA kathaM vIrarasapradhAmaH prabandhaH pUrNo bhavedityAzaGkaya tadupAyamAha-342 angkessvityaadinaa| . 342 aGkeSu / adarzanIyA drshyitumnucitaa| yA yuddhAdharapAnAdisvarUpA / 'kathe'ti zeSaH sA / ca / vktvyaa| eva / mtaa| sammateti pAThAntare tu, setyadhyAhAryyam / yaa| ca / varSaparyantaM yAvatsaMvatsaraM '
Page #455
--------------------------------------------------------------------------
________________ pariccheda rucirAkhyayA jyANyayA smetH| aGkeSvadarzanIyA kathA yuddhaadikthaa| 343 varSAdUrdhvaM tu yadvastu tatsyAvarSAdadhobhavam // 348 // uktaM hi muninA'aGkacchede kArya mAsakRtaM varSakRtaM vApi / tatsarva kartavyaM varSAdUrdhva na tu kadAcit // ' iti / evaM ca caturdazavarSavyApini api vanavAse ye ye virAdhavadhAdayaH kathAMzAstete varSavarSAvayavadinayugmAdInAmekatamena sUcanIyA na viruddhaaH| 344 dinAvasAne kArya yadine naivopapadyate / aA~pakSepakairvAcyamaGkacchedaM vidhAya tat / / 349 // zeSaH / syAt / sA |dinddhyaadijaa / dvAbhyAM dinAmyAM tribhyazcaturyo vA dinaiH sampAditA darzanIyeti bhAvaH / anyA nAyakasvabhAvAnukUlA rasAnuguNA ekadinasampAditeti bhAvaH / ca / sA / kathA / budhaiH| vistarAt / arthopakSepekairvakSyamANalakSaNairvAkyaistadvAreti yAvat / sUcyA / arthopakSepakAzca viSkammakaprabhRtayaH paJca vakSyante / idamuktam-yuddhAdi sAkSAdadarzayitvA kevalaM vAcA darzayet vArSikaM ca kArya dinAbhyAM dinairvA tribhinivartayet / dainika rasasya nAyakasya kArya cAnugataM yathAvat viSkambhakAdinA pradarzayet iti // 348 // aGkeSu kimadarzanIyamityAzaGkayAha-aGkaNvityAdinA / spaSTam / nanu varSAdadhikakAle eva yannivatyai tatkathaM sampAdanIyamityAzaGkayAha-343 varSAdityAdinA / 343 varSAvamUlabhavam / tu / yat / vstu| tat / varSAMta / adhobhavaM kartavya'miti zeSaH / syAt // 348 // uktamartha munisammatyA draDhayitumAha uktaM hItyAdinA hi yataH / muninA bharatamuninA / uktam / kimiti tadAha-'mAsakRtaM mAsabhavam / varSakRtamekavarSamAtra. bhavam / api / vA / aGkacchede / viSkambhAdau aGkasamAptau vA / kAryyamabhineyam / varSAt / Urdhvam / tu / tat / sarva / 'kRtamapI' ti zeSaH / na / kadAcita / api karttavyama abhineyam / kintu varSAntargatamiva prayuJjItetyarthaH / yadi anekavarSepi kRtaM tadA'pi tatsarve mAsikam, antataH vArSikaM kRtvA'bhinayet / etadapi. yasminviSkambhakAdyanyatame darzayitumArabdhaM tasminneva tasya vA aGkasya samApto avazyamabhineyam / tAtkAlikaM hi . yathA camatkurute na tathA kAlAntarasAdhyamiti bhAvaH / phalamavagamayati-evaM cetyaadinaa| evaM nirUpitanayena / ca punaH / caturdazavarSavyApini caturdazavarSakAlaM yAvat sampAdite iti bhAvaH / api / kiM punastato nyUnena kAlena nirvartite iti bhAvaH / vanavAse / ye ye / virAdhavadhAdayaH / AdinA vAlinigrahaNAdInAM grahaNam / kathAMzAH kathAyA aMzA vibhAgAH / tete / sarva iti zeSaH / varSavarSAvayavadinayugmAdInAM varSa ca varSAvayavaH (mAsAdirUpaH) dinayugmaM ceti tAni Adau yeSAM (dinatrayAdInAM ) teSAm / ekatamena / suucniiyaaH| nanu tarhi prasiddhervirodha ityAzaGkayAha-na viruddhaaH| 'nATake tathaivA'bhinayatvA' diti zeSaH / / ___ yaccaritamabhinIya pradarzayitumArabdho'GkastaJcedatra na sarva tathopapadyata tarhi kiM kAryyamityAha-344 dinAvasAna ityAdinA / 344 yata / dine / 'nirvRtta' miti zeSaH / kArya'sarva'miti shessH| dinAvasAne dinamavasAnamanto'ntyAvadhiryasya tasmin tathAbhUte'Gke ityarthaH / na / eva / upapadyate / tat / arthopakSepakaistadabhinnamiti bhAvaH / abhede tRtiiyaa| aGkacchedam / vidhAya / vAcyam / ayambhAvaH-ekasmindine yannAyakena kRtaM caritaM tadekasminnevAke darzanI yam / atha yadi tadativistRtaM syAttena cAGkasya bhUyastvaM sambhAvayettadA kiJcittasyA''dau viSkambhakAdi vidhAya vAcyaM
Page #456
--------------------------------------------------------------------------
________________ 46 hdsaipakSepakA ityAha sAhityadarpaNaH / [ SaSTha: 345 arthopakSepakAH paJca viSkambhakapravezako / cUlikA'GkA'vatAro'tha syAdaGgamukhamityapi // 350 // 346 vRttavartiSyamANAnAM kathAMzAnAM nidarzakaH / saGkSiptArthastu viSkambha AdAvaGkasya darzitaH // 351 // madhyaMna madhyamAbhyAM vA pAtrAbhyAM vA prayojitaH / zuddhaH syAtsa tu saGkIrNo nIcamadhyamakalpitaH // 352 // tatra zuddho yathA-mAlatImAdhave zmazAne kapAlakuNDalA / saGkIrNo yathA - rAmA'bhinande kSapaNakakApAlikau tathA''ha bharataH'ekadivasapravRttaH kAryastvaGko'tha bIjamAzritya / AvazyakakAryANAmavirodhena prayogeSu // divasAvasA - nakAryaM yadya nopapadyate sarvam / aGkacchedaM kRtvA pravezakaistadvidheyaM hi // ' iti // 349 // kArikArtha samavagamayituM svayamAha - ka ityAdi / bhUyastvanivRtta kArya vAcyamiti / ke / arthopakSepakA arthamabhineyaM kAryamupakSipanti sUcayanti iti te tathoktAH / ityAzaGkAyAm / Aha-345 arthopakSepakA ityAdinA / 345 viSkambhakapravezako viSkambhakaH pravezakazceti dvAvityarthaH / viSkamnAti ruNaddhIti viSkambhaH 'karmaNyaN / " 3 / 2 / 170 ityaN saJjJAyAM kan / pravezayati nidadhAti svAntarvAcya vizeSamiti pravezakaH / cUlikA cUlyate samunnIyate'nayeti tathoktA / tadAkhya ekaH 'saJjJAyAm / ' 3 / 3 / 109 iti Nvul / aGkA'vatAro'Gke'vatAro yasya tathoktaH / ityekaH / atha / aGkamukhamaGkasya mukhaM dvAramiti tathoktam / syAt / ityekaH / evaM paJca-api / arthopakSepakAH / 'bhavantI 'ti zeSaH // 350 // evaM nAmato nirdizya svarUpato nirdeSTumAha - 346 vRtte ityAdi / 146 aGkasya / AdAvArambhe / vRttavartiSyamANAnAM vattA atItA vartiSyamANA AgamiSyantazceti teSAm / kathAMzAnAm / nidarzako nirdezakArI / saGkSiptArthaH saGkSipto'rtho yatra tathoktaH / tu / viSkambhaH / darzitaH / upAdeyatvena pratipAditaH / asyopAdeyatvaM vadati yathA bharataH - 'yatrArthasya samAptirna bhavatyaGke prayogabAhulyAt / viSkambhasau svalpaH pravezakaiH so'bhidhAtavyaH // ' iti / sa ca madhyena' pAtreNe 'ti zeSaH / asya vA'thavA / madhyamAbhyAm / pAtrAbhyAm / prayojitaH / zuddhaH / syAt / nIcamadhyamakalpito nIcamadhyamAbhyAM visadRzAbhyAM pAtravizeSAbhyAM kalpita iti tathoktaH / saH / tu saGkIrNaH / tathA cAyaM dvividhaH zuddhasaGkIrNabhedAttatra zuddha ekena madhyamena patriNa dvAbhyAM vA madhyamAbhyAM pAtrAbhyAM samprayojitaH samyaktvaM ca saMskRtaprAkRtAtmakatvAnnIcamadhyabhobhayavidhapAtrAbhyAM kalpitaH saGkIrNaH ata evA'tra saMskRtaprAkRtobhayabhASAprAdhAnyamiti niSkRSTo'rthaH / yathA'ha bharataH - 'zuddhaH saGkIrNo vA dvividho viSkambhako'pi vijJeyaH / madhyamapAtraH zuddhaH saGkIrNo nIcamadhyakRtaH // madhyamapuruSairnityaM yojyo viSkambhako'pi tattvajJaiH / saMskRtavacanAnugataH saGkSiptArthaH pravezakavat // 351 // 352 // udAharati-tatretyAdinA / tatra tayoH zuddhasaGkIrNayormadhye / zuddhaH / yathA - mAlatImAdhave prakaraNarUpake / zmazAne / kapAlakuNDalA aghoraghaNTasya kApAlikA'ntevAsinI tayA prayojita iti zeSaH / ayambhAvaH - mAlatImAdhave tRtIye'Gke " (tataH pravizati AkAzayAnena bhISaNojjvalaveSA kapAlakuNDalA ) kapAlakuNDalA - ( parikramyAvalokya ca gandhamAghrAya ) idaM tAvatpurANanimbatailAktaparibhRjyamAnarasonagandhibhizritAdhUmaiH purastAdvibhAvitasya mahataH smazAnavaTasya nedIyaH karAlAyatanam... ( parikramya niSkrAntA ' ityevaM kapAlakuNDalAyA madhyamapAtratvAcchuddho viSkambhaH / saGkIrNaH / yathA / rAmAbhinande /
Page #457
--------------------------------------------------------------------------
________________ rucirAkhyayA vyAkhyA sametaH 347 pravezako'nudAttoktyA nIcapAtraiH prayojitaH / aGkadvayAntarvijJeyaH zeSaM viSkambhake yathA // 353 // aGkadvayasyAntariti prathame'Gke'ntye cAsya pratiSedhaH / yathA veNIsaMhAre'zvatthAmAGke rAkSasa paricchedaH ] atha pravezaka: mithunam / atha cUlikA 348 antarjavanikA saMsthaiH sUcanA'rthasya cUlikA / yathA mahAvIracarite caturthA'GkasyAdau " ( nepathye ) bhobho vaimAnikAH / pravarttantAM raGgamaGgalAni " ityAdimA rAmeNa parazurAmo jitaH iti nepathye pAtraiH sUcitam / athAGkAvatAraH 349 aGkAn sUcitaH pAtraistadaGkasyAvibhAgataH // 354 // yatrA'Gko'vataratyeSo'GkAvatAra iti smRtaH / 447 kSapaNaka kApAlikau / tAbhyAM madhyamajaghanyapAtrAbhyAM prayojita iti zeSaH / yathA vA mahAvIracarite dvitIyAkAdau mAlyavatA zUrpaNakhayA ca kalpita iti dik / evaM saprabhedakaM viSkambhakaM lakSyalakSaNAbhyAM nirUpya pravezakaM lakSayitumAha- athetyAdi / atha viSkambhako dAharaNAnantaram / pravezakaH 'lakSyate iti zeSaH / 347 pravezaka ityAdinA / 347 anudAttoktyA'nudAttA saMskRtetareti bhAvaH asAvuktistayA tadddvArA / nIcapAtraiH / prayojitaH / aGkadvayAntaH dvayoraGkayormadhye iti bhAvaH / ata evAdyantAbhyAmanyatra sambhavatIti bhAvaH / pravezakaH / vijJeyaH / atra ca zeSam / yathA / viSkambhake 'tathA kathAMzAnAM nidarzanam' iti zeSaH // 353 // antaH padArtha vivRNoti antarityAdinA / spaSTam / evaM pravezakramudAhRtya cUlikAM lakSayitumupakramate - athetyAdinA / atha / cUlikA lakSyate - 348 antarityAdinA / 348 antarjavanikA saMsthairjavanikAyAHpaTakSepasyA'ntarityantarjavanikA tatra santiSThantIti tathoktaiH / AhitA'bhyAditvAt paranipAtaH / pAtrairiti bhAvaH / arthasya / sUcanA / cUlikA / atra kAvyenduprakAzakArAH - " anirgatApraviSTaizca nepathyAntargataistathA / prayojitA madhyapAtraiH sUcikA cUlikA bhavet // kartavyA''dyetarAGkeSu syAdAdau madhya eva vA / sA khaNDAkhaNDabhedena dvividhA parikIrtitA // AdyAntaH syAd dvitIyA tu sapravezavinirgamA / " iti / tathA cacUlikA dviprabhedA khaNDA'khaNDA ceti, tatrAdyA pAtrapravezarahitA, dvitIyA punaH pAtrapravezanirgamasahiteti tattvArthaH / udAharati-yathetyAdinA / yathA / mahAvIracarite / caturthAGkasya / AdAvArambhe / " ( nepathye antarnaTAnAM veSaparivartanasthAne javanikAyAm ) bhobhoH (sambhrame dviruktiH) / vaimAnikA vimAnasaJcAriNaH / 'yena carati / 41418 iti Thak / raGgamaGgalAni raGgasya maGgalAnIti tAni / pravartantAm / " ityAdinA / rAmeNa rAmabhadreNa / parazurAmo jamadagninandanaH / jitaH parAjitaH / iti / naipathye / pAtraiH / sUcitam / ayambhAvaH tatra hi pravartantAM maGgalAnItyudghoSaNAnantaram - 'kRzAzvAntevAsI jayati bhagavAnkauzikamuniH sahasrAMzorvaze jayati jagati kSatramadhunA / vinetA kSatrArerjagadabhayadAnatratadhanaH zaraNya lokAnAM dinakara kulendurvijayate / 'iti pAtraiH paThitvA 'rAmeNa parazurAmo jita:' iti sUcitaM natUktam / iti / evaM cUlikAmudAhRtyAGkAvatAraM lakSayati- athetyAdinA / atha cUlikAyAH lakSyalakSaNanirdezAnantaram / aGkAvatAraH 'lakSyate' iti zeSaH / 349 aGkAnte ityAdinA / 349 yatra yasmin / aGkAnte'GkasamAptau satyAm / pAtraiH / sUcitastAtparyeNa nirdiSTakharUpaH / tadaGkasya
Page #458
--------------------------------------------------------------------------
________________ 48 saahitydrpnneH| . [SaSThaHyathA abhijJAnazAkuntale pazcamA'Gke pAtraiH sUcitaH SaSThAGkastadaGkasyAGgavizeSa ivAvatIrNaH / athAGkamukham350 yatra syAdaGka ekasminnAnAM sUcanA'khilA // 355 // tadaGkamukhamityAhu/jA'rthakhyApakaM ca yat / yathA mAlatImAdhave prathamAGkAdau kAmandakyavalokite bhUrivasuprabhRtInAM bhAvibhUmikAnAM parikSiptakathAprabandhasya ca prasaGgAtsannivezaM sUcitavatyau / tasyAGkasya / avibhAgato vibhAgamantarA iti bhAvaH / yH-angkH| avtrti| eSa sa ityarthaH / angkaavtaarH| iti / smRtaH / yathAha vA bharataH-aGkAntare'thavA'Gke nipatati yasmin prayogamAsAdya / bIjA'rthayuktiyukto jJeyo maGkAvatAro'sau |'iti // 354 // udAharati-yathetyAdinA / ythaa| abhijnyaanshaakuntle| pazcamAjhe lakSaNayA tadante / pAtrairnAgArakAdinAmadheyaiH / suucitH| SaSThAGkaH / tadasya paJcamAGkasya / aGkavizeSa iva / avtiirnnH| ayambhAvaH-abhijJAnazAkuntale paJcamAGke samApte mahArAjasya duSyantasyAGgulIyakavikretAraM matsyAjI vinaM nibadhyAnugAbhyAM sahitasya nAgarikasya rAjazyAlasya pravezaH, tadanantaraM tADanabhartsanAdi mahArAja prati ca tasya sarvasya tathA nivedanam , aGgulIyakadarzanena zakuntalApariNayasmaraNaM, mocanapuraHsaraM ca tasya matsyAjIvinaH 'dhIvara' ! mahattaro tumaM piavaassaa dANiM me sNvutto| kAdaMbarIsikkhaaM ahmaNaM paThamasohidaM icchIadi tA soDiApaNaM evva gacchAmo"iti nAgarikeNAnunayanam / ( tataH pravizati AkAzayAnena sAnumatI nAmApsarasaH) ityArabhyamANasya SaSTAGkasyAdau bIjabhUtamudantamanubhAvayannako'vatIrNaH / ato'syAkA'vatAra ityArthikI saJjJA / sudhAkarakArAstu-'yanIcaiH kevalaM pAtrai vibhUtA'rthasUcanam / aGkayorubhayormadhye sa vijJayaH pravezakaH // ' iti pravezakA'paraparyyAyamenamAhuriti / evamakAvatAramudAhRtya aGkamukhaM lakSayitumupakramate-athetyAdinA / athAGkAvatArodAharaNAnantaram / aGkamukhaM 'lakSyate' iti zeSaH / 350 yatretyAdinA / 350 yatra yasmin / ekasmin / angke| aGkAnAmanyeSAmiti zeSaH / akhilA / suucnaa| tat / aGamakhama / ityaahH| 'AcA-' iti zeSaH / yat / ca bIjArthakhyApakaM bIjArthasya mUlabhUtaviSayasya khyApakamiti tathoktam / 'AhuH' iti pUrvato'nveti / yathAha bharata:-'vizliSTamukhamaGkasya striyA vA puruSasya vA / yadupakSipyate pUrvaM tadaGkamukhamucyate // ' iti / udaahrti-ythetyaadinaa| ythaa| mAlatImAdhave tadAkhye prakaraNe / prathamAtAdau / kAmandakyavalokite kAmandakI avalokitA cetyrthH| bhUrivasuprabhRtInAm / ca / bhAvibhUmikAnAm / parikSiptakathAprabandhasya / prasaGgAt / sannivezama / sucitavatyau / ayambhAva:-bhAvinInAM veSaracanAnAmapi nAma tayoH kalyANinobhUrivasudevarAtApatyayormAlatI. mAdhavayorabhimataH pANigrahaH syAt / "ayi kina vetsi yadekatra no vidyAparigrahAya nAnAdigantavAsinAM sAhacaryamAsIta ttadaiva cAsmatsaudAminIsamakSamanayo rivasudevarAtayovRtteyaM pratijJA / avazyamAvAbhyAmapatyasambandhaH kartavya iti tadidAnI vidarbharAjamantreNAsatA devarAjena mAdhavaM putramAnvIkSikizravaNAya kuNDanapurAdimAM padmAvatIM prahiNvatA suvihitamityAdimA kAmandakyA bhUrivasudevarAtamAlatImAdhavAdInAM tattacaritAnAM ca" ajja mAhado vi kodUhalamuppAdia mae 1 "he dhIvara! mahattaratvaM priyavayasyaka idAnIM me saMvRttaH / kAdambarIsakhitvamasmAkaM prathamazobhitamiSyate / icchauNDikApaNameva gacchAmaH" iti saMskRtam /
Page #459
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| 351 aGkAntapAtrairvA'GkAsyaM bhinnAsyA'rthasUcanAt // 356 // aGkAntapAtrairakAnte prvissttaiH| paatraiH| yathA mahAvIracarite dvitIyAGkAnte (pravizya) sumantraH-bhagavantau vaziSThavizvAmitrau bhavataHsabhArgavAnAhvayataH / itare-ka bhgvntau| sumntrH-mhaaraajdshrthsyaantike| itare-tattatraiva gacchAmaH / 'ityaGkasamAptau (tataH pravizata upaviSTau vaziSThavizvAmitrau jAmadagnyazatAnandau ca) ityatra-pUrvAGkAnta eva praviSTena sumantrapAtreNa zatAnandajanakakathAvicchede uttarAGkamukhasUcanAdaGkamukham iti / etacca dhanaJjayamatAnusAreNoktam / anye tu aGkAvataraNenaivedaM gatArthamityAhuH / pauttamaaNamahasavaM maadaNojANaM pabhAdi aNuppasido tahiM kila mAladI gamissadi tado aNNoNNasaMdasaNaM bhoDatti / tado kiM ti mAladI amacco mAhavassa appaNA Na paDivAdehi jeNa coriAviAhe bhaavadI tuvraavedi:||" ityAdinA'. valokitayA ca madanodyAnAdInAM pAraNayarahasyAdezca sUcanA vihitA / tasmAt sphuTametasyAGkamukhatvamiti / dazarUpakAramatenAsya lakSaNAntaraM darzayati-351aGkAntapAtrarityAdinA / 351 vAyadvA / aAntapAtrairakAnte pAtrANi taiH / aGkAnte praviSTaiH pAtrairiti bhAvaH / bhitrAisya / yatrAmukha syAttato bhinnasyAGkasyetyarthaH / chinnAGkasyeti pAThAntare'pyayamevA'rthaH / arthasUcanAt / aGkAsyamakamukhaM 'kathyate' iti zeSaH // 356 // kArikA sugamayitumakAntapAtrairiti padaM vyAcaSTe-aGkAntapAtrarityAdinA / aGkAntapAtrarityasyetizeSaH / aAnte / praviSTaiH / pAtraiH evaM ca-zAkapArthivAditvAnmadhyamapadalopastathA ca bhakAnte praviSTAni pAtrANi tairityeva vigrahaH / udaahrti-ythetyaadinaa| yathA / mhaaviircrite| dvitIyAGkAnte / "(pravizya ) / sumntrH| bhagavantau / vaziSTavizvAmitro atizayena vazI jitendriya iti vaziSThaH sa ca, vizvaM mitramasyeti sa ceti tathoktau / 'mitre carSoM / 6 / 3.130 iti diirghH| bhavato yuSmAn / sabhArgavAnparazurAmajanakazatAnandAniti bhAvaH / AhvayataH / itare parazurAmAdayaH / kabhagavantau vaziSThavizvAmitrAvityarthaH / sumantraH / mahArAjadazarathasya / antike samIpe / 'antikaM nikaTe vAcyaliGga'miti vizvamedinyo / itre| tat / tasmAt tatra dazarathasyAntike / eva / guruvacanAditi pAThAntaram / gacchAma / iti / aGkasamAptau satyAmiti zeSaH / tRtIyAGkArambhe iti bhaavH| "(tataH / upvissttau| vasiSThavizvAmitrau / jAmadagnyazatAnandau / ca / pravizataH)" ityatra / pUrvAGkAnte / tRtIyApekSayA pUrvo'Gko dvitIyaH tadante / eva / praviSTena / sumantrapAtreNa / zatAnandajanakakathAvicchede 'jAyamAne' itti / uttarAmukhasucanAduttarAGkastRtIyAGkastanmukhasya tadavArasya sUcanAt / aimakha iti 'jJeyamitizeSaH / atra svAruciM darzayati-etaccetyAdinA / etadaGkamukhalakSaNamityarthaH / ca / dhanaJjayamatAnusAreNa / dazarUpakakAramatamanusRtyeti bhAvaH / uktam / yathAha dhanaJjayaH-"aGkAsyapAtrairaGkAsyaM bhinnAGkasyArthasUcanA"diti / atha-vAbhimataM mataM prakAzayati-anyetvityAdinA / anye'smadAdaya ityarthaH / tu / aGkAvataraNena / eva / idam pUrvoktalakSaNamAsyamityarthaH / gatArtham / iti / aahuH| "adya mAdhavo'pi kautUhalamutpAdya mayA pravRttamadanamahotsava madanodyAnaM prabhAte' nupreSitastatra kila mAlatI gabhiSyati tatrAnyo'nyasandarzanaM bhavatviti / 2 tataH kimiti mAlatImamAtyo mAdhavasyAtmanA na pratipAdayati yena caurikAvivAhe bhagavatI tvarayati / " iti saMskRtam /
Page #460
--------------------------------------------------------------------------
________________ - saahitydrpnnH| ... 352 apekSita paricchidya nIrasaM vastu vistaram / ___ yadA sandarzayeccheSamAmukhAnantaraM tadA // 357 // kAryo viSkambhako nATye aamukhaakssiptpaatrkH| yathA-ratnAvalyAM yaugndhraaynnpryojitH| 353 yadA tu sarasaM vastu mUlAdeva pravartate // 358 // AdAveva tadAko syAdAmukhAkSepasaMzrayaH / ythaa'bhijnyaanshaakuntle| 354 viSkambhakAcairapi no vadho vAcyo'dhikAriNaH // 359 // 355. anyo'nyena tirodhAnaM na kArya rasavastunoH / rasaH zRGgArAdiH yaduktaM dhanaJjayena 'na cApi rasato vastu dUraM vicchinnatAM nayet / rasaM vA na tirodadhyAdrastvalaGkAralakSaNaH // ' iti / atha siMhanirIkSaNanayena viSkambhakAdervyavasthAmAha-532 apekSitamityAdinA / 352 ydaa| apekSitamAkAkSitam / nIrasaM cmtkaarshuunym| vistaraM vAkyam / sa ca zabdasya vistara' ityamaraH / vastu itivRttamiti bhAvaH / paricchidya vicchidya samApyeti yAvat / zeSa ziSTaM sarasamalpamitivRttamiti bhAvaH / sandarzayet / tadA / nATaye rUpake / AmukhAnantaram Amukhasya prastAvanAyA anantaram / AmukhAkSiptapA. naka bhAmukhenAkSiptaM sUcitapravezaM pAtraM yatra tAdRzaH / viSkambhakaH / kAryaH / udAharati ythetyaadinaa| yathA / ratnAvalyAM nATikAyAm / yaugndhraaynnpyojitH| 'viSkambhaka' iti zeSaH / manu prastAvanAnte eva yatrAstasya kA gatirityAha 353 yadAtvityAdinA / 353 ydaa| tu / mUlAdArambhAt / eva / sarasaM / vastu / pravartate / tadA / Adau prArambhe / eva / bhAmukhAkSepasaMzrayaH-Amukhena prastAvanayA kRtAkSepaH saMzrayaH pAtrapravezerUpo yatra tathoktaH / aGkAsyAt // 358 // udAharati ythetyaadinaa| ythaa| abhijJAnazAkuntale 'prastAvanAnantarama' iti zeSaH / adhikAriNo vadhaH sarvathaiva rUpake vaya' ityAha-354 visskmbhkaacairityaadinaa| 354 adhikAriNaH pradhAnanAyakasyeti bhAvaH / vdhH| viSkambhakAcaiviSkambhakapravezakAdidvAreti bhAvaH / api kiM punaraGkeneti zeSaH / no / vAcyaH kintu pravezakAdidvArA kevala sUcanIya iti bhAvaH // 359 // rasavastunorudbhAvanaM yogyatayA kAryamityAzayenAha-355 anyo'nyenetyaadinaa| 355 rasavastuno rasaH zRGgArAdyanyatamaH sa ca, vastu itivRttAdi ca tayoH / anyo'nyena rasasya vastunA vastanazca rasenetyarthaH / tirodhAnam / na / kAryam / kuryAditi pAThAntaram / rasapadavAcyaM nirdizati-rasa ityAdinA / spaSTam / - uktamartha spaSTayituM prAcAM saMvAdaM nirdizati-yadaktamityAdinA / yat yataH / dhanaJjayena dhanikeneti pAThAntaram / dazarUpakakRtetyarthaH / uktam / "rasato rasAt / vastu itivRttaadi| api| duurmtyntm| vicchinnatAM vicchedam / na ca / nyet| vastvalaGkAralakSaNe : malakArAnuprAsAdyAzceti teSAM lakSaNAni samudbhAvanAni taistadvAreti yAvat / vA / rasam / n| tirodadhyAt / yathA sthAnaM hi rasavastunorudrAvana sthAne iti bhAvaH // ' iti / dazamakatevayaMta vasvalArakhakSaNa vAsvavitta
Page #461
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH) cirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / 356 bIjaM binduH patAkA ca prakarI kAryameva ca // 360 // arthaprakRtayaH paJca jJAtvA yojyA yathAvidhi / bharthaprakRtayaH prayojanasiddhihetavaH / tatra bIjam357 alpamAtraM samuddiSTaM bahudhA yadvisarpati // 361 // phalasya prathamo hetuH bIjaM tadabhidhIyate / yathA ratnASalyAM vatsarAjasya ratnAvalI prAptiheturdaivAnukUlyalAlito yaugndhraaynnvyaapaarH| yathA vA veNIsaMhAre draupadIkezasaMyamanaheturbhImasenakrodhopacito yudhiSThirotsAhaH / 358 avAntarArthavicchede vinduracchedakAraNam // 362 // yathA ratnAvalyAmanaGgapUjAparisamAptau kathA'rthavicchede sati "astApAstasamastabhAsi nabhasaH pAraM prayAte ravAvAsthAnI samaye samaM nRpajanaH sAyantane sampatan / sampratyeSa saroruhAtimuSaH pAdAMstavAsevituM prItyutkarSakRto dazAmudayanasyendorivoddhIkSate // 341 // " bIjAdInAM vyavasthA darzayitumapakramate-356 biijmityaadinaa| . . 356 bIjam / bindH| ptaakaa| ca / prkrii| kAryam / eva / ityete iti zeSaH / paJca / arthaprakRtayo'rthasya prakRtayo yonayastatsidvikAraNAnIti bhAvaH / "prakRtirguNasAmye syAdamAtyAdisvabhAvayoH / yonau li) pauravarga'iti medinI / yathAvidhi yathA bharatAdizAstram / jJAtvA / yojyAH // 36 // kArikAyA durbodhamaMzaM spaSTayati-arthaprakRtaya ityAdinA / arthaprakRtaya ityasyeti zeSaH / prayojanasiddhihetavaH prayojanasya siddhiniSpattistasya hetavaH kAraNAnIti bhaavH| bIjAdIn svarUpato nirdeSTumAha-tavetyAdi / tatra teSu bIjAdiSu mdhye| bIjaM "lakSyata" iti zeSaH / 357 / alpamAtramityAdinA / 357 yat / alpamAtram / samuddiSTaM sUcitam / bhudhaa| visarpati phalodbhAvane sAhAyyAyopayujyate / tat / phalasya / prathama Arambhika ityarthaH / hetuH / bIjam / abhidhIyate // 361 // udaahrti-ythetyaadinaa| yathA ratnAvalyAM ratnAvalInATikAyAm / vatsarAjasyodayanAparanAmadheyasya nRpteH| rtnaavliimaaptihetuH| daivAnukUlyalAlito daivasyAnukUlyaM prasAdonmukhatvaM tena lAlitaH / yaugandharAyaNaNyApAraH / bIjamiti tu prasaGgAnuprasaktam / yathA vA / veNIsaMhAre / draupadIkezasaMyamanahetuH daupadyAH kezAsteSAM saMyamanaM bandhanaM tasya hetuH / bhImasenakrodhopacito bhImasenasya krodhenopacitaH sanAto vRddho vA / yudhiSThirotsAho yudhiSThira svotsAho yuddhArthamabhyanujJAnaM bIjamiti bhAvaH / binduM lakSayati-358 avAntarArthaviccheda ityAdinA / 358 avAntarArthavicchede'vAntaro mukhyAtiriktaH prasaGgAnuprasaktebhyonyatirikto'rthastasya vicchedaH samAptistasminsatItyarthaH / acchedakAraNam / 'tasya'ti zeSaH / binduH // 362 // udAharati-yathetyAdinA / yathA ratnAvalyAM / 'prathame'ke 'ti zeSaH / anaGgapUjAparisamAptI anaGgasya kAmasya pUjA vAsavadattayA kRtamarcanaM tasyAH paritaH samAptistasyAM satyAm / kathA'rthavicchede kathArthasyAvAntarArthasya vicchedastasmin jAyamAne ityarthaH /
Page #462
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAhityadarpaNaH / iti sAgarikA zrutvA "(saharSa) kathaM eso so udaaNaNarindo" ityAdiravAntarArthahetuH / 359 vyApi prAsaGgikaM vRttaM patAketyabhidhIyate / / yathA mahAvIracarite sugrIvAdeH, veNIsaMhAre bhImasenAdeH, abhijJAnazAkuntale vidUSakasya vritNc| 360 patAkA nAyakasya syAnna svakIyaM phalAntaram // 363 // garbha sandhau vimarza vA nirvAhastasya jAyate / yathA sugrIvAde raajypraaptyaadi| yatnu muninoktam-"A grbhaadvaa| vimarzAdvA hratAkA vinivrtte|| yasmAtkasmAtribandho'syAH parArthaH parikIrtyate // " sati / astApAstasamastabhAsi aste astAcale apAstA nikSiptAH samastA bhAso dIptayo yena tasmin / nabhasaH AkAzasya tadrUpakasya gantavyasyAdhvana iti bhAvaH / pAram / pryaate| ravau sUrye sati / ata eva-sAyantane sAyakAlike / smye| AsthAnI sabhAm / 'AsthAnI klIbamAsthAnaM strI napuMsakayoH sadaH / ' ityamaraH / sma yugapat / sampatan-Agacchan / essH| nRpajanaH / samprati / saroruhadyutimuSaH saroruhANAM kamalAnAM dyuti zobhAM vikAzaM vA muSNAti vAmuSNantitAM tAnvA / prItyutkarSakRtaH prasAdavardhakAn / tv| udayanasya indoH| iva / pAdAn caraNAna kiraNAn vA / Asevitum / dazAm / uddIkSate / atra cakSuzcakorasadRzatvaM vyajyate / idaM ca nepathye vaitAlikaiH paThitaM padyam / atra zArdUlavikrIDitaM vRttam // 341 // ' iti / "zrutvA / sAgarikA (saharSam) kadhaM katham / eso eSaH / so saH / udaaNaNariMdo udayananarendraH / " ityAdiH 'punaryastasyA vAkyasandarbhaH sa' iti zeSaH / avAntarArthaheturavAntarArthasya AnuSaGgikaprayojanasma sAgarikAyA vatsarAjaviSayakAnurAgeNa tasyatasyAnuSTAnodbhAvanasyeti yAvat hetuH kAraNam / patAkAM lakSayati 359 vyApItyAdinA / 359 vyApi nirvahaNasandhyantamavasthAyIti bhAvaH / prAsadbhikaM prasaGgAnuprasaktam / tatra bhavaH 4 / 3 / 53 iti ThA / vRttaM caritam / pAtAkA / iti / abhidhiiyte| tathoktaM muninA-'yavRttaM hi parArtha syAtpradhAnasyopakArakam / pradhAnavacca kalpyeta sA patAketi kIrtyate // ' iti / udAharati-yathetyAdinA / spaSTam / mahAvIracarite ityatra rAmacarite iti pAThAntare tu tatpradhAne mahAvIraca. ritAdAdityarthaH / vyApItyanena vyAvartanIyamartha dyotayati-360 patAkAnAyakasyetyAdinA / 36. patAkAnAyakasya yasya prAsaGgika vyApi. vRttaM patAketi prAguktaM tasyeti bhAvaH / svakIya svamAtropakAri / phalAntaramanyatphalam / na / 'patAke' ti pUrvato'nuprasaktam / syAt / ataH-tasya phalAntarasyetyarthaH / garne tadAkhye / vaa'thvaa| vimarza tadAkhye / sandhau / nirvAhaH sannivezaH / jAyate // 363 // uhaadrti-ythetyaadinaa| yathA 'mahAvIracaritAdA' viti zeSaH / sugrIvAdeH / rAjyaprAptyAdi rAjyadAralAbhAdi / ayambhAvaHsugrIvAde rAjyaprAptyAdi sugrIvAderevopakArItyasya nirvahaNAntaM vyAptitvAbhAvAnna patAkAtvam / yacca tasya tasyotsAhAdi tadeva patAketi / khamata munimatA'pratikUlamiti suucyitumaah-yttvityaadi| ytnu| garbhAdgarbhasandheH / 'paJcamyapAparibhiH / 2 / 3 / 10 iti pnycmii| 'aaimryaadaa'bhividhyoH||2|1113 iti samAsAbhAvazca / A tamavadhIkRtyetyarthaH / 'AGISadarthe'bhivyAptI sImArthe dhAtuyogaje' ityamaraH / vA / vimarzA 1 'kathameSa sa udayananarendra' iti saMskRtam /
Page #463
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA jyAmpamA sametaH / tatra patAketi patAkA nAyakaphalaM nirvahaNaparyantamapi patAkAyA vRttidarzanAditi vyaakhyaatmbhinvguptpaadaiH| 361 prAsaGgikaM pradezasthaM caritaM prakarI matA // 364 // yathA kulapatyaGke rAvaNajaTAyusaMvAdaH ___362 prakarInAyakasya syAnna svakIyaM phalAntaram / yathA jttaayormoksspraaptiH|| 363 apekSitaM tu yatsAdhyamArambho yannibandhanaH // 365 // samApanaM ca yatsiddhabai tatkAryamiti sammatam / yathA mahAvIracarite raavnnvdhH| dvimarzasandheH / athavA idaM samuccayArtham / 'vA syAdvikalpopamayorivArthe'pi samucaye' iti vizvaH / ptaakaa| vinivartate nivRttavyApArA bhavati / kuta ityata Aha-yasmAtkasmAdapi heto'riti zeSaH / asyAH patAkAyAH / nivandhaH sannivezaH samAptiriti yAvat / padArthaH / parikIrtyate // ' iti / muninA bharatena / uktam / tatra tasminviSaye / "patAketi 'pratIkaM kRtve'ti zeSaH |naaykphlN patAkAnAyakaphalamiti bhAvaH / patAkA / 'atrocyata'iti zeSaH / kuta ityAha-nirvahaNaparyantaM nirvahaNasandhyantam / api yatheSTam / 'api sambhAvanApraznazaGkAgardAsamuccaye / tathA yuktapadArtha ca kAmacArikrayAsu ceti vizvaH / patA. kAyA vAstavikyAH patAkAyA ityarthaH / pravRttidarzanAt / iti / ' abhinavaguptapAdairbharatamunikRtanATayazAstravyAkhyAtRbhiH / vyAkhyAtama / tathA ca-yanmuninA patAkApadaM vyavahRtam, talAkSaNikaM natu vAcakama; anyathA mUlavyAkhyAgranthayorvirodhApattariti nirgalito'rthaH / prakarauM lakSayati-361 prAsaGgikamityAdinA / 361 prAsaddikam / pradezasthamekadezavartItyarthaH / caritam / prakarI tatpadavAcyam / matA / atra bhAvaprakAzikAkArAH 'zobhAyai vaidikAdInAM yathA puSpAkSatAdayaH / athartuvarNanAdistu prasaGge prakarI bhavet / yathA'bhijJAne zAkuntale SaSThe'ke-'tataH pravizati cUtAGkuramavalokayantI ceTI-aparA ca pRchatastasyAH / ' ityAdinA 'nepathye' ityantena |'ityaahuH / udAharati-yathetyAdinA / ythaa| kulapatya tadAkhye rUpakavizeSe / raavnnjttaayusNvaadH| - prAsaGgikamiti padena vyavacchedyaM lakSayati-362 prakarInAyakasyetyAdinA / ... 362 prakarInAyakasya yavuttaM prakarItyabhidhIyate tasyeti bhAvaH / svakIyaM skhamAtropakArItyarthaH / phalAntaramanyatphalam / na 'prakarIti'pUrvato'nveti / syAta / udaahrti-ythetyaadinaa| ythaa| jttaayoH| moksspraaptiH| ayambhAvaH-jaTAyomekSiprAptirvarNyamAnA na prakRtopayoginI kintu tasyaiva zreyaskarIti tadidaM vRttaM na ptaakaa| yaH punA rAvaNena saMvAdaH sa prakRtopayogItyasya prAsaGgikatvAtprakarItvam / tadekadezavartitvamAtram / iti / kAryamAha-363 apekSitamityAdinA / 363 apekSitaM na tu prAsaGgikam / tu / yat / sAdhyaM sAdhanIyam / yannivandhano yannibandhanamuddezo yasya tAdRzaH / yadRcchAprayojya ityarthaH / ArambhaH prathamA pravRttiH / yatyaii yasya siddhaye / ca / samApanaM samastAnAM sAmagrINAM samAsAdanam / tat / kAryam / iti / sammatam // 365 // udAharati-yathetyAdinA / spaSTam / rAmacarite iti pAThe tu tatpradhAne bAlarAmAyaNAdAvityarthaH /
Page #464
--------------------------------------------------------------------------
________________ 454 [ SaSThaH saahitydrpnnH| 364 avasthAH paJca kAryasya prArabdhasya phalArthinaH // 366 // aarmbhytnpryaashaaniytaaptiphlaagmaaH| 365 bhavedArambha autsukyaM yanmukhyaphalasiddhaye // 367 // yathA-ratnAvalyAM ratnAvalyantaHpuranivezArtha yaugandharAyaNasyautsukyam / evaM nAyakanAyi kA'dInAmapyautsukyamAkareSu boddhvym| ___366 prayatnastu phalAvAptau vyApAro'titvarA''nvitaH / yathA ratnAvalyAm-'tahavi tassa jaNassa aNNo dasaNovAo Natti tA jahA tahA Alihila eNaM pekkhissaM' ityAdinA pratipAdito ratnAvalyAzcitralekhanAdivatsarAjasaGgamopAyaH / yathA-ca mahAvIracarite smudrvndhnaadiH| asyAGgAnyAha-364 avasthetyAdinA / 364 phlaarthinH| prArabdhasya kRtArambhasya / kAryasya / 'niruktalakSaNasyeti zeSaH / / ArambhayatnaparyAzAniyatAptiphalAgamAmtadAkhyAH / pazca / avasthAH / 'aGgAni iti jJeya'iti zeSaH // 366 // athArambhAdI nAha-tatretyAdinA / tatra tAsvavasthAsu madhye / 365 bhvedityaadinaa| 365 yanmukhyaphalasiddhaye yasya mukhyaM phalaM tasya siddhiH niSpattistasyai / autsukyam / ArambhaH tatpadavAcya kAryamityarthaH / bhavet // 367 // udAharati-yathetyAdinA / spaSTam / AkareSu mahAnibandheSu ityarthaH / yatnaM lakSayati-366 prytvetyaadinaa| 366 phalAvAptau phalasyAptiviSaye / tu / atitvraanvitH| vyApAraH / pryvH| tabhoktam-'apazyata: phalaprAptiM yo vyApAraH phalaM prati / paraM cautsukyagamanaM prayatnaH parikIrtitaH // ' iti / udaahrti-ythetyaadinaa| yathA-ratnAvalyAm / 'dvitIye'Gke' iti zeSaH / 'tahabi tathApi / tassa tasya / jaNassa janasya vatsarA. jasya / aNNo anyazcitraphalakAdbhinnaH / dasaNovAo darzanopAyaH / Natti nAsti / vA tat / jahA yathA / tahA tthaa| Alihi Alikhya / eNaM enam / pekkhisse prekSiSye / 'idaM bodhyam / sAgarikA (phalakamavalokya ) tA jAvadihaNa kovi Aaacchadi, dAva Alikkha samappidaM taM abhimadaM jaNaM paikkhia jahA samIhidaM tahA karissaM / ' ( sAvaSTambhamekamanA bhUtvA nATathena phalakaM gRhItvA niHzvasya) "jai vi me adisaddhaseNa vevadi aaM attittaM aggahatto" iti pUrvatano'yaM pAThaH / pustakAntare tu atra sarva sammelya "taha vi Natti aNNo dasaNovAo tti jadhA tadhA Alihia jadhA samIhidaM karaissa" iti pATho vihito mahAnubhAvaH / iti / ityAdinA / prtipaaditH| ratnAvalyAH sAgarikAyAH / citralekhanAdiH priyatamasya vatsarAjasyeti zeSaH / vtsraajsnggmopaayH| udAharaNAntaraM darzayati-yathetyAdinA spaSTam / 1'tathApi tasya janasyAnyo darzanopAyo nAstIti tadyathA tathA''likhyainaM prekSiSye' iti saMskRtam / 2 "tayA. vadiha na ko'pyAgacchati tAvadAlikhya samarpitaM tamabhimataM janaM prekSya yathA samIhitaM tathA kariSye" iti saMskRtam / 3 // yadyapi me atisAdhvasena vepte'ymtimaatrmgrhstH|" iti saMskRtam / 4 "tathApi nAstyanyo darzanopAthaH iti yathAtathAlikhya yathA samIhitaM kariSyAmi" iti saMskRtam /
Page #465
--------------------------------------------------------------------------
________________ rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / 367 upAyApAyazaGkAbhyAM prAtyAzA prAptisambhavaH // 368 // yathA ratnAvalyAM tRtIye'Gke / veSaparivartanA'bhisaraNAdeH saGgamopAyAdvAsavadattAlakSaNApAyazaGkathA cAnirdhAritaikAntasaGgamarUpaphalaprAptiH prApyAzA / paricchedaH ] evamanyatra / 368 apAyAbhAvataH prAptirniyatAptizca nizcitA / apAyAbhAvAnnirdhAritaikAntaphalaprAptirniyatAptiH / yathA rAtrAvalyAM rAjA devIprasAdanaM muktvA nAnyamatropAyaM pazyAmIti devIlakSaNApAyasya prasAdamena nivAraNAnniyata phalaprAptiH sUcitA / 369 sA'vasthA phalayogaH syAdyaH samagraphalodayaH // 369 // yathA ratnAvalyAM- ratnAvalIlAbhazcakravartitvalakSaNaphalAntaralAbhasahitaH / evamanyatra / 370 yathAsaGkhyamavasthAbhirAbhiryogAttu paJcabhiH / 455 paJcadhaivetivRttasya bhAgAH syuH pazca sandhayaH // 370 // prAptyAzAM lakSayati- 367 upAyetyAdinA / 367 upAyApAyazaGkAbhyAmupAya udyamazcApAyazaGkA vighnazaGkA ca tAbhyAm / sahArtheyaM tRtIyA / prAptisambhavaH / prAptyAzA // 368 // udAharati-yathetyAdinA / yathA / ranAvalyAm / tRtIye'Gke / vezaparivarttanAbhisaraNAdestadrUpAdityarthaH / saGgamopAyA 'dvatsarAjasye 'ti zeSaH / vAsavadattAlakSaNApAyazaGkayA vAsavadattA lakSaNaM kharUpaM yasya tAdRzo yo'pAyo vighnastasya zaGkA tayA / ca / anirdhAritaikAnta saGgamarUpaphalaprAbhiranizcito'sAvekAntasaGgamaH sayasya tadrUpaM phalaM yasya tasya prAptiH / prAptyAzA / evam anyatrAbhijJAnazAkuntalAdAviti bhAvaH / niyatAptiM lakSayati- 368 apAyAbhAvata ityAdinA / 368 apAyAbhAvato vighnarAhityenetyarthaH / ca / nizcitA / natu sambhAvitetyarthaH / prAptiH / niyatAptiH / tadeva vivRNoti - apAyAbhAvAdityAdinA / spaSTam / udAharati-yathetyAdinA / yathA / ratnAvalyAM 'tRtIye'Gke' iti zeSaH / rAjA vatsarAjaH / ' Ahe'ti zeSaH / devIprasAdanaM devyAH mahArAjJIvAsavadattAyAH prasAdanaM kopApanayapuraHsaramanukUlIkaraNaM tat / muktvA parityajya / atrAsmin sAgarikAsaGgame iti yAvat / anyam | upAyam / na / pazyAmi / iti / spaSTamanyat / phalAgamaM lakSayati- 369 setyAdinA / 370 yaH / samagraphalodayaH samastaphalAnAM siddhatayA bhAnam / sA / atra - 'sarvAdInAM paryAyeNa uddezyavidheya 'liGgabhAktvam' / iti strIliGgatvena nirdeza iti bodhyam / phalayogaH phalasya yoga AgamaH / avasthA kAryAGgam | syAt / 'phalAgama iti proko yaH samagraphalodayaH / iti pAThaH // 368 // udAharati yathetyAdinA / yathA / ratnAvalyAM / 'caturthe'Gke' iti zeSaH / anya spaSTam / udAharaNaviSaye Aha - evamanyatra mahAvIracaritAdau sItAdilAbhapUrvakaM rAvaNavadhA dirityUhyam / atha sandhi lakSayitumavataraNikAmupasthApayati- 370 yathAsaGkhyamityAdinA / 370 aabhiruktkhruupaabhiH| pnycbhiH| avasthAbhiraGgaiH samam / yogAt samanvayAt / yathAsaGkhyaM yathoddezam /
Page #466
--------------------------------------------------------------------------
________________ 456 tallakSaNamAha sAhityadarpaNaH / yathA ratnAvalyAM prathame'Gke 371 antaraikArthasambandhaH sandhirekAnvaye sati / ekena prayojanenAnvitAnAM kathAM zAnAmavAntaraikaprayojana sambadhaH sandhiH / tadbhedAnAha372 mukhaM pratimukhaM garbho vimarza upasaMhRtiH // 371 // iti paJcAsya bhedAH syuH 373 kramAllakSaNamucyate / 374 yatra bIjasamutpattirnAnArtharasasambhavA // 372 // prArambheNa samAyuktA tanmukhaM kIrti tatam / SaSTa: 375 phalapradhAnopAyasya mukhasandhinivezitaH // 373 // lakSyAlakSya ivodbhedo yatra pratimukhazca tat / itivRttasya / paJcadhA / eva bhAgAH / syuH / ta eva iti zeSaH / paJca / sandhayaH / syu' riti dehalIdIpakanyAyenAnuSajyate // 370 // nanu ko nAma sandhirityAzaGkAmapanetuM pratijAnIte - tallakSaNamityAdinA / tallakSaNaM tasya sandheH lakSaNaM tat / Aha - 371 antaraikArthetyAdinA / 371 ekAnvaye eka evAnvayaH sambandhastasmin / sati / antaraikArthasambandho'ntara eko'sAdhAraNo'sAvartha:prayojanaM tasya sambandhaH / khandhiH / tathoktam- 'mukhya prayojanavazAttathAGgAnAM samanvaye / avAntarArthasambandhaH sandhiH sandhAnarUpataH // ' iti / etadeva tAtparyeNa nirdizati - ekenetyAdinA / spaSTam / etasya nAmanirdezapuraHsaraM bhedAn vaktuM pratijAnIte- tadbhedAnityAdinA / tadbhedAMstasya sandherbhedAstAnAha - 302 mukhamityAdinA / 372 asya sandheH / mukham / pratimukham / garbhaH / vimarzaH / tathA - upasaMhRtiH nirvahaNam / iti / paJca / bhedAH / syuH / idambodhyam - 370 yathAsaGkhyamityukta dizA kAryasyArambhAvasthA mukhaM yatnaH pratimukham, prAyAzA garbhaH, niyatAptiviMmarzaH, phalAgamo nirvahaNazceti sandhipaJcakam / bhedahetuzca 371 ityanena darzitapUrvaH / iti / athaiSAM lakSaNAni mAlakSayituM pratijAnIte - 373 kramAdityAdinA / 373 kramAduddezakramamanusRtya / lakSaNameSAmiti zeSaH / ucyate / vakSyate sAmAnyabhaviSyattvamAdAya vartamA natvena nirdezaH / tatra tAvanmukhamAha - 374 yatretyAdinA / 374 yatra yasminniti bhAvaH / nAnArtharasasambhavA nAnA artharasAsteSAM sambhavo yatra tAdRzI / prArambheNa tadAkhyayA kAryAvasthayA / samAyuktA / bIjasamutpattiH / tat / mukhaM / parikIrtitam | // 372 // udAharati yathetyAdinA / atra hi sAgarikAvatsarAjayoranurAgotpattiH / anyat spaSTam / pratimukhaM lakSayati- 375 phaletyAdinA / 375 yatra yasminvAkye / ca / mukhasandhinivezitaH mukhasandhau nivizate iti tasya tathoktasya / phalapradhAnopAyasya phalasya mukhyaprayojanasya lAbhe yaH pradhAnopAyastasya vIjasyetyarthaH / lakSAlakSyaiva / kiJcilakSya iva / udbhedosrito bhUtvA'vasthAnam / tat / pratimukham // 373 // S
Page #467
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| 457 yathA ratnAvalyAM dvitIye'Gke vatsarAjasAgarikAsamAgamahetoranurAgaviSayasya prathamAGkopakSiptasya susaGgatAvidUSakAbhyAM jJAyamAnatayA kiJcillakSyasya vAsavadattayA citraphalakavRttAntena kizcidunnIyamAnasya uddezarUpa udbhedH| 376 phalapradhAnopAyasya prAgudbhinnasya kizcana // 374 // gI yatra samudbhedo haasaanvessnnvaanmuhuH| phalasya garbhIkaraNAdgarbhaH / yathA ratnAvalyAM dvitIyeGke-"susaGgatA-sahi ! adakkhiNA asi tumaM dANI jA evaM bhaTTiNA hattheNa gahidA vi kobaM Na muMcarsi" ityAdau samudbhedaH / punarvAsavadatApraveze hAsaH / tRtIye'Gke "rAjA-preSitazca mayA tadvAnveiSaNAya kathazcirayati vsntkH|" ityanveSaNam / "vasantakaH (saparitoSam ) hIhI bho kausamvIrajalabheNAviNa tAdiso piavaastassa himaaparitoso AsI jAdiso mama saAsAdo ajja piavaaNaM suNia bhviskhdi|" ityAdAvudbhedaH / punarapi vAsavadattApratyabhijJAnAd hrAsaH / punaH sAgarikAyAH saGketasthAnagamane'nveSaNam / punarkhatApAzakaraNe udbhedH| udAharati-yathetyAdinA / anurAgabIjasyetyarthaH / spaSTamanyat / garbha lakSayati-376 phalapradhAnopAyasyetyAdinA / 376 yatra yasminvAkye iti bhAvaH / kishcn| prAk pUrvam / udbhivasya prakaTitasya / phalapradhAnopAyasya phalasya mukhyaphalasya pradhAnopAyo mukhyaphalastasya / muhuH / hAsAnveSaNavAn hAsaH sthaganamanveSamutkaNThayA'nusandhAnaM ceti te atrAstIti, tathoktaH / samundaH / garbhaH // 374 // garbhavyAkhyAmudAharati-phalasyetyAdinA / spaSTam / . udaahrti-ythetyaadinaa| yathA / ratnAvalyAM / dvitiiye'ngk| "susnggtaa| sAgarikA pratyAheti zeSaH / sahi sakhi ! adakSiNA adakSiNA'caturA / asi asi / tumaM tvam / dANI idAnIm / jA yaa| evaM evam / bhaTTiNA bharnA / hattheNa hastena / gahidA gRhItA / vi api / kIba kopam / Na na / muMcasi muJcasi / " ityAdau / samudbhedo 'vikAzo'nurAgasya ti zeSaH / punaH / vAsavadattApraveze vAsavadattAyAH praveze satItyarthaH / hAsaH / sAgArakAyAmanurAgasya tirobhAva ityarthaH / atha-tRtIye'Gke / raajaa|"pressitH| ca / mayA / taddhAnveiSaNAya tadvArtAyA anveSaNAyAnusandhAnArtham / katham / cirayati / vasantakastadAkhyaH skhaa|" iti / anveSaNam / "vasantakaH "pravizye"ti zeSaH / (saparitoSam) hIhI (iti hAsyadyotakamavyayam ) bho kausambIrajalaMbheNAvi kauzAmbIrAjyalAbhenApi / kauzAmbI kaacidraajdhaanii| piavaastassa priyavayasyasya vatsarAjasyeti yAvat / Na na |taadi. so tAdRzaH / hiaaparitoso hRdayaparitoSaH / AsI AsIt / jadiso yAdRzaH / mama / saAsAdo sakAzAt / ajja adya / piavaaNaM priyavacanaM sAgarikAvRttAntanivedanarUpaM priyaM vAkyam / suNia zrutvA / bhavissadi bhvissyti|" ityAdau / udbhedaH / anyatspaSTam / evaM muhaH sAgarikAyAmanurAgasyodbhedAnudredrAbhyAM lakSyAlakSatvena garbha iti bhAvaH / 1 'sakhi ! adakSiNA'si tvamidAnIM yaivaM bharcA hastena gRhItA'pi kopaM na muJcasi' iti saMskRtam / 2 'bho kauzAmbIsajyalAbhenApi na tAdRzaH priyavayasyasya hRdayaparitoSa AsIdyAdRzo mama sakAzAdadya priyavacanaM zrutvA bhaviSyati' iti saMskRtam /
Page #468
--------------------------------------------------------------------------
________________ 458 atha vimarza:-- sAhityadarpaNaH / 377 yatra mukhyaphalopAya udbhinno garbhato'dhikaH // 375 // zApAdyaiH sAntarAyazca sa vimarza iti smRtaH / [ SaSTaH yathAsbhijJAnazAkuntale caturthAGkAdau - anasUyA - "piaMvade ! jaivi gaMdhaveNa vihiNA NivvutakallANA piasahI sabaMdalA aNuruvabhattugAmiNI saMvuttetti NivvadaM me hiaaM tahavi ettiaM cintaNijjaM / " ityata Arabhya saptamAGgopakSiptAt zakuntalApratyabhijJAnAt prAkU arthasaJcayaH zakuntalAvismaraNarUpavighnAliGgitaH / artha nirvahaNam 378 bIjavanto mukhAdyarthA viprakIrNA yathAyatham // 376 // ekArthamupanIyante yatra nirvahaNaM hi tat / vimarza kSayituM pratijAnIte - athetyAdinA / atha garbhasandhyudAharaNAnantaram / vimarzaH 'lakSyate iti zeSaH / 377 yatretyAdinA / 367 yatra yasminvAkye / garbhato garbhasandhyapekSayA / adhikaH / udbhinnaH prakaTIbhUtaH / ca punaH / zApAdyaiH / sAntarAyo vinitaH / 'vighno'ntarAyaH pratyUha' ityamaraH / mukhyaphalopAyaH / syAditi zeSaH / khaH / vimarzaH / iti / smRtaH // 375 // udAharati yathetyAdinA / yathA / abhijJAnazAkuntale / caturthAGkAdau / "anasUyA (neyamatripatnI kintu kApi sakhI, kaNvAzrame tasyA asambhavAt ) priyaMvadAM pratyAheti zeSaH / piaMvade priyaMvade ! jaivi yadyapi / gaMdhavveNa gAndharveNa " icchayA'nyonyasaMyogaH kanyAyAzca varasya ca / gAndharvaH sa tu vijJeyaH / " ityukteneti yAvat / vihiNA vidhinA / NivittakallANA nirRtakalyANA | piasahI priyasakhI / sauMdalA zakuntalA / aNurUpabhannugAmiNI anurUpabhartRgAminI / saMvRtteti saMvRtteti / gibbudaM nirvRttam / me mama / hiaaM hRdayam / tahavi tathA'pi / ettiaM etAvat / vitaNijjaM cintanIyam / ityataH / Aramya / saptamAGgopakSiptAt saptamAGke upakSipta upasaMhRtastasmAt / zakuntalApratyabhijJAnAt zakuntalAyAH durvaM sasaH zApAdvismRtapariNayasambandhAyAH pratyabhijJAnamaGgulIyakadarzanottaraM duSyantakartRkaM smaraNaM tasmAt / prAk / zakuntalAvismaraNarUpavighnAliGgitaH zakuntalAyA vismaraNaM tad rUpayati nirUpayati asau vighnastena AliGgitaH / arthasaJcayaH phalasamudAyaH / tathA ca - atra zakuntalAyAmanurAga udbhinno'pi durvAsasaH zApena kiyantaM samayaM vinita iti tathAvarNanAdvimarza iti bodhyam / atha nirvahaNaM lakSayituM pratijAnIte - athetyAdinA / atha vimarzodAharaNAnantaram / nirvahaNaM 'lakSyate ' iti zeSaH / 378 bIjavanta ityAdinA / 378 yatra yasminvAkye / hi / bIjavantaH pradhAnaphalasahitAH / yathAyatham / viprakIrNAH anekatra sUcitAH / mukhAdyarthA mukhAdInAM mukhapratimukhAdisandhInAmarthAH / ekArthe samuditaprayojanarUpatAm / upanIyante tat / nirvahaNam / sudhAkareNApyuktam- 'mukhasandhyAdayo yatra vikIrNA bIjasaMyutAH / mahAprayojanaM yAnti tannirvahaNa - mucyate iti // 376 // "priyaMvade ! yadyapi gAndharveNa vidhinA nirvRttakalyANA meM priyasakhI zakuntalA tathApyanurUpabhartRgAminI saMvRtteti nivRtta meM hRdayamiti saMskRtam /
Page #469
--------------------------------------------------------------------------
________________ pariccheda ) rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| yathA veNIsaMhAre-"kaJcukI (upasRtya saharSam ) mahArAja vardhase ayaM khalu bhImaseno duryodhanakSatajAruNIkRtasarvazarIro durlkssyvyktiH|" ityAdinA draupadIkezasaMyamanAdimukhasandhyAdivIjAnAM nijanijasthApanopakSiptAnAmekArthayojanam / eSAmajhAnyAha379 upakSepaH parikaraH parinyAso vilobhanam // 377 // yuktiH prAptiH samAdhAnaM vidhAnaM paribhAvanA / udbhedaH karaNaM bheda etAnyaGgAni vai mukhe // 378 // yathoddezaM lakSaNamAha 380 kAvyArthasya satmutpattirupakSepa iti smRtH|| kAvyArya itivRttalakSaNaprastutAbhidheyaH / yathA veNIsaMhAre "bhImasenaH lAkSAgRhAnalAveSAnasabhApravezaiH prANeSu vittanicayeSu ca naH prahatya / AkRSya pANDavavadhUparidhAnakezAn svasthA bhavanti mayi jIvati dhArtarASTrAH // 342 // " .381 samutpannArthabAhulyaM jJeyaH parikaraH punaH // 389 / / yathA tatraiva"pravRddhaM yadvairaM mama khalu zizoreva kururbhina tatrAryoM heturna bhavati kirITI na ca yuvAm / jarAsandhasyoraHsthalamiva virUDhaM punarapi krudhA bhImaHsandhi vighaTayati yUyaM ghttyt||343||" udAharati-yathetyAdinA / kSatajaM rudharam-spaSTamanyat / evaM sandhIna lazyalakSaNAbhyAM nirUpyaiSAmaGgAni lakSayituM pratijAnIte-eSAbhityAdinA / eSAM mukhAdipaJca sandhInAm / aGgAni / Aha / 378 upakSepa ityAdinA / 378 mukhe mukhasandhau / upakSepaH / parikaraH / parinyAsaH / vilobhanam / yuktiH| prAptiH / samA. dhaanm| vidhaanm| pribhaavnaa| udbhedH| karaNam / tathA-bhedaH / etAni / dvAdazasaMkhyAkAni / aGgAni / vai / 'syuriti zeSaH // 377 // 378 // evaM sAmAnyato'bhidhAya vizeSa jijJAsAyAmAha-yathetyAdi / yathoddezamuddezaM kArikAyA nirdezamanatikramya / lakSaNamupakSepAdInAM svarUpam / Aha-380 kAvyArthasye. tyaadinaa| 380 kAvyArthasya sandarbhapratipAdyasya prayojanasya / samutpatti'rvarNyamAne'ti zeSaH / upkssepH| iti / smRtH| kArikAthai sugamayituM kAvyArthapadaM vivRNoti-kAvyArtha ityAdinA / spaSTam / udaahrti-ythetyaadinaa| vyAkhyAtapUrvamidaM padyam // 343 // parikaraM lakSayati- 381 smutpnnaarthetyaadinaa| 381 samutpannArthavAhulyam samutpannaH samudato'sAvarthaH prayojanaM tasya bAhulyam / punaH / parikara. stadAkhyasandhyaGgamityarthaH / jJeyaH // 379 // - udAharati-yathetyAdinA / ythaa| tatra / veNIsaMhAre ityarthaH / eva / "kurubhirdhArtarASTrariti bhAvaH / sahArthe tRtIyA / mama bhImasenasya / zizoH / eva / yat / vairam / khalu nizcitamanivAryamiti yAvat / pravRddham / tatra tsminvaire| na / AryaH pUjyo yudhiSThira iti yAvat / hetuH kAraNam / na / kirITI arjunaH / 'na hetu'riti pUrvato'nveti / bhavati / na /
Page #470
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAhityadarpaNaH / [pa382 taniSpattiH parinyAsaH / yathA tatraiva "caJcadbhujabhramitacaNDagadAbhighAtasaJcUrNitoruyugalasya suyodhanasya / styAnAvanaddhaghanazoNitazoNapANiruttaMsayiSyati kacAMstava devi bhImaH // " // 344 // atra upakSepo nAma itivRttalakSaNasya kAvyAbhidheyasya sakSepeNopakSepamAtram / parikarastasyaiva bahulIkaraNam,parinyAsastato'pi nizcayApattirUpatayA parito hRdaye nyasanamityeSAM bhedH| etAni cAGgAni uktenaiva paurvAparyeNa bhavanti / aGgAntarANi tvanyathA'pi / 383 guNAkhyAnaM vilobhanam / tathA tatraiva-"draupadI-NAdha ? kiM dukkaraM tura parikavideNe / " yathA vA mama candrakalAyAM candrakalAvarNane "seyam tAruNyasya vilAsaH samadhikalAvaNyasampado hAsaH / dharaNitalasyAbharaNaM yuSajanamanaso vazIkaraNam // 345 // " ityaadi| ca / yuvAm / nakulasahadevau sambodhyAviti bhAvaH / atra vacanavipariNAmena "hetU"iti pUrvato'nuSajyate / kurUNAM mama ca yadvairaM janmAntarINa samprati pravRddhamiti bhAvastasmAt / bhImaH / ayamiti shessH| krudhA krodhena / jarAsandhasya jarArAkSasyA saMhitazarIratayA tathAkhyAtasthetyarthaH / ura:sthalamiva / virUDhaM viruddhatvena sajAtam / sandhim / vighaTayati vibhinatti / yUyamAryaprabhRtayaH / sarve bhavanta ityarthaH / punarapi punaH / ghaTayata saGghaTayata / yuSmAbhiH kRtamapi sandhi bhetsyAmIti bhAvaH / sandhyarthamudhyataM rAjAnamavagamya savAMnuddizya bhImasenasyeyamuktiH / zikhariNIvRttam / 'rase rudai. zchinnA yamanasabhalA ga: zikhariNI'iti tallakSaNam / atra samutpannasya vairasya sandhinivartanadvArA vipulatApAdanam // 343 // " parinyAsaM lakSayati-382 tanniSpattirityAdinA / 2 tanniSpattistasya kAvyArthasya niSpattinizcitamabhidhAnam / prinyaasH| tathA'ha bharata:-'bhaviSyadvastukathanaM parinyAsaM pracakSate' iti / udAharati-yathetyAdinA / ... yathA tatra veNIsaMhAre eva-"he devi rAjasUye kRtAbhiSeke draupadi ! cazcadbhujabhramitacaNDagadAbhighAta. saUcUrNitoruyugalasya caJcan sphuran yo bhujo bAhustena bhramitA ghurNitA caNDA bhayaGkarA gadA tasyAabhighAtaH . prahArastena sanacUrNitamUruyugalaM yasya tAdRzasya / suyodhanasya na tu duryodhanasya etena tasya nirAyAsavadhyatvaM sUcitam / styAnAvanaddhaghanazoNitazoNapANiH styAnaM nigdhaM yadavanaddhaM saMsaktaM tathAbhUtaM ghanaM gADhaM yat zoNitaM rudhiraM tena zoNo raktavarNaH pANiryasya tathAbhUtaH 'styAnaM snigdhe pratidhvAneghanatvAlasyayorapi / ' iti medinii| bhImaH / tavakacAna kezAn / "cikuraH kuntalo vAla: kacaH kezaH ziroruha" ityamaraH / uttaMsayiSyati saMskAradhyati / vasantatilakaM vRttam // 344 // " siMhanirIkSaNanyAyena upakSepAdInAM parasparaM bhedaM darzayati-atretyAdinA / spaSTam / vilobhanaM lakSayati-383 gunnaakhyaanmityaadinaa| 383 guNAkhyAnaM guNAnAmAkhyAnaM kIrtanam / vilobhanam / tathAha bharata:--'guNanivarNanaM tajjJairvilobhanamiti. smRtam / ' iti / udaahrti-ythetyaadinaa| yathA tatra veNIsaMhAre / eva / 'draupadI bhImaM pratyAhe ti zeSaH / NAdha ! nAtha kiM kinnAmetyarthaH / tue tvayA / parikuvideNa parikupitena / dukkaraM duSkaram / ' tAruNyasyeti vyAkhyAtapUrva padyam // 345 // 1 'nAtha kiM duSparaM tvayA parikupitene 'ti saMskRtam / /
Page #471
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyA sametaH / yatnu bhabhijJAnazAkuntalAdiSu "grIvAbhaGgAbhirAmaM muhuranupatati syandane baddhadRSTiH / pazcArdhena praviSTaH zarapatanabhayAdryasA pUrvakAyam // dabhairardhAvalIDhaiH zramavivRtamukhabhraMzibhiH kIrNavarmA / pazyodagraplutatvAdviyati bahutaraM stokamuprayAti // 346 // " ityAdimRgAdiguNavarNanaM, 'taddhIjArthasambandhAbhAvAnna sandhyaGgam / evamaGgAntarANAmapyUhyam / 384 sampradhAraNamarthAnAM yuktiH yathA veNIsaMhAre sahadevo bhImaM prati-'Arya kiM mahArAjasya sandezo'yamAryeNAvyutpanna iva gRhiitH|' ityataH prabhRti "yuSmAna hepayati krodhAlloke zatrukulakSayaH / na lajayati dArANAMsabhAyAM keshkrssnnm||347||' iti bhImavacanaM yAvat / 385 prAptiH sukhAgamaH // 380 // . bhramApanodAyAha-yat / abhijJAnazAkuntalAdiSu-"anupatati pazcAdAdhAvanaM kurvANe / syandane rathe / prIvAbhaGgAbhirAmaM grIvAyA bhaGgaH kiJcidvakrIkaraNa- tenAbhirAmo yasminkarmaNi tadyathA bhavettathA / muhaH / baddhadRSTidattanetraH / pUrvakAyam / zaraNatanabhayAt zarapAtajanitabhItyA / bhUyasA'dhikena / pazcArdhana ardhejhena / praviSTaH / arghaavliidvairrdhbhkssitaiH| zramavivRtamukhabhraMzabhiH zrameNa dhAvanAyAsena vivRtaM vyAttaM yanmukhaMtasmA isyantIti tthoktaiH| bhaiH| kIrNavamI kIrNamitastato darbhakSepeNa vyAptiM nItaM vartma mArgo yena tathoktaH / udagraplutatvAdudgramutkaTaM plutastasya bhAvastattvaM tasmAt / viyati aakaashe| bahataramatyadhikam / uyA pRthvItale / punariti shessH| 'vasudhorvI T' ityamaraH / stokamalpam / 'stokAlpakSallakAH zlakSNa' mityamaraH / mRga iti pUrvato'nuSajyate / prayAti / pazya / "sUta ! dUramamunA sAraGgeNa vayamAkRSTAH / ayaM punaridAnImapi" ityuktvA mRgadhAvanaM darzayato mahArAjaduSyantasya sUtaM pratyuktiriyam / sragdharAvRttam / sragdharA mrau nau yo ya triHsaptakaurati tallakSaNam // 346 // ___ ityAdimRgAdiguNavarNanamityAdinA mRgAdInAM guNavarNanam / tadIjArthasambandhAbhAvAttaddajArthasya mukhyArthasya sambandhastasyabhAvastasmAt / sandhyaGgam / na / jJeyamiti zeSaH / evaM yathA nedaM vilobhanasandhyaGgaM tatheti bhAvaH / aGgAntarANAmanyeSAM sandhyaGgAnAmiti bhAvaH / api / Uhyam / yuktiM lakSayati-350 smprdhaarnnmityaadinaa|| 350 arthAnAM sandarbhaprayojanAnAm / sampradhAraNaM kartavyarUpeNa nizcayanam / yuktiH| udaahrti-ythetyaadinaa| yathA / veNIsaMhAre / sahadevaH / bhImaM 'pratyAhe' ti zeSaH / 'Arya ! "kartavyamAcaran kAmamakartavyamanAcaran / tiSThati prakRtAcAre yaH sa Arya iti smRtaH / " ityuktaguNasampanna / kiM praznArthamidam / mahArAjasya yudhiSThirasya / ayaM yuddhe kulakSayo bhaviSyati iti sandhireva kartavya ityabhiprAyAvedanarUpa: / sndeshH| AryeNa pUjyena bhavatA / avyutpanno'nirdhAritaH / iva / gRhItaH / 'ityataH prabhRtyArabhya ( idamavyayam )' yuSmAnsandhyartha yatamAnAn pANDavAniti bhAvaH / loke saMsAre / krodhAt / zatrukulakSayaH zatraNAM kurUNAM kulakSayaH / upayati lajjAM nayati |sbhaayaaN na tu rahasi / dArANAM draupadyAH / atra "dArAH pumbhUmnI"tyamaroktyA bahuvacanam / / zatrukRtamiti zeSaH / na"puna"riti zeSaH / lajjayati ljjaayuktaankroti|| 347||iti bhImavacanaM yAvatparyantam / prAptiM lakSayati-351 praaptirityaadinaa|.... 351 sukhAgamaH sukhasyAgamaH kenApi kAryeNa lAbhaH / prAptiH // 399 //
Page #472
--------------------------------------------------------------------------
________________ 462 saahitydrpnnH| [ SaSTha:yathA tatraiva__ "mathnAmi kauravazataM samare na kopAdduHzAsanasya rudhira na pibaamyurstH| saJcUrNayAmi gadayA na suyodhanorU sandhiM karotu nRpatirbhavatAM paNena // 348 // " iti zrutvA draupadI (saharSam) janAntikam-"NAha ! assudapUvaM kkhu de edisaM vaaNaM tA puNopuNo dAva bhnnaadi|" 386 bIjasyAgamanaM yacca tatsamAdhAnamucyate / ' yathA tatraiva "( nepathye kalakalAnantaram ) bhobho drupadavirATavRSNyandhakasahadevaprabhRtayaH ! asmadakSauhiNIpatayaH kauravacamUpradhAnayodhAzca zRNvantu bhavantaH / yatsatyavratabhaGgabhIrumanasA yatnena mandIkRtaM yadvismartumapIhitaM zamavatA zAnti kulasyecchatA / tad dyUtAraNisambhRtaM nRpasutAkezAmbarAkarSaNaiH krodhajyotiridaM mahatkuruvane yaudhiSThiraM jRmbhate // 349 // " udaahrti-ythetyaadinaa| yathA / taba veNIsaMhAre / eva 'mthnaamiiti'vyaakhyaatpuurvm||348||iti / zrutvA bhImapratijJAvacanamAkarNya / draupadI ( saharSama) janAntika / sarveSAM samakSamiti bhAvaH / 'anyo'nyAmantraNaM yatsyAttajanAnte janAntika'miti bharataH / "nnaah| nAtha! de tava / edisaM IdRzam / vaaNaM vacanam / assudapUvvaM azrutapUrvam / kkhu khlu| tA tasmAt / puNopuNo punaHpunaH / dAva tAvat / bhaNAhi bhaNa / " atra hi bhImasya vacanAkarNanAd draupadyAH sukhAgamaH / samAdhAnaM lakSayati-386 bIjasyeyAdinA / 386 yat / ca / tviti pAThAntaram / bIjasya pradhAnakaraNasya / AgamanaM pradhAnatayA kIrtanam / tat / samAdhAnam / ucyate / udAharati-yathetyAdinA / ythaa| tatra veNIsaMhAre / eva / "(nepathye kalakalAnantaram) bhobhoH sambhrame dviruktiH / asmadasau. hiNIpatayaH asmAkaM pANDavAnAmakSauhiNyaH senAvizeSAsteSAM patayaH ! dupadavirATavRSNyandhakasahadevaprabhRtayaH dupadazca virATazca vRSNayazca andhakAzca sahadevaprabhRtayazcati tatsambuddhau tathoktAH! vRSNayo vRSNivaMzyA andhakA andhakavaMzyA iti lakSyo'rthaH / anyatspaSTam / ca tathA / kauravacamUpradhAnayodhAH kauravANAM camvaH senAvizeSAsteSAM pradhAnAH pradhAnabhUtA yoddhAra iti tatsambuddhau tathoktAH ! ekebhaikarathA vyazvA pattiH paJcapadAtikA / pattyajhai striguNaH sarvaiH kramAdAkhyA yathottaram / senAmukhaM gulmagaNau vAhinI pRtanA camUH / anIkinI'tyamaraH / bhvntH| zRNvantu / satyavratabhaGgabhIrumanasA satyamavazyamanuSTheyaM yadrata niyamastasya dvAdazAbdAntaM vane nyUSya punarekAbdaM yatra kvApyajJAtA niyatsyAma ityAtmikAyAH pratijJAyA iti bhAvaH bhaGgastena bhIru bhItaM mano yasya ten| 'mayeti zeSaH / yatnena / yat / mndiikRtm| tat / dyatAraNisambhRtaM dyUtamevAraNiragnyudbhAvanadAru tena sambhRtamutpAdya pratyakSatAM nItam / nRpasutAkezAmbarAkarSaNe nRpo drupadarAjastasya yA sutA tasyAH kezAzcAmbaraM ca teSAmakarSaNAni taiH / mahatpradIptamiti bhAvaH / idam / yaudhiSThiraM yudhiSThirasya (mama ) idamiti tathoktam / krodhajyotiH krodhAgnijvAlA / kuruvane 'kurukule' iti pAThAntaram / jambhate / atra zArdUlavikrIDitaM vRttam // 349 // " . 1 "nAtha azrutapUrva khalu te IdRzaM vacana tatpunaH punarmaNa / " iti saMskRtam /
Page #473
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| 463 ityatra "svasthA bhavanti mayi jIvati dhArtarASTrAH" ityAdivIjasya pradhAnanAyakAbhimatatvena samyagAhitatvAt samAdhAnam / 387 sukhaduHkhakRto yo'rthastadvidhAnamiti smRtam // 381 // yathA bAlacArate 'parazurAmaHutsAhAtizaya vatsa ! tava bAlyaM ca pazyataH / mama harSaviSAdAbhyAmAkAntaM yugapanmanaH // 349 // ' . yathA vA, mama prabhAvatyAm,-. " nayanayugAsecanakaM mAnasavRttyA'pi duSprApam / rUpamidaM madirAkSyA madayati hRdayaM dunoti ca me // 350 // " 388 kutUhalottarA vAcaH proktA tu paribhAvanA / yathA veNyAM-draupadI 'yuddhaM syAnna veti saMzayAnA tUryazabdAnantaram / 'NAha ! kiM dANI eso palaajalaharaghaNathaNidamaMsalo kkhaNekkhaNe caMDaghoso samaradunduhI taaddiiadi|' ityatra "svasthA bhavanti mayi jIvati dhArtarASTrAH" ityAdivIjasya bhiimsenotsaahbiijsy| pradhAna nAyakAbhimatatvena pradhAnanAyakasya yudhiSThirasyAbhimatatvaM tena / samyak / AhitatvAt sthApitatvAt / samA* dhAnam / vidhAnaM lakSayati-387 yH| sukhaduHkhakRtaH sukhaduHkhAmyAM kRto mishritH| arthH| tat / vidhaanm|iti / smRtam // 381 // udAharati- yathA / bAlacarite bAlasya rAmacandrasya caritaM bAlyaM nATayam iti yAvat, tatra tatpradhAne kasmizcid rUpake / 'parazurAmaH "rAmacandraM pratyAhe"ti shessH| vatsa! tv| utsAhAtizayaM mayA'pi samaM yoddhaM harSasyAtizayastam / bAlyam caapshytH| mama / mnH| hrssvissaadaabhyaam| yugpt| AkrAntaM yoddhuM tavotsAhaM pazyato mamAntaharSaH, bAlyenAjJAtvaiva pataGgasyevAgnau mama parazau jIvitaM tyaktaM tava pravRttiM pazyato mama viSAdazceti bhAvaH // 349 // ' udAharaNAntaraM dazayati,-yathA / vA / mm| prabhAvatyAM prabhAvatInAmikAyAM nATikAyAm / 'nayanayugAsecanakam ( iti vyAkhyAtapUrvam ) udAharaNAntaraM nirdizati-atra hi rUpasya manoharatayA harSAMdhAyakatvaM madanoddIpakatayA ca viSAdAdhAyakatvaM ceti lakSaNasamanvayaH // 350 // ' paribhAvanAM lakSayati-388 kutUhalotarAH kutUhalamautsukyamuttarasmin yAsAM tAH / vAcaH / vacanAni / tu| paribhAvanA / tannAmamukhasandheraGgam / proktaa| ___ udAharati-yathA / veNyA veNIsaMhAre / 'yuddham / syAt / na / vaa|' iti / saMzayAnA saMzayaM kurvANA / draupadI / tUryazabdAnantaraM tUryavAdyasya zabdazravaNAnantaraM tUryetyatra dundubhIti supAThaH / 'NAha nAtha / kiMdANI - 'kimidAnIm / eso essH| palaajalaharaghaNasthaNidamaMsalo pralayajaladharaghanastanitamAMsalaH / pralaye ye jaladharA meghAsteSAM ghanaM yatstanitaM garjitazabdastadvanmAMsalaH puSTaH / caNDaghoso caNDaghoSaH / tannAmetibhAvaH / samara. dunduhI samaradundubhiH / kkhaNekkhaNe kSaNekSaNe / tADIadi tADayate ('ghanaM syAtkAMsyatAlAdivAdyamadhyamanRtyayoH / nAmustAbdaughadADhatheSu' iti medinii| 'stanitaM garjitaM meghanirghoSo rasitAdi ce'tyamaraH) / atra hi draupadyA jhaTiti samarautsukyArthA vAcaH / . 1 'nAtha / kimidAnImeSa pralayajaladhighanastanitamAMsalaH kSaNekSaNe caNDaghoSaH samaradundubhistADayate / ' iti sNskRtm|
Page #474
--------------------------------------------------------------------------
________________ 464 sAhityadarpaNaH / * [ SaSTaH 389 bIjArthasya prarohaH syAdudbhedaH yathA tatraiva 'draupadI aNNaJca NAha ! puNovi tumhe hiM samarAdo Abhacchibha ahaM samAsAsaidavvo / " bhImasenaH / nanu pAJcAlarAjatanaye ! kimadyAlIkAzvAkhanayA "bhUyaH paribhavaklAntilajjAvidhuritAnanam aniHzeSita kauravyaM na pazyasi vRkodaram // 351 // " 390 karaNaM punaH // 382 // prakRtArthasamArambhaH yathA tatraiva bhImasenaH / ' tat pAJcAli ! gacchAmo vayamidAnIM kurukulakSayAya' / 391 bhedaH saMhatabhedanam / yathA tatraiva " bhImasenaH / evamidam, ata evAhamadyaprabhRti bhinno bhavadbhayaH" iti / keci 'dbhedaH protsAhane' ti vadanti / udbhedaM lakSayati-389 bIjArthasya mukhyaprayojanasya / prarohaH siddhayamAnatvam / udbhedaH / syAt / udAharati-yathA / tatra veNIsaMhAre / eva / 'draupadI' bhImaM pratyAhe 'ti zeSaH / NAha nAtha ! aNNaJca anyacca 'vaktavya' miti zeSaH / puNovi punarapi / tujhehiM tvayA / samarAdo samarataH saGgrAmabhUmeriti yAvat / Aacchibha Agatya | ahaM aham / samAsAsaidavvA samAzvAsayitavyA teSAM saMhananavRttAnta nivedanAmRta siJcanena saJjIvanIyeti yAvat / bhImasenaH 'draupadIM pratyAhe 'ti zeSaH / nanu / pAJcAlarAjatanaye pAJcAladezasya rAjA drupadastasya tanayeti tatsambuddhau tathokta ! kim / adya / alIkAzvAsanayA vyarthayA AzvAsanayA tAvadakRta kAryatvAdalIkatvamA - vAsanAyA iti bodhyam / kintu - paribhavakkAnti lajjAvidhuritAnanaM paribhavastiraskArastena klAntiH harSakSayastenalajjA tayA vidhuritaM vicchAya mAnanaM yasya tam / aniHzeSita kauravyaM na niHzeSitA mAritAH kauravyA duryodhanAdayo yena tam / 'kurunAdibhyo vyaH / ' 4 / 1 / 172 iti NyaH / vRkodaram / na / pazyasi drkssysi| 'vartamAnasAmIpye vartamAnavadvA' 3 / 3 / 131 iti laT / atra hi kuruvinAzanArthasya prarohaH // 351 // karaNaM lakSayati- 390 prakRtArthasamArambhaH prakRtArthasya prastutasya kAryasya samArambhaH samyagApAdanam / punaH / karaNam / 'mata' miti zeSaH // 382 // udAharati yathA / tatra tasmin veNIsaMhAre / eva / " bhImasenaH " 'draupadImpratyAhe 'ti zeSaH / tat yadetatkartavyaM tasmAt kAraNAt / he pAJcAli paJcAlarAjaputri ! idAnIm / vayaM 'vIrA' iti zeSaH / kurukulakSayAya kurukSayaM kartum [ tumarthe caturthIyam ] gacchAmaH samarAGgaNe pravizAma iti bhAvaH / bhedaM lakSayati- 391 saMhatabhedanaM saMhatAnAM sammilya kiJcit kArye karte pravRttAnAmiti yAvat bhedanaM dvaidhI karaNam / bhedaH / udAharati yathA / tatra tasmin veNIsaMhAre / eva / bhImasenaH 'sahadevAdIn pratyAhe 'ti zeSaH / evamidam / yathA brUtha tathaivAsti / ata eva / aham | adyaprabhRti avArabhya / bhavadbhayo bhavata upekSya / bhinnaH pRthaktayA pravRtto bhavAmIti bhAvaH / pareSAM mataM nirdizati kecit dazarUpakArAdayaH / 'protsAhanotsAhaM pratyAnayanam / bhedaH / iti / vadanti / etanmate - " anyonyAsphAla bhinnadviparudhiravasAsAndramastiSkapaGke magnAnAM syandanAnAmupari kRtapadanyAsavikrAntapattau / sphItA. sRkapAnagoSThI rasada zivazivA tUryanRtyatkabandhe saGgrAmaikArNavAntaH payasi vicarituM paNDitAH pANDuputrAH // ityudAharaNaM bodhyam / 1 anyacca nAtha ! punarapi tvayA samarata AgatyAhaM samAzvAsayitavyA // iti saMskRtam /
Page #475
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchadaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| atha pratimukhAGgAni392 vilAsaH parisarpazca vidhutaM tapanaM tayA // 383 // narma narmadyutizcaiva tathA pragamanaM punaH / virodhazca pratimukhe tathA sthAtparyupAsanam // 384 // puSpaM vajramupanyAso varNasaMhAra ityapi / tatra 393 samIhA ratibhogArthI vilAsa iti kIrtitaH // 385 // ratilakSaNasya bhAvasya yo hetubhUto bhogo viSayaH pramadA puruSo vA tadarthA samIhA vilaasH| yathA'bhijJAnazAkuntale "kAmaM priyA na sulabhA manastu tadbhAvadarzanAyAsi / akRtArthe'pi manasije ratimubhayaprArthanA kurute // 352 // " 394 iSTanaSTAnusaraNaM parisarpazca kathyate / / yathA'bhijJAnazAkuntale 'rAjA...asminvetasaparikSipte latAmaNDape sannihitayA tayA bhavitavyam / tathA hi-(adho vilokya) udAharati-yathetyAdinA / idAnI mukhasandheraGgAni darzayitvA pratimukhasandherazAnyabhidhAtuM pratijAnIte-athetyAdinA / atha / pratimukhAGgAni pratimukhasya sandheraGgAni / ucyante iti zeSaH / 392 vilAsa ityAdinA / 392 pratimukhe vilAsAdayastrayodazAGgAni sambhavantIti vartulArthaH spaSTaH // 383 // 384 // kramAdvilAsAdIlakSayitumupakramate-tatretyAdinA / tatra teSu / vilAso lakSyate iti zeSaH / 393 samIhA ityAdinA / 393 smiihaa| ratibhogArthA ratibhogAyeyamiti tathoktA / arthena nityasamAso vizeSyaliGgatA ceti vaktavya. miti nityasamAsaH / vilaasH| iti / kiirtitH|| 385 // tadeva vivRNoti-ratilakSaNasyetyAdinA / . ratilakSaNasya ratirmanonukUle'rthe manasaH pravaNAyitamityasya / spaSTamanyat / udAharati-yathetyAdinA / yathA / abhijJAnazAkuntale 'dvitIye'ka rAjA' iti zeSaH / "kAmamatyantaM seti zeSaH / priyA / na salabhA / mnH| tu punaH / tadbhAvadarzanAyAsi tasyAH zakuntalAyA bhAvadarzane savyAjamavalokanAdinA abhiprAyAvedane AyAsi tatparam / tadbhAvadarzanAzvAsIti pAThe tu tasyA bhAvaH savyAjamavalokanAdinA''vedyamAno maNyanurAgAvedanArtha iGgitavizeSastasya darzanaM jJAnaM tenAzvAsItyarthaH / 'darzanaM nayanasvapnabuddhidharmopalabdhiSu' iti medinI / tathA hi manasije kAme / akRtArthe bhogyaalaabhaadsmpnnkaary| api / ubha. yaprArthanA ubhayormama tasyAzrAnyonyaM prArthanA / tim / kurute / AryA vRttam // 352 // " parisarpa lakSayati-384 iSTetyAdinA / 384 iSTanaSTAnusaraNaM iSTaM yatnaSTamaSTaM tasyAnusaraNamanveSaNam / c| prisrpH| kathyate / udAharati-yathA / abhijJAnazAkuntale tRtIye'Gke iti zeSaH / 'rAjA (parikramyAvalokya ) asmina ve. tasaparikSipte / latAmaNDape / tayA shkuntlyaa| sannihitayA'vasthitayA / bhavitavyam / tathA hi (adho vilokya) 59
Page #476
--------------------------------------------------------------------------
________________ 466 saahitydrpnnH| abhyunatA purastAdavagADhA jaghanagauravAt pazcAt / dvAre'sya pANDusikata padapatidRzyate'bhinavA // 353 // " 395 kRtasyAnunayasyAdau vidhutaM tvaparigrahaH // 386 // yathA tatraiva "zakuntalA-halA alaM vo aMtauravirahapajjussueNa rAesiNa uvruddhenne|" kecittu 'vidhutaM syAdarati'riti vadanti / 396 upAyAdarzanaM yacca tapanaM nAma tadbhavet / yathAratnAvalyAM"sAgarikA... dullahajaNANurAo lajjA guruI paraaso appaa| piasahi ! visamaM pemma maraNaM saraNaM Navari evaM // 354 // " 397 parihAsavaco narma "purastAt paadaagrbhaage| abhyuntaa| zakuntalAyAH-pazcAta pANibhAge / jaghanagauravAnnitambabhArAt"jaghanaM kaTau / striyaH zroNipurobhAge" iti haimaH / avagADhA nimnA / asya latAmaNDapasya / pANDasikate pANDaH sikatA yatra tAdRze dvaare| abhinavA / padapaktiH / dRzyate / ato'tra zakuntalAyA anveSaNam / AryAchandaH // 353 // " vidhutaM lakSayati-395 kRtsyetyaadinaa| 395 bidhutam / tu punaH / Adau prathamam / kRtasya / anunayasya / aparigrahaH // 386 // udaahrti-ythaa| ttraabhijnyaanshaakuntle| eva / "zakuntalA priyaMvadA pratyAha-halA sakhi! 'haNDe haje halAhyAne nIcA ceTI sakhI prati' ityamaraH / aMteuravirahapajasueNA antaH puravirahaparyatsukena antapuravirahotkaNThitena / uvaruddhaNa uparuddhenAgraheNa sannidhApiteneti yAvat / rAesiNA raajrssinnaa| alm| vo puSmAkamiti yaavt||354||" atra paramataM drshyti-kecittvityaadinaa| kecit dazarUpakArAdayaH / 'aratirvairasyam / vidhutam / syAt / ' iti / vadanti / tatkRtasyAnunayasyAdau parigraha' iti munivacanavirodhAdupaheyamiti zeSaH / tapanaM lakSayati-396 upAyetyAdinA / 396 yat / ca / upAyAdarzanamupAyAbhAvaH / tat / taMpanam nAma / bhavet / udAharati- yathAratnAvalyAm / dvitIye'Gke / "sAgarikA / 'susaGgatAM pratyAheti zeSaH / dalahajaNaNurAo durlabhajanAnurAgo / vatsarAje mamAnurAgaH sa ca durlabha iti bhAvaH / lajjA / guruI guvii| ataH-appA aatmaa| paravaso paravazaH / lajjA'tizayena svayamapi svAtmAnaM samarpayituM na zaknomIti bhaassH| piasahi priyasakhi ! visamaM viSamam / ananurakte tatrAnuraktatvAnmama vA dInatvAttasya ca rAjendratvAdasamAnabhUmikamiti yAvat / pemmaM prema / evaM sati evaM ekam / Navari kevalam / maraNaM / saraNaM zaraNam / maraNamantarA nedaM duHkhaM nivartyate iti bhAvaH / AyA'vRttam / atra hi sphuTaM sAgarikAyA antaHsantaptatvam / atredambodhyam-yeSAM mate arateH zamanAcchamastanmate "asaMzayaM kSatrapariprahakSamA yadAyamasyAmabhilASi me manaH / satAM hi sandehapadeSu vastuSu pramANamantaHkaraphapravRttayaH // " ityabhijJAnazAkuntalIyaM padyamudAharaNIyam / duSyantasya zakuntalAyAM muniduhitRtvena ratarupazamaH / iti // 354 // narma lakSayati-397 parihAsetyAdinA / spaSTam / 'halA alaM vo'ntaH puravirahaparyutsukena rAjarSiNoparuddhene ti saMskRtam / dalabhajanAnurAgo lajA guvIM paravaza aatmaa| priyasakhi! viSama prema maraNaM zaraNaM kevalamaika'miti saMskRtam /
Page #477
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / 467 yathA ratnAvalyAM "susaGgatA sahi jassa kide tumaM AadA so ayaM de pugdo ciTThadi / sAgarikA ( sAbhyasUyam ) kassa kide ahaM AadA / susaGgatA-alaM aNNasaMkideNa NaM cittalaassa ( sakhi yasya kRte tvamAgatA so'yaM te puratastiSThati / kasya kRte'hamAgatA / alamanyazaGkitena, nanu citraphalakasya ) / 398 dyutistu parihAsajA // 387 // narmadyutiH yathA tatraiva 'susaGgatA- sahi, adakkhiNA dANiM, khi, tumaM jA evvaM bhaTTiNA hatthAvalamvidA vi koNa muJcasi / ( sakhi adakSiNA idAnImasi tvaM, yA evaM bhartrA hastAvalambitA'pi kopaM na muJcasi ) sAgarikA ( sabhrUbhaGgamISadvihasya ) susaGgade ! dANiM vi kIDidaM Na viramasi ( sukhaGgate ) idAnImapi krIDitaM na viramayasi ) / kecittu doSasyAcchAdanaM hAsyaM narmadyuti' riti vadanti / 399 pragamanaM vAkyaM syAduttarottaram / yathA vikramorvazyAm, 'urvazI - jaadu jaadu mahArAo ( jayatu jayatu mahArAjaH ) rAjA* yA nAma jitaM yasya tvayA jaya udIryate / jayazabdaH sahasrAkSAdAgataH puruSAntaram // 354 // ' 400 virodho vyasanaprAptiH yathA caNDakauzike, "rAjA - nUnama samIkSyakAriNA mayA'ndheneva sphuracchikhAkalApo jvalanaH 'padbhyAM samAkrAntaH / iti / 'udAharati yathA / ratnAvalyAm / 'susaMgatA 'ratnAvalIM pratyAhe 'ti zeSaH / he sahi sakhi / jassa yasya / kide kRte prasAdanAyeti yAvat / tumaM tvam / AadA AgatA / so saH / ayaM vatsarAja ityarthaH / nayA iti bhAvaH / purado purataH / ciTThadi tiSThati / sAgarikA ratnAvalI 'susaGgatAM pratyA he 'ti zeSaH / sAbhyasUyam ) kassa kasya / kide kRte / ahaM aham AadA AgatA | susaMgatA 'uttarayatI 'ti zeSaH / aNNasaMkideNa anyazaGkitenAnya ( sapatnyAdi ) - zaGkayeti yAvat / alaM alaM paryAptamiti yAvat / NaM nanu / cittapalaasta citraphalakasya / idaM kevalaM narmavacaH nAyakArthAgamanasyApavanAt / iti lakSaNasamanvayaH / narmadyutiM lakSayati- 398 parihAsajA parihAsakRtA / hyatiH zobhA / tu / narmadyutiH // 387 // udAharati - yathA / tatra tasyAM ratnAvalyAm / adakkhiNA'dakSiNA mUDheti yAvat / dANiM idAnIM parasaGkaTAvasare iti yAvat / spaSTamanyat / bharatAnuyAyinAmmataM darzayati kecit 'doSapracchAdanArthantu narmadyutiriti smRtam / ' iti bharatamatAnumantAraH / tu / spaSTamanyat / etanmate - udAharaNaM tu yathA ratnAvalyAm 'vidUSakaH Na kido kahaM pasAdo, ja ajabi akkhadasarIrA cihna ( na kRtaH kathaM prasAdaH, yadadyApi akSatazarIrAstiSThAmaH )' iti / pragamamanaM lakSayati-399 uttarottaramuttarAdutkRSTAduttaramatkRSTam / vAkyam / pragamanaM tadAkhyaM sandhyaGgam / udAharati yathetyAdinA / spaSTam / atra urvazyA uktaya kSayA purUravasa uktirutkRSTA // 354 // virodha lakSayati - 400 vyasanaprAptiryato vyasanaM syAt saH / virodhaH / udAharati- yathA / caNDakauzike / rAjA harizcandraH / ' antaH zocatI 'ti zeSaH / nUnaM nizcitam / asamIkSyakAriNA kartavyAkarttavyamasamIkSya tatkartrA / mayA / andheneva / sphuracchikhAkalApaH sphuran jAjvalyamAnaH zikhAkalApo jvAlApuJjo yasya tathoktaH / jvalano'gnistadrUpaH kauziko muniH / padbhayAM caraNAbhyAM tadrUpeNAtithyena / samAkrAnto dalitaH tathA'GgIkRta iti yAvat / prajvalato'meH padbhayAmAkramaNamitra mayA''tithyenAbhyarthitaH kauzika iti bhAvaH / sphuTA'tra tathA vyasanaprAptiH /
Page #478
--------------------------------------------------------------------------
________________ 468 saahitydrpnnH| SaSThaH401 kRtasyAnunayaH punaH // 388 // syAtparyupAsanaM __ yathA ratnAvalyAm 'vidUSakaH-bho mA kupya esA hi kadalIgharaMtaraM gadA / (bho mA ku0 eSA hi kadalIgRhAntaraM gatA / iti saMskRtam ) / ' ityaadi| 402 puSpaM vizeSavacanaM matam / yathA tatraiva 'rAjA (saharSam ) yathA'ha bhavatI (sAgarikA haste gRhItvA sparzasukhaM nATayati) vidUSakaH-bho vaassa esA kkhu tue apuvvA sirI samAsAhidA (bho vayasta eSA khalu apUrvA tvayA zrIH samAsAditA iti saMskRtam) / rAjA vayasya ! satyam / zrIreSA pANirapyasyAH pArijAtasya pllvH|kuto'nythaa sravatyeSa svedcchaamRtdrvH||355||' 403 pratyakSaniSThuraM vajram / yathA tatraiva 'rAjA / susaGgate kathamihastho'haM bhavatyA jJAtaH / susaGgatA / Na kencalaM devo, cinaphalaeNa samaM savvo vi vuttaMto mae viNNAdo tA devIe gaMdua NivedaissaM / (na kevalaM devaH, citraphakena samaM sarvo'pi vRttAnto mayA vijJAtaH taddevyai gatvA nivedayiSye / iti saMskRtam ) 404 upanyAsaH prasAdanam // 389 // yathA tatraiva 'susaGgatA-bhaTTaNa ! alaM saMkAe mayA vi bhaTTiNo pasAeNa kIlidaM jevva tA kiM kaNNAharaNena pasAo jaM kIsa tue ettha ahaM AliMhidetti kuvidA me piasahI sAriA ciTThadi tA gadua esA psaadiiadu|' bhrtH| alaM zaGkayA mayA'pi bharnuH prasAdena krIDitameva tat kiM karNAbharaNena eSa me guruprasAdaH, yat kathaM tvayA'tra (citraphalake) ahamAlikhiteti kupitA me priyasakhI sAgarikA tadatvaiSA prasAdyatAm / iti saMskRtam / paryupAsana lakSayati-401 kRtamya 'aparAdhasyeti zeSaH / anunayaH samApanam / punaH / payuvAsanam / syAt // 388 // udAharati-yathetyAdinA / spaSTam / atra hi sAgarikA'payApanAparAdhasya kSamApaNam / puSpa lakSayati 402 vizeSavacanaM vizeSasyAnurAgasyAdyAtmakabIjodbhAvakatvarUpasyotkarSasya vacanam / puSpam / matam / udaahrti-ythaa| tatra ratnAvalyAm / eva / "rAjA (saharSam ) 'susaGgatAM pratyAheti shessH|ythaabhvtii susajJatA / Aha / sAgarikAyAH yAdRzAH guNA abhihitAstAdRzA evAsyAmupalabhyante iti bhAvaH / spaSTamanyat / vidUSakaH 'rAjAnaM pratyAhe ti zeSaH / bho / vaassa vayasya / esA eSA sAgArakA / kkhu tupa khalu svayA / apavvA sirI apUrvA zrIH / samAsAhidA samAsAditA / rAjA / vysy| satyam / . eSA sAgarikA / zrIlakSmIH / asyAH / pANiH / api / pArijAtasya devavRkSavizeSasya / pallavaH komalapatram / anyathA tathA'svIkAre / eSaH / svedacchAmRtadravaH' svedazchadma yasya tAdRzo'mRtadravaH / kutaH / stravati / atra hi ratnAvalyAmanurAgarUpasya bIjasya ratnAvalyAH zrItvAdyabhidhAnena vizeSo'bhihitaH // 355 // " vajraM lakSayati-403 pratyakSaniSThuramityAdinA / spaSTam / yathA / tatra rtnaavlyaam| eva / rAjA / 'susaGgatAM pratyAheti zeSaH / spaSTam / susatA 'rAjAnaM pratyAhe'ti shessH| Na n| kebalaM kevalam / devo bhavAniti yAvat / kintu-cittapalapaNa citraphalakenA sAgarikA tatrabhavato'riti zeSaH / samam / savvo ratnAvalyAM devasyAnurAgAdirUpaH / vi api / vuttaMto vRttAntaH / viNNAdo vijJAtaH / tA tat / gadua gatvA / devIe devyai vAsavadattAyai iti yAvat / NivvedaissaM nivedayiSye / ' atra hi susaGgatAyA vatsarAjaM prati pratyakSaM pratikUla vacanam / upAya lakSayati-404 prasAdanaM prasannatA pratyAnayanam / upnyaasH|| 389 // ythaa| tatra ratnAvalyAm / eva / 'susaGgatA ( rAjAnaM pratyAha ) / bhaTTuNa bhataH ! saMkAe zaGkayA devyai vAsavadattAyai mamAnurAga sUcayiSyatIyamiti bhItyeti bhAvaH / alam / spaSTamanyat / vatsarAjasya citra pazyantyAH sAgarikAyA hastAdAcchidya tatsamIpe rAjJazcitraM susaGgatayA likhitamiti kupiteti pUrvataH prasaktamapyatrAvadheyam /
Page #479
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / kaicittu 'upapattikRto yo'rtha upanyAsaH sa kIrtitaH / ' iti vadanti udAharanti ca tatraiva 'vidUSakaH-bho vaasta savvaM saMhAvIadi muharA kkhu esA gambhadAsI tA paritose hiNaM / ' 405 cAturvaryopagamanaM varNasaMhAra iSyate / yathA mahAvIracarite "pariSadiyamRSINAmeSavIro yudhAjit saha nRpatiramAtyai rAmapAdazca vRddhH| ayamaviratayajJo brahmavAdI purANaH prabhurapi janakAnAmaGga bho yAcakaste // 356 // ", ityatra RSikSatriyAdInAM varNAnAM melanam / abhinavaguptapAdAstu-varNazabdena pAtrANyupalakSyante tatsaMhAro melnm| iti vyAcakSate / udAharanti ca 'eso evva me guruopasAdo.. tA gadua esA pasAdIa?' ! rAjA kAsau darzaya darzaya' ityAgbhya-'susaGgatA bhaTTA atikovaNAkhu esA aggahattheNa geDia pasAde hiNaM" ityAdi / matAntaraM dazayati-kecittvityAdinA / kecina punaH / 'yaH / upapattikRtaH upapattyA kAraNena kRtaH / arthaH / saH / upanyAsaH / kiirtitH|' iti / vadanti / udAharanti / ca / tatra ratnAvalyAm / eva / 'vidUSakaH / 'rAjAnaM pratyAheti zeSaH / esA epA susaGgatA / gambhadAsI garbhadAsI / dAsyA garbhAjAtA dAsI na tu karmata iti bhAvaH / spaSTamanyat / varNasaMhAraM lakSayati-405 cAturvaNyeti / 405 cAturvaNryopagamanaM catvAra eva varNAzcAturvaNya tasyopagamanaM samupasthitiH / caturvAdInAM svArthe upasaMnavyAnamiti vyaJ / varNasaMhAraH / issyte| yathA / mahAvIracarite / tRtIye'Gke / vasiSTo jAmadagnyaM prAha-"iyaM RSINAM satyavacasAM divyajJAnAnAmiti bhAvaH / pariSata saMbhA / athAsyAM sbhaayaam--[ssH| viirH| yudhAjita kaikeyIbhrAtA / ca tathA amAtyamatribhiH / saha / vRddhaH / samapAdastadAkhyaH / napatiH / ayaM dazaratha iti bhAvaH / aviratayajJo'virato yajJI yasya sa tAdRzaH / brahmavA vedatattvopadeSTA / puraannH| janakAnAm / prabhuH / api 'atratyeSa' iti zayaH / bho aGga priya ! 'ajhaM priye pratIke ce'ti gopAlaH / te tava / yAcakaH / mAlinIcchandaH // 356 // " lakSya saGgamayate-ityatretyAdinA / ityatra / RSikSastriyAdInAma / varNAnAma / melnm| RSayo brAhmaNanRpatayaH kSatriyA amAtyAH punaH sarve jJAnina iti cAturvarNya bodhyam / AcAryAntaramataM darzayati-abhinavaguptapAdetyAdinA / abhinavaguptapAdAH nATyAlokapraNetAraH / tu / 'varNazabdena / pAtrANi / upalakSyante / varNasaMhAra ityatra-tatsaMhArasteSAM saMhAra iti / melnm|' iti / vyAcakSate / eso eSaH / evva eva / me mama / guruo pasAdo guruH prasAdaH / tA tad / gadua gatvA / esA eSA / pasAdIadu prasAdyatAm / ' iti susaGgatAvacaH zrutveti zeSaH / rAjA 'sAgarikA pratyAhe 'ti zeSaH / asau sAgarikA / vAstIti zeSaH / darzayadarzaya / ' ityaarbhy'musnggtaa| bhaTTAbhateH ! atikovaNA atikopnaa| kkhu khlu| esA essaa| aggahattheNa agrahastena / gehi / / NaM enAm / prasAdehi prasAdaya / ' ityaadi| udAharanti / ca / atra hi susaGgatAyA rAjJo viduSakasya sAgarikAyAzceti trayANAM pAtrANAM sammelanam / evaM ca vidUSakasya brAhmaNasya rAjJaH kSattrasya susaGgatAyAH zadAyAzceti trayANAmeva varNAnAmapi melane varNasaMhAra iti dyotitam / 1 bho vayasya ! sarva sambhAvyate mukharA (vAcAlA) khalveSA garbhadAsI tat paritoSayanAm / itisaMskRtam / 2 eSa eva me guruHprasAdaH tadgatvaiSA prasAdyatAm / 3 bhartaH ! ati kopanA khalveSA'grahastena gRhItvA prasAdayanAm /
Page #480
--------------------------------------------------------------------------
________________ 570 . saahitydrpnnH| [paSTa:atha garbhAGgAni- . 406 abhUtAharaNaM mArgoM rUpodAharaNe kramaH // 390 // saGgrahazcAnumAnaM ca prArthanA kSiptireva ca / toTakAdhibalodegA garbha syurvidravastathA // 391 // 407 tatra vyAjAzrayaM vAkyamabhUtAharaNaM matam / yathAzvatthAmAGke"azvatthAmA hata iti pRthAsUnunA svaSTamuktaktvA-svairaM zeSe gaja iti punahitaM styvaacaa| tacchatvAsau dayitatanayaH pratyayAttasya rAjJaHzastrANyAjI nayanasalilaM cApi tulyaM mumoc||357||', 408 tattvArthakathanaM mArgaH yathA caNDakauzike 'rAjA...bhagavana? alamanyathA sambhAvitenagRhyatAmarjitamidaM bhAryAtanayavikrayAt / zeSasyAthai karisyAmi caNDAle'pyAtmavikrayam // 358 // ' evaM pratimukhAGgAni nirUpya garbhAGgAni nirUpayitumupakramate-athetyAdinA / atha / garbhAGgAni garbhasya sandheraGgAni ucyante iti shessH| 406 garbhe tadAkhye sndhau| abhUtAharaNaM mabhutasyAharaNam / maargH| rUpodAharaNe / rUpaM codAharaNaM cetyarthaH / sngkhH| krmH| ca tthaa| anumAnam / ca / prArthanA / kSiptiH / eva / ca / toTakAdhibaloDhegAstoTakamadhibalamudvegazca / tthaa| vidrava 'ityete trayodazAGgAnI'ti zeSaH / syuH // 390 // 391 // kramAdetAni lakSayituM pravRtto'bhUtAharaNaM lakSayati-407 tatretyAdinA / 407 tatra teSu trayodazakhaGgesu madhye ityarthaH / vyAjAzrayaM vyAjazchalamAzrayo yasya tAdRzam / chalenoccAratamiti * bhAvaH / vAkyam / abhUtAharaNam / mtm| udaahrti-ythaa| azvatthAmAGke azvathAmacaritapradhAne veNIsaMhArasya tRtIye'ke iti bhAvaH / . . "ashvtthaamaa| hato naSTaH / ityevam / satyavAcA / pRthAsUnunA pRthAyAH kuntyAH sUnustena yudhiSTireNa / spaSTam / uktvA kthyitvaa| zeSe'nte svairaM mandam / 'svairaH svacchandamandayo riti medinii| gajaH / iti / vyAhRtamucaritam / tatsatyavAcA spaSTamuktamityarthaH / zrutvA / asau| punaH / dayitatanayaH priyaputraH / droNAcArya ityrthH| tasya satyavaktayudhiSThirasyeti yAvat / raajnyH| pratyayAta vizvAsAt / Ajau snggraame| shstraanni| nayanasalilaM putramaraNazokotthamazru / ca / api / tulyamekakAlAvacchedena / mumoca / ayambhAvaH-yAvadazvatthAmA tAvadahaM yotsye iti pratijJAya yoddhaM pravRtte zatraMzca saMharati azvatthAnazca cirajIvitve tadasambhavo'sambhavaeveti, athApi santrastAH pANDavAH-'azvatthAmA hata'iti muhurujaguH, kintu bhagavatA droNena zastraNyamocayitvA sarve yUyaM mithyAvAdino nAhaM yuSmAkaM vaca Adade atha yadi yudhiSThira evaM vadettadA viramiSyAmi iti pratyuktAste azvatthAmAnaM gajaM nihatya yudhiSTiraM kathamapi tathA vaktuM protsAhitavantaH / rAjA ca satyavAgapi cchalena azvatthAmA hata ityuccairuccAryAvasthitaH pANDaveSu ca harSanAdena rodasI pratinAdayamAneSu mandaM svaM satyavAktvaM sAdhayituM gaja ityevaM yudhiSThira uccAritavAn / 'azvatthAmA gajo hata'iti vAkyaM saGgamayanniva tathovAca ajAtazatruriti tAtparyyam / vastutastu tathAtvAbhAvAt vyAjAdevedamuktamiti / mandAkrAntA chandastalakSaNaM yathA-'mandAkrAntA jldhissddgaimbho natotAd gurU cediti // 358 // ' mArga lakSayati-408 tattvArthetyAdinA / 408 tattvArthakathanaM yathArthavacanaM / maargH| udaahrti-ythetyaadinaa| yathA / caNDakauzike / AryakSemIzvaraviracitanATake tRtIye'ke / 'rAjA harizcandraH / 'vizvAmitra pratyAhe'ti
Page #481
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyA sametaH / 409 rUpaM vAkyaM vikartavat // 392 // 471 yathA ratnAvalyAM "rAjA.... manazcalaM prakRtyaiva durlakSyaM ca tathApi me / kAmena tatkathaM viddhaM samaM sarvaiH zilImukhaiH // 329 // " 410 udAharaNamutkarSayuktaM racanamucyate / yathA'zvatthAmAGke- 'yoyaH zastraM bibharti svabhujagurumadAtpANDavInAM camUnAm yoyaH pAJcAlagotre zizuradhikavayA garbhazayyAM gato vA / yostatkarmmasAkSI carati mayi raNe yazca yazca pratIpaH krodhAndhastasya tasya svayamiha jagatAmantakasyAntako'ham // 360 // ' 411 bhAvatattvopalabdhistu kramaH syAt zeSaH / bhagavan ! anyathA sambhAvitena / alaM paryAptam / bhArthyAtanayavikrayAt bhAya zaivyAM tanayaM rohitAzvaM ca vikrIya tanmUlyAditi bhAvaH / idam / arjitaM sagRhItaM dhanamiti zeSaH / gRhyatAm / zeSasya pratijJAtadAnAvazeSasya / arthe nimittam / caNDAle caNDAlakule / api / Atmavikrayam / kariSyAmi / atra hi deyadhanasya niSpattaye yat svAnuSTheyaM tatsatyamabhihitam // 358 // ' rUpaM lakSayati-409 rUpamityAdinA / 409 vitarkavat tarkyamANamiti bhAvaH / vAkyam / rUpam // 492 // udAharati yathA / ratnAvalyAM tRtIye'Gke / 'rAjA / sAgArakAM cintayanniti zeSaH / manaH / prakRtyA svabhAvena 'prakRtirguNasAmye syAdamAtyAdisvabhAvayoH / yonau line paurakharge' iti medinI / evaM calamasthiram / durlakSyaM durbhedyam / ca / tathA'pi punarapi / me mama / etanmana iti zeSaH / samamekadA / sarvaiH paJcabhiH / zilImukhairvANaiH (karaNe tRtIyA ) / 'alivANe zilImukhAvityamaraH / kAmena madanena ( kartrarthe tRtIyA) / katham / viddham / atra hi naso madanakartRkavedhane vitarkaH // 359 // udAharaNaM lakSayati-410 udAharaNamityAdinA / 410 utkarSayuktaM khAtizayArtham / vacanam / udAharaNam / ucyate / udAharati-yathA / akhatthAmAGke tatpradhAne veNIsaMhArasya tRtIye'Gke asvatthAmA karNa sambodhyAheti zeSaH / 'pANDavInAM pANDavasambandhinInAm / camUnAM senAnAmmadhye / yo yaH / svabhujagurumadAt svabhujayorgurumadatasmAt / zastram / bibharti / pAJcAlagotre drupadavaMze / yoyaH / zizuH / adhikavayA adhikaM vayovasthA yasya tAdRzaH / vA'thavA / garbhazayyAM garbharUpAM zayyAM gataH / yo yaH / tatkarmasAkSI tatkarmaNastannihananarUpasya dhRSTadyumna - kartRkasya (manmaraNasya mRSAsambhAvanayA tyaktazastraM samAhitaM kezeSu prahRtya ) nRzaMsakAryasya sAkSI yaH / ca / yaH / ca / mayi azvatthAni / raNe saGgrAmAt / carati sati / pratIpaH pratikUlaH syAditi zeSaH / tasyatasya teSAM sarveSAmiti bhAvaH / jagatAm | antakasyApi iti zeSaH / ihAsmin raNakSetre aham / krodhAndhaH / antako'ntakartA / sragdharAcchandaH / 'sragdharA nau nau yau y triH saptakaiH' iti ca talakSaNam // 360 // kramaM lakSayati - 411 bhAvetyAdinA / 411 bhAvatattvopalabdhiH bhAvasyAbhiprAyasya tattvaM yathArthajJAnaM tasyopalavdhirniSpittiH / 'bhAvaH sattAsvabhAvAbhiprAyarsstmajanmasu ' iti medinI / tu / kramaH / syAt /
Page #482
--------------------------------------------------------------------------
________________ 472 saahitydrpnnH| yathAbhijJAnazAkuntale 'rAjA sthAne khalu vismRtanimeSeNa cakSuSA priyAmavalokayAmi / yataHunnamitaikadhUlatamAnanamasyAH padAni rcyntyaaH| pulakAJcitena kathayati mayyanurAga kapolena 461 // ' / 412 saGgrahaH punH|| 393 // sAmadAnArthasampattiH yathA ratnAvalyAM 'rAjA (saparitoSam ) sAdhu vayasya idante pAritoSikam / iti kaTakaM dadAti / ' 413 linggaaho'numaanitaa| yathA jAnakIrAghave nATake "rAmaHlIlAgatairapi taraGgayato dharitrImAlokanairnamayato jagatAM zirAMsi / tasyA'numApayati kAzcanakAntigaurakAyasya sUryatanayatvamadhRSyatAM ca // 362 // " 414 ratiharSotsavAnAM tu prArthanaM prArthanA bhavet // 394 // udAharati-yathA / abhijJAnazAkuntale tRtIye'the / rAjA duSyantaH / zakuntalAM pazyannantarAheti zeSaH / sthAne yuktam / yukte dve sAmprataM sthAne'ityavyayavarge'maraH / khalu / vismRtanimeSeNa vismRtanimeSonmIlanenetyarthaH / cakSaSA dRSTayA (atraikavacanaM yorapyabhedaceSTitatvadyotanArtham ) / priyAM zakuntalAm / avalokayAmi / ' ko'tra heturityAha-yataH-padAni mupatiDantarUpANi / racayantyA asyAH zakuntalAyA ityarthaH / unnamitakabhralataM unnamitA utkSiptA ekA bhrUlatA yasya tAdRzam / AnanaM mukham (kartRpadam ) / pulakAJcitena kaNTakitena romAJcitena / kapolena (sAdhane tRtiiyeym)| mayi / anurAgam / kathayati / AryA vRttam atra hi zakuntalA. bhAvasya yathArthatayopalabdhiH // 361 // saGgrahaM lakSayati-412 saGgraha ityaadinaa| 412 sAmadAnArthasampattiH / sAma sAnsvanam dAna ceti tAmyAmarthasampattiH / sampanna iti pAThAntare tu bhAva ko bodhyaH / punaH / saGgrahaH // 393 // udaahrti-ythaa| ratvAvalyAM tRtIyeke / rAjA vatsarAjaH / vidUSakaM pratyAheti zeSaH / spaSTamanyat / atra hiM sAgarikAyAH kuzalamupalabdhi ca sUcayituM pravRttaM vasantakanAmAnaM vidUSakaM prati kaTakadAnena rAjJo'rthasampattiH / anumAna lakSayati-413 liGgAdityAdinA / 413 liGgAt vyAptipakSadharmatAbhyAM sAdhanatAjJAnAt / Uha uhApohabyApakatAvagamaH / anumAnitAnu. sAnam / yattu tarkavAgIzairanumAnateti pAThaM svIkRtya tApratyayaH svArtha ityuktaM taddhAntimUlaM svArthe tApratyayavidhAyakasUtrAnupalambhAt / udAharati-yathetyAdinA / yathA jAnakIrAghava nAnakIrAghavanAmaka / naattk| rAmaH / 'lIlAgalIlayA gamana: / bhAve ktaH / api kiM punarudatagamanairiti zeSaH / dharitrI pRthiviim| taraGyataH kampayataH kampitAM kurvANasyeti yAvat / Alokana ta bhAvaH / jagatAM lakSaNayA tadantarvartinAmityarthaH / zigaMsi / namayato'vanatAni kurvANasyetyarthaH / kAzcanakAntigaurakAyasya suvarNasadRzazarIrasya / tasya lakSmaNasyetyarthaH / sUryatanayatvaM sUryavaMzabhavatvam / aghRSyatAM dharSaNIyatAzUnyatvam / ca / anumApayati / atra vasantatilakaM vRttam / atra lIlAgamanadRSTipAtaprayuktadharitrIkampanajagacchironamanaM sAdhanam // 362 // prArthanAM lakSayati-414 rtihretyaadinaa| 414 ratihaSotsavAnAM ratiH ramaNaM ca harSaH pramoda Ananda iti yAvat cotsavazva teSAm / tu| prArthanaM bhikSA / prArthanA / bhavet // 394 //
Page #483
--------------------------------------------------------------------------
________________ 173 paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| yathA ratnAvalyA "rAjA (upamRtya) priye ! sAgarika ! zItAMzurmukhamutpale tava dRzau padmapukArau karau rambhAstambhanibhaM tathoruyugalaM bAhU mRNAlopamau / ityAlAdakarA'khilAGgi ! rabhasAniHzaGkamAliGgaya mA maGgAni tvamanaGgatApavidhurANyeohi nirvApaya // 363 // " idaM ca prArthanA''khyamaGgaM yanmate nirvahaNe bhUtAvasaratvAbhAvAt prazastinAmAGgaM nAsti tanmatAnusAreNoktam / anyathA paJcaSaSTisaGkhyatvaprasaGgAta sampradAyavirodhaH / 415 rahasyArthasya tUjhedaH kSiptiH syAt yathA'zvatthAmAr3e "kRpaH (sodvegaM niHzvasya)... ekasya tAvatpAko'yaM dAruNo bhuvi vrtte| kezagrahe dvitIye'sminnUnaM niHzeSitAH prjaaH||36|| 416 toTakaM punH| saMrabdhavAk udaahrti-ythetyaadinaa| ythaa| ratnAvalyAM tRtIye'Gke / 'rAjA / ( upasRtya sAgarikA samIpaM prApya ) priye ! sAgarika ! tava / mukham / shiitaaNshushcndrH| dRzau netre / utpale kmle| karau hstau| padmAnukArauM padma'nukAro'nukaraNaM yyostau| tathA / UruyugalaM jaGghAyugam / rambhAstambhanabhaM kadalIstambhasadRzam / bAhU / mRNAlopamo mRNAle kamalamUle upamA yayosto tathoktau / ityasmAt / AlAdakarAkhilAgi AhlAdakarANyakhilAnyaGgAni yasyAstAdRzi ! eohi AgacchAgaccha (atrAbhIkSNye virbhAvaH ) / mAm / rabhasAdvegAt, harSAdvA / niHzaGkam / Aliya / anaitApavidhurANi anaGgatApaH kAmakRtasantApastenavidhurANi duHkhitAni yAnyaGgAni taani| mameti zeSaH / nirvApaya prazamitatApAni vidhehi / zArdUlavikrIDitaM vRttam // 363 // nirvahaNAGgabhUtaprazastyasvIkAra eva prArthanAkhyasyAGgasya svIkAra iti vyavasthApayati-idamityAdinA / yanmate / nirvahaNe tadAkhyasandhau / bhUtAvasaratvAbhAvAt bhUto jAto'vasarI yasyAstasyA bhAvastattvaM' tasyAbhAvastasmAt prAptAdhikAratvAbhAvAditi bhAvaH / abhUtAvasaratvAditi pAThAntare'pyayamevArthaH prazastinAmAGgam / nAsti / tanmatAnusAreNa / idam / ca / prArthanAkhyam / aGga garbhasandhyam / uktam / anyathaivamasvIkAre / pazcaSaSTisaGkhyatvaprasaGgAt / aGgAnAM pnycssssttisngkhyaaktvmaapyet| paJcaSaSThisaGkhyAkatve ko doSa ityAzaGkacAhasampradAyavirodhaH / sampradAyazca 'catuHSaSTirbudhaiyAnyetAnyaGgAni sandhiSu / ' iti muninA nirdiSTaH / kSiptiM lakSayati-415 rahasyArthasyetyAdinA / 415. rahasyArthasya gopyasya kAraNasya / tu / udbhedaH prakaTanam / kssiptiH| syAt / udaahrti-ythetyaadinaa| yathA / azvatthAmAGke veNIsaMhAratRtIye'Gke / "kRpH| (sodvegaM niHzvasya)-ekasya ekavAra jAtasya drauSadisambandhinaH duHzAsanakartRkasya kezagrahasyetyarthaH / tAvat / ayam / kurupANDavasaMhananarUpaH / daarunnH| pAkaH / phalam / vartate / ekasya vipAko'yamiti pAThAnto'pyayamevArthaH / dvitIye dvitIyavAraM kRte / asmina droNAcAryasambandhini dhRSTadyumnakartRka iti bhAvaH / kezagrahe / satyartheya saptamI / nUnaM nizcitam / prajAH prANinaH / niHzeSitAH niravazeSatvaM gatA iti bhAvaH / atra hi draupadIkezanaharUpasya rahasyArthasyodbhedaH // 364 // " - toTakaM lakSayati-416 toTakamityAdinA / 416 saMrabdhavAka saMrabdhasya kruddhasya yA (kruddhA krodhaviSayA ) vAk sA / punaH / toTakam /
Page #484
--------------------------------------------------------------------------
________________ * 474 saahitydrpnnH| makSA caNDakauzike-kauzikaH-AH kathamadyApi na me sambhRtAH svarNadakSiNAH ?' .417 adhibalaM cAbhisandhicchana yaH // 395 // yathA ratnAvalyAm-'kAzcanamAlA bhaTTiNi ! iaM sA cittsaaliaa| tA idha jeva ciTTa ahaM vi vasaMtaassa saNaM demi / ' ityArabhya vAsavadattAyAH paricayAntam / 418 nRpAdijanitA bhItirudvegaH prikiirtitH| yathA veNIsaMhAre 'sUtaH-AyuSman ! prAptAvekarathArUDhau pRcchantau tvaamitsttH| sa karNAriHsa ca krUrovRkakarmA vRkodrH||365||' 419 zaGkAbhayatrAsakRtaH sambhramo vidravo mataH // 396 // 'kAlAntakakarAlAsyaM krodhodbhUtaM dazAnanam / vilokya vAnarAnIke sambhramaH kopyajAyata // 366 // ' udaahrti-ythetyaadinaa| yathA / caNDakauzike tRtIye'ke / 'kauziko vishvaamitrH| 'harizcandraM pratyAheti zeSaH / katham / adya smin dine / api / suvrnndkssinnaaH| avaziSTA iti zeSaH / na / me mahyam / smbhRtaaH| kuto'pyAnIya sampUrNatA nItA iti bhAvaH / atra hi sphuTA vizvAmitrasya kopoktiH / adhibalaM lakSayati-417 adhiblmityaadinaa| 417 yH| chalena / abhisndhirnusndhaanaadiH| 'sa' iti taditi'vA zeSaH / adhibalam // 395 // udAharati-yathetyAdinA / ythaa| ratnAvalyAM tRtiiye'ngke| 'kAJcanamAlA 'vAsavadattAM pratyAheti shessH| bhaTTiNi bhatri! svAminIti yAvat iaM iyam / saa| cittasAliA citrshaalikaa| tA tt| idha ih| jevva ev| ciTTa tisstth| ahaM vi ahamapi vasaMtabhassa vasantakasya / saNaM sajJAmanusandhAnamiti yAvat / demi dadAmi / ' ityaarbhy| vAsavadattAyA devyaaH| pricyaantm| 'rAnA (dRSTA savailakSyam ) hA dhik kathaM kaSTaM devI vAsavadattA? vayasya ! kimeta'diti rAjJo'pi vismayaparyantamiti bhAvaH / atredaM boddhavyam-kAzcanamAlA vAsavadattAyA veSeNa susaGgatAsAgarikAbhyAM ceSTitasya susaGgatA. sAgarikAveSeNaiva cchalena kAJcanamAlAvAsavadattAbhyAM vasantaka (vidUSaka ) vatsarAjayorabhiprAyasya cAnusandhAnam / iti / udvegaM lakSayati-418 nRpAdi..ityAdinA / 418 nRpAdijanitA / Adipadena prabalapratipakSyantarAdigrahaNam / bhItirbhayam / uddhegH| parikIrtitaH / udaahrti-ythaa| veNIsaMhAre 'paJcamAGke'iti zeSaH / 'sutaH'ityAdinA / 'sUtaH sArathiH / AyuSman prazastajIvita ! tvAM duryodhanam / itastataH sarvata ityarthaH / pRcchantau / ekarathArUDhI ekasmin rathe sthitau / prAptI ('kazca kazceti rAjJaH pRcchA'nantaraM sUta uttarayatI'ti zeSaH) sa prasiddhaparAkramaH / karNAriH karNasya nihantA'rjuna iti na bhavatAM prasiddhaH zatruriti bhAvaH / ata eba-ro nisstthurH| vRkakarmA vRko vyAghravizeSastadvat karmakArItyarthaH / vRkodaro bhImasenaH / atra hi bhImArjunayorAgamanajanyA bhItiriti lakSaNasamanvaya iti bodhyam // 365 // vidravaM lakSayati-419 zaGke ityAdinA / 419 zaGkAbhayatrAsakRtaH / trAsa udvegaH / sambhramaH kimmayA'dya pratikartavyamiti cAJcalyavizeSaH / vidravaH / mataH // 396 // udAharati-'kAlAntaka..'ityAdinA / 'kAlAntakakarAlAsyaM kAlena (prAptaH) antakastadvatkarAlamAsyaM mukhaM yasya tam tAdRzam / nanu kuta ityAhakrodhodbhutaM pravRddhakopam / dazAnanaM rAvaNam / viloky| 'sthite'iti shessH| vAnaranIke vAnarasenAyAm / ko'pi anirvacanIyaH / sambhramaH vAnarANAM santrAsaH / ajAyata // 366 //
Page #485
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH / rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| atha vimarzAGgAni420 apavAdo'tha sampheTo vyavasAyo dravo dyutiH / zaktiH prasaGgaH khedazca pratiSedho virodhanam // 397 // prarocanA vimarza syAdAdAnaM chaadnntthaa| 421 doSaprakhyA'pavAdaH syAt yathA veNIsaMhAre 'yudhiSThiraH-pAzcAlaka / kaccidAsAditA tasya durAtmanaH kauravApasadasya padavI / pAzcAlakaH-na kevalaM padavI, sa eva durAtmA devIkezapAzasparzapAtakapradhAnaheturupalabdhaH / 422 sampheToroSabhASaNam // 398 // yathA tatraiva 'duryodhanaH-are re maruttanaya ! kimevaM vRddhasya rAjJaH puruto ninditavyamapyAtmakarma zlAghase zRNure kRSTA kezeSu bhAryA tava tava ca pazostasya rAjJastayorvA / pratyakSa bhUpatInAM mama bhuvanapaterAjJayA dyUtadAsI // asminvairAnubandhe vada kimapakRtaM taihatA ye nrendraaH|| vAhoryAtirekadraviNagurumadaM mAmajitvaiva darpaH // 367 // " evaM garbhAGgAni darzayitvA vimarzAGgAni darzayitumupakramate-athetyAdinA / atha / vimarzAGgAni / vimarzasya tannAmnaH sandheraGgAni ucyante-420 apavAda ityAdinA / 42. apavAdaH / atha / smphettH| vyavasAyaH / dravaH / dyutiH| zaktiH / prasaGaH / khedH| ca tathA / pratiSedhaH / virodhanama-prarocanA | AdAnam / tathA chAdanam / vimrshe| syAt / vimarza apavAdamArabhya cchAdanAntamuktAni trayodazAni aGgAni bhavantIti bhAvaH // 397 // tatra tAvadapavAdaM lakSayati / 421 doSetyAdinA / 429 doSaprakhyA doSasya prakhyAnam / apavAdaH / syAt / udAharati-yathetyAdinA / yathA / veNIsaMhAre ssssttaangke| 'yudhiSThiraH 'prAhe' ti zeSaH / pAzcAlaka dhRSTadyumna ! kaJcit kinnanu / 'kaccit kAmapravedane' ityamaraH / kvaciditi pAThAntaram / tasyAkIrtanIyanAmnaH / durAtmanaH / kauravApasadasya kaurave. pasadastasya / duryodhanasyeti bhAvaH / padavI maargH| aasaaditaa| pAzcAlakaH 'prAhe' ti zeSaH / na / kevalam / tasya pdvii| 'kintvi' ti zeSaH / saH eva na tvanyaH / durAtmA / devIkaizapAza...draupadyAH kezasparzarUpapApasya kAraNabhUto duryodhanaH / uplbdhH| atra hi duryodhanasya doSaprakhyAnam spaSTam / sampheTaM lakSayati-422 samphaTa ityaadinaa| 422 roSabhASaNaM roSeNa bhASaNaM / sampheTa: (pRSodarAditvAtsAdhuH ) // 398 // udaahrti-ythaa| taMtra tasminveNIsaMhAre paJcamAGke / eva / duryodhanaH rAjA iti pAThAntaram / arere / maruttanaya maruto vAyostanayastatsambuddhau tathokta ! (etena vAyuprakRtikatvAttathApralapasIti sUcitam ) / kimevam / vRddhasya / rAjJodhRtarASTrasyeti bhaavH| purataH-purastAt / ninditavyam / api / aatmkrm| shlaaghse| re shRnnu| tava bhImasya ( bhImaM prati sambandhoktiH) tavArjunasya / ca / pazoH ( arjunaM sambodhyeyamuktiH) / tasya yudhiSThirasya / rAjJaH ( iti yudhiSThiramabhisandhAyoktiH ) tayornakulasahadevayoH ( iti mAdreyAvabhisandhAyoktiH ) vaa| bhUpatInAM rAjJAm (iti sbhyaanbhisndhaayoktiH)| pratyakSam / bhuvanapateH / mama / AjJayA / dyUtadAsI yUtena jitA dAsI draupadI / 'yuSmAka'miti zeSaH / kezeSu / kRSTA / asmin / vairAnurandhe vairaprakaraNe / 'satI'ti
Page #486
--------------------------------------------------------------------------
________________ 476 [ SaSThaH sAhityadarpaNaH / / 423 vyavasAyazca vijJeyaH pratijJAhetusambhavaH / yathA tavaiva "bhImaHnihatAzeSakauravyaH kSIbo duHzAsanAsajA / bhaktA duryodhanasyorvo(mo'yaM zirasA ntH||368||" 424 dravo guruvyatikrAntiH zokAvegAdisambhavA // 399 // ' yathA tatraiva 'yudhiSThiraH dhigasmadbhAgadheyAni / (AkAzamavalokayan ) bhagavan ! kRSNAgraja ! subhadrAbhrAtaH ! jJAtiprItimanasi na kRtA kSatriyANAM na dharmo rUDhaM sakhyaM tadapi gaNita nAnujasyArjunena / sulyaH kAmaM bhavatu bhavataHziSyayoH snehabandhaH ko'yaM panthA yadasi vimukho mandabhAgyo myiitthm||369|| 425 tarjanodvejane proktA dyutiH yathA tatraiva duryodhanaM prati bhImenoktam"janmendovimale kule vyapadizasyadyApidhatse gadAM mAM duHzAsanakoSNazoNitamadhukSIvaM ripuNmnyse| dandhio madhukaiTabhaddhiSi harAvapyuddhataM ceSTase trAsAnme nRpazo ! vihAya samaraM paGke'dhunA liiyse370||" zeSaH / ye / narendrAH / htaaH| taiH / kim / apakRtam / 'tave'ti zeSaH / vada tvameve'ti zeSaH / vAhorbhujayoH / vIryAtirekadraviNagurumadaM vIryasyAtireko'tizayaH sa eva draviNaM dhanaM tena gurumado yasya tAdRzam / mAm / ajiravA eva / do'bhimAnaH / atra hi hatabAndhavasyApi duryodhanasya bhImavaco'sahamAnasya roSoktiH / sragdharAvRttam // 367 // ' vyavasAya lakSayati-423 vyavasAyeti / 423 pratijJAhetusambhavaH pratijJava hetuH sambhavo yasya tathoktaH / ca / vyavasAyaH / vijnyeyH| udAharati-yathA / tatra / eva veNIsaMhArasya paJcamAGke / 'bhImaH / nihatAzeSakauravyaH nihatA azeSAH koravyAH kauravA yena tAdRzaH / duHzAsanAsRjA 'pIteneti zeSaH / duHzAsanarudhirapAneneti bhAvaH / kSIbo mattaH / duryodhanasya / UrvoH UrUyugalasya / zeSe SaSThI / bhaTTA khaNDayitA / ayam / bhImaH / zirasA jyeSThatAtamiti zeSaH / nataH praNataH / atra duHzAsanAdihananAdivyavasAyaH pratijJAhetukaH // 368 // ' dravaM lakSayati-424 drava ityaadinaa| 424 zokAvegAdisaMbhavA zokasyAvego'tyantaM vRddhiH sa Adisambhava AdikAraNaM ysyaastthoktaa| guruvyatikAntigurUNAM vyatikrAntirvyatikramaH / dravaH // 399 // udAharati-yathA / tatraiva veNIsaMhArasya SaSThAGke / yudhisstthirH| asmadbhAgadheyAni asmAkaM bhAgadheyAni / dhika (AkAzam / avalokayanhe bhagavan ! kRSNAgraja ! subhadrAbhrAtaH subhadrAyA bhrAtaH / jJAtiprItiH / manasi / na / kRtA kSatriyANAm / dhrmH| na 'gaNita'iti zeSaH (yuddhe pakSapAtitvAbhAvAtma ko dharmaH,jJAtiprItizca yAdavAnAM pANDavAnAM ca candravaMzyatvAt prema)anujasya kRSNasya / arjunena / sahArthe tRtiiyaa| sakhyaM mitratvam / rUDhaM prsiddhm| 'yadi'ti zeSaH / tadapi / na / gaNitam / ziSyayorbhImasenaduryodhanayorubhayorapi kaniSTatvAt gadAyuddhe ca zikSaNIyatvAdvA ziSyabhUtayoriti bhAvaH / snehnbdhH| tulyaH samAnaH / kAmaM yatheSTam / bhavataH / bhavatu 'na tuviSama'iti zeSaH / atha-ayam / kaH / panthA maargH| yata ytH| mndbhaagye| mayi / itthaM zrIkRSNasya sannidhidUrIkaraNeneti bhAvaH / vimukhaH / asi atra hi mAyAvinomuMniveSadhAriNo rAkSasasya vacasA bhImamaraNaduryodhanArjunasamarabaladevakRtakRSNApanayanajanyazokena yudhiSThirasya baladevAdarollaGghanam / mandAkrAntA vRttam // 369 // ' yutiM lakSayati-425 tarjanetyAdinA / spaSTam / udAharati-yathA / tatra / veNIsaMhAre SaSTheke / eva / 'bhImena / duryodhanam / madhyesaraH zayAnamiti zeSaH / prati / uktam / mathA-he nRpazo janAdhama ! sambuddhau / indozcandramasaH / vimale pavitre / kule / janma
Page #487
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] hacirAkhyayA vyAkhyayA sametaH 426 zaktiH punarbhavet / virodhasya prazamanam yathA tatraiva 'ubhau yathAjJApayatyAyryaH ( punarnepathye ) 477 kurvantvAptA hatAnAM raNazirasi janA vahnisAddehabhArAnabhUnmizraM kathaJciddadatu jalamamI bAndhavA bAndhavebhyaH // mArgantAM jJAtidehAn hatanaragahane khaNDitAn kaGkagRdhairastaM bhAsvAnprayAtaH saha ripubhirayaM saMhiyantAM balAni // 371 // ' 427 prasaGgo gurukIrtanam // 400 // yathA mRcchakaTike - 'ubhau suNAdha ajjA ! suNAdha ! eso kkhu sAgaladattassa sudo ajjavi - ssudattassa patio cAludatto vAvAdituM Nijai / edena kila akajakAliNA gaNiA vasaMtaseNA aNNaloheNa vAvAditA / cArudattaH ( sanirvedaM svagatam ) makhazataparipUtaM gotramudbhAsitaM me sadasinibiDacaityabrahmaghoSaiH purastAt / mama nidhanadazAyAM vartamAnasya pApaistadasadRzamanuSyairghuSyate ghoSaNAyAm // 372 // " 'svasthe 'ti zeSaH / vyapadizasi prakhyApayasi / adya 'maraNasUcake' iti zeSaH / api / gadAm / dhatse / duHzAsana koSNazoNitamadhukSIvaM duHzAsanasya koSNamISaduSNaM yacchoNitaM tadeva madhu tena tatpAnena kSIbo mattastAdRzam / ripuMm / manyase / darpAndhaH 'sanniti zeSaH / madhukaiTabhadviSi madhukaiTabhayorapi nihantari / harau kRSNe / api / uddhataM prAgatmyam / ceSTase darzayitumicchasIti bhAvaH / me mama / zrAsAdbhayAt / samaraM saGgrAmam / vihAya / adhunA / paGke kardame / lIyase / atra hi bhImakartRkaM duryodhanasya tarjanam / zArdUlavikrIDitaM vRttam // 370 // " udvejanaM yathA- 'bho laGkezvaraH dIyatAM janakajA rAmaH svayaM yAcate ko'yaM te mativibhramaH smara nayaM nAdyApi kiJcitam / naivaM cet kharadUSaNatrizirasAM kaNThAsRjA paGkilaH patrI nai sahiSyate mama dhanurjyAbandhavandhUkRtaH // ' ityatra hi rAmakRtaM rAvaNasya / zakti lakSayati - 426 zaktirityAdinA / 426 virodhanasya | prazamanam / punaH / zaktiH / bhavet // udAharati-yathA / tatraiva veNIsaMhAre SaSThe / ubhau bhImArjunau / ' yudhiSThiraM pratyUcatu 'riti zeSaH / yathA / AryaH pUjyaH / AjJApayati ( punastadanantaramityarthaH / nepathye / ) AptAH sadAcAraniSThAH / janAH / raNazirasi saGgarasya mUrdhabhAge / hatAnAm / dehabhArAn / vahnisAdagnyadhInAn / 'tadadhInavacane / ' 5 / 4 / 54 iti sAtiH / kurvantu / bAndhAtAH / bAndhavebhyaH / azrUnmizramazrubhirunmizraM yuktam / jalam / kathaJcit 'zokAvegaM nirudhya'ti zeSaH / dadatu taddAnaM raNazirasIti pUrvato'nuttam / kaGkagRdhaiH kaH gRdhaizca / hatanaragahane / khaNDitAn caJcubhirvidAnye vikRtiM nItAniti bhAvaH / jJAtidehAn / mArgantAmanusandadhatu / ayam / bhAsvAn sUryaH / ripubhiH / saha / astam / prayAtaH / ato balAni sainyAni / saMhiyantAm / atra virodhazamanAbhidhAnaM nATakAGgam / sragdharAvRttam // 371 // ' prasaGga lakSayati-427 prasaGga ityAdinA / 427 gurukIrtanaM gurUNAM pitrAdInAM kIrtanam / prasaGgaH // 400 // udAharati-yathA / mRcchakaTike zudrakaviracitaprakaraNavizeSe / 'ubhau dvau cANDAlau / ajjA Ayo ! suNAdha 2 zRNuta 2 eso eSaH / kkhu khalu / sAgaladattasya sAgaradattasya / sudo sutaH / ajja vissudattasta Aryavizvadattasya Nattio naptA / cAludatto cArudattaH / vAvAdituM vyApAdayitum / Nijjai nIyate / edeNa etena / akajjakAfor akAryakAriNA / kila / vasaMtaseNA vasantasenA / gaNiA gaNikA / suaNNaloheNa suvarNalobhena /
Page #488
--------------------------------------------------------------------------
________________ 478 saahitydrpnnH| [SaSThaityanena cArudattavadhAbhyudayAnukUlaprasaGgAharukIrtanamiti prsnggH| 428 manazceSTAsamutpannaH zramaH kheda iti smRtH| manaH samutpanno yathA mAlatImAdhave'dalati hRdayaM gADhodvegaM dvidhA natu bhidyate vahati vikalaH kAyo mohaM na muzcati cetanAm / jvalayati tanUmantardAhaH karoti na bhasmasAt praharati vidhirmarmacchedI na kRntati jIvitam // 373 // ' evaM cessttaasmutpnno'pi| 429 IpsitArthapratIghAtaH pratiSedha itIritaH // 401 // vAvAditA vyApAditA / cArudattaH ( sanivedanam svagam ) yat-nibiDacaityabrahmaghoSaiH nibiDAni sabhyajanaiAptAni yAni caityAni pUjAdyAyatanAni teSu brahmaghoSAH brahmaNAM vedAnAM vA ghoSA anyonyaM vicArahetukA vAdAstaiH / sadasi sbhaayaam| purastAt / udbhAsitam / makhazataparipUtaM makhAnAM yajJAnAM zataM tena paripUtaM paritaH pavitram / asadRzamanuSyaiH asadRzA ye mnussyaastaiH| pApaiH pApapradhAna 'zraNDAlaiM'riti bhAvaH / nidhanadazAyAM-nidhanaM maraNaM tasya dazA'vasthA tasyAm / vartamAnasya / mama / tat / gotram / ghoSaNAyAm / ghuSyate / mAlinI. cchandaH // 372 // kathamudAharaNasaGgatirityAha-ityanenetyAdinA / cArudattavadhAbhyudayAnukUlaprasaGgAcArudattasya vadhaH sa evAbhyudayastasyAnukUlaprasaGgastasmAttamadhikRtyeti bhAvaH / tyabarthe paJcamI / gurukIrtanaM gurUNAM nAmaghoSaNam / ityata ityarthaH / prasastadAkhyaM vimarzAGgamiti bhAvaH / khedaM lakSayati-428 manazceSTetyAdinA / 428 manazceSTAsamutpannaH mAnasikaH zArIrikazca / shrmH| khedaH / iti / smRtaH / spaSTo bhAvaH / udAharati-manaH samutpanna ityaadinaa| yathA / manaHsamutpannaH 'kheda' iti zeSaH / mAlatImAdhave navame'the / 'gADhoDhegaM gADha udvego yatra tAdRzam / hRdayam / dalati vidIryate iti bhAvaH / natu / dvidhA / bhidyate / yadi dvidhA dalitamabhaviSyattadA gADhodvegamapyetannAbhaviSyaditi bhAvaH / kAyaH zarIram / vikalaH kartavyatAzUnyaH sanniti bhAvaH / moham / vahati / cetanAM jIvitatvam / na / muzcati / antardAho'ntanatu vahiH ataevAsAvacikitsyo dAhaH / tanUM zarIram / jvalayati santApayati / bhasmasAt kAtsnyena bhsmruupm| na / karoti / marmacchedI marmANi cchinattIti tathoktaH / vidhidaivam / praharati / jIvitam / na / kRntati cchinatti / atra yaddalati tasya dvidhAbhavanaM yuktaM naca tadbhavatItyevaM virodhaH, kintu zokAdinA hRdayAdevastuto dalanAdyasambhavAttathA tarkaNamAtramiti tasyAbhAsaH / mAlatImanupalabhyAntaH khidyato mAdhavasya makarandaM sambodhya AvegodbhAvanamidam / ata evAtra mAlatyA alAbhe khinnasya mAdhavamanasaH zramaH / hariNIplutaM chandaH // 373 // ' ceSTAsamutpannaH khedastvanveSaNIya ityaah-evmityaadinaa| spaSTam / sa yathA veNIsaMhAre SaSThAGke-'are re mArute ! kiM bhona pralInaM duryodhanaM manyate bhavAn mUDha ! anihatapANDuputraH prakAzaM lajamAno vizramitumadhyavasitavAnasmi pAtAlam' ityatra duryodhanasya / pratiSedhaM lakSayati-429 iipsitaarthetyaadinaa| 429 IpsitArthapratIghAtaH Ipsita AkAGgakSito yo'rthoM vastu tasya pratIghAto vighAtaH / 'upasargasyaghazyamanuSyebahUlam / 6 / 3 / 122 'iti prateriko dIrghatvam / prtissedhH| iti / IritaH kathitaH // 401 //
Page #489
--------------------------------------------------------------------------
________________ 479 paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| yathA mama prabhAvatyAM vidUSakaM prati 'pradyumnaH sakhe kathamiha tvamekAkI vartale va nu punaH priyasakhI janAnugamyamAnA priyatamA prabhAvatI ? vidUSakaH asuravaiNA Aaria kahiM vi niidaa| pradyumnaH-(dIrgha niHzvasya ) / . hA pUrNacandramukhi ! mattacakoranetre ! mAmAnatAni ! parihAya kuto gatA'si / gaccha tvamadya nanu jIvita ! tUrNameva daivaM kadarthanaparaM kRtakRtyamastu // 374 // ' 430 kAryAtyayopagamanaM virodhanamiti smRtam / yathA veNIsaMhAre 'yudhiSThiraH (vicintya niHzvasya ca) tIrNe bhISmamahodadhau kathamapi droNAnale nivRte karNAzIviSabhogini prazamite zalye ca yAte divam / bhImena priyasAhasena rabhasAt svalpAvazeSejaye sarve jIvitasaMzayaM vayamamI vAcA samAropitAH // 375 // ' 431 prarocanA tu vijJeyA saMhArArthapradarzinI // 402 // udaahrti-ythetyaadinaa| yathA / mama 'kRtAviti zeSaH / prabhAvatyAm / 'prdyumnH| vidUSakaM pratyA'he'ti zeSaH / spaSTamanyat / vidUSakaH / asuravaiNA asurptinaa| Abharia AkArya AhUyeti yAvat / kahiM vi| kutrApi / nIdA niitaa| prdyumnH| (dIrgham / niHzvasya zokaM nATayitveti bhAvaH) hA kaSTam / pUrNacandramukhi pUrNacandravanmukhaM yasyAstAhazi! mattacakoranetre matto yazcakorastasya netre iva netre yasyAstathokte ! zAkapArthivAditvAnmadhyamapadalo AnatADi AnatAbhi lajjayA'vanatAni aGgAni bhRkuTyAdIni yasyAstAzi ! mAm / parihAya parityajya / kutaH kutra / gtaa| asi / tadaprAptau khinnaH sannAha-he jIvita ! tvam / adya / gaccha nirgcch| nana / mama gamanAt kiM bhaviSyatIti AzaGkaya jIvitaM pratyAha-kadarthanaparaM santrAsanaparAyaNam / tUrNam jhaTiti / eva daivaM prArabdham / kRtakRtyam / astu / atrepsitAyAH prabhAvatyA asurapatikartRke haraNe vyAghAtaH / vasantatilakaM vRttam // 374 // ' virodhanaM lakSayati-430 kAryAtyayetyAdinA / 430 kAryAtyayopagamanaM kAryasyAtyayo vRthA yApanaM tasyopagamanaM suucnm| virodhanam / iti / smRtam / udAharati-yathA / veNIsaMhAre SaSTe'Gke / 'yudhiSThiraH / vicintya 'rAkSasacaritamiti zeSaH / ata eva tatkRtavRthAsantApena niHzvasya / ca / katham / api / bhISmamahodadhau bhISmarUpe mahAsAgare / tIrNe uttIrNe sti| droNAnale droNAcAryarUpe'nau / kathamapIti pUrvato'nuSajyate / nirvRte zAntimupagate satItyarthaH / karNAzIviSabhogini karNa eva AzIviSabhogI viSodgArI sarpastasmin / AzIstAlugatA daMSTrA tayA daSTo na jIvatItyuktAyAM daMSTrAyAM viSamasyeti AzIviSaH / kathamapIti puurvto'nvitm| prazamite / zalye / ca / divaM svargam / yAte gate satIti bhAvaH / priyasAhasena priyaM sAhasaM duHzAsanarudhirapAnAdinRzaMsaM karma yasya tAdRzena / bhImena / rabhasAta jhaTiti / svalpAvazeSe svalpo duryodhanasyAvaziSTatvAdavazeSo yasya tAdRze / jaye tadviSaye iti bhAvaH / amI vayam / sarve / vAcA na tu karmaNA / jIvitasaMzayaM jIvitasandehAvasthAm / samAropitAH / zArdUlavikrIDitaM vRttam // 375 // ' prarocanA lakSayati-431 prrocnetyaadinaa| 431 prarocanA / tu saMhArArthapradarzinI saMhAraH kAryasamAptiH sa evArthaH / prayojanaM tasya pradarzinI prdrshikaa| vijJeyA // 402 // 1 asurapatinA''kArya kutrApi nIteti saMskRtam /
Page #490
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAhityadarpaNaH / yathA veNIsaMhAre - ' pAJcAlakaH 'ahaM daivena' ityupakramya' kRtaM sandehena - pUryantAM salilena ratnakalazA rAjyAbhiSekAya te kRSNAtyantacirojjhite tu kabarIbandhe karotu kSaNam / rAme zAtakuThArabhAsvarakare kSatradrumocchedini krodhAndhe ca vRkodare paripatatyAjau kutaH saMzayaH // 376 // 432 kAryasaGgraha AdAnaM 480 [ SaSTha: yathA veNIsaMhAre "bhImasenaH ( uddhataM parikrAman) bho bhoH syamantapaJcakasaJcAriNaH ! nAhaM rakSo na bhUto ripurudhirajalAhlAditAGgaH prakAmaMnistIrNorupratijJAjalanidhigahanaH krodhanaH kSatriyo'smi / bhobho rAjanyavIrAH ! samara zikhizikhAmuktazeSAH kRtaM vatrAsenAnena lInairhatakarituragAntarhitairAsyate yat // 377 // " atra samasta ripuvadhakAryasya saGgrahItatvAdAdAnam / udAharati yathA / veNIsaMhAre SaSTe / 'pAJcAlako dhRSTadyumnaH / ' yudhiSThiraM pratyAhe 'ti zeSaH / ... aham / devena cakrapANinA devasakAzamanupreSitaH / Ah ca devo devakInandana iti zeSaH / ityupakramyArabhya / sandehena / kRtaM paryAptam / " kRtaM yuge'lamarthe syAdvihite hiMsite triSu" iti medinI / te / tava / rAjyAbhiSekAya / salilena jalena / 'caturNI samudrANA' miti zeSaH / ratna kalazA ratnaghaTitA kalazAH / pUryantAm / atyantacirojjhite atyantacireNojhitastyaktastAdRze / kabarIbandhe kavaryAH kezAnAM bandho bandhanaM tatra / tu punaH / kSaNamutsavamabhilASam / kRSNA draupadI / karotu / nanu yAvadduryodhanaM tAvat kimevamucyate ityAzaGkayAha - zAtakuThArabhAsvarakare zAtastIkSNo yaH kuThAraH parazustena bhAsvaraH karo yasya tAdRze / kSatradrumocchedini / rAme jamadagninandane / krodhAndhe / ca punaH / vRkodare bhIme | Ajau saGgrAme / paripatati / kutaH katham / saMzayo jayAdaulabhyamiti bhAvaH / atra hi yuddhakAryessamApte'pi samAptaprAyatvadyotanam / zArdUlavikrIDitaM vRttam // 376 // AdAnaM lakSayati - 432 kAryetyAdinA / 432 kAryasaMgrahaH kAryasya mukhyatayA'nuSTheyasya karmaNaH saGgrahaH samAptyanantaraM phalAtmanA saGgrahaNam / AdAnam / udAharati yathA / veNIsaMhAre 'SaSTe'Gke' iti zeSaH / ' bhImasenaH / uddhatam / (parikrAman paribhraman ) bhobhoH syamantapaJcakasaJcAriNaH syamantapaJcakaM kurukSetrAntarvartI tIrthavizeSa upacArAttatprAntadezastatra saJcarantIti tatsambuddhau tathoktAH ! aham / rakSo rAkSasaH / nAsmItyarthaH / bhUtaH pretaH / na / kintu prakAmaM yatheSTam / ripurudhirajalAhlAditaH / ripUNAM duryodhanAdInAM rudhirameva jalaM tenAhAditamAsikta ma yasya tAdRzaH / nistIrNo pratijJAjalanidhigahamaH niHzeSaM kRtvA tIrNo ururmahAn pratijJAjalanidhiH pratijJArUpaH sAgaroM yena ata eva gahano 'durAsadaH / krodhano krodhazIlaH / kSatriyaH / asmi / anyato dRSTiM nikSipyeti zeSaH / bhobho rAjanyavIrArAjanyeSu kSatriyeSu vIrAstatsambuddhau tathoktAH ! samarazikhizikhAmuktazeSAH samaraH saGgrAma eva zikhI agnistasya zikhA jvAlA tayA muktaH zeSo'vazeSo yeSAM tatsambuddhau tathoktAH / samarAgnau patitvA mRtAstebhyo'vaziSTA iti bhAvaH / anena nilIyAvasthAnato vyajyamAneMnati bhAvaH / vo yuSmAkam / zrAsena / kRtamalam / kathaM trAso lakSita ityAha-yat lInaiH / hatakarituragAntarhitai rhatA ye karituragA nAgAzvAsteSvantarhitAstaiH / Asyate sthIyate / sragdharA vRttam, tallakSaNaM coktaM prAk // 377 // " lakSyaM saGgamayati-atretyAdinA / spaSTam /
Page #491
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] virAkhyayA vyAkhyayA sametaH / tatra 433 tadAhuzchAdanaM punaH / kAryArthamapamAnAdeH sahanaM khalu yadbhavet // 404 // yathA tatraiva 'arjunaH- Arya ! prasIda kimatra krodhena apriyANi karotyeSa vAcA zakto na karmaNA / hatAzato duHkhI pralApairasya kA vyathA // 378 // ' atha nirvahaNAGgAni - 434 sandhirvibodho grathanaM nirNayaH paribhASaNam / kRtiH prasAda AnandaH samayo'pyupagUhanam // 405 // bhASaNaM pUrvavAkyaM ca kAvyasaMhAra eva ca / prazastiriti saMhAre jJeyAnyaGgAni nAmataH // 406 // 481 435 bIjopagamanaM sandhiH yathA veNIsaMhAre 'bhImaH smarati bhavatI yanmayoktam, "vaJcadbhuja..." ityaadi|' ityanena mukhe kSiptabIjasya punarupagamanamiti sandhiH / 436 vibodhaH kAryamArgaNam / chAdanaM lakSayati- 433 tadAhurityAdinA / 433 yat / kAryArthe kAryasiddhaye / apamAnAdeH / sahanam / bhavet / tat / khalu pumaH - chAdanam / AhuH 404 // udAharati-yathA / tatra veNIsaMhAre paJca me'Gke / eva arjunaH 'duryodhanavacaH zravaNena kupitaM bhImasenaM pratyAhe' ti zeSaH / Arya ! prasIda prasanno bhava / kim / atrAsmin hataprAye duryodhane iti bhAvaH / krodhena / maraNAsanne krodho na kartavya iti bhAvaH / tadevAha - hatabhrAtRzato hataM bhrAtRzataM yasya tathoktaH / ata eva duHkhI / eSa duryodhana ityarthaH / vAcA | zaktaH vAGgAtreNApriyANi karttuM samarthaH / apriyANi / karoti / karmaNA punariti zeSaH / na / karotIti pUrvato'nveti / ataH asya / pralApaiH / kA / vyathA na kA'pivyatheti bhAvaH // 378 // ' vimarzAGgAni nirUpya nirvahaNAGgAni nirUpayitumupakramate - athetyAdinA / ere vimarzAGga nirUpaNAnantaram / nirvahaNAGgAnyucyante - 434 sandhirityAdinA / 434 saMhAre nirvahaNe sandhAvityarthaH / sandhi rityArabhya prazastiH / iti ( ityantamuktAni ) caturdaza iti zeSaH / aGgAni / nAmataH / jJeyAni / spaSTamanyat // 405 // 406 // kramAtsandhyAdIn lakSayitukAma Aha-tatra teSu madhye / 'sandhirlakSyate' iti zeSaH / 435 bIjopagamanamityAdinA / 435 bIjopagamanaM bIjasya pradhAnakAraNasyopagamanaM samanvayaH / sandhiH / udAharati-yathA / veNIsaMhAre SaSThe'Gke / 'bhImaH 'draupadIM pratyAhe 'ti zeSaH / yat / caJcadbhuja... ityAdi / mayA / uktam / tat-bhavatI yAjJasenItyarthaH / smarati / ' ityanena / mukhe yuddhArambhe / kSiptabIjasya ropitasya kAraNasya / punarupagamanaM phalAtmanodbhavanam / iti / sandhiH / vibodhaM lakSayati-436 vibodha ityAdinA / 436 kAryamArgaNaM kAryasya mArgaNamanveSaNam / vibodhaH / 61
Page #492
--------------------------------------------------------------------------
________________ 482 sAhityadarpaNaH / yathA tatraiva 'bhImasenaH-Arya sa evAhaM tanmuzcatu mAmAryaH kSaNamekam / yudhiSThiraH-kimaparamavaziSTam ? bhImasenaH-sumahadavaziSTam / saMyamayAmi tAvadanena suyodhanazoNitIkSitena pANinA pAzcAlyA duHzAsanAvakRSTaM kezahastam / yudhiSThiraH-gacchatu bhavAn, anubhavatu tapasvinI veNI. saMhAram / ' ityanena kezasaMyamanakAryasyAnveSaNAdvibodhaH / 437 upanyAsastu kAryANAM grathanaM yathA tatraiva 'bhImaH-pAzcAli ! na khalu mayi jIvati saMharsavyA duHzAsanavilulitA vaNirAtmapANibhyAM tiSTha svayamevAhaM saMharAmi' ityanena kAryasyopakSapAda prathanam / 438 nirNayaH punaH // 407 // anubhUtArthakathanaM yathA tatraiva 'bhImaH-deva ! ajAtazatro ! kvAdyApi duryodhanahatakaH mayA hi tasya duraatmnH| bhUmau kSiptaM zarIraM nihitamidamasRk candanAbhaM nijAne, lakSmIrAyeM niSiktA caturudadhipayaHsImayA sArdhamurdhyA bhRtyA mitvANi yodhAH kurukulamakhilaM dagdhametadraNAgnau nAmaikaM yabravISi kSitipa ! tadadhunA dhArtarASTrasya zeSam // 379 // ' udaahrti-ythaa| tatra vaNIsahAre SaSTe'ke / eva |)bhiimH 'yudhiSThiraM pratyAheti zeSaH / Arya! sH|ystvaa. nujaH-iti zeSaH / eva / aham / tattasmAt / AryaH bhvaan| maam| ekam / kSaNam / muzcatu / yudhiSThiraH / kim / aparamanyatkAryamityarthaH / avaziSTam / bhImalanaH / sumahata kAryamiti zeSaH / avaziSTam / kintadityAha-tAvat kAtsnyena anena / suyodhanazoNitokSitena suyodhanasya rudhiraliptena / pANinA hastena / pAzcAlyAH draupadyAH / duHzAsanAvakRSTaM duHzAsanenAvakRSTaM balAdAkRSTam / kezahastaM kezapAzam / 'pAzaH pakSazca hastazca kalApArthAH kacAtpare' ityamaraH / saMyamayAmi badhnAmi / yudhiSThiraH / bhavAn / gacchatu / tapasvinI draupdii| veNIsaMhAraM veNyAH kezapAzasya saMhAraH saMyamanaM tam / anubhvtu|' ityanena / kezasaMyamanakAryasya / anveSaNAtsambhAvanAt / vivodhH| grathanaM lakSayati-437 upanyAsa ityAdinA / / 437 kAryANAmAdhikArikANAM prAsanikAnAzca kartavyAnAm / upanyAsa:samApya vizramaNam / tu / grathanam / udaahrti-ythaa| tatra veNIsaMhAre SaSTe'ke / eva / 'bhIma Aheti zeSaH / spssttmnyt| lakSya saGgamayati-ityanena / kAryasya kauravakulasaMhAraNAnupadaM draupadIkezasaMharaNarUpasya kartavyasya / upakSepAta samApya tato nivartanAt / grathanam / nirNaya lakSayati-438 nirNaya ityaadinaa| 438 anubhUtArthakathanaM anubhUtArthasya svAtmanA sampAdya kRtapratyakSasya kAryArthasya kathanam / punaH / nirnnyH||407|| . udaahaarti-ythaa| taba veNIsaMhAre sssstte'ngke| eva / 'bhImaH 'yudhiSTharaM pratyAheti zeSaH / he ajAtazatro na jAtaH sarvatra zAntatayA zatruryasya tatsambuddhau deva rAjan ! adya / api / duryodhanahatakaH pApAtmA duryodhana iti bhAvaH / va kutrAsti? na kutrApi jIvanavasthita iti bhAvaH / tadeva draDhayati-hi yataH / mayA / tasya / durAtmanaH duryodhanahatakasyetyarthaH / shriirm| bhUmau pRthivyAm / kSIptaM gadayorU vidAryeti zeSaH / idam / candanAbhaM rktcndnsdshm| asRk rudhiram / nijAGge khazarIre / bhImagAtre krodhodbhUtabhayaMkare'sminaGge iti bhAvaH / nihitaM siktam / AyeM pUjye bhavatIti yAvat / caturudadhipayaHsImayA catvAra udadhayaH samudrAsteSAM payaH sIni sImA vA ytyaastyaa| uA pRthivyA / sArdham ! lakSmI rAjyalakSmIH / niSiktA'bhiSiktA / bhRtyAH kirA anujIvina iti yAvat / mivANi premNA vshvdaaH| yodhA yoddhAraH / tathA-etata akhilam / kuru.
Page #493
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3 paricchedaH rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| - 483 __ 439 vadanti paribhASaNam / parivAdakRtaM vAkyaM yathA'bhijJAnazAkuntale 'rAjA (prakAzam) aya sA tatrabhavatI kimAkhyasya rAjarSeH patnI / tApasI-ko tasta dhammadAraparidRiNo NAmaM gehissadie / 440 labdhe'tha zamanaM kRtiH // 408 // yathA veNIsaMhAre 'kRSNaH-ete bhagavanto vyAsavAlmIkiprabhRtayo'bhiSekaM dhArayantastiSThanti / 441 zuzrUSAdiH prasAdaH syAdyathA tatraiva bhImena draupadyAH kezasaMyamanam / 442 Anando vAJchitAgamaH / yathA tatraiva-'draupadI-NAha visumaridaM edaM vAvAraM NAdhasta pasAdeNa puNovi siksiMsaM' kum / raNAgnau / dagdham / he kSitipa rAjan ! yad / bravISi / tat / duryodhana ityAkAram / ekam / adhunA / dhArtarASTrasya duryodhanasya / nAma / zeSaM ziSTam / zeSazabdo'yaM karmaNyajantaH, natu ghajanta iti vAcyaliGgaH / atra hi sAkSAdanubhUtArNyavarNanam / zArdUlavikrIDitaM vRtam // 379 // ' paribhASaNaM lakSayati-439. vdntiityaadinaa|| .439 parivAdakRtaM parivAdena nindayA kRtaM sampAditam / vAkyam / paribhASaNam / vadanti 'vidvAMsa' iti shessH| udaahrti-ythaa| abhijJAnazAkuntale saptame'ke / 'rAjA duSyantaH / (prakAzaM tApasI pRcchatIti zeSaH) atha (praznasUcakamavyayam ) prApyeti. pAThAntaram / sA / 'yainAmiha prasUtavatI'ti zeSaH / tatrabhavatI pUjyA ( tavadhi khabhAryAtvena tasyA aparicayAt ) / kimAkhyasya kinAmadheyasya / rAjarSeH / pannI / tApasI / 'rAjAnaM pratyAheti zeSaH / ko kaH / tamla tasya / dhammadArapariTTAiNo dharmadAraparityAgino / dharmeNa (gRhItA) ye dArAstAna parityajatIti tasya / NAmaM nAma / gehimpladi grahIvyati / kIrtayiSyatItyarthaH / kRtiM lakSayati-440 lbdhetyaadinaa| 440 arthe prayojane / labdhe siddhe sati / zamanaM zAntiH / kRtiH // 408 // udAharati-yathA / veNIsaMhAre sssstthe'ngke| kRSNaH 'yudhiSThiraM pratyAheti zeSaH / spaSTamanyat / atra kRSNa:-mahArAja yudhiSThira ! vyAso'yaM bhagavAnamI ca munayo vAlmIkirAmAdayo dhRSTadyumnamukhAzca sainyapatayo mAdrIsutAdhiSThitAH / prAptAmAgadhamatsya yAdavakulairAzAvidheyaiH samaM skandhottambhitatIrthavArikalazA rAjyAbhiSekAya te // iti prAyaH pAThaH spaSTazcArthaH / prasAdaM lakSayati-441 zuzrUSAdiriyAdinA / 441 zuzrUSAdiH zuzrUSA AdiyaMtra (tadanukUlakarmamAtre ) saH / prasAdaH / syAt / lakSyaM darzayati-yathA tatra veNIsaMhAre sssstte'ngke| eva / bhImena bhImakartakam / draupdyaaH| kezasaMyamanaM kezAnAM duryodhanarudhireNAbhiSicya bandhanam / AnandaM lakSayati-442 Ananda ityAdinA / spaSTam / * 442 udAharati-yathA / taba veNIsaMhAre ssssttaangke| ev| draupadI 'bhImaM pratyAhe ti zeSaH / NAha nAtha ! edaM enam / kezasaMyamanarUpam / visumaridaM vismRtam / vAvAraM vyApAram / NAhasta nAthasya / pasAdeNa prasAdena prasannatayeti yAvat / puNovi punarapi / sikkhissaM zikSiSye / etAvantaM kAlaM kezA na mayA baddhA atastadvandhanaM vismRtam / athainaM tadvayApAraM nirUpya bhavAn darzayatu-athAhaM pratyabhijJAsyAgIti bhAvaH / atra draupadyA abhilASitArthalAbhaH / ' kastasya dharmadAraparityAgino nAma grahISyatIti saMskRtam / nAtha ! 2 'vismRtamenaM vyApAraM nAthasya prasAdena punarapi zikSiSye' iti saMskRtam /
Page #494
--------------------------------------------------------------------------
________________ -: saahitydrpnnH| . . 443 samayo du:khaniryANaM yathA ratnAvalyAM "vAsavadattA (ratnAvalImAliGgaya) samastasihi vahiNi samaslasihi" . 444 tadbhavedupagRhanam // 409 // yat syAdadbhutasamprAptiH yathA mama prabhAvatyAM nAradadarzanAtmA "pradyumnaH (Udhvamavalokya ) dadhadvidyullakhAmiva kusumamAlAM parimalabhramabhRGgazreNIdhvanibhirupagItAM tata itaH / digantaM jyotirbhistuhinakaragaurairdhavalayanitaH kailAsAdriH patati viyataH kiM punrym||380||' 445 sAmadAnAdi bhASaNam / / yathA caNDakauzike-'dharmaH-... tatkRtaM karaNIyam / idAnI brhmlokmbhiprtisstthsv| 446 pUrvavAkyaM tu vijJeyaM yathoktArthopadarzanam // 410 // yathA veNIsaMhAre "bhImA-buddhimatike !ka sA bhAnumatI paribhavatu samprati pANDavadArAn / " 447 varapradAnasamprAptiH kAvyasaMhAra iSyate / yathA sarvatra "kiM te bhUyaH priyamupakaromi" iti / samayaM lakSayati-443 samaya ityAdinA / 443 duHkhaniryANaM duHkhasya niryANaM visarjanam / samayaH / udAharati-yathA ratnavalyAM caturthe'Gke / 'vAsavadattA (ratnAvalImAliGgAya Aheti zeSaH / ) vahiNi. bhagini ! samaslasihi samAzvasihi / samassasihi samAzvasihi / ' upagUhana lakSayati-444 tadbhavedityAdinA / / 444 yat yataH / adbhutasamprAptiradbhutArthalAbhaH / syAt / tat / upagRhanam / bhavet // 409 // udAharati-yathA / mama / prabhAvatyAM nATikAyAm / nAradadarzanAt / prAk prathamam / pradyumnaH (UrdhvamAkAze / avalokya avatarantaM 'nArada'miti zeSaH ) vidyullekhAmiva vidyutpaGktimiva / parimalabhramadbhazreNIdhvanibhiH parimala: puSpANAM vimardanAdutthito yaH sugandhastena tallobhena bhrabhanto ye bhRGgA bhramarAsteSAM zreNI tasyAHdhvanayo jhaGkRtayastaiH / upagItAm / kusumamAlAM puSpamayIM maalaam| ddht| ita itH| tuhinakaragauraiH tuhinakarazcandrastadvadgaurANi taiH / jyotirbhiH / digantam / dhavalayan ayam kailAsAdriH kailAsaparvataH / ito'smAt / viyata AkAzAt / kim punaH kinnu| patati // 380 // ' bhASaNaM lakSayati-445 sAmetyAdinA / spaSTam / 445 udaahrti-ythaa| caNDakauzika paJcamAGke |'dhrmH 'harizcandra pratyAheti zeSaH / spaSTamanyat / tadehi dharmalokamadhitiSTheti pAThastu granthAnavalokabhUtaH / pUrvavAkyaM lakSayati-446 pUrvavAkyamityAdinA / 446 yathoktArthopadezanaM yathoktArthasya jJApanam / tu / pUrvavAkyaM / vijJeyam // 410 // udAharati-yathA / veNIsaMhAre / SaSTAGke / 'bhImaH...buddhimatike ? (tadAkhyeyaM cettii)| sAbhAnumatI duryodhanabhAryA / kva kutrAste / samprati / pANDavadArAn / paribhavatu atra hi bhAnumatIkartRkasya draupadIparibhavasya bhImakartRkaM jJApanam / kAvyasaMhAraM lakSayati-447 varapradAnetyAdinA / spaSTamanyat / 1 samAzvasihi bhagini ? samAzvasihIti saMskRtam /
Page #495
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH / rucirAkhyayA nyAkhyayA smetH| 448 nRpadezAdizAntistu prazastirabhidhIyate // 411 // yathA mama prabhAvatyAM bharatavAkyam / 'rAjAnaH sutanirvizeSamadhunA pazyantu nityaM prajA jIyAsuH sadasadvivekapaTavaH santo guNagrAhiNaH / sasyasvarNasaMmRddhayaH samadhikAH santu kSamAmaNDale bhUyAdavyabhicAriNI trijagato bhaktizca nArAyaNe // 381 // ' atra kAvyasaMhAraprazastyorante ekakrameNaiva sthitiH / "iha mukhasandhau upakSepaparikara-parinyAsa-yuktayu-dbheda-samAdhAnAnAM pratimukhe ca parisarpaNa pragamana-vajro-panyAsa-puSpANAm / garbhe cAbhU. tAharaNa-mArga toTakA-dhibala-kSepANAm / vimarza cApavAda-zakti-vyavasAya prarocanA-dAnAnAM prAdhAnyam / anyeSAM tu yathAsambhavaM sthitiH / iti ca kecidaahuH| 449 catuHSaSThividhaM hyetadaGgaM proktaM manISibhiH / kuryAdaniyate tasya sandhAvapi nivezanam // 412 // rasAnuguNatAM vIkSya rasasyaiva hi mukhyatA / yathA veNIsaMhAre tRtIye'Gke duryodhanakarNayormahatsampradhAraNam / evamanyadapi / yatnu rudraTAdibhiniyama evetyuktaM tallakSyaviruddham / prazasti lakSayati-448 nRpetyAdinA / 448 nRpadezAdizAntiH nRpANAM rAjJA dezAnAM prajAnAM ca nirupadrutatayA bhavanamiti bhAvaH / tu / prazastiH / bhabhidhIyate / iyaM ca garbhasandhyaGgabhUtAM prArthanAmakhIkurvadbhireva mateti bodhyam // 411 // udaahrti-ythetyaadinaa| ythaa| mama / prabhAvatyAm / bharatavAkyam / 'raajaanH| adhunaa| sutanirvizeSaM sutebhyo nirvizeSam / nirgato vizeSo yatra (karmaNi) tannirvizeSam / putrAniveti bhaavH| prjaaH| nitym| pazyantu / sdsdvivekpttvH| santazcAsantasteSAM vivekastatra paTavazcaturAH / ata eva-guNagrAhiNaH pareSAMdoSAnagRhItvA guNAn grahItAra iti bhAvaH / ata 'ev-sntH| jIyAsurjayantu / kSamAmaNDale pRthvImaNDale / samadhikA atyantamunnatAH / sasyasvarNasamRddhayaH / sasyAni dhAnyAdikSetrANi svarNANi ceti teSAM samRddhayaH / santu / trijagatastrilokyAH / bhaktiH / ca / nArAyaNe paramAtmani / avyabhicAriNI kAmaM niratA / bhUyAta / zArdUlavikrIDitaM vRttam // 381 // ' yadyapi rUpake sandhya. jAnAM na sthitiniyamaH kintu kAvyasaMhAraprazastyorante nirvezaniyama evetyAha-avetyAdinA / spaSTam // "ihaiSu rUpakeSu madhye iti yAvat / mukhasandhau nirUpyamANe iti zeSaH...prAdhAnyamAvazyakatvam / anyeSAmupakSepAdibhyo vyatiriktAnAM vilobhanAdInAmiti bhAvaH / spaSTamanyat / " iti / ca / kecit / aahuH| evaM sandhyaGgAni nirdizyaiSAM saGkhyAnirdezapUrvakaM nivezavidhiM darzayati-449 catuHSaSThividhamityAdinA / 449 etadaGgam / atra jAtyabhiprAyeNaikavacanam |ctuHsssstthividhm / manISibhiH proktam / tathAhi-mukhAhAni dvAdazapratimukhAGgAni trayodaza (caturdaza) ceti / ayaM vizeSa:-garbhAGgabhUtAyAH prArthanAyAH nirvahaNAGgabhUtAyAH prazastezcaikasyA eva grahaNam-anyasyAstata eva gatArthatvAt / tasya tattatsandhisambandhitayA'bhihitasyAGgasyeti bhAvaH / rasAnuguNatAm / vIkSya / aniyate / api / sndhau| nivezanaM / kuryAt / kaviriti zeSaH / nanu ko'tra heturityAha-hi yataH / rasasya eva na tvaGgasya na vA sandheriti zeSaH / mukhyatA prAdhAnyam // 411 // udAharati-yathetyAdinA / spaSTam / samprasAraNaM yuktiH / sandhyaGgAnAM niyatatvena svIkAre doSaM darzayati-yattvityAdinA / ..lakSyaviruddhaM mahAkavisampradAyAnanugatam / spaSTam / rudraTAbhiriti tvadhikaH pAThaH pratIyate / rudraTamenthe tadanupalambhAt / yadi syAdudbhaTAdibhiriti pAThAntaraM tadA syAtkadAcitU-udbhadAdInAM granthAnAM prAyo luptatvAt /
Page #496
--------------------------------------------------------------------------
________________ saahitydrpnnH| [SaSThaH450 iSTArtharacanAzcaryalAbho vRttAntavistaraH // 413 // rAgaprAptiH prayogazca gopyAnAM gopanaM tathA / prakAzana prakAzyAnAmaGgAnAM SaDidhaM phalam // 414 // 451 aGgahIno naro yadannaivArambhakSamo bhavet / / aGgahInaM tathA kAvyaM na prayogAya yujyate // 415 // 452 sampAdayetAM sandhyaGgaM nAyakapratinAyako / tadabhAve patAkA''dyAstadabhAva tathetarat // 416 // prAyeNa pradhAnapuruSaprayojyAni sandhyaGgAni bhavanti 'kintu prakSepAditrayaM bIjasyAlpamAtrasamuddiSTatvAdapradhAnapuruSaprayojitameva sAdhu / 453 rasavyaktimapekSyaiSAmaGgAnAM sannivezanam / na tu kevalayA zAstrasthitisampAdanecchayA // 417 // aGgAnAM phalamAha-450 issttaarthetyaadinaa| 450 aGgAnAM niruktalakSaNAnAMmukhAdisandhyaGgAnAmiti bhAvaH / iSTArtharacanA abhIpsitArthodbhAvanam / AzcaryalAbha Azcaryajanako lAbha iti bhAvaH / vRttAntavistara itivRttasya rasAnukUlatayA samudbhAvyatvavarNanam / rAgaprAptiranurAgalAbhaH / ca / prayogazca prayogasambandhitvamiti bhAvaH / gopyAnAM gopanIyAnAmarthAnAm / gopanam / tthaa| prakAzyAnAM suspaSTamudbhAvanIyAnAmarthAnAm / prakAzanam / ityevam aGgAnAM sandhyaGgAnAm / Sadhim / phalam // 413 // 414 // aGgaprazaMsAmAha 451 aGgahIna ityaadinaa| 451 yaddhat / aGgahIno netrAdyaGgavikala naraH iti bhAvaH / ArambhakSama Arambha kAryodyame kSamaH / naiva bhavet / tathA / ahInaM sandhyaGgazUnyam / kAvyaM dRzyamiti zeSaH / prayogAya prayoktamiti bhAvaH / na yujyate // 415 // sandhyaGgAdi kasya sampAdyamityAzaGkayAha--452 sampAdayetAmityAdinA / 452 nAyakapratinAyakau sandhyaGgaM mukhAdisandhInAmupakSepAyaGgamAtram / sampAdayetAm / tadabhAve sanyajJAnAmasampAdanIyatvAvasare patAkAdyAH patAkAprakarIkAryAcA arthaprakRtI: sampAdayetAmiti bhAvaH / tadabhAve patAkAdyAnAmarthaprakRtInAM sampAdanAnavasare iti bhAvaH / tathA pUrvavat / itaraddhIjaM bindaM vA / 'sampAdayetA' miti pUrvato'nusaktam // 416 // atra vizeSa nirdizati-prAyeNetyAdinA / prAyeNa prAyaH sati sambhave pradhAnapuruSaprayojyAni pradhAnapuruSo nAyakapratinAyako 'nAyikA pratinAyikA ghe' tyetadyaM tu atraiva gatArtham tAbhyAM prayojyAni / sandhyaGgAni / bhavanti / kintu (svArasyenedamAha ) upakSepAditrayamupakSepaparikarapAranyAsAkhyasandhyaGgatrayaM na tu tadbhinnAnyanyAnyapi sarvANIti bhAvaH / bIjasya alpamAtramityAdinA niruktasyakAraNavizeSasya / alpamAtrasamuddiSTatvAt / tasya caitadarthamAtratvAditi zeSaH / apradhAnapuruSaprayojitaM nAyakapratinAyaketaraprayojyam / eva na tu nAyakapratinAyakaprayojyamiti zeSaH / sAdhu / ayaM bhAvaH- bIjaM tAvadalpamAtraM samuddiSTaM bahudhA yatprasarpatItyuktaH kAraNavizeSaH / upakSepAdyaGgatrayaM punaH bIjamAtropakAri bIjasya cApradhAnapuruSaprayojyatve sampradAyAnukUlatvamiti'tadapyapradhAnapuruSaprayojyameva sAdhiti / / na ca sarvANyevAGgAni * yatra na yadi labhyaran tatra rUpakatvanna sambhavediti na mantavyamityabhiprAyeNAha 453 rasavyaktimityAdinA / 493 rasavyaktiM-rasodbhAvanam / apekSya / eSAM niruktAnAmupakSepAdInAmiti bhAvaH / aGgAnAm / sannivezanam / yena yenAGganivezanena rasAbhivyaktiH syAttadevAjhaM nivezanIyamiti bhAvaH / ramAnanuguNazAstropadeza
Page #497
--------------------------------------------------------------------------
________________ 487 pAracchedaH ) rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| tathA ca yo veNIsaMhAre duryodhanabhAnumatyA saha vipralambho darzitastattAdRze'vasare'tyantamanucitam / 454 aviruddhaM tu yadvRttaM rasAdivyaktaye'dhikam / . tadapyanyathayed dhImAnna vadevA kadAcana // 418 // anayorudAharaNaM tatprabandheSvabhivyaktameva / atha vRttayaH455 zRGgAre kauzikI vIre sAvatyArabhaTI punaH / rase raudre ca bIbhatse vRttiH sarvatra bhAratI // 419 // catasro vRttayo hyetAH sarvanATyasya mAtRkAH / syu yakAdivyApAravizeSA nATakAdiSu // 420 // syApyakiJcitkaratvamityAha-natu / kevalayA rasavyaktihInayA / zAstrasthitisampAdanecchayA zAstramaryAdArakSaNamAtrAbhiprAyeNeti bhAva : // 416 // etena kiM siddhamityAzaGkAyAmAha-tathA cetyAdinA / tathA / ca / veNIsaMhAre tRtIye'ke iti zeSaH / spaSTamanyat / ayambhAvaH-saGgrAme vIrasyaivaucityaM tadantazca zRGgArasyodbhAvanena pradhAnarasAbhivyaktI sarvathA tirobhAva ApatatIti rasasyevamanaucitya kiM punastadA sandhyagAdIna, niveze / tasmAt yathA pradhAnarasaH samabhivyajyeta yathA vA tasyaucityaM sambhavet tathaiva sandhyajJAdinivezaH sAdhIyAnpratibhAsate / uktaM ca-"anaucityAdRte nAnyadrasabhaGgasya kAraNam iti| 'sandhisandhyaGgaghaTanaM rasAdivyaktyapekSayA / natu kevalayA zAstrasthitisampAdanecchayA // ' iti ca / punastadeva prakArAntareNa vivRNoti-454 aviruddhamityAdinA / 454 aviruddhamanukUlatA'nAliGgitapratikUlatAvirahitam / tu apItyarthaH / yt| vRttam / adhikamanupayogi anukUlatAzUnyamiti yAvat / tat / api / dhImAn sahRdayaH / rasAbhivyaktaye rasabhAvatadAbhasAAdivyaktaye iti bhAvaH / anyathayet-prakArAntaraM nayet / vA ( idaM pakSAntaram ) kadAcana / na / vadet / ayaM bhAvaH yadaviruddha sadanupayogi tadyathopayogi syAttathA sakSipya varNayet yacca sakSipya varNamAnamapi nopayogi tadyadi sarvathA'pi na vayeta tadA'pi na kSatiH / pratyuta yujyata eva kAvyasaMsAre kaveH svataMtravidhAtRtvAditi // 18 // nanvevaM va dRSTamityAzaGkayAha-anayorityAdi / .. anayo rasAnupayogitve vRttasya sakSepeNa varNanasya sarvathA vA tadavarNanasyeti bhAvaH / udAharaNam / satpra. bAdheSu mahAkaviprabandhaSu abhivyaktam / eva / ayaM bhAvaH mahAbhAratAdiSu yathopalabhyate na tathA sarvathA nATakeSu kimapItivRttaM na vA saGkSiptamapi sarvamiti veNIsaMhArabAlarAmAyaNAdi dRSTavatAM pratyakSamiti / atha vRttIrabhidhAtuM pratijAnIte-athetyAdinA / atha / vRttaya 'ucyante'iti zeSaH / 455 zRGgAra ityAdinA / 455 zRGgAre kauzikI vRttiriti parato'dhyAhRtya yojyam / evaM-vIra / sAtvatI / raudre rase / ca tatha / bIbhatla / punaH / aarbhttii| sarvatra sarveSu 'anyeSu' iti zeSaH / hAsyakaruNAdbhutabhayAnakazAnteSu iti bhAvaH / bhAratI / vRttiH / etAH kaushikyaadyaaH| hi| catastro / vRttayaH / sarvanATyasya sarveSAM rUpakANAmiti bhaavH| mAtRkA upakArikAH / ata eva-nATakAdiSu / nAyakAdivyApAravizeSAH / syuH // 419 // 420 //
Page #498
--------------------------------------------------------------------------
________________ 17 . 488 saahitydrpnnH| tatra kauzikI 456 yA zlakSNanepathyavizeSacitrAstrIsakulA puSkalanRtyagItA / ___ kAmopabhogaprabhavopacArA sA kauzikI cAruvilAsayuktA // 421 // 457 narma ca narmasphUrjI narmasphoTo'tha narbhagarbhazca / catvAryaGgAnyasyAH 458 vaidagdhyakrIDitannama // 422 // iSTajanAvarjanakRt459 taccApi trividhaM matam / vihitaM zuddhahAsyena sazRGgArabhayena ca // 423 // tatra kevalahAsyena vihitaM yathA ratnAvalyAM 'vAsavadattA(phalakamuddizya sahAsam ) ajautta! esA vi avarA tava samIve adhA AlihidA evaM kiM ajavasaMtassa viNNAnaM?"zRGgArahAsyena yathA abhijJAnazAkuntale rAjAnaM prati 'zakuntalA asaMtuTTo uNa kiMkarissadi rAjA-idam / ( iti vyavasitaH / zakuntalA va daukate ) sabhayahAsyena yathA ratnAvalyAm / aalekhydrshnaavsre| tatra tAvat kauzikI vRttiM lakSayituM pratijAnIte-tatretyAdinA / tatra tAsu catasRSu vRttiSu madhye iti bhAvaH / kauzikI lakSyate iti zeSaH 456 yetyAdinA / 456 yA lakSaNanepathyavizeSacitrA lakSNamarUkSammRdulamiti yAvat yannepathyaM nAyakAdInAM veSastena citrAddhataH zobhAtizayAdhAyinIti yAvat / strIsakulA / pussklnRtygiitaa| kAmopabhogaprabhavopacArA kAmopabhogaH zaGgArastasmAtprabhavatIti tathokta upacAro'nuSThAnavizeSo yatra / caaruvilaasyuktaa| vRttiriti zeSaH / saa| . kauzikI // 421 // asyA bhedAnAha-457 narma cetyAdinA / spaSTam / kramAdetAllakSayitumupakramamANa Aha-tatra teSu narmAdiSu madhye 458 vaidagdhyakrIDitaM vaidagjdhyaM cAturya tena krIDitaM tathA-iSTajanAvarjanakRt iSTajanasya sAmAjikasyAvarjanaM prItyAdhAnaM karotIti tathoktam / narma tadAkhyam // 422 // asyApi bhedAnAha-459 taccetyAdinA / 459 tanama api punaH / zuddhahAsyena kevalena hAsyena / vihitam / ca / sazRGgArabhayena zRGgAra sahitena bhayasahitena ca / vihitamiti pUrvato'nuprasaktam / trividhaM / matam // 423 // udaahrti-ttretyaadinaa| tatra teSu trividheSu madhye ityarthaH / kevalahAsyena / vihitaM 'nameM ti zeSaH / yathA ratvAvalyAM dvitIye'Gke / vAsavadattA phalakaM ratnAvalIcitrapaTamiti bhAvaH / uddizya sahAssaM 'vatsarAjaM pratyAhe'ti zeSaH / ajjautta Aryaputra ! esA eSA / vi api / avarA apraa| tava tava / samIve samIpe / jadhA yathA / AlihidA AlikhitA / evaM evam / ki kim / ajjavasaMtasta Aryavasantakasya ( tadAkhyavidUSakasya) viNNANaM vijJAnam ? spaSTamanyat / zRGgArahAsyena / narma ythaa| abhijnyaanshaakuntle| rAjAnaM duSyantam / prati / 'Ahe'ti zeSaH / asaMtuTTo asantuSTaH / uNa punaH / kiMkariSyadi kiMkariSyati / rAjA zakuntalAyA mukhaM cumbituM pravRtta Ahe'ti zeSaH / idam etaccumbanam / spaSTamanyat / 1 Aryaputra! eSA'pi aparA tava samIpe yathA'likhitA evaM kimAryavasantakasya vijJAnamiti saMskRtam / 3 asantuSTaH punaH kiM kariSyatIti saMskRtam /
Page #499
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA kSametaH / 482 'susaGgatA - jANido mae eso vuttanto samaM cittaphalaeNa / tA devIe gadua nivedaissam / ' etadvAkya saMbandhi namadAhRtam / evaM veSaceSTA sambandhyapi / 460 narmasphUrjaH sukhArambho bhayAnto navasaGgamaH / yathA mAlavikAyAm-saGketanAyakamabhisRtAyAM 'nAyaka: visruja sundari saGkramasAdhvasaM mamu cirAtprabhRti praNayonmukhe / parigRhANa gate sahakAratAM tvamatimuktalatAcaritaM mayi / / 283 / mAlavikA bhaTTA, devI bhaeNa appaNo vi piaM kauMNa pAremiM / ' ityAdi / atha narmasphoTa:461 narmasphoTo bhAvalezaiH sUcitAtparaso mataH // 424 // - 'susaGgatA 'rAjAnaM pratyAhe 'ti zeSaH / jANido jJAtaH / mae mayA / eso eSa ratnAvalyAzcitradarzanena tasyAmanurAgodbhAvanarUpa iti bhAvaH / cittaphalakSaNa citraphalaMkana ratnAvalyAzcitrapaTeneti bhAvaH / samaM samam / vRttaMto vRttAntaH / tA tat / gadue gatvA / devIe devyai vAsavadattAyai ityarthaH / NivedaddasvaM nivedayiSye kathayiSyAmIti bhaavH|' etat / vAkyasambandhi vAkyamAtrAvaSTambham / narma kSvelitam / udAhRtam / evam | veSaceSTAsambandhi / api / 'namadAharttavyamiti zeSaH / yathA - ratnAvalyAm ' susaGgatA - ( dRSTvA vihasya ) ai kAdare ! mA bhAAi, Na hoi - eso vANaro, ajjavasaMtao kkhu eso ( ayi kAtare mA bibhehi na bhavati eSa vAnaraH, AryavasantakaH khalveSaH ) ityana veSa bhayasambandhi / evamanyaditi ) dik / narmasphUrje lakSayati - 460 marmasphUrja ityAdinA / 460 sukhArambhaH sukhabhArambhe yasya tAdRzaH / bhayAnto bhayamante yasya saH / navasaGgamaH / narmasphUrjaH / 'ucyate ' iti zeSaH / tathoktam- ' navasaGgamasambhogo ratisamudayaveSavAkyasaMyuktaH / jJeyo marmasphUrje hyavamAnabhayAtmaka - caiva // ' iti / udAharati yathA / saGkezamAyakam / abhisRtAyAM lakSmIkRtya prAptAyAm / mAlavikAyAm ( sati saptamIyam ) / 'nAyakaH / ( mAlavikAM pratyAha ) / he sundari ! saGgamasAdhvasaM prasaGge bhayam / visRja / nanu ( idaM vAkyAlaGkAre ) cirAt prabhRti bahoH kAlAt / praNayonmukhe tava praNayAbhilASiNi / ata eva sahakAratAmatisugandhitAmrarUpatvaM sahakAritvaM ca / gate prApte / mayi / tvam / atimuktalatAcaritamatimuktA vAsantI eva latA tasyAzvaritaM tat, atizayena muktaM taM taM (ralayoH sAvarNyam) tasyAcaritamAcaraNaM punaH sampAdanaM taditi vA / parigRhANAdehi Adhehi vA / drutavilambitaMvRttam // 283 // mAlavikA (nAyakaM pratyAha ) bhaTTA bharttaH / devIe devyA mahArakSakA iti yAvat / bhaeNa bhayena / appaNo AtmanaH / vi api / piaM priyam / kaDaM kartum / Na na / pAremi pArayAmi / ' ityAdi / evaM cAtra sphuTo lakSaNasamanvayaH / narmasphoTaM lakSayitumAha-atha / narmasphoTa: / lakSyate - 461 narmetyAdinA / 461 bhAvalezairISatprakaTitairabhiprAyaiH / sUcitAlparasaH sUcito'lparasaH kiJcidAyAdo yatra saH / narmasphoTaH / mataH // 424 // 1 'jJAtomayaiSa vRttAntaH samaM citraphalakena / taddevyai gatvA nivedayiSye' iti saMskRtam / 2 ' bharttaH / devyAbhayenAtmano'pi priyaM kartu na yArayAmI' ti saMskRtam / 62
Page #500
--------------------------------------------------------------------------
________________ 490 sAhityadarpaNaH / yathA mAlatImAdhave ' gamanamalasaM zUnyA dRSTiH zarIramasauSThavaM zvakhitamadhikaM kiM nvetatsyAtkimanyadito'thavA / bhramati bhuvane kaMdarpAjJA vikAri ca yauvanaM lalitamadhurAste te bhAvAH kSipanti ca dhIratAm // 284 // ' alasagamanAdibhirbhAvalezairmAdhavasya mAlatyAmanurAgaH stokaH prakAzitaH / 462 narmagarbho vyavahRtine'tuH pracchannavartinaH / yathA tatraiva sakhIrUpadhAriNA mAdhavena mAlatyA maraNavyavasAyavAraNam / atha sAttvatI- 463 sAttvatI bahulA sattvazaurya tyAgadayArjavaiH // 425 // saharSA kSudrazRGgArA vizokA sAdbhutA tathA / 464 utthApako'tha saGghAtyaH saMlApaH parivartakaH // 426 // vizeSA iti catvAraH sAttvatyAH parikIrtitAH / 465 uttejanakarI zatrorvAgutthApaka ucyate // 427 // yathA mahAvIracarite - 'AnandAya ca vismayAya ca mayA dRSTo'si duHkhAya vA vaitRSNyaM tu kuto'dya samprati mama tvadarzane cakSuSaH / yanmAGgalya sukhasya nAsmi viSayaH kiM vA bahuvyAhRtairasminvismRtajAmadagnyavijaye bAhau dhanujRmbhatAm // 285 // ' [ SaSTaH udAharati-yathA-mAlatImAdhave / 'alasamAlasyayuktam / gamanam / zUnyA 'samatArA samapuTA niSkampA zUnyadarzanA / bAhyArthaprAhiNI madhyA zUnyA dRSTiH prakIrtitA // ityuktasvarUpA / dRSTirdazanavyApAraH / asauSThavaM malAdyanapAkaraNAdinA'zobhamAnam / zarIram / adhikam / zvasitaM zvAsasaJcAraH / kinnu / etat / syAt / alasagamanAdIdaM kiM rogajanyaM kAmakRtaM veti saMzayaH / atha nirdhAyAha athavA / ito vakSyamANAtkAraNAt / anyat / kim / nirdhAritaM prakaTati kandarpAjJA kAmadevasyAjJA / bhuvane saMsAre / bhramati / yauvanaM yUnAmavasthA dharmoM vA / vikAri / nanu kimetenetyAha- lalitamadhurAH / tete / bhAvAH / surataceSTAH / ca / dhIratAM dhairyam / kSipanti haranti / hariNIplutaM chandaH // 224 // ' lakSaNasaGgatiM sUcayati - alasetyAdinA / spaSTam / narmagarbha lakSayati-462 narmetyAdinA / 462 pracchannavarttinaH / neturnAyakasya / vyavahatirvyavahAraH / narmagarbhaH / tathoktam 'vijJAnarUpasambhAva Iss dibhirnAko guNairyatra / pracchanno vyavaharate kAryyavazAnnagarbho'sau // ' iti / udAharati-yathetyAdinA / tatraiva mAlatImAdhave eva / spaSTamanyat / sAvatIM vRttiM lakSayatumAha-atha / sAttvatI / nirUpyate - 463 sAttvatItyAdinA / 463 sattvazauryatyAgadayA''rjavaiH / sattvaM dhairyam / ArjavaM saralatA / bahulA vicitrA sAttvatI tadAkhyA vRttiH / spaSTamanyat // 425 // asyA bhedAn kIrttayati - 464 utthApaka ityAdinA / spaSTam // 426 // utthApakaM lakSayati-465 uttejanakarItyAdinA / spaSTam // 247 // udAharati yathA / mahAvIracarite / vAlI zrIrAmaM pratyAha- 'AnandAye' tyAdinA / 'AnandAya / ca / vismayAyAzcaryodbhAvanAya / ca / duHkhAya / etAdRzasya tava vinAzabhAvine klezAya / SA / mayA : vAlinA / dRSTaH / asi / tu kintu / adya / samprati / mama / cakSuSaH / tvaddarzane / ( viSaye
Page #501
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH / rudhirANyayA vyAkhyayA smetH| 466 mantrArthadevazaktayAdeH sAGghAtyaH saGghabhedanam / mantrazaktyA yazA mudrArAkSase rAkSasasahAyAnAM cANakyena svabuddhyA bhedanam / arthazaktayA'pi tatraiva / devazaktyA yathA rAmAyaNe rAvaNAdvibhISaNasya bhedH| 467 saMlApaH syAdgabhIroktirnAnAbhAvasamAzrayA // 428 // yathA vIracarite-'rAmaH-ayaM sa yaH kila saparivArakArtikeyavijayAvarjitena bhagavatA nIlalohitena parivatsarasahasrAntevAsine tubhyaM prasAdIkRtaH parazuH / parazurAmaH-rAma ! dAzarathe, ! sa evAyamAryapAdAnAM priyaH parazuH / ityAdi / 468 prArabdhAdanyakAryANAM kAraNaM privrtkH| yathA veNyAm-'bhImaH-sahadeva ! gaccha tvaM gurumanuvartasva / ahamapyastrAgAraM pravizyAyudhasahAyo bhavAmIti yAvat / athavA Amantrayitavyaiva mayA paanycaalii|' iti / athArabhaTI 469 mAyendrajAlasaGgrAmakrodhodbhrAntAdicoSTataiH // 429 // saMyuktA vadhabandhAdyairuddhatA''rabhaTI mtaa|| 470 vastUtthApanasampheTau saddhiptiravapAtanam // 430 // saptamIyam ) / vaitRSNyamananuraktatvam / kutaH / nanu purastAt sthite zatrau krodhaucitye cakSurvaitRSNyaM yuktameveti punaH kiM punastathA zocase ityAzaGkayAha-yat mAilyasukhasya ramaNIyataikabhAjanasya tava darzanato jAyamAnasya alaukikAhAdasya / vissyH| n.| asmi bhavAni na tat suciramanubhavituM cakSuravatiSThate iti bhAvaH / nanu kiM tvaM boddhaM samAgataH kiM vA dRSTamiti vimRzyAha-kiM vA / bahuvyAhataiH / asmin / vismRtajAmadagnyavijaye vismRto jAmadagnyasya parazurAmasya vijayo yena tathokte / bAhau / dhanuH / jRmbhatAM bANaprakSepArthamudyataM syAt / zArdUlavikrIDitaM vRttam // 285 // ' sAGghAtyaM lakSayati-466 mantrAtyAdinA / 466 mantrArthadaivazatyAdemantro vicAro'rthoM dhanaM devaM prArabdhaM teSAM zaktyAdistasmAt / AdinA-paratra tattadvaiparI. tyAgrahaNam / saGgabhedana saGghasya sahAyakasamAjasya bhedanaM bhedaH / saakssaatyH| udAharati-mantrazaktayetyAdinA / spaSTam / saMlApaM lakSayati-467 saMlApa ityAdinA / spaSTam // 428 // udaahrti-ythaa| vIracarite mahAvIracarite / 'rAmaH zrIrAmacandraH (parazurAmaM pratyAha) saparivArakArtikeyavijayAvarjitena saparivAro yaH kArtikeyo'rjunastasya vijayastenAvarjitaH saMtoSitastena / bhagavatA / nIlakaNThena mahAdevena / parivatsarasahastrAntevAsine parivatsarANAM saMvatsarANAM sahasreNAntevAsI ziSyastasmai / tubhyam / yH| kila / prasAdIkRtaH prattaH / saH / ayam / parazuH / parazurAmaH rAma! dAzarathe ! dazarathanandana ! saH / eva / ayam / AryapAdAnAM pUjyAnAM mahAdevAnAm / priyH| prshuH|' ityAdi / atra hi-ma. hAdeva viSayaratimatyutsAhAnAmAzrayaH / parivartakaM lakSayati-468 prArabdhetyAdinA / prArabdhaM kArya parihAyAnyasya karaNaM parivartakaH / iti vartulArthaH / udAharati-yathetyAdinA spaSTo'rthaH / atra hi zastraM gRhItuM pravRttedraupadyA samamAmantraNAvazyakatayA parityAgaH / ArabhaTI lakSayitumAha-atha / ArabhaTI / lakSyate-469 mAyendretyAdinA / 469 mAyendra... | mAyA'sato vastunaH sadrUpeNodbhAvanam / indrajAla: sato'pyarthasyAsattAvidhAnam / tthaavdhbndhaadyaiH| Adyapadena mohanAdInAM grahaNam / sNyuktaa| ArabhaTI tadAkhyA vRttiH |mtaa / spaSTamanyat // 429 // asyA bhedAn gaNayati-470 vastUtthApanasampheTAnityAdinA / spaSTam // 430 // .
Page #502
--------------------------------------------------------------------------
________________ darpaNaH / iti bhedAstu catvAra ArabhaTayAH prakIrtitAH / 471 mAyAdyutthApitaM vastu vastUtthApanamucyate // 431 // yathodAttarAghave - 'jIyante jayino'pi sAndratimiravrAtairviyadvayApibhirbhAsvantaH sakalA raverapi karAH kasmAdakasmAdamI / ete cokabandhakaNDarudhirairAdhmAyamAnodarA muJcantyAnanakaMdarAnalamucastItrAtravAnpheravAH // 286 // ' ityAdi / 472 sampheTastu samAghAtaH kruddhasatvarayordvayoH / yathA mAlatyAM mAdhavAghoraghaNTayoH / 473 saGkSitA vasturacanA zilpairitarathApi vA // 432 // samitiH syAnnivRttau ca neturnatrantaragrahaH / 491 [ SaSTha: yathodanacarite kaliJjahastiprayogaH dvitIyaM yathA vAlinivRttyA sugrIvaH / yathA vA parazumasyauddhatyanivRtyA zAntatvApAdAnam--' puNyA brAhmaNajAti:-' iti / vastUtthApanaM lakSayati-471 mAyetyAdinA / nigadavyAkhyAtam // 431 // udAharati yathA / udAttarAghave / 'jIyante' ityAdau / 'jayino jetAraH / api / amI / kasmAt / akasmAt prakaTakAraNaM vinA / bhAsvantaH prakAzanazIlAH / raveH sUryasya / api 'kimpunaranyasye 'ti zeSaH / viyadvayApibhirAkAze vyAptaiH / sAndratimiravrAtaiH sAndrA nibiDa ye timiratrAtAstaiH / jIyante parAbhUyante / ete / ugra... ugrA bhayaGkarA ye kabandhAH chinnaziraskA api yuddhAya pravRttAsteSAM kaNTharudhiraiH / AdhmAyamAnodarA AdhmAyamAnAni paripUryamANAnyudarANi yeSAM te / AnanakandarA'nalamuca AnanAnyeva kandarAstAbhyo'nalamuco'gnivarSaNazIlAH / pheravAH zRgAlAH / ca / tIvrAn / ravAn / 'kasmAdakasmA' diti pUrvato'nuvRttam / muJcanti / asau mAyikasya mAyAprabhAvaM dRSTavata uktiriyam / atra zArdUlavikrIDitaM vRttm|| 286 // ' ityAdi / atrAdipadena' eSa brahmA saroje rajanicarakalA zekharaH zaGkaro'yaM dorbhirdetyAntako'sau sadhanura simadAcakacitraizcaturbhiH / eSo'pyairAvatastha stridazapatiramI devi devAstathA'nye nRtyanti vyotri caitAzcalacaraNaraNannUpurA divyanArthaH // ' ityAdInyudAharaNAnyUyAni / sampheTaM lakSayati-472kruddhasatvarayoH kruddhaH kupitaH satvaro jhaTiti tatpratikarte vyagrastayoH / dvayoH / 'kayozcit' iti zeSaH / samAghAta ekatra saGgrahaH / tu / sampheTaH / udAharati yathA / mAlatyA mmAlatImAdhavAkhye prakaraNe / mAdhavAghoraghaNTayoH / ayambhAvaH - mAdhavI caNDikAyai valIkartumpravRttamaghoraghaNTamavalokya mAdhavasya sattvaram 'alaM durAtman apehi pratihato'si kApAlikApa tada' iti pravezaH / evaM ca sphuTastayo parasparaM samAghAtaH / iti / saGkSiptiM lakSayati-473 zilpaiH / atha / (idaM pakSAntare) / itarathA'nyathA prakArAntareNeti yAvat / api / vA ( idaM samuccaye ) / saGkSiptA / vasturacanA padArthanirmANam / ca tathA / neturnAyakasya / nivRttau AmanA sattve svabhAvato vA'tathAbhUtatve iti bhAvaH / netrantaragraho netrantarasyAnyasya nAyakasya praha upAdAnam / idaM tam - yadi nAyako hatastadA'nyasya nAyakasyopAsanam, yadi ca sato'pi nAyakasya svabhAva parivRttistati / saGkSiptiH / syAt // 432 // udAharati-yathA | udayanacarite rUpakavizeSe / kaliJjahastiprayogaH / kaliJjahastinaH kASThanirmitagajasya prayogaH / ( idaM zilpodAharaNam ) dvitIyaM netrantaragrahaNam / yathA / vAlinivRttyA vAlino maraNAnantaram / sugrIva 'stArAyA upAsyatvena saMsa' iti zeSaH / yathA vA / parazurAmasya / auddhatyanivRttyA stabdhatva nivRttau /
Page #503
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| 474 pravezatrAsaniSkrAntihavidravasambhavam // 433 // avapAtanAmatyuktaM yathA kRtyarAvaNe SaSThe'Gke-(pravizya khagahastaH purussH|)' ityataHprabhRti niSkramaNaparyantam / 475 pUrvamuktaiva bhaartii|| atha nATyoktayaH-- 476 azrAvyaM khalu yadvastu tadiha svagataM matam // 434 // sarvazrAvyaM prakAzaM syAttadbhavedapavAritam / rahasyaM tu yadanyasya parAvRtya prakAzyate // 435 // tripatAkakareNAnyAnapavAryAntarA kathAm / anyonyAmantraNaM yatsyAttajanAnte janAntikam // 436 // kiM bravISIti yannATye vinA pAtraM prayujyate / zrutvaivAnuktamapyartha tatsyAdAkAzabhASitam // 437 // zAntaravApAdAnaM tapakhitayA bhavanam / tathA sati-puNyA brAhmaNajAtiH' iti / idaM bodhyam-'puNyabrAhmaNajAtiranvayaguNaH zAstraM caritraM ca me yenaikena hatAnyamUni haratA caitnymaatraampi| ekaH sannapi bhUridoSagahanaM so'yaM svayA preyasA vatsa ! brAhmaNavatsalena zamitaH kSemAya darpAmayaH // ' ityuccarataH parazurAmasya zAntatvamiti / idaM ca bodhyam.zilpetareNa vasturacanA kavipratibhotthApitaiva bhavati, yathA'bhijJAnazAkuntale bhramarabAdhodbhAvanena kabinA zakuntalAyA AnanaM kmlaatmnodbhaavitmiti| ____ avapAtanaM lakSayati-474 pravezavAsaniSkrAntiharSavidravasambhavaM praveza: pAtrAntarapravezastena trAsaH, sa ca niSkAntiH pAtrAntaraniSkamaNaM tayA harSazca, tayorvidravo jhaTiti kAryAtmanA pariNamanaM sa sambhava utpattisthAnaM yasya tatho. kam / avapAtanam / ityuktam // 433 // . udAharati-yathetyAdinA / spaSTo'rthaH / idaM tu bodhyam-kRtyarAvaNo nAma kasyacidrUpakasya SaSTho'GkaH, saca rAma sItAM vA mohayituM rAvaNanirmitAM sItApratikRtiM rAmapratikRti vA nirdizya rAmasya sItAyA vA trAsaharSayorudbhAvanArthaH / etacca zrIrAmAyaNaM dRSTavatAmatirohitam / iti / atha bhAratIvRtternirUpaNasya kramaprAptatve'pi tadanAvazyakatvammanvAna Aha-475 pUrvamityAdi / pUrva sthApakakarttavyaprastAve / spaSTamanyat / evaM vRttIrdazayitvA nATayoktIlakSayitumAha-atha / nATyoktayaH / lakSyante-476 azrAvyamityAdinA / ' 476 yat / azrAvyaM parasya zravaNAnaham / khalu / vastu itivRttam / tat / iha rUpake / svagatam / atra khazabda AtmazabdasyApyupasthApakaH, tena-kvacit-'Atmagata'mityayabhihitaM saGgacchate / mtm| sarvazrAvyam / punaH-prakAzaM tatsajham / syAt / yat / tu punaH / parAvRtyAnyatra gatvA / anyasya / rahasyam / prakAzyate / tat / apavAritam / bhavet / tripatAkakaraNa patAkAtrayasadRzena hastena / : anyAn / apavArya nivartya / kathAm / antarA madhye / janAnte kasyApi janasya sannidhau / yat / anyo'nyAmantraNam / syAt / tat / janAntikam / yat / nATye rUpake / pAtre praSTavyam / vinA / prayujyate / tat-kim / bravISi / iti 'kIrtyate'iti zeSaH / yaccaivam-anuktam / api / artham / shrutvev| 'prayujyate'iti zeSaH / tat / AkAzabhASitam / syAt // 434-437 //
Page #504
--------------------------------------------------------------------------
________________ - saahitydrpnnH| [pakSa___ yaH kazcidartho yasmAropapanIyastasyAntarataH / UrdhvasarvAGgulinAmitAnAmikaM vipatAkalakSaNaM karaM kRtvA'nyena saha yanmanyate tajjanAntikam / parAvRtyAnyasya rahasyakathanamapavAritam / zeSa spssttm| 477 dattAM siddhAM ca senAM ca vezyAnAM nAma darzayet / dattaprAyaM ca vaNijAM ceTaceTyostayA punaH // 438 // vasantAdiSu varNyasya vastuno nAma yadbhavet / vezyA yathA vasantasenAdiH / vnnigvissnnudttaadiH| ceTaH kalahaMsAdiH / ceTI mandArikA diH / __ 478 nAma kArya nATakasya garbhitArthaprakAzakam // 439 // yathA raamaabhyudyaadiH| 479 nAyikAnAyakAkhyAnAtsaMjJA prakaraNAdiSu / yathA maaltiimaadhvaadiH| 480 nATikAsaTTakAdInAM nAyikAbhirvizeSaNam // 440 // yathA rtnaavlii-krpuurmnyjryaadiH| azrAvyaM kathaM shraavnniiymityaashngkyaah-yH| kazcit / arthH| yasmAt / gopniiyH| saH-tasya / antarato vyavahitatve bhavatItyarthaH / tripatAka kareNotyasyA'rtha lakSayan janAntikapadArthamAha-UrdhvasarvAGgulinAmitAnAmikamU ( kRtAH ) sarvAGgulayo yatra so'sau nAmitA'dhaH kRtA'nAmikA yatra tAdRza iti taM tathoktam / karaM hastam / kRtvA / anyena / saha / yata / manyate vicAryate tat / janAntikam / siMhanirIkSaNa. nyAyenApavAritapadArtha darzayati-parAvRtya sthAnAntaraM gatvA / spaSTamanyat / pAtrANAM sajJAM lakSayati-477 dttaamityaadinaa| 477 yadA-vezyAnAm / nAma / darzayet prayuJjIta / tadA-dattAM dattAntam / ca / siddhAM siddhAntam / senA senAntam / ca / 'kRtve'ti zeSaH / 'darzayediti pUrvato'nveti, evamparatra / vaNijAM vezyAnAm / c| yadA nAma darzayet tadA / dattaprAya prAyeNa dattAntaM kRtveti bhAvaH / tathA / ceTaceTyoH / punH| nAma yadA darzayet tadAvasantAdiSu 'RtuSu'iti zeSaH / vaya'sya / vastunaH / nAma / yat / bhavet / 'tat kRtve'ti zeSaH / idaM tvava. dheyam-ayaM niyamaH kalpitetivRtte eva rUpake, ata eva-veNIsaMhArAdau buddhimatikAsusaGgatA''disaJjJA snggcchte| yattUktaM 'brahmakSatriyayoH sajJA gotrakarmAnurUpataH / zAntA caiva varmAntA kAryAM kAvye vicakSaNaiH // ' ityAdi, tadapi na niyatam / 'purUravAzcArudattaH' ityAdyaprayojyatvApatteH / iti dik // 438 / / rUpakasajJAprakAramAha-478 garbhitArthaprakAzakaMga bhito rUpake nirUpya darziSyamANo yo'rthastasya prakAzaka sUcakam / nATakasya / nAma / kAryam // 439 // udAharati-yathetyAdinA / spaSTam / prakAraNAdeH sajJAvidhAnaprakAraM darzayati-449 nAyikAnAyakAkhyAnAt nAyikAnAyakayorAkhyAnaM nAma tadatatIti tathoktA / prakaraNAdiSu / Adipadena bhANAdInAM grahaNam / sajJA 'kArya'ti zeSaH / eSo'pi na niyamaH / saugandhikAharaNAdau. vyabhicArAt / udAharati-yathetyAdinA / spaSTam / nATikA''dInAM sajJAvidhAnaM lakSayati-480 nATiketyAdinA / Adipadena / troTakanATyarAsakAdInAM praNam / spaSTamanyat // 440 // udAharati-yathetyAdinA / spaSTam /
Page #505
--------------------------------------------------------------------------
________________ 25 paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| - 481 prAyeNa NyantakaH sAdhirgame sthAne prayujyate / yathA zAkuntale RSI 'gacchAvaH' ityarthe 'sAdhayAvastAvat' iti / 482 rAjA svAmIti deveti bhRtyairbhaTTati cAdhamaiH // 441 // rAjarSibhirvayasyeti tathA vidUSakeNa ca / / rAjannityRSibhirvAcyaH so'patyapratyayena ca // 442 // svecchayA nAmabhirvipraivipra Ayeti cetaraiH / vayasyetyathavA nAmnA vAcyo rAjJA vidUSakaH // 443 // vAcyau naTIsUtradhArAvAryanAmnA parasparam / . sUtradhAraM vadedbhAva iti vai pAripArdhikaH // 444 // sUtradhAro mAriSeti haNDe ityadhamaiH smaaH| vayasyetyuttamaihaho madhyarAyati cAgrajaH // 445 // bhagavanniti vaktavyAH srvairdevrssilingginH| vadedrAjJI ca ceTI ca bhavatIti vidUSakaH // 446 // AyuSmatrathinaM sUto vRddhaM tAteti cetaraH / vatsa putraka tAteti nAmnA gotreNa vA sutaH // 447 // ziSyo'nujazca vaktavyomAtya Aryeti caadhmaiH| viprerayamamAtyota saciveti ca bhaNyate // 448 // sAdho iti tapasvI ca prazAntazcocyate budhaiH / svagRhItAbhidhaH pUjyaH ziSyAyevinigadyate // 449 // upAdhyAyeti cAcAryo mahArAjota bhUpatiH / svAmIti, yuvarAjastu kumAro bhartRdArakaH // 450 // bhadrasaumyamukhetyevamadhamaistu kumArakaH / vAcyA prakRtibhI rAjJaH kumArI bhartRdArikA // 451 // patiryathA tathA vAcyA jyeSThamadhyAdhamaiH striyH| haleti sadRzI, preSyA hale, vezyA'jjukA tathA // 452 // . atha kavisamayasAmrAjyaM darzayati-481 prAyeNa / gameH gacchaterdhAtoH / sthAne prayoktavyatve / NyantakaH saadhiH| prayujyate / evaM ca-etAdRzaprayoge na cyutasaMskRtatvaM zaGkatheta, pratyuta tathA sahRdayatvaM / dRzyete / prAyeNeti tu gamaH prayogo'pi yujyate iti niSkRSTam / . udAharati-yathetyAdinA / spaSTam / - pAtrANAM sambodhyatvaprakAraM lakSayati-482 rAjetyAdinA / sa rAjA / apatyapratyayenApatyasUcakapadena / yatha pauravaraghunandanetyAdi / itaro yuvA bAlazca / gotreNApatyasUcakena padena / ayamamAtyaH / prazAnto viraktaH
Page #506
--------------------------------------------------------------------------
________________ 496 sAhityadarpaNaH / kuTTinyam betyanugataiH pUjyA ca jaratI janaiH / AmantraNaizca pASaNDA vAcyAH svatamayAgataiH // 453 // zakAdayazca sambhASyA bhadradattAdinAmabhiH / yasya yatkarma zilpaM vA vidyA vA jAtireva vA // 454 // tenaiva nAmnA vAcyo'sau jJeyAzvAnye yathocitam / atha bhASAvibhAgaH 483 puruSANAmanIcAnAM saMskRtaM syAtkRtAtmanAm // 455 // saurasenI prayoktavyA tAdRzInAM ca yoSitAm / AsAmeva tu gAthAsu mahArASTrI prayojayet // 456 // atroktA mAgadhI bhASA rAjAntaHpuracAriNAm / vedAnAM rAjaputrANAM zreSThAnAM cArdhamAgadhI // 457 // prAcyA vidUSakAdInAM dhUrtAnAM syAdavantijA / yodhanAgarikAdInAM dAkSiNAtyA hi dIvyatAm // 458 // zavarANAM zakAdInAM zAvarI samprayojayet / bAlhIkabhASodIcyAnAM drAviDI draviDAdiSu // 459 // AbhIreSu tathA''bhIrI cANDAlI pukkasAdiSu / AbhIrI zAvarI cApi kASThapAtropajIviSu // 460 // tathaivAGgArakArAdau paizAcI syAtpizAcavAk / ceTInAmapyanIcAnAmapi syAtsaurasenikA // 461 // bAlAnAM SaNDakAnAM ca nIcagrahavicAriNAm / unmattAnAmAturANAM saiva syAtsaMskRtaM kvacit // 462 // aizvaryeNa pramattasya dAridyopadrutasya ca / bhikSuvalkadharAdInAM prAkRtaM samprayojayet // 463 // saMskRtaM samprayoktavyaM liGginISUttamAsu ca / devImantrisutovazyAsvIpa kaizcittayoditam // 464 // [ - SaSTa: svagRhItAbhidhaH svena ( svecchayA ) gRhItA'bhidhA pUjyatvasUcikA saJjJA yasya tathoktaH / yathA- 'bhagavan mahAbhAge' tyAdi / sugRhIteti pAThe tu zobhanA gRhItA'bhidhA khyAtiryena tAdRza ityarthaH / kumArako rAjakumAraH / prakRti - bhiramAtyAdibhiH prajAbhizcetyarthaH / anugatairvaizyAvazaMvadaiH / pASaNDA dhUrttAH / svatamayAgataiH svecchayA kalpiteH saGketaiH / yathA- 'aghoraghaNTakApAlike 'tyAdi / zakAdayo mlecchA''bhIrAdayaH / karma mAlAkaraNAdi / zilpaM citraracanAdi / vidyA jyotiHpurANAdijJAnam / spaSTamanyat // 441 - 454 // yasya yA bhASA rUpake syAttasya tAM nirdeSTumAha-atha / bhASAvibhAgaH / darzyate - 483 puruSANAmityAdinA / spaSTam // 455-466 //
Page #507
--------------------------------------------------------------------------
________________ ____427 paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / / yaddezyaM nIcapAtraM tu taddezyaM tasya bhASitam / kAryatazcottamAdInAM kAryo bhASAviparyayaH // 465 // yoSitsakhIbAlavezyAkitavApsarasAM tthaa| vaidagdhyArtha pradAtavyaM saMskRtaM cAntarA'ntarA // 466 // AsAmudAharaNAnyAkareSu boDavyAni, bhASAlakSaNAni mama tAtapAdAnAM bhASArNave / 484 SaTtriMzalakSaNAnyatra, naattyaalngkRtystthaa| trayastriMzat, prayojyAni vIthyaGgAni trayodaza // 467 // lAsyAGgAni daza yathAlAbhaM rasavyapekSayA / yathAlAbhaM prayojyAnIti sambandhaH / atreti nATake / tatra lakSaNAni485 bhUSaNAkSarasaGghAtau zobhodAharaNaM tathA // 468 // . hetusaMzayadRSTAntAstulyatarkaH padoccayaH / nidarzanAbhiprAyau ca prAptirvicAra eva ca // 469 // diSTopadiSTe ca guNAtipAtAtizayau tathA / vizeSaNaniruktI ca siddhibhraMzaviparyayau // 470 // dAkSiNyAnunayau mAlArthApattirgarhaNaM tathA / pRcchA prasiddhiH sArUpyaM saGkepo guNakIrtanam // 471 // lezo manoratho'nuktasiddhiH priyavacastathA / lakSaNAni 486 guNaiH sAlaGkAyogastu bhUSaNam // 472 // AsAmAkareSu (mahAkaviprabandheSu) udAharaNAni dRSTacarANi, lakSaNAni ca bhASArNave (khaprabandhe nirUpitAni) draSTavyAnItyAha-AsAmityAdinA / spaSTham / 'eSA'miti pAThastu sAmAnyAbhiprAyeNa / nATakIyavastuno ramaNIyatA'tizayaM pratipAdayituM kartavya nirdizati-484SatriMzadityAdinA / yatra yadAkAkSita yogya vA syAt tasmin rase tadeva lakSaNAdyanyatamaM yojyamiti bhAvaH / spaSTamanyat // 467 // kArikA'thai sugamayitumAha-yathAlAbhamityAdi / spaSTam / atha lakSaNAdIni vibhajya lakSayitumAha-tatra teSu rasavyapekSayA prayojyeSu lakSaNAdiSu mdhye| lakSaNAni nAmato nirdishynte-485bhuussnnetyaadinaa| lakSaNAni SaTtriMza'dbhUSaNe' tyArabhya 'priyavaca'ityantamabhihitAbhidhAnAnIti bhAvaH / spaSTamanyat // 468-471 // athaitAni kramAlakSayitumAha tatra bhUSaNaM tAvallabhyate-486 guNairityAdinA / . 486 sAlaGkArairanuprAsAdisahitaiH / guNairmAdhuryAdibhiH / tu punaH / yogaH parasparammizraNam / bhUSaNaM tamAma lakSaNamityarthaH // 472 //
Page #508
--------------------------------------------------------------------------
________________ -198 sAhityadarpaNaH / SaSThaH yathA 'AkSipantyaravindAni mugdhe tava mukhazriyam / koSadaNDasamagrANAM kimeSAmasti duSkaram // 287 // ' 487 vrnnnaakssrsngghaatshcitraarthairkssrairmitaiH| ___yathA zAkuntale-'rAjA-kaccitsakhIM vo nAvibAdhate zarIrasaMtApaH / priyaMvadA-saMpadaM ladhosaho uasamaM gmissdi|' 488 siddhairathaiH samaM yatrAprasiddho'rthaH prakAzate // 473 // zliSTalakSaNacitrArthA sA zobhetyabhidhIyate / yathA-- 'savaMzasaMbhavaH zuddhaH koTido'pi guNAnvitaH / kAmaM dhanuriva krUro varjanIyaH satAM prabhuH // 288 // ' 489 yatra tulyArthayuktena vAkyenAbhipradarzanAt // 474 // sAdhyate'bhimatazcArthastadudAharaNaM matam / yathA-- 'anuyAntyA janAtItaM kAntaMsAdhutvayA kRtam / kA dinazrIvinArkeNa kA nizA zazinA vinA 289 // ' udaahrti-ythaa-'aakssipntii'tyaadii| 'he mugdhe! aravindAni kamalAni / tava / mukhazriyam / AkSipanti nindanti / nanu kimitItyAzaGkayAha-koSadaNDasamagrANAM koSaiH (bIjakoSaiH, nidhibhizca ) daNDaiH (nAlaiH, caturthopAyaizca ) ca samaprANi paripUrNatayA samRddhAni teSAm / eSAmaravindAnAm / kim / duSkaram / asti / na kimapIti bhAvaH / atra ca-aravindAnAmacetanatayA''kSepakatvAsambhavAtsAdRzyaM kalpyata iti nidarzanA'laGkAreNa mAdhuryaprasAdayoryoga iti lakSaNa. samanvayo bodhyaH // 287 // ' akSarasaGghAto lakSyate-487 citrAthai ramaNIyAthaiH / mitaiH katipayaiH / akssraiH| vrnnnaa| akSarasaGghAtastannAma lakSaNam / udaahrti-ythaa| shaakuntle'bhijnyaanshaakuntle| rAjA dussyntH| (priyaMvadAmanusUyAM ca pRcchati )kaccita / vo yuSmAkam / sakhIm / zarIrasantApaH / zarIre vartamAnA piiddaa| na / atibAdhate / priyaMvadA (uttarayati) saMpadaM sAmpratam / ladhosaho labdhauSadho labdhamauSadhaM yasya tAdRzaH zarIrasantApa ityarthaH / uasamaM upazamam / gamistradi gamiSyati / idaM tattvam-rAjJA azarIra (kAma) santApaH zakuntalAM kacinnAtibAdhate ityabhiprAyAnukUlaM pRSTayA priyaMvadayottaritamidAnIM tasyauSadharUpo bhavAnupalabdha iti / evaM ca sAkUtoktyA / sphuTaM citrArthatvamiti / zobhAM lakSayati-488 yatra / siddhaiH sampannaiH / athH| smm| aprasiddho'sampannaH / arthaH / prakAzate / saa| zliSTalakSaNacitrArthA zliSTamabhiprAyAntaragarbhitaM lakSaNaM svarUpaM yasya ataeva citro ramaNIyo'rtho yatra sA / shobhaa| iti / abhidhIyate // 473 // udAharati-yathA-'saddhaMzaprabhavaH san sAdhuryo vaMzaH kulaM veNurvA tasmAtprabhavatIti tathoktaH / zuddhaH pUtaH kITadaMzajarandhrarahitazca / koTido bahudhanapradaH koTyA'grabhAgena dyatIti vaa| guNAnvitaH zauryAdisampanno mauryopaskRto vA / karaH / prbhuH| satAm / kAmaM yatheSTam / dhanuriva cApa iva / 'dhanuzcApau' ityamaraH / vrjniiyH| atra siddhairanvayAdibhiH samameva dhanuSo'pyanvayAdisadbhAvaH // 288 // udAharaNaM lakSayati-489yatra / tulyArthayuktana samAnAbhiprAyakeNa / vAkyena / atra sAdhane tRtIyA / bhabhipradarzanAdabhiprAyadarzanarUpAlliGgAt / abhimtH| arthH| sAdhyate / tat / udAharaNam / matam // 474 // udAharati-yathA-'janAtItaM janebhyo lokebhyo'tIto'sadRzatayA vyatirikto mRtatayA vA tyaktastam / kAntam / anuyAntyA / tvayA / sAdhu / kRtam / yataH-arkeNa sUryeNa / vinaa| dinshriiH| kaa|
Page #509
--------------------------------------------------------------------------
________________ 499 paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| 490 heturvAkyaM samAsoktamiSTakRddhetudarzanAt // 475 // yathA veNyAM bhImaM prati 'ceTI-evaM mae bhaNidaM bhANumadi, tuhmANaM amukkesu kesesu kahaM devIe kesA saMjamiantitti / ' 491 saMzayo'jJAtatatvasya vAkye syAdyadanizcayaH / . yathA yayAtivijaye'iyaM svargAdhinAthasya lakSmIH, kiM yakSakanyakA / kiM cAsya viSayasyaiva devatA,kimu paarvtii||290||' __492 dRSTAnto yattu pakSe'rthasAdhanAya nidarzanam // 476 // .... yathA veNyAm-'sahadevaH-Arya, ucitamevaitattasyA yato duryodhanakalatraM hi sA' ityAdi / 493 tulyatarko yadarthena tarkaH prakRtigAminA / yathA tatraiva'prAyeNaiva hi dRzyante kAmaM svapnAH shubhaashubhaaH| zatasaGkhyA punariyaM sAnujaM spRshtiivmaam||291||' na kA'pi / zazinA cndrmsaa| vinaa| nizA raatriH| kaa| idaM hi pati vipannamapi sevamAnAM prati kasyA api sAdhvyAH , paraloke vA patyA saha svarga prAptAM prati vA kasyAzciddevAGganAyA vacanamidam // 289 // ' hetuM lakSayati-490 hetudarzanAt kAraNajJAnAt / iSTakRta svArthasampAdakam |smaasokt saGkSiptamabhihitam / vAkyam / hetuH|| 475 // ___ udAharati-yathA / veNyAM veNIsaMhAre / bhImam (prati ) 'ceTI / (prAha) evaM evam / mae mayA / bhaNitaM kthitm| he bhANumadi bhAnumati ! tumhANaM yuSmAkam / amukkesu amuktessu| kesesu kezeSu stsu| kahaM katham / devIe devyAH / kesA kezAH / saJjamiaMtitti saMyamyante iti / atra draupadIkezAsaMyamanasya heturbhAnumatIkezasaMyamanaM taddarzanena duryodhanavadhottarameva devyAH kezasaMyamanambhaviSyatItyabhimatArtho bhImasya sampannaH / saMzayaM lakSayati-491 ajJAtatattvasya / vAkye / yat yH| (idmvyym)| anizcayaH / saH-saMzayaH ucyate / udAharati-yathA-yayAtivijaye tadAkhye rUpake / 'iyam / svargAdhinAthasyendrasya / lakSmIH 'mUrtimatI'ti zeSaH / kim 'veti zeSaH / yakSakanyakA / kiMca kiMvA / asy| viSayasya dezasya / eva / devatA 'kA'pI'ti zeSaH / kimu kimuta / pArvatI / atra hi sphuTastattvAnirNayaH // 290 // ' dRSTAntaM lakSayati-492 yat / tu / pakSe / arthasAdhanAya sAdhyasya sAdhanAya / samastapAThe'pyayamevArthaH / nidarzanaM hetupradarzanam / tt-dRssttaantH|| 476 // ___ udAharati- yathA / veNyA veNIsaMhAre / 'sahadevaH ( bhImaM prati ) Arya ! tasyA bhAnumatyAH / etat sAbhimAnaM vikatthanam / ucitam / eva / ytH|saa bhaanumtii| duryodhanakalatram / hi eva / ' 'ai jaNNaseNi! paMca ggAmA patthIatitti suNIati tA kIma dANI vi de kesA Na saMjamIaMti? (ayi yAjJaseni / paJca prAmAH prArthyanta iti zrUyate tat kasmAdidAnImapi te kezA na saMyaMmyante? )' iti ca tadvAkyam / tulyatakai lakSayati-493 prakRtagAminA prakRtAtmanA pariNamiSyamANena / arthena vstunaa| yat yaH (idamavyayam ) tarko bhAvyarthasUcanam / sa tulytrkH| udAharati-yathA / tatra venniisNhaare| eva / ( duryodhano bhAnumatyAH khapnavRttAntaM zrutvA''ha ) 'prAyeNa / eva / hi / zubhAzubhAH zobhanA azobhanAzca / svpnaaH| kAmam / dRzyante / iyam 'sahi sumaridaM aja kila pamadavaNe AsINAe maha aggado evya divvarUviNA NauleNa ahisadaM vAvAditaM ( sakhi! smRtam, adya kila pramadavane AsInAyA mamAgrata eva divyarUpiNA nakulenAhizataM vyApAditam )' iti vAkyazravaNena pratibodhiteti bhAvaH / / zatasaGkhyA / punaH / sAnujam / mAm / spRzatIva / atra khapnadarzanaM prakRtArthe pariNAmi // 291 // '
Page #510
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAhityadarpaNaH / 494 saMzcayo'rthAnurUpo yaH padAnAM sa padoccayaH // 477 // yathA zAkuntale-'adharaH kisalayarAgaH komalaviTapAnukAriNau baahuu| kusumamiva lobhanIyaM yauvanamaGgeSu saMnaddham // 292 // ' atra padapadArthayoH saukumArya sadRzameva / - 495 yatrArthAnAM prasiddhAnAM kriyate parikIrtanam / parapakSavyudAsAthai tannidarzanamucyate // 478 // yathA'kSAtradharmocitairdhamairalaM zatruvadhe nRpAH / kiM tu vAlini rAmeNa mukto bANaH praangmukhe||293||' 496 abhiprAyastu sAdRzyAdabhUtArthasya kalpanA / yathA zAkuntale-'idaM kilAvyAjamanoharaM vapustapaHklamaM sAdhayituM ya icchati / dhruvaM sa nIlotpalapatradhArayA zamIlatAM chenumRSirvyavasyati // 294 // ' 497 prAptiH kenacidaMzena kizcidyatrAnumIyate // 479 // padozcarya lakSayati-294yaH / arthAnurUpo'yabhidheyasadRzaH / padAnAm / saJcayaH / saH / padoccayaH // 477 // udAharati-yathA / zAkuntale'bhijJAnazAkuntale / 'adhara'ityAdau / 'adharo'dharauSThaH / kisalayarAgaH kisalayasya rAgo raktimA tadrUpa iti yAvat / bAhU / komalaviTapAnukAriNau komalau abhinavodbhavau yau viTapau skandhovaMzAkhau tadanukAriNau / yauvanam / lobhanIyaM spRhaNIyam / kusumamiva / aGgeSu avayaveSu / sannaddhaM saMlagnam / 'atrAjheSviti bahuvacanena vadane kAntimattA, netryostrltaa| kaNThe kambutrirekhAvattvam , vakSasi stanojjRmbhaNam , nAbhau gabhIratA, nitambe madhyanimnatvam , ubhayabhAge caturasratvam , jaghanajaGghAjAnumaNDalorudezAnAM mAMsalatvam, gatau savilAsatvamityAdi dhvanitam'iti TippaNIkArAH / gateraGgatvAbhAvAt tatra tathA savilAsatvadhvanizcintyaH / zakuntalAM dRSTavato duSyantasyeyamuktiH, atra sphuTaH pratipAdyAyAH komalAGgayAH zakuntalAyA anurUpaH komalapadavinyAsaH // 292 // ' lakSyaM samarthayate-atretyAdinA / padArthaH pratipAdyaH zakuntalArUpo'rthaH / spaSTam / nidarzanaM lakSayati-495yatra / parapakSavyudAsArtha parapakSanirasanAya / prasiddhAnAM khapakSasAdhakatayA khyAtAnAm / arthAnAm / parikIrtanam / kriyate / tat / nidarzanam / ucyate // 478 // udAharati-yathA-'he napAH vIrAH / zavadhe 'kartavye' iti zeSaH / kssaatrdhrmocitH| dharma"anuSThIyamAnai. riti zeSaH / alaM paryAptam / na tatra dharmavicAraH kartavya iti bhAvaH / kiMtu yataH (avyavAnAmanekArthatvAdidamuktam ) / parAGmukhe sugrIveNa samaM yodhane vyagre / vAlini / rAmeNa / bANaH / muktaH prahRtaH // 283 // ' abhiprAya lakSayati-496 abhiprAya ityAdinA / abhUtArtho'sambhavo'rthaH / spaSTamanyat / udaahrti-ythaa| zAkuntale'bhijJAnazAkuntale / 'idami'tyAdau / / 'yaH kaNvaH / idam / kila / avyAjamanoharamavyAjena vastutayA manoharam / vapuH zakuntalAyAH zarIram / tapAlamaM tapazcaryopayogi / sAdhayitum / icchati / sH| RSiH / dhruvam / nIlotpaladhArayA nIlakamalAgrabhAgena / zamIlatAM zamIvRkSarUpAM latAm / 'samillatA miti pAThe tu kASThamAtrasvarUpAM latAm / chettum / vyavasyati ceSTate / nIlakamalAgrabhAgena zamIchedanamiva zakuntalAyAH zarIreNa tapazcaryA na sambhavatIti bhAvaH / idaM zaku. ntalAM tapasvikanyAveSeNa nATayantIM pazyato duSyantasya vacaH / atra vaMzasthaM chandaH, tallakSaNaM ca prAguktam // 294 // ' prApti kakSayati-497 prAptirityAdinA / aMzena vizeSaNena / spaSTamanyatU // 479 //
Page #511
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH] rudhirANyayA vyAkhyayA smetH| yathA mama prabhAvatyAm-'anena khalu sarvatazcaratA cazcarIkeNAvazyaM viditA bhaviSyati priyatamA me prbhaavtii| 498 vicAro yuktivAkyairyadapratyakSArthasAdhanam / yathA mama candrakalAyAm-'rAjA-nUnamiyamantaHpihitamadanavikArA vartate / ytH| . hasati paritoSarahitaM nirIkSyamANA'pi nekSate kiMcit / sakhyAmudAharantyAmasamadhasamuttaraM datte // 295 // ' 499 dezakAlasvarUpeNa varNanA diSTamucyate // 480 // yathA veNyAm-'sahadevaHgadvaidyutamiva jyotirAyeM kuddhe'dya sambhRtam / tatprAvRDiva kRSNeyaM nUnaM saMvardhayiSyati // 296 // ' 500 upadiSTaM manohAri vAkyaM zAstrAnusArataH / yathA zAkuntale 'zuzrUSasva gurunkuru priyasakhIvRttiM sapatnIjane bharturviprakRtA'pi roSaNatayA mA sma pratIpaM gmH| bhUyiSThaM bhava dakSiNA parijane bhAgyeSvanutsekinI yAntyevaM gRhiNIpadaM yuvatayo vAmAH kulasyAdhayaH // 297 // ' udAharati-yathA / mama / prabhAvatyAma / 'anenaityAdau / cazcarIko bhramaraH / spaSTamanyat / 'atra hi sarvataH saurabhalobhena bhramaNenAMzena surabhitavadanAyAH prabhAvatyA darzanaM nizcitam / iti pranthasya hRdayam / vicAraM lakSayati-498 yuktivAkyairnItipUrNairvAkyaH / yat / apratyakSArthasAdhanaM parokSasyArthasya nirNayaH / vicAraH / udAharati-yathA / mama / candrakalAyAM tadAkhyAyAM nATikAyAm / 'rAjA-nUnam asaMzayam / iyaM candrakalA'bhidheyA preysii| antaHpihitamadanavikArA'ntarvalatkAmAgninA puttpaaksdRshii| vartate / yataH pritossrhitmudaasiintyaa| hsti|niriikssymaannaa prairvlokvissyiikriymaannaa| api / kizcit / na IkSate pazyati / sakhyAM priyshcryaam| udAharantyAM zvelitaM kathayantyAm / asamaJjasamapriyam / uttrm| datte // 295 // " diSTaM lakSayati-499 dezakAlAnusAreNa dezakAlAnurUpatayA / varNanA / diSTam / ucyate // 480 // udAharati-yathA / veNyAM veNIsaMhAre / 'sahadevaH 'neyathyAbhimukhamavalokyAtmagata'miti zeSaH / kruddhe / Arye jyeSThe bhImasene iti yAvat / yat / vaidyutamiva vidyutsambandhIva / jyotistejaH krodhAgniriti yAvat / sambhRtaM sthitam / tat tejaH (karma) prAvRDiva varSA iva / iyam / kRSNA draupadI / nUnam / saMvardhayiSyati // 296 // ' upadiSTaM lakSayati-500zAstrAnusArato yathAzAstraM saditi bhAvaH / manohAri / vAkyam / updissttm| udaahrti-ythaa| shaakuntle| (kaNvaH zakuntalA pratyAha)-'gurUna zvadhUprabhRtIn pUjyajanAn / zuzrUSasva sevasva / sapatnIjane patyurnAyikAntare / priyasakhIpUrti priyasakhyucitaM vyavahAraM prakaTaya / viprakRtA tirskRtaa| api / roSaNatayeya'yA / bhrtH| pratIpaM pratikUlatAm / mAsma naiva / gamo yAhi / parijane sevakajane / bhUyiSThamatizayena / dakSiNA caturA sarvato'nukUlatA''pAdanazIleti yAvat / bhava / bhAgyeSu sapatnInAmaizvaryeSu / anuttekinyanutkaNThitA bhava / evaM madupadiSTamArgeNa pravarttamAnAH / yuvatayaH striyaH / gRhiNIpadaM gRhAdhIzvarItvam / yAnti / itaH-cAmAH pratikUlazIlAH 'punaH' iti zeSaH / kulasya / AdhayaH zokakAraNabhUtA bhavanti / yadvAvAmAH sundryH| kulasyAdhaya ujjIvanAzArUpA bhUtvA gRhiNIpadaM yaantiityrthH| 'vAmau valgupratIpau dvau' ityamaraH / 'AdhimAnasapIDAyAM pratyAzAyAM ca bandhane / vyasane cApyadhiSThAne' iti vizva zArdUlavikrIDitaM vRttam // 297 // '
Page #512
--------------------------------------------------------------------------
________________ 502 sAhityadarpaNaH / 501 guNAtipAtaH kAryaM yadviparItaM guNAnprati // 481 // yathA mama candrakalAyAM candraM prati ( paSTha: 'jai saMharijjai tamo dheyyai saalehiM te pAo / vasati sire pasubaiNo tahavi ha itthIa jIaNaM harasi // 298 // ' 502 yaH sAmAnyaguNodrekaH sa guNAtizayo mataH / yathA tatraiva - 'rAjA - ( candrakalAyA mukhaM nirdizya / ) asAvantazcaJcadvikacanavanIlAbjayugala - stalasphUrjatkamburvilasada lisaGghAta upari / vinA doSAsa satataparipUrNAkhilakalaH kutaH prAptazcandro vigalitakalaGkaH sumukhi ! te // 299 // ' 50 3 siddhAnarthAnbahUnuktvA vizeSoktirvizeSaNam // 482 // yathA 1 ' tRSNApahArI vimalo dvijAvAso jnpriyH| hRdaH padmAkaraH, kiMtu budhastvaM sa jalAzayaH 300 ' 504 pUrvasiddhArthakuthanaM niruktiriti kIrtyate / guNAtipAtaM lakSayati- 501 yat / guNAn / prati / viparItaM pratikUlam / kAryam / satkhapi guNeSu duSTAtmanA bhavanarUpamityarthaH / guNAtipAtaH // 481 // udAharati yathA / mama / candrakalAyAm / candram / prati 'nAyakavirahitA candrakalA Ahe'ti zeSaH / 'jai yadi / tamo tamaH / saMharijjaI saMhiyate 'svaye 'ti zeSaH / tarhi te tava / pAo pAdaH kiraNaH | 'caraNa' miti zleSaH / saalehiM sakalaiH / dheyyai gRhyate / saMhartu caraNopAsanaM viruddha, mathApyadya sambhavatIti bhAvaH / pasubaiNo pazupaterdevadevasya mahezvarasyeti yAvat | sire zirasi / vasasi nivasasi / tahavi tathA'pi tatpunariti yAvat / ithI striyA: mAdRzyA viyoginyA iti yAvat / jIaNaM jIvanam / harasi / mahAdevena yadA zirasi sthApitaH tatpunastvaM striyA natu kasyacidvIrasya prANAn hartuM pravRtta iti bhAvaH // 289 // ' guNAtizayaM lakSayati-502 yaH / sAmAnyaguNodrekaH sAmAnyaguNebhya upamAnopameyavRttisAdhAraNadharmebhya udreka atizayitvapratipAdanam / saH / guNAtizayaH / mataH / udAharati yathA / tatra candrakalAyAm / eva / 'rAjA ( candrakalAyAH mukhaM nirdizya ) - he sumukhi / asau / antazcazca... antargarbhe caJcatsphurat yat vikacaM praphulaM navalIlAbjayugalaM tadrUpaM netradvayaM yasya saH / talasphUrjakambustale'dhobhAge sphUrjan kambuH kaNTharUpaH zaGkho yasya saH / upari / vilasadalisaGkAto vilasannalInAM bhramarANAM saGghAto vAlapuJjarUpo yasya saH / doSAsaGgaM rAtreH sambandham / anyatra dUSaNAnAM samparkam / vinA / satataparipUrNAkhilakalaH satataM nirantaraM paripUrNA akhilAH kalAH SoDazabhAgAH kalAzAstrANi vA yasya tathoktaH / vigalitakalaGko dUrIkRtalAJchanaH / candraH / kutaH / prAptaH / atra sAdhAraNadharmANAmatizaya upameyagataH / evamanyat / atra zikhariNIvRttam // 299 // ' vizeSaNaM lakSayati- 50 3 siddhAn prsiddhaan| bahUn / arthAn vastUni / uktvA / vizeSoktirbhedAbhidhAnam / vizeSaNam // 482 // udAharati yathA / ' tRSNA'pahArI jaladAnena dhanadAnena ca parasya tRSAM lipsAM vA'paharatIti tathoktaH / vimalo'nutthitarajaskaH pUtazca / dvijAvAso dvijAnAM pakSiNAM brAhmaNAnAM vAssvAsa Azrayo yatra yasmAdvA saH / janapriyaH / padmAkaraH kamalAnAmAkarabhUtaH padmAyA lakSmyA vAsskaraH / hRdaH / kiMtu / he rAjan tvaM bhavAn / budhaH / sa hadaH / punaH - jaDAzrayo jalAzraya iti tu zliSTA'rthaH // 300 // ' nirukti lakSayati- 504 pUrvasiddhArthakathanaM pUrvataH sampannAnAmarthAnAM pratipAdanam / niruktiH / iti / kIrtyate /
Page #513
--------------------------------------------------------------------------
________________ pAracchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / yathA veNyAm'nihatAzeSakauravyaH kSIbo duHzAsanAsRjA / bhaGgA duryodhanasyo: mo'yaM zirasA ntH||301||' 505 bahUnAM kIrtanaM siddhirabhipretArthasiddhaye // 483 // yathA-- 'yaddhIrya kUrmarAjasya yazca zeSasya vikramaH / pRthivyA rakSaNe rAjanekatra tvayi ttsthitm||302||' 506 haptAdInAM bhavedbhazo vaacyaadnytrdvcH|| veNyAma-kaJcukinaM prati 'duryodhanaH sahabhRtyagaNaM sabAndhavaM sahamitraM sasutaM sahAnujam / svabalena nihanti saMyuge na cirAtpANDusutaH suyodhanam // 303 // ' 507 vicArasyAnyathAbhAvaH saMdehAttu viparyayaH // 484 // yathA'masvA lokamadAtAraM saMtoSe yaiH kRtA matiH / tvayi rAjati te rAjanna tathA vyvsaayinH||304||' 508 dAkSiNyaM ceSTayA vAcA paracittAnuvartanam / / vAcA yathA'prasAdhaya purI laGkAM rAjA tvaM hi bibhISaNa / AryeNAnugRhItasya na vinaH siddhimntraa||305||' udAharati-yathA / veNyAM veNIsaMhAre ( bhImaH kRtakAryo yudhiSTiracaraNAntikaM pratipadyAha ) 'nihitAzeSakau. ravyo nihatA azeSAH kauravyA duryodhanAdayo yena saH / daHzAsanAsRjA duHzAsanarudhireNa lakSaNayA tadrUpamadhupAnena / kSIbo mataH / duryodhanasya / uuH| bhaGgA hantA ayam / bhiimH| zirasA / nataH 'svA'miti shessH||301||' siddhiM lakSayati-504 abhipretArthasiddhaye'bhimatasyArthasya niSpattyartham / bahUnAmekavyatiriktAnAmityarthaH / atrApi bahuvacanamavivakSitam / kIrtanam / siddhiH // 483 // . udAharati-yathA- 'yaddhIrya'mityAdau / spaSTo'rthaH / atra hi pRthivIpAlanabhArAsahiSNutvAtizaya bodhayituM rAjJi kUrmazeSayorguNasadbhAvakathanam // 302 // bhraMzaM lakSayati-506 dRptAdInAm / Adipradena-hRSTaduHkhitodvignAdInAM grahaNam / vAcyAdvaktuM yuktAt / anya. taradbhinnam / vacaH / bhrNshH| bhvet| udAharati-veNyA veNIsaMhAre / 'duryodhanaH / kaJcukinam / prati / 'Ahe'ti zeSaH / pANnusato yudhiSThiraH / svabalena nijaparAkrameNa natu parasAhAyyena / sahabhRtyagaNamanucarasahitam / sabAndhavaM bndhujnshitm| sahamitraM krnnaadishitm| sasutaM salakSmaNAdiputravargam / sahAnujaM duryodhanAdisahitam / suyodhanam / na cirAta jhaTiti / saMyuge sajhAme / nihanti / atra 'pANDusutaM suyodhana' iti vaktavyam , kintu pramAdAttathA viparItamuktamiti bhrNshH| atra sundarIvRttam, tallakSaNaM ca yathoktam, 'viSame sasajA guruH same sabharA lgau yadi sundarI tadA / ' iti // 330 // ' viparyayaM lakSayati-507 sndehaat|tu punH| vicArasya cintitArthasya / anythaabhaavH| vipryyH||484|| udaahrti-ythaa-yaiH| lokaM saMsAram / adAtAraM kRpaNam / matvA / santoSe / matirnizcayaH / kRtaa| hairAjan ! tvayi / rAjati virAjamAne sati / na / tthaa| 'yathApUrva sarva lokaM kRpaNaM jJAtavanta' iti zeSaH / vyvsaayinH| atra tvAdRze'dAtRtvasya vicArAbhAvaH kintu dAtRtvasyaiveti pUrvavicAratyAgaH // 304 // ' dAkSiNya lakSayati-508 cessttyaa| vaacaa| ca-paracittAnuvartanaM sevanIyajanAbhiprAyAnukUlatayA bhavanamiti bhAvaH / daakssinnym| udAharati-vAcA 'paracittAnuvartana'miti zeSaH / yathA-( lakSmaNo vibhISaNaM pratyAha) 'he vibhISaNa
Page #514
--------------------------------------------------------------------------
________________ - saahitydrpnnH| evaM ceSTayApi / 509 vAkyaiH snigdhairanunayo bhavedarthasya sAdhanam // 485 // yathA veNyAma-azvatthAmAnaM prati 'kRpaH-divyAstragrAmakovide bhAradvAjatulyaparAkrame kiM na sambhAvyate tvayi / ' 510 mAlA syAdyadabhISTArtha naikArthapratipAdanam / yathA zAkuntale-'rAjA kiM zItalaiH klamavimardibhirArdravAtaM saJcArayAmi nalinIdalatAlavRntaH / aGke nivezya caraNAvuta padmatAmrau saMvAhayAmi karabhoru ! yathAsukhaM te // 306 // ' ___511 arthApatiryadanyArtho'rthAntarokteH pratIyate // 486 // yathA veNyAm-droNo'zvatthAmAnaM rAjye'bhiSektumicchatIti kathayantaM karNa prati 'rAjA-sAdhu aGgarAja! sAdhu / kathamanyathA dattvAbhayaM so'tiratho vadhyamAnaM kirITinA / sindhurAjamupekSeta naivaM cetkathamanyathA // 307 // ' 512 dUSaNoddhoSaNAyAM tu bhartsanA garhaNaM tu tat / laGkAm / purIm / prasAdhayAlakuru / hi yataH / tvam / hi / asyAH rAjA / kathamahamityata Aha-AryeNa zrIrAmeNa / anugRhItasya / siddhim / antarA vinA / na / vighnaH kiMtu-siddhirbhavatyeveti bhAvaH // 305 // ' evam / ceSTayA / api / 'UhyamudAharaNa miti zeSaH / tad yathA'bhijJAnazAkuntale 'tadahamenAmanRNAM karomi' ityaGgulIyakaM dadAti / ' ityatra hi-agulIyakadAnena zakuntalAyAH prINanam / anunayaM lakSayati-509snigdhaiH / vAkyaiH / arthasya kAryasya / sAdhanaM sampAdanam / anunayaH // 485 // udaahrti-ythaa| veNyAM venniisNhaare| azvatthAmAnam / prati / 'kRpaH (aah)| divyAstragrAmakovide divyAni yAnyastrANi teSAM grAmaH sAkalyaM tasya kovidazcaturastasmin / bhAradvAjatulyaparAkrame droNAnurUpaparAkramazAlini / svayi azvatthAni / kim / na / sambhAvyate kiMtu sarva sambhAvyate iti bhAvaH / ' mAlAM lakSayati-51. yat / abhISTArthamabhipretArthasiddhaye / naikArthapratipAdanamanekopAyAnuSThAnam / maalaa| syAt // 486 // ___ udAharati-yathA / zAkuntale 'rAjA-zItalaiH santApaharaNakSamaiH / ata eva-klamavimardibhiH klamaM glAni vimardayantItyevaMzIlaiH / nalinIdalatAlavRntaH kamalinIdalarUpanyajanaiH / kim / ArdravAtaM zItalaM pavanam / snycaaryaami| utAthavA / he karabhoru ! aGke utsngge| nidhaay| pdmtaamraurktkmksdRshau| te|crnnau| yathAsukhaM yathA klezo na bhavettatheti bhAvaH / saMvAhayAmi prApayAmi / atra duSyantasya suratArtha vAyusaJcAraNAdyupAyAlambanam / atra vasantatilakaM vRtam // 306 // ' arthApattiM lakSayati-511 yat yadi / arthAntaroktaranyArthakathanena / anyArthastadbhinno'bhiprAyaH / prtiiyte| tarhi-arthApatti // 486 // udAharati-yathA / veNyAM venniisNhaare| 'droNaH...aGgarAjAdezAdhirAja karNa / ... sa droNaH / atirathoDamitarathimiH samamekaH san yoddhaM pratyuta tAMzca parAjetuM samarthaH / kirITinA'rjunena / .. sindhurAja jayandratham / anyathA kirITI taM kathaM hantuM prabhavediti bhAvaH / spaSTamanyat atra hi droNena jayadrathavadhApekSayA'zvatthAmro'bhiSeka evAbhimata iti sthirIkaraNam // 307 // ' garhaNaM lakSayati-512 dUSaNoddhASaNAyAmityAdinA / bhartsanA tiraskAraH / spaSTamanyat /
Page #515
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH] rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| 505 yathA tatraiva-karNa prati 'azvatthAmA nivArya guruzApabhASitavazAski me tavevAyudhaM sampratyeva bhayAdvihAya samaraM prApto'smi kiM tvaM yathA / jAto'haM stutivaMzakIrtanavidAM kiM sArathInAM kule kSudrArAtikRtApriyaM pratikaromyastreNa nAstreNa yat // 308 // ' 513 abhyarthanAparairvAkyaiH pRcchAnveiSaNaM matA // 487 // yathA tatraiva-'sundarakaH-ajA, avi NAma sAradhidudio diTTho tujhehiM mahArAo duryodhaNo Na veti / ' 514 prsiddhiloksiddhaarthairutkRssttairrthsaadhnm / yathA vikramorvazyAm-'rAjA sUryAcandramasau yasya mAtAmahapitAmahau / svayaM kRtaH patirdAbhyAmurvazyA ca bhuvA ca yaH // 309 // ' 515 sArUpyamabhibhUtasya sArUpyAtkSobhavardhanam // 488 // yathA veNyAm-duryodhanabhrAgtyA bhImaM prati 'yudhiSThiraH-durAtman , duryodhanahataka-'ityAdi / udAharati-yathA / tatra veNIsaMhAre / eva / karNam / prati / azvatthAmA ( Aha) kim / tadeva / me mama / Ayudha zastram / guruzApabhASitavazAt guroH shaapmhimnaa| nirvIryamakiJcitkaram / kima / yathA / tvam / sampratIdAnIm / eva / bhayAt / samaraM saGgrAmam / vihAya / prAptaH / tathA-asmyaham / 'prApta' iti pUrvato'nveti / kim / aham / tvamiveti zeSaH / stutivaMzakIrtanavidA statiH prazaMsA vaMzakIrtanaM ceti te vidanti jAnantIti teSAm / saarthiinaam| kule| jaatH| aham / yat / kSudrArAtikRtApriyaM kSudrA ye'rAtayaH zatravaH taiH kRtamapriyam / atreNAzrupAtena / pratikaromi / astreNa / na / 'pratikaromI'ti pUrvato'nveti / atra zArdUlavikrIDitaM vRttam // 308 // ' pRcchAM lakSayati-513 abhyarthanAparaiH savinayaiH / vAkyaiH / arthAnveSaNaM kAryagaveSaNam / pRcchaa| mtaa|| 487 // udAharati-yathA / tatra veNIsaMhAre / eva / 'sundarakaH karNasArathiH / ajjA AryAH / avi api / NAma / nAma / sAradhidudio sArathidvitIyaH / mahArAo mahArAjaH / duyyodhaNo duryodhanaH / tuhmahiM yuSmAbhiH / divo dRSTaH / Na vetti na veti / ' prasiddhiM lakSayati-514utkRSTaiH / lokasiddhArthairlokaprasidvaiH kAryaiH / arthasAdhanam / prasiddhiH / udAharati-yathA / vikramorvazyAm / 'rAjA so'ya'miti zeSaH / yasya / sUryAcandramasau sUryazcandrazca / mAtAmahapitAmahau mAtuH pitA, pituH pitA ca / yaH / ca / svayamAtmanA / urvazyA tadAkhyayA devaanggnyaa| bhuvA pRthivyA / ca / iti-ddhAbhyAm / patiH / kRtH| (idambodhyam ) purUravAzcandraputrasya budhasya putra iti candrastasya pitAmahaH / sUryapautrasya mAnavasya suyumnasya 'itaHprabhRtIha ya AgantA sa strI bhaviSyatIti rudeNa prazapte deze praviSTasya strItve utpanna iti sUryo mAtAmahaH / yadyapi tathA pramAtAmahatvaM tathA'pyupacArAttathA pryogH| iti // 309 // ' .. sArUpyaM lakSayati -515 abhibhUtasya / tiraskRtasya / 'anurUpasthe'ti pAThAntare sazasyetyarthaH / spaSTamanyat // 488 // udAharati-yathA / veNyAM veNIsaMhAre / spaSTamanyat /
Page #516
--------------------------------------------------------------------------
________________ 506 saahitydrpnnH| [SaSThaH516 saGkepo yattu sa pAdAtmA'nyArthe prayujyate / yathA mama candrakalAyAm-'rAjA-priye, ____ 'aGgAni khedayasi kiM zirISakusumaparipelavAni mudhA / (AtmAnaM nirdizya ) ayamIhitakasamAnAM sampAdayitA tavAsti dAsajanaH // 310 // ' 517 guNAnAM kIrtanaM yattu tadeva guNakIrtanam // 489 // yathA tatraiva 'netre khaJjanagaJjane sarasijapratyarthi-' ityAdi / 518 salezo bhaNyate vAkyaM yatsAdRzyapuraHsaram / yathA veNyAm-'rAjA 'hate jarati gAGgeye puraskRtya zikhaNDinam / yA zlAghA pANDuputrANAM saivAsmAkaM bhaviSyati // 311 // ' 519 manorathastvabhiprAyasyoktirbhaGgayantareNa yat // 490 // yathA 'ratikelikalaH kizcideSa manmathamantharaH / pazya subhra ! samAlambhAtkAdambazcumbati priyAm // 312 // " 520 vizeSArthIhavistAro'nuktasiddhirudIryate / saGkSapaM lakSayati-516 yat yataH / tu| anyArthe / sjhepaalghuukRty| AtmA pryujyte| saH-sakSepaH / udaahrti-ythaa| mama / candrakalAyAm / 'raajaa| (kusumAvacayaM kurvantI prtyaah)| he priye!mudhA vyartham / zirISakusumapelavAni zirISapuSpANIva komalAni / aGgAni / kim / khedayasi / nanu kastahiM puSpANyavacinuyAdityAha-(AtmAnam / nirdizya lakSayitvA) aym|tvaadaasjnHsevkH / IhitakusumAnAmabhilaSitAnAM puSpANAm / sampAdayitA saGgrahItA'vatiSThate / atrAtmano dAsatvenodbhAvanam / AyAM chandaH // 310 // ' guNakIrtanaM lakSayati-517 guNAnAmityAdinA / spaSTam // 489 // udaahrti-ythaa| tatra tasyAM candrakalAyAm / eva / 'netre..' ityAdi / vyAkhyAtapUrvamidam / lezaM lakSayati-518 yat / sAdRzyapuraHsaraM sAdRzyatAtparyakam / vaakym| bhaNyate uccAryate / sH| lezaH / udAharati-yathA veNyA veNIsaMhAre / 'rAjJA duryodhanaH (vinayandharaM kaJcukinaM pratyAha ) zikhaNDinaM strIpUvaitvAt dattAbhayaM drupadaputram / puraskRtya / jarati vRddhe / 'jIno jINoM jaranapI tyamaraH / gAr3eye gaGgAnandane bhI me / hate nidhanaM prapite / yA / pANDuputrANAm / zlAvA'payaza iti bhAvaH / sA / eva / asmAkamekAkinamazastraM bAlamabhimanyu nihatavatAm / bhaviSyati / atra hi pANDavakartakabhISmahananasya sAdRzyodbhAvanam // 311 // ' / manorathaM lakSayati-519 yat yataH / bhaGgayantareNa prakArAntareNa / 'vyAjacchalanibhe bhaGgiriti rabhasaH / abhiprAyasya / uktiH kathanam / tu / manorathaH // 490 // . udAharati-yathA-'he sudhru! pazya / essH| ratikelikalo ratyai kelikalA yasya tathoktaH / ata evakizcita / manmathamandharo manmathaH kAmastena mantharaH zithilo'nyato vimukhaH / samAlambhAdAdarAdhikyena / kAdambo hNsH| 'kAdambaH kalahaMsaH syaa'ditymrH| priyAM haMsIm | cumbti| atra svasya cumbanAbhiprAyaH suucitH||312||' anuktasiddhiM lakSayati-520 vizeSArthohavistAro vizeSo rUpalAvaNyAtizayastasyAoM jJApanaM tadartha ya mahAyAzceSTAmA vistAraH / anuktsiddhiH| udIryate kathyate /
Page #517
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / yathA-gRhavRkSavATikAyAm'dRzyete tanvi yAvetau cArucandramasaM prati / prAjJe! kalyANanAmAnAvubhau tiSyapunarvasU // 313 // ' 521 syAtpramANayituM pUjyaM priyoktiharSabhASaNam // 491 // yathA zAkuntale 'udeti pUrva kusumaM tataH phalaM ghanodayaH prAktadanantaraM pyH| nimittanaimittikayoraya vidhistava prasAdasya purastu sampadaH // 31 // ' atha nATyAlaMkArAH522 AzIrAkrandakapaTAkSamAgarvodyamAzrayAH / utmaasnspRhaakssobhpshcaattaapoppttyH|| 492 // AzaMsAdhyavasAyau ca visapollekhasajJitau / ' uttejanaM parIvAdo nItirarthavizeSaNam // 493 // protsAhanaM ca sAhAyyamabhimAno'nuvartanam / utkIrtanaM tathA yAcyA parihAro nivedanam // 494 // pravartanAkhyAnayuktipahazciopadezanam / . . iti nATyAlaGkRtayo nATyabhUSaNahetavaH // 495 // 523 AzIriSTajanAzaMsA yathA zAkuntale'yayAteriva zarmiSThA patyurbahumatA bhava / putraM tvamapi samrAjaM seva pUrumavApnuhi // 315 // ' 524 AkrandaH pralapitaM shucaa| udaahrti-ythaa| gRhavRkSavATikAyAM gRhopavane / 'vizvAmitrasamIpe rAmalakSmaNau dRSTvA nAyako nAyikA pratyAhe'ti zeSaH / he tanvi kRzodari ! yau / etau / cArucandramasaM prati sundrcndrsnnidhau| dRzyate / tau-ubhau / he prAjJe viduSi ! kalyANanAmAnau sugRhiitaabhidheyau| tiSyapunarvasU puSyaH punarvasuzcetyarthaH // 313 // priyavaco lakSayati-521 pUjyam / pramANayituM pramANaM kartum / yat-harSabhASaNaM harSAvahavAkyam / tatpriyoktiH priyavaco nAma nATayalakSaNamiti bhAvaH / syAt // 491 // udAharati-yathA / zAkuntale'bhijJAnazAkuntale / pUrvam / kusumaM puSpam / udeti-vikasati / tataH tadanantaram / phalam / prAqa / ghanodayo jaladharaH / tadanantaram / pyH| nimittanaimittikayoH kAryakAraNayoH / vidhiniyamaH / ayam / tava mArIcasya mhrsseH| tu| prasAdAt / purH| sampadaH / prasAdottaraM sampatsadbhAva ucitaH, kittvanyatraivaM niyamo nAtrAcintyaprabhAve bhagavatIti bhAvaH / vaMzasthaM vRttam // 314 // ' evaM lakSaNAni darzayitvA nATyAlaGkArAn darzayitumAha-aya / naattyaalngkaaraaH| nAmato nirdizyante-522 AzIrityAdinA / spaSTam // 492-495 // AziSa lakSayati-523 iSTajanAzaMsepTajanasya bAndhavAderAzaMsA'bhimataprAptIcchA / aashiiH| - udAharati-yathA / shaakuntle| 'kaNvaH zakuntalA pratyAheti zeSaH / 'yayAtestadAkhyasya narendrasya / zarmiSThA tadAkhyA raajnyii| iva / patyurduSyantasya / bahamatA'tyantaM sammAnitA / bhava | sA zarmiSThA / pUruM tadAkhyaM putram / ivA tvam / api / samrAjaM cakravartinam / putram / avApnuhi labhasva // 315 // ' AkandaM lakSayati-524 zucA zokena / pralapitaM pralApaH / aakrndH|
Page #518
--------------------------------------------------------------------------
________________ 508 saahitydrpnnH| yathA veNyAm-'kavukI-hA devi kunti / rAjabhavanapatAke-' ityAdi / 525 kapaTaM mAyayA yatra rUpamanyadvibhAvyate // 496 // yathA kulapatyaGke'mRgarUpaM parityajya vidhAya kapaTaM vapuH / nIyate rakSasA tena lakSmaNo yudhi saMzayama // 316 // ' 526 akSamA sA paribhavaH svalpo'pi na visshyte| yathA zAkuntale-'rAjA-bhoH satyavAdin , abhyupagataM tAvadammAbhiH, kiM punarimAmatisandhAya labhyate / zArGgaravaH-vinipAtaH-' ityaadi| 527 garvo'valepajaM vAkyaM yathA tatraiva-'rAjA-mamApi nAma sattvairabhibhUyante gRhaaH|' 528 kAryasyArambha udyamaH // 497 // yathA kumbhAGke-'rAvaNaHpazyAmi zokavivazo'ntakameva tAvata' / 529 grahaNaM guNavatkAryahetorAzraya ucyate / yathA vibhISaNanirbhartsanAGke-'vibhISaNaH-rAmamevAzrayAmi / ' iti / 530 utprAsanaM tUpahAso yo'sAdhau sAdhumAnini // 498 // uMdAharati-yathA / veNyA veNIsaMhAre / spaSTamanyat / dhRtamuniveSeNa duryodhanamitreNa rAkSasena zrAvite bhImahanane kazcikinaH pralApo'yam / kapaTaM lakSayati-525 yatra / maayyaa| anyat / rUpam / vibhAvyate / tat-kapaTam // 496 // udAharati-yathA kulapatyar3e tadAkhye rUpake / 'mRgarUpa'mityAdau / 'tena mArIcena / spaSTamanyat // 316 // akSamAM lakSayati-526 yaH svalpaH / api / pribhvH| na / viSahyate / sA / akssmaa| udaahrti-ythaa| zAkuntale'bhijJAnazAkuntale / 'rAjA ( zAravaM pratyAha ) abhyupagataM jJAtam / .. abhisandhAya vaJcayitvA / vinipAto narake patanam / 'labhyate'iti pUrvato'nveti / spaSTamanyat / garva lakSayati--527 avalepajamavalepo dhanAdyutkarSeNAvinayastasmAjjAyate iti tathoktam / vAkyam / garvaH / atropacArAdabhedaH / udAharati- yyaa| tatra abhijJAnazAkuntale / eva / 'rAjA / mama / api / gRhAH / 'gRhAH puMsi ca bhUmanyeve'tyamaraH / sattvaiH prANibhiH / abhibhUyante paribhavaM nIyante / atra hi ko nAma paribhavituM mama gRhAn / kSamateti garvAviSkaraNam / udyama lakSayati-528 kAryasya karttavyasyArthasya / ArambhaH / udymH|| 49.7 // udAharati-kumbhA kumbhakarNavadhapradhAne'Gke / 'raavnnH|-shokvivshH kumbhakarNamaraNajazokaparAbhUtaH / tAvara ( idaM vaakyaalngkaare)| antakaM yamam / eva / pazyAmi / ' atra hi rAvaNasya paralokagamanakAryArambhaH / AzrayaM lAyati-kAryahetoH kAryasiddhinimittam / guNavadutkRSTam / grahaNam / AzrayaH / ucyate / udaahrti-ythaa| vibhISaNanirbharsanAr3e vibhISaNasya nitarAmbhartsanAmupajIvya prArabdhe'Gke / spaSTamanyat / atra hi-lakArAjyaprAptinimittaM rAmacaraNagrahaNam / utprAsanaM lakSayati-529 yH| sAdhumAnini sajjanammanye / ataeva-asAdhau durjane / upahAsaH / s-tu| utprAsanam // 498 //
Page #519
--------------------------------------------------------------------------
________________ rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| yathA zAkuntale, "zAGgaravaH-rAjan, atha yadi pUrvavRttAntamanyasaGgAdvismRtavAn bhavAn / ttkthmdhrmbhiirodrprityaagH|" 531 AkAGkSA ramaNIyatvAdastuno yA spRhA tu sA / yathA tatraiva, 'rAjA-"cAruNA sphuritenaaympriksstkomlH| pipAsato mamAnujJAM dadAtIva priyAdharaH // 317 // " 532 adhikSepavacaHkArI kSobhaH proktaH sa eva tu // 499 // yathA-"tvayA tapasvicANDAla ! prcchnnvdhvrtinaa| na kevalaM hato vAlI, svAtmA ca prloktH|| 318 // " . 533 mohAvadhIritArthasya pazcAttApaH sa eva tu| yathAnutApA), "rAmaH-kiM devyA na vicumbito'si bahuzo mithyAbhizaptastadA" iti / 534 upapattirmatA hetorupanyAso'rthasiddhaye // 500 // yathA vadhyazilAyAm--"mriyate mriyamANe yA tvayi jIvati jIvati / tAM yadIcchati jIvantI rakSAtmAnaM mmaasubhiH|| 311 // " ___ udAharati-yathA / zAkuntale'bhijJAnazAkuntale 'paJca me'Gke' iti zeSaH / "shaarddrvH| 'duSyantaM pratyAhe ti zeSaH / rAjana / atha / yadi / pUrvavRttAntaM zakuntalayA saha gAndharvavidhinA pariNayanAdirUpam / anyasAta kAryAntareSu vyagratayA / bhavAn / vismRtavAn / tat / katham / adharmabhIro'radharmoM mAM na spRzediti bibhyato bhavataH / dArapAratyAgaH strIparityAgajanyaM pAtakaM syAditi bhAvaH / atra hi-pUrvavRttAntasyaivaM vismaraNAsambhava iti tthaa'bhidhaanmuphaasmaatrm|" spRhAM lakSayati-531 yaa|tu| vastunaH padArthasya / ramaNIyatvAt / aakaakssaasaa| spRhA / udaahrti-ythaa| tatrAbhijJAnazAkuntale / eva 'tRtIye'H' iti zeSaH / 'raajaa| "aparikSatakomalo na parikSato daSTo'sau komalaH (atra vizeSaNobhayasamAsaH, vizeSaNavizeSyabhAvasya prAyikatvAt ) / ayam / priyAdharaH / cAruNA sundareNa / mphuritena sphuraNena / mama / pipAsataH pAtumicchataH / anujJAmanumatim / dadAtIva 'pratIyate' iti zeSaH / atrAdharasya ramaNIyatayAkAGkSA // 317 // " kSobha lakSayati-532 adhikSapavacaHkArI bhartsanavAkyahetuH / kSobhaH antazcAJcalyam / ta / sa kSobhaH / eva 'mata' iti zeSaH // 499 // udAharati--yathA "he tapasvicANDAla tapakhiSu cANDAlaH tatsambuddhau tathokta ! tvyaa| pracchannavadhava. tinA pracchanno bhUtvA'sau vadhavI vadhakArI tena tthokten| vadhaM varttayati sampAdayatIti vdhvtii| kevalam |vaalii| na / hataH / kintu-paralokataH svargAdeH / svaatmaa| cApi (idaM samuccayArtham ) / zrIrAmaM prati maraNAsannasya vAlina uktiriyam // 318 // " pazcAttApaM lakSayati.-533 mohAvadhIritArthasya mohenAjJAnena vismRtyA vA'vadhIritaH parAbhUto yo'rthastasya / pazcAttApaH 'mohAvasAnadazAyAM punariti zeSaH / tu / sa pazcAttApaH / eva / udaahrti--ythaa| anutApAGke'nutApapradhAne ke| "rAmaH 'antaHzocatI'ti zeSaH / tadA parityAgAvasare / devyA sItayA / bahuzaH / mithyA'bhizapto mithyA'bhizaptA yena tAdRzaH / kim / n| vicumbitH| asmyaham / sItAM parityajyAnutapato rAmasyeyamuktiH / mayA yanmRSA sA kalaMkitA tad yadyapi, avazyaM prasAdanIyA'pyAsIt, athApi na prasAditeti nitAntamanarthakArIti bhaavH|" yathA vA'bhijJAnazAkuntale SaSThe'Gke zakantalAmavajJAya duSyantasya tAmanusmarata uktau| upapattiM lakSayati 534 arthasiddhaye kaarysmpttye| hetoH kAraNasya / upanyAsaH / uppttiH| matA 500 udAharati-yathA / vadhyazilAyAM yatra vadhyacihnA Arohyante tAdRzyAM zilAyAmityarthaH / "he zaGkhacUDa 1(idaM puurvto'nuprsktm|yaatviyi(putr)| mriymaanne| 'satI'ti zeSaH / mriyte|tthaa-jiivti 'satI'ti zeSaH / jIvati / tAm AtmamAtaram / yadi / jIvantIm / icchasi / tarhi-mama jImUtavAhanasya / asubhirgaruDAya matsamarpaNeneti bhAvaH / AtmAnaM svam / rakSa / jImUtavAhanasya 'iyam ( mAtA) asmadvipattiviklavA na yathA jIvitaM jahyAttathA'bhyupAyazcintyatAmiti prArthayamAnaM zaGkhacUDaM prati dayAvIrasyoktiriyam / nAgAnandasya caturthAkasya padyamidam // 319 // "
Page #520
--------------------------------------------------------------------------
________________ - saahitydrpnnH| [SaSTaH535 AzaMsanaM syAdAzaMsA yathA zmazAne-"mAdhava:sambhUyeva sukhAni cetasi paraMbhUmAnamAtanvate yatrAlokapathAvatAriNi ratiM prastauti netrohvH| yadvAlendukaloccayAdavacitaiHsArarivotpAdita, tatpazyeyamanaGgamaGgalagRhaM bhUyo'pi tasyA mukham319" 536 pratijJA'dhyavasAyakaH / yathA mama prabhAvatyAm-"vajranAbhaHasya vakSaH kSaNenaiva nirmathya gadayAnayA / lIlayonmUlayAmyeSa bhuvanadvayamadya vaH // 320 // " 537 viso yatsamArabdhaM karmAniSTaphalapradam // 501 // yathA veNIsaMhAre tRtIye? "rAjA. ekasya tAvatpAko'yaM dAruNo bhuvi vartate / kezagrahe dvitIye'smin nUnaM niHzeSitAH prajAH // 321 // " 538 kAryadarzanamullekha: yathA zAkuntale-rAjAnaM prati 'tApasau-samidAharaNAya prasthitAvAvAm / iha cAsmadguroH sAdhidaivata iva zakuntalayA'numAlinItIramAzramo dRzyate / na cedanya ( thA) kAryAtipAtaH, pravizya gRhyatAmatithisatkAraH' iti / 539 uttejana mitISyate / svakAryasiddhaye'nyasya preraNAya kaThorakhAk // 502 // AzaMsAM lakSayati-535 AzaMsanaM svaabhiissttmaatrlipsaa| aashNsaa| syAt / udAharati-yathA / zmazAne tadvarNanaprastute mAlatImAdhavasya paJcame'Gke / "mAdhavaH 'sAzaMsa' miti zeSaH / sukhAni AnandAH / sambhUyeva militveva sthitAni santIti bhAvaH (idaM kartavacanam ) cetasi citte 'mame ti zeSaH / paramatyantaM kevalaM vetyarthaH / bhUmAnamatizayitatvam / Atanvate vidadhati / mama manasi sarvavidhA: pamodA ullasantIti bhAvaH / 'ataH sambhAvyate' iti zeSaH / yatra yasmin mAlatImukhe ityarthaH / AlokapathAvatAriNI Aloko darzane netre iti yAvat tayoH pathastatrAvatArIti tatra / dRSTe sati iti bhAvaH / netrotsavo netrayorutsava AhAdaH / ratiM krIDAm / prastauti prathayati / yat 'ce' ti zeSaH / bAlendukaloccayAvAlo mUDhaH priyAmukha mivAmRtaM nipAyya paropakArAnabhijJa iti yAvat , asAvindustasya kaloccayastasmAttamAzrityeti bhAvaH / ['mUrkhe'rbhake'pi bAlaH syA' dityamaraH ] / avacitairekatra sthApitaiH / sAraiH saddhamaiH / iva / utpAditam / tat / anaGgamaGgalagRhamanaGgasya kAmasya maGgalagRhamAmodasthAnarUpam / tasyA mAdhavyAH / mukham / bhUyaH punarapi / pazyeyam / na mAlatyA AzaMsana, yenAziSA saGkaraH syAt, kintu svAtmana eva tanmukhacumbanArtham // ' adhyavasAyaM lakSayati-536 pratijJA sazapathaM nizcito'rthaH / adhyavasAyako'dhyavasAyaH / udAharati-yathA / mama / prbhaaktyaam| "vajranAbhaH 'pratijAnIte' iti zeSaH / asya pura:sthitasya duSTasyeti bhAvaH / vakSaH (krm)| anyaa| gdyaa| kSaNena / eva / nirmathya vidArya / eSaH / aham-adya / vo yuSmAkam / bhuvanadvayaM svarga pRthivIM ca / lIlayAnAyAsena / unmUlayAmi / kasyApi rAkSasarAjasya nararAjasya vA devarAjana samaM yudhyamAnasya taM prati uktiriyam // 320 // ' visarpa lakSayati-537 yat / prArabdham / aniSTaphalapradamaniSTaphalakam / karma / vispH|| 501 // udAharati-yathA / veNIsaMhAre / tRtIye / angke| rAjA / "eksy...|" udAhRtapUrvamidam / atra keza , grahaNasyAniSTaphalodrekatvam / ullekhaM lakSayati-538 kAryadarzanaM kAryasya kartavyatvena pradarzanam / ullekhaH / udaahrti-ythaa| shaakuntle| 'tApasau(duSyantaM pratyAhatuH) samidAharaNAya havanopayogikASThamAnetum / AvAm / prasthitau 'sAdhayAva' iti pAThe gacchAva ityarthaH / ihAsminvane / ca / asmadguroH kaNyamaharSeH / shkuntlyaa| sAdhidaivato'dhiSThAtryA devatayA'nugRhItam / iva / mAlinItIrammAlinyA nadyAstIram / anu pazcAtkRtya / aashrmH| dRzyate / cet / anyakAryAtipAtaH kAryAntarAvazyakatA / na tarhi-pravizya / atithistkaarH| gRhyatAm / atra hi- rAjJA samamprasthAnAbhAve samidAharaNaM hetuH, rAzazca kAryAntarAnAvazyakatve'tithisa. skAragrahaNAvazyakatvaM darzitam / ' uttejanaM lakSayati--539svakAryasiddhaye khAbhISTa sampattaye / anyasya / preraNAya khAnukUlakArye pravartayitum / kaThoravAk / uttejanam / iti / iSyate kAmyate / 'AcArya' riti zeSaH / 502 //
Page #521
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH yathA 'indrajicaNDavIryo'si nAmnaiva balavAnasi / dhigdhikpracchannarUpeNa yudhyase'smadbhayAkulaH // 321 // ' 540 bhartsanA tu parIvAdo yathA sundarAGke-'duryodhanaH- dhigdhik sUta, kiM kRtavAnasi / vatsasya me prakRtidurlalitasya pApaH pApaM vidhAsyati samakSamudAyudho'sau / ityAdi / 541 nItiH zAstreNa vartanam / yathA zAkuntale- 'duSyantaH - vinItaveSapravezyAni tapovanAni / ' iti / 542 uktasyArthasya yattu syAdutkIrtanamanekadhA // 503 // upAlambhavizeSeNa tatsyAdarthavizeSaNam / 511 yathA zAkuntale rAjAnaM prati 'zArGgaravaH- AH, kathamidaM nAma / nanu bhavAneva nitarAM lokavRtAntaniSNAtaH / 'satImapi jJAtikulaikasaMzrayAM jano'nyathA bhartRmatIM vizaGkate / ataH samIpe pariNeturiSyate priyApriyA vA pramadA svabandhubhiH // 322 // ' 543 protsAhanaM syAdutsAhagirA kasyApi yojanam // 504 // udAharati - yathA 'indraji' dityAdau / spaSTo'rthaH / pracchannasya hananaM duHsAdhyaM manvAnasya lakSmaNasya prakaTaM yodhane pravarttayitumindrajitampratyuktiriyam // 321 // ' parIvAdaM lakSayati- 540 bhartsanA sopAlambhaM vacaH / tu / parIvAdaH | udAharati-yathA / sundarAGke veNIsaMhArasya caturthe'Gke / ' duryodhanaH ( sUtaM pratyAha ) / sUta ! dhigdhik / kim / kRtavAn / asi / pApo duSTaH / asau bhImaH / udAyudha udyatazastraH / me mama / samakSam / prakRtidurlalitasya prakRtyA svabhAvenAlabhyaviSayakatvAdduSTaM lalitaM saundarya saubhagaM vA yasya tasya / vatsasya lAlanIya - syAnujasya duHzAsanasyetyarthaH / pApaM vakSovidAraNarUpamanartham / vidhAsyati - ' ityAdi / antyaM pAdadvayaM cAsya'asminnivArayasi kiM vyavasAyinammAM krodho na nAma karuNA na ca te'sti lajjA // ' iti / nIti lakSayati- 541 zAstreNa zAstrAnusAreNa / varttanaM yatnaH / nItiH / udAharati-yathA / zAkuntale 'duSyanta' ityAdau / spaSTam / arthavizeSaNaM lakSayati-542 yat / tu / uktsy| arthasya / anekadhA'nekaiH prakAraiH / upAlambhamiSeNa / utkIrttanaM sUcanam / tat / arthavizeSaNam / syAt // 503 // udAharati-yathA / zAkuntale / rAjAnaM duSyantam / prati / zArGgaravaH / AH (idaM sakhedamAcaryAbhidhAne ) / katham / idaM zakuntalArUpaM vastUpanyastamiti bhASase / nAma ( idaM vAkyAlaGkAre ) / nanu / bhavAn / eva / nitarAmatyantam / lokavRttAnta niSNAto laukikavyavahArAbhijJaH / jano lokaH / bhartRmatIM sajIvitabhartRkAm / jJAtikulaikasaMzrayAM jJAtikulaM pitRkulamekaH saMzrayo yasyAstAdRzIm / pitRgRhe vasantImiti bhAvaH / satIM zuddhacaritAm / api / anyathA 'asatIya' mityAtmanA / vizaGkate / ataH / pariNetuH / samIpe / 'eve ' ti zeSaH / svabandhubhiH jJAtRjanaiH / priyA / apriyA / vA / pramadA / 'prasthApitu' miti zeSaH / iSyate / atra vaMzasthaM vRttam // 322 // protsAhanaM lakSayati-543 utsAhagirotsAhavardhiyA vAcA / kasyApi / yojanaM kAryAntare pravarttanam / protsAhanam // 504 //
Page #522
--------------------------------------------------------------------------
________________ saahitydrpnnH| [SaSTha: yathA bAlarAmAyaNe 'kAlarAtrikarAleyaM strIti kiM vicikitsasi / tajjagatritayaM trAtuM tAta tADaya tADakAm // 323 // ' 544 sAhAyyaM saGkaTe yatsyAtsAnukUlyaM parasya ca / yathA veNyAma-kRpaM prati 'azvatthAmA-tvamapi tAvadrAjJaH pArzvavartI bhava / kRpaH-vAJchAmyahamadya pratikartum-' ityaadi| 545 abhimAnaH sa eva syAt yathA tatraiva-duryodhanaH mAtaH kimapyasadRzaM kRpaNaM vacaste' ityAdi / 546 prazrayAdanuvartanam // 505 // anuvRttir yathA zAkuntale-'rAjA (zakuntalAM prati / ) ayi, tapo vrdhte| anusUyA-dANiM adidhivisesalAheNa' ityaadi| 547 bhUtakAryAkhyAnamutkIrtanaM matam / bathA bAlarAmAyaNe 'atrAsItphaNipAzabandhanavidhiH zaktyA bhavaddevare gADhaM vakSasi tADite hanumatA dronnaadrirtraahtH|' ityAdi / udAharati-yathA / bAlarAmAyaNe / ( vizvAmitro rAmaM pratyAha ) he tAta / iyam / kAlarAtrikarAlA kAlarAcyA tulyaM bhayAvahA / ataH-strI / iti / kim / vicikitsasi vicArayasi / asyA hananena strIhatyApAtakabhayaM na kartavyamiti bhAvaH / tat-yataH kAlarAtrivat lokAn hantuM pravRtteyaM tasmAditi bhAvaH / jagatritayam / trAtuM rakSitum / tADakAm / tADaya jahi / / 323 // ' sAhAyyaM lakSayati-544 saGkaTe vipattau / upasthita iti bhAvaH / ca / yat / prsy| sAnukUlatvaM sahAyakAtmanA bhavanam sAhAyyam / udAharati-yathA veNyAM veNIsaMhAre / spaSTamanyat / abhimAnaM lakSayati-545 abhimAnaH / so'bhimAnaH / eva / syAt / udAharati-yathA / tatra veNIsaMhAre / eva / duryodhanaH (gAndhArI prtyaah)| 'mAta' rityAdi / Adipadena 'sukSatriyA va bhavatI kaca dInataiSA / nirvatsale sutazatasya vipattimetAM tvaM nAnucintayasi, rakSasi bhAgayogyam // ' ityaMzasya grahaNam / atra vipattAvapi mAturAkSepapUrvakaM tathodyamanamityabhimAnaH / arthaH spaSTaH / anuvRttiM lakSayati-546 prazrayAdvinayena / anuvartanamanukUlAtmanA bhavanam / anuvRttiH // 505 // udAharati-yathA...dANiM idAnIm / adidhivisesalAheNa atithivizeSalAbhenAtithivarasya bhavato lAbheneti yAvat / spaSTamanyat / utkIrtanaM lakSayati-547 bhUtakAryAkhyAnambhutasya kAryasya kathanam / utkIrtanam / matam / udAharati-yathA / bAlarAmAyaNe (zrIrAmo'yodhyA pratyAvarttamAnastaMtaM pradezaM darzayati ) / he mRgAkSi (idaM ctrthcrnngtm)| atra / phaNipAzabandhanavidhiH phaNino nAgasya pAzastena bandhanaM tasya vidhiH / AsIta / a zaktayendrajitA prayuktenAmoghenAyudhavizeSeNa / bhavaddevare bhavatyA devare lakSmaNe / gADham / vakSasi (viSaye saptamIyam ) / tADite prahRte sati / hnumtaa| droNAdrioNaparvataH / Ahata AnItaH / ' ityaadi|
Page #523
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucilakhyayA vyAkhyayA smetH| 548 yAc tu kApi yAcyA yA svayaM dUtamukhena vA // 506 // yathA'adyApi dehi vaidehI dayAlustvayi raaghvH| zirobhiH kandukakrIDAM kiM kArayasi vAnarAn 324 // ' 549 parihAra iti proktaH kRtAnucitamArjanam / yathA'prANaprayANaduHkhAta uktavAnasmyanakSaram / tatkSamasva vibho, kiM ca sugrIvaste smrpitH325||' 520 avadhIritakartavyakathanaM tu nivedanam // 507 // yathA rAghavAbhyudaye-'lakSmaNaH-Arya, samudrAbhyarthanayA gantumudyato'si / tatkimetat / ' 551 pravartanaM tu kAryasya yatsyAtsAdhu pravartanam / / yathA veNyAm-'rAjA-kaJcukin , devasya devakInandanasya bahumAnAdattasya bhImasenasya vijayamaGgalAya pravartantAM tatrocitAH smaarmbhaaH|' 552 AkhyAnaM pUrvavRttoktira yathA tatraiva 'dezaH so'yamarAtizoNitajalairyasminvadAH pUritAH' ityAdi / Adipadena 'divyairindrajidatra lakSmaNazarairlokAntaraM lambhitaH kenApyatra mRgAkSi! rAkSasapateH kRttA ca kaNThATavI iti pAdadvayasya grahaNam / yAccAMlakSayati-548 yAcnetyAdinA / spsstto'rthH| idaM tu bodhyam-iyaM svayaM kRtA dUtadvArA kRtA ceti dvividhA tatrAdyA yathA-'bho lakezvara ! dIyatAM janakajA rAmaH svayaM yAcate' ityAdau / dvitIyA tUdAhRtaiva granthakRteti // 506 // udAharati-yathA-'adyApi / vaidehIM videhanandanIm / dehi / rAghabo rAmaH / tvayi / dayAlurakRtakopaH / atha-kim / zirobhiH 'rAmabANaiH pAtitaiH svasya dazabhiH' iti zeSaH / vAnarAn vAnarANAm / (Nijantatve karma. padamidam ) / kandukakrIDAm / kArayasi / aGgadasya rAvaNaM pratyuktiriyam // 324 // parihAraM lakSayati-549 kRtAnucitamArjanaM kRtasyAnucitasya karmaNo mArjanam / prihaarH| iti / proktH| udAharati-yathA / 'he vibho prabho ! prANaprayANaduHkhArtaH prANAnAM prayANaM tasya duHkhenAtaH san / yatakSaraM durvacaH / uktavAn / asmi / tat / kSamasva / kiMca-te tava / sugrIvaH / samarpitaH itaH paramasya rakSaNaM tvadadhInamiti bhAvaH / maraNAsannasya vAlinaH zrIrAmaM pratyuktiriyam // 325 // ' nivedanaM lakSayati-550 avadhIritakartavyakathanamavadhIritamavajJAtaM yat karttavyaM kArya tasya kathanam / tu| nivednm|| 507 // udAharati-yathA / rAghavAbhyudaye / spaSTo'rthaH / samudraprasAdena gamanaM nocitamiti bhAvaH / pravartana lakSayati-551 yat / kAryasya / sAdhu zobhanaM yathA bhavettathA / pravarttanam / tu / pravartanam / udaahrti-ythaa| veNyAM veNIsaMhAre / rAjA yudhiSThiraH / spaSTamanyat / AkhyAnaM lakSayati-552 pUrvavRttoktirbhUtapUrvasyetivRttasya kathanam / AkhyAnam / udaahrti-ythaa| tatra veNIsaMhAre / eva / 'yasmin yasyAM bhUmau / arAtizoNitajalairarAtInAM zatraNAM zoNitarUpairjalaiH / idAH (atra bahuvacanaM paJcAnAM syamantakAnAM bodhakam ) / puuritaaH| saH / ayam / deshH|' ityAdi / Adipadena 'kSatrAdeva tathAvidhaH paribhavastAtasya kezagrahaH tAnyevAhitazatraghasmaragurUNyatrANi bhAsvanti me / yadrAmeNa kRtaM tadeva kurute droNAyaniH krodhnH|' iti pAdatrayasya grahaNam / kezeSu prahatya samAhitatya madhye samaraM droNasya hanane kupitasyAzvatthAmna uktiriyam /
Page #524
--------------------------------------------------------------------------
________________ saahitydrpnnH| [SaSThaH 553 yuktirAvadhAraNam // 508 // yathA tatraiva 'yadi samaramapAsya nAsti mRtyorbhayamiti yuktamito'nyataH prayAtum / atha maraNamavazyameva jantoH kimiti mudhA malinaM yazaH kurudhvam // 326 // ' 554 praharSaH pramadAdhikyaM yathA zAkuntale-'rAjA-tarikamidAnImAtmAnaM pUrNamanorathaM nAbhinandAmi / ' 555 zikSA syAdupadezanam / yathA tatraiva-'sahi, Na juttaM assamavAsiNo jaNassa akidasakAraM adidhivisesaM ujjhima sacchandado gamaNam / ___ eSAM ca lakSaNaM nATyAlaGkArANAM sAmAnyata ekarUpatve'pi bhedena vyadezo gaDDulikApravAheNa / eSu ca keSAzcidguNAlaGkArabhAvasaMdhyaGgavizeSAntarbhAve'pi nATake prayatnataH kartavyatvAttadvizeSoktiH / etAni ca'paJcasaMdhi caturvRtti catuHSaSTayaGgasaMyutam / SaTtriMzallakSaNopetamalaMkAropazobhitam // mahArasaM mahAbhogamudAttaracanAnvitam / mahApuruSasatkAraM sAdhvAcAraM janapriyam // suzliSTasaMdhiyogaM ca suprayoga sukhAzrayam / mRduzabdAbhidhAnaM ca kaviH kuryAttu nATakam // ' . iti muninoktatvAnnATake'vazyaM kartavyAnyeva / yuktiM lakSayati-553 arthAvadhAraNaM kartavyasya nizcayaH / yuktiH // 508 // udAharati-yathA / tatra veNIsaMhAre / eva / yadi / samaraM snggraamm| 'astriyAM samarAnIkaraNA' ityamaraH / apAsya prityjy| mRtyormaraNasya / bhym| na / asti / tarhi-itaH saGgrAmAt-anyato'nyatra / prayAtaM . gantum / yuktam / atha yadi ca 'adya vA'bdazatAnte vA mRtyubai prANinAM dhruva' ityAdinathena / jantoH prANinaH / maraNam / avazyam / eva / tarhi-kimiti / yazaH svadharmapAlanajanyAM prazaMsAm / mudhA vyartham / malinam / kurudhvam / atra samaraH kartavya evetyavadhAraNam / puSpitAgrA vRttam / tallakSaNaM coktaM prAk // 326 // ' praharSa lakSayati-554 pramadAdhikyaM pramadasyAnandasyAdhikyam / prhrssH| udAharati-yathA / zAkuntale / 'raajaa| putraprAptyanantaram (Atmagatam ) tt| idAnIm / aatmaanm| pUrNamanoratham / kim / na / abhinndaami|' upadezanaM lakSayati-555 zikSA yuktamArge pravartanam / upadezanam / syAt / udAharati-yathA / tatrAbhijJAnazAkuntale / eva / ( anasUyA zakuntalAM pratyAha) sahi sakhi ! aslamavAsiNo AzramavAsinaH / jaNasya janasya / akidasakAramakRtasatkAram / adidhivisesaM atithivizeSamuttamama tithimiti yAvat / ujjhia ujjhitvA / sacchandado svacchandataH svAbhiprAyamiti yAvat / gamaNaM gamanam / * Na na / jutvaM yuktam / nanu nAtra yuktyAdInAM yuktyAdisidhyaGgeSu nItyAdInAM nItyA ca zikSA''diSu cAntarbhAbe siddhe punarupAdAnaM kimisthAzaGkayAha-eSAmityAdi / spaSTam / . uktamartha samarthayate--etAni nATyalakSaNAdIni / 'c| kviH| pazcasandhi paJca sukhAdayaH sandhayo yatra tattathoktam / caturvatti catasraH kauzikyAdyA vRttayo yatra tat / catuHSaSTayasaMyutam / tatra dvAdazamukhasya / trayo. dazapratimukhasya garbhasya vimarzasya nirvahaNasya ca sandheH prabhedAH / etairaGgairiva saMyutamiti bhAvaH / SaTatrizallakSaNopetaMbhUSaNAdibhiH SaTtriMzalakSaNairyuttAm / alaGkAropazobhitaM prayastriMzatsaGkhyAkairAzirAdibhiralaGkArairyuktam / mahAn zRGgA.
Page #525
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] vIthyaGgAni vakSyaMte, lAsyAGgAnyAha rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / atra ca 556 geyaM padaM sthitaM pAThayaMmAsInaM puSpamaNDika // 509 // praccheda kaistrigUDhaM ca saindhavAkhyaM dvigUDhakarma / uttamottama cAnyaduktapratyuktameva ca // 510 // lAsye dazavidhaM hyeva - daGgamuktaM manISibhiH / 557 tantrIbhANDaM puraskRtyopaviSTasyAsane puraH // 511 // zuSkaM gAnaM geyapadaM yathA-gaurIgRhe vINAM vAdayantI "malayavatI utphullakamalakesaraparAgagauradyute mama hi gauri ! abhivAJchitaM prasidhyatu bhagavati tava suprasAdena // 330 // " 558 sthita pAThyaM taducyate / madanottApitA yattu paThati prAkRtaM sthitA // 592 // 515 / ravIrakaruNazAntAnyatamo rasaH pradhAnatve yatra tattathoktam / mahAbhogammahAn bhogaH sahAyakAdiryatra tattathoktam / udAtaraca nAnvitamudAttA saprAsAdA yA racanA tayA'nvitam / mahApuruSasatkAraM mahApuruSo dhIrodAtto dhIralalito vA tasya satkAro yatra tattathoktam / ata eva sAdhvAcAraM ramaNIyavyavahAro varNanIyatvena yatra sat / janapriyam / suliTasandhiyogaM suSTiH sandhInAM yogo yatra sat / suprayogam / sukhAzrayam / mRduzabdAbhidhAnaM mRdubhiH zabdairabhidhAnaM pAtranAma yatra tat / ca / nATakam / kuryAt / tu ( idaM vAkyAlaGkAre) // itimuninetyevambharatena / uktatvAt / nATake / avazyam / karttavyAni / eva na tveSvekaM dve vA / ataH - etatpradarzayituM bhUSaNAdIni viziSyoddiSTAnIti vibhAvyam / evaM nAvyAlaGkArAnnirdizya kramaprAptamapi vIthyaGgAnAM prasaGgaucityena punarnirdeSTavyatvamAha - vIthyaGgAni vIthI rUpakavizeSastasyA aGgAni prabhedAstAni / vakSyante tannirUpaNaprasaGge iti zeSaH / lAsyAGgAni vaktuM pratijAnIte - lAsyAGgAni lAsyasya nRtyasyAGgAni prabhedAstAni / Aha - 556 geye pardai geyapadamityarthaH / sthitaM pAThyaM sthitapAThyamityarthaH / spaSTamanyat // 509 // 510 // etAni kramAlakSayitukAma Aha-atraiSu dazasu lAsyAGgeSu madhye / ca 'geyapadaM lakSyate' iti zeSaH / 557 tantra bhANDaM vINAyantram / puraskRtya / gre nidhAya gAnopayogitvena nirUpyeti yAvat / Asame / upaviSTasya / puraH prathamam / zuSkaM zuddhaM saMskRtamayamiti yAvat / gAnam / geyapadam // 511 // udAharati - yathA / gaurIgRhe pArvatIprAsAde 'sthite 'ti zeSaH / vINAm / vAdayantI / " malayavatI gAyati' iti zeSaH / utphullakamalakesaraparAgagauradyute utphulakamalasya kesarAH kiMjalkAsteSAM parAgastadvagaurI dyutiryasyAsvarasa * buddhau tatho ! bhagavati ! gauri ! tava suprasAdena zobhanenAnugraheNa / mama / hi nUtanam / abhivAJchitam / prasidhyatu saphalIbhUyAt / AryAchandaH // 330 // " sthitapAThyaM lakSayati-558 madanottApitA kAmArditA / sthitA'vasthitA / tu / yat / prAkRtaM prAkRtabhASAmayam / paThati tat / sthitapAThyam / ucyate / yathA- vikramorvazyAM caturthe'Gke "citralekhA (pradezAntare dvipadikayA
Page #526
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAhityadarpaNaH / [SaSThaHabhinavaguptapAdAssvAhaH-"upalakSaNaM caitat, krodhoddhAntasyApi prAkRtapaThanaM sthitapA. ucm|" iti| 559 nikhilAtodyarahitaM shokcintaa'nvitaa'blaa| aprasAdhitagAtraM yadAsInA''sInameva tat // 513 // . 560 AtoyamizritaM geyaM chandAMsi vividhAni ca / strIpuMsayorviparyAsa-ceSTitaM puSpagaNDikA // 514 // 561 anyAsaGgaM pati matvA premvicchedmnyunaa| vINApuraHsaraM gAnaM striyAH pracchedako mataH // 515 // 562 strIveSadhAriNAM puMsAM nATyaM zlakSNaM trigUDhakam / dizo'valokya) sahaari dukkhAliddhaaM saravara amUhisiNiddhaM / vAho-vaggia-NaaNaaM tammai hNsiijualaN||" iti // 512. // atra bharatasUtravyAkhyAtaNAmabhiprAya darzayati-abhinavaguptapAdA ityaadinaa| abhinavaguptapAdA nATyazAstravyAkhyAtAraH / tu / aahH| "etatamadanottApiteti viziSyAbhidhAnamityarthaH / ca / upalakSaNam / tena na kevalaM madanottApitetyevArthaH, kintu iti zeSaH / spaSTamanyat / iti / tanmate yathA-vikramorvazyAmeva-"rAjA.. hiaAhiapiadukkhao saravarue dhuapkkho|vaaho-vggia-nnanno tammai haMsajuaNeo" iti| . AsInaM lakSayati-559 AsInopaviSTA / zokacintA'nvitA / ablaa| nikhilAtodyarahitaM nikhilAni sarvANyAtodyAni vAdyAni te rahitaM yathA bhavettathA / tathA-aprasAdhitagAtraM na prasAdhitamalaDkRtaM gAtraM yasmin kammaNi tad yathA bhavettathetyarthaH / yat 'prAkRtaM paThatI'ti pUrvato'nveti / tat / AsInam / eva / yathA'bhijJAnazAkuntale, tRtIye'Gke "zakuntalA-tujjha Na ANe hiaaMmama uNa kAmo divA vi rattimmi / NigghiNa! tavai balIaM tuivuttamaNorahAI aNgaaii"|| 513 // ___ puSpagaNDikA lakSayati-560 AtodyamizritaM vAdyamizritam / geyam / ca tathA / vividhAni / chandAMsi chandonibaddhAni gItAnIti bhAvaH / evam-strIpuMsayornAyikAnAyakayoH / viparyAsaceSTitaM viparItaM ceSTitam / puSpagaNDikA / UhyamudAharaNam // 514 // pracchedaka lakSayati-561 anyAsaGgamanyasyAmAsaGgaH prItiryasya tam / patim / mtvaa| premavicchedamanyunA premNo vicchedastena (kRtaH) manyuH zokastena tadabhinnamityarthaH / vINApuraHsaram / striyAH strIkartRkamityarthaH / gAnam / pracchedakaH / mataH / udAharaNamUhyam // 515 // trigUDhakaM lakSayati-562 strIveSadhAriNAm / puMsAm / zlakSNaM mRdulam / nATyam / vigUDhakam / / 1 'sahacarIduHkhAlIDhaM sarovare snigdham / aviralavASpajalArdratAmyati haMsIyugannam // ' iti saMskRtam / 2 'hRdayAhitapriyaduHkhaH sarovare dhutapakSaH / bASpAvaligatanayanastAmyati haMsayuvA ||'iti saMskRtam / 3 'tava na jAne hRdayaM mama punaH kAmo divA'pi raatraavpi| nighRNaH tapati balIyAMstvayi vRttamanorathAnyaGgAni ||'iti saMskRtam /
Page #527
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / yathA-mAlatImAdhave "makarandaH-eSo'smi maaltiisNvRttH|" 563 kazcana bhraSTasaGketaH suvyaktakaraNAnvitaH // 516 // prAkRtaM vacanaM vakti yatra tatsaindhavaM matam / karaNaM viinnaa''dikriyaa| 564 caturasrapadaM gItaM mukhapratimukhAnvitam // 517 // dvigUDhaM rasabhAvADhayam - 565 uttamottamakaM punaH / kopaprasAdajamadhi-kSepayuktaM rasottaram // 518 // hAvahelA'nvitaM citra-zlokabandhamanoharam / 566 uktipratyuktisaMyuktaM sopAlambhamalIkavat // 519 // vilAsAnvitagItArthamuktapratyuktamucyate / eSAM spaSTAnyudAharaNAni / 567 etadeva yadA sarvaiH patAkAsthAnakairyutam // 520 // abaizca dazabhirdhArA mhaanaattkmuucire| udAharati-yathetyAdinA / spaSTam / saindhavaM lakSayati-563 bhraSTasaGketo bhraSTo nAyikAzanyatvena hataH saGketo yasya tAdRzaH / suvyaktakaraNAnvitaH suvyaktAni suvyaktasvarANi yAni karaNAni vINAdikriyAstairanvitaH / kazcana / yatra yasmin natya iti yAvat / prAkRtam / vacanam / vakti gAyati / tat / saindhavam / matam // 516 // kAriko sugamayituM tatkaThinAMzabhUtaM karaNapadArtha vyAcaSTe-karaNamityAdinA / spaSTam / udAharaNamUhyam / dvigUDhaM lakSayati-564 mukhapratimukhAnvitaM mukhapratimukhAbhyAM tadAkhyAbhyAM sandhibhyAmanvitam / rasabhAvADhayaM rasabhAvAbhyAmADhayaM sampannam / caturasrapadaM caturasrANi pUrNasaptakharANi rasikamanoharANi vA padAni yatra tathoktam / gItam / dvigUDham / udAharaNamUhyam // 517 // uttamottamakaM lakSayati-565 kopaprasAda kopaprasAdAbhyAM jAyata iti tthoktm| adhikSepayatamadhikSepastiraskArastena yuktam / rasottaraM rasa uttarasmin yasya tathoktaM, sarasamiti bhaavH| hAvahelA'nvitaM hAvahelAbhyAM zRGgAra. janyaceSTAvizeSAbhyAmanvitam ( etau ca lkssitpuurvo)| citrazlokabandhamanoharaM citrA vicitrA ye zlokabandhAH zlokaracanAstairmanoharam / punaH / uttamottamakam / udAharaNamUhyam // 518 // __ uktapratyuktaM lakSayati-566 uktipratyuktisaMyuktam vacanaprativacanazAli / ata eva-sopAlambhamupA lambhavyajakam / ata eva-alIkavanmRSAvAdasahitam / vilAsAnvitagItArtha vilAsaH zRGgAraceSTAvizeSastenAnvito gItArthoM yatra tAdRzam / lAsyamiti prasaGgAnuprasaktam / uktapratyuktam / ucyate / udAharaNamUhyam // 519 // __ nanveSAM kAnyudAharaNAnItyAzaGkayAha-eSAmityAdi / spaSTam / mahAnATakaM lakSayati-567 etaniruktalakSaNaM nATakam / eva / yadA / sarvaiH samastaprabhedakaiH / patAkAsthAnakaiH / ca tathA / dazabhiH / aGkaH / yutam / dhiiraaH| mahAnATakam / Ucire kathitavantaH // 520 //
Page #528
--------------------------------------------------------------------------
________________ 518 sAhityadarpaNaH / [SaSTha:etadeva nATakam / yathA-bAlarAmAyaNam / atha prakaraNam568 bhavet prakaraNe vRttaM laukika kavikalpitam // 521 // zRGgAro'GgI nAyakastu vipro'mAtyo'thavA vaNik / sApAyadharmakAmArtha-paro dhIraprazAntakaH // 522 // vipranAyakaM yathA-mRcchakaTikam / amAtyanAyakaM mAlatImAdhavam, vaNiGnAyakaM puSpabhUSitam / 569 nAyikA kulajA kApi vezyA kApi dvayaM kvacit / tena bhedAstrayastasya 570 tatra bhedastRtIyakaH // 523 // kitavadyUtakArAdiviTaveTakasaGkulaH / kulastrI puSpabhUSite, vezyA tu raGgadatte dve api mRcchkttikaayaam| asya nATakaprakRtitvAta zeSaM nATakavat / atha bhANaH 571 bhANaH syAtacarito nAnA'vasthA'ntarAtmakaH // 524 // kArikAsthametatpadArthamAha-etadevetyAdinA / udAharati-yatheyAdinA / spaSTam / prakaraNaM lakSayitumAha-atha nATakasya saprapaJcaM nirUpaNAnantaram / prkrnnm| lakSyate-568 prakaraNe tadAkhye dvitIye rUpaka ityarthaH / kavikalpitaM 'natu purANetihAsaprasiddha'miti bhAvaH / laukikametallokamAtrocitam / vRttaM nAyakacaritam / zaGkAraH / aGgrI pradhAnabhUto rasaH / naaykH| tu punaH / vipro brAhmaNaH / amAtyo mntrii| athvaa| vaNika vaizyaH / sApAyadharmakAmArthaparo'pAyAH kSayAntasampattayastaiH sahitA ye dharmakAmAthAsteSu paro bhogAIdharmakAmArthaniSTha iti bhAvaH / dhIraprazAntako dhIraprazAntalakSaNAkrAntaH / bhavet // 521 // 522 // udAharati-vipramAyakamityAdinA / spaSTam / asya bhedAnAha-569 kvApi kasmiMzcittasya bhede ityarthaH / kulajA kuliinaa| nAyikA / kvApi / vezyA 'nAyiketi pUrvato'nveti / kvacit / dvayaM kulajA vezyA cetyevaM nAyikAyugalam / "syA"diti zeSaH / tena / basya prakaraNasya / trayaH / bhedAH / 'syuriti zeSaH / atrApi tRtIyabhedasya vizeSamAha-570 tatra teSu triSu bhededhiti bhAvaH / tRtiiykH| bhedaH kitavadyutakArAdiviTaceTakasaGkalaH / atra kitavo dhUrtaH e'takAro dyUtavyasanI, AdinA nAgarikAdiH, viTaceTau ca lakSitapUrvo // 523 // udAharaNaM darzayati-kusastrIti / 'vinA vizeSaM sarveSAM lakSma nATakavanmatam' ityuktaM smArayati-asyetyAdinA / spaSTam / ___ bhANaM lakSayitumAha-atha / bhANaH / lakSyate 571 dhUrtacarito dhUrtena chalapradhAnena ( nAyakena ) carito'dhikRtaH / nAnA'vasthA'ntarAtmako nAnA'vasthA'ntaraM vividhAH prArambhAdipaJcavidhAvasthAtiriktA avasthA AtmA
Page #529
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH] 'rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| eko'Gka eka evAtra nipuNaH paNDito viTaH / raGge prakAzametsvenAnubhUtImatareNa vA // 525 // sambodhanoktipratyuktI kuryaadaakaashbhaassitaiH| sUcayedvIrazRGgArau zauryasaubhAgyavarNanaiH // 526 // tatretivRttamutpAdyaM vRttiH prAyeNa bhaartii| mukhanirvahaNe sandhI lAsyAGgAni dazApi ca // 527 // tana-AkAzabhASitarUpaM paravacanamapi svayamevAnuvadannuttarapratyuttare kuryAt / zRGgAravIrarasau ca saubhAgyazauryyavarNanayA sUcayet / prAyo bhAratI, kauzikyapi vRttirbhavati, lAsyAGgAni geyapadAdIni udAharaNaM lIlAmadhukaraH / atha vyAyogaH 572 khyAtetivRtto vyAyogaH svlpstriijnsNyutH| hIno garbhavimarzAbhyAM narairbahubhirAzritaH // 528 // ekAGkazca bhavedastrInimittasamarodayaH / kauzikIvRttirahitaH prakhyAtastatra nAyakaH // 529 // rAjarSiratha divyo vA bhaveddhIroddhatazca sH|| hAsyazRGgArazAntebhya itaretrAGgino rasAH // 530 // yalya tAdRzaH bhANaH / syAt / atra mANe / ekaH / aGkaH / tthaa-ekH| eva / nipuNazcaturaH / paNDitaH / viTo dhUrtaH / svena / bA / isareNa / anubhUtam 'vastu' iti zeSaH / raGge nATyazAlAyAm / prakAzayet / evam-AkAzabhASitaH / sambodhanoktipratyuktI sambodhanenoktipratyuktI / kuryAt / tathA-zauryasaubhAgyavarNanaiH zauryyavarNanena, saubhAgya ( zRGgArAvasthA ) varNanena cetyarthaH / vIrazRGgArau / sUcayet 'kavi' riti shessH| tatra bhANe / utpAdyaM kavinA kalpanIyam / itivRttm| vRttiH| prAyeNAdhikyena / bhAratI, 'kvacita punaH kauzikI'ti / bhAvaH mukhanirvahaNe tadAkhyau // sandhI / ca evam / daza sarvANIti bhAvaH / api / lAsyAGgAni geyapadAdInItyarthaH // 524 // 525 // 526 // 527 / / kArikAyAH kaThinamaMzaM sugamayati-tatretyAdinA / spaSTam / vyAyogaM lakSayitumAha-atha / vyAyogaH / lakSyate / 572 khyAtetivRttaH khyAtaM purANAdiSu prasiddhamitivRttaM yatra tathoktaH / svalpastrIjanasaMyutaH katipayAbhireva strIbhiryutaH / garbhavimarzAbhyAM tadAkhyAbhyAM sandhibhyAm / hInaH / bahubhiH / naraiH puruSaiH / aashritH| ekAGka eko'ko yatra taadRshH| ca tathA / astrInimittasamarodayaH strInimittavyatiriktanimittakasaGgAmavarNanAtmaka iti bhAvaH / kauzikIvattirahitaH sAtvatyArabhaTIbhAratIbhirvattibhirupakRta iti bhAvaH / vyaayogH| bhaveta vyAyoge / prakhyAtaHprasiddhacaritaH / naaykH| 'bhave' diti zeSaH / sa nAyakaH / ca / raajrssiH| athadivyA khagabhavaH / vA ( idaM samuccayArtham ) / dhIroddhatastallakSaNAkAntaH / 'jJeya' iti zeSaH / atra vyAyoge ityarthaH / nAyaTArazAntabhyaH / itare vyatiriktAH / rasAH / aGginaH pradhAnatayA varNanIyAH / 'bhaSantI' ti zeSaH // 528 // 529 // 530 //
Page #530
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAhityadarpaNaH / yathA-saugandhikAharaNam / atha samavakAra:--- 573 vRttaM samayakAre tu khyAtaM devAsurAzrayam / 520 sandhayo nirvimarzAH syustrayo'GkAstatra cAdime // 531 // sandhI dvAvantyayostadvadeka eko bhavet punaH / nAyakA dvAdazodAttAH prakhyAtA devadAnavAH || 532 // phalaM pRthakpRthak teSAM vIramukhyo'khilo rasaH / vRttayo mandakauzikyo nAtra bindupravezakau // 533 // vIthyaGgAni ca tatra syuryathAlAbhaM trayodaza / gAyatryuSNimukhAnyatra cchandAMsi vividhAni ca // 534 // trizRGgArastrikapaTaH kAyryazcAyaM trividravaH / vastu dvAdazanADIbhirniSpAdyaM prathamAGkagam // 535 // dvitIye'Gkeca tisRbhi - rdvAbhyAma tRtIyake / nADikA ghaTikAdvayamucyate, bindupravezakakau ca nATakoktAvapi neha vidhAtavyau / tatra [ SaSThaH 574 dharmArthakAmaistrividhaH zRGgAraH, kapaTaH punaH // 536 // udAharati yathetyAdinA / spaSTam / 1 samavakAraM lakSayitumAha-atha / samavakAraH / lakSyate 573 samavakAre / tu / devAsurAzrayaM devAsurA AzrayA yasya tat / khyAtaM prasiddham / vRttaM caritram | 'syA' diti zeSaH / nirvimarza vimarzAkhyasa ndhivyatiriktAH / sandhayaH / syuH / tathA trayaH / aGkAH / tatra teSSaSu madhye ityarthaH / ca / Adime prathamesh | dvau / sandhI mukhapratimukhAkhyau sandhI ityarthaH / tadvat / antyayordvatIye tRtIye'Gke cetyarthaH / ekaH / ekaH / 'sandhi' riti zeSaH / tathA ca dvitIye garbhastRtIye nirvahaNaM sandhiriti niSkRSTo'rthaH / punaH / bhavet / tathA-tatra dvAdaza / udAttA dhIrodAttAH / prakhyAtAH / devadAnavAH / nAyakAH / teSAM nAyakAnAmityarthaH / pRthakpRthak bhinnabhinnamityarthaH / phalaM kAryyato lAbhaH / tathA vIra mukhyo vIrarasapradhAnaH / akhila : sarvavidhaH / rasaH zRGgArAdirityarthaH / mandakauzikyo mandA kAcitkI kauzikI yAsu tAH, prAyeNa kauzikIvirahitA iti bhAvaH / vRttayo bhAratIsAtvatyArabhavya ityarthaH / ' bhavantI 'ti zeSaH / atra samavakAre / bindupravezako bindurarthaprakRtivizeSaH pravezakazca prastAvanAvizeSaH / na' syAtA' miti zeSaH / tatrasamavakAre / ca / yathAlAbhaM yathAsambhavam / trayodaza / vIthyaGgAni ( vakSyamANAni ) / syuH / atra / ca / gAyatryuSNamukhAni gAyatryuSNigAdIni / vividhAni / chandAMsi vRttAni / ayaM samavakAra: / ca / vizRGgAraH / trikapaTaH / trividravaH / kAryyaH / tasya ca - prathamAGkaga prathame'Gke nivezyamiti bhAvaH / dvAdazanADIbhizcaturviMzaghaTikAbhiH / niSpAdyam / vastu itivRttam / dvitIye / aGke / ca / tisRbhirnADikAbhiriti zeSaH / tRtIyake tRtIye / aGke / dvAbhyAM nADIbhyAM niSpAdyaM vastu' iti zeSaH // 531 // 532 // // 533 // 534 // 535 // kArikAM sugamayituM tatkaThinAMzaM vizadayati-nADiketyAdinA / spaSTam / "trizTaGgAra" ityAdinA zTaGgArAdestrividhatvaM svayamAha - 574 dhamrmArthakAmaiH pRthakpRthak vizeSita' iti zeSaH / trividhaH / zRGgAraH / tathAhi - dharmopAdhikaH zRGgAra ekaH, arthopadhikaH zRGgAro'rtha zRGgAro dvitIyaH kAmopAdhikaH :
Page #531
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] . rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / svAbhAvikaH kRtrimazca daivajo, vidravaH punaH / acetanazcetanaizca, cetanAcetanaiH kRtaH / / 537 // tatra zAstrAvirodhena kRto dharmazRGgAraH, arthalAbhArtha kalpito'rthazRGgAraH, prahasanazRGgAraH kAmazRGgAraH, / tatra kAmazRGgAraH prathamAGka eva, anyayostu na niyama ityAhuH / cetanAcetanA gjaadyH| samavakIryyante bahavo'rthA asminniti smvkaarH| yathA-samudramathanam-atha DimaH 575 mAyendrajAlasamAma-krodhodbhrAntAdiceSTitaiH / uparAgaizca bhUyiSTho DimaH khyAtetivRttakaH // 538 // , aGgI raudrarasastatra sarve'GgAni rasAH punH| catvAro'GkA matA, neha viSkambhakapravezakau // 539 // nAyakA devagandharvayakSarakSomahoragAH / bhUtapretapizAcAdyAH SoDazAtyantamuddhatAH // 540 // vRttayaH kauzikIhInA nirvimarzAzca sandhayaH / dIptAH syuH SaDrasAH zAntahAsyazRGgAravarjitAH // 541 // atrodAharaNaM ca "tripuradAhaH" iti mhrssiH| athehAmRgaH zRGgAraH kAmazRGgArastRtIya iti bhAvaH / kapaTaH / punaH / svAbhAvikaH / c| kRtrimaH svAbhAviketaraH / daivajaH tadubhayavyatirikto'tarkitopanataH / 'iti iti zeSaH / 'trividha'iti pUrvato'nveti / vidravaH palAyanam / panaH / ace. nane sthANabhatAdibhirityarthaH / cetanairdasyuprabhRtibhiH / cetanAcetanazcetanatve'pi jaDaprakRtikatvenAcetanairityarthaH / kRtH| idambodhyam-trividhAH zRGgAraH kapaTo vidravazcetyete'vazyaM samavakAre samudbhAvanIyAH / iti // 537 // . tadeva pariSkRtyAha-tatra teSu zRGgArevityarthaH / zAstrAvirodhena 'Rtau bhAryAmupeyA'dityAdizAstrAnakalyena / kataH zRGgAraH'iti zeSaH / dharmazRGgAraH / tathA ca-niSiddhakAle niSiddha striyAM kRtaH zRGgAraH(tadarthaM ceSTitama) pApakSAstito bhinno dharmazRGgAra iti niSkRSTArthaH / arthalAbhArtha prayojanasiddhayarthaM dhanalAbhamuddizya veti bhAvaH / kalpitaH / arthshRnggaarH| kAmazRGgAro viSayabhogamAtranimittakaH zRGgAraH / prahasanazRGgArastadaparanAmadheyo bodhya ityarthaH / nirUpaNavyavasthAmAha-tatretyAdinA / spaSTamanyat / udaahrti-ythaa| samudramathanaM tadAkhya ityarthaH / Dima lakSayitumAha-atha samavakAranirUpaNAnantaram / DimaH / lakSyate 575 mAyendrajAlasaGgrAmakrodhodbhrAntAdice. ttitaiH| AdipadenonmattAdInAM grahaNam / uparAgaizcandrasUryAyograhaNairupacArAttavarNanaiH / ca (ida samuccayArtham ) / yadvA-cakAreNa nirghAtolkApAtAdivarNanaizcaityarthaH / bhUyiSTho vistaraM prAptaH / khyAtetivRttakaH khyAtamitivRttaM patra tAdRzaH / DimaH / tatra DimAkhye rUpaka ityarthaH / raudrarasaH / aGgI / sarve raudravyatiriktAH zRGgArAdayaH / rasaH / panaH / aDAnyapradhAnabhUtAH / tthaa-ctvaarH| angkaaH| matAH / ihAsmin Dime / visskmbhkprveshko| na 'kAyau~'iti zeSaH / SoDaza / atyantam / uddhatA dhIroddhatAH / devagandharvayakSarakSomahoragAH / bhatapretapizAcAdyA Ayapadena daityAdInAM grahaNam / nAyakAH / kauzikIhInAH kauzikIM vihAyAnyAH / vRttyH| nirvimarzA vimarzAkhyaM sandhi parityajyAnye / sandhayaH / ca / dIptA vibhAvAdisAmagrIbalena sphuTAH / zAntahAsyazaDAravarjitAzAntaM hAsyaM zRGgAraM ca varjayitvA'nye ityarthaH / sstt| rasAH / zAntahAsyazRGgA. rAstu asphuTA nirUpaNIyA iti bhAvaH / syuH // 538-541 // nanvetAdRzaH ka ityAzaGkayAha-atretyAdi / sphuTam / maharSivAkyaM ca-"idaM tripuradAhe tu lakSaNaM brahmaNoditam / tatatripuradAhazca DimasajJaH prayojitaH // " iti /
Page #532
--------------------------------------------------------------------------
________________ saahitydrpnnH|| [SaSTha:-- 576 IhAmRgo mizravRttazcaturaGkaH prkiirtitH|| mukhapratimukhe sandhI tatra nirvahaNaM tathA // 542 // naradivyAvaniyamau nAyakapratinAyakI / khyAtau dhIroddhatAvanyo gUDhabhAvAdayuktakRt // 543 // divyastriyamanicchantImapahArAdinacchataH / zRGgArAbhAsamapyasya kiJcikizcit pradarzayet // 544 // . patAkAnAyakA divyA martyA vA'pi dshoddhtaaH| yuddhamAnIya saMrambhaM paraM vyAjAnnivartayet // 545 // mahAtmAno vadhaprAptA api vadhyAH syuratra no| ekoGko deva evAtra netetyAhuH pare punaH // 546 // divyastrIhetukaM yuddhaM nAyakAH SaDitItare / mizraM khyAtAkhyAtam / anyaH pratinAyakaH / patAkAnAyakAstu nAyakapratinAyakayomilitA dsh| nAyako mRgavadalabhyAmapi nAyikAmatra Ihate vAJchatIti iihaamRgH| yathA-kusumazekharavijayAdiH / athAGka: IhAmRga lakSayitumAha-atha / IhAmRgastannAmakaM rUpakam / lakSyate 576 mizravatto mizraM khyAtAkhyAtamitivRttaM yatra tAdRzaH / caturaGkazcatvAro'GkA yatra tAdRzaH / IhAmRgaH / prakIrtitaH / tatra tasminnIhAmRgAkhye rUpake / mukhapratimukhe tadAkhyo / sandhI / tathA / nirvahaNaM tadAkhyaH sandhirvidheya iti bhAvaH / aniyamau viklpitniruupnnau| naradivyau manuSyo divyazca (devykssaadynytmshc)| khyAtau / dhIroddhatau / nAyakapratinAyakau tathA ca-nAyakaH kvacinmanuSyaH, kacita divyazca; evaM pratinAyako manuSyo divyo vA varNanIyaH / etAvapi dhIroddhatAveveti niSkarSaH / atrApi-anyaH pratinAyaka iti bhAvaH / gUDhabhAvAttAtparyyAnnigRhyeti bhAvaH / ayuktakRt nItiviruddhace. STita iti bhAvaH / asya pratinAyakasya / apahArAdinA'pahAro balAtkAra Adiryatra (chalAdeH) tena tadvAreti bhAvaH / anicchantIm / divyastriyam / icchataH 'sata'iti zeSaH / zRGgArAbhAsam / api / kizcivakizcit / pradarzayet / daza / uddhatA dhIroddhatAH / divyaaH| mAM manuSyAH vA / api / patAkAnAyakAH paJcavidhAnAM patAkAnAM nAyakA: (paJcanAyakAH paJca pratinAyakAzceti kRtvA ) phalakhAminaH / 'varNanIyA' iti zeSaH / ayambhAvaH-patAkAnAM paJcavidhatvena dvayorapi nAyakapratinAyakayostAsAM svAmibhUtatvAt pratyekaM paJcavidhatve dazavidhatvam / iti / paraM pratinAyakam / yuddhaM yuddhabhUmim / AnIya prApayya / vyAjAta kaJcicchalamApAyeti bhAvaH / saMrambhaM krodham / nivartayet / yadvA-saMrambham AnIya yuddhaM nivartayedityanvayaH / atrAsminnIhAmRge / vadhaprAptAH purANetihAsAnukUlyena pratinAyakena hananIyatayA darzanIyAH / api / mahAtmAnaH / vadhyA hananIyAH / no naiv| evaM svArasyena lakSayitvA paramatena tatra kiJcidAha-atrehAmRge ityarthaH / ekaH / aGkaH / devo divyajanaH / eva na tu nara ityarthaH / netA nAyakaH / iti / pare / AhuH / itare etebhyo'pi bhinnA AcAryyAH / punH| divyastrIhetukaM divyastriyaM nimittIkRtyeti bhAvaH / yuddhaM 'varNanIya'miti zeSaH / sstt| 'ceti zeSaH / nAyakAH / iti / 'Ahuriti zeSaH // 542-546 // kArika sugamayitumAha-mizramityAdi / spaSTam /
Page #533
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| 577 utsRSTikAGka ekAGko netAraH prAkRtA narAH // 547 // raso'tra karuNaH sthAyI bahustrIparidevitam / prakhyAtamitivRttaM ca kavirbuddhayA prapaJcayet // 648 // bhANavata sandhivRttyaGgAnyasmin jayaparAjayau / yuddhaM ca vAcA karttavyaM nirvedavacanaM bahu // 549 // ___ imaM ca kecit 'nATakA''dyantaHpAtyaGkaparicchedArthamRtasRSTikA'GkanAmAnam' AhuH, anye tu "utkrAntA vilomarUpA sRSTiryatra" ityutsRSTikAGkaH / yathA zamiSThA yayAtiH / atha vIthI578 vIthyAmeko bhavedaGkaH kazcideko'tra kalpyate / AkAzabhASitairuktaizcitrAM pratyuktimAzritaH // 550 // sUcayedbhari zRGgAra kizcidanyAn rasAnapi / / mukhanirvahaNe sandhI arthaprakRtayo'khilAH // 551 // kazciditi, uttamo madhyamo'dhamo vA / zRGgArabahulatvAcca asyAH kauzikIvRttibahulatvam / rUpakasya sajJAyAH sArthakatAM darzayati-nAyaka ityAdinA / spaSTam / udaahrti-ythetyaadinaa| AdipadArtha UhyaH / spaSTamanyat / ajhaM lakSayitumAha-atha / aGkastannAmakaM rUpakaM lakSyate 577 utsRSTikAGka etadaparanAmako'Gka iti bhAvaH / ekAGka eko'Gko yatra tAdRzaH / atrAkAkhye ruupke| prAkRtA anaticaturAH / nraaH| netAro nAyakAH (atra bahuvacanameSAmekadvisaGkhyA'tiriktatvaM sUcayan bhutvmaatrmaah)| krunnH| rasaH karuNarasaH / sthAyI / ata eva-bahustrIparidevitaM bahustrINAM vilApavarNanagarbhitam / prakhyAtam / ca kvacidavikhyAtamiti bhAvaH / itivRttam / kaviH / buddhyA khapratibhayA / prapazcayet vistaraM nayet / tathA hi bharata:-" prakhyAtavastuviSayastvaprakhyAtaH kadAcideva syAt / divyapuruSairviyuktaH zeSairanyairbhavet pumbhiH ||"iti / bhANavadyathA bhANe tathA / asmin / sandhivRttyaGgAni ( mukhanirvahaNe ) sandhI ca (kauzikIbhAratyau) vRtI ca (geyapadAdIni ) aGgAni ceti tAni tathoktAni / tthaa-jypraajyau| 'prapaJcayediti pUrvato'nveti / vAcA natu zAstrAdinA / ca / yuddham / kartavyam / tathA-bahu atyantam / nirvedavacanaM vairAgyavarNanam / 'kartavya'miti zeSaH // 547-549 // asyotsRSTikA'Gke' iti nAmAntare hetuM paramatamudghATya darzayati-imamaRmityarthaH / spaSTamanyat / udAharatiyathetyAdinA / spaSTam / vIthIM lakSayitumAha-athAGkanirUpaNAnantaram / viithii| lakSyate / 578 vIbhyAm / ekaH / angkH| bhavet / avAsyAm / kazciduttamamadhyamAdhamAnyatamaH / ekaH / 'nete'ti zeSaH / kalpyate / uktairucaritaiH / AkAzabhASitaH / citrAM manoramAm / pratyukti prativacanam / AzritaH / sanniti zeSaH / bhUri / zRGgAram / kizcit / anyAn / api / rasAn / sucayeta / mukhnirvhnne| sandhI 'kartavyau'iti zeSaH / evam-akhilAH samastAH / arthaprakRtayo bIjAdayaH / 'kAr2yAM'iti zeSaH // 55 // 551 // kArikAM sugamayitumAha-kazciditItyAdi / spaSTam /
Page #534
--------------------------------------------------------------------------
________________ [SaSThaH . saahitydrpnnH| ... 579 asyAstrayodazAGgAni nirdizanti mniissinnH| "udghAtakAvalagite prapaJcastrigataM chalam // 552 // vAkakelyadhibale gaNDamavasyanditanAlite / asatpralApavyAhAra-mArdavAni ca tAni tu // 553 // tatrodghAtakAvalagite prastAvanAprastAve sodAharaNe lakSite / 580 mitho vAkyamasadbhUtaM prapaJco haasykRnmtH| mathA-vikramorvazyAma, valabhIsthavidUSakaceTyoranyo'nyavacanam / 581 trigataM syAdanekArthayojanaM zrutisAmyataH // 554 // yathA-tatraiva, "rAjA-... . sarvakSitibhRtAM nAtha! dRSTA srvaanggsundrii| rAmA ramye vanAnte'smin mayA virahitA tvyaa||331|| (nepathye tathaiva pratizabdaH ) / rAjA kathaM yathAkramaM dRSTetyAha // " ityatra praznavAkyamevottaratvena yojitam / 'naTAditritayaviSayameveda' miti kazcit / asyA bhedAnAha-571 asyA niruktalakSaNasya vIthInAmno rUpakasyetyarthaH / spaSTamanyat // 552 // 553 . // udghAtakAvalagite pUrva lakSite ityAha-tatretyAdinA / spaSTam / prapaJcaM lakSayati-580 mithaH parasparam / asadbhUtamasatyam / hAsyakRt hAsyodbhAvakam / vAkyam / prapazcaH / mtH| udAharati-yathetyAdinA / yathA / vikramorvazyAm 'dvitIye'Gka' iti zepaH / balabhIsthavidUSakaceTyocalabhyAM prAsAdopari tiSThata iti tathokta vidUSakaceTI tyoH| 'zuddhAnte valabhI candrazAle saudhovezmani / ' iti rabhasaH / anyo'nyavacanaM parasparaM vacanaprativacane / trigataM lakSayati- 581 zrutisAmyataH zratiH padAnAM karNaviSayIbhavanaM tatra sAmyaM sAdRzyapratyayastasmAt / paJcamyarthe tasila / anekArthayojanamanekArthapratipAdakatayA klpnaa| trigatam / syAt // 554 // udAharati-yathA / tatra vikramorvazyAm 'caturthe'Gke' iti zeSaH / ev|"raajaapururvaaH 'carikayopamRtyAJjali badA''he' ti shessH| he sarvakSitibhRtAM sarSe kSitibhRto parvatAsteSAm / nAtha / mayA purUravasA / virhitaa| sarvAGgasundarI srvaanggrmnniiyaa| rAmA priyorvazIti yAvat / tvayA / asmin / vanAnte vanamadhye / 'antaH svarUpe nikaTe prAnte nizcayanAzayoH / avayave'pI' ti haimaH / dRSTA ? // 331 // (nepathye / tathA yathA rAjJA paThitaM tathAbhUtaH / eva / prtishbdH)| rAjA 'saharSamAkAhe' ti zeSaH / katham / yathAkramaM mayA yathA paThitaM tatheti bhAvaH / dRSTA / iti / Aha uttarayati / '' ityatra / praznavAkyam / eva / uttaratvena prativacanarUpeNa / yojitam / ayambhAva:-uttaravAkye 'sarvakSitibhRtAM nAtha' ityeva 'rAjendra' ityarthakaM, tatazca-'tvayA virahitA mayA dRSTA' ityanvayaH sampadyate iti / dazarUpakakAramataM darzayati-'idaM trigatam / naTAditritayaviSayam / AdinA naTIpAripArzvikayorgrahaNam / eva / ' iti / kazcit dazarUpakakAraH / 'Ahe' iti zeSaH / tathAhi sadvAkyam-"zrutisAmyAdanekArthayojanaM trigataM viha / nAditritayAlApaH pUrvarakSe tadiSyate // " iti /
Page #535
--------------------------------------------------------------------------
________________ 535 pariccheda rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH|| 582 priyAbhairapriyairvAkyairvilobhya cchalanA chalam / yathA-veNIsaMhAre, "bhImArjunau katI dyUtacchalAnAM jatumayazaraNoddIpanaH so'bhimAnI rAjA, duHzAsanAdergururanujazatasyAgarAjasya mitram / kRSNAkezottarIyavyapanayanapaTuH pANDavA yasya dAsAH kAste duryodhano'sau kathayata na ruSA draSTumabhyAgatau svaH // 332 // " 583 anye tvAhuzchalaM kiJcit kAryamuddizya kasyacit // 555 // udIryate yadvacanaM vaJcanAhAsyaroSakRt / . 584 vAkkelihasyisambandho dvitrapratyuktito bhavet // 556 // dvivetyupalakSaNam / yathA "bhikSo ! mAMsaniSevaNaM prakuruSe kiM tena madyaM vinA, madyaM cApi tava priyaM ? priyamaho vArAGganAbhiH saha / vezyA'pyartharuciH kutastava dhanaM ? dyUtena cauryeNa vA cauryyadyUtaparigraho'pi bhavato naSTasya kA'nyA gatiH // 333 // " chalaM lakSayati-582 priyAbhaiH priyasadRzaiH / vastutaH-apriyaiH / vAkyaiH / vilobhya lubdhaM vidhAya / chalanA vaJcanA / chlm| udAharati-yathA / veNIsaMhAre / 'paJcame'Gke' iti zeSaH / bhImArjunau 'pRcchata' iti zeSaH / dyUtacchalAnAM bUtarUpasya kapadasya (bahuvacanamavivakSitam ) / kartA / jatumayazaraNoddIpano jatumayaM lAkSApracuraM yaccharaNaM sthAnaM taduddIpayatIti tathoktaH / 'zaraNaM gRharakSitro'rityamaraH / lAkSAbhavanasya dAhaka iti bhAvaH / duHzAsanAdeH / anujazatasya / gurujyeSThaH / aGgarAjasya karNasya / mitram / kRSNAkezottarIyavyapanayanapaTuH kRSNAyA draupadyAH kezottarIyANi kezA uttarIyavastraM ca teSAM vyapanayanaM sthAnAcyAvanaM tatra paTuH / yasya / paannddvaaH| dAsAH kiGkarAH / sH| abhimAnI / asau| raajaa| duryodhanaH / va kasmin sthAne / Aste / kathayata 'bhoH samantapaJcakasaJcAriNaH !' iti zeSaH / yUyam-kathayata / ruSA krodhena / draSTam / na 'AvA' miti zeSaH / abhyaagtau| svo bhavAvaH / atra kartetyAdInAM padAnAM priyasadRzatvaM spaSTam / zArdUlavikrIDitaM vRttm||332||" paramatenAha-583 kasyacit / kizcit / kArya prayojanam / uddizya nimittIkRtya / vazcanAhAsya: roSakRt vaJcanA (pratAraNaM) ca hAsyaM ca roSaH (krodhaH) ca tAn karotIti tathoktam / yat / vacanam / udI. ryate / 'ta'diti zeSaH / chalam / tu punaH / anye / aahuH|| 555 // vAkeliM lakSayati-584 dvivapratyuktito dve vA tisro veti dvitrAH, tAH pratyuktayastAbhya iti tathoktataH / . 'dvitri'iti pAThe tu samAsavidheranityatAmAzritya apratyayAvidhAnam / hAsyasambandhaH / vAkeliH / bhavet // 556 // dviti padaM tato'dhikAnAmapyupalakSakamiti nirUpayan udAhati-dvivetyAdinA / spaSTam / 'he bhikSo! mAMsaniSevaNaM mAMsasya bhakSaNam / prakaruSe nanu karoSi? (iti praznaH) / madyama / vinaa| tena mAMsaniSevaNena / kim (ityuttaram ) / madyam / api / ca punaH / tava / priyam ? (iti prshnH)| aho| vArAGganAbhirvezyAbhiH / saha / priyaM na kevalaM samAMsa madyam, kintu vArAGganA api mama priyAH iti bhAvaH (ityuttaram ) / vezyA'pi 'tava priyA'iti zeSaH (iti praznaH ) / artharucilubdhA 'sA'pi priye'ti zeSaH (ityuttaram ) / taba (bhikSoH) / dhanam / kutaH (iti prshnH)| dyUtena / caurarpaNa / vA 'dhanaM mayA''nIyata'iti zeSaH (ityuttrm)| bhavato gRhItabhibhuvezatayA pUjyasya tavetyarthaH / cauryacUtaparigrahazcaurye dyUte cAsaktiH / api / ( iti
Page #536
--------------------------------------------------------------------------
________________ - sAhityadarpaNaH / [ SaSTaH kecit-'prakrAntavAkyasya sAkAGkSasyaiva nivRttirvAkkaliH' ityAhuH / anye tu 'anekasya praznasyaikamuttaram / ' iti / - 585 anyo'nyavAkyAdhikyoktiH sparddhayA'dhibalaM matam / yathA-mama prabhAvatyAm , "vajranAbhaHasya vakSaH kSaNenaiva nirmathya gadayA'nayA / lIlayonmUlayAmyeSa bhuvanadvayamadya vaH // 334 // pradyumnaH-arere asurApasada ! alamamunA bahupralApena / mama khalu adya prcnnddbhujdnnddsmrpitorukodnnddnirglitkaannddsmuuhpaataiH| AstAM samastaditijakSatajokSiteya kSoNiH kSaNena pizitAzanalobhanIyA // 335 // " 586 gaNDaM prastutasambandhi bhinnArtha satvaraM vacaH // 557 // yathA-veNIsaMhAre, "rAjA-- lolAMzukasya pavanAkulitAMzukAntaM tvadRSTihAri mama locanabAndhavasya / adhyAsituM tava cirAjaghanasthalasya paryAptameva karabhoru ! mamoruyugmam // 336 // " prshnH)| naSTasya vadharmatazcyutasya / 'dharma eva hato hantI'ti manuH / anyA kA / gatiH ? na kA'pi gatiriti paryavasito'rthaH (ityuttaram ) / zArdUlavikrIDitaM vRttam // 333 // " anyeSAmmataM darzayati-'sAkAzasya / eva ( natu nirAkAGkSasya ) prakrAntavAkyasya / nivRttiH sampUrtiH / vaakuukeliH|' iti / kecit / aahuH|' anye| tu / anekasya nAnAvidhasya / praznasya / ekm| uttaram / 'vAkkeli'riti pUrvato'nveti / ' iti 'Ahuriti pUrvato'nveti / ___ adhivalaM lakSayati-585 sprddhyaa| anyo'nyavAkyAdhikyoktiranyo'nyaM vAkyasyAdhikyenoktiH adhibalam / matam / udaahrti-ythaa| mama / prabhAvatyAm / "vajranAbhastadAkhyo daityavizeSaH / 'Ahe'ti zeSaH / anyaa| gdyaa| kSaNena / eva / asya / vakSa uraHsthalam / nirmathya vibhedya / essH| 'ahamiti zeSaH / adya / vo yudhmAkaM yuSmAnanAdRtyeti yAvat / lIlayA 'na tvAyAsene'ti zeSaH / bhuvanayaM manuSyalokaM devalokaM ceti bhAvaH / unmUlayAmi // 334 // pradyamnaH 'pratyAheti shessH| arere / asurApasada ! amunA / bahupralApena / alam / mama / khl-ady| pracaNDa...pAteH pracaNDaM yadbhajadaNDasamarpitorukodaNDaM tena nirgalitAH pAtitA ye kANDAH zarAsteSAM samUhastasya pAtAstaiH / bhujau daNDAviva tayoH samarpitaM taca yadurukodaNDaM mahAdhanuriti tathoktam / iyam / kSoNiH pRthivI / samastaditijakSatajokSitA / samastA ye ditijA daityAsteSAM kSatajaM rudhiraM tenokSitA siktA / pizitAzanalobhanIyA pizitaM mAMsamazanaM bhojanaM yeSAM teSAM (rakSasAM gRdhrAdInAM ca) lobhniiyaa| kSaNena / aastaam| atra vajanAbhasya vAkyApekSayA pradyumnasya vAkyamadhikam / vasantatilakaM vRttam // 335 // " gaNDaM lakSayati-586 prastutasambandhi prasaGgAnuprasaktam / bhinnArtha prastutAnanukUlam / satvaraM jhaTiti 'uccarita'miti zeSaH / vaca uttaram / gaNDam // 557 // udAharati-yathA / veNIsaMhAre 'tRtIye'ke' iti zeSaH / "rAjA duryodhanaH (priyAM pratyAha ) he karabhoru karabhAviva hastayorbAhyabhAgAvivorU yasyAstatsambuddhau tathokte ! lolAMzukasya lolaM caJcalamaMzukaM vastraM yatra tAdRzasya / mama | locanabAndhavasya madIyanetrayostaptikarasya / tava / jaghanasthalasya / adhyAsitumadhiSThAtum / pavanA. kulitAMzakAntaM pavanenAkulito'zukAnto vastraparyyantabhAgo yasya tAdRzam / tvadRSTihAri tvadIyanetrayo ranakam / mama / aruyugam / cirAt cirakAlaM vyApya / paryAptam / eva / vasantatilakaM vRttam // 336 // "
Page #537
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / anantaram "(pravizya ) kaJcukI-deva ! bhagnam" ityAdi / atra rathakaitanabhaGgArtha vacanamUru. bhAthai sambandhe smbddhm| 587 vyAkhyAnaM svarasoktasyAnyathA'vasyanditaM bhavet / yathA-chalitarAme-"sItA-jAda ! kallaM kkhu ajojjhApaNa gaMtavvaM tahiM so rAA viNaeNa paNayidembo / lavaH-atha kimAvAbhyAM rAjopajIvibhyAM bhavitavyam ? sItA-jAdaH ! so tuhmANaM pidA / lavaH-kimAvayo raghupatiH pitA? sItA-(sAzaGkam) mA aNNadhA saMkadhaM Na kSu tuhmANaM saalAe jeba puhabIe ti / " 588 prahelikaiva hAsyena yuktA bhavati nAlikA // 558 // ' saMvaraNakAryuttaraM prahelikA, yathA-ratnAvalyAm, "susaGgatA-sahi ! jassa kide tuma AadA, so aaM de purado ciTThadi / sAgarikA (sAsUyam) kassa kide ahaM AadA ? susaGgatA (vihasya) ai aNNasaMkide ! NaM cittaphalaassa tA geha yudaM " atra "tvaM rAjJaH kRte Agate''tyarthaH saMvRtaH / anantaram / "pravizya 'zuddhAnta'iti zeSaH / kaJcukI 'Aha rAjAna'miti zeSaH / he deva ! bhagnam / " ityAdi / atra / rathaketanabhaGgArtha sthadhvajapatanasUcanAya pravRttamiti bhAvaH / vacanam / UrubhanArthe UrubhanasUcake / sambandhe / sambaddhamanvitam / ___avasyanditaM lakSayati-587 svarasoktasya kharasena svecchayA svabhAvata iti yAvat uktaM tasya / anyathA prakArAntareNa / vyAkhyAnam / avasyanditam / bhavet / udAharati-yathA / chalitarAme / "sItA 'lavaM pratyAhe'ti zeSaH / jAda jAtaputra ! iti yAvat / kalaM kalyaM pareyuH / kkhu khalu / ajojjhAeNa ayodhyAyAm / gaMtavvaM gantavyam 'asmAbhiriti zeSaH / tahi tarhi / so saH / rAA rAjA rAmacandra iti yAvat / biNaeNa vinayena / paNayidabbo praNayitavyaH / lavaH 'sItAM pratyAha'ti zeSaH / athaitasmAt divasAt param / kim / AvAbhyAm / rAjopajIvibhyAm / bhavitavyam ? sItA 'lavaM pratyAhe'ti zeSaH / he jAda jAtaputra iti yAvat / so sa raajaa| tuhmANaM yuSmAkam / pidA pitA / lavaH 'sItAM pratyAheti zeSaH / kim / AvayoH (mama kuzasya c)| rghuptiH| pitA? sItA 'lavaM pratyAha'ti zeSaH / (sAzaGkam ) mA / aNNadhA anyathA / saMkadhaM zaGkadhvam / Na na / kkhu khlu| tuhmANaM yuSmAkam / saalAe sakalAyAH / jeba eva / puhabIe pRthivyAH / tti iti / atra pitRzabdasya khabhAvata uktasya sakalAyA api pRthivyA ityevaM pAlakarUpeNa vyAkhyAnam / ___nAlikA lakSayati-588 hAsyena hAsyavyaJjakena vacaneneti bhAvaH / yuktA / prahelikA saMvaraNakArakamuttaram / eva / nAlikA / bhavati // 558 // ___ kArikAM sugamayati-saMvaraNakAri saMvaraNaM prasphuTIbhavato'rthasya nigRhanaM karotIti tathoktam / uttaraM pratibAkyam / prhelikaa| __ udAharati-yathA / ratnAvalyAm / 'dvitIye'Gke' iti zeSaH / "susaGgatA 'sAgarikAM pratyAheti zeSaH / sahi he sakhi ! jassa / kide yasya kRte yaM labdhumiti yAvat / tuma tvam / AadA aagtaa| so saH / aaM ayam / de te / purado purataH / ciTThadi tiSThati / sAgarikA 'susaGgatAM pratyAhe'ti zeSaH / (sAsUyam ) kasla kasya / kide kRte / ahaM aham / AadA AgatA / susaGgatA'sAgarikA pratyAhe'ti zeSaH / (vihasya) ai ayi ! (idaM komalAlApe) aNNasaMkide anyazaGkite ! NaM nanu / cittaphalaassa citraphalakasya / 'kRte AgatA asi' 1"jAta! kalyaM khalu ayodhyAyAM gantavyaM, tarhi sa rAjA .vinayena praNayitavya" iti saMskRtam / 2 "jAta! sa yuSmAkaM pitA"iti saMskRtam / 3 "mA'nyathA zaGkadhvaM, na khalu yuSmAkaM sakalAyA eva pRthivyA iti" iti saMskRtam / 4 "sakhi ! yasya kRte tvamAgatA, so'yaM te puratastiSThati |...ksy kRte ahamAgatA...api anyazaGkite / nanu cittaphalakasya tadgahANaitam / " iti saMskRtam /
Page #538
--------------------------------------------------------------------------
________________ 528 saahitydrpnnH| [SaSThaH589 asatpralApo yadAkya-masambaddhaM tathottaram / ___agRhNato'pi mUrkhasya puro yacca hitaM vacaH // 559 // tatrAdyo yathA, yathA-mama prabhAvatyAm"pradyumnaH (sahakAravallImavalokya sAnandam)aho kathamiva ! / alikulamajulakezI parimalabahulA rasAvahA tnvii| kizalayapezalapANiH kokilakalabhASiNI priyatamA me // 337 // " evamasambaddhotaro'pi / tRtIyo yathA veNIsaMhAre duryodhanaM prati gAndhArIvAkyam / 590 vyAhAro yat parasyArthe hAsyakSobhakaraM vcH|| yathA-mAlavikAgnimitre (lAsyaprayogAvasAne mAlavikA nirgantumicchati) vidUSakaHbhodi ! ciTThi kiMci / vo visumarido kammabhedo taM dAva pucchisvaM' ityupakrame "gaNadAsaH-(vidU SakaM vilokya ) gautama ! ucyatAM yastvayA kramabhedo lkssitH| vidUSakaH- puDhamopadesadasaNe puDhamaM bahmaNasta pUA kAdavA, sA NaM vo visumaridI ( sarve prahasitAH, mAlavikA smitaM kroti)|" ityAdinA nAyakasya vizuddhanAyikAdarzanaprayuktena hAsakSobhakAriNA nacalA vyaahaarH| iti zeSaH / tA tat / edaM etam / geha gRhANa / " atr| "tvam / rAjJo vatsarAjasya / kRte / AgatA"ityarthaH / saMvRto nigUDhaH kRtaH / / asatpralApaM lakSayati-589 yat / vAkyam / asambaddhaM yuktiviruddham / 'ta'diti zeSaH / tthaa| 'ya' diti zeSaH / uttaram / 'asambaddhaM tadasatpralApa'iti pUrvato'nuvRttam / yat / ca / agRhRto'svIkurvANasya / api / mUrkhasya / puro'gre| hitaM hitakaram / vcH| 'tadasatpralApa'iti prasaGgAnuprasaktam / tathA ca-asatpralApastrividhaH, tatra-AdyaH asambaddhavAkyAtmA, dvitIyaH-asambaddhottarAtmA, tRtIyaH punaH paNDitammanyaM prati upadezAtmA / iti niSkRSTo'rthaH // 559 // udAharati-tatra teSu triSyasatpralApeSu mdhye| Adyo''satpralApa'iti zeSaH / ythaa| mama / prabhAvatyA / "pradyumraH (sahakAravallIM sahakAro'tisugandhita Amro vallIva tAm / avalokya / sAnandam) aho / katham / ihAsmin / eva alikalamajalaMkezI alikulena bhramarapujena maJjulA manoramAH kezA yasyAH sA / parimalabahalA parimalena saurabheNa bahulA'tizayitA / rsaavhaa| tanvI sUkSmAGgI / kizalayapezalapANiH kizalayavata komalapatravata pezalau snigdhasukumArau pANI yasyAH sA / kokilakalabhASiNI kokilakalaM bhASata ityevaM zIleti tathoktA / me mama / priyatamA prabhAvatI / gItizchandaH / atra vallI priyAM matvA'bhidhAnAdasatpralApaH // 337 // " evam / asambaddhottaro'sambaddhamuttaraM yatra tAdRzaH / 'asatpralApa' iti zeSaH / api 'Uhya' iti zeSaH / sa ca yathA-ratnAvalyAM dvitIye'Gke "sahi ko eso tue Alihi do iti susaGgatayA pRSTAyA: sAgarikAyAH "bhaavaM aNaM go" ityuttaravAkye / tRtIyaH / 'asatpralApa' iti zeSaH / yathA / veNIsaMhAre 'paJcame'Gke' iti zeSaH / duryodhanam / prati / gAndhArIvAkyam / ayambhAva:-gAndhArI duHzAsanAdimaraNottaramapi yudhiSThireNa sandhyarthamasakRdduryodhanamupadiSTavatI, na tena tatpratigrahItamityasatpralApaH / iti / vyAhAraM lakSayati-590 yat / parasya / arthe nimittam / hAsyakSobhakaraM hAsyakSobhayo: kArakam / vacaH 'ta'diti zeSaH / vyaahaarH| udaahrti-ythaa| mAlavikAgnimitre 'dvitIye'Gke' iti zeSaH / "(lAsyaprayogAvasAne nRtyAnuSThAnasyAnte / mAlavikA / nirgantum / icchati / 'tadaiva to pratyAhe ti zeSaH) vidsskH| bhodi bhavati kiMci 1 "bhavati ! tiSTha kiJcit / vo vismRtaH karmabhedaH taM tAvat prakSyAmi'' iti saMskRtam / 2 "prathamopadezadarzane prathamaM brAhmaNasya pUjA kartavyA, sA. nanu vo vismRtA" iti saMskRtam / 3 "sakhi ! ka eSa tvayA''likhitaH" iti saMskRtam / 4 "bhagavAn anaGgaH" iti saMskRtam /
Page #539
--------------------------------------------------------------------------
________________ pAracchedaH ] rucirAkhyaMyA vyAkhyA smetH| 591 doSA guNA, guNA doSA yatra syumardivaM hi tat // 560 // krameNa yathA"priya ! jIktitAkraurya niHsnehatvaM kRtghrtaa| bhUyastvadarzanAdeva mamaite guNatAMgatAH 338 // " "tasyAstadrUpasaundarya bhUSitaM yauvanazriyA / sukhaikAyatanaM jAtaM duHkhAyaivamamAdhunA // 339 // " etAni ca bhaGgAni nATakAdiSu sambhavantyapi vIthyAmavazyaM vidheyAni, vispaSTatayA mATakAdiSu viniviSTAnyapi ihodAhatAni / vIthIva nAnArasAnAM ca atra mAlArUMpatayA sthitatvAdvIthI yam / yathA-mAlavikA / atha prahasanam592 bhANavas sandhisandhyaGgalAsyAGgAGkavinimitam / bhavet prahasanaM vRttaM nindyAnAM kavikalpitam // 561 // kicit / ciTThi tiSTha / vo yuSmAkam / visumarido vismRtaH / kammabhedo karmabhedaH kiJcit karmeti yAvat ! taM tam / dAva tAvat / pucchissaM prakSyAmi" ityupakrame / gnndaasH| ( vidUSakam / vilokya ) gautama / (idaM vidUSakasya nAma ) ucyatAm / yaH / tvayA / karmabhedaH / lakSito jnyaatH| vidUSakaH 'gaNadAsaM pratyAhe'ti zeSaH / puDhamopadesadasaNe prathamopadezadarzane / puDhamaM prathamam / bahmaNassa brAhmaNasya / pUA puujaa| kAdavvA karttavyA / saa| NaM nanu / vo yuSmAkam / visumaridA vismRtA / ( sarve rAjasabhAsadaH / prahasitA hAsyaM kRtavantaH / AdikarmaNi ktaH / mAlavikA / smitam / karoti)" ityAdinA / nAyakasya rAjJo'gnimitrasya / vizuddhanAyikAdarzanaprayuktena vizuddhA viguNatvAbhAvena niravadyA'sau nAyikA mAlavikA tasyA darzanaM tatra prayuktastena / hAlakSo (lo) bhakAriNA / vacasA / vyaahaarH| mArdava lakSayati-591 yatra yasmin vAkye / doSAH / guNA guNAtmanA nirdiSTAH / guNAH 'punaH' iti zeSaH / doSA doSAtmanA nirdiSTAH / syuH / bahuvacamamavivakSitam / tat / 'dvibheda' miti shessH| mArdavam ! hi kila / 560 // ___ usaharati-krameNAnupauya'Na / yathA-"he priya ! jIvitatAkrauryya jIvitatAyA jIvanasya krauryya kAThinyaM dhASTaryamiti yAvat / niHohatvaM snehazUnyatA / evam / kRtghntaa| mama / ete 'doSA' iti zeSaH / bhUyaH punaH / tvadarzanAt tava darzanaM prApya / eva / guNatAM guNAtmatvam / gtaaH| videzato bahoH kAlAdAyAtaM priyaM tapriyAyA uktiriyam ,tathA ca-priya ! tava virahe jIvanamanAvazyakamiti asya nirgamayuktatve'pi yadanena dhASTamavalambitaM, tathA-snehAdhArasyAnavasthitau snehAbhAvasya pratyakSasiddhatvAt niHsnehatvam , evam upakAriNa upakAraM vismRtya tatsevanArthamanugamanAbhASaH kRtaghnatA, ityete doSA api sAMprataM tava darzanaM prApya guNabhUtAH, anyathA'modAnutpattaH / iti niSkRSTo'rthaH // 338 // " _ "tasyAH paralokaM yAtAyAH priyatamAyA iti bhaavH| tt| yauvnshriyaa| bhUSitam / sukhaikAyatanamAnandasyaikamAtraM pAtram / rUpasaundarya rUpe saundarya manoharam / mama tayA vaJcitasya / adhunA tadvirahe / duHkhAya / ev|jaatm / atra sukhAnubhavaikAdhArabhUtasya sundarIsaundaryasya guNasya duHkhakAritvAbhidhAnAddoSAtmanA pariNAmaH // 339 // " nanu etAni trayodazAGgAni yadyanyatrApi sambhavanti, tat kathameteSAM vIthIsambandhitvam ? ityAzaGkayAhaetAmi cetyAdi / spaSTam / asyAH saJjAnimittaM darzayati-vIthIva paGktiArava / 'vIthyAlirAvali: paGktiH zreNI' tyamaraH / nAnArasAnAM ca / (bhAvAnAM ca ) / atra asmin rUpake / mAlArUpatayA mAlArUpeNa / sthitatvAt / iyam (vidheyaliGgatayAyaM nirdeshH)| vIthI tadAkhyaM rUpakamiti bhAvaH / udAharati-yathetyAdinA / ythaa| mAlavikA, natu 'mAlavikAgnimitram' iti zaGkayam, etasya nATakatayaiva vyapadiSTatvAt prahasanaM lakSayitumAha-atha / prahasanam / lakSyate 592 bhANavadityAdinA / 592 bhANavat bhANa iva / sndhi-sndhyngg-laasyaanggaa-kaiH|. vinirmitam / bhANo yathA-mukhanirvahaNa.
Page #540
--------------------------------------------------------------------------
________________ saahitydrpnnH| [SaSThaHatra nArabhaTI, nAmi viSkambhakapravezako / aGgI hAsyarasastatra vIthyaGgAnAM sthitirna vA // 562 // tapasvibhagavadvipraprabhRtiSvatra nAyakaH / . 593 eko yatra bhavedRSTo hAsyaM tacchuddhamucyate // 563 // ythaa-kndrpkeliH| 594 Azritya kaJcana janaM saGkIrNamiti tadviduH / yathA-dhUrsacaritam / 595 vRttaM bahUnAM dhRSTAnAM saGkIrNa kecidUcire // 564 // 596 tatpunarbhavati vyaGkamathavaikavinirmitam / yathA--laTakamelakAdi / munistvAha-"vezyAceMTanapuMsaka-viTadhUrtI bandhakI ca yatra syuH / __ avikRtavezaparicchada-ceSTitakaraNaM tu saGkIrNam // " iti / 597 vikRtaM tu viduryatra SaNDakaJcukitApasAH // 565 // bhujnggcaarnnbhttprbhRtevaishvaagyutaaH| sandhidayana yathAsambhavamupakSepAdibhiH sandhyaGgaiH, sarvezca lAsyAGgaH, ekenAGkena ca nirmitastathAnirmitamiti bhAvaH / prahasanam / bhavet / atra / kavikalpitam / 'natu cirAt prasiddham iti bhAvaH / nindyAnAm / vRttam / 'nivezya'miti zeSaH / ArabhaTI tadAkhyA vRttiH na kintu tadbhinA bhAratyAdaya evAzrayaNIyA iti bhAvaH / viSkambhakapravezako tadAkhyo prastAvanAbhedau / api / na / tatra / aGgI pradhAnabhUtaH / hAsyarasaH / vIthyaGgAnAmu. dvAtakAdInAm / sthitiH| 'bhavediti zeSaH / vA'thavA / na / vIthyaGgAnAM sthitiraniyateti bhAvaH / tapasvibhagavadvipraprabhRtiSu tapasvI ( brahmacArI) ca bhagavAn (saMnyAsI) ca vipraH ( vedavettA brAhmaNaH ) ceti te prabhRtAvAdau yeSAM (yAjJikAdInAm) teSu lakSaNayA tathA pratIyamAneSu dharmadhvajeSvityarthaH / nirdhAraNArthaMya sptmii| 'kazci'diti zeSaH / atra prahasane / nAyakaH // 561 // 562 // asya zuddhAkhyaM bhedamAha-593 yatra / ekaH / dhRSTaH / 'nAyaka'iti zeSaH / bhavet / tat / zuddham / hAsya tatpradhAna prahasanam / ucyate // 563 // udAharati-yathetyAdinA / spaSTam / saGkIrNAkhyaM bhedamAha-594 kaJcana dhRSTaM dhUrta vA kamapIti bhAvaH / janam / Azritya nAyakatayA'vasthApyospAditamiti bhAvaH / tat pUrvoktalakSaNAkAntaM prahasanam / saGkIrNam / iti / viduH| 'AcAryA'iti zeSaH / udAharati-yathetyAdinA / spaSTam / atra paramataM nirdizati-595 bahUnAm / dhRSTAnAm / 'yatre'ti zeSaH / vRttam / 'tatprahasana'miti zeSaH / saGkIrNam / kecit / Ucire kathitavantaH // 564 // atra vizeSaM nirdizati-596 tat niruktalakSaNaM saGkIrNaM prahasanam / punaH / vyaGkam / athavA / ekavini. mitamekAGkam / bhavati / udAharati-yathetyAdinA / spaSTam / AdinA-hAsyArNavAdInAM grahaNam / nATya zAstrakAramataM drshyitumaah-munirbhrtH| tu| Aha-"yatra / vezyAce tathA / bandhakI puMzcalI / 'varNyamAnA'iti zeSaH: / syuH / 'ta'diti zeSaH / avikRtavezaparicchadaceSTitakaraNamavikRtAni sambhavIni vezaparicchadaceSTitakaraNAni yatra tAdRzam (karaNaM caritam ) / tu / saGkIrNam // iti / asya vikRtAkhyaM bhedaM lakSayati-597 bhujaGgacAraNabhaTaprabhRterbhujaGgaH ( vezyA'nuraktaH ) ca cAraNa:
Page #541
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] / rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| idaM ca saGkIrNenaiva gatArthamiti muninA pRthaG noktam / athoparUpakANi / taba-- 598 nATikA kulaptavRttA syAtstrImAyA caturakikA // 566 // prakhyAto dhIralalitastatra syAnnAyako nRpH| syAdantaHpurasambandhA saGgItavyApRtA'thavA // 567 // navA'nurAgA kanyA'tra nAyikA nRpavaMzajA / sampravarteta netA'syAM devyAstrAsena zaGkitaH // 568 // devI punarbhavejjyeSThA pragalbhA nRpvNshjaa| padepade mAnavatI tadvazaH saGgamo dvayoH // 569 // 'vRttiH syAt kauzikI svalpa-vimarzAH sandhayaH punaH / / dvayornAyikAnAyakayoH / yathA-ratnAvalI-viddhazAlabhaJjikAdiH / atha troTakam599 saptASTanavapaJcAkaM divyamAnuSasaMzrayam // 570 // troTakaM nAma tat prAhuH pratyakSaM savidUSakam / pratyakSaM savidUSakatvAdeva atra zRGgAro'GgI / saptAGkaM yathA stambhitarambham , pazcAGkaM yathAvikramorvazI / atha goSThI( naTavizeSaH ) ca bhaTazceti te prabhRtau yasya ( ceTAdeH ) tasya / veshvaagyutaaH| SaNDakaJcukitApasAH / yatra / 'taditi zeSaH / tu / vikRtaM tatprabhedabhinna prahasanamityarthaH / viduH // 565 // asya ca munimatena saGkIrNaprabhede prahasane evAntarbhAva ityAha-imaM cetyAdinA / spaSTam / evaM rUpakANi lakSyalakSaNAbhyAM nirUpyoparUpakANi nirUpayitumAha-athetyAdi / atha / uparUpakANi / lakSyante tatra / 598 klaptavRttA'prasiddhacaritapUrNA / strIprAyA strIpracurA / caturaGkikA caturaGkA / nATikA / syAt / tatra tasyAM nATikAyAm / prakhyAto loke prakhyAtanAmA / dhIralalitaH / nRpaH / nAyakaH / syAt / atrAsminnAyake / navAnurAgA / napavaMzajA rAjanandinI / kanyA'prauDhA / antaHpurasambandhA kathamapi antaHpure prApteti bhAvaH / athavA / saGgItavyApRtA saGgItacaturA / 'satI'ti zeSaH / nAyikA / syAt / asyAM nAyikAyAm 'puna'riti zeSaH / devyA jyeSThAyA rAzyAH / trAsena kopAtaGkena zaGkitaH / 'sa'niti zeSaH / netA nAyakaH / sampravartetAnurakto'nugato bhavet / devI / punaH / pragalbhA smstklaaprviinnaa| napavaMzajA rAjanandinI / padepade punaH punArati bhAvaH / mAnavatI drshitkopaa| jyeSThA prathamaM prinniitaa| bhavet / taddhazastasyA vaza icchA yatra (pradhAnabhUtA) tAdRzaH / dvayostasyAH kanyAyAstasya ca rAjJa iti bhAvaH / snggmH| 'kIrtanIya'iti zeSaH / tthaa-kaushikii| vRttiH| syAt / svalpavimIH prAyeNa vimarzarahitAH, satyAvazyake kiJcidvimarzanApi sahitA iti bhAvaH / punH| sandhayaH / 'nirUpyA iti zeSaH / kArikA sugamayituM 'dvayo' rityarthaM vivRNoti-dvayorityAdinA / spaSTam / udAharati-yathetyAdinA / spaSTam / noTakaM lakSayitumAha-atha / troTakam / lakSyate 599 saptASTanavapazcAI sapta vA'STa vA nava vA paJca vA'kA yatra tAdRzam / divyamAnuSasaMzrayaM divyamAnuSayoH saMzrayo nAyikAnAyakatvena yatra tAdRzam / pratyaGkama savidUSakaM vidUSakopasthitikam / tat prasiddham / troTakam / nAma 'uparUpaka'miti shessH| praahuH||570|| pratyakamityAdinA bodhanIyamarthAntaraM darzayati-pratyaGkamityAdinA / spaSTam /
Page #542
--------------------------------------------------------------------------
________________ 532 saahitydrpnnH| . . [SaSThaH600 prAkRtairnavabhiH pumbhirdazabhirvA'pyalakRtA // 571 // nodAttavacanA goSThI kaushikiivRttishaalinii| hInA garbhavimarzAbhyAM SaTpaJcayoSidanvitA // 572 // kAmazRGgArasaMyuktA syAdekAGkavinirmitA / yathA-raivatamadanikA / atha saTTakam 601 saTTakaM prAkRtAzeSapAThacaM syAdapravezakam // 573 // . naca viSkambhako'pyatra pracurazcAdbhuto rsH| ___ aGkA javanikA''khyAH syuH syAdanyannATikAsamam // 574 // yathA-karpUramaJjarI / atha nATyarAsakam602 nATacarAsakamekAjhaM bahutAlalayasthiti / udAttanAyakaM tadvat pIThamopanAyakam // 575 // . hAsyo'Ggayatra sa zRGgAro nArI vAsakasajjikA / mukhanirvahaNe sandhI lAsyAGgAni dazApi ca // 576 // kecit pratimukhaM sandhimiha necchanti kevalam / tatra sandhidvayavat-yathA, marmavatI, sandhicatuSTayavat yathA, vilaasvtii| udAharati-saptAGgamityAdinA / spaSTam / 'aSTAGka navAjhaM cohya' miti zeSaH / goSTI lakSayitumAha-atha / goSThI / lakSyate 600 prAkRtairanaticaturaiH / nvbhiH| pumbhirnAyakaiH / vA'. zravA / dazabhiH / api 'pumbhi' riti pUrvato'nveti / alaMkRtA varNitacAritA / nodAttavacanA'mudAravarNanAsaMskRtetarabhASAmayI vA / kauzikIvRttizAlinI / garbhavimarzAbhyAM tadAkhyAbhyAM sandhivizeSAbhyAm / hiinaa| SaTpaJcayoSidanvitA SaDbhiH paJcabhirSA yoSidbhiranvitA / kAmazRGgArasaMyuktA na tu dharmArthazRGgAravarNanazAlinIti bhAvaH / ekAGkavinirmitaikAGkA / goSThI / syAt // 571 // 572 // udAharati-yathetyAdinA / spaSTam / saTTakaM lakSayitumAha-atha / saTTakam / lakSyate 601 prAkRtAzeSapAThayaM prAkRtaM prAkRtabhASAmayamazeSa pAThyaM yatra tAdRzam / apravezakaM pravezakAkhyayA prastAvanayA hInam / saTTakam / syAt / atra ske| viSkambhakastadAkhyA prastAvanA / api / naca naiv| pracuraH pradhAnabhUtaH / ca / adbhutH| rsH| aGkAH / javanikA''khyAH / syuH / aGkasthAne javanikAzabdo nivezya iti bhAvaH / anyadaGkasaGkhyA''dikam / nATikAsamaM yathA nATikAyAM tathAs. trApi zeyamiti bhAvaH / syAt // 573 // 574 / / udAharati-yathetyAdinA / spaSTam / nATyarAsakaM lakSayitumAha-atha / nATyarAsakam / lakSyate 602 ekAGkam / bahutAlalayasthiti baDhI tAlalayasthitiyatra tAdRzam / tAlalayayoH sthitiriti tAlalayasthitiH / 'tAla: kAlakriyAmAno layaH sAmya'mityamaraH / udAttanAyakaM dhIrodAttanAyakAdhiSTitam / tadvat / pIThamopanAyakaM pIThamarda upanAyako nAyakasahAyo atra tAdRzam / nATyarAsakam / atra nATatharAsake / sshRnggaarH| hAsyo hAsyarasaH / aGgI / vAsakasajjikA vAsa kasajjA / nArI nAyikA / mukhanirvahaNe tadAkhyo / sndhii| ca tathA / dsh| api / lAsyAGgAni / 'bhavantIti zeSaH / kecita / 'punari'ti zeSaH / iha nATayarAsake / kevalam / pratimukham / sandhim / na / icchanti, kintu tadbhinnAH sarve'pi mukhAdayaH sandhayaH sambhavantIti bhAvaH // 575 // 576 // udAharati-tatretyAdimA / spaTam / sandhidvayavatIti tvapapAThaH, nATatharAsakavizeSaNatve strIpratyayAntatA'nupapatteH / evaM prtraapi|
Page #543
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / atha prasthAnam603 prasthAne nAyako dAso hInaH syAdupanAyakaH // 577 // dAsI ca nAyikA, vRttiH kauzikI bhAratI tathA / surApAnasamAyogAduddiSTArthasya saMhatiH // 578 // aGko dvau layatAlAdivilAso bahulastathA / yathA-zRGgAratilakam / athollApyam 604 udAttanAyakaM divyavRttamekAbhUSitam // 579 // zilpakAGgairyutaM hAsya-zRGgArakaruNa rsaiH| ullApyaM bahusayAmamasragItamanoDaram // 580 // catasro nAyikAstatra trayoGkA iti kecana / / zilpakAGgAni vakSyamANAni / yI-devImahAdevam / atha kAvyam605 kAvyamArabhaTIhInamekA hAsyasaGkulam // 581 // khaNDamAtrAdvipadikAbhanatAlairalakRtam / varNamAtrAcchagaNikA-yutaM zRGgArabhUSitam // 582 // netA strI cApyudAttAtra sandhI Adyau tthaa'ntimH| prasthAnaM lakSayitumAha-atha / prasthAnam lakSyate 603 prasthAne tadAkhya uparUpake / dAsaH zUdaH / nAyakaH / hIno dAsAdapi nikRSTaH / upnaaykH| syAt / daasii| ca / nAyikA / kaushikii| vRttiH| tthaa| bhAratI tadAkhyA vRttiH syAdityarthaH / surApAnasamAyogAta / madyapAnasambandhaM puraskRtyeti bhAvaH / lyabatheyaM paJcamI / uddiSTArthasya prastutasyetivRttasya / saMhatiH samAptiH / dau| aGkau / tthaa| layatAlAdiH / AdinA svarAdInAM grahaNam / bhulH| vilAsaH 'varNanIya' iti zeSaH // 577 // 578 // udAharati-yathetyAdinA / spaSTam / nedaM kAlidAsakRtam , asya niruktalakSaNAnAkAntatvAt / ullApyaM lkssyti-ath| ullApyaM lakSyate 601 udAttanAyakaM dhIrodAtto nAyako yatra tAdRzam / divyavRttaM svargIyetivRttazAli / ekAGkabhUSitamekAkena bhUSitam / shilpkaanggaiH| yutam / tathA-hAsyazRGgArakaruNaH / rsaiH| 'yuta'miti pUrvato'nveti / bahusaGkAmaM saGgrAmavarNanapracuram / atragItamanoharam "uttarottararUpaM yat prastutArthapariSkRtam / antarjavanikaM gItamasragItaM taducyate // " ityuktalakSaNenAsragItena manoharam / vyasragIteti pAThe tu 'dhyasro virAmastrikala' iti bharatotyA tryasraM trikalaM yadgItaM tena manoharamityarthaH / ullaapym| tatrolApyAkhya uparUpake / ctsrH| naayikaaH| trayaH 'punariti zeSaH / angkaaH| iti / kecana / 'prAhuriti zeSaH / ayambhAva:caturnAyikaM zyaGkam' iti keSAJcinmataM natu sarveSAm / iti // 579 // 580 // kAriko sugamayitumAha-zilpakADAnItyAdi / spaSTam / udAharati-yathetyAdinA / spaSTam / .. kAvyaM lakSayitumAha-atha / kAvyaM tadAkhyamuparUpakam / lakSyate 605 ArabhaTIhImamArabhaTIvyatiritabhAratyAdivRttizAlItyarthaH / ekAGkam / hAsyasakulaM hAsyarasapUrNam / khaNDamAtrAdvipadikAbhagnatAlestadAkhyairgItarityarthaH / alaGkRtam / varNamAtrAcchagaNikAyutaM varNamAtreNa natu cAritryeNa acchA yA gaNikA tayA yutam / zRGgArabhASitaM zRGgAreNa tadvayanakena vAkyena bhASitam / kAvyaM tadAkhyamuparUpakaM syAt / atra / netA 'udAtta iti liGgavyatyayenAnveti / dhIrodAttaH / strI nAyikA / ca / api / udAttA dhIrodAttalakSaNA / Adyau mukhapratimukhAkhyau ityarthaH / smdhii| tthaa| antimo'nte bhavo nibahaNAkhyaH sandhi ya iti bhaavH||581||582||
Page #544
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAhityadarpaNaH [ SaSTa:yathA-yAdavodayaH / atha preGkSaNam 606 garbhAvamarzarahitaM prekSaNaM hInanAyakam // 583 // - asUtradhAramekAGkamaviSkambhapravezakam / niyuddhasampheTayutaM sarvavRttisamAzritam // 584 // nepathye gIyate nAndI tathA tatra prarocanA / yathA-vAlivadhaH / atha rAsakam / 607 rAsakaM paJcapAtraM syAnmukhanirvahaNAnvitam // 585 // bhASAvibhASAbhUyiSThaM bhaartiikaushikiiyutm| asUtradhAramekAI savIthyaGgaM kalAnvitam // 586 // zliSTanAndIyutaM khyAtanAyikaM mUrkhanAyakam / udAttabhAvavinyAsasaMzritaM cottarottaram // 587 // iha pratimukhaM sandhimapi kecit pracakSate / yathA-menakAhitam / atha saMlApakam608 saMlApakeM'GkAzcatvArastrayo vA, nAyakaH punaH // 588 // pASaNDaH syAdrasastatra shRnggaarkrunnetrH| bhaveyuH purasaMrodhacchalasaGgrAmavidravAH // 589 // na tatra vRttirbhavati bhAratI naca kauzikI / udAharati-yathetyAdinA / spaSTam / prejhaNaM lakSayitumAha-atha / prekSaNam / lakSyate 606 garbhAvamarzarahitaM garbhavimarzAkhyasandhibhinnasandhiyutam / hInanAyakaM hIno nIco nAyako yatra tat / asatradhAraM sUtradhAra pravezazUnyam / ekAGkam / aviSkambhapravezakaM viSkambhapravezakavyatirikArthopakSepakayutam / niyuddhasampheTayutaM niyuddha (yuddha) ca sampheTa: (roSabhASaNaM) ca tAbhyAM yutam / sarvavRttisamAzritaM sarvAbhi ratyAdibhirvRttibhiH / smpnnm| prekSaNaM tadAkhyamuparUpakam / tatra tasmin prekhaNe / nepathye javanikAyAm / nAndI / gIyate / tathA / prarocanA kaviprabhRtiprazaMsanaM 'gIyata'iti pUrvato'nveti // 583 // 584 // udAharati-yathetyAdinA / spaSTam / rAsakaM lakSayitumAha-atha / rAsakam / lakSyate / 607 paJcapAtraM paJcapuruSamAtravyApRtam / mukhanirvahaNAnvitaM mukhanirvahaNAkhyAbhyAmeva sandhibhyAM yuktam / bhASAvibhASAbhUyiSThaM bhASA (saMskRtam ) ca vibhASA (prAkRtaM) ca tAbhyAM bhUyiSTham / bhAratIkauzikIyutaM bhAratIkauzikIbhyAmeva vRttibhyAM saMgrathitam / asUtradhAraM sUtradhAraprayogazUnyam / ekAGkam / savIthyaGgaM vauthyaGgaiH sahitam / kalA'nvitam / zliSTanAndIyutaM zliSTA'nekArthA maGgalamAtraparArthatAzUnyeti yAvat , yA nAndI tayA yutam / khyAtanAyikaM prasiddhayA nAyikayA sahitam / mUkhaMnAyaka zaThanAyakAdhiSThitam / uttrottrmgre'gre| ca / udAttabhAvavinyAsasaMzritamudAtta udAro yo bhAvo'bhiprAyastasya kinyAso vizadarUpeNa prakaTanaM tena saMzritam / rAsakam / syAt / iha rAsakAkhya uparUpake / kecit / pratimukhaM tadAkhyam / sandhim / api / pracakSate // 585-587 // udAharati-yathetyAdinA / spaSTam / saMlApakaM lakSayitusAha- atha / saMlApakam / lakSyate 608 saMlApake tadAkhye uparUpake / ctvaarH| tryH| vaa| aGkAH / naaykH| punH| pASaNDaH pASaNDaparaH / syAt / tatra tathAvidhe saMlApaka ityarthaH / zRGgArakaruNetaraH zRGgArakaruNAbhyAM bhinnH| rasaH / purasaMrodhacchalasaGgrAmavidravAH purasaMrodho nagarAkramaNa /
Page #545
--------------------------------------------------------------------------
________________ 535 paricchedaH] rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| yathA-mAyAkApAlikam / atha zrIgaditam609 prakhyAtavRttamekAI prakhyAtodAttanAyakam // 590 // prasiddhanAyikaM garbhavimarzAbhyAM vivarjitam / bhAratIvRttibahulaM zrItizabdena saMyutam // 591 // mataM zrIgaditaM nAma vidvadbhiparUpakam / yathA-krIDArasAtalam / 610 zrIrAsInA zrIgadite gAyet kizcit paThedapi // 592 // ekoGko bhAratIprAya iti kecit pracakSate / UhyamudAharaNam atha, zilpakam611 catvAraH zilpake'GkAH syuzcatasro vRttayastathA // 593 // azAntahAsyAzca rasA nAyako brAhmaNo mtH| varNanA'tha zmazAnAdehInaH syAdupanAyakaH // 594 // 612 saptaviMzatiraGgAni bhavantyetasya tAni tu| ' AzaMsotasandahe-tApodvegaMprazaktayaH // 595 // chalasaGgrAmaH chalapUrNaH saGgrAmo, vidravaH palAyanaM ca / bhaveyurvarNanIyAH syuH / tatra tasminneta saMlApake / bhAratI / vRttiH| na / bhavati / naca / kauzikI kintu etAbhyAM bhinne sAtvatyArabhaTI eveti bhAvaH // 588 // 589 // udAharati-yathetyAdinA / spaSTam / zrIgaditaM lakSayitumAha-atha / zrIgaditam / 'lakSyata' iti zeSaH / 609 prakhyAtavRttaM prasiddhamitivRttva. mAdAya gumphitam / ekAGkam / prakhyAtodAttanAyakaM prasiddhaM dhIrodAttaM nAyakamadhiSThAya varNitam / prasiddhanA. yikam prasiddhA nAyikA yatra tAdRzam / garbhavimarzAbhyAM sadAkhyAbhyAM sandhibhyAm / vivarjitam / bhAratI ttibahulaM prAyeNa bhAratI vRttimAzritya racitam / zrItizabdena / saMyutaM zrIzabdasya vinyAsena pracuram / zrIga. ditam / nAma prasiddham / uparUpakam / vidbhiH / matamaGgIkRtam // 590 // 591 // udAharati-yathetyAdinA / spaSTam / . paramatena tasya vizeSamAha--610 zrIgadite / AsInopaviSTA / zrIlakSmIstadrUpavezA naTIti bhAvaH / kizcit / gAyet / kiJcit paThet / api / tthaa-ekH| aGkaH / prAyaH prAyeNa / 'prAyo bhUnnI'tyamaraH / bhAratI / iti / kecit / pracakSate // 592 // udAharaNaM nopalabhyata ityabhiprAyeNAha-UhyamityAdi / spaSTam / zilpakaM lakSayati-atha / zilpakam / 'lakSyate'iti shessH| 611 zilpake / catvAraH / aGkAH / tathA / catasraH sarvA iti bhAvaH / vRttayo bhAratIkauzikIsAtvatyArabhaTyaH / syuH| azAntahAsyAH zAntahAsyAbhyAM vyatiriktAH / ca / rsaaH| braahmnnH| naaykH| mtH| atha / shmshaanaadeH| AdinA dagdhAraNyAdegrahaNam / varNanA / evm-upnaaykH| hIno nIcaH / syAt // 593 // 594 // etasyAGgAni saGkhyAnirdezapUrvakamupadizati-612 etasya zilpakAkhyasyoparUpakasya / saptaviMzatiH / aGgAni / bhavanti / tAni / tu punaH / AzaMsAtarkasandehatApodvegaprazAktayaH / atrAzaMsA'bhilaSitArtha
Page #546
--------------------------------------------------------------------------
________________ 536 SaSThaH - saahitydrpnnH| prytngrthnotknnttho'vhitthaaprtipttyH| vilAsIlasyaivAmyAni praharSA zlIlamUDhatAH // 596 // sAdhanAnugamocchAsa-vismayaprAptayestathA / lAbhavismRtisampheTI vaizAre prabodhana // 597 // camatkRtizcetyamISAM spaSTatvAllakSma nocyate / / . sampheTagrathanayoH pUrvamuktatvAdeva lkssmsiddhm| yathA-kanakAvatImAdhavaH / atha vilAsikA 613 zRGgArabahulaikAGkA dazalAsyAGgasaMyutA // 598 // vidUSakaviTAbhyAM ca pIThamardaina bhuussitaa| hInA garbhavimarzAbhyAM sandhibhyAM hInanAyakA // 599 // . svalpavRttA sunepathyA vikhyAtA sA vilaasikaa| kecitvatra vilAsikA'sthAne 'vinAyiketi paThanti, tasyAzca durmallikApAmantarbhAvaH, ityAhuzca atha, durmallikA 614 durmallI caturaGkA syAt kauzikIbhAratIyutA // 600 // AgarbhA nAgaranarA nyUnanAyakabhUSitA / trinAliH prathamo'Gko'syAM viTakrIDAmayo bhavet // 601 // SaNNAlikastRtIyazca pIThamaIvilAsavAn / caturthoM dazanAliH syAdaGkaH krIDitanAgaraH // 602 // prArthanA tarkAdayaH prasiddhAH / prytngrthnotknntthaavhitthaaprtipttyH| prayatna upAyaH, grathanaM kAryANAmupanyasanam, utkaNThA'vahitthe bhAvavizeSau, pratipattinizcayaH / vilAsAlasyavAmyAni vilAsAlasye prasiddhe, vAmyaM prAtikUlyam / praharSAzlIlamUDhatAH praharSo'zlIlatA mUDhatA cetyarthaH / sAdhanAnugamocchAsavismayaprAptayaH sAdhamAnugamaH sAdhanAnukUlatvam, ucchrAsaH zokavyajakaH zvAsaH, vismayaH prAptizca / lAbhavismRtisampheTA lAbho, vismRtivismaraNaM, sampheTaH krodhoktizca / vaizArA naipuNyam / prabodhanam / cmtkRtiH| ca / iti / 'saptaviMzatiraGgAnIti pUrveNAnvayaH / amISAm / lakSma lakSaNam / spaSTatvAt / na / ucyate // 595-597 // sampheTAderaprasphuTArthatAM pariharati-sampheTetyAdinA / sphuTam / niruktalakSaNaM zilpakamudAharati-yathetyAdinA / spaSTam / vilAsikA lakSayati / atha / vilAsikA-613 zRGgArabahulA prAyeNa shRnggaarshaalinii| ekAza / dazalAsyAGgasaMyutA niruktairdazabhirlAsyAGgairyuktA / vidUSakaviTAbhyAm / pIThamadaina / ca / bhUSitA yuktA / garbhavimarzAbhyAM tadAkhyAbhyAm / sandhibhyAm / hInA zUnyA / hInanAyakA nIcena nAyakenAdhikRtA / svalpavRttA svarupetivRttA / sunepathyA zobhanaM nepathyaM veSaprasAdhanA yatra taadRshii| saa| vilaasikaa| vikhyAtA // 598 // 599 // paramatamupapAdayati-kecittvityAdinA / tasyA vilAsikAyA ityarthaH / spaSTamanyat / dumallikAM lakSayitumAha- atha / durmallikA / lakSyate 614 caturaGkA / kauzikIbhAratIyutA kauzikyA bhAratyA ca yutA / agI grbhsndhirhitaa| nAgaranarA nAgarAzcaturA narAH (varNyamAnAH ) yatra taadRshii| nyUnanAyakabhUSitA nyUno jAtyA hIno yo nAyakastena bhuussitaa| durmallI / syAt / asyAM durmallikAyAM tadAkhya uparUpaka iti yAvat / prathamaH / angkH| trinAlisrisro nAlyo yatra tAdRzaH, nAlI ghaTikAdvayam , upacArAttAvanmAtrakAlaniSpAyetivRttanibaddha iti bhAvaH / viTakrIDAmayoviTakrIDAvarNanena bhUyAn / bhavet / tRtiiyH| ca
Page #547
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / yathA-bindumatI | atha prakaraNikA / 615 nATikaiva prakaraNI sArthavAhAdinAyakA / samAnavaMzajA neturbhavet tatra ca nAyikA || 603 // mRgyamudAharaNam / atha hallIza: 616 hallIza evamekAGkaH saptASTau daza vA striyaH / vAgudAttaikapuruSaH kauzikI vRttirujjvalA // 604 // mukhAntimau tatra sandhI bahutAlalayasthitiH / yathA - keliraivatakam / atha bhANikA 617 bhANikA zlakSNanepathyA mukhanirvahaNAnvitA // 605 // kauzikI bhAratI vRttiyuktaikAGkavinirmitA / udAttanAyikA mandapuruSA (5) 618 atrAGgasaptakam // 606 // upanyAso'tha vinyAsI vibodhaH sAdhvasaM tathA / samarpaNa nivRttizca saMhAre iti saptamaH || 607 // .30 'a' iti pUrvato'nveti / SaNNAlikaH SaT nAlikA yatra tAdRzaH / dvAdazaghaTikAsampAthetivRtta nibaddha iti bhAvaH / pIThamadevilAsavAn pIThamardoM nAyakasahAyaka vizeSastasya vilAso'sminnastIti tathoktaH / caturthaH / aGkaH / ca / dazanAlirvizatighaTakAsampAdyetivRttanibaddhaH / krIDitanAgaraH krIDito jAtakrIDastattayA varNita iti yAva nAgarazvaturajano yatra tAdRzaH / syAt / dvitIyo'Gkastu yathAsambhavaM saGghaTita eveti bodhyam // 601-602 // udAharati yathetyAdinA / spaSTam / prakaraNikAM lakSayitumAha-atha / prakaraNikA lakSyate 615 sArthavAhAdinAyakA vaNigamAtyapurohitAdyanyatamanAyaketi bhAvaH / ' vaidehakaH sArthavAho naigamo vANijo vaNik / ' ityamaraH / nATikA / eva / prakaraNI / tatra tasyAm / ca / neturnAyakasya / samAnavaMzajA yadvarNe nAyakastadvarNeti bhAvaH / nAyikA / ayambhAvaHnATikAyA yalakSaNaM tadadhikRtaiveyaM, kintu nAyikAnAyakayorantarvizeSaH / iti // 620 // udAharaNaM ca prAyo durlabhamityata Aha- mRgyamityAdi / spaSTam / I hallIzaM lakSayitumAha-616 evam | hallIzastadAkhyamuparUpakam / ekAGkaH / tatra / sapta / aSTau / daza / vA / khiyaH / ' vyAdRtA bhavantI 'ti zeSaH / udAttA / vAkU varNanam / ekapuruSa eko naTaH / ujjvalA / kauzikI / vRttiH / mukhAntimau mukhanirvahaNAkhyAvityarthaH / sandhI / tathA - bahutAlalayasthitirbahvI tAlalayayoH sthitiH // 604 // udAharati-yathetyAdinA / spaSTam / bhANika lakSayitumAha-617 lakSaNanepathyA zlakSNaM madhuraM nepathyaM veSaracanA yatra tAdRzI / mukha nirvahaNAnvitA mukhanirvahaNAkhyAbhyAM sandhibhyAmupetA / kauzikIbhAratIvRttiyuktA / ekAGkavinirmitA ekAGkA / udAttanAyikA dhIrodAttanAyakAnurUpA nAyikA yatra tAdRzI / mandapuruSA mando hInaH puruSo yatra tAdRzI / 'amanda puruSe' ti pAThe tu amando dhIrodAttaH puruSo nAyako yatra tAdRzI / bhANikA 'syA' diti zeSaH // 605 // atra vizeSamAha-- 618 atrAsmin bhANikAnAmaka uparUpaka ityarthaH / aGgasaptakaM saptA'GgAni bhavanti / tAni kAnItyata Aha- upanyAsa ityAdi / spaSTam // 606 // 607 // duH
Page #548
--------------------------------------------------------------------------
________________ 538 sAhityadarpaNaH / 619 upanyAsaH prasaGgena bhavet kAryyasya kIrttanam / nirvedavAkyavyutpattirvinyAsa iti susmRtaH // 608 // bhrAntinAzo vibodhaH syAnmithyAkhyAtaM tu sAdhvasam / sopAlambhavacaH kopapIDayeha samarpaNam // 609 // nidarzanasyopanyAso nivRttiriti kathyate / saMhAra iti ca prAhuryat kAryyasya samApanam // 610 // spaSTAnyudAharaNAni / yathA- kAmadattA / eteSAM sarveSAM nATakaprakRtikatve'pi yathaucityaM yathAlAbhaM nATakoktavizeSaparigrahaH / yatra ca nATakaktasyApi punarupAdAnaM tatra tatsadbhAvasya niyamaH / atha zravyakAvyAni - 620 zravyaM zrotavyamAtraM tatpadyagadyamayaM tridhA / tatra padyamayAnyAha 621 chandobaddhapadaM padyaM tenaikena ca muktakam // 611 // dvAbhyAM tu yugmakaM, sandAnitakaM tribhiriSyate / kalApakaM caturbhizca paJcabhiH kulakaM matam // 612 // [ SaSTaH kramAdetAni lakSayati-619 prasaGgena / kAryasya prayojanasya / kIrttanam / upanyAsaH / bhavet / nirvedavAkyavyutpattirnirvadapradhAnaM vAkyaM viraktisUcakaM vAkyaM tasya vyutpattiH prapaJcanam / vinyAsaH / iti / susmRtaH sammataH / bhrAntinAzaH / vibodhaH / syAt / mithyAkhyAnaM mithyAkathanam / tu / sAdhvasam / iha nATake / kopapIDayA krodhAvezena / khopAlambhavacaH upAlambhapUrvakaM kathanam / samarpaNam / tadAkhyamaGgamma tam / nidarzanasya dRSTAntasya / upanyAsaH phalataH sthApanam / nivRttiH / iti / kathyate / yat / kAryasya / samApanaM samAptibodhakatayA varNanam / 'ta' diti zeSaH / saMhAraH / iti / prAhuH / ca // 608- 610 // eSAmudAharaNAni prakhyAtAnItyAha - spaSTAnItyAdi / bhANikAyA udAharaNaM darzayati-yathetyAdinA / spaSTam / evaM nATikA''diM lakSayitvA'trAnuktaM sarvaM nATakotameva grAhyamityAha - eteSAM nATikAdInAm / sarveSAm / nATakaprakRtikatve nATaka sAjAtye / api / yathaucityam / yathAlAbham / nATakokta vizeSaparigraho nATake ukta kathitaM (yallakSaNaM) tasmAdvizeSastasya parigrahaH / yatra yeSu nATikA''yuparUpakeSu madhye / ca / nATakoktasya nATaka uktaM tasya / api / punaH / upAdAnam / tatra / tatsadbhAvasya nATake'bhihitasya / niyamaH / ayambhAvaH -yatra nATikAdau nATakApekSayA vizeSAbhidhAnaM tattu yuktameva, kintu anyatsarve tasya nATakaprakRtikatvAt nATakalakSaNAbhinnatvam / yatra ca nATikAssdau nATakalakSaNApekSayA vizeSAbhAve'pi punastadIyatayA'bhidhAnaM tasyAvazyakatvadyotanArthamiti / eSaM dRzyakAvyAnyabhidhAya - zravya kAvyAni lakSayitumAha- atha / zravyakAvyAni 'lakSyanta' iti zeSaH / 620 zrotavyamAtram / mAtrapadena draSTavyasya vyavacchedaH / zravyaM tatsaJjJakaM kAvyamityarthaH / tat 'puna 'riti zeSaH / padyagadyamayaM padyaM ca gadyaM ceti, padyagadya ca padyagadyaM ceti, padyagadyAni prakRtAnyucyante yatra tattathoktam / 'sarUpANAmekazeSa ekavibhaktau / ' 1 / 2 / 64 ityekazeSaH / 'tatprakRtavacane mayaTU / ' 5 / 4 / 21 iti mayaT / tathA ca padyamayam / gadyamayam, padyagadyamayaM cetyarthaH / tridhA / tatra padyamayasya bhedAn lakSayitumAha-tatra teSu trividheSu / padyamayAni 'kAvyAnI'ti prasaGgAnuprasaktam / atra bahuvacanaM vakSyamANabahutvanirdezArtham / Ah 621 chandobaddhapadaM chandobhirutA''dibhirbaddhAni padAni yasya tAdR . zam / padyam / tena tAdRzalakSaNakena / ekena padyAntaranirapekSeNa / ca / muktakaM muktamiveti tathoktam / 'ive pratikRtau / ' 5 / 3 / 96 iti kan / dvAbhyAm 'tAbhyA' miti pUrvato vacanavipariNAmenAnveti / evaM paratra / tu / yugmakaM yugmamiveti tathoktam / tribhisteH pathaiH / sandAnitakaM sandAnitaM baddhamiveti tathoktam / 'baddhe sandAnitaM mUta yn
Page #549
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| . tatra muktakaM yathA mama, "sAndrAnandamanantamavyayamajaM yadyogino'pi kSaNaM sAkSAtkartumupAsate prati muhurdhyAnakatAnA muhuH / dhanyAstA mathurApurIyuvatayastad brahma yAH kautukA dAliGganti samAlapanti zatadhA karSanti cumbanti ca // 340 // " yugmakaM yathA mama"kiM karoSikaropAnte kAnte! gnnddsthliimimaam| praNayapravaNe kAnte'naikAnte nocitaaHkrudhH341|| iti yAvat kuraGgAkSI vaktamIhAvahe vayam / tAvadAvirabhUccUte madhuro madhupadhvaniH // 342 // " evamanyAnyapi / " mudditaM sanditaM sitam / ' ityamaraH / iSyate / caturbhiH taiH padyairiti pUrvataH / ca / kalApakaM kalApaH samUha iveti tathoktam / paJcabhiH paJcasaGkhyAto'nyUnasaGkhyAkaistaiH padhairiti bhAvaH / kulakaM kulamiveti tathoktaM kAvyam / matam // 611 // 612 // tAni kramAdudAhattumAha-tatra teSu muktakAdiSu madhye iti yAvat / muktakam / yathA / mama / dhyAnanaikatAnAH samAhitacittAH santaH / yoginH| api / sAndrAnandamAnandaghanam / anantaM dezakAlaparicchedazUnyam / avyayaM pariNAmitAzUnyamapacayahInaM vaa| ajaM janmarahitam / yat / paraM sarvato vilakSaNaM kimapi vastu / sAkSAtakartum / prati mahaH punaHpunaH / upAsate udgIthAdyupAsanaM kurvate / / kotukAt / AliGganti / samAlapanti / zatadhA bahuprakAreNa / karSanti khAnukUlatayA'vasthApayanti / cumbanti / ca ( idaM samuccayArtham ) / taaH| mathurApurIyuvatayo mathurAputhyoM nivAsinyo yoSitaH / dhanyAH kRtArthAH saphalabhAgyAH / nata te yogina iti bhAvaH / zArdUlavikrIDitaM vRttm||340|| yugmakam / yathA / mama-he kAnte sundari ! karopAnte karatalasamIpabhAge / imAm / gaNDasthalIm / kim / karoSi karatalopari gaNDasthalanidhAnaM hi manyuvyaJjikA mudeti sA tayA kiM kriyata iti praznAbhiprAyaH / nanu tvamanyAsakta iti yuktaiva tthaa'vsthitirityaashngkyaah-anaikaante'nysyaamnaaske| naikA'nte nizcaye yasya sa naikAntaH tadbhinnastathoktaH / tathA'pi-praNayapravaNe praNaye premiNa pravaNaH kRtAbhilASaH tAdRze, yadvA-praNaye. premNA''namane pravaNa udyatastAdRza ityarthaH / kAnte vallabhajane / krudhaH / na / ucitaaH| iti / yAvat / vayam / kuraGgAkSI mRganayanAm / vaktum / ihAmahe ceSTAmahe / tAvat tadavadhi / cUte rasAle / madhuro manmathodvarddhakatayA mAnanivartaka ataeva priya iti bhAvaH / madhupadhvanirmadhupAnapramattAnAM bhramarANAM dhvaniH / aavirbhuut| madhupadhvanirAvibhavanneva tasyA mAnaM jahAra, na punaH prArthanA''vazyakatvamApatitamiti bhAvaH // 34 // 342 // " sandAnitakAnyevaM khayammRgyAnItyAha-pavamityAdi / spaSTam / tatra sandAnitakaM yathA-"harudiSA vadanAmburuhadhiyaH sutanu ! satyamalaGkaraNAya te / tadapi samprati sannihite madhAvadhigama dhigamaGgalamazruNaH // tyajati kaSTamasAvacirAdasUna virahavedanayetyaghazaGkibhiH / priyatayA gaditAstvayi vAndhavairavitathA vitathAH sakhi ! mA giraH // na khalu dUragato'pyativartate mahamasAviti vandhutayoditaiH / praNayiNo nizamayyavadharbahiH svaramRtairamRtariva nirvavau // " etasyaiva vizeSakamiti sajJAntaram / kalApakaM yathA-"na khalu vayamamuSya dAnayogyAH ityAdi / kulakaM paJcabhiryathA-"yAta yUyaM yamAya diza nAyena dakSiNAm / vikSAstoyavizrAvaM tarjayanto mahodadheH // unnAyAnadhigacchantaH pradAvairvasudhAbhRtAm / vanAbhilAvAn kurvantaH svecchayA cAruvikramAH // sadodvArasugandhInAM phalAnAmalamAzitAH / utkAreSu ca dhAnyAnAmanabhISTaparigrahAH // saMstAvamiva zRNvantazchandogAnAM mahAdhvare / ziJjitaM madhulahAnAM puSpaprastArazAyinAma // Alocayanto vistAramambhasA dakSiNodadheH / khAdayantaH phalarasaM muSTisaGgrAhapIDitam // " SaibhiryathA-vitatavalivibhAvyapANDulekhAkRtaparabhAgavilInA romarAjiH / kRzamapi kRzatAM punarnayantI vipulavaronmukhalocanAvalagnam // prasakalakucabandhuroddharoraHprasabhavibhinnatanUttarIyabandhA / avnmdudrocchsdkuulsphutttrlkssygbhiirnaabhimlaa| vyavahitamavijAnatI kilAntarRNabhuvi vallabhamAbhimukhya. bhAjam / adhiviTapi salIlamagrapuSpagrahaNapadena ciraM vilambya kAcina // atha kila kathite sakhIbhiratra kSaNamaparava sasa
Page #550
--------------------------------------------------------------------------
________________ 540 sAhityadarpaNaH / 622 sargabandho mahAkAvyaM tatraiko nAyakaH suraH / sadvaMzaH kSattriyo vA'pi dhIrodAttaguNAnvitaH // 613 // ekavaMzabhavA bhUSAH kulajA bahavopi vA / zRGgAravIrazAntAnAmeko'GgI rasa iSyate // 614 // aGgAni sarve'pi rasAH sarve nATakasandhayaH / itihAsodbhavaM vRttamanyadvA sajjanAzrayam // 615 // catvArastasya vargAH syusteSvekaM ca phalaM bhavet / aat namaskAsara vastunirdeza eva vA / / 616 // kvacinnindrA khalAdInAM satAM ca guNavarNanam / ekavRttamayaiH padyairavasAne'nyavRttakaiH // 617 // nAtisvalpA nAtidIrghAH sargA aSTAdhikA iha / nAnAvRttamayaH kApi sargaH kazcana dRzyate // 618 // sargAnte bhAvisargasya kathAyAH sUcanaM bhavet / sandhyAsUyyaindurajanapriroSadhvAntavAsarAH // 619 // prAtarmadhyAhnamRgayAzaila cuMbanasAgarAH / sambhogavipralambhau ca munisvarga purAdhvarAH // 620 // raNaprayANopayamamantraputrodayAdayaH / varNanIyA yathAyogaM sAGgopAGgA amI daza // 621 // kavervRttasya vA nAmnA nAyakasyetarasya vA / nAmAsya sarvopAyakathayA sarganAma tu // 622 // [ SaSThaH mA bhavantI / zithilitakusumAkulAgrapANiH pratipadasaMyamitAMzukAvRtAGgI // kRtabhayaparitoSasannipAtaM sacakitasasmitavaRvArijazrIH / manasijagurutatkSaNopadiSTaM kimapi rasena rasAntaraM bhajantI // avanatavadanenduricchatIva vyavadhimadhIratayA yadasthitAsmai / aharata sutarAmato'sya cetaH sphuramabhibhUSayati striyastrapaiva // " iti evaM saptabhiraSTabhirnavabhirdazabhirvA'pi kulakaM bhavatIti tattadudAharaNAni svayamUhyAni / mahAkAvyaM lakSayati-622 sargabandhaH sagairavAntarArthaH sandarbhavizeSaibaMndhaH / mahAkAvyam / tatra / ekaH / suro divyaH / vA'thavA / sadvaMzaH zobhanavaMzodbhavaH / kSattriyaH / api / dhIrodAttaguNAnvito dhIrodAttalakSasampanna iti bhAvaH / nAyakaH / vA'thavA / ekavaMzabhavAH / kulajAH sagotrAH sapiNDA vA / bahavaH / api / bhUpA rAjAnaH / ' nAyakA' iti pUrvato vacanavipariNAmenAnveti / zRGgAravIrazAntAnAm / nirdhAraNArtheyaM SaSThI / ekaH / rasaH / aGgI / iSyate / sarve'Ggito bhinnAH samastAH / api / rasAH / aGgAni tadudbhAvakatayA sthitAH / ' bhavantI 'ti zeSaH / tathA sarve / nATakasandhayo mukhapratimukhAdayaH paJca nATakopakAritayA'bhihitAH sandhaya iti bhAvaH / 'vidheyA' iti zeSaH / itihAsodbhavaM purANAdiprasiddham / vA / anyattathA'prasiddham / sajjanAzrayaM sajjana Ayo yasya tAdRzaM sajjanamadhikRtya prastutam / vRttaM caritam / tasya mahAkAvyasya / catvAraH / vargA dharmmArthakAmamokSarUpAH vargAH / syuH / teSu / ekaM tadanyatamarUpamiti bhAvaH / ca athavA / phalam / bhavet / ayambhAvaH- dharmAdicatuSTayaM dharmmAdyanyatamaM vA tasya phalaM samudbhAvanIyam iti / Adau prArambhe / namastriyA / vA / AzIrAzIrvAdaH / vA / vastunirdeza itivRttasaGakSepaH / eva / 'maGgalatvenAcaraNIya' miti zeSaH / kvacita
Page #551
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / 541 sandhyaGgAni yathAlAbhamatra vidheyAni, avasAne'nyavRttakairiti bahuvacanamavivakSitam / sAGgopAnA iti jalakelimadhupAnAdayaH / yathA-raghuvaMza-zizupAla vadha-naiSadhAdi / yathA vA mama raaghvvilaasaadi| 623 asminnArSe punaH sargA bhavantyAkhyAnaptajJakAH / asmin mahAkAvye / yathA-mahAbhArate / 624 prAkRtainirmite tasmin sargA AzvAsasaJakAH // 623 // __ chandasA''skandakenaitat kacidgalitakairapi / yathA-setubandhaH, yathA vA-mama kuvlyaashvcritm|| 625 apabhraMzanibaddhe'smin sargAH kaDavakAbhidhAH // 624 // tathA'pabhraMzayogyAni cchandAMsi vividhAnyapi / yathA krnnpraakrme| 'mahAkAvya'iti prakRtam / khalAdInAM durjanaduSkRtyAdInAmiti bhAvaH / nindA / satAm / ca vA / guNakIrtanam / vidheyamiti zeSaH / ekavRttamayairekalakSaNAnugataiH / padyaiH / avasAne ante| anyvRttkaiH| bahuvacanamavivakSitam / 'upalakSitA'iti shessH| iha / naatisvlpaaH| nAtidIrghAH / aSTAdhikA aSTasaGkhyAto'dhikasaGkhyAkAH / sargAH / kApi kasmiMzcinmahAkAvye / naanaavRttmyo'nekcchndonibddhH| kazcana / sargaH / dRshyte| sargAnte / bhAvisargasya bhAvividhAnasya sargasya / kthaayaaH| sUcanaM nidarzanam / bhavet / sndhyaasuukhyendurjniiprdossdhvaantvaasraaH| atra-rajanI rAtriH, pradoSaH sAyaGkAla:, vAsaro dinam anyatspaSTam / praatmdhyaahnmRgyaashailrnuvnsaagraaH| atra mRgayA vane dhAvatAM mRgAdInAM hananam / sambhogavipralambhau zRGgAravizeSau / ca / munisvargapurAdhvarAH puraM nagaram , adhvaro yajJaH / raNaprayANopayamamantraputrodayAdayaH prayANaM sainyena saha rAjJo'nyatra yAnam , upayamo vivAhaH, mantraH karttavyanirNayaH AdinA nAyakapratApAdInAM grahaNam / amii| saanggopaanggaaH| yathAyogaM yathopayogaM yathAsambhavaM vA / iha / vrnnniiyaaH| asya mahAkAvyasya / kveH| vRttasya / nAyakasya / nAmrA / vA / itarasya pratinAyakasya / 'nAnA' iti pUrvato'nuvRttam / 'sadRza'miti zeSaH / nAma / sargopAdeyakathayA sargopAdeyamadhikRtya nibaddhastayA kathayA sadRzamiti bhAvaH / tu / sarganAma / 'vidheya'miti zeSaH // 613-622 // * uktamartha sphuTayituM tatkaThinAzaM vivRNoti-sandhyaGgAnItyAdinA / spaSTam / udAharati-yathetyAdinA / spaSTam / ArSamahAkAvye kiJcidvailakSaNyamAha-623 asmin mahAkAvye / punH| ArSe RSipraNIte 'satI'ti zeSaH / AkhyAnasajJakA AkhyAnamitivRttavarNanaM sajJA yeSAM tAdRzAH / srgaaH| bhavanti / kAThinyaparihArAyAha-asminnityAdi / sphuTam / prAkRtamahAkAvye vizeSa lakSayati-624 prAkRtaiH prAkRtabhASAmayaiH payaH / nirmite / tasmin mahAkAvye / AzvAsasajJakA AzvAsanAmAnaH / ucchAsasaJakA iti pAThAntare tu ucchAsanAmAna ityarthaH / sargAH / 'bhavantI' ti zeSaH / etatprAkRtamahAkAvyam / Askandakena tadabhidheyena / chandasA vRttena / kacit / galitakaistadAkhyaiH chandobhiH / api / 'nibaddhaM vidheya'miti bhAvaH // 623 // udAharati-yathetyAdinA / spaSTam / apabhraMzamahAkAvye vizeSamAha-625 asminmhaakaavye| apabhraMzanibaddhe'pabhraMzenAniyatasvarUpayA bhASayA nibaddha / kaDavakAbhidhAH kaDavakanAmAnaH / sargAH / tthaa| apabhraMzayogyAni taducitAnIti bhAvaH / vividhAni / chandAMsi lakSaNayA tannibaddhAni padyAni bhavantItyarthaH // 624 // udAharati-yathetyAdinA / spaSTam /
Page #552
--------------------------------------------------------------------------
________________ 542 -sAhityadarpaNa: / 626 bhASAvibhASAniyamAt kAvyaM sargasamujjhitam // 625 // ekArthapravaNaiH padyaiH sandhisAmayyavarjitam / yathA - bhikSATanam AryyavilAsazca / 627 khaNDakAvyaM bhavet kAvyasyaikadezAnusAri ca // 626 // yathA meghadUtAdi / 628 koSaH zlokasamUhastu syAdanyo'nyAnapekSakaH / vrajyAkrameNa racitaH sa evAtimanoharaH || 627 // jAtIyAnAmekatra sannivezo vrajyA / yathA - muktAvalyAdi / atha gadyakAvyAni / 629 vRttabandhojjhitaM gadyaM muktakaM vRttagandhi ca / bhavedutkalikAprAyaM cUrNakaM ca caturvidham // 628 // AdyaM samAsarahitaM vRttabhAgayutaM param / anyaddIrghasamAsAdayaM tuyyai cAlpasamAsakam // 629 // [ SaSTa: muktakaM yathA - "gururvacasi pRthururasi' ityAdi / vRttagandhi yathA mama - "samarakaNDUlanibiDabhujadaNDa kuNDalIkRtakodaNDaziJjinITaGkA rojAgaritavairinagara !" ityAdi / atra 'kuNDalIkRtakodaNDa' ityanuSTuvavRttasya pAda:, ' samarakaNDUla' iti prathamAkSaradrayarahitastasyaiva pAdaH / utkalikAprAyaM yathA mamaiva - 'aNi visumaraNisidadarasaravizvaravidalidasamaraparigadapavaraparabale ! " ityAdi / cUrNakaM yathA mama - " guNaratnasAgara ! jagadekanAgara ! kAminImadana ! janaraJjana !" ityAdi / kAvyaM lakSayati- 526 bhASAvibhASAniyamAt bhASA devavANI, vibhASA prAkRtAdiH tayorniyamaM kRtveti bhAvaH / ' racita 'miti zeSaH / sargasamujjhitaM sargahInam / ekArthapravaNaiH prastutArthapratipAdanamAtraparaiH / padyaiH / ' sahita 'miti zeSaH / sandhisAmagrayavarjitaM sandhisAmagryA sahitam / kAvyam / ayambhAvaH - saMskRtaM prAkRtadyanyatamAM vA bhASAmAthitya prastutAnukUlatayA mahAvAkyAyamAnaiH padyaiH sahitaM mukhAdizAlisargaddInaM yat tat kAvyaM nAma kAvyam / iti // 625 // udAharati yathA / meghadUtAdi / AdinA haMsadUtAdergrahaNam / khaNDakAvyaM lakSayati-627 kAvyasyAnantaroktalakSaNasya mahAvAkyavizeSasya / ca / ekadezAnusAri kiyadaMzAnurUpam / khaNDakAvyam / bhavet // 626 // udAharati-yathetyAdinA / spaSTam / koSakAvyaM lakSayati-628 zlokasamUhaH / anyo'nyAnapekSaka evaM prasaGgamanusRtyAnibaddhaH / tu / koSastadAkhyaM kAvyam / syAt / sa niruktalakSaNaH / eva / vrajyAkrameNa zreNIvizeSamArgeNa / racitaH / atimanoharaH / 'bhavatI 'ti zeSaH // 627 // kArikAM sugamayituM vrajyApadArtha vivRNoti - sajAtIyetyAdinA / spaSTam / udAharati yathetyAdinA / spaSTam / gadyakAvyaM lakSayitumAha-atha / gadyakAvyAni / atra bahuvacanaM tadbhedabahutvadyotanArtham / 'lakSyata' iti zeSaH / 629 vRttabandhojjhitaM vRttaracanayA zUnyam / gadyam / tacca - muktakam / vRttagandhi / ca / utkalikAprAyamudgatA yA kalikA tasyAH prAyaM sadRzam / ca / cUrNakam / iti caturvidham / bhavet / atra ca AdyaM muktakamityarthaH / samAsarahitam / paraM dvitIyaM vRttagandhi iti yAvat / vRttabhAgayutaM vRttasya bhAga ekAMza yutam / anyat tRtIyamutkalikAprAyamiti yAvat / dIrghasamAsAdayamatisamastam / tuyyai caturtha cUrNakamiti yAvat / ca / alpasamAsakaM kSudrasamAsaghaTitam // 628 // 629 // udAharati-muktakam / yathA / " vacasi bhASaNe / gururmahAn surAcAryazca / urasi / pRthuH puSTo vAsude vAMzavizeSazca" ityAdi / vRttagandhi vRttasya gandho lezabhramo'sminnastIti tathoktam / yathA / mama / "samara....... 1 anizaM vismaranizitatarazara visaravidalitasamarapariNataprabalaparabala ! iti saMskRtam /
Page #553
--------------------------------------------------------------------------
________________ pariccheda: ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / 630 kathAyAM sarasaM vastu gadyaireva vinirmitam / citra bhavedAryA citrApavatrake // 630 // ApakAraH khAdervRtta kIrttanam / yathA kAdambaryAdiH / 631 AkhyAyikA yathAvatsyAtkavervezAnukIrttanam // 631 // asyAmanyakavInAM ca vRttaM padyaM kvacitkvacit / kathAMzAnAM vyavaccheda AzvAsa iti badhyate // 632 // AyavikApavatrANAM chandasA yena kenacit / anyApadezenocchrAsa-mukhe bhAvyarthasUcanam // 633 // 543 yathA - harSacaritAdiH / "api tvaniyamo dRSTastatrApyanyairudIraNAt / " iti daNDyAMcAvacanAt kecit " AkhyA yikA nAyakenaiva nibaddhavyA" ityAhuH / tadayuktam / bhAkhyAnAdayazca kathAsskhyAyikayorevAntarbhA-vAna pRthaguktAH / yaduktaM daNDinaiva - "atraivAntarbhaviSyanti zeSAzcAkhyAnajAtayaH / " iti / AsAmudAharaNam - paJcatantrAdi / atha padyagadyamayAni -- 1 samarasya saGgrAmasya kaNDUlau kaNDUtimantau yo nibiDo puSTau bhujadaNDau tAbhyAM kuNDalIkRtaM yat kodaNDaM dhanustasya ziJjinI maurvI tasyASTaGkAraH zabdavizeSastatojjAgaritamatyantaM jAgaraNaM nItaM vairinagaraM yena tatsambuddhau tathokta !" ityAdi / 'kuNDalIkRtakodaNDa' / iti anuSTabRvRttasya / pAdaH / atra 'samarakaNDUla' iti 'yatta' diti zeSaH / prathamAkSaradvayarahitaH 'mahA' ityAdirUpaM yadAdau akSaradvayaM taddhInaH / tasyAnuSTuvvRttasya / eva / pAdaH / utkalikAprAyam / yathA / mama / ev| 'aNisaM anizaM nirantaram / visumaraNisidadarasara visaravidalitasamaraparigada pavaraparabala ! visRmaranizitatarazara visaravidalitasamaraparigatapravalaparabala ! visRmarAH sarvato vyAptA ye nizitatarA atyantaM tIkSNAH zarA vANAsteSAM visaraH puJjastena vidalitAni samaraparigatAni saGgrAmaM prAptAni prabalAni parabalAni pareSAM sainyAni yena tatsambuddhau tathokta !" ityAdi / cUrNakam / yathA mama / " guNaratnasAgara guNA ratnAnIva teSAM sAgarastatsambuddhau tathokta ! jagadekanAgara jagati eko'dvitIyo'sau nAgarazcaturastatsambuddhau to ! kAminImadana kAminInAM kRte kAmasvarUpa ! janaraJjana !" ityAdi / art kathetyAkhyospi bheda iti sUcayaMstatsvarUpamAha - 630 kathAyAM kathAsskhye gadyakAvya iti bhAvaH / gadyaiH / eva / vinirmitam / sarakhaM zrutimadhuramarthatazca madhuram / vastu itivRttam / 'bhavatI' ti zeSaH / atrAsyAm / kvacit kasmiMzcidaMze / AryyA tadvRtte nibaddhaM padyam / kvacit / vatrApavatrake tannAmanI chandasI tatra nibaddhe padye / 'syAtA' miti zeSaH / Adau kathAyAH prArambhe / padyaiH / namaskAraH / khalAderduSTapASaNDAdeH / vRttakIrttanaM caritakIrttanam | 'ce' ti zeSaH // 630 // udAharati yathetyAdinA / spaSTam / gadyasyAkhyAyikA'pi bheda iti sUcayaMstatsvarUpamAha - 631 kaveH / yathAvat / vaMzAnukIrttanam / AkhyAyikA tannAmakaM gadyakAvyam / syAt / asyAm / ca / anyakavInAM svabhinnAnAM kavInAm / vRttmitivRttm| kacitkaJcit / padyam / kathAMzAnAm / vyavacchedaH samAptiH / AzvAsaH 'ucchvAsa' iti pAThAntaram / iti / badhyate / AryyAvikApavatrANAM tadAkhyAnAM madhye / yena / kenacit / chandasA tannibaddhena padyena / (ka) anyApadezena paracchalena / ucchrAsamukhe ucchrAsArambhe / bhAvyarthasUcanaM bhAvino'rthasya sUcanam / 'karttavya' miti zeSaH // 631-633 // udAharati-yathetyAdinA / spaSTam / daNDimatAnukUlyena pareSAM mataM nirAkaroti " AkhyAyikA / nAyakena nAyakabhUtakavicaritreNa / eva / nibaddhavyA, nahi tatra pareSAmapi caritraM nibaddhavyam iti zeSaH / " iti 'ya' diti zeSaH / kecit / AhuH / tat / "apitu kintu / tatrApi tasyA
Page #554
--------------------------------------------------------------------------
________________ 544 saahitydrpnnH| SaSThaH:632 padyagadyamayaM kAvyaM campUrityabhidhIyate / yathA-dezarAjacaritam / 633 padyagadyamayI rAjastutibirudamucyate // 634 // ythaa-birudmnnimaalaa| 634 karambhakaM tu bhASAbhirvividhAbhirvinirmitam / yathA-mama, SoDazabhASAmayI prazastiratnAvalI / evamanye'pi bhedA uddezamAtraprasiddhatvAduktabhedAnatikramAcca na pRthaga lkssitaaH| iti sAhityadarpaNe dRzyazravyakAvyanirUpaNo nAma SaSThaH pricchedH| mAkhyAyikAyAmapi / anyairnAyakabhinnacaritaiH 'saheti zeSaH / udIraNAta' 'nAyakacaritasye ti zeSaH / aniyamo nAyakasyaiva caritraM nibaddhamiti niyamAbhAvaH / dRSTaH / " iti / daNDyAcAryyavacanAt / ayuktm| nanu AkhyAnAdayo'pi katicidaparairuktA atra nirUpaNIyA ityaashngkyaah-aakhyaanaadyH| AdinopanyAsAdInAM grahaNam / ca / kthaa''khyaayikyo|evaaantrbhaavaat taM matveti bhaavH| lyabartheyaM paJcamI / pRthak 'tAbhyAm' iti shessH|n| uktAHatrApi daNDisammatiM darzayati-yatAdaNDinAeva / uktm| "atraivAnayoH kathA''khyAyikayoreva / zeSA anuktAH / AkhyAnajAtaya AkhyAnabhedAH / ca / antarbhaviSyanti / na punarAsAM pRthagabhidhAnaM yuktamiti bhAvaH / AkhyAnajAtInAmudAharaNaM darzayati-AsAmAkhyAnajAtInAm / 'eSA' miti pAThe AkhyAnAdInAmityarthaH / spaSTamanyat / padyagadyamayaM lakSayitumAha-atha / padyagadyamayAni lakSyante 632 padyagadyamayam / kAvyam / campUH / iti / abhidhiiyte| udAharati-yathetyAdinA / spaSTam / 'mayAnI' ni bahuvacanabodhyaM bhedAntaramAha-633 pdygdymyii|raajstutiH|birudm| ucyate kathyate // 634 // udAharati-yathetyAdinA / spaSTam / karambhakAkhyaM bhedaM lakSayati-634 vividhaabhiH| bhASAbhistanmayaiH padyagoriti bhAvaH / vinimmitama / tu punaH / karambhakam etannAmaka padyagadyamayaM kAvyaM syaadityrthH| udAharati-yathetyAdinA / spaSTam / udAharaNAdibhedAnAmanabhidhAne hetumAha-evam / anye / api / bhedAH 'padyagadyamayasye' ti zeSaH / uddezamAtraprasiddhatvAnnAmamAtreNa bhinnatayA vikhyAtatvAt / ataeva-uktabhedAnatikramAduktabhedAnAmanatikramAt pRthaktayA'nupalambhAt tAnatikramya svarUpato'navasthAnAditi yAvat / ca / na / pRthak / lakSitAH / anuktAnAmudAharaNAdInAM bhedAnAmanaivAntarbhAvo vibhAvanIya iti bhAvaH / tathAhi-"yenakenApi tAlena padyagadyasamanvitam / jayetyupakrama mAlinyAdiprAsavicitritam // tadudAharaNaM nAmnA vibhaktyaSTAGgasaMyutam / sambodhanavibhaktyA yat pracuraM padyapUrvakam / vimuktapunarAkRSTazabdaM syAcakravAlakam / AdyantapadyasaMyuktA saMskRtaprAkRtAtmikA // aSTabhirvA caturbhirvA vAkyaiH skandhasamanvitA / pratiskandhaM bhinnavAkyarItirdevanRpocitA // sarvato devazabdAdireSA bhogAvalI mtaa|| varNyanAmAGkabirudavarNanapracurojjvalA // vAkyA'DambarasaMyuktA kathitA birudAvalI / tArANAM saGkhyayA padhairyuktA tArAvalI matA // vizveSAM saGkhyayA padhairyuktA vizvAvalI mtaa| ratnAnI sakhyayA padhairyuktA ratnAvalI matA / padyaizva paJcabhiryuktA proktA paJcAnanAvalI // " ityAdayo bhedA ukteSvantarbhAvyA iti niSkarSaH / prasaGgasamAptiM darzayati-iti / sAhityadarpaNe / dRzyazravyakAvyanirUpaNo dRzyazravyakAvyayonirUpaNaM yatratAdRzaH / nAma prasiddhaH / sssstthH| pricchedH| bahuvidhAbhinayAyananAyakaM vimaladRzyavidhAnavicakSaNam / supuruSArthamazeSasacetasAM sadayitaM dayitaM kamapi stumaH / / iti zrIzivanAthasUrisUnunA zrIzivadattakaviratnena racitAyAM rucirA''khyAyAM sAhityadarpaNavyAkhyAyAM SaSTaH paricchedaH samAptaH /
Page #555
--------------------------------------------------------------------------
________________ // zrIH // shodhnsuucnaa| : : idam sadRzAyAM ... tajjJAnAyAsatAyAmalpa lokIpa ... dhvanyAtmani nya tathoktam / / . natu. kadambAnilA bhUtayA mUmiArati prAk // pRSTasya paGktau | idam sadRzyAM |vivRttikArAH ... tatrAnAyAsatAyA alpa 3 22 | vAka . lokopa viSiSTArtha dhvanyAtmani dhvanya 13 35 vityantA tathoktam / natu 17-19420 bodhakatvena'pi ... ata eva ... kadambAnilA .. 18.33 bhUtAyA 27. 10 bhUmiriti . 27 10 prAk / atrAhU rasagaGgAdharakArA: nantyavarNa .... "atrotthAya kizcicchanairityatra sAmarthyAt / .... savarNa jhayadvayasaMyogastatrApi naika | darthoM Tyeneti sutarAmazravyaH, evaM jhaya. lakSaNA vyaJjanA ... dvayaghaTitasaMyogaparahasvasyApi, . vArthabodhAt / tathA zanidretyatra nirvarNya patyu iti taM rmukhamityatra ca rephaghaTitasaMyo. gasya jhayadvayaghaTitasaMyogaparaha- tirobhavo khasya ca prAcurya, vizrabdhamityatra vA yadveti mahAprANaghaTitasya, lajjetyatra patto. svAtmasavarNajhayadvayaghaTitasya, mu. khI priyeNetyatra bhinnapadagatadI stat tadartha cihna na (nantarasya saMyogasya, tathA kvApratyayasya paJcakRtvaH lokatezca ratra dhAtoddhiprayogaH kavernirmANasAma tathA cAyu grIdAridrayaM prakAzayati" iti, nanu vayaM tu brUmaH evaM duSTatve'pi kA. pattau / vyatvamakSataM, sarasatAsadbhAvAt; sAdRzyetarasambandhAH ityeva nidarzayitumeSa prpnycH|iti dik // 4 // " 27 16 | kaarykaarnnbhaavaadyH| dattatva pRSTasya paGkto vivRtikArAH vAk viziSTArtha 36 37 vityatrA bodhakatvenApi 37 10 yadvA samaSTirUpeNa vyaSTirUpeNa vA buddhthupsthaapyaikvstuktvmektvm| ata eva 37 11 ntyavarNa 37 18 sAmarthyAt 37 18 dayamoM lakSaNAvyaJjanA 38 11 vArthAbodhAt / 38 33 itiAevam / taM 40 11 dattatva tirobhAvau vA yadveti pattyo tat tattadartha cihna 45 anyat paratra 48 26 tathAca 'Ayu 51 13 natu pattau sAdRzyetarasambandhAH / 53 8 kaarykaarnnbhaavaadyH| 53 8 pekSA vA dAdisAmye tat anyat 'nuhI dahanAdivi yogyasA dahanAdIni yogyatA 31, 28 | pekSAyAM ... 32. 24 | dAdi sAmye ...
Page #556
--------------------------------------------------------------------------
________________ shodhnscnaa| .. 10 jAyate- 6. idam evaM pRSThasya paGktau | idam evaM pRSThasya paGktau , gavayava, ... gavaya 55 27 | vyaMjakatvamiti ... yavatvaM 79 6 gavayavArthA'"gavayava gavayArthA gavaya 55 30 tdbodhkN| ... taddhodhaka 80 27 gavayavArthoM gavayava gavayArtho gavaya 55 31 janakatva lata, janakatvaM klaptaM, va , janakAvaM, kluptaM ca 84 / padArthamatyantaM ... padArthasyAtyantaM 56 27 | duSyantAdya bheda buddhayA duSyanta dyabhedabuddhacA 84 24 iti / ... iti bhAvaH 59 30 yante iti / ... yante" iti, 86 1 'gaGgAyAM ... dharmagataprayojanamUlAmudA- hAsya 'hAsya harati 'gaGgAyAM 59 31/ rasmAka ... rasmAkaM 88 24 ttte| taTe vyaJjanayA bodhye tadadabhuta tadadbhuta tIrapadArthe, upacArA | kezciditi ... kaizciditi ttadgatasyetyarthaH / . 59 32 | uktamAcAryai' ... uktam AcArya 89 atishyH| ... atishyH| 59 32 | vizeSAH / vizeSAH lakSaNeti . ... lakSaNA, asau ca vya evatadapI eva tadapIjyamAnasya taTAdiga tasme tasmai tasya zItalatvAdirU pravatate pravartate pasya dharmasyAtizayaM ityaNa iti ThaJ pratyAyayitumeveti 59 34 jAyante / jAyante jAyate? AsAmapi...spaSTam" raGgAnta raGgAntaH atha...pradarzanA ... atha...tatprabhedaprada zanA 61 13 patIyante pratIyante 98 11 suparNa mapyasyA mapAsyA dhatta . harati harati 108 21 rapArthayo 108 37 prasaGgastatra nubhAvA nubhavA 112 26 yayi tumazakya yayitumazakya catudhA caturdhA pradarzakA ttAruNyAdya tAruNyAdyanya 123 28 zambarA - 'zambarA tadupakAriNaM yasya saH' tadupAriNaM 124 28 yasya saH, sudUre nivRtte / tu eva 125 34 // 13 // 74 ceSTAmiyoSitAM ... ceSTAbhiryoSitAM 127 8 zveTayate 127 / / snAnakAlAtikramabhaye. vApikAm / ... na daviSThAM nadI mama zeSaH / iti zeSaH / ' iti / 128 19 praSitaH preSitaH 1316 priyaM cApratipadya sa yanapraSyate ... yena preSyate 131 30 mIpavartinIM vApikA sarva sminnapi ... sarvasminnapi 133 21 miti bhaavH| 74 24/ khalpo' 134 7 htaa| ni:zeSa - hRtA, niHzeSacyutaca. devasya / devasya, zRGgArazatacandana... 'kAlomadhuH 'kAlo madhuH ke'pyupalabhyate 139 34 817 nanu natu suvarNa rapyarthayo prasale pradarza : : : zveTayate valpo danaM
Page #557
--------------------------------------------------------------------------
________________ shodhnsuucnaa| . idam evaM ... cchaTA // tilake striyAm padaM syApattiH rAgaH sAdhane lakSmAghri rutpanno samantAt guNIMnA jahivya pRSThasya paGktI 220 27 222 15 222 22 223 30 .... veNI! . veNI cchandaH prAka // 8 // parakIyAH : yatra ta, : prAk // ' mapi svArasyena uktA mAtrA truTI mA moSTha sAja:""cA evaM pRSThasya paGktau | idam cchaTA // 3 // ' 141 . 6 | lakSmAdhi tilakasya 141 19 | rutpanne 'striyAm 142 26 samantAn padasyApattiH 142 29 guNardhInAM rAga 143 15 jaTTivya 'kartakaraNayostRtIyA' 2 / 3 / 18 iti zAstreNa bhaGgaH / karaNe'rthe 145 17 chandaH 157 28 prAk 557 38 // 47 // 159 .7 parakIyAyAH 159 7 yatra tu prAka // 47 // 160 24 mapisvArasyena 164 24 uktAH 167 . 31 mAtrAtruTI . 170 23 manamoSTha sA ajja''a 189 18 muciraM 189 31 sampreSaNaM 191 11 stricaturANi 206 4 yogajaM 206 29 jarne naijAH roditi| tathokaM bharatena mityAha "uttamasattvaH zete hasati ca gAyati ca madhyamapra- sthitaM."yasyAH kRtiH / paruSavacanAbhi- zazine dhAyI rodityapi cAdhama- . tathoktam prakRtiH // iti 206 33 laukikI 207 13 arthe / dityapi 214 11 | mns...| pravaNAyitaM smRtiM labheta (tavyapadezaM labheta ) 214 14 | 'tadapi "ev|' yatra tad - 216 21 dIdhyAde mityarthaH 217 20 |' atra 218 14 | rUpanAyikA AdinA netrAdi 219 18 | yuka tuci saMpreSaNaM tricaturANi yogaja bhaGgaH / 'jamauraivva' iti pAThAntare tu 'ya. moragIva' ityrthH| 225 11 atra veNyA AyasayaSTikAlAhivad dAraNadazanakAritvotprekSaNAdutprekSA, tasyAzca dAraNadazanakA- . ritvAsambhavAtsAkSAdAyasayaSTikAlAhitvAdhyavasAyasyArthikatayA bhede'pyabhedavarNanamUlA'tizayoktizca, AyasayaSTeH kAlAhezca dAraNadazanobhayakAryakAratvAbhAve'pi veNyA dAraNadazanobhayakAryakAritvAbhidhAnena tadubhayApekSa. thA'tizayoktervyatirekazca / ayaM ca vyajyamAna iti vizeSaH / iti 225 17 janairnijAH 225 30 mityasya duSTatvamA. . . zakyAha 228 9 sthApitaM...yayA 228 28 zazino 229 6 tathoktaM zuddhodanimu. 231 20 arthe 233 9. manasa' / pravaNAyitaM 233 9 tdpiev| 233 22 dIrdhyAde 234 28 atra 237 33 rUpaM nAyikA 238 21 yuk roditi . ninA laukikI dapi smRti lebhe yatrAso miti vaca ityarthaH praNebhyo netrAdi prANebhyo
Page #558
--------------------------------------------------------------------------
________________ ( 4 ) idam yuke syAt / manastuvaM avalokya / yogitvaM zvaryaevAsIditi sambhava utpattiryasyAH vyApnuvan / tathoktaH / manastu yaM 240 34 avalokya / etena 'nizIthasamaye' iti vyajyate 243 16 etenAtyantAyA sadAtRtvaM etAvantaM samayaM virahaM zatavanta iti teSAmazmasArasaha - zakaThinatvaM yujyate etenAtyantAyAsa dAtRtvaM premazUnyatvaM ca, 244 9 'ai 250 18 yogitvaM prArthanAyAzca pUrtisApekSatvaM 244 zvaryo'pi nAzobhata bhAvimahinA virahitatayaiva tayoH prAyosvasthAnAt / iti 246 22 sambhavA utpattisthAnAni yasyAH vyApnuvan viSavatsazJcaranniti yAvat 251 20 tathoktaH / kusumAstaraNe ciraM ramaNena kusumAnAM vimarde tatsurabhisurabhita iti bhAvaH / yadvA, - etena parasyA nAyikAyA: ' padminItvaM bodhyam, anyathA pratidizamityAdivAkyArtho na saGgaccheta / tathA ca padminIpAyAstasyAH parirambhaNakAlikena vimardena padminyA iva pAre- valAdInAM malavisarpaNaM sthAne 251 21 stadbhinna zeSaH / suhRdaM anAlambanAkhyA 255 jigamiSAmaH AlambAkhyA jigamiSAmi zodhanasUcanA | vidheyA / santiSThate / pRSTasya paGktau | idam 238 34 bhAvo yukto syAt / tathoktaM zuddhaudaninA " pUrvAnurAgo mAnAtmA pravAsaH karuNAtmakaH / vipralambhazcaturdhA syAtpUrvapUrvI hyayaM guruH // "" iti / 239 14 saptamIyam / . vastutaH prayANaM zrutvaiva... mitrANi... abhiH / yAvat / dhairyeNa / 5 karuNaH zokasthAyiko, 255 26 255 vidheyA 30 / iti / ' santiSTati / atra 256 22 | bhartRkA e eva pRSTasya pakau bhAvI 256 23 saptamIyam / priyasakhaiH priyasya kAntasya sakhAyaH mi trANi tathAbhUtatvenotprekSitAnIti yAvat taistathoktaiH / priyaviyoge'sthAyibhirityarthaH / 'rAjAhaH sakhibhyaSTac / ' 5 / 4 / 95 iti Tac / 256 26 arabhiH / pra yasakhauriti zeSaH / priya virahe patanazIla tayA priyamitrabhUtairi tyarthaH / 256-30 / 31 / 34 medinI / 256 dhairyeNa / liGgavacanavipari NAmena priyasakhyeti yo jyam / priyavirahe tirobhaviSNutayA priyaprItipAtrabhUtayetyarthaH / 256 atrApi vacanavipari NAmena priyasakheneti yojyam / tathA ca priyaviyoge hRtasarvasvatayA sthAyinetyarthaH / api26 34 zeSaH, priyasakhatvasAmAnye tavApi tadanugamanau cityena avazyaM tamanugantuM tava nizcitatve 256 iti bhAvaH / suhRdAM priyasakhIbhUtAnAM 31 valayAdInAM : tadbhinna 'karuNaH zokasthAyikaH, / ' iti / bharttRkayeva 33 35 256 35 256 36 258 29 258 31 558 34 259 7
Page #559
--------------------------------------------------------------------------
________________ evaM shodhnsuucnaa| pRSTasya paGktau | idam stasmAt / stasmAt / yadvA cumbanaparira. | ( zoka ) mityeka mbhaNAdibhiH kRtA ye bahubhedA | vanindana bahavo bhedAstAnatatIti tatho- vanavAsAde rUpa taH / 'at sAtatyagamane' ityasmAt kvip / asmin dAnakarmaNA pakSe 'ata eve' tyAhRtya saMkhyA- | gurupAtakaM / ityarthaH / tumityatra yojanIyam / yadvA | | sambodhyayoktiH cumbanaparirambhaNAdayo ye bahu- bhinnatvamAvagantavya bhedAsteSAM samAhArastasmAtta thoktAdityarthaH 260 33 pavitram / pavitraM 261 9 smudbhvti||242|| iti samudbhavati / ' iti // 242 // 261 11 . ishnaiH| izanaiH 262 12 bhAvaH / bhAvaH / 263 10 pussttm| puSTaM, vastutastu viparItalakSa. | tathoktaH NathA kRshmityrthH| 263 15 saMpradAna zeSaH / shessH| vastutastu 'tuha puNo | sambandhitvAdatra (tava punaH) iti supAThaH, pari- iti puSTamityarthaH 263 17 (iti vastutastu viparItalakSaNayA praNayinyAHmama viyoge yathA bhavAn tathA praNayinastava vi. yoge'hamapi kRzeti bhAvaH // (iti 263 20 'atre ti 'atre'ti zeSaH / 264 14 | saMpra matA' itica"Sajyete matA' iti Sajyate 264 15 mbodhyam kIrtitaH // 245 // kIrtitaH / ' iti // 244 // // 246 // ' iti // 245 // 246 // 264 17 cApade cApare 264 31 vikAsite vikasite iti 265 54 sA yathAsyAttatheti sA yatra (karmaNi) tat yathAsyAttatheti 265 16 | sahAstai nAyakai nivadhya nibadhya - 266 13 | yasmAttAdRzo zrI kRtaH GgIkRtaH 266 20! vitarka yAvat 267 12 / bhrAmya pRSThasya patto zokamityeka 267 21 vinindana- 267 33 vanavAsAderupa 268 17 269 14 dAnaM karmaNA . 269 21 gurupAtakaM ityrthH| 269 33 smbodhyoktiH| 270 16." bhinnatvaM yadyapi yuddhavIrodreke krodhasyApi sambhavaH, tathA'pi tAvatA tatsthAyitvaM nopapadyate yamAzritya rasaH svarUpasan bhavati tasyaiva sthAyitvAGgI.. kArAt, prakRtaH krodhastu tadu. deka eva sambhavati ato'sya saJcAritvameva mantavyaM270 28 tathoktAH 270 10 sampradAna 271 28 sambandhitvAt 271 32 iti bodhyam / na ca prazaMsanaprAdhAnyenAsya guNIbhUtavyaGgyatvamiti zakyam, rAmasya prazaM. sakatvAbhAvena tasya yAthAtmyena tRtIyapAdArthe parazurAmasya tAhazadAne utsAha eva sthAyI rasatAM prtipdyte| 271 30 sampra 272 17 mbodhyam, yadyapi jAmadagyastutiparatayA vyaGgyasya dAnotsAhasya na dhvanivyapadezyatvamiti suvacam , tathA'pi prakatasya jamadagnigatadAnotsAhasya ca tadapekSayA prAdhAnyamaGgIkRtya samAdheyam ataH 272 22 sahAnai 276 14 yasmiMstad 277 17 vitarkA - 278 9 mya 278 19 itI bhAvaH
Page #560
--------------------------------------------------------------------------
________________ 280 gvyAptA, rathyAnto malava yAJcayAyAlabdha paSa tatva dAviti sama samatsyate kathitaH sarvAkAra bhAvam teSa 24 arhanti jJAna devatAviSayA shodhnsuucnaa| pRSThasya paGktau | idam pRSThasya patto gvyAptaH, 278 20 ityAyudAharaNaM bodhyam / navya. rathyAntA ___ 279 32 tarAstu raterdevatAvizeSamAtragamalayava 2808 tatve'pi "kadA nimiSamiva yAJcayA labdha neSyAmi divasAn " "kadA eSa 280 26 nimagnaH syAm" ityAdinA'hatattvaM 280 27 kAraparityAgapuraskRtatvapratIyantariti 280 33 mAnatayA zAntAnatirekitvazama 281 meva / iti eSAmmate tu udA. sampatsyate .. 281 19 hRtaM dvayamapi zAntacamatkRta. kathitaH 281 22 miti| 283 19 sarva AkAra 282 22 | tAtaM tAta 284 21 bhAvaM svasvarUpaM pAra teSu 285 19 tyajya zAntarUpatvam 282 pUjyA pUjya pUjyApUjya 287 22 arhanti upAsate, Azra- 'bhavatI'ti zeSaH bhavati yantIti yAvat 282 24 vivAhaniyuktA vA svavivAhArthaM pravRttA vA puruSAH ni 283 12 | puruSAsta zibikA''rohaNonnatAsanopaatrApi zaivasyoktiAraya vezanAdinA pradhAnabhUtAH pratI. miti zivaviSayaiva 283 17 yante ta 288 12 iti sahRdayAnAM hRdayaM ratayo (ranayo 288 22 tadA neyaM 283 17/bhRtyatayA pravRttA api pravRttA mRtyajanA api ziiti / atra yadyapi zrIkRSNA- / janA bikArohaNoccAsanopavezanAlambanA tadIyamadhuramadhurimasva 288 28 . rUpoddIpanA nayananimIlanAdya. mAno'pi bhAva...bhUtaH mAnA api bhAvA... nubhAvA kadA''dipadAkSepyo 288 29 tsukyAdisaJcAribhAvA ratista ityatra udAhRtaM nirdizati thA'pi devadevasya navanabhasyA 289 8 mbudarucitvena vizeSitatayA'. astu| astu / ayambhAvaH karmaNAM . vizeSatvAnupapattiArati bhagava puNyapApatadubhayAtmakatayA tribhaktireva garIyasI, na ca sA vidhA gatirbhavatIti teSAM shaanttaamvlmbte| iti navyAH, prabhAvAt divi narake bhuvi vA eSAmmate "aho vA hAre vA, mama vAso bhavatu na tato kusumazayane vA dRSadi vA, bibhemIti 289 18 maNau vA lopTe vA balavati | sainye sasainye - 290 16 ripo vA suhRdi vA / tRNe vA rudAharaNa rasthAyitva 290 20 straiNe vA mama samadRzo yAnti | udAharaNa vyabhicAritva - 290 21 divasAH kvacita puNyAraNye ziva! | iti iti prAzvaH / iti 290 28 ziva ! ziveti prlptH||" patiH / IzvaraH yadvA patiH 294 18 tadAtuna iti|' dinA bhUtA
Page #561
--------------------------------------------------------------------------
________________ idam pRSThasya paGkto mugdho etena dhodhnsuucnaa| evaM pRSTasya paGktau | idam mugdhaH sundaraH, yadvA294 19 | vyaGgyA etena tatsamIpe jhaTiti pattiH / kAcit / svagamanautsukyasArthakyaM khanikasya jyasi tathA 289 2. dayitAna''nA tyamaraH / yadvA vartma rAjamArga | zAyinI...zAyIti paravadhUsaMsarganiSedhakaM zAstramArga | samAsaH punaryoga veti bhAvaH 295 3 vallyantare 297 12|tyuktam tymrH| valyantare kipuna anocityam diva kiM punaH anaucityam 298 13 svArtho vyaGgayA smRtiH 303 10 pattiH"kAcit 304 25 khanikaSyajyasi 304 28 dayitA''nanA 305 21 zayinI...zayIti samAsaH, sa punaH 'paJcamI bhayena' 2 / 1 / 37 ityatra paJcamIti. yoga 306 13 tyuktamiti bodhyam3074 svAau~ 307 10 sahRdayaH 307 26 bhuvane . 311 8 'tulAsAdRzya 311 9 ktatvadoSabhayenetyarthaH, upacA 311 10 kaSTa 311 23 kadalyati 311 25 titarAM 311 26 iti bodhyam 312 28 riva 299 2 sahadayaH mso masau 299 10 bhuvana nehaH daya rAta dAya parapadodayaH ityevam cndrsy| kadalya ti dikasya tatrA 299 21 sAdRzya tatva doSabhayoparArAt parapaTodayaH 301 7 iti evam / 301 20 | kaSTatva zazo lakSma yasya tathoktasya | tirAM candrasyetyarthaH / atredaM bodhyaM, | iti kulasya prazaMsanIyatAvarNana | diptayasya prastAve zazalakSmasambandhitvA dvayo bhidhAnamanaucitya pratyAyayatI. bhakSaNena ti 'kva sudhAkarasya ca' kacida iti pAThaH sAdhIyAn, etena vAkyAlaGkAraH candragatasya mahanIyatvasya sama tatra rthitatvAt 302 31 | vyaGgayo vikramorvazIye catuthe'Gke svaM 303 3 yadyapi nedaM padya prAyo mudriteSu pustakeSu upalabhyate, tathA'pi 1936 vaikramAbde abde mudritasya pustakasya 126 pRSThe dRzyate iti bodhyam, etena zukrAcAryatanayAM devayAnI dRSTa. vato yayAteruktiriyamiti vyA- tyatyantaM cakSANAH kamalAkarAdayaH pratyu- | selakSyate kAH, tAdRzakalpanAyA nirmU- metenaiva...miti latvAt / zArdUla 3.3 3. riti yoyo bhakSaNe kvacit idaM vAkyAlaGkAre 314 5 316 . 11 vyaGgathayo 316 11 riti bhAvaH / vibhAvAdInAM ca pratItirapi naikadA vibhAvAnuH bhAvasaJcAriNAmAnupUyeNAvatA. rAt, iti sutarAM vibhAvAdi.. pratItikAraNasyAsaMlakSyakramavyaatharUpasya rasAdeH pratItirAnupUya'NottambhitasvarUpati bo. dhyam 316 25 tyantaM 316 26 saMlakSyate 316 27 mekenaiva...miti bhAvaH
Page #562
--------------------------------------------------------------------------
________________ (8) idam iti| tat nAlaGkAra iti sa tada payodharAdizabdAnAma prAptaH sahAya virodhA svagRhe : : - pRSThasya paGkto payodharayoH 330 31 tvatkIrti 330 35 labhyadarzanaM 331 17 tapomahinA hetunA 331 23 tvanavacchinna 331 26 vastu vyajyate mahilAsahasrabharite mahilAnAM malabhamAnA334 10 tapattapaH 334 19 raNanasya 335 20 ythaa| 'hima 336 6 veti tathoktaH 336 11 sahiSNutayA 337 6 vAkyAnAmiti yAvat337 13 mUlasyArthA 337 27 bhAvaH bhAvaH iti / idaM punarbodhyam, sumukhyA yuvajanamohanavidyAtvAbhidhAnaM prakRtAnupayogi, pratyuta dhanyasvarUpaprayojanAbhidhAne pratyArthi, meva : : yAvat / : shodhnsuucnaa| evaM pRSTasya paGktau | idam gaNanA saMkhyA ? na sarveSAM | puyodharayoH / gaNanA sambhavatIti bhAvaH / | svakIrti ... iti / 316 35 labhyaM tAdRza, nAlaGkAro yatra hetunA tapomahimnA 318 22 | vanacchinna ... prastaraM payodhara- 319 vstu| zabdayora 319 14 vyjyte| prAptaH labdhaiH 320 33 mahilAnAM .. sahAyA virodhaH 322 21 mAnA etena svagRhe 324 13 | tapatapaH meveti labhyate / rANanasya dRSTiM dRSTipAtaM 324 13 | 'hima yAvat / etena yadi matsvAmI | veti AgacchettadAzvAsayitavya iti | sAhiSNutayA sUcyate / 324 13 vAkyAnAm matsvAmI, natu matpriyaH, etena tatra premAbhAvo'bhi. zeSaH vyjyte| 324 14 yAvat bAhulyena, natu sarvadA; etena / iti kathamadyaiva gacchasIti ji. jJAsA nirstaa| 324 14 pAsyati yadyapi kUdhajalamapi pibati / kiMtu na tathA, yathA nadIjalam , ataH yathAkAmaM | bhaviSyasItyupa ... sa tRptaH syAditi yAmi,AnI- | matpadArthasyAnta ... tAni ca nadIjalAni yatheSTaM | samaye nipAsyatIti bhaavH| 324 16 riti yAvat asya zizoH pitA kAntA'si nAgacchet tAvad yathA punaH nanu-na pratyAgaccheyamiti bhAvaH / / stasmA etena yathA saGketasthalamupaga- dutkarSAttadutkarSamape tenA 325 17 bhAveneti pratIyate bAnupa 327 27 / jagat ... sannaddhAtmanA 327 33 yasmA ... samIpa 330 30stattayA ... matsvAmI bAhulyema pAsyati iti bhaviSyasyupa 340 19 matpadArthasyAtyanta 340 22 samaye iti yAvat 3476 riti yAvat 347 15 klantiA 347 18 347 18 steSAmutkarSastasmAtta347 20 zIghram mape pratIyete upa lakSaNaM laHkSaNaM sanaddha tIra bhAvaneti 348 10 348 11 jagat sUtiH 348 12 yasyAstasyA 348 15 bhAvastattA tayA 348 16
Page #563
--------------------------------------------------------------------------
________________ v dhiyA 349 350 shodhnsuucnaa| idam evaM pRSThasya pattau | idam evaM pRSThasya patau prAptA / iti bhAvaH / ... prAptA / 348 17 vikAsya vikAsasya nacedaM padyadvayamUhyam yugmarUpampadyam 348 18 sumukhi : 'viditaH mumukhi 356 32 prauDhoktiM vimAantareNa prauDhottim / antareNa carcitA carcitA suSamA 357 4 vinA 348 25 kalevaraM kalevaramiti yAvata 357 dharmasya dharmatvAt yAvatpuNya 357 yAvat puNya 6 ... mukhe vAdhitatvA bAdhitatvA nirvakti'Aha ... . nirvakti Aheti 349 15 mAvi Avi dhiya nakSantavya kSantavya hRdaya lakSyArthasya yathA lakSyArthasya yathA 3.9 / yasyArthaH asyArthaH mUlatvamiti mUlatvaM 3.9 14 padyotyaH padadyotyaH ratipakSmala riti pakSmale 260 11 nirIkSamANe nirIkSamANeti 351 23 | tu kintu tu kintu 360 15 . yAvat bhAvaH 351 26 kAradhvaniH / GkAradhvaniH 361 16. asakhyeti pa asaGkhyetipada 351 29 dRSTiH / nayanayotvei'pi ekavastunA mukhaM vastunA kamalaM 352 23 tvena nirdezo'bhedavRttyasmRtaprAyaM gmRtaprAyaM. 352 27 tizayadyotanArthaH / 363 14 nitarAm // nitarAm // ' vyajyate iti hRdayam / hRdayam / idaM copalakSaNaM, tena asyArthaH nAsA'gre nayanamityasya janAmadhye nityaM 352 33 ntarato dRSTisAvadhAgAyavyakhaNDitAyAH svAdhInapatikA prati352 34 katva, yadyapi yoginyA api uttiSTatIti ... uttiSTatIti tathoktaH352 38 nAsA'grenyastanayanaityuktadisiddhaH / siddhaH, zA nAsA'granyastanayanatvaM vAkyastha vAkye sambhavati, tathA'pi yogAprasareyu gaccheyu 354 14 tiriktasamaye'sya praznasya sasthitaH 354 18 bhAvena yoginyAstadasambhavAd iti / iti evaMvidhaM vastvi viyoginyevAsIti vyajyate, tyarthaH evaM manasa ekatAnatvamapi viyAvat / 354 32 yoginyeveti draDhayatIti bo. vyajyate dine'parityAgAbhilASitvaM dhyam 363 23 vastu vyajyate 354 33 | ityatra vyAcaM nirdizati366 26 mahato'pyanarthatAyA A mahatAmapyanarthatAyA 355 / nyabhUtaH nyagbhUtaH vAlmikIye vAlmIkIye 355 13 | nayatA nayateti bhAvaH 3708 iti prArthitaM 355 18 bhavatA bhavatAm 370 22 ityupadiSTam ityupadiSTam mAnAH mAnAyAH 372 37 udAddatam udAhRtam 3561 tasyAtpatnyA...yaGgayo tatpanyA...vyaGgayo 372 38 356 10 viSameSu ) viSameSu rvastu dhvani vastudhvani | sahitA yat tad saha tvametA tvameka evai 356 16 | citravAcya vAcyacitra madhye sthita tasya iti yuktaH
Page #564
--------------------------------------------------------------------------
________________ shodhnsuucnaa| - idam yat / iti // satI' tAtparya tparyasya vyA pika nimittani gRhItavyam mavalambate pAdito'rtha bodhitvaM mUvyavasAyaH / ' iti / zayeti gocaratA yata iti bhAvaH bhramaNatvaM abhI idam . pRSThasya paGkto yat 378 2 natUktam natUktaM, navA'bhinIya iti // 293 // 38. 18 tathA darzitam 447 34 satI' ti 381 15| tadA'ko tadA'GkaH 4506 tAtparyA 382 13 kArAnu kArA upamA''dyA tparyasyAvya anu 450 35 dika 383 27 valI prApti valIprApti 451 6 nimittAni kIrtyate // ' kiiyte|' iti / 453 grahItavyam dityrthH| vityarthaH / sugrIvAde - mavalambete yikAnAyakAra raktatayA pAdito'rthaH, tasyatasya punazcaritaM prAbodhitaM 397 17 saGgikamiti bhAvaH 453 25 nuvyavasAyaH 398 11 paryAzA prAptyAzA 454 2 / ' iti / 402 23 paryAzAniyatApti- prAptyAzAniyatAptiphalAzayeti tathoktA 402 29 | phalAgamAstadAkhyAH gamAstadAkhyAH; ArambhaH, gocarA yatnaH (prayatnaH), prAptyAzA, , anyathA 404 13 niyatAptiH, phalAgamaH (phalabhramaNazAlitvaM 405 19 yogaH ) cetyarthaH 454 13 bhI.405 spaSTam ayambhAvaH, pUrvatra vatsarAjena vyApi' iti zeSaH 409 18 samaM sahasA saGgopAyazcitrakarekArthaH 418 3 tpanaM, paratra sItAlAbhopAyA kAnici 418 15 samudravandhanaM aropetaH / peyatAyA asambhavAt 420 16 iti 454 31 dRzyaM 420 17 'caturA catureti yAvat 457 21 iti // 220 // 420 21 rudhiram rudhiram / 459 17 kathoddhAtaM lakSayati duSkaram // 345 // dusskrm|' udAharaNAntaraM nirdi zati, yathA vA |...spsstt. prApta 434 8 manyat // 345 // ' 460 39 dhArasya 'kururAjasutA' ardhazana ardhAGgena 461 15 iti vAkyasya 'dhAta . rahasi rahasi iti zeSaH 461 33 rASTrAH' ityartha 435 37 keza 461 33 pravartakaM lakSayati kuruvene kuruvane duryodhanAdirUpe vane, viSaye saptamIyam 462 33 avagalikamAha pAThAntaram pAThAntare tu abadare 329 437 22 saptamI 463 34 patAkAsthAnakAnA 444 16 | rAjA rAjA duSyantaH 465 34 cAnugataM kArya 445 13 | kSipte kSipte vetasaiH parikSiptaM maNDitaM zeSaH / iti| 445 29 / yApi' / re kArthaH kAnicit yAasambhavAta iti||' 326 Apta dhArasya vAkyArtha kaMza 328 329 patAkAnA kArya cAnugataM zeSaH / tAdRze
Page #565
--------------------------------------------------------------------------
________________ idam zakuntalayA 'vasthitayA ... adho iti // 386 // pratyAha 'antaH pura antaH puraviraho... evaM - pRSTasya patto rAgaM rateH SaSThImavasthAma, tathoktaM sudhAkarakAraiH "aDkurapallavakalikA prasUnaphalabho. gabhAgiya krmshH| premA mAnaH praNayaH snehoraago'nurogshc||' 472 17 kAryasya dIsambandhinaH 473 31 ichalena 474 2 asmin 474 12 kasya tannAno vidUSakasya - 474 19 mAlAvAsavadattAveSeNa...cchalena 474 21 / 22 uva nAma maraNaM...zaraNam shodhnsuucnaa| evaM pRSThasya paGktau | idam zakuntalayA 465 35 rAgam vasthitayA 465 35 'dhastAt caraNanyAsadezamiti yAvat 465 36 tirskaarH||386|| 466 15 pratyAheti zeSaH 466 16 antaHpura 466 17 kAraNasya disambandhinaH antaHpurasya viraheNa cchalena tatro smin iti yAvat / vo yuSmAkam / / kasya uva nAma 'aMga' miti mAlA vAsadattAyA zeSaH 466 24 | veSeNa susaGgatA-sAmaraNaM prANatyAga iti garikA veSeNaiva cchalena bhAvaH / avaziSTamiti karNasya bhAvaH 466 29 mate tapanaM nAma na sandhyaGga, atra . kintu shmH| 466 29 | vAnaranIke tasya ca 466 29 daza iti :' iti lakSaNaM na SaSThAke tanmate 466 29 | yathA vA ratnAvalyAM "rAjA dhAnaM naattkaanggm| (vidUSakaM pratyAha) vayasya ! anayA (sAgarikayA !) likhito'hamiti satyam, Atmanyapi me bahumAnaH, tatkathaM na annA aaryaaH| pazyAmi..sAgarikA (Atmagagatam ) hiaa ! samassasa samassasa moraho vi etettiaM bhUNiM Na gado ( hRdaya ! samA- nIyate zvasihi samAzvasihi manoratho'pi te etAM bhUmiM na gataH) / |danam / svagam, iti, atra sAgarikAyAH kiJcidaratyupazamaH iti 466 31 AariA kapolena / atraikavacanena | 'rAkSasacAratamiti yadabhimukhI bhrUlatA tadabhi- | zeSaH / ata eva / mukha eva kapola: pulakita | tatkRtAvRthAsantApena iti dhvnyte| 472 17 | niHzvasya / c| iti / stanmate iti karNasya tadAkhyasya tvadekAdhArasya vIrasya 474 28 c| atra 474 30 vAnarAnIke 474 36 daza 475 19 tatSaSThAGke iti bhAvaH 475 23 SaSThe'Gke eva 477 23 dhAnena sphuTaM zaktirnAma sandhyaGgam 477 30 kIrtanaM tena paricayadAnamiti bhAvaH 477 32 nagare udghoSayata iti shessH| ajjA AryAH ! IdRzAkAryakaraNAt sarvadA parAGmukhAH ! iti yAvat 477 33 nIyate vadhyasthAnaM prApyate 477 . 35 da sodvegam / svagatam) 478 8 AAriA 479 2 / 15 kathaM bhImasya pratijJA, pUrNA bhaviSyatIti smRtvA / niHzvasya kvApi antarhita duryodhanaM kathaM nihaniSyati, kathaM vA kapolena
Page #566
--------------------------------------------------------------------------
________________ zodhanasUcanA / pRSThasya paGktau | idam evaM idam evaM katham / api| . pratijJA pUrNA kariSyati bhIma ( iti zokamudrAM nATayitveti |hi| bhAvaH / ca / kathamapi kenApi anirvacanIyena prakA- | tadAkhyam reNa, mahatA''yAseneti yA vat / 479 25 / 26 ke natu karmaNA / .. adyaiva duryodhanaM haniSyAmi no eSA cet svayaM prANAn tyakSyAmIti pratijJArUpeNa vacanena 479 32 ropitaaH| ropitAH yadi antarhito duryodhano nAdya tena vyApAdiSyate | manyata / tarhi svAM pratijJA satyAM cikISo mRte tasmin vayamapi tadekaprANAH svataH punarjIvitaM hA syAma eveti bhAvaH 479 33 apmaanaadeH| apamAnAdeH AdinA prahA- ki rAdInAM grahaNam / 481 17 draupadI tapaHparA draupadI 482 21 rAjAnaM kum kulam proktama adhivecanazIlaiH pro. manyat / ktam basya iti / tasya 485 32 aniyate aniyate khasambandhitvazunye yasya sandheryadaGgaM kathitaM tadbhinne iti yAvat / ayambhAvaH yathA bhAvyajIvAtuzcamatkRto rasaH syAt tathA yatitavyaM, tadarthe niyamollaMghana mapi na dussttm||411||485 34 rpttm| samprasAraNaM samprasAraNaM yuktiH| ritaM yuktiH / spaSTamanyat / 485 35 prayogazca bhaavH| pryogH'bhaavH|caa486 14 | devyA mahArAiyA naraH iti bhAvaH / iti bhAvaH / narA486 18 sambhave iti zeSaH 486 26 | priyam rasasyaivama rasasyApya 487 14 iti dhvanikAraiH 487 16 ti ca iti ca bharatAcArya:487 17 mataH pRSTasya patau 487 21 / nivezyA iti zeSaH / hetuM nirdizati hi ytH|487 32 tadAkhyaM kauzikyA aGgam 488 23 ke iti zeSaH 488 28 eSA sAgAraketi bhAvaH nAmnA nirdezastu tadviSayakaM kopaM vyanaktIti bodhyam 488 30 manyat / tadAnIM nAyake kopasadbhAvAt tasya ca mithyAvAditvapradarzana mAparatvAddhAsasya zRGgArazUnyatvamUhyam 488 32 bhramaraH iti prasaGgAnuprasaktam / kiM 488 33 zakuntalA / rAjAnaM 488 32 manyat / 'nanu kamalasya madhukaraH santuSyati gandhamAtreNa' iti rAjJoktaM nizamya zakuntalayA 'asaMtuTTo' ityAyuktam, rAjA ca taduttaraM dAtumiva madhukaraH . kamalamiva tasyA mukhaM pAtuM pravRtto'darzayatAtmasantoSAbhAvam / zakuntalA'pi tadvyavasitaM vijJAya mukhamAcchAdayati smeti sphuTaM hAsasya zRGgArAnuguNatvamiti bodhyam488 33 zvaritaM ( sahakArAGkA rohaNam) 489 24 devyA dhAriNyA mahArAjhyA 489 27 priyaM tvayA samaM suratAmodalAbharUpaM svAbhimatArthopAdAnamiti yAvat 489 28 mataH khIkRtaH 489 32 sambhave iti
Page #567
--------------------------------------------------------------------------
________________ maadhve| | atra prakaTati - vikAri tyAha spaSTam 49. 24/ saMJcayo vicitrA bAhau zodhanasUcanA / evaM . pRSThasya paGktau | idam mAdhave "makarandaH / kathita- 'aghoraghaNTa mavalokitayA madanodyAnaM gato | dinaa| mAdhava iti, bhavatu tatraiva gacchAmi (parikramyAvalokya ca) diSTayA'yaM vayasya ita rmAdhuryAdibhiH evAbhivartate (nirUpya ) asya | arthaH tu' ityanantaramiti zeSaH |at | iyam eva mAdhavaM dRSTavato makarandasyoktiriyam 490 17 prakaTayati 490 21 vikAri sarvadA tathA'sthA atra yIti bhAvaH 490 22 tyAzaGkayAha 490 22 stoko'lpaH / anyat spaSTam 490 26 athAnA arthAnAM atizayitA vicitreti. yAvat 490 30 prahRtaH / / vizrutajAmadagnyadamane iti pAThAntare tu vizrutaM jAmadagnyadamanaM yasya tAdRze ityarthaH / asmin pakSe'sminnityasya tvadIye etasminnityarthaH / aMzena vAhau 491 18 | bhramaraH / mparatra / etat prAyika, mRgA- ! GkalekhA''dAvavyApta:494 21 bhAvaH / darzayediti pUrvavat isthI etadapi prAyikaM, tena brAhmaNAnAmapi dattAntaM nAmopapa bhAvaH dyate yathA "cArudattaH" ityA - 494 22 // 438 // krameNodAharati / vezyetyAdinA / AdipadaiH krameNa madanasiddhA-dhanadatta-makaranda-mAdha. vIprabhRtInAM grahaNam / nAya viSNudattazcArudattasya mRcchakaTikanAyakasya guruH,kintvanya eva, yadvA kalpayitvaivedamuktamiti bodhyam . pRSThasya pato 'bhadradattAghoraghaNDa' 494 29 dinA / ardhamAgadhI mAgadhImahArASTrImizritAM bhaassaamityrthH| anyat 496 32 mAdhuryAdibhiH 497 30 arthaH kAryam 497 35 iyaM devayAnItyarthaH 499 21 devayAnI kUpapatitAM dRSTavato yayAtaH prAthamiko'yaM tarkaH / atra atra duryodhanasya svAtmanA zatasahodaratayA'hivat viSodgAritayA ca 499 36 saJcayo 500 1 arthAnAM pramANabhUtAnAM kAryANAm 500 24 prahRtaH atra "zatruH parAGmukhaH, tyaktazastraH" ityAdivicAraH kartavya eva na,etatsarve vAlinaM nighnatA bhagavatA rAmeNaivopadiSTamiti samarthanam 500 27 aMzena 500 35 bhrmrH| bhaviSyati abhUt 'abhijJAvacane' 32 // 11 iti 501 16 ha hA, kaSTamiti yaavt| itthI 502 19 bhAvaH / atra saMharaNasya viparItaM pAdaprahaNaM (pAdArcanam ) zirasi nidhAnasya ca viparItaM strIjIvanaharaNaM kAryamiti sphuTo lakSaNasamanvayaH / yadvA mama "vidhinA paropakRtaye vihitaM vadanaM sudhAnidhAnaM te / atha vidhimapaharasi balAt kRtinA- .. mapi hanta tena rambhoru // " iti / atra zleSamUlaM kAryavaiparItyam 502 21 mprtr| bhaavH| di // 438 //
Page #568
--------------------------------------------------------------------------
________________ (14) shodhnsuucnaa| idam evaM pRSThasya paGktau / idam (candrakalAyAH mukhaM (cndrklaayaa| mukhm| nirdizya nirdizya 'candrakalAM pra. tyAha 502 24 lAJchanaH mRgalAJchano nirastApavAdo veti bhAvaH 502 29 mityarthaH mupamAnAnAmityarthaH 503 19 'yaddhIrya mityaadau| 'he rAjana! tvayi yat spaSTo'rthaH kUrmarAjasya kacchapAvatArasya viSNoH / vIrya mandarAcalAyudvahanabalam / yaH / c| zeSasya pRthivIdhAriNo tava nAgarAjasya / vikramAtat dvividhamapi balam / pRthi | sevakaH vyAH / rakSaNe 'kriyamANe' iti zeSaHsthitam503 21 ityadi / midam / sahitam / sahitam 'vopasarjanasya' 6 / 3 / 82 iti vaikalpikaH sabhAvaH 503 27 santoSa santoSe yAcyAvaimu- yaza"sA khye 503 32 prasiddhadAtRtayA prasiddhadAtRtayA 503 33 | vatAm 'dAtRtvasya na dAtRtvasya 503 14 ratau kelikalA yasya sAdhu aGgarAja ! sAdhu evametat kaH sandehaH kathamanyathA 504 1011 sUcitaH jayandratham jayadratham 504 33 durAtman ! durAtman ! bhImArjuna sundaracandra / zatro 505 14 puSyaH (Aha) (kaNe pratyAha) 505 15tyarthaH / naveni / nveti| bhatra duryodhanasya sAkSA 'tkArArthI pRcchA 505 26 spaSTamanyat (SaSTheke) duryodhanabhrAntyA duryodhanasya bhrameNa / bhImam / prati / yudhiSThiraH (aah)| bhAvaH / he durAtman ! duSTaH AtmA cittaM yasya tatsambuddhau tathokta! bhImArjunazatro! bhImArjunayoH zatro! "bhImArjunau zatrU yasya tatsambuddhau tathokta / evaM . pRSThasya paGkto ityarthastu vyaGgyaH / duryodhanahataka!" ityAdi / Adipadena "AzaizavAdanudinaM janitAparAdho matto balena bhujyohtraajputrH| AsAdya me'ntaramidaM bhujapaJjarasya jIvana prayAsina padAtpadamadya paap||" ityasya grahaNam / atra sphuTaM duryodhanasArUpyeNa yudhiSThirasya kSobhavardhanam / 505 35 tava bhavatyAH prANezvaryA iti bhAvaH 506 20 sevakaH AjJApratIkSIti yAvat 506 20 ityAdi midam / atra netrAdInAM khajananetrAdyapekSayotkarSAbhidhAnam506 24 yazo'bhUt"sA'payazorUpA shlaaghaa| 506 28 vatAM kauravANAm 506 29 rataiH keliM kalayati racayatIti tathoktaH 506 32 kalahaMsAdiceSTAnidarzanabhaGgAthA sUcitaH 506 34 sundarasya candrasya 507 21 puSpaH 507 22 / atrAnuktayorapi rAmalakSmaNayoH saundaryAdivizeSasya bhaGgayantareNAbhidhAnAt pratyAyanamiti sphuttaa'nuktsiddhiH| 507 22 bhAvaH / duSyantakartRkaM kshypmuneHprbhaavaashNsnmidm|atr muneH prasAdaprabhAvaM varNayituM kAryakAraNayoH pUrvAparatvanaiyatye'pi vaiparItyaM prasAdhitam / 07 28
Page #569
--------------------------------------------------------------------------
________________ zodhanasUcanA / evaM evaM idam pRSThasya paGktau | idam labhava labhasva / yadyapi yayAterdevayA | yathA nyeva mahArAjhyAsIt, tathA'pi tasyA bhRgutanayAtvena viparItasambandhAt tatputrAzca yayAtinidezAMnaGgIkAreNa pitRpremapA. kasyApi tratAMna gatAH, rAjyaM ca na labdhavantaH, ataH zarmiSThAyA tvamayi iva tasyAH patyA bhAvisauratasukhAbhAva tatputrANAM ca | (zakuntalAM prati / ) tatputrANAmiva rAjyalAbhaM dyotayituM munervAMgavatatAra / samya spaSTamanyat guktaM "vAcamartho'nudhAvati" iti| 'mRgarUpa mityaadau| 'tena mArIcena tadAkhyena rAkSatena mArIcena / spaSTa- sena / vapuH zarIraM rAkSasarUpamanyat / miti yAvat / parityajya / kapaTaM lakSaNayA tatpradhAnam / mRgarUpaM kAJcanamRgAkRtim / vidhAya / lakSmaNaH zrImAn / "lakSmIvaoNlakSmaNaH zrImA" nityamaraH / yudhi saGgrAme 'ayudhi' iti pAThA'GgIkAre saGgrAmAnavasare ityarthaH / saMzayaM kimayaM satyaM kAJcanazarIraH, ki vA mAyayA evaM pratibhAsate' iti samdeham / nIyate propyate / atra 'parityajya vidhAye'tyanayoH asthAnasthatvam / prakRtalakSaNasamanva yastu spssttH| 508 19 rAnA rAjA jJAtam / jJAtam / imAM zakunta lAmityarthaH / 508 21 duryodhanaH duryodhanaH 511 17 iti / ayambhAvaH kopakaruNA. lajjAvazAt parizrAntA api khayamapi tvayA'zvAzcodanIyAH, tvaM tu na kevalaM tAn codayasi kintu teSAM pArazrAntatvamuddhoSya jaNasya padAtitayA dhAvitumapi IhamAnaM nivartayasIti na krodhAdilezaH sambhavati / | pradhAnatve ___ pRSThasya paGktau iti vRttam / atropAlambhasya prakAreNAnekadhA pUrvoktArthakathanam ksyaapi| karmaNi SaSThIyam _ 511 34 ataH tvamapi 512 5 (zakuntalA'bhimukho bhUtvA) 512 12 kRpaM prati / "azvatthAmA 'Ahe' ti zeSaH / "kathamiyamamAnuSI (devI) vAGnAnumainute saGgrAmAvataraNammama ? AH pakSapAtino devA api pANDavAnAm ! sarvathA pItaM. duHzAsanazoNitaM bhImena / bhoH kaSTaMkaSTam / "duHzAsanasya rudhire pIyamAne'pyudAsitam / duryodhanasya kartA'smi kimanyat priyamAhave // " mAtula ! rAdheyakrodhavazAknAryamAcarita' mityanantaramiti shessH| ataH 'yadyapi nAryamAcaritaM, tathA'pi samprati yato'vazyamAcaraNIyaM tata iti bhAvaH / ayi ( idaM ziSTAlApe ) tAvata sarvatobhAvena / rAno duryodhanasya / pArzvavartI rakSakaH / bhava / kRpaH (azvasthAmAnaM prati ) aham / adyAsmin saGkaTamaye divse| pratikarnu yadAjJA'dyAvadhi upakRtaM tadRNamapamATuMmiti bhaavH| vAJchAmi / ityAdi / atra duryodhanAnukUlAtmanA bhavanaM spaSTam . 512 24 eva 512 26 atrAzramapadaM gaahsrthymaatrprm,ttraivaasyaavshyksvaat| jaNassa 514 20 pradhAnatvena 515 14
Page #570
--------------------------------------------------------------------------
________________ idam vibhAvyam / evaM pRSTasya paGkto Im" iti bharatoktyA sapAdaghaTiketi suvacam , athApi "nADikA ghaTikAdvayam" iti dazarUpakAroktyA nADIzabdena ghaTikAdvayameva grAhyam, "nADikAghaTiMkAdvayamucyate" iti vakSyamANadizA dazarUpakArokterevAbhimatatvAt / 520 31 nAyakAmilitA 522 12 mutsRSTakAGka 523 / 6 zammiSThAyayAtiH 523 7 sambandhe ajojjhAe 527 4 / 18 sambandhe prsngge| 'sambaddha iti pAThe tu 'prastute' itya shodhnsuucnaa| evaM pRSThasya paGktau / idam / vibhAvyam / atrAyaM pAlokaH nATyAlaGkArA AzIrAdayaH / eteSu ca AzIrvatsalasyAnubhAvaH, yeSAmmate vatsalo raso nAGgIkriyate, tanmate tadviSayakasya vAtsalyAparaparyAyasya ratibhAvasyaivAnubhAvo'GgIkriyate, Akrandasya karuNavipralambhayoranubhAvarUpatvaM nirbAdhameva, a nAyakayormilitA kSamA vIrasya saJcAribhAvaH, mRtsRSTikA'Gka udyama utsAhAparanAmadheyaH, zammiSThA yayAtiH protsAhanaM vilobhanaM,tacca mukhasandheraGgam / uttejanaM bhartsanA ajojjhAeNa ca dyutiH, asau ca vimrshaagbhuutaa| nItiH svabhAvoktirnAmAlaGkArazcetyevaM keSAJcinnATyA jAtaputra laGkArANAmanyatrAntarbhAvo yujyate / atha kimiti pRthaD spaSTam nirdiSTAH iti cet ? "paJcasadhicaturvRtti" ityAyuktadizA sandhyaGgAnAmAvazyakatvena vizidhyAbhidhAnam, anyathopamAss. dInAmivAzIrAdInAmapi sati sambhave upAdeyatvaM syAt / ata evaiSAM nATyasambandhitvena prazaMsanam / iti / 515 20 etat madano 516 13 jalA tAmyati 516 29 spssttm| yugalam 516 29 citrAH kRtasaMskRtamayatvena spaSTam / 518 21 / / kulastrIti 518 28 zeSaH / tathoktambharatena "dvAdazanADIvihitaH prathamaH kArya: kriyopetH| kAryastathA dvitIyaH yamAlika samAzrito nADikAzcatasrazca / vastusamApanavihito . dvinA- | vilInAM - 'DikaH syAttRtIyastu // " iti| | vraNa . yadyapi nADikA "nADIsajJA stato jheyA mAnaM kAlasya yanmuhUttA / anuSTayavRttasya iti pUrvabhAgastha zodhana sUcanA / etanmadano jalArdratAmyati yugannam citrA jAta ! putra! 527 121 idaM vikRtaprabhedaM prahasanam / ca / saGkIrNena 'vezyAceTa' ityAdinoktasvarUpeNa / eva gatArtha pratipannAtha, tatsvIkArAbhinnasvIkAramiti yaavt| iti| muninaabhrten| pRthaka na / uktam "asmAbhistu 'Azritya' iti lakSaNAkAntatvAbhAvena pRthaguktamiti bhAvaH 531 17 spaSTam / yadyapi 'pratyaGka' miti prAyovAdaH, vikramorvazyAM pratha. macaturthAGkayorvidUSakAbhAvAt tathA'pi asya zRGgArAGgitvamAtradyotanAthai savidUSakatvAdityuktamavadheyam / etena vidUSakasyApi zRGgArAnuguNyArthamatra sattvaM sUcitam / 531 36 SaDnAlika 537 15 vilIna ghaNa -steno anuvRttasya 543 17 spaSTam / kusastrIti zeSaH / "
Page #571
--------------------------------------------------------------------------
________________ // zrIH // zrIvizvanAthakavirAjapraNItaH sAhityadarpaNaH nAma alaGkArasandarbhaH / (saptamaparicchedAtsamAptiparyantam ) akhilazAstrAdhyApakAnAM svapitAmahasahajatanujAnAM zrIdevIsahAyazAstriNAM caraNAnukampayA labdhavidhena pATananagaravAstavyena 'samprati kalakattAvAsinA zrIzivanAthasUritanubhuvA zivadattakavitnena vibhAvitayA rucirayA vyAkhyAyA'nugataH / kho'yaM mumbApuryAM kSemarAja zrIkRSNadAsa zreSThinA ( khetavADI 7 vIM galI khambATA laina ) svakIye "zrIveGkaTezvara" sTIm mudraNayantrAlaye mudrayitvA prakAzamAnItaH / saMvat 1973, zakAbdA: 1838. MARNE
Page #572
--------------------------------------------------------------------------
________________ yaha pustaka khemarAja zrIkRSNadAsane bambaI khetavADI- 7. vIM galI khambATAlana nija "zrIveGkaTezvara" sTIm presameM apane liye chApakara yahIM prakAzita kiyA.. etatpustakasya punarmudraNAdayassarve'dhikArAH saptaSaSTayuttarASTAdazazatIya 25 paJcaviMzatitama / rAjaniyamAnusArataH prkaashkaadhiinaa:snti....| (Registered according to Act XXV oj 1857.) (All rights reserved by the publisher.)
Page #573
--------------------------------------------------------------------------
________________ . // zrIH // nivedanapatram bAg lakSmIzca zivA'malA ca vibhutA zAntiH prasattidhRtiH kAntiH kIrtirudAratA ca karuNA gambhIratA vA svayam / jAtA yena samaM divaM ca sakalA yAtA yathArthA'bhidhaM taM viSvaviditAnavadyacaritaM devIsahAyaM nuve // 1 // dhUrtAnAM vividhAni tAni kumatAnyutsArya yena kSaNAd .. divyo dharmadivAkaraH kaliyuge vyApte'pi vidyotitaH / vizvoddhArakRte ca yaH samabhavad dhyAyaMzca yaH zaGkaraM yAtastanmayatAM stuvIta sumanArataM ko na vidyAgurum // 2 // pAkhaNDamatadurdhAntavibhedanayazasvinam / vimalenopadezena janoddhAre kRtakSaNam // 3 // devIsahAyamAnamya pitAmahagurUdbhavam / vyAkhyeyaM manasA tasya padadvande nivedyate // 4 // kRtArthayatu tAmenAMtyaktamAkRtavigrahaH / divyaM svarUpamAsthAya sarvasAkSitayA sthitaH // 5 // AAAAAAAAAAAAAF rati zivadattasya /
Page #574
--------------------------------------------------------------------------
________________ prastAvanA / suviditamevaitatsAhityadarpaNAbhighamalaGkArazAstraM bhAratIdevyAH suciramalaGkaraNamiti / nimbacirabilvAdividhAtRnirmita rasAsvAdalampaTa karaTAdimantarA nAsti sArvatrikI ruciratA prajApativinirmitajanatAcetohAriNI, kavinirmitanavaraseSu tu kopyapUrvaH sahRdayahRdayAhlAdako rasaH sarvadaiva sudhIbhiranubhUyata eveti vizvajanInametat / zabdasya hi abhighAlakSaNAvyaJjanAtmikAstisro'pUrvA: zaktayaH, tAsu sarvAsvapi tattanmahimamahito tyarthaH sudhIsvAntAnandajanano mRgamadAmoda iva svairguNairjAgarti jagatItale / parantu gatostamarka ityAdivAkyeSu vyaJjanA camatkAra: sAhityazAstrajJAnamantarA naiva boddhuM zakyata iti sarvapravRttiH sAhityajJAnasampAdane naisargikyeva / ata eva bhAratavarSIyasaMskRtavidyAlayAdiSu vyAkaraNanyAyAdizAstrasahakRta sAhityapAThopi nAntarIyakatayA pracarati nirvivAdam / vArANasIprabhRtividyApITheSvapi bahuzaH pracAro'sya pranthasya vartate / kAvyasAhityAcAryAdiparIkSAsu prativarSamaneke vidyArthinaH sazraddhamadhIyata enaM grantham / yadyapi dvitravyAkhyAsaMvalitoyaM granthaH sAmpratamupalabhyate parantu na tAvatAntevAsihRdaya santoSo bhavati / naca kaThinasthaleSu suspaSTaM vyAkhyAnamupalabhyate, labhyate ca kvacitsaralasthaleSu mudhApANDityam / atra ca sarvatraiva tathAtisaulabhyamApAditaM yathA saralabuddhimantopi cchAtrA anAyAsamasya padapadArthAvagatimavabuddhayeyuH / yathAzakti cAtra samastagranthasya kAThinyaparihArastathAnuSThito ythaassd|svprtibimbgtmaa linyAdijJAnapurassaraM tanmArjanaM sukaraM sampadyate / mayA svamanISayA viracitA'nvarthAbhidheyaM ruci vyAkhyA pranyAzayayAthArthya prakaTanamArjitAdarzarajA raJjayatvadhyetRmanombhojAnIti zam / kizca mayAsya sarucirasAhityadarpaNasya punarmudraNavikrayAdisarvaidhikArA: "zrIveGkaTeTara" mudraNAlayasvAmizreSThikSemarAja zrI kRSNadAsAya pradattAsanti, atazcAsya punarmudraNapratibimbIkaraNa disAhasaM na kepi kuryuranyathA nyAyAlayAddaNDabhAginaste syuriti zrIzivadattasya kaviratnasya / zrIhariH / prastAvanA | -40 'suviditameva sarvAlaGkArANAM sAhityadarpaNasya paramamAnanIyatvam etasya sarvaviSayopapAdanaparasyApi hanta nAdyAvadhi kApi rucirA vyAkhyA kenApi viduSA nirmitA, atra kila duravagAtyaviSayataiva hetuH pratibhAsate / astu nAma kintu samprati mAratezvarasya paJcama jAjamahodayasya zAsanAvasare sarvataH sarveSAM zAstrANAM paThanapAThana pracAra prAcurye pratiSThamAne'laGkArazAstradhvasyaiva pAThaH sarvatra prathamatayA paThanapAThanAdaraH samupalabhyate, evaM labdhAdarasyApi kAThinyaM chAtrANAM kathamiva ceto phicA silavidyAmA lasyAnAyAyA asmadvAvaNabhAra yAH samAdhakapracArAya sAhitya mamajJAnamAvazya kantacAnavadya nibandhanirduSTavyAkhyAnamantarA'sambhavIti samavadhAryaM mayAsya sAhityajJasAhityasampAdakasya granthasya ruciravyAkhyA nirmANapratItasvAntena sadAnamAnamaneke dhanyavAdA vitIryante tasmai budhavarAyeti kRtampallaviteneti // bAhya upacAraparamparA mAsabAta, ataH sanayA sammAnyatasya lyaa| 'kicAkhila vidyAmaulisthAnIyAyA asmadgIrvANabhAratyAH samadhikapracArAya sAhitya marmajJAnamAvazyakantaccAnavadya nibandhanirduSTavyAkhyAnamantarA'sambhavIti samavadhArya mayAsya sAhityajJasAhityasampAdakasya granthasya ruciravyAkhyA nirmANapratItasvAntena sadAnamAnamaneke dhanyavAdA vitIryante tasmai budhavarAyeti kRtampallaviteneti // kSemarAja zrIkRSNadAsasya /
Page #575
--------------------------------------------------------------------------
________________ 11 BT: 11 nivedanam / -207 ayi nikhila sahRdaya dhurINA nizzeSavidyA niSNAtA mahAnubhAvAH ! sAhityAparaparyAya malaGkArazAstramevAlaGkArAyamANamazeSANAM zAstrANAmiti suviditacaraM tatrabhavatAm / etadeva hi zAstrAntaracamatkArajAtannivedayatyupAsyamAnam / vApIkUpatar3AkAdya khilajalAzaya sampAdyamartha jalanidhirivedaM sarveSAM zAstrANAM camatkArodbodhaM samupagamayati svaM sevamAnAnAmityeva sAhityAbhidhAnamalaGkurute / hitena saha varttamAnatvameva sAhityamitIdamapi tathAbhUtamUM / alaGkArazAstra miti vyapadezabIjamapi tadevaitasya / sAhitya pradhAnamalaGkArazAstramiti na kevalaM vyapadezaH, api tu tathAbhUtam / etadekamupAsAnA bhavanti nizcitanniHzeSatantra svatantrA labdhAbhilaSitArthasArthAzca / eSAM ca sAhityadarpaNo nAma nibandho nibadhnAti sacetasAM cetAMsi, alaGkarotica camatkAraM sucetasAM cetastu / yadyapi santi kAvyaprakAzAdayaH pare'mi paraHzataM nibandhAH, nivahanti camatkAraM ca para prauDhim, tadapi teSAM duradhigamatvAj jhaTiti ca tebhyaH phalAlAMbhAnna tathAbhUtAH / eSa punarnibandho nAtiduradhigamo na ca jhaTiti camatkArAnAvahaH / anekatra ca saJcIyasaJcIya labhyAni phalAnye kasyaivaitasyopAsitAro labhante, tatsArthayati svakIyaM sugRhItAbhidhAnameSaH / enamupAsya na cintAmaNi kAmayate, na vA mandAram / eSa hanta kAlamahimnA durvyAkhyAbhirvicchAyIkriyamANo'tathAbhUta iva jAta ityeva punaH svarUpamenaM netukAmena mayA pratipadamanusRtya sArthakatAnnItAnyetadI yAnyakSarANi sarvANi / athAyaM punaH svavarNasadbhAvaM prapannaH sathRdayahRdayAlaGkAro bhavitumarhatItyatra nikaSasthAnAni zrImanta iti / sahRdayacaraNAnugatasya, zivadattazarmaNaH.
Page #576
--------------------------------------------------------------------------
Page #577
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhnukrmnnikaa| vi0 280 282 283 283 284 225 284 285 285 287 288 289 236 240 290 240 292 295 295 vi0 vi0 uttrbhaage| apahnutiH doSalakSaNam tadbhedaprapaJcanam tadvizeSAH nizcayaH padapadAMzavAkyadoSAH utprekSA tadbhedAzca vAkyamAtradoSAH AtizayoktiH arthamAtradoSAH tadbhedAH rasamAtradoSAH tulyayogitA alaGkAradoSANAmapRthagbhAvaH dIpakam anityadoSANAM pratiprasavaH prativastUpamA guNalakSaNam dRSTAntaH guNavizeSAH nidarzanA vAmanoktAnAM guNAnAmapRthagbhAvaH100 vyatirekaH . rItiH 113 tadbhedAzca rIterbhedAH 14 sahoktiH alaGkAralakSaNam 122 vinoktiH punaruktavadAbhAsaH 124 samAsoktiH anuprAsaH parikaraH tadbhedAH 127 zleSaH yamakam aprastutaprazaMsA vakroktiH 137 vyAjastutiH bhASAsamaH 138 paryAyoktam saprabhedaH arthAntaranyAsaH zleSabhedAH kAvyaliGgam citram 161 anumAnam prahelikAdernAlaGkAratvam - 163 upamA 165 anukUlam upamAbhedaprapaJcanam 167 AkSepastadbhedAzca ananvayaH 186 vibhAvanA upameyopamA 187 vizeSoktiH smaraNam virodhaH tadbhedAzca 189 asaGgatiH rUpakabhedAH 190 viSamam pAraNAmaH 190 samam sndeh| 200 vicitram bhrAntimAna adhikam ullekhaH 204 | anyo'nyam 208 vizeSaH 210 vyAghAtaH 211 kAraNakAlA 213 mAlAdIpakam 224 ekAvalI sAraH 228 yathAsaGkhyam 232 paryAyaH parivRttiH parisaGkhyA uttaram arthApattiH / vikalpaH 243 samuccayaH 245 samAdhiH 246 pratyanIkam 255 pratIpam 255 mIlitam 256 sAmAnyam 261 pradguNaH 262 atadguNaH 264 sUkSmam vyAjoktiH svabhAvoktiH bhAvikam udAttam rasavAn preyAn 274 UrjasvI 276 samAhitam 277 bhAvodayaH 279 bhAvasandhiH 279 bhAvazamaH 280 280 / saMsRSTiH 297 134 298 198 298 299 140 270 303 188 : rUpakama 303 305 305 305 203
Page #578
--------------------------------------------------------------------------
Page #579
--------------------------------------------------------------------------
________________ ||zrIH // rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH saahitydrpnnH| saptamaH pricchedH| iha hi prathamataH kAvye doSaguNarItyalaGkArANAmavasthitiH paridarzitA, samprati ke te ? itya. pekSAyAmuddezakramaprAptAnAM doSANAM svarUpamAha 12sApakarSakA doSAH mahimnaH saurabhyaM dizidizi vitanvanamupamaM tiraskurvan sadyo navajaladazobhAM suSamayA / surendrAn vandArUna nijapadamarandena madayan sadA modAyAstAM hRdi suvilasan kazcana vibhuH // 1 // pradhAna ( kAvyaM ) svarUpato nirdizya tadIyAnAM doSANAM ca guNAnAmapi vA nirUpaNIyatvaM saGgacchate tadaparijJAne heyatvAyatyabuddhekhdayAsambhavAditIha pradhAnasya kAvyasya svarUpaM nirUpya tadIyAnAM doSANAM guNAnAM ca heyopAdeyatvaM pradarza yitu tatra tAvad doSANAM svarUpaM nirUpayan kAvyasya prakRtatvaM teSAM ca nirUpaNasya guNanirUpaNApekSayA pUrvamucitatvamupapA. dayati-iha hItyAdinA / ___ ihAsmin prakRte nivandhe sAhityadarpaNAbhidheye iti yAvat / hi eva / 'hi hetAvavadhAraNe / ' ityamaraH / prathamataH pUrvam / kAvye doSaguNarItyalaGkArANAM doSAzca guNarItyalaMkArAzceti teSAm / avasthitiH paridarzitA pratipAditA'vasAyitA vetyarthaH / 'heyopAdeyatvene ti zeSaH / samprati sAmpratam / te dossaadyH| ke kiMvarUpAH / ityapekSAyAmityevaJjijJAsAyAm / uddezakramaprAptAnAmuddezakameNoddezakrama vA prAptA iti, teSAM tathoktAnAm / uddezakamazca yathAvasthAnanirdezaH / yathAhi-guNarItyalaMkArApekSayA doSanirdezaprAthamyam / doSANAM vakSyamANAnAM duHzravatvAdInAm / svarUpaM lakSaNaM sAmAnyalakSaNamiti yAvat / sAmAnyAnavagame vizeSAvagamApekSAyA anudayAt / bhAha pratipAdayati / 1'rasApakarSakA ityAdinA / atredamabhihitam-kAvyavAkyAntadoSA guNA rItayo'laGkArAzca sambhavanti / yadyapi guNApekSaSA doSanirdezaprAthamyaM na prAyo dRSTacaraM, tathA'pi guNAnAM doSapArahAramUlakAvasthAnatvAddoSANAM parihArasya guNAnAmupAdAnApekSayA ca prAgaucityAd doSanirdezaprAthamyameva sajhacchate / atha te yathoddezamupapAdanIyAH / tatra tAvat pUrvanirdazI doSANAmiti ta eva samprati uddezakamaprAptA iti teSAM svarUpaM prathamaM darzayati / iti / / 1 rasApakarSakA, rasaH kAvyamAvajIvAtuzcamatkAravizeSaH kArAdivyapadezyAtmA tamapakarSayanti svasanidhAnA. bhAsanava tirohitAtmatAnnayantIti te tthoktaaH| apa-kRSa-buNa / daSayantIti, te tathoktAH / bhavantIti zeSaH / taduktaM prakAzakArIH 'mukhyArthahatidoSo rasazca mukhyastadAzrayAd vaacyH| ubhayopayoginaH syuH zandAdyAstena tevapi sH||' iti /
Page #580
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAhityadarpaNaH / [ saptamaH - asyArthaH prAgeva sphuTIkRtaH / atredamavadheyam-rasyata AsvAdyata iti rasaH, sa ca camatkAravizeSasvarUpa eva / tasyApakarSazva pratItipratibandhamukhena prakRSTatayA pratItipratibandhamukhena pratItivilambanamukhena ca sa ca na svarUpasan, tathA'nupapatteH / yathAhi sthUlazarIre kANatvaprabhRtayaH khajjatyaprabhRtayazca sambhavantaH keciddoSAH sthUlaM zarIrameva dUSayanti, tathA bhavantazca te taddvArA tadAtmabhUtaM nirvikAramapi cetana vizeSaM dUSayantIva / tathA punaH zabdArthazarIrake kAvye sambhavanto duHzravatvAdayo'puSTArthatvAdayatra zabdArthau dUSayantastaddvArA tadAtmabhUtaM camatkAravizeSaM dUSayantIti te'pi doSAH kANatvakha atvaprabhRtaya iva zabdArthasambhavino duHzravatvaprabhRtayo'puSTArthatvaprabhRtayo jJeyAH / atha keMspi yathA mUrkhatvapramukhAH sUkSmazarIre sambhavanto'pi sAkSAt tadAtmAnamapakarSayanti tathA svazabdavAcyatvapramukhAstatra sambhavanta iva kalpyamAnA api sAkSAttadAtmAnamapakarSayantastadapakarSakatvenAbhidhIyamAnAH sambhavanti doSAH / ataH - kANatvAdinA mUrkhatvAdinA vA zarIriNo yadapakarSakatvaM tadeva teSAM yathA doSatvaM tathA duHzravatvAdinA'puSTArthatvAdinA svazabdavAcyatvAdinA vA rasasya yadapakarSakatvaM tadeva teSAM doSatvamiti / yathA zarIriNo'pakarSakatvaM doSatvaM tatheha punA rasasyApakatvaM doSatvamiti / yatktaM vAmanAcAryai: - 'guNaviparyayAtmAno do:' / iti tanna ruciram kvacidoSazUnyatve'pi saguNatvasya kvacit punarguNazUnyatvaM'pi sdosstvsyaadrshnaat| atrAhuH prAJcaH-"mukhyArthahatirdoSo rasazca mukhyastadAzrayAd vAcyaH / nanu hatirvinAzaH / na ca doSeNa rasAM vinAzyate / duSTeSvapi rasAnubhavAt / tasmAdalakSaNamevaitaditi cet ? maivam / hatizabdasyApakarSaMvA citvAt / ' hatirapakarSa:' iti prakAzakArairapi svayaM vivRtam / sa ca rasaniSTho jAtivizeSaH / tadvyaJjakaM ca doSajJAnam / asatyapi duHzravatvAdau tadmeNa rasAkarSAbhivyakteH / yadvA-AnandAMze samyagAva raNadhvaMsAbhAvo'pakarSaH / Anandazazca camatkArAparapayayo rasa eva / nanu hatirapakarSa iti na samyak / rasAnuprayogaSu cyutasaMskAratA''divvavyApteriti cet ? hatiranutpattiH / ityabhi na samyak / yatra rasaH sphurannapyapakRSyate tatrAvyApteH / avaimeta lakSaNa matidaridradampatyoH kRzatara nizA'vaguNThanIyavasana bhivaikenApakRSyamANamaparaM pariharati / kiJca mukhyArthasyAnutpattirapakarSo vA na dakSetraparatantraH / " iti / atra brUmaH - hatirapakarSazca na bhinnArthI, apakarSo'pi mukhyasya rasasyaiva / kintu - apakarSa uddezyapratItivighAtAtmA / uddezyA ca pratItirdvidhA-rasabatyavilambitA'napakRSTarasaviSayA ceti / rasavati zRGgArAdyanyatamazAlinItyarthaH / nIrase punaravilambitA camatkAriNI zvArthaMviSayA / tathA ca- tAdRzapratItivighAtakatvaM sarveSAmaviziSTam / dutreSu hi kacid rasasyApratItirastyeva, kvacit punaH pratIyamAnasyApi tasyApakarSaH / evaM nIrase punaH kvacidarthasya mukhyabhUtasyApratItiH kvacica tasya pratIyamAnasyApyapakarSaH kvacidevaM vilambena pratItiH kvacibhUyacamatkArAheturUpA ityanubhavasiddhamuddezyapratItyanutpAdakatvam / athoddezyapratItivighAtakatA kasyacit sAkSAt, yathA-rasadoSANAM svazabdavAcyatvaprabhRtInAm / rasApakarSakANAmapi teSAM prakRSTatayA rasAbhivyaJjakatvAbhAvAt / kasyacit paramparayA, yathA-zabdArthavarNaracanAdoSANAm / teSvapi kasyacidarthopasthiterabhAvAt, yathA-cyutasaMskAratvAdeH, kasyacit punarvilamvAt, yathA kliSTatvAdeH kasyacit punaH sacetasazcetasi vyagratvavimukhatvAyApAdanAt yathA - amataparArthatvaviruddhamatikRttvAdeH / iti / atha vighAtakatvaM kasyApi jJAtasya yathA vyAhatatvAdeH, kasyacit punaH, kharUpasata eva; yathA - nihatArthatvAdeH, evaM ca rasApakarSo doSaH, iti rasasyaiva uddezyavAcyatvAt; tadapakarSazca pratItivighAtAt / rasazca camatkAravizeSa iti niveditamasakRt / evaM punardoSo dvividho nityo'nityazca / tatra - anukaraNamantarA samAdhAtumazakyaH sacetasA vA nilaM heyo doSo nityaH / yathA-cyutasaMskAratvAdiH / anityaH punaH kacidupAdeyaH, yathA - duHzravatvAdiH tasya raudrAdAvupAdeyatvAt / zRGgArAdau ca yasyApi duHzravatvasyAprayuktatvasya ca raudre SevA heyatvAt / iti dikU / ityetatsarvamabhipretyAha- asyetyAdi / asyAnantaroditasya / arthastAtparyam / 'artho'bhidheyaraivastuprayojananivRttiSu' ityamaraH / prAk pUrvam / 'doSAstasyApakarSakAH / ' iti vivaraNAbasare iti yAvat / eva / sphuTIkRtaH / 'abhUtatadbhAva iti vaktavyam / ' * iti ciH / 'asya vau ' 7 / 4 / 32 itIt /
Page #581
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / tadvizeSAnAha-- 2 te punaH paJcavA mtaaH| pade tadaMze vAkye'rthe sambhavanti rase'pi yat // 1 // 3 duHshrvaitrividhaashliilaaNnucitaarthaapryukttaaH|graamyaaprtiitsndigdhNneyaarthnihaataarthtaaH||2|| avAcakatvaM kliSTatvaM viruddhamatikAritI / avimRSTavidheyAMzabhAvazca padavAkyayoH // 3 // doSAH kecid bhavantyeSu padAMze'pi pade punaH / nirrthkottmrthtv cyutasaMskAratoM tthaa||4|| sAmAnyajJAnAnantaraM vizeSajijJAsAyA avazyambhAvitvAdAha-tadvizeSAnityAdi / tadvizeSAMstasya doSasya niruktalakSaNasyeti yAvat vizeSA vibhedA iti tAn / Aha kathayati / 2 te punarityAdinA / 2te doSAH / patra ta doSAH / punaH / paJcadhA paJcaprakArAH 'saMkhyAyA vidhA'rthe dhaa|' 5 / 3 / 42 iti dhA / matAH svIkRtAH / 'vivekibhi'riti zeSaH / kuta ityAha-yada yasmAt kAraNAt / 'te doSA' iti zeSaH / pade 'suptiGantaM padam / ' 1 / 4 / 14 ityuktakharUpe vAkyAMzabhUte zabdavizeSe iti yAvat / tadaMze tasya padasyAMza ekadezastatra / vAkye tAtparyopasthApakatvena yogye padasamudAyavizeSe / arthe vAcyAdyanyatame'bhidhA''dipratipAdye zabdabodhye / rase camatkAraprANe kAvyAtmani / api vastutayA'sambhavatve'pi upAdhivazAt / sambhavanti / kecit kalpanayA kecidAgAntukatvena kecid vastutayA kecitpunaH saMsaktatvena pratIyamAnatvena vA bhavantIti yAvat // 1 // naitadrUDhArthamityAha --spaSTamiti / tadvizeSAnabhidhAtumupakamamANa Aha-tatretyAdi / tatra teSu doSeSu madhye / 3 duHzravatrividhAralIlAnucitArthAprayuktatAH / duSTaH zravaH zravaNaM yasya tadduHzravaM taca, trividhaM grIDA jugupsA'maGgalavyaJjakatayA triprakAramazlIla sahRdayahRdayAnAhAdakaM taca, nocitovivakSitArtholAsakatvavyaJjakatayA yogyo'rtho yasya taca, na prayuktaM kavibhirAhatamiti, tcetyessaambhaavstaastthoktaaH| 'dvandvAnte zrayamANaM pratyekamabhisambadhyate' iti duHzravatA, trividhAzlIlatA, anucitArthatA, aprayuktatA cetyarthaH / grAmyApratItasandigdhaneyArthanihatArthatAH / grAmyaM cApratItaM ca sandigdhaM ca neyAthai ca nihatArtha ceti teSAmbhAvAstattA iti tathoktA tthoktaaH| ca nihato'vikSitaprasiddhArthapratyayavyavadhAnena vivakSita pratyayollAse hatazaktiroM yasya taccetyeSAmbhAvastattA, taastthoktaaH| grAmyatA, apratItatA, sandigdhatA, neyArthatA, nihatArthatA cetyarthaH / avAcakatvaM na(ISatvAcakaM vivakSitArthAbhidhAyaka tasya bhaavstttvm| kliSTatvaM kliSTaM durbodhaM tAtparyAvagamAvasare duHkhapradAnamUlabhUtamiti yAvaditi tttvm| tAtparyanirNAyakasAmagrIrahitatve sati vilambenArthabodhakatvaM kliSTatA / viruddhamatikAritA viruddhA prakRtapratikUlA yA mativodhastatkAriteti tthoktaa| padAntarasannidhAnena prakRtArthabodhaprativandhakIbhUtAprakRtArthabodhakatvaM viruddhamatikAriteti yAvat / ca tathA avimaSTavidheyAMzabhAvo na vimRSTo nirdiSTovicArasApekSyeNAhata iti yAvadvidheyAMzo vidheyasya (avazyaM prAdhAnyena nivezyasya) aMzo (bhAgo) yasya tasya bhAvaH / apradhAnIkRtavidheyAMzatvamavimRSTavidheyAMzaneti yAvata / prAdhAnyena nirdezya syApyaMzasyopasarjanI kRtatvena nirdiSTatvamavimRSTavidheyAMzabhAva iti bhAvaH / ete-padavAkyayoH padaM ca vAkyaM ceti tayoH / 'sambhavantI'ti shessH| tathA---eSu nirukteSu doSeSu madhye / kecitra tu sarve'pi / doSA duHzravatvaM vividhamazlIlatvamanucitArthatvaM neyArthatvanihatArthatvaM cetyete itiyAvat / padAMze / api / bhavanti sambhavantItyarthaH / pade / punaH / nirarthakAsamarthatve nirarthaka nAsamarthaM ceti tayobhaviau tattve / tatra nirgato'rtho'rthaviSayakaM tAtparya yasya tasya bhAvaH tattvaM,vRttanyUnatAparihAramAtraprayojanakatve sati vivakSitA'rthabodhAnupayuktatvaM nirarthakatvam / na (ISat) samarthamityasamartham / tasya bhAvastattvamasamarthatvam, tacca zabdAnuzAsanAdhinA'nuziSTatve sati prakRtArthabodhajanakatAsanyatvam / tathA / cyuta
Page #582
--------------------------------------------------------------------------
________________ saahitydrpnnH| . [ saptama: tatra-paruSavarNatayA zrutiduHkhAvahatvaM duHzravatvam / tada yathA' kAya yAtu tanvaGgI kadA'naGgavazaMvadA // ' ityatra 'kArtArthya' miti pdm|| azlIlatvaM brIDAjugupsA'maGgalavyazcatvakAta vividhm| saMskAratA cyutaH skhalitaH saMskAro vyAkaraNalakSaNAnugamo yatra tasya bhavastattA,bhASAyAH saMskArakaM hi vyAkaraNaM tadanuziSTalakSaNapratikUlatvaM ca cyutasaMskRtitvAdyaparaparyAyacyutasaMskAratA nAma doSaH, 'ityete trayo doSAH sambhavanti' itizeSaH // 2 // 3 // 4 // - atredamavadheyam-duHzruvatvAdayastAvat SoDaza doSAH / tatra-duHzravatvamazlIlatvamaprayuktatvaM prAmyatvamapratItatvaM sandigdhatvaM nihatArthatvaM kliSTatvaM viruddhamatikAritvaM nirarthakatvamavimRSTavidheyAMzatvaM cetyete ekAdaza doSA anityAH, nityAH punaranucitArthatvanneyArthatvamavAcakatvamavimRSTavidheyAMzatvamasamarthatvaM cyutasaMskAratvaM cetyete paJca / nirarthakatvamati nitya iti nAgezaH, viruddhamatikAritvamapi nitya ityanye / atrApi--aprayuktatvagrAmyatvApratItatvAvAcakatvakliSTatvaviruddhamatikArisvAvimRSTavidheyAMzatvAnAM padavAkyobhayasambhavitvamAtraM, tadanyeSAM duHzravatvAzlIlatvAnucitArthatvasandigdhatvaneyArthatvanihatAdhatvAnAM padapadAMzavAkyatritayasambhavitvam / nirarthakatvAsamarthatvacyutasaMskAratvAkhyAnAM punardoSANAM padasambhavitvameva / cyutasaMskAratvaM doSaH punarvAkyasambhavo'pi ityanye / kliSTatvAvimRSTavidheyAMzatvaviruddhamatikAritvAnAM samAsasattva eva padasthatvamanyeSAna punarniyamo'yam / yatparivRttyasaho yo doSaH sa tatsambhavIti padaparivRttyasahaH padadoSaH, padAMzaparivRttyasahaH padAMzadoSaH, vAkyaparivRtyasaho vAkyadoSazceti dik / atha kramAdetAnudAjihIrgharAha tatretyAdi / tatra teSu SoDazadoSeSu madhyAparuSavarNatayA paruSA rUkSA varNA yatra tasya bhAvastattA tyaa|prusstvN ca vIrarudravIbhatsAdirasacarcAvidhuracetasAM shRnggaarkrunnaadirsmaatrnirtaanaamnbhimttvm| ata eva-zrutiduHkhAvahatvaM zrutyA zravaNena yadu duHkhaM tasyAvahaM prApakaM tasya bhAvaH tattvam, duHzravatvam / tathA ca-bIrarudrabIbhatsAdirasacarcAvidhuracetasAM zRGgArAdirasamAtraniratAnAmarucikaravarNazAlive sati zravaNadvArA teSAmeva duHkhAvahatvaM duHzravatvam / ataeva-vIrarudrAdiSu raseSu duHzravatvabhapi na svarUpasat / zravaNadvArA vIrAdirasacarcAvimukhAnAM zRGgArAdirasaniratAnAM sahRdayAnAM hRdayodvejanamevAsya bIjam / ata eva zRGgArAdirasacarcAvimukhatve sati vIrAdirasacarcAniratAnAM sahRdayAnAM hRdayasyodvejakatvAbhAvAna vIrAdiSu madhuretareSu raseSu doSaH pratyuta guNa evAyam / na cAsya pratikUlavarNatvena sNkrH| upAdheyasAye'pi upAdhyoH saGkaratvAbhAvAt / sati hi duHzravatve na rasasya pratibandhaH kintu jAyamAne'pi rase nAsvAdodreka: / pratikUlavarNatvasadbhAve tu na rasAsvAdodekAbhAva eva, kintu rasasya pratibandho'pi / tat ' duzravatva 'miti zeSaH / yathA 'anaGgavazaMvadA'naGgaH kAmastasya vazaMvadA'dhIneti tathoktA / madanaparatantretyarthaH / 'kandarpo darpako'naGga' ityamaraH / tanvaGgI kuzodarI tanu sUkSmamaGgamudarAdi yasyAH sA / 'tanuH kAye tvaci strI syAtridhvalpe virale kRshe|' iti vizvaH / kdaa| 'kAntena saha saGgamya smymaanmukhendunaa|' iti zeSaH / kArtAr2yA kRtArthatAM siddhamanorathatAm / yAtu yAyAt / 'loTa ca' 3 / 3 / 162 iti loT // ' ityatra 'zloke' iti zeSaH / 'kArtArthya' miti padam / 'tahuemiti zeSaH / dvitIyaM padadoSamazlIlatvaM vyAcaSTe-azlIlatvamityAdinA / azIlatvamA vITAjagasAmavATa brIDA ca jagapsA cAmaDalaM ceti teSAM vyaJjakatvaM tasmAna 'kAraNA'diti zeSaH 'mandAkSaM hrIstrapA brIDA' itymrH| 'moho vIjyA jagAsA ca NIyA hRNiyA ghRnnaa|' iti vAca spatiH / trividham / nAsya grAmyatvenAbhedaH, tasya brIDA''divyaJjakatvAbhAve'pi asabhyatApratyAyakatvAt / na vA'pyanucitArthatvena bhedAbhAvaH, tasyopazlokyamAnatiraskAravyaJjakatvenaiva tAdavasthyAt, asya punarjIDA''divyaJjakatvena. veti bhedasya sphuTaM pratipatteH / brIDA''dInAmapyanabhimatatve eva vyajakatvamasyAvaTambhaH / ata eva-brIDA''dInAma
Page #583
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] afarikhyayA vyAkhyayA sametaH / krameNodAharaNam 'haptA rivijaye rAjan ! sAdhanaM sumahattava / ' 'prasasAra zanairvAyurvinAzetanvi ! te tadA / ' iti ca / atra 'sAdhanavAyuvinAza' zabdA azlIlAH / bhimatatve sati vyaJjakatvamapyetasya guNaH kathamanyathA zAnta bIbhatsAdAvupAdeyatvena tasyAnityatvaM syAt ? enayornityatvAnityatve api bhedamUlam / bIjaM caitasya-anabhimatatve sati vrIDA'' divyaJjakatvam / iti / atraitadapi boddhavyam - trivi dho'pyayaM punastrividhaH / kvacidvivakSitasyaivArthasya vrIDA''dyAlambanatvAt kvacidavivakSitasyArthasya prakRtArtho'nvayino vrIDA''dyAlambanatvAt, kvacit punastAdRzArthasya prakRtArthe 'nanvayino'pi smRtimAtratvAt / iti / udAharannAha - krameNa yathAsambhava' miti zeSaH / udAharaNam / yathA- 'haptAri' - ityAdi / 'he rAjan bhUpate svAmin ! iti vA bhAva: 'rAjA prabhau ca nRpatau kSatriye rajanIpatau / yakSe zakre ca puMsi syAt iti medinI / tava narapateH svAmina iti vA / dRptArivijaye dRptA ajeyatvAbhimAnena pramattA amI arayaH zatrava iti teSAM vijayastatra yadA dRpto darpa gato'sau ariH kAmAkhyaH zatruriti, tasya vijayastatra tasmin viSaya iti yAvat / sumahadativipulam | 'vizaGkaraM pRthu bRhadvizAlaM pRthulaM mahat / voruvipulam' ityamaraH / sAdhanaM sainyaM liGgaM ca / 'sarvAtizayitaM nityaM sudRDhaM paridRzyate // ' iti zeSaH / he tanvi sundari ! tadA tasmin samaye / te tava / vinAze adazene darzanAbhAve jAte iti yAvat / 'Naz' adarzane ityasya ghani rUpametat / zanairmandam / vAyuH prasasAra pracalati sma / atredaM boddhavyam -'sAdhanami' tipadasya sainyavAcitve'pi puruSacihnavyaJjakatvam, tacca prakRte viruddhamiti vrIDAvyaJjakatvametasya nirbAdham evam- 'udAracaritaistaistaidhIraiH sadasi maNDite / prasasAra zanairvAyustasya sundari sarvataH // ' iti 'jIvitAdapi padmAkSi ! dayitAyAH zucismite / naSTaprAyamidaM jAtaM vinAze tanvi te tadA // ' iti ca payam / anayorbhavet, padyayoH 'prasasAra zanairvAyurvinAze tanvi ! te tadA' iti pAdadvayam / atra ca - 'vAyu' riti padamapAnavAyuM smArayati, na tu tadarthatayA vAkyamutpadyate / evaM ca jugupsApratItiriti sphuTamazlIlatvam / tathA-'vinAze' iti 'maraNe' ityartha smArayati / na cAyama vivakSitaH, athA'yamaGgalaM vyaJjayati / tasmAdetasyApyazlIlatvam / dUSakatAbIjaM tvanubhavasiddhaM sahRdayasya zroturvaimukhyam / etat sarvamabhipretyAha-atretyAdi / atrAsmin 'udAhRte sthaLe' iti zeSaH / 'sAdhanavAyuvinAza' zabdAH | alIlAH / vrIDAjugupsA SmaGgalavyaJjakatvAditi zeSaH / atradamavadheyam - nanu 'vinAzazabdo'zlIlo'prayukto'nucitArthI vA ? azlIla eva, amaGgalavyaJjakatvAt / ata eva prakAzakArA api - 'mRdupavanavibhinno matpriyAyA vinAzAdvanarucirakalApo niHsapatno'ya jAtaH / rativigalitabandhe kezapAze sukezyAH sati kusumasanAthe kaM haredeSa vahIM // ' ityatra 'vinAza' 'zabdo'zlIla ' ityAhuH / na cedaM kSodakSamam-tathAhi zAbdikairadarzanArthasAdhAraNyenAbhidhAtuM zakyasyApi vinAzazabdasya kavibhiH sahRdayaizcAnAdRtatvAdaprayuktatvam, yadvA-kiJcitkAlAvadhikaviyogArthatvena vivakSitasya cirakAlika viyogArthakatvena pratyAyakatvAdanucitArthatvam / iti cet 'vinAza' zabdasyAprayuktatve'nucitArthatve'pi vA'maGgalavyaJjakatAyA anapAyAda 1 tvam / ataeva trIDA''divyaJjakatve evAzlIlatA, kavibhiranAdRtatve evAprayuktatA, vrIDA''divyaJjakatA'bhAve'pi anaucityAntaravyaJjakatve'nucitArthatA punardoSaH iti bhedaH / iti / yathA vA- 'na brahmavidyA na ca rAjalakSmIstathA yatheyaM kavitA kavInAm / lokottare puMsi nivezyamAnA putrIva harSa hRdaye karoti // ' ityatra 'putrIve' ti / tathA - 'kuhUkuhasvareNaiva madhureNa nirantaram / manoharannayaM cUte kAmaM kUjati kokilaH // ' ityatra 'cUta' iti / evam - 'mudaM sumanaso yAnti ramAM vamanti durjanAH / iti rAjendra pazyAmi tava jAte mahodaye / ' ityatra 'vamantI' ti / 'vibhAte gRhamAgamya viSThitaM zayanopari / vyajanAdAzu tanvaGgI toSayAmAsa sAdaram // ' ityatra 'viSTita' miti / 'dazai dazai mahodAraM vidagdhaM jIvitezvaram / antaHprasannA zuzubhe smayamAnamukhAmbujA // ' ityatra 'vidagdha' miti / 'pravAsayantI dayitaM jIvitAdapi valabham / sA Masta nAke vA ramaNI nAnyayA samA // ' ityatra 'pravAsayantI' ti ca / x
Page #584
--------------------------------------------------------------------------
________________ saahitydrpnnH| [saptamaH'zUrA amaratA yAnti pazubhUtA raNAdhvare / ' ityatra 'pazu' zabdaH kAtaryamabhivyanaktItyanucitArthatvam / aprayuktatvaM tathA prasiddhAvapi kavibhiranAdRtatvam / yathAtRtIyaM padagatamanucitArthatvaM vyAcaSTe-'zUrA'-ityAdinA / 'zarA yuddhAdapalAyino vIrAH / raNAdhvare raNa evAdhvaro yajJastatrA raNa: koNe kvaNe puMsi samare punnapuMsakam / ' iti, 'yajJaH savo'dhvaroyAgaH saptatanturmakhaH kratuH / ' itica medinii| pazubhUtAH pazusvarUpAH sntH|amrtaammraannaaN devAnAM / bhAvastatteti tAm / yAnti prtipdynte|tthoktmmhaabhaarte-'dvaavimau puruSavyAghau sUryyamaNDalabhedinau / parivAr3a yogayuktazca raNe cAbhimukhe hataH ||'iti / ityatretyasmin 'padyArdhe' iti zeSaH / 'pazu' zabdaH / kAtarya kAtarANAmbhAva iti tattvaM tat / abhivyanaktivyanjanayA bodhayati / itItyasmAt kAraNAt / anucitArthatvam / yaH syAd vivakSito 'thastasyaiva brIDA''divyajakatAzUnyatve sati tttirskaarprtyaayktaashuunyaarthtvmnucitaarthtvmityrthH| yena brIDA''divyaakatAzUnyatve sati varNyamAna evArthaH parAbhUtaH pratyAyyeta so'nucitArthatvannAma doSa iti bhAvaH / ata eva-vivakSitasyArthasya tiraskAropasthitikArakatvametasya bIjam, tasmAnityatvaM ca / atredamAkUtam-'yathA yajJe'zvamedhAdau pazavo'zvapramukhA badhyante iyante ca, te punaH svagai prapadyante tathaiva raNe raNavido yudhyante mriyante ca, te punaH svarge mahIyante / ityevaM raNayajJa zarA eva pazavaH, te tatra badhyamAnAH svargamadhigacchantI' ti, atra na pazavaH svayaM yathA svarga gantumupatiSThanti na vA svayaM valAdatrasyanto vA jahati prANAn, kintu paratantrAstrasyanta eva vadhyante hUyante ceti, tathA na rAjanyA api svayamatrasyanto balAjahati prANAna , na vA tatra prANAn parityajya svayaM svarga jigamiSantIti sphuTaM teSAM zUrANAmapi kAtaratvaM vyajyate, na cAyamartho vivakSAviSayastasmAd vivakSitasyApi teSAM zUratvAbhivyaJjanasya tiraskArAdabhivyajyamAnAdatrAnu. citArthatvaM doSaH / ayaM ca vivakSitasyArthasya tiraskArAbhivyaktimupajIvyaivAvatiSThate, iti nityaM pariheyatvAnityaH / tathoktaM pradIpakAraiH-'atra zaurye pratipAdya padAntarAnapekSameva pazupadaM kAtaratAmabhivyanakti, pazupadArthe kAtaratAyA darzanAt / viruddhamatikRttvaM tu padAntarasApekSaM, na tathedamiti tasmAdbhedaH / dUSakatAbIjaM ca vivakSitatiraskArakArthopasthitiH / ato'sya nityadoSatvam / ' iti / yattaddyotakArairuktam-'asya nityadoSatvaM cintyam / tadarthe'gRhItakAtaratvasya tattiraskAropasthityabhAvAt / ' iti / tatrocyate na sAkSAtpazupadArtha kAtaratvaM, yena sahRdayetaro'pyadhigacchet kintu vyajyamAnam / evaM ca-vivakSitArthatiraskAro'pi vyajyamAna evAnucitArthatvasya mUlabhUtaH, na punarabhidhIyamAnaH, tasmAt pazupadArthe sahRdayetaro yadi bhavedagRhItakAtaratAkaH, tasya ca vyajyamAnA vivakSitArthatiraskAropasthitina punaryadi syAt tarhi sthAne / na tatastasya nityatvaM vyAhanyate / iti / yathA vA mama-"abalA taruNena tena sA nigRhItA bhujapajare balAt / cakitA taralAmbujekSaNA subhagasyAnanameva vIkSate // " ityatrA 'baleti' padaM jugupsAmabhivyanaktItyanucitArtham / atrAhustarkavAgIzA:-'anucitArthatvaM kvacid vAcyArthadoSapratipAdakatvena, kvacidarthAsambhavena, kacidasatsamarthakatvena / tatrAdyamAha-'zUrA' iti / pazubhUtAzchedyasvarUpAH / atra vAcyArthasya zUrasya kAtarya doSaH / tasya vyaJjakatvAt pazupadasyAnucitArthatvam / dvitIyaM yathA 'prajvalajaladhArAvanipatanti zarAstava / ' ityatra 'prajvala' diti padamanucitArtham / tRtIyaM yathA-'divAkarAdrakSati yo guhAmu lInaM divAbhItamivAndhakAram / kSudre'pi nUnaM zaraNaM prapanne mamatvamuccaiH zirasAmatIva // ' atrAsadbhUtasyAndhakArasya samarthakaM dvitIyArthamanucitArtham / evamanyadapi jJeyam / iti / catuthai padagatamaprayuktatvaM vyAcaSTe-aprayuktatvamityAdinA / tathA prasiddhau / 'satyA' miti zeSaH / 'api, va punaranyathA / kavibhirvivekibhiH, etena vaiyAkaraNAnAmapi sar3agrahaH / 'saGkhyAvAn paNDitaH kaviH / ' ityamaraH / anAdRtatvaM na (ISat) AdRtaM svIkRtamiti, tasya bhAvaH tattvam / 'nanabhAve niSedhe ca svarUpArthe'pyatikrame / ISadarthe ca sAdRzye tadvirudvatadarthayoH // ' iti medinI / aprayuktatvaM neSana tu sarvadA sarvathA prayuktaM prayujyamAnatayAdhikRtamiti tasya'bhAvaH tattvaM tathoktam / 'doSa' iti zeSaH / tathA ca-vyAkaraNAdyaviruddhatve satyapi vaiyAkaraNairAlaGkArikaizveSadADhatatvamevAprayuktatvannAma doSa iti niSkRSTam / ayaM cAcityaH, anuzAsanAdyAmnA
Page #585
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| 'bhAti padmaH sarovare !' ityatra padmazabdaH puNllinggH|| grAmyatvamApAmarajJeyArthatvaM yathA-kaTiste harate mnH|' ityatra kaTizabdogrAmyaH / apratItatvamekadezamAtraprasiddhatvam / yathA-'yogena dalitAzayaH // ' yAviruddhatvena prayogaucitye'pi sampradAyatvena kaviprayogArhatvazanyatvAt / 'etasya ca yamakAleSAdau svarUpasattayA'vasthitatvAt saGgacchataevAnityatvam / etasya bIjaMca-prayojanagauravamantareNApi tAdRzakavijanasampradAyolaGghanaprayojanAnusandhAnavyagratayA mukhyArthasya vicchittiH| ataeva yamakAdau nAsya svarUpeNAvasthAnam / iti / udAharati-yathA / 'sarovare / padmaH kamalam / 'vA puMsi padma' mityamaraH / bhAti cakAsti / ' ityatra padmazabdaH / puMliGgaH / 'aprayuktatvena grasta' iti zeSaH / atrAyambhAva:-'makarandaprapAnAya madhupAnAhvayaniva / saurabhodgArikijalko bhAti padmaH sarovare // ' ityatra 'padma' padaM 'vA puMsi padma' mityamaroktyA puMliGgatayA prayuktamAmnAtameva, athApi prAyo'yaM zabdaH puMliGgatayA vidhivizeSavAcitvenaiva kavibhiH prayujyate, na tu kamalaMbAcitvenApi, iti tathA prasi. ddhAvapi kavibhiranAdRtasyAsya prayogAdaprayuktatvaM duSTatvam / iti / paJcamaM padagata grAmyatvamudAharati-grAmyatvamityAdinA / 'ApAmarajJeyArthatvamApAmaraM jJeyo'rtho yasya tattvam / pAmarAn maryAdIkRtyetyApAmaram / sarvajanajJeyArthatvamiti bhAvaH // grAmyatvaM grAme natu nagare navopanagare bhavamiti tasya bhAvastattvam 'doSa' iti zeSaH / atredamavaseyam-vidagdhamAtrasthAnaM nagaraM, kiJcidvidagdhasthAnamupanagaram, avidagdhamAtrasthAnaM punAmaH / vidagdhamAtraprayogAspadaM nAgaram, kiJcidvidagdhaprayogArhamupanAgaram, avidagdhamAtraprayogArha punAmyam; tatra na tathA''dye ApAmaraM prasiddhArtha yathA'ntya padaM, tasmAt kavibhirnAgaramupanAgarameva vA prayujyate na punAmyam, vaidagdhyAbhAvonnayanena zrotubaimukhyApAdakatvAt / ata eva vidaSakAdyaktau grAmyameva prayujyate padam, taccAvahati zobhAm tasya tathaivaucityena vairasyApAdakatvAbhAvAt; pratyuta svArasyApAdakatvAt / anityazca tasmAdayaM doSaH / etasya mUlaM ca vakturvedagdhyAbhAvonnayanena zroturvaimukhyotpattiH / udAharati-yathA-te tava / ' kaTiH zroNiH / 'kaTiH zroNiH kakudmatI / ' ityamaraH / manastattimiti yAt / harate svasaundaryeNAkarSati, anuraJjayatItyarthaH // ityatra / 'kaTi' zabdaH / grAmyo grAmyatvena duSTaH / 'rAkA-- vibhAvarIkAntasakrAntadyuti te mukham / tapanIyazilAzobhA kaTiste harate manaH // ' iti samastam / yathAvA-'na hayana ca mAta.rna rathena ca pattibhiH / kintu strI vAmadRSTayeva jaganti jayati kSaNAt / ' ityatra 'strI' zabdaH / yathA vA mama-'jayino manmathanRpaterjitvA jagatIM sukhaM zayAnasya / nyuja nihitau sundAra ! tava stanau dundubhI mnye||' ityatra 'stana' zabdaH / SaSThaM padagatamapratItatvamudAharati-apratItvamityAdinA / ekadezamAtraprasiddhatvargako'sau dezaH sthalamityekadezaH, sa evetyekadezamAtra tatra prasiddhatvam / 'saptamI zauNDaH / ' 1514 iti samAsaH / apratItatvaM na (ISat ) pratItaM pratItiviSayabhUtamiti, tattvam / 'doSaH' iti zeSaH / idaM bodhyam-yadyapi kavibhiranAdRtatvAdaprayukto'pi zAstrasyaikadeza eva prasiddha iti vaktuM shkyte|tthaa'pi na sa kavibhirAdRta iti na tasya prasiddhatvama, pratItaH punaH Aito'pi na prasiddhaH tasmAna prayuktatve'pratItasyAMtarbhAvo yujyata iti bodhyam / doSazcAyamanityaH / tadabhijJa svasminneva vA parAmarzakatari tatkharUpasattvAnupalabdhaH, pratyuta vyutpattisUcakatvena guNAtmanA'vasthAnAt / ata eva asamarthatvAdapyetasya bhedaH / tattacchAstrAbhijJAnAmapi sarveSAM tattadarthAnupalabdheH / iti / yathA-'yogena cittavRttinirodhena tadAtmanopAyene ti yAvat / tathoktam-'yogazcittavRttinirodhaH' iti / dalitAzayodalitazcUrNita Azayo vAsanAkRtAnAM zubhAzubhakarmaNAM saMskAro yasya saH 'dala' vizaraNe / ktaH / tathoktam-klezakarmavipA
Page #586
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAhityadarpaNaH / [ saptamaH ityatra yogazAstra eva vAsanArtha 'Azaya' zabdaH / 'AzIH paramparAM vandyAM karNe kRtvA kRpAM kuru // ' atra 'vandyA'miti padaM kiM bandIbhUtAyAmuta vandanIyAmiti sandigdhatvam / neyArthatvaM rUDhiprayojanAbhAvAdazaktikRtaM lakSyArthaprakAzanam / yathA---- 'kamale caraNAghAtaM mukhaM sumukhi ! te'karot // ' ityatra caraNAghAtena nijatatvaM lakSyam / kAzayairaparAmuSTaH puruSavizeSaH IzvaraH / iti / ityatra vAsanA'rtho vAsanAvAcakaH / 'Azaya' zabdaH / pAtaalazAstraeva prasiddhatvAdapratItatvena grasta iti zeSaH / atrAyambhAva:--'cirAdabhyasyamAnena yogena dalitAzayaH / prayAti brahmanirvANamacirAdakutIbhayam // ' ityasyAMzabhUtaM 'yogena dalitAzayaH' iti / tathA ca---atra Azayazabdasya vAsanArthatva. nAbhimatasyApratItatvena grastatvamiti bhAvaH iti / saptamaM padagataM sandigdhatvamudAharati---'AzIH paramparA'mityAdinA / 'vandyAM vandituM yogyAM stavanAAmiti yAvat / 'ahe kRtyatRcazca / 3 / 3 / 199 iti Nyat / AzI:paramparA mAziSAnmailaprArthanAnAM paramparA tAm / karNe / kRtvA / 'he rAjan' iti zeSaH / kRpAm / kuru // yadvA----'bhAzI: paramparAM karNe kRtvA banyAM (bandIjane )-kRpAM kuru / ' ityatrodAhRte sthala / 'vandyA' miti 'padastheti zeSaH / bandIbhUnAyAm / utAthavA / vandanIyAM stavanIyAm / iti 'artha' iti zeSaH / tasmAt / sandigdhatvaM tadAkhyo doSaH / tAtparya viSa yIbhatasyArthasya tAtparyanizcayAbhAvena yathA'rthatayA'dhigamAbhAvaviSayabhUtatvaM sandigdhatvam / na hi sandigdhaM tAtparyaNa nirdeSTa zakyate, iyattAviSayakavikalpAvagAhijJAnasyaiva sandehapadArthatvAt / tasmAta--tAtparyasandehaviSayIbhatArthadvayopasthitivi. pathIbhUtatvaM sandigdhatvamiti niSkRSTam / 'AliGgitastava bhavAn samparAye jyshriyaa|' iti tatpUrvArddham / atra na.--- 'ralayorDalayAzcaiva zasayorvavayostathA / vadantyeSAM ca sAvarNyamalaGkAravido janAH // ityuktadizA 'vanyA miti padaM 'namaH syAmityartha 'bandIkRtAyA mityartha vA prakaraNAyatantritamAheti saMdigdhArtham / dRSakatAbIja punaruddezyanizcayAbhAvaH / ata eva tasminnabhimate na bhavedadUSakatetyasyAnityatvaM viruddhamatikAritvAdbhedazca / aSTamaM padagataM neyArthatvamudAharati-neyArthatvamityAdinA / / ruDhiprayojanAbhAvAdUDhizca prayojanaM ceti, tayorabhAvastasmAt / rUDhI rUDhimUlA, prayojanaM punaH prayojanamUla lakSaNA, tayorabhAvaH sambhavAbhAvaH saGgatyabhAvo vA / tathAca--rUDhimUlAyAH prayojanamUlAyA vA prasiddhAyA lakSaNAyAH sambhavAbhAvAt saGgatatA'bhAvAdvetyarthaH / azaktikRtaM na zaktiriti tayA kRtam / zaktiH pratibhA prabhAvo vyutpattiA tayA kRtam / lakSyArthaprakAzanaM lakSyaH zakyaviruddho'rthastasya prakAzanaM prakAzakatvam / neyArthatvaM neyo rUDhiprayojanAbhyAmanyayA lakSaNayA kalpyo na tu svataHsambhavI artho yasya tasya bhAvastattvam / 'doSaH' iti zeSaH / atrAyaM bhAvaH--'nirUDhA lakSaNAH kAzcit sAmarthyAMdabhidhAnavat / kriyante sAmprataM kAzcit kAzcinnaiva tvshktitH||' ityAyuktadizA rUDhiprayojanamUlAbhyAM prasiddhAbhyAM lakSaNAbhyAM vyatiriktAyA ata eva niSiddhAyA lakSaNAyAH pratipAdyo neyo'rthaH, tadvattvaM punarneyArthatvaM doSaH sa ca rUDhimUlAyAH prayojanamUlAyAzca prasiddhAyA lakSaNAyA bhinnathA kayA'pi lakSaNayA pratipAdyArthatve eva sambhavati nAnyatheti nirvicikitsitaM viduSAm / rUDhiprayojanamUlAbhyAM lakSaNAbhyAM bhinnA lakSaNAca kathamapi kalpyamAneva, na tu kharUpasatItyata eva tasyA aprasiddhatvam / tayA ca-pratipAdyamAno'pyoM na kiJcitsvarUpasanniti tacchAlitvaM doSatvamevAvahati / atra dUSakatAbIjaM punarlakSaNAjanyabodhe rUDhiprayojanAnyatarajJAnasya hetutvena prakRte tadabhAvAt vRttyabhAvenArthAnupasthitiH / ata evAprayuktavAdbhedaH, nityazcAyaM dossH|iti|sc-ythaa he sumukhi! te tavAmukham (krt)| kmle| caraNAghAtaM caraNanAghAtastam / akarot / ' ityatra / caraNAvAtena caraNadvArA ya AghAtastadvArA / nijitatvaM kamalasye' tizeSaH / lakSyaM na ca tathA saGgacchata iti neyArthatva'miti zeSaH / 'mitradarzanaya. jaatprmodollaassundre| kamale caraNAghAtaM mukhaM sumukhi ! te'karot // ' ityatra mukhasya caraNAsambhavAttadAghAtasyA
Page #587
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyeyA smetH| nihatArthatvamubhayArthasya zabdasyAprasiddhe'rthe prayogaH / yathA-- 'yamunAzambaramambaraM vyatAnIt // ' ityatra daitye prasiddhaH zambara' zabdo jale nihatArthaH / pyasambhava iti caraNAghAtapadasyArtho na sAkSAt sambhavatIti mukhyArthavAdhaH / tasmAt-nirjitatve lakSaNayA tasya prayogaH / yadyapi vaiyAkaraNairivAlaGkArikairapi vRttAvekArthIbhAvAzIkArAt zakyasambandharUpA lakSaNA sUpapAdA, tathA'pi nirjitatve caraNAghAtapadasya rUDheH prayojanasya vA'bhAvena mukhyazabdArthavyatiriktasyArthasya pratItyabhAva iti neyArthatvam / uktaM ca 'lakSaNA sA na kartavyA kaSTenArthAgamo yataH / na yatra zakyasambandho na rUDhina prayojanam // ' iti / na ca nirjitatvAtizayapratipattiH prayojanamiti vAcyam / upamAnatvenottamagaNe candre, upameyatvena nyUnaguNena mukhena caraNAghAtadAnavarNane varNyasyaivApakarSApattariti bhAvaH / tarkabAgIzAstvAhuH-'mukhasya caraNAsambhavAttadAghAtasyApyasambhava ityanvayAnupapattiH / khajanyacaraNAghAtaparAbhavaH svajanyavRttiparAbhavavattvaM mukhyalakSyayoH sambandhaH / atra rUDhiprayojanavyatirekanizcayena kaverazaktinizcayaH, tato lakSyopasthitiH, tataH zAbdabodha iti tadvilambenaiva rasabodhavilambanamatra dUSakatAbIjam / ' iti| yathA vA-'navakumudatanazrIhAsakeliprasaGgAdadhikarucirazobhAmapyuSAM jAgaritvA / ayamaparadizo'ke muJcati srastahastaH zizayipuriva pANDumlAnamAtmAnaminduH // ' ityatra 'sastahaste ti padasya neyArthatvam / navamaM padasthaM nihatArthatvaM doSamudAharana vyAcaSTe--nihatArthatvamityAdinA / ubhayArthasyobhayaH prakRtAprakRtaH prasiddhAprasiddhI vA'rtho yasya tasya / zabdasya / aprasiddha prasiddhavyati. rikta / arthe vAcye'rthe / prayogaH prakRtatvena nyAsaH / nihatArthatvanihatI vivakSitetarArthaprasiddhayA'bhibha to'rtho yasya tasya bhAva stattvam / 'doSa' iti zeSaH / tathA ca-avivakSitasya prasiddhasyArthasya jhaTiti bodho pasthityA vivakSitasya prasiddhatarasya bodhavilambe tiraskRtavivakSitArthabodhatvaM nihatArthatvannAma doSa iti phalitamA prasiddhatvaM ca yadarthatayA bhUriprayogapravAhaH, tena vA upasthApyamAnadRDhatarajhaTitibodhasaMskAraviSayabhUtatvam / tena ca tasya tasya jhaTityupasthityA tadatiriktasya na jhaTiti upasthitiriti tiraskRtatvameva nihatArthatvam / evaM ca yogamAtramavalambya kumudAdyartha paGkajAdiSu padeSu prayukteSvapyasya doSasyaiva sadbhAvaH, 'ruuddhiryogaaphaarinnii|' ityukadizA rUDhayarthasya jhaTityapa. sthiteH / nAsya neyArthatvena saGkaraH / prayojanasadbhAve'pi duSTatvasvIkArAt / nApi saGkaro'prayuktatvena, tasya zleSayamakA. diSveva duSTatvaparihAnAt , etasya punaranyatrApi duSTatvAbhAvAt / uktaM ca-'lakSaNayA prayuktatve'sati ca prayojane neyArthatvaM doSaH, sati tvadoSa eva / gUDhe'pyarthe kvacit prayogAnAprayuktatvena saGkaraH / ' iti / ata evAni. tyo'pIti sthitaM zleSayamakAdibhyo vyatirikte'pi sthale gUDhe'rthe duSTatvAbhAvAt / yathA-'yamanAzambara yamunAyAH zambaraM jalam ( kartR ) / 'zambaraM salile puMsi mRgadaityavizeSayoH' iti vizvaH / ambaramA.. kAzam / 'vyoma puSkaramambaram / ' ityamaraH / vyatAnId vyAptaM cakAra // ' ityatra / daitye daityavizeSe ityarthaH / prsiddhH| zambara' zabdaH / 'jale prasiddhatarArthake prayukta itI' ti zeSaH / nihtaarthH| atredaM tattvama-'zambara, zabdaH zrutamAtro daityavizeSavAcakatAmavagamayati, na punarvivakSitAM jalavAcakatAm, tasmAt sphuTaM nihatArthatvama / nana paMlliGga eva 'zambara' zabdo daityavizeSavAcako na tu napuMsakaliGgaH, napuMsakaliGgasya tasya jalavAcakatvasyAmarAdibhirA. mnAtatvAt / prakRte ca napuMsakaliGgatayA grayukta: 'zambara'zabdaH / tasmAt kathamasau 'zrutamAtro daivizeSavAcakatAmavagama 'tyucyate ! iti cet ! 'zambara' zabdo napusakaliGgo'pi na jalavAcakatayA prasiddhaH, tatra bhuuripryogprvaahaabhaabaat| tasmAnapuMsakaliGgatayA prayukto'pi 'zambara'zabdaH puMlliGga evAsau daityavizeSavAcaka' iti vicArasApekSyakRtaM tadodhamA. paryamunmUlya zrutamAtro daityavizeSavAcakatAmevAvagamayatIti tasya svAbhAvyAditi yuktamevodAhRtaM kavirAjaiH / na ca tarhi bhavedaprayuktatvaM doSaH' iti zaGkayam / napuMsakaliGgatayA''mnAtasya jalArthakasya 'zambara' zabdasya kavibhiranAhatya paMliGgatayA'pi vA tatrAdRtatvAbhAvAt / 'navanIradakAntinA'mbukelau prahatAnAM vajasundarIkucAnAm / madapujabhareNa modamAnaM yamaH nAzambaramambaraM vyatAnIt // ' iti bhavet samastaM padyam / iti /
Page #588
--------------------------------------------------------------------------
________________ saahitydrpnnH| [ saptamaHavAcakatvaM yathA-'gIteSu karNamAdatte' ityatrA'' pUrvo 'dA' dhAturdAnArthe'vAcakaH / yathA vA'dinamme tvayi samprApte dhvAmtacchannA'pi yaaminii|' ityatra 'dina'miti padaM prakAzamayArthe'vAcakam / kliSTatvamarthapratItervyavahitatvam / dazamaM padasthamavAcakatvamudAharati-avAcakatvamityAdinA / avAcakatvaM tadAkhyo doSaH / yathA-'gIteSu gAneSu / karNa tadAkhyamindriyam / Adatte dadAti / ' ityatra / 'AGa' pUrva 'AG' upasargapUrvakaH / 'dA' dhAtuH 'DadA' dhAtuH / dAnArthe 'vivakSita' iti zeSaH / ' avAcakaH tasya 'upasargabalAdarthoM dhAtoranyatra niiyte|' ityuktadizA grahaNArthamAtratvAttasminnartha cAbhidhAzaktipravRtyabhAvAditi zeSaH / atrAyambhAva:-'gIteSu karNamAdatte, cakSulAvaNyarAziSu / pagrinyA divyagandheSu, ghrANaM cittaM tu keliSu // ' iti samastaM padyama, tatra 'Adatte' ityA dAnaM karotI'tyarthasya vAcakambhavitumarhati, na tu vivakSitasya 'dAnaM karotI'tyasyArthasyetyavAcakatvaM sphuTa doSaH / yadyapi 'SaSThI caanaadre|' 2 / 3 / 38 iti saptamyAM gItAnyanAdRtya karNamAdatte gRhNAti tatastato'panayate // ' ityevannAtrAvAcakatvaM doSa iti vaktuM zakyate, tathA'pi tAdRzasyArthasya vivakSitatvam / atha dadAte ne zaktirUpasAmarthyasattve'pi 'AI' ityupasargeNAdAne ( upAdAne ) eva zaktaniyamitatvamityAdAtirdAne'rthe vAcako natvasamarthaH 'tasmAdAdatte' iti padaM 'datte' iti vivakSite'rthe'vAcakatvena doSeNa prastam / evaM ca na dAnaM vyaGgayamiti vaktuM zakyam , anvitamarthAntaraM pratipAdayata eva padasya vyaJjakatvAGgIkArAt / etasya punarbIjaM vivakSitasyArthasyopasthApanAbhAvaH / iti / yathAvA-'tvayi priyatame / samprApta samupAgate sati / dhvAntacchannA dhvAntenAndhakAreNa cchannA vyAptA / 'channaM rhshchaadityoH|' iti haimaH / api kiNpunshcndrikaaruupaa| yAminI raatriH| 'rajanI yAminI tmii|' ityamaraH / me mama kRte / dinaM prakAzarUpA // ' ityatra / 'dina'miti padam / prakAzamayArthe prakAzapradhAne'rthe / avAcakaM vAcakanna bhavatIti / 'suDanapuMsakasya / ' 1 / 1 / 43 ityasya jJApakatvenAsamarthasamAsaH / atrAyambhAva:-'dina' miti padaM 'prakAzamayetyarthe vivakSitam , 'dhvAntacchanne'ti vizeSaNena bodhitasya yAminIviSayasya tamomayatvasya vaiparItyAbhidhAnAyopAttatvAt / tatra ca dharmiNo yogamanapekSyaiva rUDhayA 'dina' miti padaM dinatvena zaktaM, na punaH prakAzamayatvenetya: vAcakam / etasya punarbIjaM vivakSitasyArthasya pratItitirodhAnam / tarkavAgIzAstvAhuH-atra zRGgAra pratItivilamvanaM dUSakatAbIjam / rUDhayAdisattve lAkSaNikapadaprayoge'vAcakatvaM, tadasatve neyArthatvamiti bhedaH / nirUDhalakSaNAdau zAbdabodha. vilambAbhAvAnna rasAdibodhavilambanamiti nAsyAvasara ityavadheyam / iti / 'gate nAthe sphuradapi yadAsIt prasRtaM tamaH / dinamme tvayi samprApte dhvAntacchannA'dya yAminI // ' iti bhavet samastaM padyam / iti / yathA vA-'abandhyakopasya nihanturApadAmbhavanti vazyAH khayameva dehinaH / amarSazanyena janasya jantunA na jAtahArdena na vidviSA daraH // ' ityatra pUrvArdha dAridrayApadvighAtakatayA dAtRtvaM vivakSitamityuttarArdhaM tadvaiparItyapradarzakatvenAdAtaryyarthe 'jantune ti padaM prayuktam, tatra ca 'jAyate' iti yogamavalambya tasya dharmiNi zaktatve'pi vivakSitenAdAtRtvena na zaktirityavAcakatvam / na ca tAtparyAnupapatyA lakSaNayA bhavedvivakSitasyArthasya bodhakatvamiti vAcyam , prayojanAdyabhAvena lakSaNAyA aprasaGgAt / yadi tu 'jantune'ti padaM sarvaprakArAnupAsyatvAdibodharUpaprayojanAGgIkAreNa lAkSaNikaM tadA mAbhUdetasya doSasya prasaGgaH / iti / ekAdazaM padasthaM kliSTatvamudAharati-kliSTatvamityAdinA / arthapratIterarthasya vivakSitAbhidheyasya pratItiH pratipattistasyAH / vyavahitatvaM vyavadhAna prAptatvam / vivama / 'doSa' iti zeSaH / arthapratItevyavadhAnamanvayopayogAvahakAraNakalApapratipattimAntharyamAtrakRptam ,anvayopayogAvahaH kAraNakalApazcAkAGkSA''sattiyogyatvAtmA / tathA ca-AkAkSAyA AsatteryogyatAyAzca pratipattimAntharyeNaiva vivakSitasyAnvitavizeSAtmano'rthasyApi pratipattirmantharatA pratipadyate iti tathA duHkhAvahatvaM kliSTatvamiti sthitam / AkAkSAdipratItivilambAdanvayapratItevilambaH, tasya sadbhAve punarvivakSito'pyanvito'thoM jhaTiti na pratIyate
Page #589
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH] rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| yathA-'kSIrodajAvasatijanmabhuvaH prsnnaaH||' ityatra kSIrodajA lakSmIH, tasyA vasatiH padmaM, tasya janmabhuvo jalAni, ityarthapratItau vyavadhAnam / viruddhArthAvagamakatvaM viruddhamatikAritA / yathA-'bhUtaye'stu bhavAnIzaH' ityatra 'bhavAnIza' zabdo bhavAnyAH patyantarapratItikAritvAdviruddhamatikRt / iti pratItimAnthayeNaiva kliSTatvaM doSaH / sa ca padasambhavI vAkyasambhavI ceti dvividhaH / tatrAdyaH, samAsasadbhAva eva, samAsena anekeSAM padAnAmaikapadye'nvitArthabodhasya vilambenotthAnAt / ata eva duHzravatvAdibhya etasya bhedaH / teSAM samAsAsamAsobhayasAdhAraNyAt padAMze'pi sambhavitvAca / vastutastu dUSakatAbIjabhedAdeva bhedaH, antyaH punarasamAse'pi / dUSakatAbIjaM ca vivakSitaviziSTArthapratItivilambaH / ata evAsAvanityaH, prahelikAyamakAdau citroddezyatvena vivakSitaviziSTasyArthasyAbhipretatve doSatvAnavasthAnAtU, mattoktyAdiSu tasyaucityAd guNatvenApyavasthAnAt / iti / ythaa|-kssiirodjaavstijnmbhuuvH kSIrodaH samudrastasmAjjAyata ityasau kSIrodajA lakSmIstasyA vasatinivAsasthAnaM kamalamiti yAvattasya janmabhuva ApaH, jalAnIti yAvat / prasannAH / ' ityatra / kSIrodajA tacchanda iti bhAvaH / lakSmIstadvAcaka iti yAvat / tasyA lakSmyAH / vasatirvAsasthAnam / 'vasatiH syAt triyAM vAse yAminyAM ca niketne|' iti medinI / padmam / tasya / janmabhuSo janmano bhuvaH sthAnAni tatkharUpAiti yAvat / 'bhUH sthAnamAtre kathitA dharaNyAmapi yoSiti / iti gopAlaH / 'uttarapadasya ceti vaktavyam / ' ityudAdezaH / itItyevam / arthapratItau / vyavadhAnam / 'tasmAt kliSTatva'miti zeSaH / 'tAH kvApyaho ghanakTAvilaya prayAtA jyotsnAzcirAya muditAzca vilAsazIlAH / kSIrodajAvasatijanmabhuvaH prasannA adyAnuraJjayati bhAsvati dakSiNAzAm // ' iti samastaM padyam / tatra 'kSorodajAvasatijanmabhuva' iti kliSTama. na tu neyArtham / abhidheyasyaiva duHkhabIdhyatvAt, lakSyatvasyAsamparkAcca / iti / .dvAdazaM padastha viruddhamatikAritvamudAharati-viruddhArthAvagamakatvamityAdinA / viruddhArthAvagamakatvaM viruddhazcAsAvarthastamavagamayati bodhayatIti tattvam / vivakSitaviruddhArthabodhakAritvami. tyarthaH / viruddhamatikAritA viruddhA vivakSitAdarthAt tasya vA pratikUlA yA matirarthabodhazaktistasyAH kArIti tattA / 'doSa' iti zeSaH / tathA ca-vivakSitArthApekSayA viruddhasyArthasya bodhajanakatvaM viruddhamatikAritvaM nAma doSaH / viruddhatvaM ca svAnyataratiraskArapratyayahetubhUtatvam / tacca pratibandhakAtmaiva / tasmAt-vivakSitArthasya pratibandhakIbhUtatiraskArapratyayahetubhatArthajanakatvaM viruddhamatikAritA nAma doSa iti phalitam / atredaM boddhavyam-ayaM padastho doSaH padAntarasannidhAnamantareNa na sambhavati / ata evAzlIlatvAdanucitArthatvAnnihatArthatvAccaitasya bhedaH / kiJca-azlIlatvamanucitAthatvaM nihatArthatvaM vA na padAntarasannidhAnAd bhavantIti boddhavyam / evaM ca-padAntareNa vivakSitArthapratibandhakIbhUtasyAnyatarasyArthasya pratyayahetutvaM viruddhamatikAritvaM doSaH / ayaM cAnityaH, zleSAdau tattayA'naGgIkArAt / ata eva 'vardhayan kumudAmodaM kSaNadAnanamunnayan / mitramAramayannadyannayaM doSAkaraH sthitaH // ' ityatra 'doSAkara'iti padaM doSANAmAkara iti pratItikaratvAdviruddhamatikRdapi na duSTam / iti / yathA-'bhavAnIzo bhavAnyA IzaH / bhavasya mahAdevasya strIti bhavAnI / 'puMyogAdAkhyAyAm / ' 4 / 1 / 48 iti GISa 'indravaruNabhavazavarudramRDahimAraNyayavayavanamAtulAcAryANAmAnuk / ' 4 / 1 / 59 ityAnuk ca / bhUtaye sampade sampadaM dAtumiti yAvat / 'kriyA'rthopapadasya ca karmaNi sthAninaH / ' 2 / 3 / 14 iti caturthI / 'vibhUti bhuutiraishvrymnnimaadikmssttdhaa|' itymrH| astu stAt / ityatra 'aNimAdi. vibhUtInAmIzvaro bhUtabhAvanaH / bhUtaye'stu bhavAnIzaH svabhAvAt karuNAnidhiH // ' iti pdysyaaNshe| 'bhavAnIza'za 'bhavAnIza' iti padam / bhavAnyAH pArvatyAH patyantarapratItikAritvAt viruddhamatikRt / 'tasmAt padasyAsya viruddhamatikAritvena dUSitatva'miti zeSaH / yathA vA-'gorapi yadvAhanatAM prAptavataH so'pi girisutAsiMhaH / savidhe nirahaGkAraH pAyAdvaH so'mbikAramaNaH // ' ityatrA mbikAramaNa' iti padasya 'mAtRgAmI' ti pratItikAritvAdviruddhamatikAratvam / atredamavaseyam-'bhavAnIza' iti 'bhavAnIpati' riti padasya vAM'zabhUtena 'bhavAnI'ti zabdena 'ambikAramaNa' iti
Page #590
--------------------------------------------------------------------------
________________ saahitydrpnnH| [saptamaHvidheyasyAMzasya vimarzAbhAvena guNIbhUtatvamavimRSTavidheyAMzatvam / yathA-- 'svargagrAmaTikAviluNThanavRthocchUnaiH kimebhirbhujaiH|' ityatra vRthAtvaM vidheyam, tacca samAse guNIbhAvAdanuvAdyatvapratItikRt / yathA vA--'rakSAMsyapi purasthAtumalaM rAmAnujasya me|' ityatra 'rAmasyeti vAcyam / padasyAMzabhUtenAmbiketizabdena 'ca'Iza' zabdasya 'pati' zabdasya 'ramaNa'zabdasya ca saMyogAt 'devadattapatnyAvallabha' itivat 'mAtU ramaNa' itivacca bhavAnyAH patyantare'mbikAyAzca putreNa samaM vyabhicAre pratItimupasthApayatIti vivakSitArthapratibandhaH sphuTam / tathA ca-etasya padasya viruddhamatikAritvam / iti prAzcaH / navyAstvAH 'bhavAnI'tyAdibhiH zabdai rIzapatyAdizabdAnA maMbike tyAdizabdai 'ramaNA' dizabdAnAM vA sannidhAne'pi 'rUDhiyogApahAriNI' ityuktadizA durgAvaprakAraka eva bodhojanyate, anyathA 'zivA bhavAnI rudrANI' ityAyuktadizA tasya tasya zabdasyAparaparyAyatvaM mA bhat / evaM ca--'bhaginI bhagavatI'tyAdInAM zabdAnAM yogenaikArthakatve'pi rUDhyA bhinna bhinnArthatvena niyantritatvaM saGgacchate / ata evaiteSAmalIlatvamapi na / iti / vastutastUktadoSa eva na / asya hi prasiddhapratikUlatayA vivakSitArthatAyA avasthAnamiti bodhyam / yathA vA mama--'janatApahRtau dhRtavrataM prathitodAracaritramacyutam / kharaduSaNarAvaNAntakaM zaraNaM yAmi tamekamIzvaram // ' ityatra 'janatApahRtA'viti padasya 'janAnAM tApastasya hatau' iti vivakSitArthApekSayA 'janatAyA apahRtA'viti viruddhArthapratyAyakatvAdviruddhArthamatikAritvam / tasmAt--'janazokanivartanavrata'miti yuktaH pAThaH / trayodazaM padasthamavimRSTavidheyAMzatvaM doSamudAha vyAcaSTe--'vidheyasyetyAdinA / vidheyasya vidhAtuM prAdhAnyena nirdeSTuM yogyaH zakyoveti tasya / 'acoyat / ' 3 / 1 / 97 iti yat / 'Idyati / ' 6 / 4 / 95 itIdAdeze guNaH / aMzasya bhAgasya / vimarzAbhAvena vimarzasya vicArasyAbhAvastena / guNIbhUtatvam / avimRSTavidheyAMzatvamavimaSTo'napekSito vidheyAMzo yasya tasya bhAvaH tattvam 'doSa' iti zeSaH / atrAyambhAvaH-- yathAtathameva varNanamupayujyate, nAnyathA; pradhAnasya prAdhAnyena taditarasya punarguNIbhAvata yathA varNanaM saGgacchate, na tathA pradhAnasyAprAdhAnyenApradhAnasya punaH prAdhAnyena / evaM ca--yatra prAdhAnyena varNanIyasya varNanaM yadi bhavedaprAdhAnyena, tarhi tatrAvimaSTavidheyAMzatvannAma doSaH / vidheyaM pradhAnaM, na punaranuvAdyamiti vidheyasyApyanuvAdyavad guNIbhAva evaitasya mUlam / ayaM ca nityaH, vidheyasyAMzasya guNIbhAvena tattiraskArasyaivopasthAnAt / na cAsyAbhavanmatayogatvena saGkaraH / atra padArthAnAM parasparamanvayabAdhAbhAvAt, tatra punastasyApyabhAvAt / padagata evAyaM sati samAse, na punarvAkyagata ityeke, vastutastu anitya evaiSaH, 'sarvAbalAnAM gatiH' ityAdau tasya duSTatvAnudayAt / udAharaNAnAntaraM darzayati--yathA vA--svargagrAmaTikAviluNThavRthocchranaiH svarga eva prAmaTikA'lpogrAmastasyA viluNThanaM tatra vRthocchUnAstaiH / ebhiH / bhujaiH| kim / 'astI'ti zeSaH // ' ityatra / vRthAtvam / 'bhujAnA miti zeSaH / vidheyam / tat bhujAnAM vRthAtvam / ca / samAse / guNIbhAvAt / anuvAdyatvapratItikRdanuvAdyatvasya pratItiriti, tAM karotIti tathoktam / atrAyambhAvaH --padArthAnAmmadhye vidheyo'za evo. pAdeya iti tasya pradhAnyamevopayujyate na tu guNIbhAvaH / asau kvacit samAsena, kacit punaruddezyavidheyapadayoH pauryAparyaviparyeNa; tatrAye padasthaH, dvitIye punarvAkyastho doSaH / evaM ca--atra khargarUpAyA grAmaTikAyA viluNThanena samucchUnairebhirbhujaiH kiM vRtheti bhujAnAM vaiyarthya vidheyam, tacca vRthApadasyocchnapadena samaM samAse guNIbhUtam , anuvAdyatvapratyAyakatvAt / tadyathA--'svargarUpAyA grAmaTikAyA viluNThanena vathocchranairebhi jaiH 'ki' mityabhihite 'tathA vRthocchUnebhujaiH ki' miti vRthocchanatvaviziSTAnAM bhujAnAM vaiyAbhidhAnamanuvAdyatvapratyayamUlam / iti / yathA vA rAmAnujasya rAmasya yo'nujastasyetyarthaH / me mama / 'lakSmaNasyeti zeSaH / puraH purastAt sammukhe iti yAvat / rakSAMsi rAkSasAH / api / sthAtuM pratiSTitAni bhavitum / alaM samarthAni 'ki' miti zeSaH // ityatra 'AkAreNaiva ghorANi prabalAni ca garjanAt / rakSAsyapi puraH sthAtumalaM rAmAnujasya me // ityatra 'rAmAnujasthe' tyasmin sthala iti yAvat / 'gmsy|' itItyevaM pRthakakRtya / vAcyaM' vaktuM yogyam / 'padamiti
Page #591
--------------------------------------------------------------------------
________________ 13. paricchedaH ] rucirAkhyathA vyAkhyayA sametaH / yathA vA- 'Asamudra kSitIzAnAm' ityatrA 'samudra' miti vAcyam / yathA vA- 'yatra te patati subhru ! kaTAkSaH SaSThavANa iva paJcazarasya / ' ityatra SaSTha ivetyutprekSyam / yathA vA- 'amuktA bhavatA nAtha ! muhUrttamapi sA purA / ' ityatra 'amukte' tyatra naJaH prasajyapratiSedhatvamiti vidheyatvamevocitam / yadAhuH zeSaH / atredamabhihitam - anekAnekaparaH sahasrarAkSasAdhirAjarAjimardanaparAkrAntatayA vizrutaprabhAvArthaka eva rAmazabdo lAkSaNiko'bhipretaH, tatsambandhitvameva punA rakSasAM mardane yuktaM pratibhAsate iti tasya rAmasya sambandhitvameva vidheyaM, tacca nAnuvAdyam, kintvanujazabdena samaM rAmazabdasya samAse tadanuvAdyatAM prAptaM guNIbhUtam, na tu vidheyatvena prAdhAnyamupagatamasmAt 'rAmasya yo'nujastasyai' tyabhipretasyArthasyollAsAya 'rAmasyAnujasye' tyasamastameva vAcyaM, na tu 'rAmAnujasye 'ti samastam / tatpuSasamAse hi rAmapadArthasya guNIbhAvo 'nujapadArthasya ca prAdhAnyam / rAmasya pUrvavarttitvAdanujasya cottaravarttitvAditi tattvam / iti / yathA vA 'Asamudra kSitIzAnAM samudra maryAdI kRtyetyAsamudaM kSiteH pRthivyA IzA : svAminasteSAm / 'raghUNAmanvayaM vakSye / ' iti zeSaH / ityatra 'Asamudram / 'itItyevaM pRthakkRtya / vAcyaM vaktuM yogyam / atrAyambhAvaH - raghuvaMzabhavAnAM zAsanaM samudrAvadhikaM, tasmAttadeva vidheyam, kintu samAse guNIbhUtatvAdanuvAdyatvasya pratItimUlatAM prAptam / tathA ca vidheyamanuvAdyatvapratyAya kammAbhUdityasamastameva ' AsamudraM kSitIzAnA' miti vAcyam / evaM ca - 'samudraparyantaM pRthivIpatInA' miti, na tu 'samudrAvadhikapRthivIpatInA' miti vidheyAMzasya guNIbhUtatvaM pratipatsyate / samAsAbhAve samudraparyantatAyA vizeSaNaviSayatvAsambhavAt / iti / yathA vA 'he subhru ! suSU bhruvau yasyAstatsambuddhau tathokte / te tava / kaTAkSaH / paJcazarasya kAmadevasya / 'kAmaH paJcazaraH smaraH / ' ityamaraH / SaSThavANaH SaSTho bANaH / iva / yatra yasmi / patati / 'manubhASiNi ! balAnnigRhItastatkSaNAdvazamupaiti sa eva // ' iti zeSaH / ' ityatra SaSTho 'bANaH' iti zeSaH / iva / itItyevam / utprekSyamutprekSituM yuktam / atredamavaseyam- 'paJcazarasya SaDbANatvAsambhavAttadvANAnAM SaTkatvasyApyasambhavaH / tasmAdvANe SaSTatvamutprekSya vidheyam, vazIkaraNe ca vANasyotprekSya vidheyaM SaSTatvameva heturityevAtra hetUtprekSA / kecittvAhu: - 'kaTAkSasya tIkSNatvena vANena sAmyam, tacca paJcazarasambandhinaiva tasyaiva vazIkartRtvasambhavAt / asya ca SaSTatvAsambhavAt SaSThatvamutprekSya vidheyam / tasmAdvazIkaraNe kaTAkSarUpasya SaSThatvamutprekSyate iti utpre kSe'ti / anye tvAhuH - tIkSNatvena hetunA bANena samaM sAdRzyenotprekSaNIyasyApi kaTAkSasya vazIkaraNe tasya SaSThatvamevotprekSyate iti hetU prekSaSA, bANasya SaSTatvaM cotprekSya vidheyaM nirbAdham / ' iti / na ca kaTAkSe SaSThabANatvasya viziSTasyaivotprekSya vidheyatvAnmAbhUduktadoSAvakAza iti vAcyam / vazIkaraNe vidheyAMzasya bANatvasyAprayojakatvena prAdhAnyAbhAvAdvizeSaNAMzasya SaSThatvasya ca prayojakatvena prAdhAnyopapatteraviziSTasya SaSThatvasyaivotprekSyatvAt / ata eva ' AkaDArAdekA saJjJA ' 1 / 4 / 1 ityatraikatvasya prAdhAnyabhaGgApatteH samAsAbhAvaH saGgacchate / anyathA'trApyekasmin sa jJanyuddezye ekatvaviziSTasajJividhAne doSo na syAt / iti / utprekSyavidheyasya ca bANe SaSTatvasya samAse guNIbhAvAdanirvAhaH / tasmAt - 'subhru ! SaSTha iva paJcazarasya sAyakaH patati yatra kaTAkSaH / ' iti yuktaH pAThaH / yathA vA- 'he nAtha ! bhavatA / purA pUrvasmin samaye / muhUrtam / api / amuktA na muktA / 'aya yA projjhitA hanta lokAntaramupasthitA // ' iti zeSaH / ' ityatra / 'loka' iti zeSaH / 'amukte 'tyatretyasmin pade / naJaH / prasajyapratiSedhatvam / 'abhimata' mitizeSaH / itItyasmAt kAraNAt vidheyatvam / eva natvanuvAdyatvam / ucitam / atrAyambhAvaH - 'amuktA' ityatra natrA 'mukta' tyetasya tatpuruSasamAsaH sa ca parapuruSapradhAnaH, na cAtra parapuruSo vidheyatvena vivakSitaH, tathA vivakSitaH punamevAtra; kintvetasya samAse guNIbhAvAt prasajyapratiSedhatvAbhAvaH, prasajyapratiSedhatvaM punaH samAsAbhAva eva, samAse punaH paryudAsatvApatteH paryudAsatve ca kriyayA samamanvayAnupapattau sphuTamavamRSTavidheyAMzatvam / yathA vA - 'apaNDitAste puruSA matA me ye strISu ca zrISu ca vizvasanti / zriyo hi kurvanti tathaiva nAryo bhujaGgakanyAparisarpaNAni // ' ityatra 'te paNDitA na matA' iti vivakSitaM tacca samAse guNIbhUtam ; nayaH samAsagatatvAt / na ca nayaH prasajyapratiSedho 'rtho'vatiSThata ityavimRSTavidheyAMzatvam / iti / tadevasamarthayate - yadAhurityAdinA /
Page #592
--------------------------------------------------------------------------
________________ (14 saahitydrpnnH| [ saptamaH'aprAdhAnya vidheryatra pratiSedhe pradhAnatA / prasajyapratiSedho'sau kriyayA saha yatra naJ // ' iti / yathA-'navajaladharaH sannaddho'ya, na hptnishaacrH|" uktodAharaNe tu tatpuruSasamAse guNIbhAve naJaH paryudAsatayA niSedhasya vidheyatA'navagamaH / yadAhuH-- 'pradhAnatvaM vidheryatra pratiSedhe'pradhAnatA / paryudAsaH sa vijJeyo yatrottarapadena naJ // ' iti / tena-- 'jugopAtmAnamatrasto bheje dharmamanAturaH / agRdhnurAdade so'rthAnasaktaH sukhamanvabhUt // 1 // yada yata:-AhaH 'prAJca' iti zeSaH / 'yatra yasmin vaakye| vidheH padArthAntarasya namo hi niSadho'rtho mukhya iti svapadasya yo'rthastavyatiriktasyArthasyeti yAvat / aprAdhAnyaM prAdhAnyAbhAvaH / pradhAnasya bhAva iti prAdhAnyaM, tanna bhavatIti tathoktam / pratiSedhe niSedhArthe svArthe iti yAvat / pradhAnatA prAdhAnyaM vidheyatvena mukhyatvaM natUddezyatvenAmukhyatvapratyAyakatvamiti yAvat / ata eva-yatra / kriyayA / saha / naJ 'samanvayate' iti zeSaH / asau natra / 'tatre'ti zeSaH / prasajyapratiSedhaH prasajyo'sau pratiSedho niSedhaditi tathoktaH / pratiSedhatIti pratiSedhaH / ata evoktaM 'prasajyastu niSedhakRt // ' iti / yadvA-prasajya prasakto bhUtvA pratiSedhatIti // ' iti / udaahrti-ythetyaadinaa| yathA 'ayaM purastAdRzyamAnaH / sannaddhaH kavacI kavacIva sthita iti yAvat / yadvA-vyUDha ityarthaH / 'sannaddhaH kavacI vyUDha' iti medinI / navajaladharo navo jaladhara iti bhAvaH / dRptanizAcaro dRpto nizAcaraH / na 'bhavatI' ti zeSaH / ' iti |atred bodhyam--'navajaladharaH sannaddho'yaM, na dRptanizAcaraH, suradhanuridaM dUrAkRSTaM, na tasya zarAsanam / ayamapi paTurdhArAsAro, na bANaparamparA, kanakanikaSasnigdhA, vidyut priyA na mmorvshii||' ityatra samAsAbhAvAnajaH prasajya. pratiSedhatvaM, na tu paryudAsatvam / pUrvApekSayA'trAnupapattyatirekaM darzayati-- uktodAharaNe 'amuktA bhavatA' ityatra 'amukte'ti pde| tu| tatpuruSasamAse 'satI'ti zeSaH / naJo naJathasya naapadArthasyeti yAvat / guNIbhAve gauNatvapratipattau satyAm / payaMdAsatayA paryadAsalakSaNAkrAntatvena / niSedhasya niSedharUpasyArthasya / vidheyatA'navagamo vidheyatAyA anavagamo'vagamAbhAva iti / atredamuktam-nahi prasajyapratiSedhaH san samasyate paryudAsasyaiva samAse upapatteH / tasmAt 'amukta'tyatra natraH samastatvAt paryudAsatvameva / atra ca niSedhasya pradhAnatvAsambhavAdvivakSitasya ca niSedhaprAdhAnyasyAnirvAhAdavimRSTatvaM nirvAdham / iti / uktamartha prAcAM saMvAdena pramANayati-yad yataH / AhuH 'prAJca' iti zeSaH / 'yatra yasmin vAkye / vidheH pradhAnatvam / pratiSedhe najathe / apradhAnatA / ata eva yatra / uttarapadena 'saha samasta'iti zeSaH / 'vRddho yUnAtallakSaNazvedeva vizeSaH / ' 1 / 2 / 95 ityAdinirdezAttRtIyA / na 'ya'iti zeSaH / sa tatre'ti zeSaH / paryudAsaH paryudAsayati khArthamiti tathoktaH / vijJeyaH // ' iti / etena siddhamarthaM nirdizati-tena 'hetuneti' zeSaH / / - 'sa prakRtaH prasiddho vA dilIpo nAma mahArAjaH / atrasto na trasta iti nirbhayaH snnityrthH| trasto bhIrubhIrukabhIlukAH / ' ityamaraH / AtmAnam / jugopa rarakSa / anAturo nAtura iti tathoktaH; rogAdijanyavyAkulatAzUnyaH sannityarthaH / dharmam / bheje| agRdhnunai gRdhnuriti, tRSNAzUnyaH sannityarthaH / gRdhu abhikAGkSAyAm / 'sigRdhidhRSizipeH knuH|' 3 / 2 / 14 iti knuH / 'gRdhnustu gardhanaH / lubdho'bhilASukastRSNak' ityamaraH / arthAn viSayAn / Adade jagrAha bhuktavAniti yAvat / asakto'nAsaktaH sannityarthaH / sukham / anvbhuut||tthaa ca-sa nRpatiratrasto'pi trasta ivAtmAnaM rarakSa, anAturo'pi Atura iva dharmamAcaritavAn, atRSito'pi taSita iva viSayAn bhuktavAn , asakto'pi sakta iva sukhamanubhUtavAn / iti / niSkRSTo'rthaH / idaM ca padyaM raghuvaMzasya // 1 //
Page #593
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / ityatra atrastatA'dyanUdyAtmagopanA'yeva vidheyamiti naJaH paryudAsatayA guNIbhAvo yuktaH / nanu 'azrAddhabhojI brAhmaNaH' 'asUryampazyA rAjadArA'ityAdivat 'amuktA'ityatrApi prasajyapratiSedho bhavati iti cet ? na / atrApi yadi mocanAdirUpeNa kriyAMzena naJaH sambandhaH syAt tadA tatraiva pravhyapratiSedhatvaM vaktuM zakyaM, na ca tathA; tatra vizegyatayA pradhAnena tadbhojyAdyarthana katra zenaiva naJaH, sambandhAt / yadAhuH "zrAddhabhojanazIlo hi yataH kartA pratIyate / na tadbhojanamAtraM tu krtriinevidhaantH||' iti / ityatra / 'atrastatA''di / anUdya / 'Atma gopanA'di / eva na tu 'atrastatA'''di / vidheyam / itItyasmAt / natraH / paryudAsatayA / guNIbhAvaH / yuktaH / evaM ca naJaH samAse paryudAsatvaM, prasajyapratiSedhatvaM punaranyatra / tayoH pUrva guNIbhAvAspadaM, na param ; ityasmAt 'atrastatA'''deruddezyatAyA eva yuktatvAnnAtra nirukto doSaH, vidheyasyAtmagopanA deruddezyatvAbhAvAt / iti niSkRSTam / - uktama) drddhyitumaashNkte-nnvityaadinaa|| nanu / 'azrAjabhojI na zrAddhaM lakSaNayA tadannambhuGkte ityevaM zIla iti tathoktaH / zrAddhAnAbhojIti yAvat ata eva 'vrte|' 3 / 2 / 20 iti sUtrAt vrate gamyamAne NiniH / brAhmaNaH / 'astI'ti shessH| 'asUryampazyAH sUryanna pazyantIti tathoktAH / sUryasyApi na nirIkSitAra iti yAvat / 'asuuryllaattyoiishitpoH|' 3 / 2 // 36 ityasamartha khazca / rAjadArA rAjJodArA: / 'bhAryA jAyA'tha pumbhUmni dArA' ityamaraH / ityAdivadityAdiSviveti / 'tatra tasyeva / ' 5 / 1 / 116 iti vtiH| 'amukta'tyatra / api / prsjyprtissedhH| 'natra' iti zeSaH / bhavati / 'bhaviSyatIti pAThAntaram / itItyevam / ceta 'AzaDakase' iti zeSaH / na / AzaGkanIyam / kuta ityAha-atrApItyAdi / atra 'amukte'tytr| api / yadi / mocanAdirUpeNa / kriyAMzena / bhojanAdirUpakriyAMzeneti pAThe tu'bhojanAdInAM rUpamiva rUpaM yasya tAdRzo yo mocanAdirUpo kriyAMzastene'tyartha iti bodhyam / 'saheti zeSaH / ntrH| sambandho'nvayaH / syAd 'vastutastu nAstIti zeSaH / tadA tarhi / tatra 'azrAddhabhojI'tyAdau / iva / pratiSedhatvaM niSedhArthakatvam / vAm / zakyam / ca kintu / tathA 'yatheti zeSaH / tathA ca-yathA 'tatra azrAddhabhojItyAdau bhojanAdirUpeNa kriyAMzena naJaH sambandhastadva'dityarthaH / na / yataH-tatra 'azrAddhabhojI'tyAdau-'to'ti pAThasyAbhAve tatretyasyAdhyAhAro vidheyH| vizeSyatayA vizeSyatvarUpeNa hetunA / ata eva-pradhAnena / tadabhojyAdyarthena tasya zrAddhAderbhojyAdiriti, sa evArthastena / tadbhojyArthena' iti pAThazcintyaH / ataeva-'zrAddhabhojyAdirUpArthene ti vivRtiH snggcchte| kazena kartuH 'bhojanadarzanA'dikarturaMzastena tadvAreti yAvat / eva na tu zrAddhAdirUpeNa karmAzena / ntrH| sambandhAdanvayAt / na tu samastatayA vartamAnatvAt / tathAca-'amukte'tyatra tu naJo 'mukte'tyanena samastatve na tayoranvayaH saGgacchate' iti tatra tasya paryudAsatvamevocitam, 'azrAddhabhojI'tyAdau punarnayaH katraMzadvArA sambandho 'bhojanAdisvarUpayA kriyayA khalu sambhavatIti saGgacchata evAtra natraH prasajyapratiSedhatvam / tasmAnna tathA''zaGkanIyam / iti nisskRssttm| ' uktamarthaM samarthayate yad yataH / AhuH 'prAJca' iti zeSaH / 'hi' yataHkAraNAt / 'azrAddhabhojI'tyukte zrAddha. bhojanazIlaH zrAddhAnnabhojI / kartA / 'niSedharUpeNe'ti zeSaH / pratIyate / tatkarttari zrAddhabhojanakaraNazIlatvena pratIyamAne kartarIti yAvat / ineH NineH 'vrte|' 3 / 2 / 20 iti vihitasya pratyayasyeti yAvat / vidhAnato vidhA. mAt / tadbhojanamAtraM tasya zrAddhasya bhojanamiti, tadeveti tathoktam / tu| na / 'vrte|' 3 / 2 / 20 iti Ninera nyathA'nupapatteH / tathA ca-'azrAddhabhojI' tyatrApyucyamAne'nyatreva naJaH paryudAsatvAzaMkayA, 'azrAddhabhojI'tyeva tAvadarthaH pratIyate, tana-azrAddhasya zrAddhabhinnatatsadRzAnnasya bhojanazIlatvaM kartaniSThaM pratItimupapadyate / kintveSAna pratItiH prmaa| yataH-'bhojinI' tyAdyAtmani katari vrate gamyamAne vihitasya NineH samAveza iti 'abrAhmaNasya dayApAtra' mitivadAro pitazrAddhabhojanazIlatvameva kartRniSThatayA na vaktuM yuktam, kintu-niSedhArthatvamAdAyaiva, tasmAt 'azrAddhabhojI' tyAdAvukte na zrAddhabhinnatatsadRzamapi bhoktuM zIla ityevArthoM boddhadhyaH /
Page #594
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ saptamaH-. . sAhityadarpaNaH / 'amukte' tyatra kriyayaiva saha sambandha iti doSa eva / ete ca kliSTatvAdayaH samAsagatA eMva padadoSAH / vAkye, duHzravatvaM yathA- . atha prakRtamanusarati 'amukte' tyA / 'natra' iti zeSaH / kriyayA 'AsI' dityanena dhAtvarthena / eva / sh| sambandho'nvayaH 'samasyamAnatvenAnvetumasamarthatvAt vivakSito'pi na saGghaTate' iti zeSaH / itItyevaM kRtvA / doSo'vimRSTavidheyAMzatvam / eva tadavastha eveti yAvat / atrAyaM paryAlokaH 'amukte' tyatra nayo 'mukta' tyanena samAsaH, sa ca na vivakSitaH, evaM sati-parapadArthapradhAnatayA naJaH prAdhAnyApagame vivakSitasya tasya tiraskArApattiH / yathA hi'abrAhmaNamAnaye' tyatra na nayaH prAdhAnyaM, tasya parapadena samastatvAt iti naJaH paryudAsApattau paryudAsasya ca 'paryudAsaH sadRgU grAhI'tyuktadizA sadRzArthabodhakatvenAropitabrAhmaNatvaviziSTatAnirUpitakarmasambodhyaniSThakatAnirUpi- tAnayanakriyAnirUpitakarttavyatAka upadeza ityarthaH / taduktammahAbhASyakAraiH-"abrAhmaNamAnaye' tyukte brAhmaNasadRza evAnIyate nAsau loSTamAnIya kRtI bhavatIti / 'azrAddhabhojI' tyasya tu na zrAddhasadRzAnabhojanazIla ityarthaH, 'vrte|'3|2 / 20 iti vidhIyamAnasya NineranyathA'nupapatteH / bhojanaM hi rAgaprAptamiti tadabhAva eva vrataM, tasmAt 'zrAddhAbhojanazIla' ityarthaH / tathA ca-NineH sAmarthyAdasamarthasamAsaH / 'asUryampazyA' ityatra punaH 'asuuryllaattyoddeshitpoH|' 3 / 2 / 36 ityasamarthasamAso nirbAdha eva / vastutastu niruktasya vA 'suDanapuMsakasya / ' 1 / 1 / 43 ityasya vA sUtrasya jJApakatAmAzritya 'asUryampazyA' ityAdiva'dazrAddhabhojI' tyatrApyasamarthasamAsaH, jJApakatA ca na sArvatrikIti 'azrAddhamojI'tyAdau NinyAdInAmupapattyartha saGgacchate'samarthasamAsaH, na cA 'mukte'tyAdau / 'azrAddhabhojI' tyAdau ca karbazo bhojyAdigato NinyAdirUpaH, tadvArA punarnayaH kriyayA sambandhaH, pineranyathopapattyasambhavAt / kazasya kRdupasthApitatve dhAtvarthenaiva sambandhasya vyutpannatvAt / ityetra naJaH prasajyapratiSedhatvannibA~dham / 'amukte' tyAdau punarno 'mukte' tyanena samastatve na sambandha upapadyate / etasya (namaH ) tadabhAve ( samAsAbhAve ) eva sadbhAvAt / naJazca 'mukke' tyanena tatpuruSa samAsaH, tatra ca parapadArthasya prAdhAnyA abo guNIbhUtatvena na niSedhArthakatayA'nvayopayogitvam / evaM sati karmaNi vihitaktAntena muJcatidhAtunA natraH samAse uttarapadArthasyaiva prAdhAnyaM, na punarnava iti tasya paryudAsatvaM tadavastham / nApi 'a mA no nA' ityuktadizA'trA'pyazabda eva bhavet, yanna syAnniruktadoSAvakAza iti vaktuM zakyam / samAsAzaGkayA jAyamAnasya sahRdayavaimukhyasya durApatteH / anye tvevamapyAhuH-'nanu paryudAsArtho'muktatvameva vidhIyatAM, phalAvizeSAt iti cet ? syAdevamapi, yadi tathA sati kSaNamapi tena sambandhaH syAt sa hi muktatvenaiva pratiyoginA vivakSitaH, na ca paryudAse tathA sambhavaH, samAse ekadezenA. nvayAnupapattau viziSTenaivAropitamuktatvenAnvayAt / nanvevannAvimRSTavidheyAMzatvaM, vidheyasyopasthAnAbhAvAt / kintu dAnArthe 'Adatte' itivadavAcakatvaM syAt / samAse namo'rthAntaraM pratipannatvAt / iti cet ? n| tathA'pi prAdhAnyena nirdezAbhAvasyAkSatatvAt / na cAvAcakatvasyAtrAntabhovo'pi kattu zakyaH, vivakSitAthInupasthitimUlakatvena tayoH sAmye'pi etasya vidheyAMzasambandhinyAH pradhAnatAyA vimarzAbhAvamAtramUlakatvena tadbhinnatvAt, sati samAsa evaitasya padaniSThatvAt tasya cAnyathopapattezca / ata etasya dUSakatAbIjaM vivakSitasyoddezyavidheyabhAvArthasya pratyayAbhAvaH / ' iti / siMhanirIkSaNanyAyena punaH pUrvatraiva vaktavyavizeSamupasthApayati-ete cetyAdinA / ete drshitlkssylkssnnaaH| kliSTatvAdayaH / AdinA viruddhamatikAritvAvimRSTavidheyAMzatvayograhaNam / samAsa. gatAH / eva / padadoSAH / uktaM ca prakAzakAraiH-'atha bhavet kliSTam / avimRSTavidheyAMzaM viruddhamatikRt samAsa. gatameva // ' iti / athaiSAM vAkyagatatvaM nirdizati-vAkye ityAdinA / idaM tAvadvoddhavyam-padAntarAMnapekSyeNa duSakatvaM padadoSaH, sa ca padaparivRttyasahatve eva bhavati / vAkyadoSaH punaH maMdAntarasApekSyeNa dUSaktvam, tatsadbhAvazcAnekapadapAravRttyasahatve eva / sAkAkSAnekapadavRttitvena rasApakarSakatvaM vAkyadoSaH /
Page #595
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| 'smarAya'ndhaH kadA lapsye kArtAkhU virahe tava // ' iti / 'kRtapravRttiranyArthe kavirvAntaM smshnute|' ityatra jugupsA vyaJjikA'zlIlatA / nirarthakatvAdInAM trayANAM doSANAM khabhAvAdevAnvayabodhakharUpAyogyAnAmanvayabodhajanane padAntaravirahaprayuktatvaviraheNa sAkA jhavAbhAvAna vAkyadoSatvam / sAkAGkSatvaM ca parasparaM bhinnArthAnAmapyanekeSAM padAnAM tAtparyavRttyA'GgAGgibhAvenAnvayabodhajanane'bhinnatvenAvasthAnam / atrAhuH pradIpakArA:-'yatra padAntarasAhityena padAnAM duSTatvaMsa vAkyadoSaH / na cAsAdhvasamarthanirarthakatvAnAM duSTatve padAntarasAhityApekSeti tatritayApAsanamiti sampradAyaH, tadasata, 'so'dhyaiSTa vedAMstridazAnayaSTa, pitRRNatArsat samamaMsta bandhUn / vyajeSTa Sadvargamarasta nItau samUlaghAtaM nyavadhIdarIMzca // ' ityAdau zrutikaTorduSTatve padAntarasAhityasyAnapekSaNIyatayA tadudAharaNavirodhAt / na ca 'so'dhyaiSTa' ityAdAvapi vAkyasya zrutikaTutvaM padAntarApekSamiti vAcyam / paruSavarNArabdhatvasya khata eva sattvAt , tathAtve'pi vA 'sa rAtu vo duzcyavano bhAvukAnAM paramparAm / aneDamUkatAdyaizca dhatu doSAnasammatAn // ' ityAdyaprayuktAyudAharaNAvyAptiH / na hi tatrApi duSTatve padAntarApekSeti vaktuM zakyate aprayuktatvasya padamAtradharmatvAt / kiJca-avAcakamapyasamarthasamAnazIlaM kimiti nApAstamiti sarvavyAkhyAneSu vinigamakaM vAkyaM vaktavyamityatra bramaH-vivakSitadharmipratyAyakazabdavRttitve sati nAnApadavRttitvamevAtra vaakyvRttitvmbhipretm| 'nyakkAro hyayameva' ityatrApi nAvyAptiH, uddezyavidheyAbhidhAyakayoyorapi duSTatvAt / ata evAvimRSTavidheyAMzamityatrAMzapadopAdAnam / 'yo'sau subhage ! tavAgata' ityAyudAharaNe prakAze eva sphuTametat / evaM ca yuktaM cyutasaMskRtyAdivyudasanam / na cAsamarthasahodarasyAvAcakasyApi yukto vyudAsaH, tenApi kenacidvivAkSitadharmijJApanAt / yathodAhRtena ('avandhyakopasye' tyatra) jantupadena / vyudasteSu punarna ko'pi prabhedo vivakSitadharmipratipAdakaH / iti / 'viziSTaikArthatAtparyakapadasamUho vAkyam, tadapekSadoSatvameva vAkyadoSatvam, tadapekSatvaM ca keSAJcidAtmalAbhAya, keSAzcit svotkarSAya; tathAhi-ye kevalA vAkyadoSA ye'pi ca vidheyAvimarzAdayo vAkyagatAste vAkye eva sambhavantItyAtmalAbhAya vAkyamapekSante, ye punaH zrutikaTutvAdayaH padadoSA api vAkyaghaTakapadadvayatrayAdigatatvenAtizayadoSatAmApadyante; te khotsarSalAbhAyaiva vAkyasApekSAH / iti / cyutasaMskArAsamarthatvayoH khata evAtizayadoSayorna vAkyaghaTakapadadvayAdigatatve na ko'pi vizeSaH, nirarthakapadasya vAkyaghaTakatvameva nAstIti naiSAM vAkyadoSatvam / ekasya vivakSitArthAvAcakapadasya prasiddhArthamAdAyApi kathaJcid vAkyArthabodhotpattiH sambhavatIti nAvAcakatvasya doSasva khata evAtizaya iti padadvayAdigatvenAti zAyito vAkyadoSo'yamiti yathA kathaJcidvibhajanIyam / ' iti vikRtikArAH 'kaH kaH kalyANa caritaH kAkaH kapaTakRttvaraH / paryAyeNa sukhI duHkhI kaHkaH kiJcidbhavena vA // ' ityAdau 'kaskAdiSu ca / ' 833148 iti zAsanaviruddhatayA. cyutasaMskAratvam, na tu visaMdhitvam; etAdRzasthale vRttabhaGgabhayAbhAve vibhASAyA asambhavAt / anyathA 'kaskAdiSu c'8|3|48 iti zAsanaM sArvatrika mA bhUt 'kAnAmeDite' 8 / 3 / 12 ityAdau 'AmeDite' ityAdi vA. na sArthakaM syAt / ato'yaM doSo vAkyagato'pi / Ahuzca 'cyutasaMskRtyaprayuktAvimRSTavidheyAMzaviruddhakAritvAni padavAkyayoH / ' ityanye padamAtradoSo'yamityapi kecit / iti / __ vAkye / duHzravatvaM 'doSaH' iti zeSaH / yathA-'tava priyAyAH / virahe / smarAya'ndhaH smarasyAtrtistayAsndhastathAbhUta iva kartavyAkarttavyamUDhatayA sthita iti yAvat / 'ahamiti zeSaH / kadA kasmin virahAbhAvaprayukte susamaye iti yAvat / kArttArthyaM kRtArthatAM smarArtijanyAndhatAzUnyatArUpAmiti yAvat / lapsye prApsyAmi / 'prANebhyo'pi para preSThe ! padmAkSi ! dRSTihAriNi !' iti pUrvArddham / ' iti 'atra duHzravatvaM doSa' iti shessH|| azlIlatvamudAharati-iti 'anyArthe'nyasyAnyakaverarthastAtparya tatra / kRtapravRttiH kRtA pravRttijaghakSArUpA pravRttiyena saH / kaviH / vAntaM charditam / samaznute gRhNAti bhakSayatItiyAvat / 'bhuktotsRSTAzanenAsau jIvitaM baha mnyte|' iti zeSaH // ' ityatra / jugupsAvyaMjikA 'pravRttivAntotsRSTa' zabdairiti zeSaH / ashliiltaa| - athAnucitArthatvaM yathA-'kuvindastvaM tAvat paTayasi guNagrAmabhito yazo gAyantyete dizidizi ca nagnAstava vibho|| 'zarajjyotsnAgaurasphuTavikaTasarvAGgasubhagA tathA'pi tvatkIrtirdhamati vigatAcchAdanamiha // ' ityatra 'kuvinda' iti padaM
Page #596
--------------------------------------------------------------------------
________________ 18 sAhityadarpaNaH / [ saptama: 'kamalalauhityairvakrAbhirbhUSitA tanuH // ' ityatra kamalalauhityaM padmarAgaH, vakrA vAmA; iti neyArthatA / 'dhammillasya na kasya prekSya nikAmaM kuraGgazA vAkSyAH / rajyatyapUrvabandhavyutpattermAnasaM zobhAm // 2 // ' tantuvAya iti 'paTayasI'ti 'paTaM karosI 'ti, 'guNagrAma' miti 'tantusantati' miti, 'nagnA' iti 'digambarA' ityatha taraM ca smArayan stutyasya tiraskAraM vyanaktItyasyAnucitArthatvam / aprayuktatvaM yathA - 'mahatAM zaraNArthinAM kSaNAdapavargatvavidhAnakAntikaH / viSajAtavizAlalocanaH sa nRpo bhUtibhRtAmadhIzvaraH // ' ityatra 'zaraNArthinAm' iti 'hananArthinA' mityarthe 'apavargatva' iti 'hatasaGghatva' ityarthe 'kAnti' iti 'icchA' ityarthe 'viSajAta' iti 'kamala' ityarthe 'bhUti' iti zabdazva 'janma' ityarthe prayuktastasmAdaprayuktatvam / grAmyatvaM yathA- 'tAmbUlabhRtagallo'yambhala jalpati mAnuSaH / karoti khAdanaM pAnaM sadaiva tu yathA tathA // ' ityatra hi 'gallabhalamAnuSakhAdanapAna' zabdAnAM grAmyatvam / apratItatvaM yathA - ' tasyAdhimAtropAyasya tIvra saMvegitAjuSaH / dRDhabhUmiH priyaprAptau yatnaH sa phalitaH sakhe ||" ityatra hi 'adhimAtra' zabdena kriyAvizeSasya 'saMvegitA' zabdena samAdhivizeSasya "dRDhabhUmi'zabdena dRDhAbhyAsasya 'priya' zabdena ca jJAnasyAbhipretatvAdapratItatvam / sandigdhatvaM yathA - 'murAlayollAsakaraH prAptaparyAMptakampanaH / mArgaNapravaNo bhAkhadbhUtireSa vilokyatAm // ityatra 'surAkampanamArgaNabhUti zabdAH kiM devasenAzaravibhUtyarthaH ? AhokhinmadirAkampana paryaTanabhasmArthA iti sandehAt / atha maNDUkaplutinyAyena vAkye duHzravatvamudAhRtya 'neyArthatAmudAharati- 'vakrAbhiH kuTilAbhirvAmAbhiriti yAvat / 'vAmaM dhane puMsi hare kAmadeve payodhare / valgupratIpasavyeSu triSu nAryyA striyAm' iti medinIkAroktadizA 'vAmazabdasya pratIpArthakatayA vakrAzabdena vAmAgrahaNaM bodhyam / udyatkamala lauhityaisyanti prakAzamAnAni yAni kamalalauhityAna kamalAnAM padmAnAM lauhityAni rAgAH iti taistaddvAreti yAvat / padmarAgadvAreti bhAvaH / tanuH zarIraM tatsvarUpabhUto'laGkAra iti yAvat / bhUSitA'laGkRtA / 'prabuddhe vastravaidUrye paribhramaNakelibhiH // ' iti zeSaH / atra kasyAzcidabhisArodyamAvasthAvarNanamidam / ' ityatra / kamalalauhityaM padmarAgaH / vakrA vAmAH / ityevam / neyArthatA / atrAyambhAvaH - kamala - lauhitya - vakrA - prabuddha - vastra - vaidUrya - paribhramaNa - kelipadaiH svavAcyakamalAdivAcakatvasambandhena kramAtpadma-raNa- pratikUlA - samunmIlitA - Smbara - ratnA'bhicalana - krIDetipadAni lakSyante, taizca yathAkramaM padma-rAga- vAmAsamudita-maNyabhisaraNa - kautuketyarthaM upasthApyate iti lakSilakSa 'kamalalohityAdipadalakSitaiH padmarAgAdyarthAnAM bodhanAdiyamiti kecit 'kamalalauhityAdipadairiva svavAcyakamalalauhityAdivAcakapadmaraGgAdipadavAcyatvasambandhena padmarAgAdaya eva lakSyanta iti lakSitalakSaNeyamiti pare prAhuH / ubhayamate'pi lakSaNA'GgIkAre rUDhiprayojanAnyatarAbhAvAnneyArthatvaM doSaH / nihatArthatvaM yathA - 'sAyakasahAyabAhormakaradhvaja niyamitakSamA'dhipateH / abjarucirabhAsvaraste bhAtitarAmavanipa ! zlokaH // ' ityatra sAyakamakaradhvajakSamA'bja zlokAnAM vANakAmakSAntipadmapadyetyarthatayA prasiddhau khaGga sindhupRthivIcandrakIrttivAcakatvasya tiraskRtatvAnnihatArthatvaM doSa: / avAcakatvaM yathA - 'kamalAdayatasyandanaparNaiH kavizAsitA gatAH samayam / na tathA yathA vipaNDitapatizAsanatADitAH padaM zayitA // ' ityatra 'kamalAdayitasyandanaparNe' rityasya puNDarIkAkSasyandanapatrairityarthatayA viSNurathapatrairitivat 'garuDapakSai 'ritivAcakatAyAH, 'kavizAsitA' ityasya 'zukra. ziSyA' itivad 'daityA' iti vAcakatAyA 'vipaNDitapatizAsanazAsitA' ityasya 'vibudhapatizastrapIDitA' itivad 'vajraprahAravyAkulIkRtA' iti vAcakatAyAH 'zayitA' ityasya ca 'mohitA' itivan 'mUcchitA' iti vAcakatAyA asambhavAdavAcakatvaM doSaH / vAkyagataM kliSTatvamudAharati- 'dhammillasyetyAdinA / 'kuraGgazAvAkSyAH kuraGgo hariNastasya zAvaH DimbhastasyAkSiNI ivAkSiNI yasyAstasyAH, mRgazizunayanAyA ityarthaH / pUrvabandhana vyutpatterapUrvI vilakSaNo bandhastasya vyutpattirnaipuNyaM yatra tasya mauktikAdidAma kRtabandhavilakSaNa saundaryasye
Page #597
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH 1 rucirANyayA vyAkhyayA smetH| ityatra 'dhammillasya zobhA prekSya kasya mAnasanna rajyatItisambandhAt kliSTatvam / 'nyakka ro hyayameva me. yadarayaH-' ityatra vA 'ayameva nyakkAra' iti nyakkArasya vidheyatvaM viSakSitam, tacca zabdaracanAvaiparItyena guNIbhUtam / racanA ca padayasya vipIteti vAkyadoSaH / yathA vA-'Anannayati te netre yo'sau subhra ! smaagtH|' ityAdiSu ' yattadonityasambandha' iti nyAyAdupakrAntasya yacchandasya nirAkAGkSatvapratipattaye tacchandasamAnArthakatayA pratipAdyamAnA idametadadaHzabdA vidheyA eva bhavituM yuktAH / atra tu yacchandanikaTasthatayA'nuvAdyatvapratItikRt / syetyarthaH / 'apUrvA bandhasya vyutpattinaipuNyaM yasyAH / ' iti tu vivRtikArAH / etanmate-kuraGgazAvAjhyA vizeSaNamidam / bandho racanA / dhammillaspa saMyatAnAM kcaanaam| 'dhammillaH saMyatAH kacAH / ' ityamaraH / zobhAm / prekSya 'sthitavata' iti zeSaH / kasya / mAnasaM cittam / na naiva / nikAmamatizayena / rajyati / hRSyati / atrAryA chandaH // 2 // ___ ityatra / 'dhammillasya / zobhAm / prekSya dRSTvA / kasya / mAnasam / na / rajyati prasI' datiH / ' iti sambAdhAdityanvayAdityanvayasya jhaTiti boddhamabhimatatve'pyanupapatteriti bhAvaH / kRiSTatvam / 'AsattijJAnavilambAdanvayabodhavilambasya dUSakatAbIjasya sadbhAvA'diti zeSaH / na cAsya saGkIrNatvena saGkaraH tasyAne. kavAkyaviSayatvAt, etasya tadabhAvAcca / viruddhamatikAritA yathA-'anuttamAnubhAvasya parairapihitaujasaH / akAryasuhRdo'smAkamapUrvAzcittavRttayaH // ' ityatra mitrasya prazaMsanaM vivakSita, tasya punargarhaNaM pratIyate iti viruddhamatikAritvam / avimRSTavidheyAMzatvamudAharati-'nakkAra' ityAdinA / / me mama / arayaH zatravaH / 'santI' ti zeSaH / tasmAt-ayam / eva na tvanyaH / nyAro dhikaarH| ityatretyasmin (prAgvyAkhyAte) padye iti yAvat / punaH 'ayam / 'yadarayaH santI'tyAtmetizeSaH / eva / nyakAraH / ' itItyevam / nyakkArasya / vidheyatvam / vivakSitam / tat vidheyatvam / ca / guNIbhUtam / ata evoktam-'anuvAdyamanuktvaiva na vidheyamudIrayet / na hyalabdhAspadaM kiJcit kutracit pratitiSThati // ' iti / racanA / ca padaddhayasya / iti / vAkyadoSo vAkyasya doSo'vimRSTavidheyAMzatvAkhyo doSaH / 'astI' ti zeSaH atrAyambhAva:-'parvato vahnimA'nitivaddezyamabhidhAya vidheyo vAcyaH, na ca prakRte-tathA / 'vahimAn parvataitivaduddezyavidheyayorvaiparItyAt / yathA hi parvatamuddizya vahnimattvasyaiva vidheyatvam, tathedampadavAcyamarisadbhAvamudizya nyakkArasyaiva vidheyatvam / vaiparItye punarvidheyasyoddezyatvamuddezyasya ca vidheyatvaM pratIyate, ityetasmAt na vidheyAMzasya vimRSTatvam / zabdaracanA ca viparIteti zabdadoSaH, tatrApyanekapadavaparItyamitivAkyagato'yaM doSaH / ___ na kevalaM vidheyasyopasarjanatvavyutkramAbhyAmevAyaM doSaH, kintu vidheyasyopasthityabhAve'pItyudAharaNAntaraM prastautiyathA-he subhra ! yH| te tava / netre nayanayugalam / AnandayatyAhAdayati / asau sa nAyaka ityarthaH / smaagtH| 'kalAnidhirudArazrIzcakorasyeva candramAH // ' iti zeSaH / ityAdiSu / 'yattadoryacchabdatacchabdayoH / nityasambandho nitya sambandhaH / ' iti nyAyAt / upakrAntasya prakRtasya / yacchandasya / nirAkAGkSatvapratipattaye nirAkAGkatvasya pratipattinizcayastasyaitadarthamitiyAvat / tacchabdasamAnArthakatayA / prativAdyamAnAH / idametadada:zabdAH / vidheyaaH| eva natUddezyAH / bhavituma / yuktAH / atra 'yo'sau' ityatra 'yo'ya'mityatra vA / tu| yacchandanikaTasthatayA / anuvaadytvprtiitikRt| atrAyambhAva:-'yo'sau'ityAdau AdyamuddezyatayA,antyaM vidheya. tayA vivakSitam, athApi sannihitatayA prayujyamAnamasAvityAdipadaM svasannihitayacchabdArthagataprasiddhibodhakatayoddezyatAprAptaM pratibhAsate / 'yttdornitysmbndhH|' iti hi prAcAM siddhAntaH, tatra tatpratipAdyatayA vaktabuddhiviSaya uddezyo yatpadArthaH, yatpadapratipAdyatayA vaktabuddhiviSayo vidheyastatpadArtha ityata eva tayonityaM sambandhaH, tasmAniruktasthale yacchabdArthasya nirAkAIkSatApratipattaye tacchabdAbhAve tacchabdasamAnArthakaH zabdo'vazyaM nivezyaH, sa ca adaHzabdaH, vA bhavitumarhati, kintu
Page #598
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAhityadarpaNaH / / [saptama:tacchandasyApi yacchandanikaTasthasya prasiddha parAmarzitvamAtram / 'yaH sa te nayanAnandakaraH suna ! sa aagtH|' iti| . yacchandavyavadhAnena sthitAmta nirAkAGakSatvamavagamayanti / yathA'Anandayati te netre yo'dhunA'sau smaagtH|' evamidamAdizabdopAdAne'pi / yatra ca-yattadorekasyArthaH sambhavati, tatraikasyopAdAne'pi nirAkAGkSatvapratItiriti na kSatiH / tathAhi-yacchabdasyottaravAkyagatatvenopAdAne sAmarthyAt pUrvavAkye tcchndsyaarthH| yathA-'AtmA jAnAti yat pApam / ' yacchabdanikaTasthatayA nivezyamAno'da idamAdizabdo vidheyatAmaprApyoddezyatAmeva / prAptaH pratIyate / tayorasannidhAveva tathA tvena pratipattikhIkArAt / uktaM ca-khyAtArthamanubhUtArthaprakrAntArtha ca tatpadam / yatpadApekSayA hInaM na vidheyatvarodha iti / evaM sati vidhevatayA vivakSitasya tacchabdasamAnArthakasyAdaidamAdizabdasyoddezyatayA vivakSitena yacchabdena svavizeSaNatAM prati nItatvAt prasiddhArthakatayaivAvasthitatvamiti vidheyAMzasya vimarzAbhAve sphuTo'vimRSTavidheyAMzatvannAma doSaH / na khalu yacchabdasannihitatayA'da AdizabdAnAmeva prasiddhArtha katvaM kintu tacchabdasyApItyAha-yacchabdasannihitasya / tacchadasya api kiM punastatsamAnArthakasyAdaidamAdizabdasya / prasiddhaparAmarzitvamAtra prasiddhasya prasiddhapadArthasya parAmarzI grAhakobodhakaH sa eveti tathoktam / ' 'astI'ti zeSaH / yathA--'he subhra! te tava / yaH / sH| nayanAnandakaraH AsI'diti zeSaH / saH / AgataH prAptaH / tena saGgamya modakha rohiNIva sahendunA // ' iti zeSaH / iti / atrAyambhAvaH-'yattadurjitamatyugraM kSAtraM tejo'sya bhUpateH / dIvyatA'kSaistadA'nena nUnaM tadapi hAritam // ' ityAdivar3ha yacchabdasannihitastacchabdo'trApi svasanihitayacchabdavizeSaNatAmevAvagamayati na tu yacchabdotthApyAmAkAikSAM sampUrayati / iti / nanu yattadoH kutra svAtantryeNa khArthAbhidhAyakatvamityAzaGkayAha-yacchandavyavadhAnena yacchabdAdvayavadhAnaM tena sthitaaH| tadadaidametacchabdA'iti shessH| nirAkAnakSatvaM nirgatA''kAGkSA yacchabdopasthApyA sambibandhiSA yebhya. stattvam / avagamayanti bodhayanti / ythaa-'yH| te tava / netre| Anandayati / asau saH / 'nAyaka' iti zeSaH / adhunaa| smaagtH| 'kumudAkSaH smitajyotsnA vikiran sukalAnidhiH // ' iti zeSaH / ityAdAvada AdInAM zabdAnAM samAnaliGgakatve'pi vyavahitatvenAvasthitatvAnirAkAMkSatvameva, na tu sannihitayorevoddezyavidheyabhAvasya pArthakyenAvagamakatvAbhAvaH, yena yacchabdotthApyAyA AkAGkSAyAH pUrtina pratIyate iti|, evaM yathA niruktasthale'daHzabdasya vidheyatvenaivAvagamakatvam / tthaa| idamAdizabdopAdAne / api / 'nirAkAMkSatva'miti shessH| -- nanu kevalayorapi yattadoH prayogo dRzyate ityanayoH sApekSatvameva tAvadasiddham , atha tayorekataropAdAne'pi nirAkAGkSatvapratItau kathaM tatra doSa ityAzaGkayAha--yatra cetyaadi| - yatra / ca / yattadoryacchandatacchabdayomadhye / ekamya yacchabdasya tacchabdasyaiva vA / arthaH / sambhavati tatra / ekasya yattadoranyatarasya / upAdAne / api 'nirAkAMkSatvapratIti' riti zeSaH / itItyasmAt kAraNAt / na / kSatiH sAkAGkSatvapratItijanyA hAniH / tathAhi-yacchandasya / uttaravAkyagatvena / pUrvavAkye / ycchndsy| arthaH / yathA-'yat / pApam / 'astI'tizeSaH / taditi zeSaH / aatmaa| jAnAti / atrAyambhAvaH-yacchabdasyo. ttaravAkyagatatvenAnupAttasyApi tacchabdasya svata eva tadAkAGkSApUrakatvam / 'AtmA jAnAti yat pApamatra vA'nyatra janmani / pratyakSa vA parokSaM vA svalpaM vA bhari vA kRtam // ' ityayaM pUrNaH zlokazca / ' iti| .
Page #599
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / pavam-'yaM sarvazailAH parikalpya vatsaM merau sthite dogdhari dohadakSe / bhAsvanti ratnAni mahauSadhIzca' ity'daavpi| . tacchabdasya prakrAntapasiddhAnubhUtArthatve yacchabdasyArthatvam / krameNa yathA'sa hatvA vAlinaM vIgastatpade cirakAkSite / dhAtoH sthAna ivAdezaM sugrIvaM sanyavezayata // 3 // ' . 'savaH zazikalAmaulistAdAtmyAyopakalpyatAm / ' 'tAmindusundaramukhI hRdi cintayAmi / ' anyatrApyevamUhyamityupadizati-evamityAdinA / evaM yathA niruktasthale tathA / 'sarvazailAH sarve zailA: parvatAH / dohadakSe dohe dohane dakSazcaturastatra / 'saptamI zauNDaiH / ' 2 / 1 / 4 ityatra 'saptamI' iti yogavibhAgAt samAsaH / yadvA-dohasya dakSastatra / 'dakSaH prajApatau rudravRSabhe kuskuTe paTau / dume' iti vizva: / merau sumerau parvate / dogdhari dohanakatari tattvena sammata iti yAvat / sthite 'satI'ti zeSaH / ye himAlayam / vatsaM tattvena sthitamiti bhAvaH / parikalpya / bhAsvanti prakAzavanti / bhAkhanti ca bhAsvantazceti tAni tathoktAni / bhAsvaMti bhAsvatazceti bhAvaH 'napuMsakamanapuMsakenaikavaccAsyAnyatarasyAm / ' 1 / 2 / 69 iti samAsaH / ratnAni maNIn, utkRSTAn anyAn padArthAn vA / 'ratnaM svajAtizreSThe'pi maNAvapi napuMsakam / ' iti medinii| ca punaH / mahauSadhIna mahAnto vizalyakArakatvAdinA prANAntakaSTanivartakatvAdinA vopakArakA auSadhaya iti tAn sajIvanaprabhatInyauSadhAnItyarthaH / 'pRthUpadiSTAM duduhadhIratrIm // ' iti zeSaH / 'himAlayo nAma nagAdhirAja' iti pUrveNAbhisambandhaH / payamidaM kumArasambhavasya, upajAtizchandaH / lakSaNaM coktaM prAka // ' ityAdiSu / api 'yacchabdena tacchabdasyArthaprAptatvam' iti zeSaH / evaM yacchabdopAdAnena tacchabdasyArthaprAptatvaM pradarya tacchabdopAdAnena yacchabdamyApyarthalabhyatvamudAhartumAha-tacchabdasyetyAdinA // tacchannasya / prakrAntaprasiDAnubhUtArthatve prakrAntaH prakaraNaprAptaH prasiddhaH sugRhItanAmatvAdinA prathito'nubhUto'nubhavapathamArUDhastAdRzo'rtho yapya tattvaM, tasmin 'satI'ti zeSaH / yacchandamya Arthatvamarthena labhya ityArthastasya bhAvastattvam / krameNa prakrAntArthatvAdanantaraM prasiddhArthatvamityevaM rUpeNetyarthaH / udAharati-yathA- . 'saH prakrAntacaritaH / vIraH parAkramI rAma iti yAvat / vAlinaM tannAmAnaM kapirAjam / hatvA mArayitvA / cirakAkSite cirAt kAGkitamabhilaSitaM tatra / tatpade tasya kapi ( kapInAM ) rAjyasya padaM sthAnaM tatra / dhAtoH kriyAvAcakasya zabdavizeSasya sthAne / AdezaM sthAnyarthAbhidhAnasamartham 'masterbhUH / ' 2 / 4 / 52 bruvovciH|' 2 / 4 / 53 ityAdinA vidhIyamAnaM kAryavizeSam / iva / sugrIvam / sannyavezayat // raghuvaMzasya padyamidam // 3 // prayojanaM nirdizati -ityatra 'yaH sugrIvahitakArI' ityAllabhyate iti zeSaH / 'sa prasiddhaH / vo yuSmAkam 'ArAdhya' iti zeSaH / zazikalAmauliH zazinazcandrasya kaleti, sA maulo zekhare yasya sa tathoktazcandrazekhara ityartha 'mauli: kirITe dhammile cUDAyAmanapuMsakam / ' iti medinii| tAdAtmyAya tasyAtmeti, tasya bhAvastAdAtmyaM tasmai tatho. ktAya / upakalpyatAM sAdRzyena manyatAm / 'samastajagadAnandavardhanAyaiva sakSaNaH // ' iti zeSaH / kamapi kamanIyacaritaM napatimuddizyokkiArayam / evaM ca 'tAdAtmyAyeti padAMzabhUtastacchabdaH kamanIyacaritatvena prasiddhasyaiva vAcakaH / ' 'tAmanubhUtaMsuratAnandAm / indasundaramukhIm / hdi| cintayAmi smarAmi / 'niHsaMzayaM kharakareNa vikatanena santApya dAhamapi samprati nIyamAnam / yUnAmmanojamudayaM punarunayantIm' iti zeSaH / ityatra 'te' ityAdipadAnAmiti zeSaH /
Page #600
--------------------------------------------------------------------------
________________ saahitydrpnnH| [saptamaHyatra ca yacchandanikaTasthitAnAmapIdamAdizabdAnAM bhinnaliGgavibhaktikatvaM, tatrApi nirAkAkSazvameva / kameNa yathA'vibhAti mRgazAvAkSI yedambhuvanabhUSaNam / ' 'indurvibhAti yastena dagdhAH pthikyossitH||' ka'cadanupAttayoddhayorapi sAmathyAdavagamaH / yathA'na me zamayitA ko'pi bhArasyetyavi ! mA zucaH / nandasya bhavane ko'pi bAlo'mtyadbhutapauruSaH // 4 // ' nanu yacchabdasannihitAnAmidamAdizabdAnAM kiM sarvatraiva yacchabdAnuvAdyapratyAyakatvamiti cannetyAha-yatra cettyaadinaa| yatra yasmin vAkthe / ca yacchandanikaTasthitAnAM 'yosau' ityAdiva'diti zeSaH / api kiM punastadviparItAnAm / idamAdizabdAnAmidaMtadetadadaHzabdAnAm / bhinnalivibhaktikatvam / 'astIti zeSaH / tatra / api kiM punaranyatra / 'idamAdizabdAnA miti zeSaH / nirAkAGkSatvaM 'yacchabdotthApyAyA AkAkSAyAH pUrakatvAt' iti zeSaH / eva na tu sAkAGkSatvam / udAhartukAma Aha-krameNedamAdinirdezakrameNa / yathA nirAkAGkSatvaM sambhavati tathodAhriyate vibhAtItyAdinA / 'yaa| mRgazAvAkSI mRgasya zAvazzizustadvadakSiNI yasyAH sA / vibhAti / idam / bhuvnbhuussnnm|' 'yaH / indazcandraH / vibhAti prakAzate / tenendunA / pathikayoSitaH pathikAnAM pathi sthitAnAM na tu gRhe vartamAnAnAm, ata eva priyAbhirvirahitAnAmiti yAvat , yoSito yuvatya iti; tAstathoktAH / dagdhA dAhaM prApitAH tAsAM cetasi madanAnalaM prajvAlya bhasmAvazeSatAM nItA iva tApitA ityarthaH / atredaM tattvam-'anaGgamapi sAGgatvaM nayantI rucirasmitA / vibhAti magazAvAkSI yedambhuvanabhUSaNam // ' ityatra 'Seda' miti padayadvayam / tatra-'ye' ti strIliGgam, 'ida'miti punaH klIbaliGgam, atrApi yatpadArthasya mRgazAvAkSItvenIddezyatvam , idantvena vidheyatvam / 'bhuvanabhUSaNa'miti padArthasthe 'da'miti padArthenAbhinnatvAt / 'ya AdhArastadadhikaraNam / ' 217 iti kalApe sUtre 'ya' iti puMlliGgamapita'diti klIbaliGgeneti, yathA samanvayate tathA prakRte'pi 'the'ti 'mida'miti klIbaliGgeneti / anye cAhaH-'idaM satraM jJApakamiti tadAdizabdAnAM na kevalaM prakrAntasamAnaliGgatvaM, kintu prakramiSyamANasamAnaliGgatvamapIti 'theda'mityatra vibhinnaliGgayorapi sAmAnyAdhikaraNyanirbAdham / ' iti / nAgezabhaTTA apyAhuH-'uddezyapratinirdezyayoraikyamApAdayat sarvanAma pAyeNa tattaliGgabhAk / ' iti / na ca 'vedAH pramANa'mitivad 'yA mRgazAvAkSI vibhAti, vibhUSaNamida'miti vaktuM zakyam / 'yattadornityasambandha' ityuktadizA tattatsamAnArthakedamAdizabdAnAmeva yacchandotthApyAyA AkAkSAyAH pUrakatvAd bhuvanabhUSaNAdInAM ca tadabhAvAt / iti / atha 'vipannasyeva sarvo'pi hA hanta zamanAyate / induvibhAti yastena dagdhAH pathikayoSitaH // ' ityanendukarttakapathikayoSitakarmakadAhAbhidhAnam , tacca kavisamayasiddham / tathAhi-kAnteSu pathikeSu tatkAntAH kAmAditA bhavanti, candrodayasya kAmodbhAvakatvAddAhakatvaM kavisamayasiddhameva, tasmAt pUrvatredaMzabdasya bhinnaliGgatvena paratra punabhinnavibhaktikatveneti yacchandasannihitayorapi idaMtacchabdayonInuvAdyatvam ; kintu vidheyatvameva / iti / upAttayoreva yattadona nityaH sambandhaH, kintu anupAttayorapItyAha-kvacidityAdinA / kvacit / anupAttayoH / dvyoryttcchndyoH| api sAmarthyAttAtparyAnyathA'nupapatteH / avagamobodhaH smpdyte| udAharati-yathA-'he urvi pRthivi ! 'vasudhovIM vasundharA / ' ityamaraH / me mama madIyasyeti yAvat / bhArasya dRptadaityendradhAraNarUpasya bhArasya / zamayitA nivartayitA vinAzayitA vA / ko'pi kazcidapi / iti / mA naiva / zucaH zocakha / 'mADi luG / ' 3 / 3 / 175 iti luT / 'na mAG yoge' 6 / 4 / 74 ityadaH pratiSedhaH / yataH-nandasya tannAmakasya gopavarasya / bhavane sthAne / adbhutapauruSo'dbhutamalo. kikatvena vismayAvahaM pauruSaM vikramo yasya saH / ko'pi nirupamatayA nirdeSTamazakyaH / bAlastattayA pratIyamAnaH, paramArthatastu vRddhAnAmapi vRddhaH / asti // 4 // '
Page #601
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| 23 ityatra 'yo'sti, sa te bhArasya zamayite' ti budhyate / 'yadyad virahaduHkhamme tat ko vaa'phrissyti|' ityatraiko yacchabdaH sAkAGkSa iti na vAcyam / tathAhi yadyadityanena kenacidrapeNa sthitaM sarvAtmakaM vastu vivakSitam / tathAbhUtasya tasya tacchandena parAmarzaH / evamanyeSAmapi vAkyagatatvenodAhaNaM bodhyam / padAMze, zrutikaTutvaM yathA-'tadgaccha siddhayai kuru devakAryam / ' ___ 'pANiH pallavapelavaH / ' ityatra 'pelava' zabdasyAdyAkSare azlIle / udAharaNIyaM nirdizati-ityatra / 'yaH / asti / saH / te tava pRthivyA itiyAvat / bhArasya / shyitaa||' itItyevam / budhyate / 'tAtparyyasyAnyathA'nupapattyeti zeSaH / nanu yattadoranyatarasyopAdAnAbhAve'vimaSTavidheyAMzatvaM yadi bhavatyeva ? tahi yatra yacchabdI vAradvayaM paThitaH, na tu tathA tacchabdaH; tatraikasya yacchabdasya sAkAMkSatvenaivAvasthitatvamiti evaMvidhasthale'pi nirukta eva doSaH syAditi . na vaacymityaah-'ydy'dityaadinaa| 'yad yat / me mama virahiNyA iti yAvat / virahaduHkham 'astI' tizeSaH / tat virahaduHkham / kaH / vA / 'priyAdvyatirikta' iti zeSaH / apahariSyati / 'niHsaranti bata prANAH zarIraM paridahyate' iti zeSaH // ' ' udAharaNIyaM nirdizati-ityatra / eko dvayo 'yadya' dityetayoranyatara iti yAvat / yacchabdaH / sAkAGkaH ekasya tacchabdasya yacchandadvitayotthApyAkAkSApUrakatvAsambhavA' diti zeSaH / iti / na naiva / vAcyam / tthaahiyd|yditynen nirdiSTe' netishessH|kencit / rUpeNa / sthitmvsthitm|srvaatmkm|vstu virahaduHkhAkhyaM vastu / vivakSitam / tathAbhUtasya sarvAtmatkavenAbhimatasya / tasya virahaduHkhasya vastunaH / tacchabdena / praamrshH| atrAyambhAvaH-'yadaya'diti pddvym| tena jJAtatvAjJAtatvAbhyAM rUpAbhyAM parAmaSTasya sakalasya virahaduHkhasyakenaiva 'ta'diti padena virahaduHkhatvena rUpeNa parAmarzopapattene dvitIyatatpadApekSA, yattabhyAmekarUpeNaiva parAmarza iti niyame pramANAbhAvAt / na hi 'yAvanto yacchabdAstAvantastacchandA' iti, na vA 'yAvantastacchabdAstAvanto yacchabdA' iti niyamaH, kintu 'yatpadArthastatpadena parAmRzyate' ityeva niyamaH / evaM ca nAtra vimRSTavidheyAMzatvasyApyAzaGkA / iti / anudAhRtAnAM vAkyasthAnAM doSANAmudAharaNAnyapyevamUhyAnItyAha-evam / anyeSAM duHzravatvajugupsAvyaJjakAzlIlatvaneyArthatvakliSTatvAvimRSTavidheyAMzatvebhyo vyatiriktAnAm vAkyagatatvena / udaahrnnm|bodhym evaM padavAkyadoSAnnirUpya padAMzadoSAnudAhartumupakramate-padAMza ityAdinA / padAMze padasyAMza ekadezastatra 'sambhavatAM doSANAmmadhye' iti zeSaH / zrutikaTutvaM zruteH zrutau vA kaTu tattvam, duHzravatvamiti yAvat / 'doSa' iti zeSaH / atra 'duHzravattva'mityanuktvA 'zrutikaTutva'mityabhidhAnameteSAM yaugikArthala. kSaNaparatvaM 'sUcayatIti bodhyam / / ___ udAharati-yathA tat tasmAt kAraNAt / 'he kAma !'iti zeSaH / siddhayai siddhaye / gcchaadevkaarym|kuru / 'devakAryamiti padadvayasvIkAre tu he deva ! iti sammAnArtha sambuddhivacanam / 'artho'yamarthAntaralabhya eva / apekSate pratyayamaGgalabdhyai bIjAMkuraH prAgudayAdivAmbhaH // ' iti zeSaH / upajAtizchandaH / idaM padayaM ca kumArasambhavasya / indrasya kAmaM prati mahAdevasya kAntAnurAgotpAdanArtheyamuktizca / 'ddhaya' ityasya zrutikaTutvAca lakSaNasamanvaya iti bodhyam / padAMze dvitIyo'zlIlatvadoSo yathA-'pallavapelavaH pallavavadabhinavodgatapatravat pelavaH komalaH / 'pallavo'strI kisalayam'ityamaraH / 'pelavaM virale kRshe|' iti ratnAkaraH / pANirhastaH ityatra 'padaM kokanadodbhAsi pANiH pallavapelavaH / vadanaM saurabhodgAra subhagAyAH svabhAvataH // ' iti padyAMze / 'pelava'zabdasya / AdyAkSare Adhe pele'tirUpe akSare 'lATa
Page #602
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2.4 sAhityadarpaNa: [ saptama: 'saGgrAme nihatAH zUrA vacovANatvamAgatAH / ' ityatra 'vaca' 2 zabdasya 'gI' zabdasya vAcakatve neyArthatvam / tathA tatraiva 'vANa' sthAne 'zareti pAThe atra hi padadvayamapi na parivRtti saham 'jaladhyA' dau tUttarapadaM, vADavAnalAdau ca pUrvapadameva / 'dhAtumattAM girirdhatte' ityatra mattAzabdaH kSIbArthe nihataH / bhASAyAM vRSaNarUpaguhyAGgavAcakatvena vrIDAvyaJjakatvA' diti zeSaH / amlIle / tasmAdatrAzlIlatvaM doSa iti bodhyam / 'Ali jitastatra bhavAn samparAye jayazriyA' ityatra 'liGgI' tyaMzasya vrIDAvyaJjakatvAt 'nirbhIkazAyinA tena' ityatra 'kazAyI' tyaMzasya jugupsaH vyaJjakatvAt 'anupamamanaghamanantaM karuNAvaruNAlayaM sadA muditam / tribhuvanapAlanazIlaM kezavamevAzraye satatam // ' ityatra 'zave' tyaMzasyAmaGgalAvyaJjakatvAccAzlIlatvam / padAMze tRtIyo'nucitArthatvadoSo yathA--' ayi naradeva ! tavaiva snehAagatIjanA abhI muditA: / cintAmaNitvameSAM sarvAbhimatArtha jAta munnayasi // ' ityatra 'kRdikArAdaktinaH / ' iti GISaH strItvavyaJjanAdanucitArthatvam / padAMze caturthapaJcamaSaSTadoSAsambhavAtsaptamaH sandigdhatvadoSo yathA - 'kasmin karmaNi sAmarthyamasya nottapatetarAm / ayaM sAdhucarastasmAdaJjalirvadhyatAmiha // ' ityatra 'bhUtapUrve cara / ' 5 / 3 / 43 iti caraTa: 'careSTaH 3 / 2 / 16 iti TAntasya caratezca sandehAt / ityapi bodhyam / aSTamaM neyArthatvaM padAMzadoSamudAharati 'saMgrAme' ityAdinA / 'saGgrAme nihatAH zUrAH vacovANatvaM gIrvANatvaM devasvarUpatAmiti yAvat / AgatAH prAptAH 'prANAnupekSya yudhyanto mahoraskAstanutyajaH / ' iti zeSaH / ' ityatra / 'vacaH' zabdasya / 'gI' zabdavAcakatve 'gIrvANa' zabdAMzabhUta 'gI:' zabdavAcakatve tadviSaya iti yAvat / neyArthatvaM 'gI vaNa' zabdAMzabhUtasyaiva zabdasya deveSu rUDhatvAdRDhiprayojanAnyatarAprasiddhalakSaNonneyArthatvena neyArthatvadoSaduSTatvam / tathA / tatra gIrvANazabde / eva / 'bANa' sthAne vANazabdasya sthAne / 'gIH zabdamya sthAne 'vacaH ' zabdava' diti zeSaH / ' zare 'tipAThe 'neyArthatva' miti zeSaH / hi yataH / atra padadvayam / api / parivRttisaham / na bhavatI'ti zeSaH / atrAyambhAvaH - ' vacobANa' zabdo 'gIrvANA'rthatvena vivakSitaH, na cAsau tatra samartha:, samastayoreva gIrvANazabdayostadartharUDhatvAt tasmAd 'vaca 'dazabdena 'gI' zabdo lakSyate; na ca tatra rUDhiH prayojanaM veti sphuTaM neyArthatA doSaH / evaM 'gI: zare' tyAdAvapyayameva doSaH, tatra pUrvottarayorubhayorapi zabdayoH parivRttisahatvAbhAvAt / atha jaladhyAdau / AdinA jaladharapayodhipayodharAdigrahaNam / tu / uttarapadamuttaraM dhyAdirUpaM pdm| ca punaH / vADavAnAdau / AdipadenA'nalamadhusUdanabalasUdanAdizabdAnAM grahaNam / pUrvapadaM pUrvaM 'vADavA' dirUpaM padam / 'na parivRtti. saha' mitti zeSaH / atrAyambhAvaH jaladhyAdizabdArthasya payodhyAdizabdenaiva pratItirnatu jaladharAdinA; jaladharAdizabdArthasya ca payodharAdizabdenaiva pratItirbhavati natu jaladhyAdizabdena ityeSAmuttaraH zabda eva parivRttyasahaH, na tu pUrvaH / athaivaM vADavAnalAdizabdasya vADhavAmyAdizabdenaiva pratItirnatu turagAnalAdizabdena iti naiSAM pUrvaH zabdaH parivRttisahaH / tasmAdetAdRzasya parivRttyasahasyApi yadi bhavet parivRttistarhi doSa eva / nanvevaM ? tarhi jaladhyAdyarthatvena jaladharAdiprayoge'pi neyArthatvasyaiva vaktavyatve 'jaladharabhavalokya kiM mRSaivaM jaladhara ! garjasi' ityAdau kathaM punaravAcakatvadoSo'bhihita iti cet ! pUrvottarobhayaparivRttyasa hatvapUrvottarAnyataramAtraparivRttyasahatvakRtasya bhedasya jAgarUkatvAt / nanu tarhi 'prAbhrabhrA viSNudhAmApyaviSamAzvaH karotyayam / nidrAM sahasraparNAnAM palAyanaparAyaNAm // ' ityAdAvaparyAyetara parivRttau vAcakatvasya punarupapattyabhAvAt kathannAtra neyArthatvam / ' iti cet ? ucyate / paryAyaparivRttAvavAcakatvam, 'punarneyArthatvam / ata eva pUrvatra paryAyaparivRttau yogAbhAsena tadarthe zaktyabhAva eva tAdRzadUSakatAbIjam paratra punaH paryAyetaraparivRttI yogAbhAsasyApyabhAvAdAzrayaNIyAyA lakSaNAyA rUDhiprayojanamUlatvAbhAva eva tAdRzadUSakatAbIjaM, tadevaM saGgacchate tayorbhedaH / navamo nihatArthatvadoSe yathA - 'giriH parvataH / dhAtumattAM dhAtavo rajatAdayaH padArthAM asmin santIti tasya bhAvastattA tAm / dhatte dadhAti / ' 'vividhAkaramaNDitaH / dhanadasya mahAn koSa iva ratnamayaH sadA // ' iti zeSaH / ' ityatra 'mattA' zabdo dhAtumattAMzabdAMzabhUta iti bhAvaH / kSIbArthe madironmattArthe / nihataH / tasmAt prakRte
Page #603
--------------------------------------------------------------------------
________________ paMricchedaH rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / 'vayaMte ki mahAseno vijeyo yasya taarkH|' ityatra 'vijeya'iti 'kRtya pratyayaH 'kta pratyayArthe'vAcakaH / evamanye'pi yathAsambhavaM padAMzadoSA jnyeyaaH| nirarthakatvAdInAM trayANAM ca padamAtragatatveneva lakSye smbhvH| kramato yathA'muzca mAnaM hi mAnini // ' ityatra 'hi' zabdo vRttpuurnnmaatrpryojnH| 'kuJja hanti kRzodarI // ' ityatra 'hantIti gamanArthe paThitamapi na taba samartham / 'gANDIvI kanakazilAnibhambhujAbhyAmAjanne viSamavilocanasya vkssH|' nihatArthatvaM doSaH / padAMze dazamo'vAcakatvadoSo yathA-'yasya / tArakastannAmA daityaH / vijeyo vijetuM yogyo vijito'sti iti yAvat / 'sa' iti zeSaH / mahAsenaH kArtikeyaH / kim / vaya'te stUyate 'varNanamantaraiva. tasya sarvato viditacaratvAt / 'svaya'ti zeSaH / ' ityatra 'uddaNDodRpta vidhvaMsaprakhyAtoddAmazaktikaH / ' ityuttarabhAgake'smin pdye| 'vijeya' iti / 'asyeti zeSaH / 'kRtya' pratyayaH 'arhe kRtyatRcaH / 3 / 3 / 169. ityarhArthe 'aco yat / ' 3 / 1 / 97 iti vihitaH kRtyasaJo yat pratyaya iti yAvat / ktapratyayArthe 'ktaktavatU nisstthaa|' 1 / 1 / 26 ityanena vidhIyamAnasya ktapratyayasyArthe iti yAvat / avAcako na vAcakastathoktaH / evamudAharaNAntaramapi gaveSaNIyamityAha-evaMyathodAhRtAstathA / anye udAhRtebhyo vyatiriktAH / api / padAMzadoSAH / yathAsambhavam / jJeyA bodhyAH / ata eva'AdAvajanapuJjaliptavapuSAM zyAmAnilollAsitaprotsarpadvirahAnilena ca tataH santApitAnAM dRzAm / sampratyeva niSekamadhupa. yasA devasya cetobhuvo bhallInAmiva pAnakarma kurute kAmaM kurajekSaNA // ' ityatrakasyA nAyikAyA dRzAM bahutvAsambhavA. danarthakatvaM doSaH / ekAdazadvAdazatrayodazAnAM padAMzagatatvAsambhavAt nirarthakatvAdInudAhattumupakramate-nirarthakatvAdInAmityAdinA nirarthakatvAdInAm / nirarthakatvAsamarthatvacyutasaMskRtitvAnAmitibhAvaH / trayANAm 'doSANA'miti shessH| ca padamAtragatatvena / eva prAyaH / eve caaniyoge|' ityanena prruupm| tena-nirarthakatvasya padAMze'pi prakAzakAroktadizA sambhavaH, cyutasaMskAratvasya punarvAkye'pi vAgbhaTAyuktadizA sambhava iti bodhyam / 'eva nizcayene' tyarthastu na saGghaTate 'padamAtragatatvene'tyatra 'mAtra' zabdopAdAnasya vaiyarthyAMpatteH / lkssye| sambhavaH / kramataste ceti zeSaH / yathA-- 'mAnini mAnamabhimAnam / 'mAnazcittasamunnatiH / ' ityamaraH / hi muzca parityaja // 'ayaM te subhaga: kAnte ! vinatazvaraNAmbujAkiM punaH kupitevAsI'ti shessH| 'ityatra / hi'shbdH|vRttpuurnnmaatrpryojno vRttasya pUraNamiti tadeveti, tatprayojanaM yasya saH / 'tasmAnirarthakatvadoSagrasta' iti zeSaH / 'kRzodarI kRzamudaraM yasyAH sA tathoktA 'nAyike'ti shessH| kucha latAdinA gahanaM dezaM priyasaGgamasaGketasthAnamiti yAvat / nikuJjakujau vA klIve latA''dipihitodare / ' ityamaraH / hanti gacchati / ' han hiMsAgatyoH 'AkarSadbhilatAvRkSaraGkamAroDhumicchatIH / ApUrNa zAntagambhIra'miti shessH| ityatra hantIti 'kriyApada'miti zeSaH / gmnaarth| ptthitm| api tatra tasmin gamanArtha iti yAvat / na / samartham / yathA vA-'kAnte ! jalanidho manazcandrastvanmukhanirjitaH / cakorAH zaraNaM te'dya dhehi vA jahi vA priye // ' ityatra 'DudhAja dhAraNapoSaNayorityuktadizA poSaNArthakatayA paThitamapyasamartham / tasmAt prakRte'samarthatvaM doSaH / ayaM ca na vAkyagattaH, hatazaktikasya vAkyaghaTakatvAsambhavAta, nityazca vivakSitArthabodhe hatazaktimUlakatvAt / 'gANDIvI 'gANDIvaM tadAkhyaM dhanurasyAstIti tathoktaH, arjuna iti yAvat / bhujAbhyAM vAhubhyAm / karaNe tRtIyA / kanakazilAnibhaM kanaka- suvarNa tasya zilA tannibham / viSamavilocanasya viSamANyasamAni trINIti yAvad vilocanAni yasya tasya / vakSa ura sthalama Ajacne AjaghAna / 'unmajanmakara ivAmarApagAyA vegena pratimukhametya bANavadyAH / ' iti zeSaH / idaM padya kirAtArjunIyasya / atra praharSiNI vRttaM, talakSaNaM ca-'nau joganidazayatiH praharSiNIyam / iti /
Page #604
--------------------------------------------------------------------------
________________ - sAhityadarpaNaH / [saptamaH'AGoyamahanaH / ' 1 / 3 / 28 ityanuzAsanabalAdApUrvasya hanaH svAGgakarmakasyaivAtmanepadaM niyamitam, iha tu tallaGitamiti vyaakrnnhiintvaacyutsNskaartvm|| nanvatra 'Ajanne' iti padasya svato na duSTatA, api tu padAntarApekSayavetyasya vAkyadopatA, maivam / tathAhi-guNadoSAlaGkArANAM zabdArthagatatvena vyavasthitestadanvayavyatirekAnuvidhAyitvaM hetuH / iha ca doSasya 'Ajatne' itipadamAvasyAnvayavyatirekAnuvidhAyitvam / padAntarANAM parivartane'pi tasya tAdavasthyamiti padadoSatvameva / tathA yathehAtmanepadasya parivRttI na doSaH, tathA 'han' prakRterapIti na padAMzadoSaH / 'aangoymhnH|' 1 / 3 / 28 ityanuzAsanabalAt / ApUrvasya-hano hanterdhAtoH / svAGgakarmakasya / eva 'sakarmakatvavivakSAyA miti shessH| anyathA 'svAGgakarmakAceti vaktavyam / ' ityatra 'ceti sArthakaM na syAt / tena sakarmakatvavivakSAyAM satyAmeva svAGgakarmakanyetyarthaH / Atmanepadam / niyamitama, iha niruktsthl-tu| tada'anuzAsana miti zeSaH / lakSitaM 'sakarmakatvavivakSAsadbhAve'pi parAGgakarmakatve AtmanepadavidhAnAditi zeSaH / itItyevam / vyAkaraNahInatvAd vyAkaraNalakSaNAnAkrAntatvAt / cyutasaMskAratvaM doSa' iti zeSaH / atrAhumallinAthA:-'atrAtmanepadaM vicAryam 'AGoyamahanaH / ' ityatrAkarmakAdhikArAt 'svAGgakarmakAca' iti vaktavyatvAt, na ca zivasya pratimukhamityanvayAt kanakazilAnibhaM kanakaniSakatulyaM zyAma vavakSa Ajaghne ityarthaH, iti vAcyam; anaucityaacrnnaat| na hi yuddhAya sanaddhA nipuNA api malAH svavakSastAr3anamAcaranti, kintu, svabhujAsphAlanam / kiJca anantaravakSyamANabhavakartRkAvinayasa inavirodhAdvakSaevetyanvayasyAvyavadhAnAca pUrvereva dUSitatvAt, ato vyAkaraNAntarAd draSTavyam / kecittu tryambakasya vakSaH prApyatyadhyAhAraM svIkRtyAkarmakatvAdAtmanepadamAhuH / ' iti / sthUgAnikhaNananyAyenAtra padadoSatvaM pratipAdayati-nanvityAdinA / nanu atra / 'Ajanne itipadasya / svataH pdaantraanpekssyaa| duSTatA duSTatvam / na 'sambhavatIti zeSaH / api tu / pdaantraapekssyaa| iti / asya niruktodAharaNasya cyutasaMskAratvasya / vAkyadoSatA 'na tu padadoSatA syAditi zeSaH / evam / uttarayati-evam / 'mA vAdI riti zeSaH / tathA hi / guNadoSAlaGkArANAm / zabdArthagatatvena / vyavasthite vyavasthAyAH / tadanvayavyatirekAnuvidhAyitvaM tasya zabdArthagata. tvasyAnvayavyatirekA viti, tau anuvidhAtuM zIlamasyAstIti tasya bhAvastattvam / hetuH / yatsattve yatsattvaM, so'nvayaH, yasattve yasattvaM sa vyatirekaH; tathA ca zabdagatatve sati guNAdisattvaM zabdagatatvAbhAve guNAdi. satvAbhAvazca guNAdInAM zabdagatatve hetuH, arthagatatve sati guNAdisattvamarthagatatvAbhAve guNAdisattvAbhAvo guNAdInAmarthagatatve heturiti niyamaH iti niSkRSTam / ihAsmin 'unmajan' iti padye / ca / doSasya cyutasaMskAratvasya / 'Ajanne' iti padamAtrasya / andhayavyatirekAnuvidhAyitvam / 'Ajaghne' iti padasya sattvAsattvAbhyAM tasya doSasya sattvAsattve iti bhAvaH / hi yataH / padAntararANAM 'gANDIvI' tyAdInAm / parivartane 'kRte' iti zeSaH / api / tasya cyu tasaMskAratvasva / tAdavAsthyam eva / itItyataH padadoSatvam / eva / 'gANDIvI' tyAdInAM pAyAntaranyAse'pi yAvadAjaghne iti padasya pAyAntarAbhAvastAvanirUktadoSasya nivRttyabhAva iti padadoSatvameveti bhAvaH / tthaa| yathA / iha 'Ajanne' ityatra / Atmanepadasya / parivRnau 'kRtAyA'miti zeSaH / 'Ajanne' itya. paThitvA'''jaghAne' paThane iti bhAvaH / dossH| na bhavatIti zeSaH / tathA / 'han' prakRte'han' ityasyAH prakRteH pratyayotpattinimittabhUtasya zabdavizeSasyeti yAvat / api 'parivRttau na doSa' iti zeSaH / itItyevakRtvA / padAMzadoSaH padAMzasya doSaH / na 'sambhavatI'tizeSaH / atredamabhihitam-'Ajanne' ityatra padAMzadoSo na bhavitumarhati, anvayabhyatirekAnuvidhAyitvAsambhavAt / tathAhi-yatra yatrAtmanepadaM tatra tatra padAMzadoSa iti na sambhavati, atra hi parAGgaka katA. mAtranivRttau Atmanepadasattve'pi doSAnavasthAnam / nanu parAGgakarmakasadbhAva eveti cet ? 'han' iti prakRteH parivRttau kathana ? atha-yatra parAGgakarmakatAsadbhAve han prakRtaruttaramAtmanepadaM tatra doSa iti vaktuM zakyate, tathA sati AyAta padado. Satvam 'nanu yadyevaM' tarhi 'tadccha siddhaye' ityatra kathaM padAMzadoSaH 'sidhU' prakRteruttaraM 'kti' pratyayasadbhAva eva doSAvara
Page #605
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyA smetH| - / evaM prAkRtAdivazakaraNalakSaNahAnAvapi cyutasaMskAratvamUhyam / tathA 'padma' ityatrAprayuktatvasya padagatatvaM bodhyam / iha zabdAnAM sarvathA prayogAbhAve'samarthatvaM, viralaprayoge tu nihatArthatvam nihatArthatvamanekArthasya zabdasyAprasiddhArthaviSayam, apratItatvaM tvekArthasyApi zabdasya sArvatrikaprayogavirahaH, aprayuktatvamaprasiddhaliGgAdiviSayam, asamarthatvamanekArthazabda viSayam, asamarthatve hi hantyAdayo gamanArthe paThitAH, avAcakatye punardinAdayaH prakAzamayAdyarthe na tatheti prsprbhedH| sthAnAt iti cet ? tathA sattve'pi rUpAntare doSAvasthAnAbhAvAt / na hi 'siddhI' ityasya 'ddhathai' ityaze yAdRzaM zrutikaTuMtvaM tAdRzaM 'riddhaye' ityasya 'ddha' ityaMze sambhavati / tasmAt tatra padAMzadoSatvameva, atra punaH padadoSatvaM nyAyyam / nanu 'aadaavjn...||'...atraiv 'kurute' ityAtmanepadamapyanathakam...ityevaM prakAzakArokta, tatra katha padAMzamAtrasya doSitvaM saGghaTate iti cet ? tatrAtmanepadamAtrasya duSTatvAt / 'kR'prakRti parivartya 'tanA'dhanyatamaprakRterniveze'pi yAvadAtmanepadaM na hi tannivRttiH / iti yathoktaM jyAyaH / iti|| vyAkaraNalakSaNaviruddhatvaM cyutasaMskAratvaM, tatra vyAkaraNaM ca pratibhASa bhinnam ; ataH-saMskRtabhASAvyAkaraNaviruddhatve sati yathA saMskRtabhASAyAM cyutasaMskAratvam, tathA'nyatrApItyAha-evamityAdi / ___ evaM yathA saMskRtabhASAyAM tad vyAkaraNalakSaNaviruddhatve sati cyutasaMskAratvaM tathA / prAkRtAdivyAkaraNalakSa. NahAnau prAkRtAdibhASAsaMskArakavyAkaraNAnuziSTalakSaNaparityAge / api / cyutasaMskAratvaM 'doSa iti' iti zeSaH / UhyaM bodhyam / uktaMnyAyamanyatrAtidizati-tathetyAdinA / tathA 'padma' ityatra 'bhAti padmaH srovre|' iti vAkyagate 'padma' ityasmina pade / aprayuktatvasya 'doSasye' ti zeSaH / 'aprayuktasya'ti pAThe tu 'striyAm / 13 ityatra strItve ityartha striyAmitivat 'labhvAdi dharmaH sAdhaye, ca vaidhaye, guNAnAm / / 1 / 29 ityatra laghutvAdidharityartha ladhAdidharitivaJca bhAvapradhAno nirdezo bodhyaH / padagatvam / bodhym| evaM padapadAMzavAkyadoSAMlakSyalakSaNAbhyAnnirUpya tatra teSAM parasparaM bhedaM darzayati-ityAdinA / ihaiteSu doSeSu madhye / zabdAnAM prayujyamAnAnAM hantyAdizabdAnAm / sarvathA / prayogAbhAve / 'satI'ti shessH| asamarthatvam / yatra yasya yadarthakatayA prayogastasyAnyatra tadarthakatayA sarvathA prayogAbhAve'samarthatvaM doSaH, yathA 'kuJja hanti kRzodarI / ' ityatra 'hantI' tyasya 'gacchatItyarthe prayogaH, sacAnyatra tasminnevArtha na dRzyate iti tasyAsamarthatvamiti bhAvaH / viralaprayoge virala: kvAcitkaH prayoga iti tatra / tu nihatArthattam / prayujyamAnasya zabdasya kvAcike prayoge nihatArthatvaM doSaH / yathA-'yamunAzambaramambaraM vyatAnI'dityatra 'zambara' zabdasya jalArtha kvacideva (ileSAdau ) prayogo dRzyata iti tasya nihatArthatvamiti bhAvaH / anekArthasya / zabdasya 'zambarA'dipadasya |aprsiddhaarthvissymprsiddhojlaadiruupo'rthstdvissym| nihtaarthtvm| ekArthasya / apizabdasya saarvtrikpryogvirhH|tu apratItatvaM'doSa'iti zeSaH / yathA 'yogena dalitAzayaH' ityatrAzayazabdasyeti bhAvaH / aprasiddhaliDAdiviSayamaprasidvamasArvatrikaprayoga yalliGgAdi liMgapratyayAdi tadviSayo yasya tata / 'ekArkazabdaviSaya' miti pAThe tu ekaH prasiddhaliGgAdyavasthAka evArtho yasya tAdRzazabdaviSayamityarthaH / liGgAdibhinnatve'pi arthaparivRttyabhAvena prayogakvAcikatvamalamitibhAvazceti bodhyam / aprayuktatvama / yathA-"bhAti padmaH sarovare // " ityatra 'padma' zabdasyati bhAvaH / anekArthazabdaviSayamaneke prakRtAprakRtAH prasiddhAprasiddhA vA'rthAyeSAM te cAmI zabdA iti te viSayA yasya tat tathoktam / asamarthatvam / yathA---'kujaM hanti kRshodrii||'itytr 'hantI'tyasyAnekArthakasyApi padasya na vivakSite'. the zaktirityasamarthatvam / hi yataH / asamarthatve 'doSe' iti zeSaH / hantyAdayaH 'zabdA' iti zeSaH / gamanAdyartha gacchatItyAdyarthe / ptthitaaH| avAcakatve 'dinamme tvayi samprApte' ityAdau punaH / dinAdayaH / 'zabdA' iti zeSaH / prakAzamayAdyarthe / 'paThitA' iti pUrvaNAnvayaH / na / iti / 'asamarthatvAdInA'miti zeSaH / parasparabhedaH /
Page #606
--------------------------------------------------------------------------
________________ saahitydrpnnH| / saptamaHevaM padadoSasajAtIyA vAkyadoSA uktAH samprati tadvijAtIyA ucyante / 4 varNAnAM pratikUlatvaM, luptAhatavisargate / " adhinyUnakathita-padatA, hatavRttatA // 5 // ... patatprakarSA sandhau vizleSAMzlIlaMkaSTatoH / ___ ardhAntaraikapadato, samAptapunarAttatA // 6 // evaM padavAkyapadAMzadoSAnirUpya vAkyamAtradoSAnirUpayitumupakramate-evamityAdinA / evaM niruktaprakAreNa / padadoSasajAtIyAH padadoSANAM sajAtIyAH / vAkyadoSAH / uktA nirUpitAH / sampratIdAnIm / tadvijAtIyAH ucyante-4 varNAnAmityAdinA / 4 varNAnAm / pratikUlatvaM viruddhatvaM tirodhAyakatvenApakarSakatvena vA'nanukUlavRttitvam / 'doSaH' iti zeSaH / ayaM ca doSo yatra zRGgArAdyananuguNA varNAH sambhavaMti tatraiveti pratikUlavarNatvamityapyabhidhIyate / tathAcazRGgArAdirasAdyananuguNatve sati yat varNAnAM pratikUlatvaM, tat pratikUlavarNatvAparaparyAyo varNapratikUlatvanAma doSa iti phalitam / na cAsya duHzravatvena saGkaraH, tatra paruSavarNAnAmeva duSTatvam, atra tu sukumArANAmapi raudrAdAviti bhedAt / rasavirodhitvamevAsya bIjaM ca / ata evAyaM nityo doSaH / luptAhatavisargate luptavisargatA''hatavisargatA cetyarthaH / etau ca doSAvanityau yamakAdau tatpratiprasavAt / ata eva-'vinItA vimalA bhavyAcaritA yasya satkRte / dArA iva sadAyattA janatA sa kRtI khalu // ' 'piko'piko'pi kopiko viyoginIrabharsayat / vAMsi bhaGgamAlapannitAni tAni tAni taaH||' ityAdau visargANAM luptAhatatve api saGgacchete / yattaktaM 'bhayo mahIyo'tiyazovibhUSitaH / ' ityAdau kathanna pddosstvm|' iti, tacintyam; visargatvasya padAntarApekSitatvena vAkyadoSatvAt / anyathA 'nyakArohyayameva'-ityAdAvapi padadoSatvamApadheta / adhikanyUnakathitapadatAH / adhikapadatA nyUnapadatA kathitapadatA cetyarthaH / tatra-AdyaH-avivakSitArthapadatvam , anupayuktArthapadatvaM vA; adhikaM hi padamavivakSitArthamanupayuktArtha vA bhavati dvitIyaH punarvivakSitArthapadavihInatvam anupAttavivakSitArthapadatvam, upAdeyArthasyApi padasyAnupAttatAviSayatvaM vA, nyUna hi padaM vivakSitArthakamapi upAdeyamapi vA'vahelitopAdAnakambhavati, tRtIyastu prayojanazUnyatve sati upAttasamAnArthakasamAnAnupUrvIkapadavattvam / adhikapadatve ca avivakSitArthakatayA niSprayojanazabdazravaNena zrotU rasodbodhavaiguNyAjjAyamAnaM vaimukhyaM dUSakatAbIjam, ata eva 'vada vada jitaH sazatrurna hato jalpaMzca tava tavAsmIti / citraM citramarodIddhAheti prmmteputre||' ityAdau harSAMdAvabhivyajyamAne duSTatvAbhAvAdetasyAnityatvam / nyUnapadatve ca padajJAnavirahakRtA vivakSitApratipattirdUSakatA. bIjam, ata eva 'tvaM jIvitaM tvamasi me hRdayaM dvitIya, tvaM kaumudI nayanayoramataM tvamaGge / ityAdibhiH priyazatairanurudhya mugdhAM tAmeva zAntamathavA kimataH prenn||' ityAdau 'tAmeve'tyataH paraM 'kathaM tyaktavAnasI'ti 'nAzitavAnasI'ti vA vAkyazeSasya duHkhAtizayena vaktumazakyatayA nyUnatve'pi duHkhAtizayavyajakatvAt / kathitapadatveca kaveH zaktyunnayanopabhuktabhogavacchroturvemukhya dUSakatAbIjam, ata eva lATAnuprAsAdo kavernAzaktyunayanamityasya pratiprasavaH / na caikasyaiva padasya dvitIya. vAropAdAne piTapeSaNavadacamatkAritvaM dUSakatAbIjamiti vAcyam, anavIkRtatvena sAGkaryApatteH / nanUdahariSyamANe 'palavAkRti rktosstthii|' ityAdau 'ratilIlAzramambhinte salIlajanilo vahan' ityAdau cAdhikapadatvakathitapadatvayoH kathaM vAkyagatatvaM saacchate / samAsenaikapadye'samastadazAyAM nAnApadatvenApyabhimatasya padAMzatvApatteH / hatavRttatA hataM lakSaNAnanusAritvena naSTaM, lakSaNAnusAritve'pi vA'zravyatvAdinA kutsitaM vRttaM chando yasya tasya bhAvastattA / 'doSa' iti zeSaH / tatra duHzravyatvAdinA zrotubaimukhyaM duSakatAbIjam / duHzravyatvaM ca lakSaNA'nanusAritvena cchandobhaGgajanyaM, lakSaNA'nusAritve'pi varNanivezavizeSajanyaM ceti dvividham / Adipadena rasAnanuguNatvamaprAptagurubhAvAntalaghutvaM ca / evametacatuSTayamUlatayA'syApi doSasya caturvidhatvamahyam / atrApyAdyatRtIyabhedasya nityatvaM, nAnyasyApi / patatyakarSatA patan uttarottaraM bhrazyamAnaH prakarSo'nuprAsAdikRtabandhadADhIjjvalyAdyAtmA racanAvizeSo yatra tasya bhAvastattA / atra pUrvIpekSayottaratra bandhazaithilya. miti kaverazaktayunnayanena dhoturvairasa dRSakatAbIjam / yatra tu rasAnuguNatayottarottaraM prakarSapatanamapekSitameva bhavet , tatra na doSa ityayamanityo doSaH / sandhau saMhitAyAm / vizleSAzlIlakaSTatAvizleSazcAzlIlakaSTate ceti, tathoktAH /
Page #607
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH / rucirAkhyayA nyAkhyayA sametaH / abhavanmatasambandhokamataparArthatAH / vAcyasyAnabhidhAnaM ca bhamaprakramatI tathA // 7 // sandhau vizleSaH, sandhAvazlIlatA, sandhau kaSTatA ceti trayo doSA iti bhAvaH / ayambhAvaH sandharvairUpyaM vizleSAdinA sambhavatIti tadevAtra duSakatA''dhAyakam / evaM ca sandherUpyaM tridhA, vizleSo'zlIlatvaM kaSTatvaM ceti bhedAt / vizleSazca dvividhaH, 'saMhitaikapade nityA, nityA dhAtapasagayoH / nityA samAse, vAkye tu sA vivakSAmapekSate // ' iti prAcAmabhidhAnAdecchika AnuzAsanikazca; atrApyAnuzAsaniko dvividhaH, pragRhyahetuko'siddhihetukazcati bhedAt / teSvAdyaH, sakRdapi prayukto doSAya, icchAnibandhanatvenAzaktimUlakatayA prathamata eva sahRdayodvejakatvAt , antyau tvasakRdvartamAnAveva, AnuzAsanikatvenAzaktyanunnAyakatayA bandhapAruSyeNa bandhazaithilyenaiva vA sahRdayodvejakatvAt / iti kecit / vastutastu-yatra sandhernityaM prAptAvapi avidhAnaM tatra tu vAkyagatacyutasaMskAratvaM doSaH / yathA-'pravartayitvA paritaH svacakram / ' ityatra / yatra ca sandheH pragRhyatvena vidhAnAbhAvastatra kathaM sandhervairUpyamiti na vidmaH; yatra ca sandhAvazlIlatvaM kaSTatvaM vA samutpadyate tatra yadyapi vairUpyamiti vaktuM zakyate, athApi sandhAvazlIlatvaM kaSTatvaM ceti bodhyam / anyathopahatavisargatvaluptavisargatvayorapi bhavedatraivAntarbhAvaH / kiM bahanA, 'jagadIzvara,bhavAnIzvarAdizabdAnAmapi etaddopAdhiSThitatvaM yujyeta / atra ca-- bandhazaithilyaM, sahRdayodvejakatvaM, madhurimopaghAtena zravaNArajakatvaM ca kramAdRSakatAbIjam , ata evAdyo nityo nAntyo,etayo: zAntavIrAdiSUpAdeyatvAt / aAntaraikapadatA'nyad dvitIyaM svAnanvayIbhUtatvena bhinnamiti yAvat yada, tada'ntaraM; taMtrakamasahAyamanvayopayogipadAntarasAhAyyazanya padaM vivakSitaM vAcakapadaM dyotakapadaM vA yatra (vAkye) tatteti tathoktA / 'doSa' iti zeSaH / arddha ca zlokasya, sa cApyekavAkyAtmaka eva grAhyaH, tathAca--anvayopayogitAzUnyekavAkyAtmakazlo. kArddhagatatvenAsahAyAvazyopAdeyavAcakadyotakAnyatarapadatvamAntaraikapadatvam / vAkyAntarAntaHpAtavirahAna saGkIrNatvena saGkaraH, sarveSAmeva prAyaH padAnAmekaikapadAntarAntaHpraviSTatve vAkyArddhavibhAgasyaiva vaktumakSamatvAt , na ca kliSTatvetasyAbhedaH, zlokArddhAntaritatvenaivAsya sambhavAt ; nApyasya asthAnasthapadatvena gatArthatvam , avazyamupAdeyasyApyantaritatvenaiva nirAkAkSatvamUlakatvAt / na vA'puSTArthatvenaitasyaikAtmakatvam, arddhAntarapAtitve'pi avazyopAdeyatvAnivRttAvapuSTArthatvAyogAt / antiraikapadatve nirAkAikSatvaM dvitIyA patitasyaikasya padasya vilambenopasthityA'nvayabodhavilambastrAdhiSThitazlokAnviyabhramajanakatve sati aparArddhAnvayAkADakSApUrakatAzanyatvaM vA daSakatAbIjam / zleSAdAvupAdeyatvAnnAsya nityatvam / yathAhi--"vinaya vimatAdhArapadadvandve nibadhyate / vAdIndradarpadalanaM zAstratattvopapAdanam // " ityatra 'te padadvandve vinayaM nibadhya viracayya zAstratattvopapAdanaM nibadhyate // ' ityevaM dehalIdIpakanyAyena 'nibadhyate' iti camatkArakAri / vAcakasyArddhAntaritatvamudAhariSyate, dyotakasya punaryathA; 'santApazamanI satyatratA zItaruce ruciH / ivAbhAti mahArAja ! tvadIyayazasAM tatiH // ' ityatra, ityasya pUrvArdrapAThaucitye'pi parArddha nivezAt / samAptapunarAttatA samApta punarAttaM pazcAdgRhItaM padaM vAkyaM vA yatra, tasya bhAvastattA / samAptapunarAttatvaM ca kriyAkArakabhAvenAnvayabodhakavAkyA. bhidhAnAnantaramabhihitasyApi vAkyasya tadanvayipadavAkyAnyataropAdAnena punarupAdAnaM, kriyAkArakAnvayena samAptasyApi vAkyasya vizeSAbhidhitsAmantareNa punastadanvayipadavAkyAnyataropAdAnenAbhidhAnaM vA / ata eva vizeSAbhidhitsAyAM nAsya doSatvamityayamanityo doSa iti sthitam / tatra-samAptapunarAttapadatvAparaMparyAyo'yamudAhariSyate / anyo yathA-'apArakaruNAsindhuH zaraNAgatavatsalaH / kazcidevezo loke na mahAtmA janojanaH / ' ityatra caturthapAdAtmakasya vAkyasya punarupAttatvAt / abhavanmatasambandhAkramAmataparArthatAH / na bhavati sambhavatIti abhavan mato'bhimataH sambandhoyatra tadabhavanmatasambandham / na krama upakramo yatra tadakramam / na mato'bhimataH parArtho dvitIyArtho yatra tadamataparArtham / abhavanmatasambandhatvamabhimatAnvayAnupapattinibandhanam, ata evAvimaSTavidheyAMzatvAdetasya vyavacchedaH, atra hi padArthayo. ranvayasyaivAsambhavaH, tatra punaranvayasambhave'pi uddezyavidheyabhAvasyaivAvagamAbhAvaH / uktaM ca-'nacAvimRSTavidheyAMzatvasyAntarbhAvaH, upajIvyatvena bhedAditi kecit / upajIvyatvenAvimRSTavidheyAMzatvasya matasambandhAbhAvaprayojakatvena / bastutastu-tatra parasparAnvitatvena vivakSitayoH padArthayoranvayo bhavatyeva, parantu anabhimatatvenAprAdhAnyAdinA vA rUpeNa,
Page #608
--------------------------------------------------------------------------
________________ [saptamaH saahitydrpnnH| tyAgaH prasiddha,-rasthAne nyAsaH, padasamAsayoH / saMkIrNato, garmitatA, doSAH syurvAkyamAtragAH // 8 // atra tu sambandha eva tayorna pratIyate iti mahAn bhedaH / tathAca-tatrAnvayavizeSAbhAvaH, iha punaranvayasAmAnyAbhAvaH, iti bhAvaH / evaM ca-prakRte padArthayorvAkyArthavidhayA bhAsamAnasaMyogasyaiva abhAnam , tatra tuddezyatvAdizAlibodhasyAnudaya iti vizeSa iti bhAvaH / ata evAtra sambandhapadaM caritArtham / nanvevamanvayasAmAnyAbhAvavivakSAyAmabhavanmatasambandhatva'mityatra vivakSitArthakamatatvavizeSaNamanvaye vyartham , pratyutAvimaSTavidheyAMzatvena saGkIrNatvApAdakameva syAditi cet ? nAtra vivakSitArthakatayA matazabdaprayogaH, kintu zAbdabodhaviSayatvArthakatayA iti / atra ceSTapratItivirahodUSakatAbIjam, tasmAdayaM nityo doSaH / akramatvaM padasanivezarUparacanAyAH prastutArthApratyAyakatvanibandhanam, ata evAsthAnasthapadatvAdasya bhedaH / na hi tatra prastutArthApratyAyakatvaM, kintu prastutArthapratyAyakatve'pyanaucityam / atha duSkamatvamarthakramasyAnaucitye, bhagnaprakramatvaM punarupakramoktakramasyopasaMhAre bhaGge ityUhyam / amatapadArtha 'jJeyau zRGgAravIbhatsau tathA vIrabhayAnako / raudrAdbhutau tathA hAsyakaruNau vairiNau mithaH // ' ityuktadizA prAkaraNikavyaGgyazRGgArAdyanyatamarasapratikUlabIbhatsAdyanyatamarasavyaJjakazleSAdimUlakavyaGgyadvitIyArthopasthitinivandhanam / ata evAsya prakRtarasApakarSakatyaM dUSakatAbIjam , viruddhamatikAritvAdibhyazca bhedaH / viruddhamatikAritvaM hi prakRtavAcyArthIpasthitinivandhanamUlam / ayaM ca doSo nityaH, prakRtasya vyajyamAnasya rasasya rasAntarAbhivyaktyA tiraskArakatvAt / ca puna: / vAcyasyAvazya vaktavyasya-padastheti zeSaH natvarthasyeti / anyathA zabdadoSatvAnupapatteH / vAcyo'pi zabdo vAcakAtirikta evaM prAhyaH, tena vAcyasyAvazyaM vaktavyasya vAcakAtiriktasya zabdavizeSasya dyotakarUpasyeti yAvat ityarthaH / 'kRtyAzca / ' 3 / 3 / 171 ityanenAvazyakArthe Nyat / anabhidhAnaM nAbhidhAnaM kathanamabhihitArthatvamiti yAvaditi tathoktam / tathAca-anabhihitAvazyavaktavyadyotakapadatvaM vAcyasyAnabhidhAnaM doSaH / yatra hi avazyaM vaktavyo'pi dyotakaH zabdo nAbhihitaH, tattvasya vAcyAnabhidhAnapadArthatvAt / ata eva-nyUnapadatvAdasya bhedaH / tatra vAcakapadasyaiva nyUnatAyAstAdavasthyAt / iti phalitam / tasmAduddezyavidheyabhAvAdidyotakavibhaktInAM nipAtAnAM ca nyUnatAyAmapyetasyeva sambhava iti bodhyam / apyAdInAmapi vAcakatvAGgIkArapakSe tu 'vAcakAtiriktasye'tyatantram / ' ata eva 'vAcyasye'tyetAvanmAtramabhihitaM saGgacchate kavirAjAnAm / evaM satinyUnapadatvaM vivakSitArthapadanyUnatvanibandhanam, tasya ca kvacidguNatvamapi, anabhihitavAcyatvAparaparsAyaM vAcyasyAnabhidhAnaM punaravazya vaktavyanyUnatvanibandhanam, tasya ca vivakSitArthasajAtIyapadAntarasannivezanApyutthAnAbhAvaH, asya tu na; kintu-tatsannivezenaivetyanayorbheda iti sthitam / tasmAt-vivakSitArthanipAtetarapadanyUnatve nyUnapadatvaM, vivakSitArthApyAdinipAtasajJakapadanyUnatve punarvAcyasyAnabhidhAnam / na hi 'apI'tyasya tatsamAnArthena padAntareNAkAGkSA pUryate, pUryate punaH 'kAntAyA' ityAdeH 'priyAyA' ityAdinA / ata evAyaM nityo doSa iti| tthaa| bhagnaprakramatA bhagno vicchinaH prakramaH prastAvo yatra yasya vA, iti tattvam / prastAvazcAtrAkAGkitaprakArako'rthaH / yad yena prakAreNa prAnirdiSTaM tasya tatpra. kAreNAnuktireva bhaGgaH / tathAca-pratyutthitAkAkSAviSayIkRtena prakAreNa pazcAdanabhihitatvaM bhagnaprakramatA doSa iti phlitm| prasiddha prayogapravAhotthApi(ttambhi) tAyA aMbhinnArthAnAmapi zabdAnAM tattadvizeSaNava sannivezaucityaviSayiNyAH prkhyaateH| tyAga ullaGghanam / 'doSa' iti zeSaH / yatra prayogaprasiddhestiraskAraH, sa tyaktaprasiddhitvAparaparyAyaH prasi. ddhityAgo nAma doSaH / atra ca kaveH prasiddhiparityAgena tAdRzAbhijJAnazunyatvanidarzanaM dUSakatAbIjam / 'prasiddhityAgakRtasahRdayodvegodUSakatAbIjam / ' iti tuudyotkaaraaH| ata eva zleSAdau tadabhAvAnnAyaM nityo doSaH / yathA-'pratidvandri tayA'nyo'nyaM jigISUNAM suroSiNAm / vIrANAM raNitaM kasya citte trAsa na cAdadhau // ' ityatra 'raNitaM garjitaM krIDitaM ceti raNitazabdasya nAnA'rthakatayA prasiddhasya prayogo na doSAya / nanu raNitAdizabdAnAM vIragarjanAdivAcakatAprasiddhayabhAvenaitasyAvAcakatvenAprayuktatvena vA gatArthatvaM syAditi cet ? na, sarvathA vivakSitArthAvAcakatAvirahAt prayogAniSedhAca / ubhayatra hi samAnenaiva rUpeNa zaktisattve'pyekatraiva prasidruyA zaktisvIkAre'pi tadbhaGge etasyotthAnam, na tu tayoH /
Page #609
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / asthAne na yathAzrutAnupUrvyAvivakSita svArthAnubhAvakatve sati svasAkAGkSasthAnAdvyavahitatvenAprazastaM sthAnamiti tatra / 'tatsAdRzyaM tadanyatvaM tadalpatvaM virodhitA / aprAzastyamabhAvazca nanarthAH SaT prakIrtitAH // ' iti vRddhAH / padasamAsayoH padaM ca samAsaceti, tayoH / nyAsaH / 'doSI' iti zeSaH 1 'bhavAn pitarA' vidyAdivaduddezya vidheyabhAvavivakSayA sambandhaH 1 tathA ca-asthAnasthapadatvAparaparyAyo'sthAnapadanyAsaH, asthAnasthasamAsatvAparaparyAyo'sthAnasamAsanyAsazceti doSadvayam / sa ca yathAzrutAnupUrvyaM vivakSitakhArthAnubhAvakale sati svasAkAGkSasthAnAdvyavahitasthAnaprayuktatvam / satyantenAkramasaGkIrNagarbhitatvAnAM vyudAsaH teSu tadA''nupUrvyAvivakSitArthabodhavirahAt / anayozcAsthAne padanyAso vivakSitArthapratItiM sthagayatIti tanmUlatvAdayaM nityo doSaH / athAsthAne samAsanyAso vivakSi tasthale samAsAnaucityena sahRdayavaimukhyamApAdayatItyayamapi nityo doSaH / atrAhuH kecit - 'pramattonmattAyuktau samAsAnaucityasyApi sahRdayavaimukhyApAdakatvAbhAvAdayaM doSo na nityaH / ata eva - ' raktAzoka ! kRzodarI kva nu gatA tyaktvA'nuraktaM janaM ? no dRSTeti mudhaiva cAlayasi kiM vAtAvadhUtaM ziraH / utkaNThAghaTamAnaSaTpadaghaTAsA daSTacchadastatpAdAhatimantareNa bhavataH puSpodgamo'yaM kutaH ? // ' ityatra 'no dRSTA - ' iti krodhotpattyavyavahitoccAritapadedhveva samAsaucitye'pi tatrAkRtvA'nyatra ( katicitpadAni parityajya ) samAsakaraNAdasthAnasthasamAsasyApi unmattapuruvasa uktivazAdguNatvam / ' iti / anye punaH prAhu: - 'raktAzoka ! - ityatra zRGgAre'nucitasyApi dIrghasamAsasya sadbhA venAsthAnasthatvaM raktAzokaM prati krodhamutkarSayatIti tasya guNatvam / ' iti / vRddhAstvevaM prAhu: - 'nAtronmattasyoktiH, kintu raktAzokaM prati krudrasya tasmAttatrApi ( dvitIyA'pi ) ( samA sanyAsasyaucityameveti samAsasyAsthAne nyAsa eva na sambhavati, tasmAdayaM nitya eva doSaH / ' iti / atha navyAH prAhu: - 'asthAne samAsasya nyAsaH saMnyAsa - tyAga iti yAvat, nyAso vinyAso vidhAnamiti yAvat iti vA / tathAca - asthAne samAsasya tyAgo vidhAnaM ceti 'asthAnasamAsatyAgAsthAnasamAsavidhAnAparaparyAMyo'sthAnasamAsanyAso nAma doSo dvividha iti sthitam / tatrAdyo yathA'udyadbhISaNavAsanAbhiranizaM duzcetasAM vaH kSaNAdadyAhaM svayamantako raNagato gajami vIravrataH / ye ye'tropagatAH stha, yAta na cirAt sveSAM pitRRNAM puraM, te yuSmAn samupAyanti kimu tadvayarthe padaM tiSThata // ' ityatra samAsamArabhyApi tattyAgaH kRtaH / iti / na cAsya varNAnAM pratikUlatve'ntarbhAvo yujyate, samAsavarNarUpatvAbhAvAt / rasAnanuguNavarNabahulavAkyaM hi varNAnAM pratikUlatvam / evaM ca - mAdhuryavacchRGgArAdirasapradhAnasthale'pi dIrghasamAsavidhAne ojovadrau drAdirasapradhAnasthale'pi vA dIrghasamAsatyAge'yameva doSaH / nApyatra patatprakarSatA, prathamaM pravRttasya prakarSasyAgre parityAge tatsambhavAt, asya punastadvaiparItyena sambhavAt / athaca - ubhayatrocitasyaiva prakarSasyAbhAve patatprakarSa totpadyate, eSa tu ekatara traivocitasya samAsasya tyAge doSaH / saGkIrNatA saGkIrNamanekavAkyaghaTakapadAnAM parasparamantaH praviSTatvena saGkaratAM prAptaM tasyabhAvastatA / tathAca - bhinnabhinnavAkyArthAnvitapadAnAM tattadarthaM nirAkAGkSavAkyaghaTakatvaM nAma saGkIrNatA doSa iti phalitam / ata evAsya kliSTatvAdbhedo, vAkyamAtragatatvaM ca / vAkyAntara ghaTakapadAnAM vAkyAntarapraviSTatve etatsambhavAd yathA'bhimatArthavAkyAva sthitipratItivilambo'tra dUSakatAbIjam, iSTabodhabAdhAdrasasvArasyabhaGgo dUSakatAbIja mityapare / ata evAyaM nityaH / garbhitatA jAtavAkyAntarAdhAnagarbha vAkyaM garbhitaM tattvaM punastadAkhyo doSaH / tathAca - antaH sthitavAkyAntaravAkyatvaM garbhitatvannAma doSaH / tAdRzavAkyaM tu kvacit svabhAvata evaikaM, kvacit punarhetuhetumattvena vAkyaikavAkyatayaikIbhUtam / evaM ca - dvividho'yam / atra madhyasthitasya svArthAnubhAvakatvaM na punaH saGkIrNatvamityanayorbhedaH / anye tvAhu: - 'vAkyA. ntare vAkyAntarIyapadAnAM praveze saGkIrNatvaM vAkyAntarasyaiva punaH praveze garbhitatvam; ityetayorbhedaH / ' iti / atra jhaTiti pratItiviraho nAsattirvA dUSakatA bIjam / yatra tu pratItivizeSAdhAnAya vAkyAntarasya kroDIkaraNaM, tatrAsya guNatvamapItyayamanityo doSaH / doSAH niruktAvarNapratikUlatvAdaya itibhAvaH / vAkyamAtragAH / syuH / atredaM boddhavyam-varNAnAM pratikUlatvamArabhya garbhitatA'ntaM trayoviMzatisakhyAkA vAkyamAtragatA doSA niruktAH, tatra varNAnAM pratikUlatvaM, hatavattatvaM sandhau vizleSaH, abhavanmatasambandhatvam; amataparArthatvaM vAcyasyAnabhidhAnaM, bhamaprakramatA, asthAne padanyAsaH, saGkIrNatvaM ceti daza doSA nityAH, luptavisargatvAdayaH punastrayodazadoSA anityAH / iti // 5 // 6 // 7 // 8 // 31
Page #610
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAhityadarpaNaH / varNAnAM rasAnuguNyaviparItatvaM prAtikUlyam / yathA mama - 'ovaet ulloi, saaNe haTTa kahaM pi utthAi / diae puTTai phiTThai lajjA khaDi dihIe sI' // 5 // bhatra TakArAH zRGgArarakhaparipanthinaH kevalaM zaktipradarzanAya nibaddhAH / eSAM caikadvitricatuHprayoge na tAdRzarabhaGga iti na doSaH / 'gatA nizA imA vAle' ityatra luptA visargAH / AtA utvaM prAptA bitargA yatra yathA- 'dhIro varo, naro yAti' iti / [ saptama: athaiSAM lakSyalakSaNAni nirdeSTuM pravRtta Aha-varNAnAmityAdi / varNAnAm / rasAnuguNyaviparItatvam / tacca - 'mUrdhnivargAntyavarNenetyAdinA darzayitryate / prAtikUlyam / udAharati yathA / mama 'virahiNIvarNane ' iti zeSaH / sA / virahiNI / saaNe zayane zayyAyAmiti yAvat / obaDai udvarttayati zarIramuttAnIkarotIti yAvat / ut tu varttane / ulloi ulloTayati pArzva parivartayatIti yAvat / 'ut luTa' loTane / kahaMpi kadApi / utthAi utthAya / haTTaD ghayati calatIti yAvat / ghaTTa calane / hiae hRdaye / puTTa puNyati alpIbhavatIti yAvat / putra alpIbhAve / lajjai lajayA / phiTTas sphiyati himastIti yAvat / 'zarIra' miti zeSaH / sphiTTa hiMsAyAm / dihIe dhRtedhairyAditi yAvat / khaTTaD khadhyati kuMThitA bhavatIti yAvat / khaTTa saMvaraNe / atra vipralambhavarNanam / AryAchandaH, lakSaNaM coktaM prAk // 5 // dAssmin padye ityarthaH / TakArAH / zRGgArarasaparipaMthinaH / thAro vipralambhazRGgArastasya paripaM thinaH pratikUlAH / 'varNAM' iti zeSaH / nanu kimarthamete nirUpitA ityAzaGkayAha - kevalam / zaktipradarzanAya / 'akuTotkaMThayA pUrNamAkaMThaM kalakaMThi ! mAm / kambukaMThayAH kSaNaM kaNThe kuru kaMThArtimuddhara // ' atra sambhogazRGgArasya pratikUlA varNAH / atrAhustarkavAgIzAH - ' nanUktodAharaNe duHzrayatvameva doSa iti cet ? udAharaNAnantaraM bodhyam / yathA - 'vRndArakaprakaramaya karomyazaGkamAnandayAmi munivRndamamandamaGga / bhaGga bhujaGgamagaNasya bhayaM nayAmi tvAmantakA tithimasantamahaM vidhAya // ' rAvaNaM prati zrIrAmasyoktiriyam / atra mAdhuryavyaMjakatrAcurya vIrarasasya pripNthi|' iti / atra vizeSaM nirdizati - eSAmityAdinA / eSAM prakRtarasapratikUlavarNAnAm / ekadvitricatuHprayoge / tAdRzara sabhaGgastAdRzI yAdRzaH 'oI' ityAdI rasabhaGga iti tathoktaH / na 'sambhavatI 'ti zeSaH doSaH / na 'astI 'ti zeSaH / lupta visargatvamudAharati- 'gatA' ityAdinA / 'he vAle ! imAH nizA rAtrayaH / gatA vyatItAH / ' zItalA vimalA bhavyA dadhAnA aindavI rucIH / gatA nizA imA bAle ! AgamiSyati no punaH // ' iti samastaM payam // ityatra / visargAH / luptAH / 'tasmAt luptavisargavaM 'doSa' iti zeSaH / Ahata visargatvamudAharati- AhatA ityAdinA / AhRtAH / utvamukAratvam / prAptAH / visargIH / yatra tadvato 'doSa' iti zeSaH / yathA - 'dhIraH / ata eva varaH zreSThaH / naraH / yAti / "yazo jyAyo virocayan / yatra yAMti mahAtmAno ranomuktAstamojitaH // ' iti zeSaH / iti / 'atra visargANAmutvaprAcuryeNAhata visargatvamiti zeSaH / nanvevaM visargaprAcuryamapyanyo doSaH syAt / yathA'smaraH kharaH, khalaH kAntaH kAyaH kRzataraH sakhi / ayaM ca surabhiH kAlaH kAlaH krUraH puraH sthitaH // ' ityatreti cet ! na, duHzravatvenaivaitasya gatArthatvAt / etena pradIpakArAdInAM doSAntarakhIkAraH pratyuktaH / 1 'udvarttayati ulloTayati zayane ghaTayati kadApi utthAya / hRdaye puyati sphiyati, lajjayA sadhyati dhRteH sA // ' iti saMskRtam / 'ovahai ulloTai saaNe kahiMpi moara No pariha / hiaeNa phii lajjAi khui dihIe sA // ' iti pAThe tu 'udvartayati ulloTayati karhyapi mohayati No parighaTTayati / hRdayena sphiTayati lajjayA khuTTayati dhRteH sA / ' iti saMskRtam / iti vivRtikArAH / sati padAnAM vyutpattiH chandasazca niSpattizvintye /
Page #611
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH / rucirAkhyayA vyAkhyeyA sametaH / / 'pllvaakRtirktosstthii|' ityatrAkRtipadamadhikam / evaM 'sadAzivaM naumi pinAkapANim / ' ityatra vizeSaNamadhikam / 'kuryA harasyApi pinAkapANeH / ' ityatra tu 'pinAkapANe'riti padaM vizeSapratipattyarthamupAttamiti yuktameva / yathA vA-'vAcamuvAca kautsH|' ityatra 'vAca mityadhikam / 'uvAce'tyanenaiva gatArthatvAta / kvacittu vizeSaNadAnArtha tatprayogo yujyate / yathA-uvAca madhurAM vAcam'-ityatra / . kecittvAhuH-yatra vizeSaNasyApi kriyAvizeSaNatvaM sambhavati, tatrApi tatprayogo na ghaTate / yathA-uvAca madhuraM dhImAn' iti / adhikapadatvamudAharati-pallavAkRtiraktoSThI ityAdinA / 'ellavAkratiraktoSThI' pAlavI navapatraM tasyAkRtirAkArastadvadraktamoSThaM yasyAH sA / 'otvoSThayoH samAse vA * / ' iti pararUpAdezaH / 'zaradindunibhAnanA / susmitA cakitAkSIyaM ca haret kasya mAnasam // ' iti zeSaH ityatra / AkRtipadama / adhikam / 'ata evAtrAdhikapadatvaM dossH|' iti zeSaH / idambodhyam-yatrAvivakSito'pyarthaH kathamapyavitatayA'bhidhIyate, tatrAdhikapadatvam; yatra punarvivakSita evArthaH, kintu aprayojakatvAnyalabhyatvAbhyAM na zabdenopAttamahaH, tatrAstyapuSTatvam iti / evam-'pinAkapANi pinAkastadAkhyaM dhanuH pANau yasya tam / 'pinAko'jagavaM dhanuH / ' ityamaraH / sadAzivaM sadA''nandamUrti bhagavantam / naumi stomi / Nu stutau / 'nAsAgramAdhAya vilocanAni svameva nitya pAracintayantam / zAntaM mahAntaM khasamAdhiniSTha'miti pUrvamiti zeSaH / ' ityatra / vizeSaNaM pinAkapANimiti vizeSaNapadam / adhikamavivakSitatayAnopayuktam / 'pratyuta samAptapunarAttatAmAvahatI ti zeSaH / nanu tarhi tava prasAzAta kusumAyadho'pi'kuryA harasyApi pinAkapANadhairyacyuti...'ityAdAvapyayameva dopaH syAt iti can netyaah-'pinaakpaanneH| harasya / api / kuryA dhairycyuti'mitybhisnnaanvyH|' ityatra / tu! 'pinAkapANe riti vishessnnm|vishessprtipttyrthm / upAttamaiti yuktam / eva'natvadhikaM yatsyAnniruto dossH| 'iti zeSaH / yathA / vaa| kautsastannAmA vrtntushidhyH| vAcam / uvAca / ityatra 'athoSTravAmIzatavAhitArtha prajezvaraM prItamanA maharSiH / spRzana kareNAnata. pUrvakAyaM samprasthito vAcamuvAca kautsaH // ityasmin padye / 'vaacm|' iti pada miti zeSaH / adhikam / uvAce tyanena 'padene ti zeSaH / eva / gatArthatvAt / atrAyambhAvaH-'vaca paribhASaNe iti vac dhAtoH paribhASaNamarthaH, paribhASaNaM ca vAca eveti punastadupAdAnamavivakSitatvAdadhikam / iti / nanu 'vAcamuvAce'tyatrAnuprAsavizeSasadbhAvavazAda. doSatvaM syAditi cet ? na, adhikapadatvasya taatpryvishessprtyaayklmntrennaadosstvsyaaviikaaraat| na hi avivakSitAnAM padAnAM nivezenAnuprAsAdInAM saGghaTanaM yujyate'pekSyate vA; kintu avivakSitairapi padairya di syAttAtparyavizeSapratipattistadA sthAne / ataevAha-vacit / tu vizeSaNadAnArtha vizeSaNaM prayoktumiti bhAvaH / tatprayogastasyAdhikapadatvenA bhimatasya prayogaH / yujyate / yathA 'madhurAmaparuSAm / vAcam / uvaac|' ityatra / 'vAcamityadhika'miti zeSaH / atra matAntaraM nirdizati-kecita tu / 'yatra / vizeSazasya 'madhurA'mityAdirUpasya vizeSaNapadasya / api kiyA. vizeSaNatvam / sambhavati / tatra / api / tatprayogastasya 'vAca'mityAdirU pasya vizeSyapadasya prayogaH / n| ghaTate yujyate / yathA-'dhImAn / madhuram / uvAca / ' iti / AhuH / ayamabhiprAyaH-kriTa vizeSaNatvamutpAdya vizeSaNadAnArthamapyupAttamavivakSitaM vizeSyapadamadhikameva, na tu sArthakaM yatsyAdarAma / tasmAt--'vAcamuvAca' ityAdau 'madhura' mityAdikriyAvizeSaNaniveze'pi 'vAca'mityAdInAmupAdAnaM duSTameva / iti / tarkavAgIzAstvAhaH 'vAca'miti / yathA-'devaM yajati' gandhaM jighrati' ityAdau 'sambhedenAnyataravaiyarthya' miti nyAyena yajAdeH pUjAgrahaNamAtrArthatA, tathA'trApi vacadhAtorucAraNamAtrArthatvam, natu vacanocAraNArthatvam / anyathA paunaruktyaM syAt / evaM ca-tAdRzakalpanA'tra zabdabodhavilambanakaditi doSatvametasya' iti / nyUnaparatvamudA.
Page #612
--------------------------------------------------------------------------
________________ 30 saahitydrpnnH| [saptamaH'yadi mayyapitA dRSTiH kimmamendratayA tdaa|' ityatra prathame tvaye ti padaM nyUnam / 'ratilIlAzramaM bhinte salIlamanilo vahan // ' ityatra 'lIlA' zabdaH punaruktaH / evam 'jakSurbisaM dhRtavikAsivisaprasUnAH / ' ityatra visazabdasya 'dhRtaparisphuTatatprasUnA' iti sarvanAmnaiva parAmarzoM yuktH| . hataM vRttaM lakSaNAnusaraNe'pi azravyaM rasAnanuguNamaprAptagurubhAvAntalaghu ca krameNa yathA'hanta satatametasyA hRdayambhinte manobhavaH kupitH|' - 'ayi mayi mAnini ! mAkuru mAnam / ' hrti-'ydi| mayi / dRSTiH kRpayA pUrNeti zeSaH / arpitA samarpitA 'tvayeti zeSaH / tadA / mama tvatkRpAdRSTiviSayIbhUtasyAsyeti bhAvaH / indratayendratvenendrobhUtvA'vasthAneneti yAvat / kim / 'mahatAM hi kRpApAtraM sampadA kanna lvte|' iti / zeSaH / ' ityatra / prathame 'pAde' iti shessH| 'tvaye' iti padam / pUnaM vivakSitamaNyanupAttam / atra ca padajJAnavirahakRtAvivakSitArthApratipattirdaSakatAbIjam,tasmAt jhaTityAkSepatastallAme na dossH|kthitpdtvmudaahrti'anilo vAyuH / 'anilo vasuvAtayoH' / salIlam / vahan 'sanniti zeSaH / ratilIlAzramaM rateH suratelIlA tasyAH zramastadvidhAnajanyaH zramastam / bhinte bhinatti dUrIkarotIti yAvat / bhidir vidAraNe / 'prissvktsmudbhaasipdmgndhaaktshiikrH|' iti shessH|' ityatra / lIlAzabdaH / punaruktaH / evam-'dhratavikAsibikSaprasanA dhRtAni uhatya gRhItAni vikasitAni vikAsavanti bisaprasUnAni jalapuSpANi kamalAni vA yaiste tathoktA haMsA ityarthaH / ' 'bisaprasUnarAjIvapuSkarAmbhoruhANi ca / ' ityamaraH / bisaM maNAlam / jakSarbhakSanti sma / 'sasnuH payaH papuranenijurambarANi jAbisaM dhRtavikAsibisagrasUnAH / sainyAH zriyAmanupabhoganirarthaktvadoSapravAdamamajannaganimnagAnAm // ' iti samastaM padyam / ' ityatra / bikhazabdasya / 'taparisphuTatatprasUnA dhRtAni parisphuTAni tatprasUnAni tasya bisasya prasanAni yaiste|' itItyevam / sarvanAmnA sarvanAmasajajJakena tacchabdena / eva natu sAkSAtsvarUpeNa / praamrshH| yaktaH 'kathitapadatvasyApAtataH sambhavAditi zeSaH / atrAyambhAva:-'jakSurbisa'mityatra bisazabdasya sAkSAnirdezo'styeva 'tabisaprasUnA' atra punaH 'bisaprasUne ti zabdo na kevalaM rUDhaH 'bisasya prasUna'miti yogazaktyA niSpanno'pi, tasmAt tatra bisa'zabdamaprayujya sarvanAmnava tasya nirdezoyujyate / yathA vA tvacaM samedhyAM paridhAya rauravImazikSatAstraM pitureva mantravat / na kevalaM tadgururekapArthivaH kSitAvabhUdekadhanurdharo'pi saH // ' ityatrai'ka' zabdodvivAraM kathitaH / tasmAt 'na kevalaM tadgururatra pArthivaH svasammitaH kintu dhanurdharopyabhUt // ' iti vAcyam / hatavRttatvamavagamayati-hatamityAdinA / hatam / vRttam lakSaNAnusaraNe piGgalAyuktalakSaNAnugatatve / api azravyaM na ISat zravyaM zrotuM yogyamiti tathoktam / tathA--rasAnanuguNa rasasya prakRtasya jhArAdyanyatamasyAnanuguNa nAnuguNamiti tathoktam / aprAptagu bhava.ntalaghu aprAptagurubhAvamantalaghu (padaM) yatra (vAkye) tat / na prApto gurubhAvo yatra yena vetyaprAptagurubhAvam / ante laghu ityantalaghu / iti / ca / atra---naSTatAsvarUpabhatA'zravyatA yathA---'taM prItivizadaitraranvayuH paurayoSitaH / zarataprasannajyotibhirvibhAvarya iva dhruvam // ' ityasya tRtIyepAde 'sarvatra laghu paJcamam / ' iti niyamabhaGgAt / yatibhaGgAdaya. vyatvaM yathA / 'abhyudyajaladaruciH zuciH sadA'ntaH pA maughAntaka uditAstrazastrajAla: / kastUrIcaya iva saurabha dadhAnaH, zrIzorAjati bhagavAnudArakeliH // ' ityatra 'rAjatIti / niruktaprabhedaM hatavRttatvamudAhattumupakramate-kramaNetyAdinA / krameNa / yathA--'hanta kaSTam / manobhavo madanaH / etasyA nAyikAyAH / hRdayam / satataM nirantara manAratatayeti yAvat / bhinte bhinatti / 'tasya jyAyAn sahajastatra niyukta samudyan yat // iti zeSaH 'idamazravya.' mitizeSaH / 'ayi mAnini ! mayi 'taSa priye iti zeSaH mAnamAdatAm / maa| karu / ahaM tava dayita iti svayA
Page #613
--------------------------------------------------------------------------
________________ 35 paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyathA sametaH / idaM vRttaM hAsyarasa syaivAnukUlam / ' vikasita sahakArabhArahAriparimala eSa samAgato vsntH|' yatpadAnte laghorapi gurubhAva uktastatsarvatra dvitIyacaturthapAdaviSayam / tRtIyapAdaviSayaM tu vasantatilakAdereva / tasmAt -- amra pramuditasaurabha Agato vakhanta' iti pATho yuktaH / yathA vA--- 'anyAstA guNaratnarohaNabhuSo, dhanyA mRdanyaiva sA, sambhArAH khalu te'nyaeva vidhinA yaireSa sRSTo yuvA / zrImatkAntijuSAM dviSAM karatalAt strINAnitamvasthalAd dRSTe yatra patanti gUDhamanasAmastrANi vastrANi ca // 6 // ' atra 'vastrANi ce 'ti bandhasya latvazrutiH, 'vastrANyapI'ti pAThe tu dADharyamiti na doSaH / 'idamaprAptagurubhAvAntalaghu' iti kAvyaprakAzakAraH / 'vastutastu lakSaNAnusaraNe'pyazravyam' ityanye / prasAdo vidheya iti bhAvaH / 'vitara mRgAkSi ! nijAdharapAnam / jIvatu dayitajano harireSa pratigatavirahaja duHkha vizeSaH // ' iti zeSaH / idaM 'pratipadayamakita SoDazamAtrA navamagurutvavibhUSitagAtrAH / pajjhaTikAyA eSa vivekaH kvApi na madhyagururgaNa ekaH // ' ityuktalakSaNamiti zeSaH / vRttam / hAsyarasasya / eva na tu prakRtasya rasasya | anukUlam | 'vika sitasahakArabhArahAriparimalo vikasitAH kusumitA ye sahakArA atisaurabhA AmravizeSAsteSAM bhAro'tyutkaTastasya hAri parimalo manohArI gandhavizeSo yatra saH / 'sahakAro'tisaurabhaH / ' 'vimardotthe parimalo gandhe janamanohare / ' iti ca amaraH / eSa vasantaH / samAgataH / ' upagatavati yatra nIrasAnAmapi sarasatvamudetyacirAcirAya // ' iti zeSaH / atra ca - yatpAdAnte yasya padyasya pAdastasyAnte / laghoH / api 'varNasye 'ti zeSaH / gurubhAvo gurutvam / uktaH 'vA pAdAnte' ityAdineti zeSaH / saH / sarvatra dvitIyacaturthapAdaviSayaH / prathama tRtIyapAdaviSayaH / tu 'gurubhAva' iti zeSaH / vasantatilaka | devasantatilakAdicchando lakSaNaghaTitapayAdeH / eva 'na tu puSpitA'prAdeH / iti zeSaH / tasmAt / ' pramuditasaurabhaH pramuditaH prasphuTa: saurabho yatra yena vA saH / vasantaH / AgataH / itipAThaH / yuktaH 'pratibhAsate' iti zeSaH / yathAvA - 'zAradapArvaNacandravadatizayazobhAzAli / musmita nirjitacandrikaM jayati tavAnanamAli !' ityatra prathamapAdAntasthasya laghorgurutvamapekSitamapi na samutpadyate iti' candravannirbhare' ti pATho yuktaH / yathA vA - 'zrImatkAntijuSAM zrImantazca te kAntijuSa iti teSAM zrImatyazca tAH kAntijuSa iti tAsAm, ii vA / mUDhamanasAM mUDhaM bhayAt kAmAdvA luptapratipattikaM mano yeSAM yAsAM veti teSAM tAsAmiti vA / dviSAm / karatalAta / astrANi mantraprayojyAni zastrANi / ca punaH / strINAm / nitambasthalAt / vastrANi yatra yasmin / dRSTe 'satI'ti zeSaH / patanti / eSaH / 'sa' iti zeSaH / yuvA | yaiH yAzca yA ca ye ceti taistathokteH / 'padArtha' riti zeSa: / ' pumAn striyA ' 1 / 2 / 67 ityekazeSaH / vidhinA vidhAtrA | samutpAditaH / tAstadantargatAH / dhanyAH / guNaratnarohaNabhuvo guNA eva ratnAni teSAM rohaNaM tatsambandhinyobhuva iti / anyAH / sA / dhanya / / mRt mRtsnA / anyA / eva kAkAkSI golakanyAyena 'dhanyA' iti ubhayatrAnveti / te / khalu / sambhArA upakaraNAni / anye / eva / santIti zeSaH / atra kasyApi yuvavarasya varNanaM, zArdUlavikrIDitaM ca vRttam / tallakSaNaM coktaM prAk // 6 // ' atra / 'vastrANi ca' iti bandhasya / zlathatvazrutiH zlathatvaM zaithilyaM tasya zrutiH zravaNamitti | 'vastrANyapi ' iti pAThe | tu / dADharye dRDhatvam / iti na doSa: / 'idam / 'vRtta' miti zeSaH / aprApta gurubhAvAntalaghu' iti kAvyaprakAzakAraH / ' Ahe 'ti zeSaH / ' vastutaH paramArthataH / tu / lakSaNAnusaraNe / api / azravyam / itItyevam / anye 'prAhu' riti zeSaH /
Page #614
--------------------------------------------------------------------------
________________ saahitydrpnnH| [ saptamaH'projjvalajjvalanajvAlAvikaTorusaTAcchaTaH / zvAsakSiptakulakSmAbhRt pAtu dho nrkesrii||7||' ityatra krameNAnuprAsaprakarSaH ptitH| 'dalite utpale ete akSiNI amalAGgi!te / evaMvidhasandhivizleSasyAsakRt prayoge eva doSaH / anuzAsanamullaMghya vRttabhaGgabhayamAtreNa sandhivizleSasya tu sakRdapi / yathA'vAsavAzAmukhe bhAti induzcandanavinduvata / ' iti / 'clnnddaamrcessttitH|' ityatra sandhau brIDAvyaJjakamazlIlatvam / 'urvyasAvatra tAlI marvante caarvvsthitiH|' ityatra samdhau kaSTatvam / patatprakarSatvamudAharati-'projjvala' ityAdinA / 'prajjvalajjvalanajvAlAvikaTorusaTAchaTaH projjvalan yo jvalano'gnistasya jvAlA tadvadvikaTorusaTAchaTA yasya saH / 'saTAjaTAkesarayoH / ' iti medinI / zvAsakSiptakurukSmAbhRt zvAsena kSiptA dUramudraya pAtitAH kulakSmAto maryAdAgirayo vena saH / narakesarI nRsiMhadevaH / vo yuSmAn / 'bahuvacanasya vsnsau|8|1|18 iti vaH / paatu|' atrAsminudAhRte padye / krameNottarottaramAnupUyeNeti bhAvaH / anuprAsaprakarSaH / patitaH / tasmAt sphuTamiha patata prakarSatvamiti bhAvaH / atra nRsiMhakruddhAvasthAyA varNane kramazo vikaTatvaprakarSamyaucityamapi patitam / iti zepaH / sandhigataM doSatrayamudAharati-'dalite' ityaadinaa| 'he amalAGgi ! amalAnyanaghadyAni vikalatvAdidoSarahitAnIti yAvadajhAni yasyAH, tatsamyudhau tathokne / te tava / ete dRzyamAne 'manohAriNI' iti zeSaH / akSiNI netre / dalite vikAsa prApte / utpale kamale / 'AnanAkhye sudhAsindhau udite udite rucaa|'iti zepaH / ' iti-evaMvidhasandhivizleSasyaivaMvidhaH pragRhyAdihetuko yaH saMdhivizleSastasya / asakRt punaH punaH / prayoge / eva / doSo vizleSitasandhitvAparaparyAyaH saMdhivizleSo nAma doSa ityarthaH / vRttabhar3abhayamAtreNa vRttasya bhAstasya bhayaM tadeveti tena / anuzAsanaM niyamam / ullaGyAsandhivizleSasya / tu / sakRt / api kiM punarasakRt / 'prayoge dopaH' iti zeSaH / yathA-'candanabiMduva candanasya bindustena tulyamiti tathoktam / iMduzcandraH / vAsavAzAmukhe pUrvadigadvAra ityarthaH bhAti / 'tArAvalicamatkAraruciro'yaM samunnataH // iti zeSaH / ' iti 'atra vRttabhaGgabhayenaivAnuzAsanamullasitamiti sandheH sakRdapi vizleSo doSAyeti zeSaH / 'calan / DAmaraceSTito DAmaraM DamarasyAzastrakalahasya dhAvakaluNThanasya vedaM ceThitaM yasya saH / 'Dimbe ddmrviplvau|' ityamaraH / ityatra 'vegAduDDIya gagane calaNDAmaraceSTitaH / syandanaM rAkSasezasya gRdhrarAjo vyadArayat // ' ityasmin padye ityarthaH / sandhau 'kRte satI'ti zeSaH / brIDAdhyakSakam / azlIlatvam / 'marvante maro. nirjaladezasyAntaH paryantabhAgaH 'samAnau marudhanvAnau' ityamaraH / antaHsvarUpe nikaTe prAnte nizcayanAzayoH / iti hemacandraH / asau / UrvI mhtii| talI tarUNAM vRkSANAmAlI paGktiriti tathoktA / 'kRdikArAdaktinaH / ' iti GIS / cArvavasthitizcArumanoramA'va: tiravasthA yasyAH seti tathoktA / 'nAtrarju yujyate gantuM ziro namaya tanmanAk ||'iti shessH|' ityatra / sandhau / 'kRte satI'ti zeSaH / kaSTatvam / anAyaM paryAlokaH-tatra tAvat sandhau trayo doSAH samutpadyante vizleSAzlIlatvakaSTatvarUpAH / teSu-sandhau vidaledhaH pragRhyahetuko'siddhihetukazceti dvividho'nuziSTo'pi bandhazathilyApAdakatvena dopaH / tatrApyAdyo 'dalite utpale' ityatra salakRtaiva darzitaH / atra hi 'IdedvivacanaM pragRhyam / ' 11111 iti dvivacanasya pragAsajJA, pragRhyasajajJakasya ca tasya 'plutapragRhyA aci nityam / 6 / 1 / 12 iti prakRtivadbhAvaMvidhAnAt pragRhyahetukAnuzAsaniko vizleSaH / sa cArAkRta prayujyamAna eva doSAya / ata eva-'devadeva ! tvamevAsi vizveSAM jagatAM prabhuH / kRpAM tavaRte tasmAnna kazcit kiJcidIzvaraH // ' ityatra 'RtyakaH / 6 / 1 / 128 ityaka: pragRhyasaJajJAyAM prakRtivadbhAvAdvizleSaH sakRdeveti na tathA doSAya / asiddhihetukaH punaryathA-'tata udita udArahArahAridyutirucarudayAcalAdivenduH / nijavaMza udAttakAMtakAMtirbata muktAmaNivaccakAstyanaghaH // ' ityatra 'lopaH shaaklysy|83|19 iti vihitasyApi lopasya 'AdaguNaH / 687 ityanena prApta
Page #615
--------------------------------------------------------------------------
________________ 'indurvibhAti karpUragaurairdhavalayan karaiH / jagan mA kuru tanvaGgi ! mAnaM pAdAnate priye // 8 // ityatra 'jaga' diti prathamAcheM paThitumucitam / abhavanmata sambandho yathA 'yA jayazrI manojasya yayA jagadalaGkRtam / yAmeNAkSIM vinA prANA viphalA me kuto'dya sA // 9 // ' ityaca yacchanda nirdiSTAnAM vAkyAnAM parasparanirapekSatvAttadekAntaHpAtinaiNAkSIzabdenAnyeSAM guNaM prati 'pUrvatrAsiddham / ' 8 / 2 / 1 ityanenAsiddhividhAnAt / ayamapi sakRt prayukto na doSAya / ata eva ' rajanicara camUramUrapAsyannayamahamAgata eva rAmacandraH / kuzikasutakuzAgratoya bindoridamanukalpamevata kArmukamme // ' ityAdauM / atha bhajyeteti viddito vizleSo nAnuzAsanamanugataH / yathA- 'vAsavAzAmukhe bhAti iMdu: -' ityAdau / ata evAsyollaGgitAnuzAsana svAt sakRdapi prayogo doSAyeti saGgacchate mUlakRtoktaM ' sakRdapI'ti / yadyapi 'vAkye tu sA vivakSAmapekSate // ' iti prAcAmanuzAsanenaiva 'bhAti indu:' ityAdau vizleSaH siddhaH / tathA'pi tasya lokAdanyatra viSayaH, iti suSTraktaM 'anuzAsanamuGghaya' iti / kAvyAlaGkArasUtrakArA apyAhu:- 'nityaM saMhitaikapadavata pAdevaddhantarvarjam / ' 5 / 1 / 2 iti / 'kaH kaH kutra - ' ityAdau punaH 'kaskAdiSu ca / ' ityAnuzAnikasya vizleSAbhAvasya siddhatve'pi vizleSasyaiva vidhAnam, na cAtra 'vAkye tu sA vivakSAmapekSate' ityAnuzAsaniko vizleSaH, etadapekSayA tasyaiva nityasiddhatvAt / tasmAdevaMvidhe sthaLe vAkyagataM cyutasaMskRtitvam / ata eva pragRhyahetuko 'siddhihetukazca vizleSo'sakRt prayuktaH sandhau vizleSa ityabhikhyAM prApto'pi doSo'nitya:, anuzAsanamullaGghaya sakRdapi prayuktastu vizleSo na sandhau vizleSa ityabhikhyAyate, kintu cyutasaMskRtitvaka iti; tasmAdayaM nitya: / 'sandhau vizleSo tyasakRdeva prayukto duSTaH, cyutasaMskRtitvaM punaH sakRdapItyevAnayorbhedaH / 'atraicchika vizleSasya khedAdinA vicchidya pAThe na duSTatvam, yathA- 'ekA ekA ziroruhA-' iti kecit / 'khedAdinA vicchidya paThatAM vivekaviraha iti zobhata eva tadAnIM tasyopAdeyatvaM, tasmAnna nityatvahAniriti sarva niravayam / ' ityanye / sandhAvalIlatvaM nAma dvitIyo doSaH sa punastrividhaH vrIDAjugupsA'maGgalavyajanabhedAt / tatrAyaH - 'calaNDAmaraceSTitaH / ' ityatra 'laNDA' iti puMcihnaM vyajayatIti vrIDAvyamakamiti darzitaprAyam / tatra punardvitIyo yathA--'azeSANAM padArthAnAM brahmANDaparicAriNAm / vidhAtA vA kavintaM nAnyaH kacit prapadyate // ' ityatra 'vA'nta' miti jugupsAM vyanaktItya lIlatvam / atha tatra tRtIyo yathA- 'anAdimadhyAntamRtaM vizuddhaM parAtparaM nitya vikAzazIlam / sadAzivaM brahma hRdA prapadya na kaH prapadyeta punaH pramAdam // ' ityatra 'mRta'mityamaGgalaM vyanaktItyazlIlatvam / 'tRtIyaM punaH 'urvyasAvatra' ityAdinA mUlakRtodAhRtam / atra ca bhau duHzravatvameva tvam taruzreNyAH punarvizeSaNavizeSyabhAvenAnvaya iti tasya vAkyagatatvam / iti / arddhAntarekapadatvamudAharati- ' indu ....' ityAdinA / 'he tanvaGgi ! induH / karpUragauraiH / karaiH kiraNaiH / jagat / dhavalayan zubhraM kurvan / vibhAti vikAzate / ataH - pAdAnate pAdayoH praNate / priye ( viSaye ) / mAnam / mA / kuru // 8 // ' ityatra / 'jagata' iti 'padami'ti zeSaH / prathamArdhe / paThitum / ucitam ' tasya tatraivAnvayopapatteriti zeSaH / atrAyambhAvaHantaraikapadatvannAma doSo dvividhaH, prathamA paThitumucitasya padasya parArddhe pAThAta, parArddhe paThitumucitasya prathamA pAThAca / tatrAya udAhRtaH / antyaH punaryathA - ' jagat prakAzayanninduH karaiH zubhrairvibhAti mA / mAnamAyatanetrAnte kuru pAdAnate priye // ' ityatra parArdhe paThitumucitasya 'me'ti padasya prathamArdhe pAThAt / nirAkAGkSatvapratisandhAnena zAbdabo balamvanameva dUSakatAbIjam / iti / abhavanmatamudAharati- abhavanmata sambandhaH / yathA - 'yA nAyiketi zeSaH manojasya kAmadevasya / jayazrIH / yayA / jagadvizvam / alaGkRtam / yAm / eNAkSI mRgAkSIm / mama tadekajIvitAdhArasyeti yAvat / prANAH / viphalA niSphalAH / sA tathAbhUtaiNAkSIti bhAvaH / adya / kutaH kketyarthaH, nipAtAnA manekArthatvAt / 'asti' iti zeSaH / 'kuhe 'ti pAThastu yuktaH // 9 // ' ityatra / yacchanda nirdiSTAnAM yacchabdena nirdiSTAni teSAm / atri 'yA manojasya jayazrI rityAdInAmiti bhAvaH / parasparanirapekSatvAtparasparaM nirapekSANi nirAkAGkSANi samva ndhApekSAzunyAnIti yaavt| teSAmbhAvastatvaM tasmAt / tadekAntaHpAtinA / eNAkSIzabdena 'eNAkSI' miti padamya
Page #616
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAhityadarpaNaH / [ saptamaHsambandhaH kaverabhimato nopapadyata eva / 'yAM vinA'mI vRthA prANA eNAkSI sA kuto'dya me // ' iti tacchandanirdiSTavAkyAntaHpAtitve tu sarvairapi yacchandanirdiSTavAkyaiH sambandho ghttte| yathA vA'ikSase yata kaTAkSeNa tadA dhanvI mnobhvH|' aba yadityasya tadetyanena sambandho na ghaTate / 'IkSase cediti tu yuktaH pAThaH / yathAvA'jyotsnAcayaH payaHpUrasvArakAH karavANi ca / rAjati vyomakAsArarAjahaMsaH sudhaakrH||10||' atra vyomakAsArazabdasya samAse guNIbhAvAttadarthasya na savaiH sNyogH| vidheyAvimarza yadavimRSTaM tadeva duSTam, iha tu pradhAnasya kAsArapadArthasya prAdhAnyenApratIteH sarvo'pi payaHparAdipadArthastadaGgatayA na pratIyate iti sarvavAkyArthavirodhAvabhAsaH ityubhayo dazca / 'anena cchindatA mAtuH kaNThaM parazunA tava / baddhapaddhaH kRpANoyaM lajate mama bhArgava // 11 // ' prakRtibhUtena zabdeneti bhAvaH / 'sama'miti zeSaH / anyeSAM 'yA' ityAdInAM vibhinna vibhaktikAnAm / sambandho'. nvayaH / kaveH / abhimato vAJchitaH / upapadyate sampadyate / eva / na 'tasmAt sphuTaM prakRte'bhavanmatasambandhatvam' iti zeSaH / yathA vAmama-'yovizvaM vidadhAti, yaM sumanasoniSkAmamAmanyate,yena vyAptamidaM, vizuddhayazase yasmai tapaH klpyaate| yasmAnAnyadudeti, yasya nayanonmeSo'navadyaM sukha, yasmin kRtsnamidaM pratiSThitamiva zreyovidadhyAtsa naH // ' ityatra 'vizuyazase'ityanenAbhimatasyApi yatpadArthAnAM sambandhasyAnupapatteH / athAtra yuktaM paThati-'yAm / vinaa| amI madIyA iti shessH|praannaaH / vRthA 'santI'ti zeSaH / sA me mama 'dayite'ti shessH| eNAkSImRganayanA / adya / kutaH kutra 'astI' ti zeSaH // ' iti / tacchandanirdiSTavAkyAntaHpAtitve / tu / savai 'jayazrI:'ityAdibhirityarthaH / api / yaccha danirdiSTavAkyaiH / 'saheti zeSaH / sambandhaH / ghaTate 'tammAna nirukto doSaH syAditi zeSaH / iti / yathAvA'yat yadA kaTAkSeNApAGgadarzanena IkSase pazyasi / tadA / manobhavaH kAmadevaH / dhanvI dhanurdharaH / 'kSamate bhuvanaM jetuM nAnyadA vAmanocane // ' iti shessH| atra / 'yadetyarthakatvAbhAvA' diti zeSaH / 'tade'tyanena / sambandho'nvayaH / na naiv| ghaTate / tsmaat-'iikssse| ced ydaa|' iti / paatthH| tu| yuktaH / yathA dhA-'jyotsnAcayo jyotsnAyAzcandrazobhAyAH 'cayaH puja iti tthoktH| payaHpUraH payaso jalasya kSIrasya vA pUra: pravAhaH / 'payaH kSIre ca nIre ce' ti haimaH / pUro jalapravAhe syAdraNasaMzuddhikhAdyayo:' riti medinI / taarkaastaaraaH|c| karavANi kumudAni / vyomakAsArarAjahaMso vyomAkAzameva kAsAraH sarastatra rAjahaMso haMsavizeSa iti tathoktaH, sudhAkarazcandrastadrUpa iti yAvat / rAjati vibhaati||10||'itytr / vyomakAsArazabdasya / samAse 'rAjahaMsa' ityanena samaM samastatve / guNIbhAvAt / tadarthasya 'vyomakAsAre' iti padArthasya / saMvaiolnAcayAdirUpapadAntarArthaiH sAkam / saMyogo'nvaya iti yAvat / na 'saGghaTate iti zeSaH / nanu avimRSTavidheyAMzatvAdasya ko bheda ubhayatra sambandhavaikalyAdityAha--vidheyAvimarza ityaadi| vidheyAvimarza avimRSTavidheyAMze doSe / yat vidheya'miti zeSaH / avimRSTa guNIbhUtam / tt| eva / duSTam / ihAsmin abhavanmatasambandhatve doSe iti yAvat / tu / pradhAnasya / kAsArapadArthasya / prAdhAnyena pradhAnatayA / aptiiteH| srvH| api / pyHpuuraadipdaarthH| tadatayA sa kAsArapadArtha evAjhaM yasya tattayA / na / prtiiyte| iti / srvvaakyaarthvirodhaavbhaasH| iti ubhayoravimRSTavidheyAMzatvasyAbhavanmatasambandhatvasya cetyarthaH / bhedaHyathA / vA 'he bhArgava rAma!mAtU reNukAyAH / kaNTham / chindatA chinnaM kurvatA / tava / anena / prshunaa| baddhaspardo vaddhA spaddhA yena saH / ayam / mama rAvaNasyAkRpANaH khgH| ljte||12||' atra 'bhArgavanindAyAm /
Page #617
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] . rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / atra bhArgavanindAyAM prayuktasya mAtRkaNThacchedanasya parazunA saha sambandho na ghaTate iti prAcyA, 'parazunindAmukhena bhArgavanindA''dhikyameva vaidagdhya dyotayatIti vAdhunikAH mAhuH / akramatA yathA-'samaya eva karoti balAbalaM praNigadanta itIva zarIriNAm / zaradi haMsaravAH paruSIkRtasvaramayUramayUramaNIyatAm // 12 // ' atra parAmRzyamAnavAkyAnantarameva 'iti'zabdopayogo yujyate, na tu 'praNigadanta' itynntrm| evam / 'dvayaM gataM samprani zocanIyatAMsamAgamaprArthanayA kpaalinH| kalA ca sA kAntimatI kalAvatastvamasya lokasya ca netrakaumudI // 13 // ' atra 'sva'mityanantarameva cakAro yuktaH / 'pratipAdyAyA'miti zeSaH / pryuktsy|maatRknntthcchednsy mAtRkaNThacchedanakartRtvasyAparazunA |shaasmbndhH| n| yuktH|' ityevam / prAcyAH prAJcaH 'prAhurityagrimeNa anvayaH / AdhunikAH / tu 'parazunindAmukhena parazuni. ndaadvaaraa| bhArgavanindA''dhikyam / eva / vaidagdhyaM cAturyam / dyotayati prakAzayati / ' ityevam / prAhuH / atrAyambhAvaH-tavetyanenamAtuHsambandhaH 'sthAlI pacatI tivat karaNasyApi kartatvaM strIvadhakartatvenAropitenApi nindanIyatvaM ca parazau sambhAvyete tasmAt nindanIyasya parazo: spadhitvaM kRpANagataM na sthAne iti parazonindayA rAmasya nindA pratyAyyate iti nAtra niruktadoSAvakAzaH / iti / vastutastu prAcAmmatameva nyAyya pratIyate, kliSTakalpanAyAstatrAna samparkAt / iti / akramatvamudAharati-akramatetyAdinA / akramatA / yathA / 'samayaH kAlaH / eva / zarIriNAM zarIraM bhojyAyatanatvanaiSAmastIti teSA. jIvAnA. mityarthaH / balAbalam / 'vipratiSiddhaM cAnadhikaraNavAci / ' 2 / 4 / 13 ityekavadbhAvaH / karoti / ityevam / praNi. gadantaH / 'upasargAdasamAse'pi Nopadezasya / ' 84/4 iti nasya NaH / iva / zaradi / haMsaravA haMsAnAM ravAH zabdAH / paruSIkRtasvaramayUraM paruSIkRtAH kharA yeSAM tAdRzAmayUrA yasmin karmaNi, tad yathA syaattthaa| ramaNIyatAM manoramatvam / ayugatavantaH prApuriti yAvat / tathA ca-prAvRSi ramaNIyasvarA mayUrAH zaradi paruSasvarA jAyante teSAM tadA madAtyayAt ; tadAnImeva ye paruSasvarAste rAjahaMsAH zaradi madhurasvarAH sampadyante teSAM tadaivAmododrekAta; iti sarveSAM jIvAnAM balavRddhiM balahAsaM ca samaya eva karoti, natu kAraNAntaraM tatropapadyate ityupadizanto haMsAH prAvRSi madhurasvaratayA'. bhimatAnapi mayUrAn paruSasvarAn svAtmanazca tadAnIM paruSasvaratayA'bhimatAnapi madhurasvarAnAlakSayantI tadubhayeSAM sampadvinimayamiva kArayantI ramaNIyatAM prAptavanta iti niSkRSTo'rthaH / zizupAlavadhasyedaM padyam / drutavilambitaM ca vRttaM tallakSaNaM proktaM prAkU // 12 // atra parAmRzyamAnavAkyAnantaraM parAmRzyamAnaM yad vAkyaM 'samaya eva balAbalaM karotI'tyAtmakaM, tasyAnantaram / eva / 'iti'zabdopayogAyujyate / na tu / 'praNigadanta ityanantaram / tasmAt kramaparityAgAdakramatAdoSa' iti / ythaa| vA / 'sA kapAlino mauligatatvena prasiddhA / kalAvataH kalAnidherityarthaH / nityayoge matupa / kAntimatI kalA SoDazo bhAgaH / asyAlokasya / ca netrakaumudI netrayoH kaumudI AhvAdakatayA candrikArUpeti yAvat / tvaM purastAdapahavanIyasuSamAvabhavatayA sphurantI / ca / iti dvayam / samprati / kapAlinaH / ata evAspRzyasya rudasyeti yAvat / smaagmpraarthnyaa| zocanIyatAM zo-yatvam / gatam / atra bhUtakAlanirdezanAvazyambhAvyatvaM, 'kapAlinaH' 'netrakaumudI ityetAbhyAM zocanIyatvasya yuktatA ca dhvanyate // ' kumArasambhave paJcamasagai tapasyantI pArvatI baTuvezreNa vaJcayato mahezvarasya khanindanoktiriyam / atra vaMzasthaM vRttaM tallakSaNaM tUtaM prAk // ava tvamityanantaram / eva cakAraH 'ca' iti pAThaH yuktaH /
Page #618
--------------------------------------------------------------------------
________________ 40 saahitydrpnnH| | saptamaHamataparArthatA yathA-rAmamanmathazareNa tADitA' ityAdau zRGgArarasasya vyaJjako dvitIyo'rthaH prkRtrsvirodhitvaadnissttH| vAcyasyAnabhidhAnaM yathA-'vyatikramalavaM kamme vIkSya vAmAkSi ! kupyasi / ' ityatra 'vyatikramalavamapI'tyapiravazya vaktavyo noktaH / nyanapadatve vAcakapadasyaina nyUnatA vivakSitA, apestu na tathAtvamityanayorbhedaH / evamanyatrApi / yathA-'caraNAnatakAntAyAstanvi! kopastathA'pi te iti atra 'caraNAnatakAntA'sIti vAcyam / bhagnaprakramatA yathA--'evamukto mantrimukhyai rAvaNaH pratyabhASata // ' atra vacadhAtunA prakrAntaM prativacanamapi tenaiva vaktumucitaM, tena-rAvaNaH pratyavocata // ' iti rATho yuktaH / evaM sati na kathitapadatvadoSaH, tasyoddezyapratinirdezyavyatiriktaviSayakatvAt / amataparArthatvamudAharati-amatelAdinA / bhmtpraarthtaa| yathA-'rAmamanmathazaraNa taadditaa|' ityAdau udAhRtapUrva iti zeSaH / zRGgArasasya pakSako dvitIyo 'bIbhatsAdirUpa' iti zeSaH / arthH| prakRtarasavirodhitvAta prakRtarasasya bIbhatsarasasya viro. pitraaddhetoH| aniSTo neTaH / 'tasmAdatrAmataparArthatA doSaH' iti zevaH / / anbhihitdhaacytvmudaahrti-vaacysyetyaadinaa| pAcyasya anabhidhAnamabhidhAnAbhAvaH / 'doSa' iti zeSaH / ythaa| 'havAmAkSi atimundarAkSi ! km| vyatikramalavaM vyatikramasyAnujJAtarItyA''cArAbhAvasyocchakhalatayA'nuSThAnasyeti yAvat lavI zastam / 'apIni zeSaH / vIkSya dRSTvA / kupyasi / "aI tu summite : nityaM cakoravadanuvrataH // ' iti zeSaH / ' ityatra 'yatikramalavamapi' ityapi 'zabda'iti zeSaH / avazyam / vktvyH| na / uktaH tasmAd vAnyAnabhidhAnaM doSaH'iti shessH| itItyeSaH / anayonyUnapadatvAnabhihitavAcyatayoH / bhedaH / evaM yathA'tra tathA / anyatra doSAntarasaGkIrNatvasaMzayaM / api 'parasparaM sUkSmadRzA bhedo'vagantavya' iti zeSaH / yathA / 'he tantri! caraNAnatakAntAyAzcaraNayorAnataH praNataH kAnto yasyAstasyAH ( yadyapyayaM tava caraNAvAnataH) / tathApi / te tava / kossH| 'hanta jIvitametasya kathanAma labheta zam // iti zeSaH // iti atra / caraNAnatakAntA / bhasi tvam / ityevam / vAcyam / atrAyambhAvaH--.'tathA'pI'tyatra tacchabdArthaH kamapi yacchandArthamapekSate, taM vinA tasya sambandhAnupapatteH / tasmAttathA'pItya. pekSitasya yadyapItyasya vaktavyatayA 'caraNAnatakAntAyA' ityanabhidhAya 'caraNAnatakAntA'si' ityabhidheyam' anyathA. 'dhyAhiyamANasya 'yadyapI tyasya sambandhAnupapatteH / ato'tra vibhaktinyUnatvanibandhano doSaH, vibhakterapi vAcakAtirikta tayA dyotakatvasvIkArAt / sambandhAnupapattirdUSakatAvIjamityabhavanmatasambandhatvasakIrNo'yaM nityo doSaH / bhannaprakramatvamudAharati---bhagnaprakramatetyAdinA / bhApakramatA / prakramazca zabdato'yaMtazcati dvividhaH, AdyaH zabdasya prakRtipratyayasarvanAmaparyAyAdInAmanakAtmA / arthataH punarvAcyalakSyavyaGgyarUpeNArthasya traividhyAtrividha evati bodhyam / yathA--'evamanena prakAreNa / mantrimukhyamantripravarainikumbhakumbhAyairiti yAvat / uktaH gavaNaH / pratyabhASata / 'nAtra prativacoyuktaM tadyAta nata mA ciram // ' iti zeSaH / atra udAhRte vAkye ityarthaH / vacadhAtunA prakAntam / tat prativacanam / api / tena eva na tu bhASadhAtunA / vaktum / ucitaM yuktam anyathA, prakramabhaGgApatteH / tarhi kIdRzo yuktaH pATha ityAha--tena 'rASa pratyavocata / ' iti paauH| yuktH| nanu 'nakaM padaM dviH prayojyaM prAyeNetyuktayA 'prayuktapadatvameva doSaH syAdityAzaGkayAha--evaM sati 'pratyavocate' ti pAThe kRte sati / kathitapadatvadoSaH / na 'AzaGkanIyaH' iti zeSaH / tasya kathitapadatvasya / uddezyapratinirdezyavyatiriktaviSayakatvAt uddesya eva (prAk pratyAyya eva ) pratinirdezyo
Page #619
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / iha hi vacanaprativacanayoruddezyapratinirdezyatvaM, yathA udeti savitA tAmrastAmra evAtameti ca / ' ityAdau / __ yadi padAntareNa sa evArthaH pratipAdyate tadA'nyo'rtha iva pratibhAsamAnaH pratIti sthaga* yati / yathA vA 'yazo'dhigantuM sukhalipsayA vA manuSyasaGkhyAmativartituM vA / nirutsukAnAmabhiyogabhAjAM samutsukevAGkamupaiti siddhiH // 14 // ' atra 'sukhamIhitu'mityucitam / yathA vA 'te himAlayamAmanya punaH prekSya ca shuulinm|siddhN cAsmai nivedyArthaM tadvisRSTAH khmudyyuH||25||' atra 'bhasmai' itIdamA prakAntasya tenaiva tatsamAnAbhyAmetadadaHzabdAbhyAM vA parAmarzI yukto natu tacchandena / evam-'udanvacchannA bhUH sa ca patirapAM yojanazatam / ' . (punaH pratyAyyo) yatra tasmAdvayatirikta ityasau viSayo yasya tasya bhAvastattvaM tasmAt atrAyambhAva:-uddezyapratinirdezAvyati riktamekaM padaM na prayojyaM, tasya niSedhaviSayatvAt / ata eva 'prAyeNeti saGgacchate / evaM ca-yatrIddezyapratinirdezyatvaM tatra dviH prayoga eva yuktaH, tasya tathaivaucityAt / anyathA tayoraikyameva na pratIyate / yatra punaruddezyapratinirdezyatvaM nAsti, tatra dviH prayuktamakaM padaM duSTamaMva / ataH kathitapadatvamuddezyapratinirdezyavyatiriktasthale evaikasya padasya prayoge, na tu arthAntarasamitavAcya-lATAnuprAsAdau / iti / uktamevArtha dRSTAntena spaSTayitumAha-hi yataHiha-evaM pAThaparivRttau / nprtivNcnyoH| tathA-uddezyapratinirdezyatvama / 'tasmAnnAtra niruktadoSAvakAzaH' iti zeSaH / ythaa| 'savitA saryaH / ' tAmro raktaH 'sanni'ti zeSaH / udeti / ca punaH / taamrH| eva 'san savitA' iti zeSaH / astm| eti prApnoti / 'sampattau ca vipatto ca sahatAmekarUpatA // " iti zeSa / ' ityAdau / evamasvIkAre doSa darzayati-yadi / padAntareNa 'rakta' ityAdirUpaNAnyena padenetyarthaH / sa tAmra iti padavAcyaH / eva / arthH| pratipA. dyata tadA / anyaH / artha iv| pratibhAsamAnaH'na so'sti pratyayo loke yaH zabdAnugamAte' iti nyAyena zAbdabodhe zabdasyApi vizeSaNatayA bhAnAt' iti zeSaH / pratItiM 'tAmrarakta padArthasyaikarUpatayA pratyayam / sthagayati zithilayati / yathAvA-'siddhiH samutsukevotkaNThitA nAyikeva / atra ivena samAso vibhaktyalopazca'iti samAso vibhaktyalopazca / yshH| adhigantuM labdhum / vA'thavA / sukhalipsayA sukhasya lipsayA labdhumicchayA / vA / manuSya saGkayAmmanuSyamya sar3akhyA gaNanA tAm / ativartitumatikramituM devAtmatAM prAptumiti yAvat / nirutsukAnAmanutkaNThitAnAm / abhiyogabhAjAmabhiyogaM sAbhinivezaM yatna bhajantIti teSAm / aGkamutsaGgam / 'utsaGgacihnayoraka' ityamaraH / upaiti prApnoti / kirAtArjunIyasthamidaM padyam, upendravajrA chandastalakSaNaM coktaM prAk // 14 // ' atro hitm|' itpucitam / 'anyathA tumanaH prakrame sanaH prayoge prakramabhaGgasya doSasya nirAsAsambhavaH / ' iti zeSaH / yathA vA 'te marIcipramRtayo munayaH / himAlayam / Amanya pRSTvA / punaH / zalina trizUladhAriNaM zaGkaram / 'kaccidanyasmai na dAsyatIti zulasadRzAdhibhRtamiti vA / prekSya / ca / asmai zuline / artha pArvatIdAnarUpaM prayojanam / siddham / nivedaya jJApayitvA / ca / tadvisRSTAstena zulinA visaSTA AjJamAH / khamAkAzam / 'anantaM suravartma kham' ityamaraH / udyayurutpetuH / kumArasambhavasthamidaM padyam // 15 // ' atrodAhRte padye / 'asmai' itIdamA / prakrAntasya tenedaMzabdena / eva / tatsamAnAbhyAM tenedazabdena samAnau smaanaarthvaackaavititaabhyaam| etddHshbdaabhyaam|vaa / praamrshH| yuktH| nntu|tcchbden / ukta nyAyamanyatrAtidizati-evaM yatho. dAhRte sthala tthaa| 'udamvacchannodanvatA samudeNa cchannA tirohiteti tthoktaa| udakAnijalAni santya netyudnvaan| 'udanvAnudadhau ca / ' 8 / 2 / 23 iti nipAtAt saadhuH| bhUHpRthvI / sa samudraH / ca / apAM jalasya / 'ApaH strI bhUmni vAAri' ityamaraH / patiH svAmI / samudra iti yAvat / 'yaadHptirpaaNptiH|' ityamaraH / yojanazataM tatparyantaM sthita iti
Page #620
--------------------------------------------------------------------------
________________ saahitydrpnnH| [saptamaHatra 'mitA bhUH patyA'pA' miti yuktaH pAThaH / atrAdyayoH prakRtipratyayaviSayaH prakramabhedaH, tRtIye sarvanAmaviSayaH, caturthe paryAyaviSayaH / evamanyatrApi * akhiddhestyAgo yathA-'ghoro vArimucAM ravaH' ityatra mevAnAM gajitameva prasiddham / yadAhuH __ 'maJjIrAdiSu raNitaprAyaM pakSiSu ca kUjitaprabhRti / / stanitamaNitAdi surate meghAdiSu garjitapramukham // ' ityaadi| yAvat / 'kaalaadhvnortyntsNyoge|' 2 / 3 / 5 iti dvitiiyaa|' 'sadA pAnthaH pUSA gaganaparimANaM gaNayati / iti prAyo bhAvAH sphuradavadhi mudrAmukulitAH satAM prajJonmeSaH punarayamasImA vijayate // iti zeSaH / ' atrodAhRte padye / 'udanvatA prakramyApAMpatinopasaMhAra iti bhagnaprakramatvaM tasmAt' iti zeSaH / 'mitA (paricchannA ) bhUH patyAupA' miti pAThaH / yuktaH / atrAyambhAva:-'udanvacchanne ti samastaM, tacchabdazcodanvataH parAmarzakaH, tattvaM caitasyaikAkino na sambhavati tasya samAsacchannatvAta, ityabhavanmatasambandhatvam / atha, yadi udanvatA 'channe'tyasamastaM syAt, tadA'pi tacchabdasya pUrvaparAmarzakatvenodanvacchabdasyeva parAmarzakatvaM, natvapApatizabdasyeti tayoH paryAyatve'pi na tathA jhaTityabhinnArthaH sphurati, yathobhayatrodanvato'pAMpateH prayogAt , tasmAt paryAyakramabhaGgena sphuTaM prakRte bhamaprakramatvam / etadapyabhavanmalapambandhatvena saMzliSTamiti suSDUktaM 'mitA bhurityAdi / evaM sati na niruktadoSAvakAzaH / iti / darzitodAharaNAnAM vishessmaah-atretyaadinaa| atrodAhRteSu payeSu / AdyayoH pUrvamudAhRtayo: 'evamuktaH' ityatra 'yazo'dhigantu'mityatra cetyarthaH / prakRtipraspayaviSayaH / 'kramAditi zeSaH / tathA ca-tatrApyAdye prakRtiviSayaH, antye punaH pratyayaviSaya ityarthaH / prakRtizca pratyayazceti, to viSayau yasya saH / prakramabhedaH / tRtIye 'te himAlaya'mityasminnudAhRte padye / sarvanAmaviSayaH / caturthe 'udanvacchanne'tyatra 'punariti zeSaH paryAyaviSayaH / 'prakamabheda' iti pUrveNAnveti / na kevalamIdRzeSveva sthaleSu niruktadoSaH sambhavatIti bodhymityaah-evmityaadi| evaM yathodAhRteSu tatheti bhAvaH / anyatrAnyeSu 'sthaleSu / api 'nirukto doSo bodhya' iti zeSaH / tathA hi-'viyado'bhibhavantyavikramaM rahayatyApadupetamAyatiH / niyatA laghutA nirAyateragarIyAna padaM napazriyaH // ' atra 'vipada' iti vyupasarga prakramya 'Apa'dityAGaupAdAnAt , 'laghute'ti paryAyeNa prakramya 'agarIyA nityupAdAnAcca kramAdupasargaparyAyaviSayaH prakramabhaGgaH / tasmAt-'vipado'bhibhavantyavikamaM tadabhibhavaH kurute nirAyatim / laghutAmbhajate nirAyatilaghutAvAn na padaM nRpazriyaH // ' iti sthAne / prasiddhityAgamudAharati-prasiddharityAdinA / prasiddheH prayogapravAhottambhitAyAH prakhyAteH / tyAga ullaGghanam / yathA-'vArimucAM jaladAnAm , ghoro bhayadharaH / ravodhvanirjitamiti yAvat / ' ityatra ghoro vArimucAM kho'yamuditaH prANeza ! viSvaGmuhurhAdinyo nipatantyamI, va timiraM vyApta, ca nAdhyA puraH / AvAM vA'pi vane tadadya zaraNaM kujo nacAnyat, prabho ! bAlA'haM, na ca hA bhavAnapi bhRza prauDho na ca jJaH pathAm // ' ityasmin padye / meghaan| garjitam / eva na tu ravaH / prsiddhm| - na kimatra pramANamityAzaGkayAha-yad yataH / AhuH manirAdiSu maJjIro nUpura AdiryeSAM teSu / 'majIro nUpu. ro'striyAm / ' ityamaraH / raNitaprAyaM raNitena (zabdavizeSeNa ) tulyamiti tathoktam / 'prAyo baahulytulyyoH|' iti / vizvaH / atra prAyapadamAdyarthakamavaseyam AyAdInAM tulyArthavAcakatvAt / tathA ca-raNitakkaNitaziJjitAdItyarthaH / 'padaM prasiddha miti shessH| pakSiSu ca punarmaNDUkAdiSviti yaavt|kuujitmbhRtikuujitrvvaasitaadi| padaM prasiddham' iti shessH| surate maithune / stanitamaNitAdi stanitaM ca maNitAdi ca medhAdiSu meghasiMhavIrAdiSu / garjitapramukhaM garjitaM pramukhaM pradhAnaM prathamaM vA yatra (dhvanyAdI) tat / 'pramukhaM prathame mukhye' iti haimaH / 'padaMprasiddha'miti shssH||' ityaadi| atrAyabhASa:-'vArisucAM rakha' ityatra 'kha' ityapaThitvA 'dhvani riti paThanIyam, ravapadasya zabdasAmAnyavAcakatve'pi vArimukhAM
Page #621
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH - ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / asthAnasthapadatA yathA- 'tIrthe tadIye gajasetubandhAt pratIpagAmuttarato'sya gaGgAm / bhayatnavAlavyajanIbabhUvurhesA nabholaGghanaloLapakSAH // 16 // atra tadIyapadAt pUrva 'gaGgA' mityasya pATho yuktaH / evam- 'hitAnna yaH saMbhRNute sa kiMprabhuH / " atra 'saMzRNute' ityataH pUrva naJaH sthitirucitA / atra padamAtrasyAsthAne niveze'pi sarvameva va kyaM vivakSitArthapratyAyane mantharamiti vAkyadoSatA / evamanyatrApi / dhvanervAcakatvAprasiddheH / anyaddhi vyutpattinimittam, anyacca pravRttinimittam; iti prasiddhimahimavaivambhUtaH, yat-ravomaNDUkAdInAmeva, dhvaniH punarvArimucAmeva / ata eva mArIcAdInAM munivizeSadaitya vizeSavAcakatvasAdhAraNye'pi daityavizeSavAcakatvasyaiva prAdhAnyopapattiH / asthAnasthapadatvamudAharati-asthAnetyAdinA / asthAnasthapadatA nAprazastaM sthAnamityasthAnaM, tatra tiSThatItyevambhUtaM padaM yatra tasya bhAvastatA / yathA- 'pratIpaga pratikUlavAhinIm / gaGgAm / tadIye tasyA gaGgAyA idaM tatra gaGgAsambandhinIlArthaH / tIrthe pravAhe / gajasetubandhAd gajAnAM setustasya bandhAt tamavalambyeti yAvat / atra 'lyablope karmaNyadhikaraNe ca / 1 / 4 / 31 ityanena tyablope paJcamI / uttarata uhaGghamAnasya / asya kuzasya / nabholaGghanaloDha pakSA nabhasa AkAzasya laGghanaM tena lolAzcaJcalAH pakSA yeSAM te|hNsaaH / ayatnavAlavyajanIbabhUvurayatnena yatnamantareNaiva vAlavyajanIbabhUvura vAlavyajanAnyapi vAlavyajanAni babhUvurityarthaH / upajAtichandastalakSaNantUktaM prAk // 18 // ' atrodAhRte paye / tadIyapadAta puurvm| 'gaGgA' mityasya 'padasye'ti zeSaH / pAThaH / yuktaH 'anyathA tacchabdasya pUrvaparAmarzakatve tena parAmarzanIyasya gaGgApadArthasya parAmarzakatvAnupapatteH padArthAntara parAmarzitvAbhyupagatezcAnarthapAtaH syAt' iti zeSaH / atredaM bodhyam- 'tadIye' iti padamasthAnastham, vilambena vivakSitArthapratyAyakatvAt, avivakSitArthasya jhaTiti pratyAyakatvAzca / tammAdatra sphuTamasthAne padanyAsaH / 'pratIpagAM sva:saritaM tadIye tIrthe gajairuttarataH kuzasya' iti pAThe tu tannirAsaH / iti / 'hitAdAptajanAnmitrAtsakAzAdvA / 'AkhyAtopayoge / ' 1 / 4 / 29 iti paJcamI / na 'hita' miti zeSaH / yaH / saMzRNute samyak zRNoti / 'yamo gamyacchibhyAm / ' 1 / 3 / 29 'arttizrudRzibhyazceti vaktavyam / ' * ityAdinA sampUrvAcchRNoterakarmatvAdAtmanepadam / saH / kiMprabhuH kutsitaH prabhuH / 'kimaH kSepe / ' 5 / 4 / 7 iti samAsAntaniSedhaH / ' annAriman' 'sa kiM sakhA sAdhu na zAsti yo'dhipaM hitAnna yaH saMzRNute sa kiMprabhuH / sadA'nukUleSu hi kurvate ratiM nRpeSvamAtyeSu ca savaisampadaH // ' iti kirAtArjunI yasya dvitIye udAhRte pAde iti bhAvaH / 'saMzRNute' ityataH / pUrvam / 'anyavadhAnene 'ti zeSaH / naJaH / sthitinyAMsaH / ucitA / atrAyambhAvaH namo yathopasthitau 'hitopadeSTajanasakAzAt, kintu tadviparItAt ahitAt yaH kaMprabhutaH / ' iti pratIyate, vivakSitaH punaH 'hitAd yo na saMzRNute' ityetAvAnevArthaH / anyathA tasya sarvathA prabhutva (vastutastu kimprabhutvApekSayA ) nitAntaM nindanIyaM yathAjAtatvamapi abhiSeyaM syAt / yatsUktaM kaizvitanvayapratiyogisannidhiryogyatvaM, tadabhAvaH punarayogyatvam, etadeva padasthAnasthatvamUlam / ' iti / tanna / 'na khalu na khalu bANaH sannipAtyo'yamasmin' ityAdau niravadyatAyA duravasthApAtAt / iti / nanu padamAtrasyAsthAnasthatve padadoSatvasvIkAraucitye'pi kathannAma nAsya padadoSatva svIkAra ityAzaGkayAha - padamAdasyetyAdi / padamAtrasya / ca / asthAne / niveze / api / sarvam / eva na tu tat padameva / vivakSitArthapratyAyane / mantharaM vilambasaham / itityasmAt / vAkyadoSatA 'avaseyA' iti zeSaH / uktannyAyamanyatrApyatidizedityAha - evam | anyatra 'priyeNa saGghathya vipakSasannidhAvupAhitAM vakSasi pIvarastane / sajana kAcidvijahau jaTAvilAM vasanta hi premNa guNA, na vastuSu // ' ityAdau / api / asthAne padanyAsaH / 'na kAci' dityapaThitvA 'kAci - neti paThanIyatvAt / ' iti zeSaH / nanu yadi ' hinAnna yaH saMzRNute' ityAdAvapyasthAnasthapadatvameva tarhi ' tvamasya lokasya
Page #622
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAhityadarpaNaH / [ saptamaHiha ke'pyAhuH-'padazandena vAcakameva prAyo nigadyate, na ca nanovAcakatA nirvivAdAta, , svAtantreNArthabodhanavirahAta; iti-yathA 'drayaM gatam' ityAdau 'tva'mityanantaraM cakArAnupAdanAdakramatA, tathA'trApi / ' iti| ce'tyAdAvapi kathaM naiva tasyaiva sadbhAvaH svIkriyate iti cet ? yasyAvyavadhAnenaiva niveze vivakSitArthapratItijananasAmarthya tasya tathA nivezAbhAve doSAntarasyA( akramatvasyA pAtaH, yasya punarvyavadhAnenApi niveze vivakSitArthajananasAmarthya tatra naiva doSAntarasyA (akramatvasyA) pAtaH, kintu asthAnasthapadatvasyaiva; cAdInAM ca avyavahitapadArtheSveva samuccayAdidyotakatA / taduktammahimabhaTena--'ata eva vyavahitaibudhA necchanti cAdibhiH / sambandhaM te hi svAM zaktimupadAranantare // ' iti / na ca namo'pi tathAtvam / 'na khala na khalu bANaH sannipAtyo'yamammin'-ityAdau no vyavahitatayA niveze'pi vivakSitArthapratIternibAdhitatvAt / iti / vastutastu-naivam / vAcaketarapadasyAsthAne niveze'kramavasya, vAcakasya punarasthAne niveze sthAnasthapadatvasya svIkArocityaniyatatvabhaGgAt / khamataM didrshyissuraah-ihetyaadi| iha 'hitAna yaH saMzRNute' ityAdau asahamAnA matsarAH / kecita / aahuH| 'padazabdena 'asthAne padanyAsa' ityatra 'asthAnasthapadatA' ityatra vA paThitena padazabdena / vAcakam / eva na tu tadbhinnaM dyotakapadam / prAyaH / nigadyate / vaacktaa| cIna nirvivAdAt siddhAntAt / svAtantryeNa svtNtrtyaa| arthavodhanavighAdarthabodhajananasAmarthyasyAbhAvAt / 'vAcaketarasyeti zeSaH / na hi vAcakAtiriktaM svayaM kamapyartha bodhayitumprabhavati, tasya parasAhAyyenaivArthabodhakatvasvIkArAditi bhAvaH / yaduktaM bhartahariNA 'cAdayo na prayujyante padatve sati kevalAH / pratyayo vAcakatve'pi kevalo na prayujyate // iti| iti / yathA-'drayaM gataM'-ityAdau / 'tvamityanantaram / cakArAnupAdAnAcakArasyAnupAdAnAdupAdAnAbhAvAt / akramatA / tathA / atra 'hitAna yaH' ityAdau / apa 'akramataiva doSaH / na tu asthaansthprtaa|' iti zeSaH / atrAyaM paryAloka:-'tIrthe tadIye'-ityatra tacchabdena gamApAdarthasya parAmarzo'pekSyate, sa ca na sambhavati, gaGgAzabdasya tacchabdenAparAmRSTatvAt / tacchando hi pUrvaparAmarzI na tu paraparAmazIti gaGgApadasyAsthAne nyAsaH / iti kavirAjAnAmabhiprAyaH / kintu-'tadIye vaidhye' iti mallinAthoktadizA na tatra tacchabdena gaGgApadArthaH parAmRzyate, parAmRzyate punarvindhyapadArthaH / yujyate caitat, vindhyasya prakrAntatvAtU, tacchabdasya prakrAntaparAmArzatvAca / tasmAt-'lagnaH kelikacagrahalathajaTAlambena nidrAntare mudrAGkaH zitikandharenduzakalenAntaH kapolasthalam / pArvatyAnakhalakSmazaGkitasakhInamasmitahINayA pronmRSTaH karapallavena kuTilA tAmracchaviH pAtu vaH // ' ityudAhAryyam / atra hi-'kuTilatAmracchavitvasya sAdharmyarUpasya nakhalakSmazazAGkabIjasya prAgaprAptastacchaGkAyAstanmunirIkSakatvena ayogyatA''diparihArAya saadhyopsthaapkaapekssnnaadvilmbn pratItiH, pUrva prayoge tu jhaTiti hetuhetumadbhAvenAnvayapratItiriti 'nakhalakSme'tyataH pUrvaM 'kuTilA tAmrati vAcyam / anyathA'sthAnasthapadatvaM syAdityeke, apare tu-'yadi tatpadena vindhyaH parAmRzyate tadA mAbhUgaGgApadasyAsthAne nyAsaH, yadi tu gaGgApadArtha eva tacchabdena parAmRzyate tadA'styeva nirukto doSaH / tacchabdena gaGgApadArthasyaiva parAmarza: kaverabhiprata iti kavirAjAnAmabhidhAnaM, tadAdAyaiva doSanidarzanaM ceti sarvamavadAtam / iti / atha-'hitAnna yaH saMzRNute' ityatra namo'sthAne nyAsAbhidhAnaM 'sraja na kAcidvijaho' ityatreva bodhyam / vastutastu-akramatvasya kramaprApta sthAnamapahAyAnyatra vAcaketaramAtrasya nivezomUlam, asthAnasthapadatvasya tu vAcakamAtrasya kramaprApta sthAnamapahAyAnyatra nivezo muulm| iti 'dvayaM gataM'-ityatreva 'hitAna yaH saMzRNute' ityatra 'laja na kAnidvijahoM' ityatra vA vAcakapadAtiriktasya kramaprAptaM sthAnamapahAya nivezAdakramatvameva, na tvasthAnasthapadatvam / evaM ca -'na khalu na khalu bANaH, va nu khalu hariNAnAM jIvitaM cAtilolaM, kvaca'ityAdaucakArasyeva namo'sthAne niveze nAsthAnasthatvaM mAbhUt, kintvakramatvameva /
Page #623
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] 15 rucirAkhyayA vyAkhyathA smetH|| asthAnasthasamAsatA yathA'adyApi stanazailadurgaviSame sImantinInAM hadi sthAtuM vAJchati mAna eSa dhigiti krodhAdivAlohitaH / prodyaddarataraprasAritakaraH karSatyaso ttkssnnaat| phullatkairavakoSaniHsaradalizreNIkRpANaM zazI // 17 // bhatra kopina uktau samAso na kRtaH, kaveruktau kRtaH / vAkyAntarapadAnAM vAkyAntare'nupravezaH saGkIrNatvam / yathA-'candraM muna kuraGgAkSi ! 5zya mAnaM nabho'Ggane' iti / atra 'nabho'Ggane candramyazya mAnammuzceti yuktam / kisstttvmekvaakyvissymitysmaadbhinnm| asthAne samAsanyAsamudAharati-asthAnasthasamAsatetyAdinA / asthAnasthasamAsatA'sthAne tiSThatIti tathoktaH samAso yatra tasya bhAvastatA na kutsitaM sthAnamiti asthAnam, tacca prakRtAnanukUlatvamUlameveti bodhyam / yathA-adya api / eSaH / mAnaH 'vayaM nitAntaM subhagA vibhramajitava labhAH / ityevaM rUpaH 'strINAmIAkRtaH kopo maaninyaaHsngginiipriye|' ityuktasvarUpo vA bhAvavizeSaH / stanazalagaviSame stanA eva zailA iti, to eva durga tena viSamamiti. stanAveva zailadurge zailanirmite durge tAbhyAM viSamamiti vA, stanau zaila durge iveti tAbhyAM viSamamiti vA, stanau eva zailau yatra tAdRzaM yada~durgamata eva viSamamiti vA; tatra / sImantinInAM strINAm / hadi hRdaye / sthAtum / vAjachati 'itIda'miti zeSaH / dhik / ityevam / krodhAta / iva / AlohitaH samantAllohitaH / prodyadarataraprasAritakaraH prodyanto'ta evaM dUrataraM prasAritAH karAH kiraNA hastA vA yasya saH,prodyaMzvAsau dUrataraM prasAritAH karA yena sa iti vA / asau dRzyamAnaH / zazI candramAH / ttkssnnaat| phullatkairavakozaniHsaradalizreNIkrapANaM phaladvikasada yat kairavaM kumudaM tasya kozaH kuDmalarUpaM khApidhAnaM tasmAniH sarantI yA'lizreNI bhramarapaDaktiH saiva kRpANa: khagaiti tam / 'kozo'strI kur3amale pAne divye khddgpidhaanke|' iti medinii| karSati niHsArayati / atra-zazino nAyakatvaM mAnasya ca pratinAyakatvaM pArakalpya kavinA jArasyeva mAnasya vadhAya kumudakozAdalirUpakRpANakarSaNamuttambhitaM candrodaye ca madanonmAdasya khAbhAvikatayA mAninInAM mAnaparityAgapuraHsaraM kAntaprasAdanaM dRSTacaraM,caMdrazcodayamAno raktimAna prapadyate,tadAnIM ca kumudakozasya vikasitatayA bhramarazreNI niHsaratIti pratyakSadRSTama, athApi krodhAcandramasoraktatvama, alizreNyAzca kRpANarUpatvaM kavinotprekSya pratibhAmAtreNottambhitam / atra zAlavikrIDitaM chandaH, tallakSaNaM ca proktaM prAk // 17 // ' atra / kopina: 'zazina' iti zeSaH / uktau 'adyApi...dhigityabhidhAne' samAso dIrghasamAsaH krodhAnuguNIjoguNavyaJjaka iti yAvat / na / kRtaH, 'tatra tasyaucitye'pi' iti zeSaH / kaverakopina iti bhAvaH / uktau 'prodyada' ityatra / kRtaH 'samAsa' iti zeSaH |atr 'sahRdayavaimukhyaM dRSakatAbIjam / ' iti / dvAviMzaM saGkIrNatvaM lakSayanudAharati-vAkyAntarapadAnAbhityAdinA / vAkyAntarapadAnAm / atra bahuvacanamavivakSitam, tena tadvahatvAbhAvo'pi bodhyaH / saGkIrNatvaM tannAma dopaH / sa ca yathA-'he karaDAkSi mRganayane / mAnaM roSam / maJca / nabho'DAne AkAzarUpe gRhAntardeze / candra candayatyAhlAdayati pArasparikavaimanasyaharaNapUrvaka yuvAnAviti taM tathoktam, vastutastattvenAdhyastaM nAyakam / pazya / 'gRhANa zayanaM kAntaM praNamantamalaGkuru / iti zeSaH // ' iti / atra 'candraM pazye tyAdivAkyasya padAni 'muzcAdIni "muJca mAna'mityasya ca'candrammuJcetyAdIni / padAni saGkIrNAnIti zeSaH / ataH-'nabho'ne / candram / pazya / mAnam / muzca' iti / yuktam / 'vaktu'miti zeSaH / nanvevaM kliSTatvamApatsyate ityAha-kliSTatvaM tadAkhyodoSaH / ekvaakyvissym| 'ayaM cAnekavAkyaviSaya'miti zeSaH / ityasmAta / bhinnama / ekavAkyatve sati svaghaTakapadadura. nvayavyavahitavivakSitArthatvaM kliSTatvam , anekavAkyatve tu saGkIrNatvamiti bhAvaH /
Page #624
--------------------------------------------------------------------------
________________ saahitydrpnnH| saptamaHvAkyAntare vAkyAntarapravezo garbhitatA / yathA'ramaNe caraNopAnte praNatipravaNe sati / vadAmi sakhi te tattvaM mAna eSa na zobhate // 18 // ' athArthadoSAnAha 5 apuSTeduSkramagrAmyavyAhatAzlIlaeNkaSTatAH / anavIkRtanihetuprakAzitaviruddhatAH // 9 // sandigdhapunaruktatve khyAtividyAviruddhate / sAkAGkSI sahacarabhinnato'sthAnayuktatau // 10 // avizeSe vizeSazcAniyame niyamastathA / tyovipryyau| vidhyanuvAdAyuktate tathA // 11 // nirmuktapunaruktatvamarthadoSAHprakIrtitAH / tayoviparyayau vizeSe'vizeSaH, niyme'niymH| ' trayoviMzaM garbhitatvaM lakSaNannudAharati-vAkyAntare ityAdinA / vAkya.ntare / vAkyAntarapavezaH 'natu padAnAM praveza' iti zeSaH / evaM cAsya saGkIrNatvAdasya bhedaH sUcitaH / garbhitatA tannAmA doSaH / asau yathA-'he sakhi ! ata evopadezAhe / ramaNe kAnte / caraNo'pAnte caraNasamIpe / praNatipraSaNe'parAdha svIkRtya taM kSamApayituM praNamanonmukhe jAte ityarthaH / sati / te / tattvaM kartavyam / vadAmi / kiM tadityAha-eSa duHpariNAma ityarthaH / mAnaHna / zobhate / 'atra hi tRtIyapAdarUpaM vAkyaM garbhitamiti' bodhyam / kasyA api sakhI prati praNayoktiriyam / athArthadoSAnnirUpayitumupakramate-atha vAkyadoSanirUpaNAnantaram / arthadoSAn / Aha-5 apuSTetyAdinA / 5 apuSTaduSkramagrAmyavyAhatAzlIla kaSTatA apuSTArthatA duSkamatA prAmyatA vyAhatArthatA azlIlArthatA kaSTArthatA cetyarthaH / atrApyazlIlArthatvaM pUrvavatrividhameva bodhyam / anavIkRtanitaprakAzitaviruddhatA anavIkRtArthatA nirhetvarthatA prakAzitaviruddhArthatA cetyarthaH / sandigdhapunaruktatve sandigdhArthavaM punaruktArthatvaM cetyarthaH / khyAtividyAviruddhate khyAtiviruddhArthatA vidyAviruddhArthatA cetyarthaH / sAkAGakSatA sAkAikSArthatetyarthaH / sahacarabhivratA sahacarabhinnArthatA / asthAnayuktatA'sthAnayuktArthatA / avizeSe vizeSAbhAve kartavye iti bhAvaH / vizeSo vizeSArthatA / ca / aniyame niyamAbhAve kartavye niyamo niyamArthatA / tathA / tayovizeSArthatvaniyamArthatvayoH |vipryyau viparIto avizeSArthatvamaniyamArthatvaM cetyrthH| tathA / vidhyanavAdAyuktate vidhividhAnaM tasyAyuktArthatvam, anuvAdasya cAyuktArthatvamityarthaH / nirmuktapunaruktatvaM nirmukto'tha punaruktastadarthatvam / ityete trayoviMzatisaGkhyAkAH arthadoSAH / prakIrtitAH // 9 // 10 // 11 // , tayoritipadasya durbodhatAM pAraharati-tayorityAdinA / spaSTam / atrAyaM pAlokaH-eSu trayoviMzatisayAkeSu doSeSu-apuSTArthatvammukhyArthAnupakAritvam / azaktayugnayanena zroturvaimukhyaM dUSakatAbIjam / ata eva yamakAdau doSAbhAvaH / yathA 'sakalAM sakalAM lakSmI vibhradvibhradvibhAvibhAH / rucirorucirociSNU rAjan rAjanmahAmahAn // ' ityanityo'yaM doSaH / duSkamArthatvaM loke zAstre vA prathitasya paurvAparyaniyamasya viruddhatayA'bhidhAnena kramAnaucityam / tathAsati-jhaTityAMpratItiH sahRdayodvego yA vakatAbIjam / kAmAnaucityasya lokazAstrayorbhedAdanekatvam / prahasanAdau punastathaivaucityamityayamapyanityo doSaH / yathA-'bhuktvA snAtvA svapitvA ca kRtvA ca radadhAvanam / malamUtrotsargakara eSa AyAti sajjanaH // '
Page #625
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / ityAdau / grAmyArthatvamavidagdhamAtrapratipAditarirasAdyarthakapadAbhidheyArthatvam, azlIlatvavat sahRdayahRdayavaimukhyApAdakatvaM cAsya dUSakatAbIjaM,vidUSakAyuktau tu tadaucityamityayamanityo doSaH / yathA-'bho jaha kassavvi piMDIkhajjUrehi uvvejidassa titiDIe abhilAsobhodi, taha aMdeuraithiAraaNaparibhoiNo bhaado ia patthalA / ' iti / vyAhatArthatvaM pUrvAparaviruddhArthatvena tiraskRtapratipAdyArthatvam / asya ca vAkyArthApratItirdUSakatAbIjam / 'heyopAdeyatvavirodho dUSakatAbIjam' . ityanye prAhuH / atredaM bodhyam , yasya kasyApyutkRSTatvaM pratipAdya punastasyaivApakRSTatvapratipAdane pUrvAparavirodha ityekavidho vyAhatArthatvannAma doSaH, yasya kasyacidapakRSTatvaM pratipAdya tasyaiva punarutkRSTatvapratipAdane pUrvAparavirodha ityaparo'yam / dvividho'pyayamanityo doSaH / azlIlArthatvaM brIDAjugupsA'maGgalasamarpakArthatvam, tathAsati zroturvairasyaM dRSakatAbIjam / ata eva asabhyAyuktau tadabhAvaH pratyuta guNatvam / na tato'yannityo doSaH / asau ca samarpyamANavIDAditrayamUlatvAtrividhaH / yathA-'AditsayAM'zukAnAmunnatabhujavIrudhAM kumArINAm / pazyati harau vireje gatavasanAnAmadho dRSTi: ||"antraannysthiini medAMsi raktAnyaGgAni ca kvacit / pitAmaha ! tava sthAnaM saGgrAmamativartate ||"lokaantrkRtpremaa nirnimeSamudIkSitA / jitavAsAnila: zAnta eSa hanta tava priyH||'ityaadau / asya ca pratiprasavo yathA-'stanau tuGgo nipatitau kAmasaGgrAmamarditau / purastAdavalokyAsyA bhagaM zuSkambhayAdiva // ' 'teNa parApaDideNa jevva barAiA kallANiA maDamaDAidA / ' 'ghaTayata ghaTajAlaM toyazUnyaM purastAt pathi tuSanakhalekhA kSipyatAmbho niyuktAH / nijapuraparicarcA kartumevAyamutko nRpatiranayasindhustarNamAgacchatIha // ' iti / kaSTArthatvamAsattyAdisadbhAve'pi durUhArthatvam / samya pratItivirahazca dUSakatAbIjam / ata eva tadabhimatatve dUSakatA'pAyAdanityo'yam / na cAsya kliSTatvena gatArthatvam, ghaTanAntareNa tatrArthasya sukhenaiva pratipattaH, atra punarvivakSitasyApyarthasya zabdAntaraiH kathaJcidunnayane'pi klezenaiva pratIteH / nirhetvarthatA'nupAttahetukArthatvam , ityanabhidhAnenoddezyapratItiviraho dUSakatAbIjam / ataH prasiddhisattve tadanupAdAne'pi tadabhAvAnnAsya nityadoSatvam / nanu hetvanupAdAne nirhetutvam, tatra hetuM vinA pratIte: paryavasAnaM, na vA; Adye doSAbhAvaH, antye sAkAGkSArthatvena saGkara iti cet ? kecidAhuH-'upAttasya pareNAnvaye sAkAGkSArthatvam , anupAdAne nihesvarthatvamiti vizeSa iti, tanna; 'aizasya.' ityAdA vupekSitu'mityA'kAGkSatI'tyanenAnupAttasAkAGkSArthatAyA eva pradarzanAt / tasmAt hetutadbhinnasApekSatayA dvayorbhedaH / ' iti / anye tvAhu:-'atra apratItimAtraM' tatra tu viruddhA pratItiH zrIratne evAmarSapratItariti vizeSaH / ' iti / prakAzitaviruddhArthatA vyajitavivakSitArthapratikUlArthatvam |viruddhaarthprkaashnN ca dRSakatAbIjam / ata evAyaM nityo doSaH / tattatpadaparivartane'pi yAvat tadarthopasthitistAvat prakAzitaviruddhArthatvasya tAdavasthyamiti nAsyAmataparArthatvena saGkaraH / ata evAsyArthagatatvam / etenaviruddhamatikAritvAdapi asya bhedo'bhihitaH / nanu tadastu sahacarabhinnatvenaitasya gatArthatvamiti cet ? na; nahi tatra dhyajitavivakSitArthapratikUlArthatvaM, kintu samabhivyAhRtabhinnArthamAtratvam / iti / sandigdhArthatA prakaraNAdyabhAvena anizcitoddezyArthatvam / asya coddezyanizcayAbhAvo dUSakatAbIjaM, tasya punarvivakSitatve nAyaM doSaH / yathA-'vRSApahi parakSetrAdAyAti kSetrarakSakaH / yadadya bhuktaM tadalaM, kSaNaM lobhaM parityaja // ' iti / padAnAmasandigdhatvAt padagatAdasya bhedH| khyAtiviruddhArthatA prasiddhiviruddhArthatvam / prasiddhizca laukikI tadbhinnA ca / ato dvividho'yaM doSaH / virodhAdarthApratIsiSakatAbIjam / lokaprasiddhiviruddhArthatAyAH kaviprasiddhayaviruddhArthatayA. loketaraprasiddhi (kavisamaya) viruddhArthatAyA lokaprasiddhayaviruddhArthatayA'rthapratIteradoSatvam / utpAtAdinA viruddhatAyA avazyaM varNanIyatvaM punargaNatvam / krameNa-yathA mama-'api vikasati kamalAnAM preyasi mahasAnnidhau tamAlokya / kamalaM vikasitamacirAt svakareNAmIlayatU sudatI // ' ityatra sUrya udayamAne'pi kamalanimIlanaM virodhAbhAsaM poSayat, sudatyA vyajyamAnena smayamAnatvena vyajyamAnaM candrikAtvaM 'nAyaM ramaNAya samayaH, kintu candrikAmudira evAhatI'ti vibhAvayatya. 1 'bho yathA kasyApi piMDIkharjarairuddhejitasya titiDyAmabhilASo bhavati, tathA'ntaHpurastrIratnaparibhogiNo bhavata iyaM prArthanA // ' iti saMskRtam / 2 tena parApatitenaiva barAkA kalyANI mttmttaayitaa|' iti saMskRtam /
Page #626
--------------------------------------------------------------------------
________________ 48 sAhityadarpaNaH / [saptama: laGkAravizaMSAvasthAnam / yathA vA bhAgavate-'vicitrIpavanodyAnaiH kujadvijakulAkulaiH / protphlkumudaambhojkhaarotplvaaribhiH||jussttN'...itytr bhagavadanugraheNa kumudAdImAmekakAliko viruddho'pi sadbhAvaH saGgacchate / yathA vA tatraiva-devatAni rudantIva vidyanti hayucalanti ca / ...' ityatrotpAtAdinA mUrtInAM rodanAdi viruddhamapi saGgacchate / iti / vidyAviruddhArthatA zAstraviruddhArthatvam,vidyApadasya zAstropalakSakatvAt; zAstrANi cAnekAni, tenAyaM doSo'pyanekAtmA / asya ca virudArthapratItyA sahRdayahRdayodvego dUSakatAbIjam / ayaM ca doSo nityaH / kecit zAstrANAmanaikAnye tadekataraviruddhatve'pi tadanyataraviruddhatvAbhAvAttathA'bhidhAne na doSaH / yathA- 'pazudhenihataH svarga jyotiSTome gamiSyani / svapitA yajamAnena tatra kasmAna hiMsyate // ' ityAdau / iti / anye vAhuH-'vAriparNIcayaH sAkaM ghaTvA vRzcikamagataH / dAtavyo vAnarIreNuH sadyaH kaNDaharohi saH // ' ityAdAvasya guNatvamapi, ityanitya evAyam / ata eva-'pApasevAzrayedammAna hatvaitAnAtatAyinaH / ityAdyapi saGgacchate / iti / anye tvevamaNyAhuH-vidyAviruddhArthatvannAma zAstrAdiviruddhatayA pratipAdyArthatvaM doSaH / na kevalaM vidyApadena zAstragrahaNam, tasyopalakSakatvena zAstrAdigrahaNopapatteH / Adipadena punardezakAlAdInAM grahaNam / tena'surAaivasti nagarI mathurA nAma vizrutA / AkSoTanArikelADhayA yadupAntAdribhUmayaH // ' surASTra deza mathurA : Asti, yadupAntAdribhUmaya AkSoTAdisampannA iti dezaviruddhArthatvam / 'padminI naktamunnidrA sphuTatyahi kumudrutI / madhurutphulaniculo nidAgho meghanikhanaH // ' padminyA naktaM, kumudratyAzca divA,vasante jalavetasAparaparyAyANAM niculAnA,nidAghe ca meghAnAmunnidratvAdyasambhavAt kaalviruddhaarthtvm| 'AdhUtakesaro hastI tIkSNasturaGgamaH / gurusArI'yameraNDA niHsAra: khadiradramaH // ' hastituraGgamairaNDakhadirANAM sakesaratvAdyanupalabdherlokaviruddhArthatvam / 'yAvajjIvamahaM maunI brahmacArI ca me pitA / mAtA ca mama vandhyA''ste satyaM vacmi navai mRSA // ' ityatra nyAyaviruddhatvam / tattatpadArthabhedamAdAyAbhidhAne tu doSAbhAvaH / yathA mama-'rAmacandramavalokya sA tadA padminI vikasati sma bhumijA / zuddhamiddhamamRtAtmakaM padaM prApya kasya hRdayanna modate ? // ' ityatra padminyA bhUmijAtvAbhidhAne dezaviruddhArthatvaM, candramavalokya tasyAvikAsAbhidhAne niyamavirudutvaM ca na duSTe, 'rAmacandra'mityatra vidheyAMzasyAvimRSTatvaM ca nirduSTam / yathA vA-'bhuvanatrayajetRNAmapi mAnavatAM manaH / anaGgaH puSpadhanvA'pi vidArayati tatkSaNAt // ' ityatrAnaGgatvaM dhanurdharatvaM vilakSaNaparAkramatvaM ca yuktiviruddhAnyapi kavisamayAviruddhAni / iti dika / nanu 'rAmacandra mityatra rAghavaM 'samavalokya tipadaparivRttau doSAbhAvAdarthadoSAbhAvo na katham ? iti cet ! 'rAmacandra mityarthakaM padaM 'rAmasoma'miti, 'rAghavendu miti vA; tasmAt 'rAmacandra miti parivattya 'rAmasoma miti 'rAghavendu'mityabhidhAne vA''zayamAno'stveva doSaH, yasyAtra svarUpaNAvasthAnam / 'rAghava'miti 'zuddha'mityAdyarthenApi na saGghaTate / na ca 'padminI'ityanabhidhAya 'kamalavatI' itivivakSayA 'ambhojinI' ityabhidhAne 'rAmacandra mityAdyabhihite'pi nAzayamAnasya doSasyAvasthAnam / ato'yaM nitya eva doSaH / iti vAcyam / 'rAmacandra mityatrevAparatrApi rUpakasyaivAbhidheyatvAta, anyathA ca camatkArAnudayAt / ' iti / sAkAGkSArthatA'nupAttArthopAditsAviSayakArthatvam / abhidhAnAparyavasAnaM vivakSitArthApratItirvAM dUSakatAvIjam / nityazcAyaM doSaH / sahacarabhinnArthatAtkRSTApakRSTatvAbhyAM samabhivyAhRtebhyo vijAtIyArthatvam / ata evAyaM dvividhaH tathA ca-utkRSTatayA samabhivyAhatebhyo'pakaSTatayA samabhivyAhArSyANAm, apakRSTatayA vA rAmabhivyAhatebhya utkRSTatayA samabhinyAhArthyANAmarthAnAmabhidhAnena vijAtIyArthatvaM sahacarabhinnArthatA / arthAnAmiti bahuvacanamavivakSitam / utkRSTApakRSTabhedApratItyA heyasyopAdeyatvabhramaH, upAdeyasyAthasya ca heyatvabhramo vA duussktaabiijm| ayaM ca nityo dossH|asthaanyuktaarthtaa vivakSitArthapratItivighaTakatayA'bhidhAnam / atrAhaH-anupayuktasthAne samApitavAkyArthatvamasthAnayuktArthatA / taca (samApitavAkyArthatvaM ca ) dvividham / vAkyArthasyAdhikopayoge samApanam , samApanopayoge cAdhikyam / tathoktam-'yuktAdhikye visarge (parityAgI ) syAdAdhikye vA samApane / artha prakalpite yatra so'sthAne syAt samujjhitaH // ' iti / tadAdyaM yathA-'mAtulaumAdhavau yasya pitA yasya dhananjayaH / sa zete samare zrImAnabhimanyumahAbalaH // ' atra'niyatiH kena baadhyte|' ityadhikaM vaktuM yogyam / dvitIyaM yathA 'AjJA...' iti| avizeSavizeSArthatA'vizeSe vizeSo yasya tAdRzArthatvam , aviziSTatvenAbhidheyasyArthasya viziSTatvenAbhidhAnamityarthaH / aviziSTatayA ( sAmAnyenA )'bhidheyasya viziSTatayA ( sAmAnyAbhAvenA) 'bhidhAnena tadanirvAhI daSakatAbIjam / ato'yaM nityo doSaH / aniyamaniyamArthatA nAmAniyame niyamo yasya taadRshaarthtvm|tthaac--aniyttvenaa
Page #627
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyA sametaH / 49 apuSTArthatvammukhyAnupakAritvam / yathA- 'vilokya vitate vyomni vidhu, muJca ruSaM priye / ' ityatra 'vitata' zabdo mAnatyAgaM prati na kiJcidupakurute / adhikapadatve padArthAnvayasamakAlameva bAdhapratibhAsaH, ihu tu pazcAditi vizeSaH / duSkramatA yathA-' dehi me vAjinaM rAjan ! gajendraM vA madAlasam / ' iti, atra gajendrasya prathamaM yAcanamucitam / grAmyatA yathA - 'svapihi tvaM samIpe me svapimyevAdhunA priye / ' iti atrArthI grAmyaH / kasyacit prAgutkarSamapakarSa vA'bhidhAya pazcAdanyathApratipAdanaM vyAhatatvam / yathA'haranti hRdayaM yUnAM na navendukalAdayaH / vIkSate yairiyaM tanvI lokalocanacandrikA // 19 // (nizcitatvenA) bhiveyasyArthasya niyatatvenA ( nizcitatvenA ) bhivAnamityarthaH / aniyatatayA'bhidheyasyApyarthasya niya tatayA'bhidhAne anaucityamiti sahRdayodvego dUSakatAbIjam / ato'yaM nityo doSaH / vizeSA vizeSArthatA nAma vizeSe'vizeSo yasya tAdRzArthatvam, tathA ca viziSTatayAM'bhidheyasyArthasyAviziSTatayA'bhidhAnamityarthaH, tatazca sahRdayodvega dUSakatAbIjam / vizeSa niyAmakaprakaraNAdisadbhAve doSAbhAvAdasyAnityatvam / niyamAniyamArthatA nAma niyamesniyamo yasya tAdRzArthatvam / tathA ca - niyatatvenA ( nizcitatvenA ) bhidheyasyArthasyAniyatatvenAbhidhAnam / avyupattyunnayanena sahRdayavaimukhyaM dUSakatAbIjam / nityazcAyaM doSaH / vidhyayuktArthatA vidhyaviSayasyaiva vidhiviSayatvenAyukta *matvena vA ( vidheH ) ayu tatvam / vivakSitArthA nirvAho dUSakatAbIjam / tasmAnnityo'yaM doSaH / na cAvimRSTavidheyAMzatvena saGkaraH, tatra hi yuktasyaiva vidhiH, kintu tasya vimarzAbhAvaH, prakRte punarayuktasya vidhiriti bhedaH / anuvAdAyuktArthasvaM siddhopanyAsAnanuguNArthatvam / siddhArthaviruddhAbhidhAnaM dUSakatAbIjam / nityo'yaM doSaH / atra ca prakaraNAnusandhAnena siddhAbhidhAnAnanuguNatvapratItiH, ityasyArthagatatvam / nirmuktapunaruktArthatvaM kriyAkArakAnvayena nirAkAGkSatayA nirmukte'pi vAkye punaH kArakAntarAbhidhAnena tadarthAbhidhAnam / nirmukte samApite ityarthaH / aprayojakatvaM sahRdayavairasyAdhAnaM vA dUSakatAbIjam / tasmAnnityo'yaM doSaH / atrAhuH - ' tyaktaM punaH svIkRte eva vAkyArthe vizeSaNAntaropAdAne samAptapunarAttatvam, atra tvanya eva vAkyArtha iti bhedaH / ' iti / etAn lakSayannadAha pravRtta Aha- apuSTArthatvamityAdi / mukhyAnupakAritvaM prakRtArthA paripoSakatvam / apuSTArthatvam / yathA- 'he priye vitate vistRte ghyoni' / AkAze'udita'miti zeSaH / vidhuM candram | vilokya / ruSammAnam / muJca / 'priyayorvaimanasyaM hiM kadApi suzobhate / ' iti zeSaH / ' ityatra / vitatazabdo vyomavizeSaNatvena nyasta ityarthaH / mAnatyAgaM kartavyatvena bodhyamAnaM kAryamiti bhAvaH / prati / na / kiJcit / upakurute / adhikapadatve tadAkhye doSe sati / padArthAnvayasamakAlam / eva / bAghapratibhAso vivakSitArthAghAtapratItiH / ihAsminnapuSTArthatve ityarthaH / tu / pazcAt / 'bAdhapratibhAsa' iti pUrveNAnveti / iti vizeSaH / duSkramatvaM lakSayamudAharati- duSkramatetyAdinA / spaSTam / idaM tu bodhyam-loke hi vizeSAzaktau alpaM yAcyate iti, na tu Alpazaktau vizeSa iti kramatyAgaH / grAmyArthatvaM lakSayannudAharati grAmyatetyAdinA / spaSTam / vyAhatArthatvaM lakSayanudAharati kasyacidityAdinA / kasyacit 'varNanIyasye' tizeSaH / prAkU | utkarSam / vA / apakarSam / abhidhAya varNayitvA / pazcAdanantaram | anyathA pratipAditArthavaiparItyena / pratipAdanam / vyAhatatvam / yathA- 'harantI' tyAdau / 'yaiH / iyam / lokalocanacandrikA lokoM jagatasya locanAni tasya candrikA tadvadAnandAdhAyikA / vIkSyate / teSAm - vRnAm | mana: ( karma. ) | navendukalA''dayaH / na / haranti AmodAdhAyakatayA prabhA
Page #628
--------------------------------------------------------------------------
________________ saahitydrpnnaiH| [saptamaHityatra yeSAmindrakalA nAnandahetusteSAmevAnandAya cndrikaatvaaropH| 'hantumeva pravRttasya stabdhasya vivaraiSiNaH / yathA''zu jAyate pAto na tathA punrunntiH||20||' ityatrazlIlo'rthaH / 'varSatyetadaharpatirna tu ghatodhAmasthamacchaM payaH satyaM sA savituH sutA surasaritpUro yayA plaassitH| vyAsasyoktiSu vizvasityapi na kaH zraddhA na kasya zrutau na pratyeti tathA'pi mugdhahariNI bhAsvanmarIciSvapaH // 21 // ' ityatra 'yasmAt sUryAvRSTeryamunAyAzca prabhavastasmAttayorjalamapi sUryaprabhavaM, tatazca sUryamarI cInAM jalapratyayahetutvamucitaM, tathA'pi mRgI bhrAntatvAttatra jalapratyayaM na karoti' ityayamaprastuto'pyoM durbodhaH, dUre ca prastutArthabodha iti kaSTArthatvam / tyrthH||19||'itytr / yeSAM yUnAbhiti zeSaH / indukalA / na / AnandahetuHtiSAm / eva / AnandAyAnanda pratipAdayitum / candrikAvAgepaH / 'nAyikAyA'miti zeSaH / tasmAt sphuTamiha vyAhatArthatvamiti bhAvaH / 'yugAstakAlapratipahRtAtmano jaganti yasyAM savikAsamAsata / tanau mamustatra na kaiTabhadviSastapodhanAbhyAgamasambhavA mudaH // ' ityatra tu camatkAravizeSakatvAnna duSTatvam / azlIlatvamudAharati-'hantumevetyAdinA / 'hantu mAraNaM suratakriyArUpayonitADanaM vA kartum / eva / pravRttasya / ata eva--stabdhaMsya nirlajatayonnatasya / vivaraiSiNaH chidrAnveSiNaH / yathA / aash| pAtaH patanam / jAyate / tathA / punarunnatiH / na 'jAyate' iti pUrveNAnveti / idaM nItizAstrasya vacanam / ata evAtra doSaH / anyathA tu 'yathaiH padaiH pizunayeca rahasyavastu' iti saGgacchataiveti bodhyam // 20 // ' ityatra / azlIlo jIDhAvya lakaH / arthH| kaSTArthatvamudAharati- 'varSatI'tyAdinA / 'ahapatiH sUryaH / dhAmasthaM svaprAntavati / etat / acchaM nirmalam / payo jalam / varSati / natu / ghano meghaH 'varSatI'ti pUrvato'nveti / atha-yayA (kA) / surasaritpUro gaGgApravAhaH / AplAvitaH samantato vardhitaH / . lA ymunetyrthH| satyam / savituH sUryasya / sutA putrI / nanu kimatra pramANamityAha-vyAsasya / uktiSu sUryasyapatnI sajJA'bhUttanayA vizvakarmaNaH / manuryamo yamI ( yamunA ) caiva tadapatyAni vai mune ||'ityaadissu vAkyeSu / kH| na / 'AstikaH sa niti zeSaH / vishvsiti| kasya / ca-zrutau 'AdityAt parjanya'ityAdau vedvaakye| zraddhA satyatvabhAvanA / na / api tu sarvasyaivAstIti bhAvaH / tathA'pi / mugdhahariNI (atra mugdhA hariNItyasamastameva vaacym)| bhAsvanmarIciSu sUryakiraNeSu / apo jalAni / na / pratyeti vizvasiti / zArdUlavikrIDitaM vRttam // 21 // ' doSaM nirdizati-ityatretyAdinA / spaSTam / atredamabhihitam-atra hi-uttarottaraM vipadyamAnasya dhArmikasya svavimarzarUpeyamuktiH, yadvA-tAdRzasya kAmapi dazAmavalokya khidyamAnasya vismayamAnasya vA kamapi pratyuktireSA, tathAhi-aharpatitvena prastUyamAno dharmoM bhAgyarUpadhAmasthamacchaM ( zubhaM ) payaH ( karmaphala ) varSati, na tu ghanavavRSTikartRtvena pratIyamAna udyoga AzriyamANo vopAyaH kazcit) sampaterApAtaramaNIyatayA pramAdodvaddhakatayA vA yamunAsadRzatvaM, tayorubhayorapi zuddhasvarUpatvAbhAvAt , tAdRzyA'pi tayA sampadA prayAgasadRzaM kamapi sajjanarUpaM tIrthavizeSamupapadya gaGgApUrasadRzaH kIrtipuJjaH pravRddhiM nItaH / nanvatra kiniyAmakaM prAktanasya kasyacidadharmasyApi tAdRzaphalakalpanopAttarityAzakyAha-vyAsasya dharmAdharmayoH zubhAzubhayoH phalasyAvazyambhAvi. svena tayormathaH prabhedamupanyasyata AptasyoktiSu ko na vizvasiti ? ko vA tAzanirNAyakatayA pramANakoTimupagatAyAM zrutau na vizvasiti, tathA'pi mugdhahAriNIsadRzIyaM buddhistAdazabhAsvadrUpadharmamarIcirUpabhAgyavilasiteSu apaH (sampattI:) ma
Page #629
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA syArupayA sametaH / 'sadA carati khe bhAnuH sadA vahati maarutH|udaa dhatte bhuvaM zeSaH sadA dhiiro'viktthnH||22||' aba 'sade' ti na navIkRtam / avAsya padasya paryAyAntareNopAdAne'pi yadi na syAdvicchittyantaraM, tadA'sya doSasya sadbhAva iti kthitpdtvaadbhedH| navIkRtatvaM yathA-bhAnuH sadA yukaturaGga eva rAbindivaM gandhavahaH prayAti / vibharti zeSaH satataM dharitrI SaSThAMzavRtterapi dharma essH|| 23 // iti, 'gRhItaM yenAsIH paribhavabhayAnocitamapi prabhAvAdyasyAbhUna khalu tava kazcinna viSayaH / parityaktaM tena tva prasi sutazokAna tu bhayAdvimokSye zastra!tvAmahamapi yataH svasti bhvte||24||' pratyeti / iti / yadvA-svAbhidhAnamavikhyApayato'ta eva parahastenaiva pradadato mahodArasyApi sakAzAt kiJcidapyalabhamAnasyAta eva khidyamAnasya svavimazarUpeyamuktiH-sUryasadRzo'yameva nityamane kazaH puNyakSetrarUpadhAmasthaM dhanaM jalamiva vita' rati, na tu pratyakSaM tathA pratIyamAnastattatpuNyakSetrezaH, puNyakSetreSu dAnasampattyA gaGgApUropamasya vimalasya yazaHpuJjasya pravadvividhAtRtayA tasyAH sampAdayitApyayameveti nizcitam , ata-AptavacanaM tathAbhUnA kiMvadantI ca nAvizvAsapadamAroDhubharhataH, tathA'pi bhAsvanmarIciSu jalamiva tasyodAratAvikAzeSu tasmAt sAkSAnirAzatAyA upapatterarthalAbhaM madIyeyaM hAraNIsadRzI mugdhA manISA na vizvasiti // iti / yadvA-kathamapi vicalacittAM prati sakhyA uktiriyam-aharpatisadRzaH khapatireva striyA bhAgyarUpadhAmasthaM zubhaphalamupasthApayati, na tu dhanavanmalinAtmA mRSAgarjanazIlaH ko'pyanyaH, surasaritsadRzyA mahAbhAgAyA jIvanaM yA samutrAsayati-sA'pi tasya patyureva vibhUtiH / atra cAptasya vacanaM pramANam, svataH pramANaM vedazca; na kathaM tatastatra sukRtijanasya vizvAsaH syAt, athApi mugdhamatirbhAsvanmarIciSu jalapratyaya hAriNIva svapaterArAdhaneSu mamApi sakhI sukhapratyayaM na vidhatte // ' iti / ityevamanekadhA zemuSIvilasiteSvarthasya duravagamyatvanirbAdham / anavIkRtArthatvamudAharati-'sade' tyAdinA / svaSTam // 22 // yathA vA mama-kAvyaM pibantu lalanA'dharapAnalubdhAH kAvyaM zrayantu viSamAsu vipatsu magnAH / kAvyaM stuvantu sucigaya sukhAya yattAH kAvyaM smarantu kRtino yadi pUrNakAmAH // ' ityatra 'kAvya'miti na navatvaM nItam / kathitadoSaM nidarzayati, / atra / asya 'sade' tyetasya / paryAyAntareNa tadarthakenAnna padenetyarthaH / upAdAne pryoge| api yadi vicchittyantaraM navIkaraNaM na / syAt / tadA amyAnavIkRtArthatvasya / sddhaavH| iti kadhinapadatvAta bhedaH / spaSTamanyat / idaM tu bodhyam 'ekArthasyApi zabdasya punaH puna: prayoge bhaDyantareNa punastadarthasya navIkRtatve nAnavI kRtatvaM na vA kathitapadatvam / navIkAreNa camatkAre samudite nayorubhayorapi tirodhAnAt / iti / - nirhetvarthatvamudAharati-'gRhIta'mityAdinA // 23 // 'he zastra ! yena matpitrA droNAcAryeNeti yAvat / nocitamanucitaM brAhmaNasya khavRttivirodhAdagrAhyamiti yAvat / apiparibhavabhayAt paribhavasya drupadAdiduSTakSAtrakartakasyAnAdarasyeti yAvat bhayaM tasmAt / gRhItamaGgIkRtam / AsIstvamabhUH / tasya matpitudroNAcAryyasyeti yAvat / prabhAvAt sAmarthyAt / tava (shstrsy)| khala ( vaakyaalngkaare)| kazcita ko'pi yuyutsudRpta iti yAvat / viSayo gocaro lakSya iti yAvat / na / abhUt / iti na api tu sarvo'pi, 'dvau nau prakRtamartha sAtizayaM gamayataH' iti nayaH / tena tAdRzaprabhAveNa mtpitraa|sutshokaat sutasya (mamAzvatthAmnaH) yaH zoko maraNabhrAntijanyastApastasmAt / na tu / bhayAt / parityaktam / asi / 'ataH' iti zeSaH / yato yatra / AdyAdibhya upasaGkhyAnamiti tasiH / bhavate / svasti vizrAmasukhaM syAditi bhAvaH / 'namaH khastisvAhAsvadhA'laMbaSaDyogAcca / ' 2 / 3 / 16 iti caturthI / 'tatra' iti zeSaH / tvAm / ahamazvasthAmA / api / vimokSye parityakSyAmi // atrAyambhAvaH-purA kila yuddhe sarva vIrajAtaM nighnantaM droNAcAryyamavalokya yAvacchatragrahaNaM tAvattasyApratidvandvitAM ca vijJAya azvatthAmanAmni gaje mRte 'azvatthAmA hataH' iti satyavAdinA yudhiSThireNAbhihitam, sutazokabhrAntena
Page #630
--------------------------------------------------------------------------
________________ saahitydrpnnH| . [saptamaH aba dvitIyazastramocane heturbhekta iti nitutvam / / 'kumAraste narAdhoza ! zriyaM samadhigacchanu / ' atra 'tvaM mriyasva' iti viruddhArthaprakAzanAta prkaashitviruddhtvm| 'acalA avalA vA syuH sevyA brUta mniissinnH|' atra prakaraNAbhAvAt zAntazRGgAriNoH ko vaktA' iti na nizcIyate, tasmAt sandigdhatvam / .. 'sahasA vidadhIta na kriyAmavivekaH paramApadAM padam / vRNute hi vimRSyakAriNaM guNalubdhAH svayameva smpdH|| 25 // atra dvitIyAI vyatirekeNa dvitIyapAdasyaivArtha iti punrukttaa| droNAcAryeNa zastraM ca parityaktam, mAritazca drupadaputreNa droNAcAryyaH / tataH pitRzokAdazvatthAmnA'pi zastraM mumukSuNedamabhihitamityAkhyAyikA'nusandheyA / iti / veNIsaMhArasyedaM padyam / ana zikhariNI chandaH, tallakSaNaM ca prAguktam / azvasthAnaH pitRzokaturasyeyamuktiH // 24 // ' ___ lakSya nirdizati-atrodAhRte padye / dvitIyazastramocane dvitIyaM yat zastramocanaM ttr| hetuH| na naivAuktaH / ityasmAt ni / ata:-'nadevAstra ! tyakSAmyahamapi vata tvAM pitRzucA / ' iti pAThe hetvarthAbhidhAnAnna nirUktadoSAvakAza iti bodhyam / prakAzitaviruddhArthatvamudAharati-'he narAdhIza! te tava / kumaarH| zriyaM lakSmI 'rAjyasya' iti zeSaH / samadhigacchatu samyagadhikarotu / 'rAjyabhAramayaM voDhuM samarthaH pratibhAti me' iti zeSaH // tvaM narAdhIzaH ityarthaH / mriyasva mRtyumApnuhi / ' itItyevam / viruddhArthaprakAzagat viparItArthasya vyaJjanAt / prakAzitaviruddhavaM tannAmA'rthadoSa ityarthaH / atrAhu:-'avArthasAmarthyanibandhanA viruddhA pratItiH, anyatra punaH zabdasAmarthya nibandhanA; iti bhUyAn prakAzitaviruddha viruddhmtikaaritvyorbhedH| amataparArthatve vyaGgayayorasayopirodhitvamAtram, na tu tatra viyakSitaviruddhArthatvam / ' iti| sandigdhArthatvamudAharati-he manISiNo buddhimanta ityarthaH / brUta kathayata / acalAH parvatAH / sevyAH sevniiyaaH|'mm'iti zeSaH / vA / avakA avalAnti gahanti vazIkurvanti mana iti yAstAH / sevyA'iti pUrvato'nveti / / 'tyaktA kAryAntare prema kimadya mama tRptye|' iti zeSaH / atra prakaraNAbhAvAda / zAntazRGgAriNoH / nirdhAraNAtheyaM sptmii| kaH / vaktA / itItyevam / na / nizcIyate, acalasevAyA abhimatatve zAntatvapratIteH, avalAsevAyAH abhimatatve punaH zRGgAritvapratIteH' iti zeSaH / tasmAda / sandigdhatvam / yathA vA-'Ayurnazyati pazyatAM, pratidinaM yAti kSayaM yauvanaM, pratyAyAnti gatAH punarna divasA, nApyAsate'mI kSaNam / yAvajjIvamudarkavRddhiruditA karttavyatA karmaNAM, kiM kuryo ? kimu vA sukhAya ? kuha vA svAntaM pramodeta vA ? // ' ityatra prakaraNAbhAvAt vaktaH zAntatvaM zRGgAritvaM veti na nizcetuM zakyate / prakaraNasadbhAve tu noktadoSa iti suSTataM prakaraNAbhAvAditi ca bodhyam / punaruktArthatvamudAharati-sahasA' ityAdinA / 'sahasA tvarita pariNAmaphalamavimRSyeti yAvat / kriyAM karma / na naiv| vidadhIta kuryAt / aviveko vive. kAbhAvaH / paramApadAM paramAzca ApadastAsAm tahi yataH / guNalubdhA guNeSu vimRdhyakAritvAdiSu lubdhAH / sampadaH / svayamaprArthitAH / eva / vimRSya tvarAmakRtvA pariNAmaphalaM vADhamavagamyeti yAvat / kAriNaM 'kriyAyAH' iti zeSaH / vRNute svIkurvanti |asau bhImasena prati yudhiSThirasyoktiH, vaitAlIyaM vRttaM, tallakSaNaM ca proktaM prAk // 25 // ' lakSyaM nirdizati-atra / dvitIyArddha padyottarArddham / vyatirekeNa prakArAntareNa / dvitIyapAdasya 'avivekaH...'ityasya vAkyasya / eva / arthH| ataH punaruktatA tannAmA doSa iti bhAvaH /
Page #631
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH / hacirAkhyayA syAlyayA sametaH / prasiddhiviruddhatA yathA-tatazcacAra samare shitshldhrohriH|' . atra hareH zUlaM loke'prasiddham / yathA vA-pAdAghAtAdazokaste satrAtAGakurakaNTakaH / ' ___bhatra pAdAghAtAdazokeSu puSpameva jAyate iti prasiddhaM, natvAkuraH, iti kvismydhyaativiruddhtaa| _ 'adhare karajakSataM mRgaakssyaaH|' ityatra adhare karajakSatasya zRGgAra (kAma) zAstraviruddhatvAdi dyAviruddhatA / evamanyazAstraviruddhatvamapi / khyAtivirudvArthatvaM lakSayanudAharati-prasiddhiviruddhatA khyAtiviruddhArthatvaM doSa ityarthaH / yathA-'tata evaM daityAnAM jitkaashitvoppttynntrm|shitshuuldhrH zitaM tIkSNaM yat zUlaM tasya dhrH|hrivinnuH| samare snggraame|ccaar saJcacAra 'nayanajvAlayA cAzu dadAha danujAn kssnnaat| iti shessH||'av harerviSNoH / shlm| loke / aprasiddham ityasmAt / 'prasiddhiviruddhatA' iti pUrveNAnvayaH / rudrasya trizUlaM jvalanajvAlA ca prsiddhaa| na tu viSNoH; tasmAt-viSNoH zUladhAritve tannetrajvAlayA daityAnAM dAhe yayemAne ca hArapadArtho mantharAyate iti duSTatvam / yathA vA-'te tava pramadAyA iti bhAvaH / pAdAghAtAt pAdAghAtaM prApyetyarthaH / azokastannAmA vRkSavizeSaH / sasAtAkurakaNTakaH sajAto'Gkura eva kaNTako romodgamo yasya taadRshH| 'unmatta iva saGkaddha iva hanti batAdhvagAn' iti zeSaH // ' atra / pAdAghAtAt pramadAnAmiti zeSaH / puSpam / eva / jAyate 'azokasye ti zeSaH / iti prasiddham / natu angkrH| iti kavitamayasapAtiviruddhatA kavInAM samayaH sampradAyaH siddhAnto yA tena yA khyAtiH prasiddhistasyA viruddho viparIto'rtha iti tasya bhaavstttaa| atredamabhihitam-'pAdAghAtAdazokaM vikasatI'. tyevaM vakSyamANa: kavisamayaH, tenAzokapuSpavikAsamAtraM siddham, natu aGkurogamanam : tasmAttasya viparItatayA pAdAghAtAdazokasyAGakurogamA'bhidhAnAt prasiddhiviruddhatvam / ayaM ca doSo'nilaH / ata eva-'susitavasanAlaGkArAyAM kadAcana kaumudI mahasi muzi svairaM yAntyAM gato'stamabhUd vidhuH / tadanu bhavata: kIrtiH kenApyagIyata, yena sA priyagRhamagAnmutAzaGkA, vanAsi zabhapradaH ||'atraamaa'pi kItiryotsnAvata, prakAzarUpA kathiteti lokaviruddhamapi kaviprasiddha dRssttm|' iti prakAzakArAH / 'asUta sadyaH kusumAnyazokaH skandhAt prabhRtyeva sapallavAni / pAdena nApaikSata sundarINAM samparkamAziji. tanUpureNa // ' atrAkasmAdeva sarvAtmanA vasantasya pravRttaratyantacittonmAdakatvaM kaalsyaavgmyte|' iti ca sUtrakArAH prAhuH / etena-vasante'zokapuSpodgamasya lokaprasiddhayaviruddhatayA kavisamayasya (pAdAghAtamantareNa tadasambhavAkhyAnarUpasya) viruddhatvam / iti niSkRSTam / 'mRgAkSyAH mRganayanAyAH kAntAyA iti yAvat / adhare oSThe. / karajakSata karajAnAM nakhAnAM kSataM ghAtaH / karAjjAyate iti karajaH, 'anyeSvapi dRzyate / ' 3 / 2 / 11 iti DaH / 'karaja syAd vyAghranakhe karaJjamakhayoH pumAn / ' iti gopAlaH / 'priyasakhyA hRdaye mudaM tatAna / yugapatsphuraNaM kSaNaM gatAnAM pratipaccandramasAM ruciM nu yAtam // ' iti zeSaH / atra vaitAlIyaM chandaH, lakSaNaM coktaM prAka // ' ityatra / adhare / karajakSatasya nakhaghAtasya / zRGgArazAstraviruddhatvAcchRGgArazAstraM zRGgArasya zAstraM vAtsyAyanAdimunipraNIta kAmazAstramiti yAvat / tasya viruddhatvaM tasmAt / vidyaaviruddhtaa| 'doSaH' iti shessH| atredaM boddhavyam -'nakhakSatasya sthAnAni kakSau vakSastathA galaH / pAzcoM jaghanamUrU ca stanagaNDalalATikAH // ' iti vAtsyAyanAdibhiruktaSu sthAneSvadharasyAnyatamatvAbhAvAttatra nakhakSatoktirvAtsyAyanAdidarzitazRGgAraviruddhati vidyAviruddhArthatvam / 'mUDhasya tasya nakharakSatAnyadharapallave / bAlA dadhAnA vyatanot sakhyA manasi sajvaram // ' ityAdau tu zAstrAnabhijJasya virudvAviruddhatvayoraphiJcitkaratayA na sambhavati nirukto doSaH / ata eva-'mRDhatAyA anyathA'nupapattayuktameva tathAvarNanam / tasmAdvidyAviruddhatAyAstathA varNane guNatvameva / ityanye / iti / zAstrANAmanakyamiti sUcayanAha-zvam / anyazAstraviruddham / api / tathAhi-'aSTAGgayogaparizIlanakIlanena duHsAdhasiddhisavidhaM vidadhadvidUre / AsAdayannabhimatAmadhunA vivekakhyAti samAdhidhanamaulimaNivimuktaH // ' ityatra
Page #632
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAhityadarpaNa: / [ saptama: - 'aizasya dhanuSobha kSatrasya ca samunnatim / zrIratnaM ca kathanAma mRSyate bhArgavo'dhunA // 26 // // atra 'zrIratnamU' iti 'upekSitum' ityAkAGkSati / 54 'sajjano durgatau manaH kAminI galitastanI / khalaH pUjyaH samajyAyAM tApAya mama cetsH||27||' atra 'khajjanaH kAminI ca zobhanau, tatsahacaraH khalo'zobhanaH' iti sahacarabhinnatvam / 'AjJAzakazikhAmaNipraNayinI zAstrANi cakSurnavaM, bhaktirbhuta at pinAkini, padaM laGketi divyA purI / utpattirduhiNAnvaye ca tadaho nedRgvaro labhyate ' syAccaideSa na rAvaNaH kva nu punaH sarvatra sarve guNAH // 28 // ' prakRtipuruSayobhinnatvAvagamAtmikAyA vivekakhyAteranantaraM vitarkavicArAyanusAryAtmA samprajJAtayogaH, tat punaH puruSamAtrAvalambanAtmako'samprajJAtayogaH, ityapekSyaiva mukteryogazAstreNa sammatatvAt, vivekakhyAtimAtratazca tasyA asammatatvAt, tasmAdviruddhArthatvaM doSaH / yathA vA - 'ananyasadRzaM yasya balaM bAhvoH samIkSyate / SaDguNyAnusRtistasya satyaM sA niSprayojanA // ' ityatra mahAbalenApi sandhyAdayaH SaDguNA avazyamupAdeyAH iti teSAM niSprayojanatvAbhidhAnaM nItiviruddham / iti dik| atra vidyAzabdena vyAkaraNAtiriktaM zAstraM gRhyate, vyAkaraNaviruddhatve cyutasaMskRtitvasyaiva abhimatatvAt / na hi yutasaMskRtitvasyArthagatatvaM sambhavati, yena tasyApyatrAntarbhAvo yujyeta / iti bodhyam / prahasanAdAvasyopAdeyatvamapi dRzyate, tasmAdanityo'yaM doSaH / sAkAGkSArthatvamudAharati- 'aizasya' ityAdinA / 'bhArgavaH parazurAmaH / aizasya mahAdevasamvandhinaH / dhanuSaH / bhaGgam / tena ca kSattrasya kSatriyakulotpannasya / samunnatim / zrIratnam / 'strIratna' miti pAThAntare'pi sItArUpaM ratnamityarthaH / kthnaam| adhunA mRSyate / sahate na kathamapIti yAvat // 26 // ' atra | 'zrIratnam' iti 'pada' miti zeSaH / 'upekSitum / iti / 'pada' miti zeSaH / AkaGkSati / ityataH / sAkAGkSatvam / sahacarabhinnArthatvamudAharati- 'sajjana' ityAdinA / 'sajjanaH / durgatau dAridryarUpe Avartte / 'durgatiH / narake niHsvatAyAM ca' iti hemaH / magnaH / kAminI / galitastanI galitau patitau stanau yasyAH sA / khalo durjanaH / samajyAyAM sabhAyAm / 'samajyA pariSadgoTItyamaraH / pUjyaH / ityete trayaH' iti zeSaH / mama / cetasazvittasya / tApAya // 27 // ' atra 'sajjana' stapatdArthaH / ca / kAminI tatpadArthaH / zobhanau / tatsahacarastayoH sahacaraH / khalaH khalapadArthaH / bhazobhanaH / ityataH / sahacarabhinnatvam / asthAnayuktArthatvamudAharati- 'AjJA' ityAdinA / 'AjJA zAsanaM 'yasye 'ti zeSaH, tathA ca-yasya ( rAvaNasya ) zAsanamityarthaH / zakrazikhAmaNipraNayinI zako devarAjastasya zikheti tasyAH maNI ratnaM tasya praNayinI / priyA, ( sahadharmiNIva anapAyinI, tattvena rUpaNAca dampatyorivAvicchedaH sUcyate ) zAstrANi / navaM nUtanaM sarvalokavilakSaNamiti yAvat / cakSunetram / 'yasyeti zeSaH / ( atroddezya vidheyabhAvAbhyAM vacanavyatyaye'pi nAnvayAnupapattiH / ) tathA bhUtapatau pramathAdhipe / pinAkini mahAdeve / yaya-bhaktiH / yasya ca laGketi 'prasiddhe 'ti zeSaH / divyA / purI / padaM nivAsasthAnam / hAnvaye brahmaNo vaMze / ca / utpattiH 'yasthe 'ti zeSaH / tattasmAt / aho Azcaryam / IdRgabhihitaguNagaNagariSTaH / varaH / na / labhyate / cet / eSaH / rAvaNaH / na / syAt / nu vitayate / punaH / sarvatra / sarve / guNAH / kka ? na kApItyarthaH, rAvaNa eva sakalaguNagaNamahinotkRSTo'bhaviSyat yadi jagadAkrandakAritvena balavatA
Page #633
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / atra 'na rAvaNaH' ityetAvataiva samApyam 'kka nu' ityAdi punaradhikaM, tsmaadsthaanyuktaarthtaa| 'hIrakANAM nidherasya sindhoH kiM varNayAmahe / ' atra 'ratnAnAnidheH' ityavizeSa eva vAcyaH / 'Avarta eva nAbhiste netre niilsroruhe| bhaGgAzca balayastena tvaM lAvaNyAmmuvApikA // 29 // ' atra 'Avarta eva nAbhi' riti niyamo na vaacyH| 'yAnti nIlanicolinyo rjniivbhisaarikaaH|'atr 'tamitrAsu' iti rajanI vizeSo vAcyaH 'ApAtasurase bhoge nimagnAH kinna kurvate // ' atra 'ApAtameva' iti niyamo vAcyaH / doSeNa nAlaGgidhyateti bhAvaH / idaM padyaM vAlarAmAyaNasya / zArdUlavikrIDitaM ca vRttaM tallakSaNaM coktaM praak||28||'avaasyaam 'Azcaryam ! eko'pi garIyAn doSaH samagramapi guNagrAma dUSayati, tathAhi-ityupakramya janakaM prati tatpurohitasya zatAnandasyoktAviti bhAvaH / 'na rAvaNaH' ityetAvatA 'arthAbhidhAnena' iti zeSaH / samApyam / 'ka nu'ityAdi / punaH / adhikamasthAne'bhihitatayA'nupayuktam / tasmAt-asthAnayuktArthata 'sthAne virudve sthAne yuktaH sambaddho'rtho yatra tasya bhAvastattA / 'doSaH' iti zeSaH / atreda bodhyam-jagadAkrandakAritayA rAvaNasya tyAjyatvaM vivakSitam, tacca 'Azcaryam eko'pi garIyAn doSaH samagramapi guNagrAma dUSayati, tathAhi' inyupakramAnusandhAnena 'na rAvaNaH' ityetAvatyabhihite eva sampadyate, 'kvanu punaH' ityAdi punaryojitaM tasya jagadAkandakAritvena tyAjyasyApi vivakSitaviruddhamatyAjyatvaM pratyAyayati, etasya samAdhAne eva paryavasAnAt, ata evAsthAnayuktArthatvaM nirbAdham / avizeSe vizeSArthatvamudAharati-'hIraketyAdinA / 'hirakANAM hIrANAM tadupalakSitAnI ratnAnAmiti yAvat / nidhanadhAnasya / asya / sindhoH / karmaNi sssstthii| kim / varNayAmahe? 'kuberasyeva padmAdyamukundonmodakAriNaH / ' iti shessH||' atrAsmin sindhoratnAkaratvenAtizaye varNyamAne / 'ratnAnAMnidheH' ityavizeSaH / eva na tu hIrakANAM nidheH' iti vizeSaH / vApaH tasmAdavizeSavizeSArthatvam / aniyamaniyamArthatvamudAharati-'Avarta' ityAdinA / / 'te tava 'sundari !' iti zeSaH / naabhiH| AvattoM jalAnA cakravadramaH syaadaavto'mbhsaambhrmH / ' ityamaraH / ev| netre nayane / 'eveti pUrvavat / ca / balayo jaTharAvayavavizeSAH / bhaGgAstaraGgAH / 'eveti pUrvavat tvaM sundarI ityarthaH / lAvaNyAmbudhApikA lAvaNyajalasya vaapikaabhuutaa| 'eveti pUrvavat / kasyAzcit saundarya nirIkSya tayA saGgamabhilaSata iymuktiH||29||av aavrtH| eva / nAbhiH / itItyevam / niyamaH / na naiva / vaacyH| athApi uktaH, tasmAt-aniyamaniyamArthatvaM doSaH' iti zeSaH / yathA vA-vaktrAmbhoja sarasvatyadhivasati sadA zoNa evAdharaste vAhuH kAkusthavIryasmRtikaraNapaTurdakSiNaste samudraH / vAhinyaH pArzvametA kSaNamapi bhavato naiva muJcantyabhIkSNaM svacche'ntarmAnase'smin kathamavanipate ! te'mbupAnAbhilASaH ? // ' ityatra 'zoNa evaM ti niyamo na vAcyaH, tathA''rope niyamAsambhavAt / vizeSAvizeSArthatvamudAharati-'yAnti'.... ityAdinA / 'nIlanicolinyo nIlAH zyAmA nicolAH pidhAnapaTA AsAM santIti, tAH / zyAmavarNairvastraiH pihitAvayavA ityarthaH 'nicola: pracchadapaTaH / ' ityamaraH / abhisaarikaaH| rajanISa (timirAkulAsu) rAtriSvityarthaH / yAnti gacchanti / 'pareNAlakSyasaJcArA mUkIkRvibhUSaNAH / iti zeSaH / ' atrodAhRte padyAMze / 'ta'malAsu' itItyevam / rjniivishessH| vAcyo vktvyH| sa ca noktaH, iti vizeSe vaktavye'pi vizeSArthAnabhidhAnAdvizeSAvizeSArthatvaM nAma doSaH' iti zeSaH / / niyamAniyamArthatvamudAharati-'ApAtarase' ityAdinA / . 'ApAtasarase ApAtaM patanAvadhi (eva) surasastatra, pariNAmavirase iti bhAvaH / pAtammAdIkRtyetyApAtam / 'AimaryAdA'bhividhyoH / '2 / 1 / 13' ityavyayIbhAvaH / bhoge viSayasukhAnubhavArthemuSThAne aihike AmuSmike vA bhoge
Page #634
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAhityadarpaNaH / . [saptamaH nanu vAcyasyAnabhidhAne 'vyatikramalavam' ityAdI aperabhAvaH, iha ca-evakArasyeti ko'nayorbhedaH 1 atrAha-niyamasyAvacanameva pRthagbhUtaM niymprivRttrvissyH|' iti, tanna, tathA satyapi dvayoH zabdArthadoSatAyAnniyAmakAbhAvAt , tatkA gatiH? iti cet ! 'vyatikramalavaM' ityAdau zabdoccAraNAnantarameva doSapratibhAsaH, iha tu arthapratyayAnantaram, iti bhedaH / evaM ca-zabdaparivRttisahatvAsahatvAbhyAM pUrvagato'pi zabdArthadoSavibhAgaH payya'vasyati-yaH zabdaparivRttya pahaH sa zabdadoSa eva, yazca padArthAnvayapratItipUrvabodhyaH so'pi zabdadoSaH, yastu arthapratItyanantaraM bodhyaH so'zriyaH iti / evaM ca-aniyamaparivRttatvAderapi adhikapadatvAde do boddhvyH| amataparArthatve ca 'rAmamanmathazareNa' ityAdI niyamena vAkyavyApitvAbhiprAyAdAkyadoSatA, azlIlatvAdestu na niyamena vAkyavyApitvam / AnanditasvapakSo'sau parapakSAn haniSyati / ' aba 'parapakSAna hatvA svapakSAnAnandAya dhyatIti vidheym| iti yAvat , ubhayavidhAnAmapi bhogAnAmApAtamAtrasurasatvAt / tathA ca zrutiH-'yatheha karmacito lokaH kSIyate evamevA. mutr|' iti / nimagnAstaDAgAdigaH iva patitA janA ityarthaH / kim / na naiva / kurvanti, api tu sarvamanarthajAtaM kurvantIti bhAvaH / 'avivekena sandaSTAH kRpaNA htlocnaaH| iti zeSaH // ' atra 'AgataM ptnaavdhi| evanatu nottaram / ityevam / niyamaH / na vAcyaH / tasmAt 'ApAtamAtrabhavye'rthe iti yuktaH pAThaH / iti zeSaH / nanvatra vAcyAnabhidhAnamaMvAGgIkriyatAm , apvayorbhedAbhAvAt , itybhipretyaashngkte-nnvityaadinaa| nanu / vAcyAnabhidhAne / 'vyatikralavaM' ityaadau| apeH / abhaavH| ihAsmin niyamAniyamArthatve sati 'ApAtasurase ityAdAviti yAvat / ca / evakArasya / 'abhAvaH' iti pUrveNa / itItyevam / anayoH 'doSayoH' iti zeSaH / kaH / bhedaH 'apyevayootakatvena sAmAnye tadabhAvamalasyApi doSasya nAnAtvAnakokAyAt' iti zeSaH / iti / cet avAsyAM mImAMsAyAmupasthitAyAmiti yAvat / Aha 'kazcit' iti zeSaH / niyamasyaivakArasya / pRthagbhUtam / avacanaM vacanAbhAvaH / eva / niyamaparivRne niyamasya parivRttiH parivartanaM tasyAH / viSayaH / iti / tat / na 'yukta'miti zeSaH / hetumAha-tathA sati / api / dvayorvA cyAnabhidhAnaniyamaparivRttyoH / zabdArthadoSatAyAM zabdatvena Arthatve vibhajyAbhidhAne / niyamAbhAvAdbhedakAnupalabdheH / nanvevam-tat / kaa| gatinirvAhaprakAraH / iti cet ? 'vytikrmlv'mityaadau-anbhihitvaacytve| zAdoccAraNAnantaram / eva na tu arthAvagamAnantaram / dossprtibhaasH| iha 'ApAtasurase' ityAdau parivatitaniyamatvAdI doSa / tu|arthprtyyaanrm / 'doSapratibhAsa'iti puurvennaanveti| iti bhedH| nanvevaM kiM siddhAntitamityAha-evam / ca / zabdaparivRttisahatvAlahatvAbhyAM zabdapAravRttisahatvenArthaparivRttisahatveva ca / pUrvaiH / AhataH svIkRtaH / api / zabdArthadoSavibhAgaH zAbdo'yamArtho'yamiti vibhaagH| evaM vakSyamANaprakAreNa parya. vAyati yujyate / tameva prakAraM nirdizati-ya: / doSaH / zabdaparivRtyasahaH zabdAnvayavyatirekAnuvidhAyI / saH / zabdadoSarazabdaM dUSayatIti tathoktaH / eva natvarthadoSaH / yaH / ca 'doSa' iti zeSaH / padArthAnvayapratI. tipUrvayodhyaH padArthAnAmanvayo yogyatA''dikRtaH sambandhastasya pratItiH sA pUrvA yatra tadyathA tathA bodhyaH / sH| arthAzrayo'rthAnvayavyatirekAnuvidhAyI doSaH / iti / kimevaM niSpannamityAha-evam / ca / aniyamaparivRtti. svAdeH Avarta eva nAbhiste ityAderarthadoSasya / api / adhikapadatvAdeH / 'pallAvAkRtiraktoSThI'tyAdeH zabdado. SAt / bhedaH / boddhavyaH / tathA-'rAmamanmathazareNa tADitA' ityAdau ( udAhRtapUrve ) / amataparArthatves. nabhimatadvitIyArthamUlakatayA'rthadoSAyamANe zAbde doSe / tu / niyamena / vAkyavyApitvaM vAkyAnvayavyatirekAnuvidhAyitvam / 'ato nArthadoSatvabhramaH kArya' iti zeSaH / ayuktaviyarthatAmudAharati-'Anandita '.. ityAdinA / spaSTo'rthaH /
Page #635
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| ___caNDIzacUDAbharaNa! caMndra ! lokatamo'paha ! / virahiprANadamana ! kadarthaya na mAM vRthA // 30 // ' atra virahiNa uktau tRtIyapAdasyArtho naanuvaadyH| 'lagnaM rAg2AvRtAGgyA sudRDhamiha yayaivAsiyaSTayArikaNThe mAtaGgAnAmapIhopari parapuruSairyA ca dRSTA ptntii| tatsakto'yaM na kizcidgaNayati viditaM te'stu tenAsmi dattA bhRtyebhyaH zrIniyogAdgaditumiti gatebAmbudhiM yasya kiirtiH|| 31 // " atra 'viditaM te'stu' ityanena samApitamapi vacanaM tena' ityAdinA punarupAttam / atha rasadoSAnAha 6 rasasyoktiH svazabdena sthAyisaJcAriNorapi // 12 // idaM bodhyam-'AnanditasvapakSo'sau parapakSAn haniSyati / moditAstikasandohaH kalkIva nanu nAstikAn // ' iti samastamidam / atra svapakSasyAnanditatvAbhidhAnaM parapakSanihananapUrvakameveti prakRte'nyathAbhidhAnAdvidhyayuktArthatvam / iti / anuvAdAyuktArthatvamudAharati-caNDIze'tyAdinA / spaSTo'rthaH // 30 // idaM tu bodhyam-atra virahiNazcandraM prati 'kadarthaya na mAM vRthA' iti prArthanam, tacca 'caNDIzacUDA''bharaNe'tyAdi. nA sAbhiprAyavizeSaNanyAsadvArA samarthitamapi tRtIyapAdapratipAdyena 'virahiprANadamane'tyanenApAkRtaM, tasya tathA svAbhAvyodbhAvanAt / ityayamanuvAdasyAyuktatvamUlo'rthadoSaH / iti / nirmuktapunaruktatvamudAharati -'lagna'mityAdinA / 'ihAsmin saGgrAme / yayA / eva / rAgAvRtAnyA rAgeNa rudhiralauhityena(anyatrAnurAgeNa)AvRtamajamavayavo viziSTaloharekhAvizeSo ( anyatra netrAdi ) yasyAH, tayA / asiyaSTayA'siH khaDga eva yaSTistayA ( anyatra tattvenAdhyastayA nAyikayA) arikaNTherINAM zatraNAM kaNThastatra (anyatrArchantyAgacchantItyevaMzIlAsteSAmarINAM [AgacchatA jArANAM ] knntthe)| sudRDhaM yathA bhavettathA / lagnaM lagyate sma (khaNDanAya ramaNAyeti vaa)| ca tathA / yA'siyaSTiH (anyatra tattvenAdhyavasitA naayikaa)| ihAsmin snggraame| mAtaGgAnAM hastinAm(anyatra tatsadRzAnAmmadazAlinAm) api kimu pareSAm / uparipatantI (svayameva gatvA khaNDanAya, ramaNAyeti vaa)| parapuruSaiH pareSAM zatrUNAM puruSAH sainikAstaiH (anyatra-pare udAsInAmahAnto vA'mI puruSAstaiH) / dRSTA / tatsaktastasyAmasiyaSTayAM ( anyatra tattvenAvyavasitAyo nAyikAyAM ) saktaH sambaddho nirantaraM taddhArIti bhAvaH (anyatrAsaktaH ) / ayaM vIro rAjA ( anyatra tava jAmAtA, mama bhrtaa)| kizcit kimapi yuktAyuktam na / gaNayati vicArayatItyarthaH / idam-te tava (matpituH ) 'ambudhe!' iti zeSaH / viditaM niveditam / astu / idaM kimityAha-tena (nAmAnullekhaH krodhaM vyakti) bhRtyebhyaH sevakebhyaH / dattA / asmyahamityarthaH / itItyevam / zrIniyogAt zriyo lakSmyA niyogo niyojanaM tasmAt / matpitayevaM nivedaya, ityevaMrUpAcchAsanAdityarthaH / gaditumiva / yasya vIrasya rAjJaH / kIrtiH / ambudhiM samudram / gatA / atrAsiyaSTirasAdhvItvena, zrI rAjapatnItvena, kIrtiH punaktItvenAdhyavasitA samudrAntaM caitasyA vyAptirabhihitA / zArdUlavikrIDitaM vRttam / tallakSaNaM coktaM prAk // 31 // ' lakSyaM spaSTayati-atre tyAdinA / atra / 'viditam / te / astu / ' ityanenetyantenAbhidhAnena / samApitam / api / vacanamabhidhAnam / 'tene tyAdinA / punarugattam / atredaM bodhyam-'viditaM te'stu' ityanena samApyamapi rAjadoSAbhidhAnaM 'tenAsmi dattA bhRtyebhyaH' ityetAvatA punarabhidhAnenopAttam , tacca nirarthameva, utprekSAyAstenaiva nirvAhAt / zrIniyogAt' ityAdi tuM na duSTam, anyathA vAkyaikavAkyatvamucchiyeta / rasadoSAn lakSayituM pratijAnIte-athetyAdinA / atha rasadoSAna / Aha kathayati-6 rasamyoktirityAdinA / rasasya / svazabdena khasya rasasya zRGgArAdervA zabdastadvAyakastena taddvAreti yAvat / uktiH kathanaM vAcyateti
Page #636
--------------------------------------------------------------------------
________________ saahitydrpnnH|" [ saptamaHparipanthirasAGgasya vibhAvAdeH parigrahaH / AkSepaH kalpitaH kRcchrA-danubhAvavibhAvayoH // 13 // akANDe prathanacchedI tathA dIptiH punaHpunaH / aGgino'nanusandhAna-manaGgasya ca kIrtanameM // 14 // ativistRtiraGgasya prakRtInAM vipryyH| arthAnaucityamanyacce doSA rasagatA matAH // 15 // rasasya svazabdo rasazabdaH, zRGgArAdizabdazca, tenoktiH krameNa yathA'tAmudrIkSya kuraGgAkSI raso naH ko'pyjaayt|''cndrmnnddlmaaloky zRGgAre manamAntaram // 32 // yAvat / 'doSa' iti zeSaH / sthAyisaJcAriNoH sthAyI ca saJcArI ceti tayoH / api 'svazabdenoktidoSaH' iti pUrveNa samuccIyate / paripanthirakhAGgasya paripanthI pratikUlo ( viruddhakhabhAvaH ) yo rasa iti,tasyAGgaM tatsvarUpabhUta iti yAvat, tasyAvibhAvAdevibhAvasyAnubhAvasya cetyarthaH parigraha 'doSaH' iti shessH|anubhaavvibhaavyogkRcchaataaklpitH| AkSepa:'doSaH' iti zeSaH akANDe kANDAdavasarAdviruddhastatra / 'rasasyeti zeSaH / prathanacchedau prathanaM (AkhyAnam) ca ccheda(virAma) zceti, 'doSau' iti zeSaH / tathA ca-rasasyAnavasare prathanaM chedazcetyubhau doSAvityarthaH / tthaa| punaHpunaH 'rasasya' iti zeSaH / dIptiHprakAzanam / 'doSaH' iti zeSaH / abhinaH pradhAnabhUtasya rasasyetyarthaH / ananusandhAnamanusandhAnasyAbhAvaH / 'doSaH' iti zeSaH / ca punaH / anaGgasyAGgAdviruddhasya, prakRtAnupakAriNa iti yAvat / kIrtanam / 'doSaH' iti zeSaH / anasyApradhAnasyetyarthaH / ativistRtiratyantaM vistaraH / 'doSaH' iti zeSaH / prakRtInAM svabhAvAnAm / viparyayo vyatyayo vyatikramya varNanamiti yAvat / 'doSaH' iti zeSaH / c| anyada bhinnam etebhyo vilakSaNam, eteSAM ca bIjabhUtamityarthaH / arthAnaucityamarthAnAM padArthAnAmanaucityamaucityasyAbhAvaH / evam-rasagatAH 1 rasasya khazabdavAcyatvam, 2 sthAyinaH khazabdavAcyatvam, 3 saJcAriNaH khazabdavAcyatvam , 4 paripanthirasAGgasya vibhAvAdeH parigrahaH, 5 anubhAvasya kaSTena kalpita AkSepaH, 6 vibhAvasya kaTena kalpita AkSepaH, 7 rasasyAkANDe prathanam , 8 rasasyAkANDe chedaH, 9 rasasya punaHpunardIptiH, 10 azimo'nanusandhAnam, 11 anaGgasya kIrtanam, 12 aGgasyAtyantaM vistRtatvam, 13 prakRtInAM viparyayaH, tathA 14 arthAnaucityam; ityete rasagatAzcaturdazetyarthaH / doSAH / matAH // 12 // 13 // 14 // 15 // rasasya svazabdena uktimudAharati-rasasyetyAdinA / rasasya / svazabdaH svazabdenAbhidhAnam / rasazabdaH zRGgArAdizabdaH / ceti dvividhaH / tena / uktiH kameNa / rasasya svazabdAbhidheyau doSau / yathA-'tAM cireNa didRkSAviSayIkRtAm / kuraDAkSI mRganayanAm / netrayoH kRtavato'sya gocare ko'pyajAyata rasAgarasiyati ) / 'cetasi' iti zeSaH / ko'pi / rsH| 'Alokya komalakapolatalAbhiSiktavyaktAnurAgasubhagAmabhirAmamUrtim / pazyaiSa bAlyamativRtya vivartamAnaH zRGgArasAmAna taraGgitamAtanoti ||'itytr rasasya 'zRGgAra'iti zabdenoktau svazabdavAcyatvam / dvividho'pyayamanityo doSaH, vibhAvAdinA tadAkhye rakhe tatpravAhe iti yAvat / mgnm| bhAvagambhorahAsa yAtamaprasthitaM kathamapi balAtprANezAnaM niroddhmniishvraa| zabdenoktiriti rasasya svazabdavAcyatvamiti bhAvaH / yathA vA-'tAmanaGgajayamaGgalazriya kiJciduccabhujamUlalokitAm / netrayoH kRtavato'sya gocare ko'pyajAyata raso nirantaraH // ' ityatra rasasya 'rasa' iti zabdenoktau svazabdavAcyatvam / 'Alokya komalakapolatalAbhiSiktavyaktAnurAgasubhagAmabhirAmamUrtim / pazyaiSa bAlyamativRtya vivartamAnaH zRGgArasImani taraGgitamAtanoti // ityatra rasasya 'zRGgAra' iti zabdenoktau svazabdavAcyatvam / dvividho'pyayamanityo doSaH, vibhAvAdinA pratItasyAnuvAde tadasambhavAt / ata eva-'sthaviramahitAdezAddUraM prayAtumupasthitaM kathamapi balAtprANezAnaM niroddhmniishvraa|
Page #637
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vvArupamA sametaH / sthAyibhAvasya svazabdavAcyatvaM yathA- 'ajAyata ratistasyAstvayi locanagocare // ' vyabhicAriNaH svazabdavAcyatvaM yathA- 'jAtA lajjAvatI mugdhA priyasya paricumbane // ' atra prathame pAde 'AsInmukulitAkSI sA' iti lajAyA anubhAvamukhena kathane yuktaH pAThaH / cakitacakitaM bhUyobhUyo nirIkSya batAbalA rahasi kamapi dhyAnAnItaM rasaM pibati sma sA // ' ' dhAtuH zilpAtizayanikapasthA. nameSA mRgAkSIrUpe devo'pyayamanupamo dattapatraH smarasya / jAtaM daivAtsadRzamanayoH saGgataM yattadetat zRGgArasyopanatamadhunA rAjyamekAtapatram // ' ityAdau 'rasazRGgArA' dizabdairapi rasasya svazabdavAcyatvaM saGgacchate / iti / sthAyivyabhicAriNoH svazabdavAcyatvamudAharati-sthAyibhAvasyetyAdinA / sthAyibhAvasya sthAyino bhAvasya / svazabdavAcyatvam / yathA- ' tvayi sundare' iti zeSaH / locanagocare satItyarthaH / tasyA mama sakhyA ityarthaH / raviH zRGgArasthAyibhAvaH / ajAyata / 'smitena rucire dRSTayA pIyUSaparivarSiNi / ' iti zeSaH / ' ityatra 'ratiH' iti zabdopAdAnAt sthAyibhAvasya svazabdavAcyatvamiti bhAvaH // yathA vA - 'ekatra hata viruvanti suhRjjanAste, nighnanti tAMzca yamadasyubhaTAH paratra / antaH svaduSkRtaphalena pacanti taptAstAn pazyato'pi hRdayaM na bhinatti zokaH // ' ityatra 'zokaH' iti zabdopAdAnAt / dvidhAbhUtazcAyaM sAmAnyavizeSAbhyAM dvidhA'vatArAt / atra na kevalaM svapratyayAnyathAtvaM kintu vyAdhAto'pItyetanmUlo'yam / 'parihasatu durAtmA durgatirvA vRNotu paribhavatu nikAmaM kacijjano vA / churatu kulizapANirhantu mAM vA kRtAntastadapi jayatu so'ntaH sthAyyananyaH prasAdaH // ' ityatra punaH sthAyIti prasAdavizeSaNatayA pratIyate iti na duSTaH zabdaH / evaM tatraiva tuyrye pAde 'tadapi naravareNotsAha evAvalambyaH // ' iti pAThavaiparItye 'utsAha' iti kartavyopadezamAtraparatayA pratIyate iti saGgacchate / tasmAdanityaM eveti / vyabhicAriNo vyabhicAribhAvasya / svazabdavAcyatvaM svazabdo vyabhicArisaJcAnyataro nirvedAdyanyatamo vA zabdastadvAcyatvam / tatrAdyo yathA- 'upagatamapi nijadayitaM dayite / kimidaM bateti pRcchantam / saJcAriNaH prabhAvAt kasyApyeSeti nAvaiti // ' ityatra 'saJcAriNa' iti zabdopAdAnAt / yathA ('antyo doSaH / ' iti zeSaH) / 'mugdhA'prAptayauvanA nAyikA / priyasya priyasamvandhinaityartha: / 'adharasye 'ti zeSaH / paricumbane / 'kriyamANe' iti zeSaH / lajjAvatI / 'jAtA / 'pipAsitA'pi sucirAdudyatA'pi kathacana / ' iti zeSaH / ' ityatra 'lajjA' iti zabdopAdAnAn / iti bhAvaH / itthamudAhRtya nirdoSaM pATha nirdizati atrodAhRte vAkye / prathame pAde / 'sA / mukulitAkSI / bhAsIt / ' itItyevam / lajjAyAH / anu bhAva kathane / pAThaH / yukto nirdoSaH / yathA vA - 'satrIDA dayitA''nane, sakaruNA mAtaGgacarmAmbare, santrAsA bhujage, savismayarasA candre'mRtasyandini / seya jahnusutA'valokanavidhau, dInA kapAlodare, pArvatyA navasaGgamapraNayinI dRSTi: zivAyAstu vaH // ' ityatra vrIDA''dizabdopAdAnAt / atrAhuH pradIpakArAH - ' atra vrIDAdayo vyabhicAribhAvAH svazabdenopAttAH / na ca svazabdenopAtteSu vyabhicAryAdiSvAsvAdasambhavo'nubhUyate, kintu anubhAvAdimukhenaiva, vyakteSu, tasmAdAstrAdAnutpattirdoSatvabIjamiti sampradAyaH / tatredamAlocanIyam etAvatA zabdavAcyatAyA doSatvameva tAvad durlabham dUrepArthakyena dUratare sAkSAt, tathAhi - anubhAvAdInAmupasthitAviyaM rasapratibandhikatA'bhimA, tadanupasthitau vA antye kAraNAbhAvAdevAsvAdAbhAvo, na tu vAcyatvakRtaH satyeva kAraNaca kAryAnutpAdasya pratibandhakatA vyavasthApakatvAt, tathA vanyUnabhihitavAdhyatA vA doSaH, na tviyam / Adye'nubhAvAdita eva rasavyaktiriti kiM tacchabdeneti vaiyarthya mAtra doSaH / vayaM tyAlocayAmaH - anubhAvAdInAmupasthitAveva bhAvA ( bhAvarasA ) dInAM zabdavAcyatayAsssvAdopaghAtaH pratIyate iti tasyAH pRthagdoSatvam, ata evautsukyAdInAM zabdavAcyatA na doSaH, tatrAsvAdavighAtApratIteH / naca vAcyamevAnubhAvopAdAne'pi kimiti nodAhRtamiti, tadupAdAnasthale bhAvAdi ( vyabhicArirasasthAyibhAva ) zabdAnAM vaiyarthyamapItyasaGkarAbhiprAyeNa tathodAharaNAt, udAhRte tvanubhAvAkSepakatayA vaiyarthyAbhAvAt / na caivamuktodAharaNa virodhastatrAnubhAvAdyanupAdAnAditi vAcyam, 'daivAdahamatra tayA capalAyatanetrayA viyuktazca / aviralavilolajaladaH kAlaH samupAgatazcAyam // ' ityAdAvivAkSepeNa teSAM pratIteH / nahi vrIDA''dizabdaiH pratipAditA vrIDA''daya AsvAdyatAmiva svAnubhA vAdyAkSepakatAmapyAsvAdayitumakSamAH, vrIDAbhAvAt / iti / evamapyapare prAhuH - ' rasasya sthAyino vyabhicAriNazca
Page #638
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ saptamaH saahitydrpnnH| 'mAnaM mA kuru tanvaGgi ! jJAtvA yauvanamasthiram / atra yauvanAsthairyanivedanaM zRGgArarasapArapanthinaH zAntarasasyAGgama, zAntasyaiva ca vibhAva iti zRGgAre tatparigraho na yuktH| 'dhavalayati zizirarociSi bhuvanatalaM lokalocanAnande / svazabdavAcyatve AsvAdApakarSa iti doSaH, sa ca tathA trividhaH san sAmAnyAsAmAnyAbhyAM dvidhA bhUya SoDhA''tmA / sati sambhave'nubhAvAdinA'bhivyakto camatkArasyotkarSaH, natu vAcyatve; vAcyatve hi agUDhatvApattestasyApa karSaH / itthaM ca yatra yasyAnubhAvAdinA sphuTataraM nAbhivyaktiH tatra tasya vAcyatve'pi naapkrssH|iti na svarUpasan doSaH / nanu 'tAmuvIkSya' ityAdau tattacarceva neti kathamatra doSa iti cet ? 'tAmudrIkSya' ityAdau udvIkSaNAdinaiva anubhAvAbhivyakti riti tdnyaabhivyktiraapsiddhaa'vseyaa| yatra tvanubhAvAdyabhivyaktAvapi camatkAra vizeSAdhAnAya anyathaiva uddezastatra niduH STatvameveti 'upagata' ityAdau kenApi saJcAriNorageNa prastA nAvaiti' iti saGgacchate / nAtra saJcArizabdo byabhicAripAya eva kintu paryaTanakAripa-yo'pi / evamanyatra / yathA-'na sakhI na vA sapatnI pyAtmAnaM na caiva cAritram / vyabhicAriNaM kamapyupalabhyAsau gaNayate nAnyat // ' ityatra 'vyabhicAriNa'miti zabdaH / idamabhihitam-vyabhicAriNaH zandavA. cyatvanAma doSo'nitya eva, sa rasasambandhI syAttadanyasambandhI vA / 'kacit' ityAdi tu dikapradarzanArthameva prAcAmanurodhAt / ' iti| evaM rasAdInAM svazabdavAcyatvamudAhRtya rasAGgAnAM pArapaMthipAragrahamudAharati-'mAnaM...' ityAdinA / ___ he tanvani ! yauvanam / asthiraM caJcalam / jJAtvA / mAnamabhimAnam / mA naiva / kuru / 'neha kizcit sadA sthAyi kiM punaH pariNAmyadaH // ' iti shessH|' iti / doSannidarzayati-atra / yauvanAsthairyanivedanaM yauvanasthAsthairye tanivedanam / zRddhArarasaparipanthinaH zRGgArarasasya (yaH) paripanthI viruddhastasya / zAntarasasya / aGgamaGgabhUtam / ca punaH / zAntasya zAntarasasya / eva na tu zRGgArarasasya / vibhAvaH / itItyasmAt / zRGgAre zRGgArarase / tatparigrahastasya (zAntAGgabhUtavibhAvasya ) parigrahaH / na / yuktH| atrAyambhAvaH-nirvedasthAyini zAnta eva yauvanAdInAmasthAyitvanivedanapuraHsaramabhimAnaparityAgaucityAzaMsanaM saGgacchate / zRGgArazca zAntazca nitAntaM bhinnAtmAnau iti paripanthirasAGgabhUtavibhAvasya parigrahaH / iti / yathA vA-'prasAde vartasva, prakaTaya mudaM, santyaja ruSaM, priyaM zuSyantyaGgAnyamRtamiva te siJcatu vacaH / nidhAnaM saukhyAnAM kSaNamabhimukhaM sthApaya mukhaM, na mugdhe pratyetuM prabhavati yataH kAlahAraNaH // ' ityatra prakRte zRGgAre tatparipaMthinaH zAntasya kAlanityatvanivedanamuddIpanavibhAvastanivedite nirvedo bhAvazca parigRhIta iti paripanthina upasthitau prakRtacamatkArApakAramUla: paripanthirasAGgaparigraho doSaH / yathA vA-'NihuaramaNammi loaNapahammi paDie guruaNamajjhammi / saalaparihArahiaA vaNagamaNaM evva mahai bahu / ' ityatra prakRte zRGgAre vyAjAdyantarA sakalaparihAravanagamanarUpayo: zAntAnubhAvayoH paripanthinoH parigrahaH / atradaM bodhyam-yatra paripanthinoH zleSa eva tatranAmatArthatvaM, yatra punarekasminnaparasya vibhAvAdisphuraNamAtraM tatrAyam / yadyapi vibhAvAdisphuraNena paripanthino rasasyApi sphuraNe dvayorapi paripanthinoH sphuraNamatrApi vaktuM zakyate, tathApi nAtra abhimatArthatvavatsAdhAraNyaM, kintu prakRtasya prAdhAnyaM na parasyetyUhyam / ata evAsya anityatvam, tasya nityatvaM ca / anyathA 'virodhino'pi smaraNa'ityAdivazyamANanayena amataparArthatvasadbhAva eva na bhavet / kAvyaprakAzakArA apyAhaH-'atra sakala parihAravanagamane zAntAnubhAvau / indhanAdyAnayanavyAjena upabhogArtha vanagamanaM cet na doSaH / ' iti| etenaitasya 'amataparArthatvAdbhedazcintya' iti vadantaH prtyuktaaH| athAnubhAvasya vibhAvasya ca kaSTAt kalpyamAnamAkSepamudAharati-dhavalayati...' ityAdinA / 'lokalocanAnande lokasya :lokAnAM vA locane natre locanAni vA''nandayatIti tathokte / 'lokastu bhuvane jne|' ityamaraH / pacAditvAdaca / zizirarociSi ziziraM zItalaM tApazamanakatayA dAhapratidvandvibhUtamiti yAvadro 1 'nibhRtaramaNe locanapathe patite gurujanamadhye / sakalaparihRdayA dhanagamanamevecchati vadhUH // ' iti saMskRtam /
Page #639
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH rucirAkhyayA vyAkhyA sametaH / ISatkSiptakaTAkSA smeramukhI sA nirIkSyatAM tanvI // 32 // ' aba rasasyoddIpanAlambanavibhAvAvanabhAvaparyavasAyinau sthitAviti kaSTakalpanA / 'pariharati rati matiM lunIte skhalatitarAM parivartate ca bhuuyH| iti bata viSamA dazA'sya dehaM paribhavati prasabhaM kimatra kurmaH // 33 // ' atra ratiparihArAda nAM karuNAdAvapi sambhavAtkAminIrUpo vibhAvaH kaSTAdAkSepyaH / akANDe prathanaM yathA-vaNIsaMhAre dvitIye'Gke vartamAne'nekavIrasaGkSaye'kAle duryodhanasya bhAnubhatyA saha zRGgAraprathanam / akANDe chedo yathA-mahAvIcArate dvitIye'Gke rAghavabhArgavayodhArAdhi. Fari lokanirIkSaNasya sattvAsattvopAta yasya tasmin nAyake ityarthaH / bhUva karotIti, cirvikAso yasya tasmin / candramasItyarthaH / yadvA-lokalocanAnande lokalocanaM saMsAranirIkSaNamAnandayatIti tAdRze / yadanvayavyatirekAbhyAM lokanirIkSaNasya sattvAsattvopapattistathAbhUte iti bhAvaH / ata eva- zizirarociSi tadvat sthite, yadvA-ziziraM sarvamAnasikasantApanivartakatayA zItalaM rocirdarzanaM yasya tasmin nAyake ityarthaH / bhuvanatalaM saMsAram / dhavalayati zvetaM sundaraM vA kurvati svavikAsena zvetatAM smitavitAnena sundaratAM vA nayatItyarthaH / dhavalaM karotIti, dhavalayatIti, tasmin / 'atha dhavalo mahokSe sundare site / ' iti haimaH / ISatkSiptakaTAkSeSat kiJcit kSiptAH kaTAkSA yayA yasyA veti sA / smeramakhI smeraM vikasmitaM mukhaM yasyAH sA / sA duniriikssyaa| tnbo| nirIkSyatAM dRzyatAm / atra gItiH chandastallakSaNaM coktaM prAk // 32 // , doSaM lakSayati-abodAite padya / rasasya sambhogazRGgArasyetyarthaH / uddIpanAlambanavibhAvAbuddIpanaM (candranirIkSaNAdi ) cAlambanaM (nAyakaH) ceti, te am vibhAvAviti tthoktau| anabhAvaparyavasAyinAvanubhAvaM nAyakanirIkSaNajanyamAnabhaGgasanAthIkRtAhAdaM paryavasAyayataH prakaraNAdyanusandhAnasApekSatayA vilambenAvagamayate iti tathoktau / sthitau| itItyataH / kaTakalpanA kaTena kalpanA''kSepasamarthanam / anubhAvasyeti zeSaH / atrAyambhAvaH-smeramukhItvAdi candranirIkSaNAduddIpanAnAyakanirIkSaNAdAlambanAdvibhAvAdvA bhavituM zakyamiti tasya ratyanubhAvarUpatvameveti na vaktuM zakyate / vastutastu anubhAva ivAlambanavibhAvo'pi dubA~dha eveti bodhym| astu vA''lambanavyaktiH, kintu candrodaye yUnoH parasparAlokane bhavatyeva kaTAkSapAtAdi, kintu Alambanasya nAyakasya zRGgAritvaM kathamanubhUyeteti durvacam / ityabhipretyaivAhurvivRtikArA:-'nAyakasya zRGgAritvanizcAyakAbhAva ityanubhAvasya nAyikAyAM cakSuHprasAraksya kaSTakalpanayA''kSepaH / nAyakasyAzRGgAritve darzanAbhAvasyApi sambhavAttAdazasamaye tAdRzanAyikAyAM munerapi prAyo manaHkSobho bhavatItyautsargikameva cakSaHprasAraNamiti kssttklpnaa|' iti / vibhAvasya kaSTakalpitAkSepamudAharati-'paribhavati...' ityAdinA / 'bata kaSTam / viSamA kaThinA duzcikitsyetiyAvat / dazA'vasthA / ratiM vastuni spRhAm / riharati durIkaroti / matimarthAvadhAraNam / lunIte chinnatti / lUj chedane / bhRzamatyantam / skhalati paripatati / bhUyaH punaH / parivartate parivartayate / itItyevam / asya nAyakasya / deham / prsbhm| paribhavati / atrAsmin vissye| kim / kmmH| atra puSpitAmA chandaH / tallakSaNaM coktaM prAka // 12 // atretyasminnudAhRte padye / ratiparihArAdInAmanubhAvAnAmitibhAvaH / krunnaa''dau| Adipadena bhayAnakabIbhatsayorgrahaNam / sambhavAt / tathA ca-'saMzayena tadekataranizcayAbhAve' iti zeSaH / kAminIrUpaH / AkSepaH / kaSTAta prakaraNAdyanusandhAnarUpabhUtAtklezAdityarthaH / aakssepyH| iti / athAkANDe rasasya prathanacchedau, tathA punaH punardIptirityetatrayaM kramAdudAharati- akANDe ityAdinA / akANDe prakRtapratikUle samaye / prathanaM varNanaM rasasya'iti shessH| yathA-veNIsaMhAre tadAkhye nATake / dvitiiye| add'e| anekviirskssye| vartamAne / ata eva-akAle'navasare / duryodhanasya bhAnumatyA tadAkhyayA rAjhyA / RE | zRGgAraprathanaMGgArasya prathanaM vipulatayA varNanam / 'utsAhasya zokasya vA'vasare rateravasarAsambhave tadAsvAda
Page #640
--------------------------------------------------------------------------
________________ . saahitydrpnnH| .. [saptamaHrUDhe'nyonyasaGghAme 'kaGkaNamocanAya gacchAmi' iti rAghavasyoktau / punaH punaHptiryathA-kumArasa. mbhave caturthe sarge rtivilaape| aGgino'nanusandhAnaM yathA-ratnAvalyAM caturthe') bAbhravyAgamane sAgarikAyA vismRtiH| anaGgAya kItanaM yathA-karpUramana- rAjanAyikayoH svayaMkRtaM vasantasya varNanamanAdRtya vandivarNitasya praza aGgasyAtivistRtiyathA-kigatArjunIye sugaGganAvilAsAdiH / prakRtayo divyA, adivyA, divyAdivyAzca, tAsAM dhIrodAttAditA, teSAmapyuttamamadhyamAdhamasyApyasambhavAcchaGgAravarNanamayuktam' iti zeSaH / akANDe / chedaH samAptiH / 'rasasya'iti zeSaH / yathA / mahAvIracarite tadAkhye nATake / dvitIye / athe| rAghavabhArgavayo rAmacandraparazurAmayoH / dhArA'dhirUDhe dhaaryaa'dhiruuddhstn| anyo'nyasaGgAme / kaGkaNamocanAyakaGkaNayostadrUpayovaivAhikarakSAsUtrayomocanaM tasmai tat kattum / gacchA mi| itItyasyAm / raaghvsy| uktau bhAsamAnAyAm iti shessH| etena-'tadanupalabhyamAnatve'pi tatprakaraNAnukUlatayA mantavyAyAm iti nisskRssttm|atraayN bhAvaH-dhIrodAttasya rAmasya tathA'bhidhAnaM vyAjanirgamanaM dyotayat kaatrtaambhivynkti| iti / punaH punaH dIptiH prkaashH| rasasya'iti shessH| kumArasambhave tadAkhye kAvye / rtivilaape|atraaymbhaav:svsaamgriilbdhpriposssy vicchidya vicchidya punaH poSaNaM punaH punHptiH| sA cAGgabhUtarasAdereva natvanino rasasya dopaay| mahAbhAratAdau zAntAderiva tasya vairasyAvahatvAt |ityyN nityo dossH| taduktam-'upabhukto hi punarupabhujyamAna upabhuktakumu. maparimala iva sahRdayAnAmAsvAdApakarSakaH / tathA cAha-'paripAkaM gatasyApi paunaHpunyena dIpanam / parasya syAdviro ghAya' iti| athAjhino'nanusaMhitatvaM doSamudAharati-aGgina ityAdinA / aGginaH pradhAnarasasya / ananusandhAnam / yathA-ratnAvalpAm / caturthe / angke| bAbhravyAgamane vAtravyasya tadAkhyasya siMhalezvarakaJcukina AgamanaM tasmin / sAgarikAyA ratnAvalyAH vismRtirvijayavarmavRttAntAkarNagihitamanasA narapatinA vatsarAjena nAmamAtrasyApyagrahaNAdananusandhAnamityarthaH / ayaM bhAvaH-nAyikAyA vismaraNena pradhAnasya hArasyaivAnusandhAnAbhAva iti tasyocchedaH / iti / 'athAnajasya kIrtanamudAharati-anaGgasyetyAdinA / anaGgasya prakRtAnupakAriNaH / kIrtanam / yathA-karparamazna- tadAye rAjazekharakRte saTTake / rAjanAyi. kayozcaNDapAlavibhramalekhayoH / sambandhasAmAnyavivakSayA pssttii| svayakRtam / vasantasya / varNanam / anAdRtya / vandivarNitasya / 'vasantasye ti zeSaH / prazaMsanam / atrAyambhAva:-'jaha kina NivedidaM vaMdIhi'' ityArabhya vidUSakoktiparyantena vandivarNitasya vasantasya prazaMsanam / taca prakRtarasAnupakAritvAdayuktam / ityetadeva duSakatAbIjaM, nityatve hetuzceti / athAGgasyAtivistRtimudAharati-kirAtArjunIye ityAdinA / kirAtArjunIye tadAkhye kAvye / sugaGganAvilAsAdiH / atredamabhihitam-kirAtArjunIyaM hi vIrarasapradhAna kAvyaM, na tatra zRGgAraprAdhAnyam / iti tatra surAGganAvilAsAdivarNanavistaro'nucita eveti doSaH / iti / atha prakRtiviparyayamudAharana prakRtIstAvad vyAcaSTe-prakRtaya ityaadinaa| prakRtayaH svabhAvAH / divyAH kevala mudriktasattvAH, yathA devAnAm ; ata evAmI divyA ityucyate / adivyA divyAbhyo vyatiriktAH, yathA-manuSyANAm / ca / divyAdivyAH kiJciddivyAH kiJcidadivyAzca ityarthaH / yathA-daityayakSAdInAM mahAmahimazAlinAM rAmabhadrAdInAM ca / ata evAmI na divyA, nApyadivyA iti vaktuM zakyante / tAsAM prakRtInAm / kecittvAhu:-'prakRtayo nAyikA nAyakAca, te ca divyA adivyA divyAdivyAzca / teSAM naaykaanaami'tyrthH| 1 'yathA kila niveditaM vandine ti saMskRtam /
Page #641
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| 63 tvam, teSu ca yo yathAbhUtastasyAyathAvarNane prakRtiviparyayo doSaH / yathA-dhIrodAttasya rAmasya dhIroddhatavacchadmanA vAlivadhaH / yathA vA-kumArasambhave-uttamadevatayoH pArvatIparamezvarayoH sambho. gazRGgAravarNanam / idameva 'pitroH smbhogvrnnnmivaatyntmnucitm|' ityaahuH| ____anyadanaucityaM dezakAlAdInAmanyathA yadarNanam / tathA sati hi kAvyasyAsatyatApratibhAsena vineyAnAmunmukhIkArAsambhavaH / iti / 'prakRtirguNasAmye syAdamAtyAdikhabhAvayoH / ' iti medinI / dhIrodAttAditA dhIrodAttaH 'avikatthanaH kSamAvAn' ityAyuktasvarUpo nAyakavizeSa Adau yeSAM ( dhIroddhatAdInAm ) teSAM bhAvastattA, dhIrodAttadhIroddhatAdivarUpatvamityarthaH / 'kArya'miti zeSa iti kecit / teSAM prasiddhAnAM dhIrodAttAdInAm / api / uttamamadhyamAdhamatva. muttamatvammadhyamatvamadhamatvaM cetyrthH| teSu divyAdivyaprakRtikeSu / c| yaH / yathAbhUtaH / tasya / aythaavrnnne| prakR. tiviparyayaH prakRteviparyayo vipryaasH| doSaH / yathA-dhIrodAttasya rAmasya rAmabhadrasya / dhIroddhatavaddhIroddhatasyevetyarthaH / 'tatra tasyeva / ' 5 / 1 / 119. iti vatiH / baalivdhH| yathA vA-kumArasambhave tadAkhye kAvye / uttamadevatayoH / paarvtiiprmeshvryoH| sambhogazRGgAravarNanam / idam / eva / 'pitrormAtApitroH / sambhogavarNanamiva / atyantam / anucitam / ' itItyevam / AhuH 'kAvyaprakAzakArAH' iti zeSaH / atredamabhihitam-na hi sarve samasvabhAvAH, tattatkAraNabhusaguNavaicitryeNa svabhAvAnAmapi vaicitryAt / tathA ca-keciddivyasvabhAvA divyAH, adivyasvabhAvA adivyAH, divyAdivyasvabhAvAH punardivyAdivyA iti / tatra divyA devAH, adivyA manuSyA vatsarAjAdayaH, divyAdivyAH punA rAmabhadrAdayaH / ete'pi dhIrodAttAdibhedena caturvidhA, uttamatvAdinA punastrividhAH / evaM yasya yAdRzI prakRtistasya tAdRzameva varNanamanurUpam / chAnA bAlivadhaH, tatparityAgastadanyathAkalpanaM vA saGgacchate eva yathodAttarAghavamahAvIracaritayoH / uktamapi-'yattatrA nucitaM kiJcinnAyakasya rasasya vA / viruddhaM tat parityAjyamanyathA vA prakalpayet // ' iti / tathA-pArvatIparamezvarayorviraktamUrdhanyayoH sAdhAraNavat sambhogavarNanaM pitrorivAnaucityamAvahati / ityayaM nityo doSaH / ata evAha:-ratistathaiva hAsazca zoka Azcaryameva ca / divyAnAmucitaM varNyamadivyottamanetRvat // kintu sambhogazRGgAro varyo nottamadevayoH / sadyaH phala pradaH krodho bhrUkuTayAdivivarjitaH // utsAhaH svargapAtAlagatyabdhilaGghanAdiSu / divyAnAmeva netRNAM varNyate budhasattamaiH // pUjyAdau tu tatrabhavan bhagavaniti cocyte| bhaTTAraketi rAjAdau mahArAjeti cocyate // ityAdyacitameteSAM viruddha dUSaNambhavet // ' iti / evaM ca-divyAdivyAnAmubhaya, yathA'rjunasya svaHpAtAlAdilaGghanotsAhaH, eSa evAdivyAnAM doSAyeti niSkRSTam / ata evoktam-'kulazailAmbunidhInAM na brUyAlaGghanaM manuSyeNa | AtmIyayaiva zaktyA saptadvIpAvanikramaNam // ' iti / evaM ca-sarvamucitaM varNyamAnameva suzobhate'nyathA prakRtiviparyAso rasamabhibhavet / yathAsvargAGganAsu mAnuSIveSAdivarNanam , rasAtalAdau meghAdivarNanam , vasante meghAdivarNanaM, jarAyAM sambhogavarNanam, kulAGganAnAM spaSTamabhiprAyoddhATanaM ceti dik| ... arthAnaucityamudAhartuM tatsvarUpaM vivRNoti-anyadityAdinA / anyat / taditi zeSaH / anaucityam 'arthAnAm' iti zeSa: / yat / dezakAlAdInAm 'rasAnubandhinAm' iti zeSaH / anyathA'nyaprakAreNa yathA bhAvyaM tadvaiparItyeneti yAvat / varNanam / hi yataH / tathA yo yathAbhUtastasya dezakAlAdeH tathA varNanAbhAve iti bhAvaH / sati / kAvyasya / asatyatApratibhAsena / vineyAnAM zikSaNIyAnA rAjaputrAdInAmiti yAvat / unmukhIkArAsambhavaH / atrAyambhAvaH-nanu nidrAghUrNitanayane spRzati balAt svaM ruSA padaM prahitam / dayitAmmanyena punastenApi tathaiva mAninyAm // vahati samantAt surabhau vikasati kamalAkare dhvanatsu bhaGgeSu / guruSu ca paThatsu vedAn kRtino viharanti kAntAbhiH // ' ityAdau ko doSaH, nAtra vidyAviruddhatvamiti vAcyam ? tasya sAkSAd rasatiraskArakatvAbhAvAt ? iti cet ? arthAnaucityam / arthAnaucityanAma yastha yathA
Page #642
--------------------------------------------------------------------------
________________ 61 saahitydrpnnH| [ saptamaH7 ebhyaH pRthagalaGkAradoSANAM naiva sambhavaH / ebhya uktdossebhyH| tathA hi-upamAyAmasAdRzyAsambhavayorupamAnasya jAtipramANagatanyUnatvAdhikatvayorarthAntaranyAse utprekSitArthasamarthane cAnucitArthatvam / krameNa yathA-'anAmi kAvyazazinaM vitatArtharazmim"prajvalajjaladhArAvanipatanti zarAstavA' 'caNDAla iva rAjA'sau snggraame'dhiksaahsH|' 'karpUrakhaNDamiva rAjati cndrbimbm|' 'haravannI varNane rasapoSastasya padArthasya tathA varNanAbhAvaH / nanu tarhi prakRtiviparyaya eveti vAcyam / iti cet ma, etasya prakRtiviparyayabhinnasthale evAvatArakhIkArAt, tasya ca prakRtInAM vaiparItyamAtramalakatvAt / vastutastu sarve'pyamI doSA anaucityanibandhanAH, parigaNanaprakArasya tattatsahRdayatvapratipAdanArthamAtratvAt |tthaa coktam-'anaucityAdRte nAnyadrasabhajasya kAraNam / aucityopanibandhastu rasasyopaniSat parA // ' iti / athApi-nirdiSTebhyo vyatiriktaM dUSaNajAtamInaucityamiti mantavyam / tacca svayaM sudhIbhirvimRgyam / ata eva kAvyaprakAzakAreNoktam-"IdRzA iti / nAyikApAdaprahArAdinA nAyakakopAdivarNanam / " iti / evaM ca-'anyat' iti mUlakAroktaM sutarAM sampannam / tatra dezAnaucityaM yathA-'madhye vibudhezasabhaM nijadarzanataH pramohamRcchantIm / gAyan dRSTvA dayitAM dharSitacetAsturaGgamukhaH // ' iti / kAlAnaucityaM yathA-'vahati samantAt surabhau... iti darzitameva / adhikArAnaucityaM yathA-'bimboSThaM bahu manute turaGgavaktrazcumbantaM mukhamiha kinnaraM priyAyAH / dilaSyantaM muhuritaro'pi tAM svakAntAmuttuGgastanabharabhaGgabhIrumadhyAm // ' ityatra nijadayitAyAH parasajhe nAntaH pramodAbhidhAnAt / nanu asadRzatvaprabhRtInAmalaGkAradoSANAM paramparayA kAvyAtmabhUtarasApakarSakatayA kAvyadoSatvameveti te'pi vAcyAH ? ityAzaGkayAmI yathAtathameteSvantarbhAvyA ityAha-7 ebhyaH...ityAdinA / 7 ebhyo niruktadoSebhya ityarthaH / pRthak pRthagbhUtaH / alaGkAradoSANAmalaGkArANAmupamA''dInAmanuprAsA. dInAM ca ye doSAsteSAm / smbhvH| eva / na 'atha kathaM te pRthagucyeran' iti zeSaH / ___.atha--kArikoktam 'ebhyaH' iti padaM samavagamayati-ebhyaH / uktdossebhyH| iti / antarbhAvaprakAramAhatathAhi / upamAyAm / asAdRzyAsambhavayorasAdRzye sAdhAraNadharmaprasiddhayabhAve'sambhave upamAnaprasiddhayabhAve cetyrthH| tathA-upamAnasya yena sAdRzyamanumIyate tasyetyarthaH / jAtipramANagatanyUnatvAdhikatvayorjAtigatanyUnatve pramANagatanyUnatve jAtigatAdhikatve pramANagatAdhikatve ceti bhaavH| ca punH| arthAntaranyAse tdaakhye'lngkaa|utprekssitaarths. marthane utprekSitArthasya samarthanamayuktatve'pi yathAkathaJcit tatra yuktavatsambhAvanaM tatra anucitArthatvaM tannAmA doSa ityrthH| athodAharttamupakramate-krameNAnupUrdhyA / yathA-'vitatArtharazmi vitato'rtharazmiyasyeti tathoktam artho razmiAraveti / kAvyazazinaM kAvyaM zazIveti tathoktam / anAmi nibadhnAmItyarthaH / 'cnycccmtkRtisudhiiymhaaprvaahm| tena prasIdatu mukundanarendracandramauli: sunItidayayA bhayahA prjaayaaH||' iti zeSaH / anAyambhAva:-kAvyaM zazIvetyupa mitasamAsaH, natu 'kAvyameva zazI'ti rUpakasamAso'yam, rUpakasyApi sAdRzyamUlakatayA tatrApyayaM sambhavati doSa iti mantavyam, 'prathnAmi' iti bAdhakopasthAnAt / kAvyAdInAM ca zazyAdibhiH sAdRzyasya kutrApi na pratItiH prasiddhiriti sAdharmyapratItyabhAvenAsAdRzyarUpamanucitArthatvam / iti / 'prajvalajjaladhArAvat prajvalantyo'mI jaladhArAstAbhistulyam / tv| shraaH| nipatanti / 'yannipAtena santApaM prAptA dhAvanti zatravaH // ' iti zeSaH / atrAyambhAvaH-vahnikarmaNaH prajvalanasya jaleSu asambhavAttadviziSTatayA taddhArANAmapyasambhava iti upamAnaprasiddhayabhAvenAsambhavarUpamanucitatvam / iti / asau / rAjA / caNDAlo hiMsrAdhamaH / iva / saGgrAme / adhikasAhaso'dhikaM sAhasaM duSkarakarma yasya saH / 'mArayitvA puraHprAptAn karoti balisA(lAt // ' iti zeSaH / atrAyambhAvaH-rAjarUpopameyajAtyapekSayA cANDAlarUpopamAnajAtenyUnatvena duSkarmakAritvaM pratyAyayatItyanucitArthatvam / iti / ' 'karpUrakhaNDamiva / candrabimbam / rAjati / 'naktaMdivA tu ravireSa yathA sphuliGgaH zItAditasya kRpaNasya janasya hanta // tatsyAt kadA kathamiti prazamoru
Page #643
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchadaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / lakaNTho'yaM virAjati zikhAvala:' 'stanAvadrisamAnau te / ' 'divAkarAdrakSati yo guhAsu lInaM divAbhItamivAndhakAram / kSudrespi nUnaM zaraNaM prapanne mamatvamuccaiH zirasAmatIva // 34 // ' evamAdiSUtprekSitArthasyAsambhUtatayaiva pratibhAsanaM svarUpamityanucitameva samarthanam / . yamakasya pAdatrayagatatve'prayuktatvaM doSaH / yathA 'sahasA'bhijanaiH snigdhaiH sahasA kuJjamandiram / udite rajanInAthe sahasA yAti sundari // 35 // ' utprekSAyAM yathAzabdasyotprekSAdyotakatve'vAcakatvam / yathA'eSa mUrtI yathA dharmaH kSitipo rakSati kSitim / ' jAyAH // ' iti zeSaH / atrAyambhAvaH - upameyacandrabhAnupramANApekSayopamAnakarpUrasphuliGga pramANanyUnatvaM kSudratvaM vyaJjayatItyanucitArthatvam / iti / 'haravanmahAdevatulyam | nIlakaNThaH / bhayam / zikhAvalo mayUraH / virAjati / 'pakSiNo'nye tathA bhAnti yathA devarSipuGgavAH // ' iti zeSaH / ' atrAyambhAvaH -- haratvajAtyopamAnamadhikam, tacca pratipAdyamarthaM kadarthayatItyanucitArthatvam / harasyaikAdazAtmakavyUhatayA haratvaM jAtiH / nityamekamanakAnugataM sAmAnyam' iti lakSaNasya tathA sambhavAt / iti / 'te tava / stanau / adrisamAnAvadvibhyAM samAnau tulyau tadvad vipulAviti yAvat / 'nAbhiH pAtAlasannibhaH / kabarI yamunAdIrghA tanvi tvaM vidhizaktivat // ' iti zeSaH / ' atrAyambhAvaH - parimANato'drayAdyupamAnamadhikamityanucitArthatvam / 'yo himAlayaH / divA dine / divAkarAt sUryAt / 'bhItrArthAnAM bhayahetuH / '1 / 4 / 25 iti paJcamI / bhItamiva / guhAsu / lInaM parokSatAM prApya sthitam / andhakAram / rakSati / uktamartha samarthayate kSudre / api / zaraNam / prapanne / uccaizzirakhAmunnatazirodharANAmiti bhAvaH / atIva / mamatvam | 'me' tyavyayAttvapratyaye rUpametat / nUnaM nizcitam / atra divAkarAdityAdinoktasyArthasya kSudre'pItyAdinA samarthanAdarthAntaranyAsaH / upajAtizchandaH / lakSaNaM coktaM prAk / kumArasambhavasya cedaM padyam // 34 // evamAdiSUdAhRtasadRzeSu / utprakSitArthasya / asambhUtatayA / pratibhAsanaM pratItiH / eva / svarUpam / itiitytH| anucitam / eva / samarthanam / atrAyambhAvaH - utprekSitArtho'ndhakAratrAsaH, sa cAcetanasambandhitayA na sambhavati, kutaH punastasyAdriNA trANam, asyApi tathAbhUtatvAditi sarvamanucitArthatvakRte / iti / ' yamakAlaGkArasya pAdatrayavRttitve 'prayuktatve'ntarbhAvamAha - yamakasyetyAdinA / 1 yamakasya tadAkhyasya zabdAlaGkArasya / pAdatrayagatatve satisaptamIyam / aprayuktatvam / doSaH / yathA'rajanInAthe candre / udite / khA / sahasA hasena hAsyena sahitA smayamAneti bhAvaH / sundarI / snigdhaiH / abhijanaiH svakulAlaGkAraiH | 'bhavedabhijanaH khyAtau janmabhUmyAM kuladhvaje / ' iti medinI / saha / sahasA'vicAryyaM / kuJjama ndiram / yAti gacchati / atrAyambhAvaH - yamakaM tu vidhAtavyaM na kadAcidapi tripAt / ' ityuktanayene yamakasya pAdatrayavRttitve prayogAnarhatvAdaprayuktatvaM doSaH / iti // 35 // * utprekSaNabodhakenApi yathAzabdena yadyutprekSaNaM tadA'vAcakatvasyaiva sambhava ityAha-utprekSAyAM tadAkhye'laGkAre / yathAzabdasya sAdRzyamAtradyotakasya yatheti nipAtazabdasyetyarthaH / utprekSAyotakatve 'svIkRte' iti zeSaH / avAcakatvaM 'doSa:' iti zeSaH / yathA - 'eSaH / kSitipo rAjA / kSitiM pRthivIm / rakSati / 'iti' iti zeSaH / mUrtto dhRtazarIraH / yathA nUnam / dharmaH / 'prajAH svA iti manvAnaH sarvatra samadarzanaH // ' iti zeSaH / antrAyambhAvaH - 'dhruvamiva nUnamavaimi zakke manye jAne' ityAdInAmeva sambhAvanabodhakatvam, na tu yathAzabdasya asya' bA yathA tathaivaivaM sAmye' iti sAdRzyamAtra bodhakatvAt / iti yathAzabdena sambhAvane'vAcakatvaM nirbAdham / uktaM ca'sambhAvanaM dhruvevAdaya eva zabdA vaktu sahante, natu yathAzabdo'pi kevalasyAsya sAdharmyameva pratipAdayituM paryAptatvAt / ' iti / 1 eSa doSaH padya eva sambhavati tatraiva pAdakalpanAyAH sambhavAt / iti kecit / 9
Page #644
--------------------------------------------------------------------------
________________ [saptamaH sAhityadarpaNaH / evamanupAsasya vRttiviruddhatve pratikUlavarNatvam / yathA-'ovaTTai ullaTTaI' ityAdau / upamAyAM ca sAdhAraNadharmasyAdhikatvanyanatvayoradhikapadatvaM nyUnapadatvaM ca / krameNodAharaNam- ' . 'nayanajyotiSA bhAti shmbhubhuutisityutiH| vidyutevazaranmeSo niilvaaridkhnndddhR0||36||' atra bhagavato niilknntthtvaaprtipaadnaacturthpaado'dhikH| 'kamalA''liGgitastArahArahArI muraM dviSan / vidyuddhibhUSito nIlajImUta iva rAjate // 37 // ' atropamAnastha sabalAkatvaM vAcyam / asyAmevopamAnopameyayoliGgavacanabhedasya kAlapuruSavidhyAdibhedasya ca bhagnaprakramatvam / krameNodAharaNam-'sudheva vimalazcandraH' 'jyotsnA iva sitA kiitiH|' anuprAptasya vRttiviruddhasya pratikUlavarNatve'ntarbhAvamAha-evam / anuprAsasya tannAmno'laGkArasya / attiviruddhatve vRtte rIte racanAyA iti yAvata, viruddhatvaM tatreti tathokte / pratikUlavarNatvaM tadAkhyo doSa ilarthaH yathA-'ovara ulloi' ityAdau / atrAyambhAva:-'ovaTai' iti vyAgAtapUrvaH zlokaH, tatra punarnidarzitaH pratikUlavarNatvaM nAma doSaH, asAvevAnuprAsasya vRttiviruddhatvam, tathA hi-TakArAnaikyena sambhavato'nuprAsasya prakRtazRGgArarasaviruddhatvaM, tata eva vRttiviruddhatvaM; mahi rasapratikUlA yujyate rItiH / iti / upamAyAM sAdhAraNadharmasyAdhikya nyUnatvAbhyAmadhikanyUnapadatve evetyAha-upamAyAm / sAdhAraNadharmasya adhikatmanyUnatvayoH 'satori'ti zeSaH / adhikapadatvam / ca / nyUnapadatvam / krameNa 'tayoriti shessH| udAharaNama / yatheti zeSaH / 'bhUtisitadyati tyA bhasmanA sitA vimalA tiryasya saH / shmbhH| nayanajyotiSA / ( karaNena ) / nIlavAridakhaNDadhRk nIlameghAMzadhArI / zarammeghaH zaratkAlikomeghaH / vidyuteva / ' bhaati||36||atrodaahRte padye / bhagavataH / nIlakaNThatvApratipAdanAt / caturthapAdaH 'nIlavAridakhaNDadhRk' iti caturthaH pAdaH / adhikH| atrAyambhAva:-upamAyAM khalUpamAnopameyayoH sAdRzyamabhipretam , tacAtra naikAntaM sambhavatitathAhi-upameyo bhagavAn upamAnabhUtaH zaranmeSaH, atha yathopamAna vAridakhaNDasambandhena manAG nIlimA nirdiSTastathA nopameye etasya bhUtisitatvAtiriktanIlakaNThatvApratipAdanAt sphuTaM caturthapAdAdhikyam / yadi tvabhaviSyat 'nIlakaNThaH sitadyutiH' iti dvitIyaH pAdaH, tarhi nAbhaviSyadadhikapadatvaM doSaH / iti / 'kamalA''liGgitaH kamalayA lakSmyAssliGgita ityarthaH / tArahArahArI tAraH kevalaM muktAbhissundaro'sau hArastena hArI hAravAnmanoharazceti vA / muraM tadAkhyaM daityam / dviSana zatruH ('na lokAvyayaniSThAkhalarthatanAm / ' 2 / 3 / 59 iti SaSThIniSedhaH ) / zrIkRSNa itiyAvat / vidyudvibhUSito vidyutA vibhUSitastaDidvAniti bhAvaH / nIlajImUto nIlavarNaviziSTo'sau jImato megha iti tathoktaH / iva / raajte|| 38 // ' atrodAhRte pathe / upamAnasya jImUtasya / sabalAkatvaM balAkA vakapaGktistayA sahita iti tasya bhAvastattvam / vAcyam / "kintu noktamiti nyUnapadatvam' iti / zeSaH / atredamuktam-upamAnasya tArasthAnApanno na ko'pi kenApi padena dharmaH pratipAdita iti sabalAkatvaM vAcyam , anyathA nyUnapadatvam / iti / upamAyAmapamAnopameyayobhinnaliGgavacanakAlavidhyAditvadoSA na bhagnaprakramatvAtiriktA ityaah-asyaamityaadinaa| bhasyAmupamAyAm / eva / upamAnopameyayoH / linggvcnbhedsy| ca / kAlapuruSavidhyAvibhedaya kAlapuruSAbhISTazaMsanAdipArthakyasya / bhagnaprakramatvaM tadAkhyo doSaH / kathamityAha-krameNa nupUrvyA / udAharaNam / yathA-'sudheva / vimalaH / candraH / 'kSamevAnandadAyakaH / zrIriva zreyasaH kArI dIkSeva dvijasevitaH // ' iti zeSaH / ' atrAyambhAva:-'vimala iti sAdhAraNo dharmaH, sa ca kevalamupameye na tapamAne'sya puMstvavizeSAt; vizeSyavizeSaNabhAvAnvaye samAnaliGgavacanayostantratvAditi vAcyadharmaviziSTapratIpadharmaviziyorupameyopamAnatvapratibhAsazca bhamaprakramatvam / yathA vA-'kulamiva vimalA vidyA vidyeva guNastathA satAM geyH| guNa iva satkRtiranaghA satkRtiriva te mataM caritam // iti / ' 'jyotsnAzcandrakAntayaH / 'candrikA kaumudI jyotsnA' itya
Page #645
--------------------------------------------------------------------------
________________ 67 paricchedaH ] hacirAkhyayA vyAkhyayA smetH| 'kA'pyabhikhyA tayogasIddhajatoH zuddhaveSayoH / himanirmuktayoryoge cinaacndrmsoriv||38||' atra tathAbhUtacitrAcandramasoH zobhA na khalvAtIta, api tu sarvadA bhavati / 'lateva rAjase tanvi'aba latA rAjate, tvaM tu raajse| 'ciraM jIvatu te sUnurmArkaNDeyamuniryathA / ' aba mArkaNDeyamunirjIvatyeva, na khalvetadasya 'jIvatvi'tyanena vidheyam / iha hi yatra liGgavacanabhede'pi na sAdhAraNadharmasyAnyathAbhAvastava na doSaH / yathA-'mukhaM candraivAbhAti' 'tadeSo'sadRzo'nyAbhiH striibhirmdhurtaabhRtH| dadhate sma parAM zobhAM tadIyA vibhramA iv||39||' pUrvodAharaNeSu tUpamAnopameyayorekasyaiva sAdhAraNadharmeNAnvayasiddheH prakrAntasyArthasya sphuTo'nirvAhaH / maraH / iva / sitA svacchA / kIrtiH / 'jyotsnAH kIrtirivoditAH / bhavAMzcandrA iva mahAn yasmAdAsAM vinirgamaH // iti zeSaH / ' atrAyambhAvaH-upamAnopameyayorvacanavyatyaye dharmagatavacanasya vipariNAmakalpanadurApattiH / ekatvaviziSTo hi sitatvarUpaH sAdhAraNo dharma ekatvaviziSTAyAmupameyarUpAyAM kI vevAnveti, na tUpamAnarUpAsu bahutvaviziSTAsu candrAtiSu / iti / yathA vA-'hRdyAni sumanAMsIva susmitaM tava sundari / tvaM ca sphItA bellya iva prodyateti vibhAvyase // ' iti / atra hi pUrvavAkye upamAnamevAnveti, uttaravAkye punarubhayamanveti nAnveti ceti vaicitryam / iti / 'himanimuktayohimAnimuktau tayoH / citraacndrmsoH| yoge saGge parvaNIti yAvat / ivavrajatogacchatoH / zuddhaveSayoH pavitraparidhAnayoH / tayoH sudakSiNAdilIpayoH / kaa'pynirvdhniiyaa| abhikhyA shobhaa| 'abhikhyA nAmazobhayoH / ityamaraH / AsIt / idaM padyaM rghuvNshsy||38||'atr / tathAbhUtacitrAcandramasoH / tathAbhUtau himanirmuktau / zobhA / na / khala / AsIt 'kintu bhavatIti kAlabheda' iti zeSaH / 'he tnviltev| rAjale / 'kusumasmitamaJjalA / svAtmakazaraNAnveSibhamarabhramaNApahRt // ' iti zeSaH / atra 'ltaa| rAjate / tvam / tu rAjase / iti puruSavyatyaya' iti zeSaH / 'yathA / mArkaNDeyamuniH / tatheti zeSaH / te tava / sUnuH putraH / cirm|jiivtu / 'yadayaM zAzvataM dharma nvetumudyata iti zeSaH / atra / mArkaNDeya muniH| jIvati / eva / asya maarknnddeymuneH| jIvatvityanena / patat jIvanam / na / khalu / vidheyam / iti vidherbhedaH' iti zeSaH / yathA vA-'camUriyaM dUravimuktabhaGgA gaGgeva me yodhamanuprayAtu / yayA'risajjA vibhaTAH prakAmaM nazyantyadharmA iva khedasAdhyAH // ' ityatra gaGgA prayAti, camUH prayAtu iti prakrAntavidheH sphuTambhaGgaH / asya pratiprasavamAha-ihAsyAmupamAyAm / hyeva / tatra yasminnudAharaNe / liGgavacanabhede li. ca vacana ceti tayorbhedastasmin 'satI'ti shessH|api / sAdhAraNadharmasyopamAnopameyobhayavatidharmasya / na anyathAbhAvaH / ttr| n| doSaHprakramabhaGga ityarthaH / udaahrti-ythaa| 'mukham / candraH / ivAthAbhAti / 'candrikA tava smitam / pIyUSamiva vANIyaM na tathA'. pi viyoginAm // ' iti zeSaH / ' 'madhuratAbhRto madhuratA vibhrati pArayantIti te tathoktAH, madhurayA bhRta iti vA / anyaabhiH| strIbhirnAyikAbhiriti bhAvaH / asadRzo'samAnA asamAno vA / tadIyAstasyAH prakRtanAyikAyA ime iti tathoktAH / vibhrmaavilaasaaH| iva tadveSastasyAH prakRtanAyikAyA vessobhuussnnaa'mbraadidhaarnnpripaattii| parAmanirvacanIyAm / zobhAm / dadhate dadhati dhatta iti vA / sma // ' 'evam 'brahmaNeva jagadadya mayedaM sRjyate nanu navaM kimanena / ' ityAdau puruSabhede 'AsIt / 'gaGgApravAha iva bhagIrathapathapravRttaH' ityAdau gaGgApravAhaH sAmpratamapi bhagIrathapathapravRttaH, sa tvAsIdeveti kAlabhede vA anugamasyobhayathA'pyupapattedoSAbhAvaH / iti bodhym|' iti zeSaH / - nanu pUrvodAharaNApekSayA'tra kiM vailakSaNyam ? ityAzaGkayAha-pUrvodAharaNeSu 'nayanajyotiSA...' ityArabhya mArkaNDeyamuniryathA / ' ityanteSUdAharaNeSvityarthaH / tu| upamAnopameyayo madhe' iti zeSaH / ekasyaikatarasyopamAnasyopameyasya
Page #646
--------------------------------------------------------------------------
________________ - [saptamaH saahitydrpnnH| evamanuprAse vaikalyasyApuSTArthatvam / yathA'anaNuraNanmaNimekhalamaviralazikSAnamanjumaJjIram / parisaraNamaruNacaraNe ! raNaraNakamakAraNaM kurute // 10 // evaM samAsoktau sAdhAraNavizeSaNavazAt padArthasya pratItAvapi punastasya zabdenopAdAnasya, aprastutaprazaMsAyAM vyaJjanayaiva prastutasthArthasyAvagatau zabdena tadabhidhAnasya ca punaruktatvam / krameNodAharaNam "anurAgavantamapi locanayordadhataM vapuH sukhamatApakaram / veti bhAvaH / eva / sAdhAraNadharmaga / anvayasiddhenvayasiddhirityasmAddhetorityarthaH / prakrAntasya / arthasya / anirvAho nirvAhAbhAvaH / sphuTaH pratyakSasiddhaH, 'na cAnantaramudAhRteSu, yadihApi doSa Apatet / ' iti zeSaH / atrAyambhAvaH-'upamAnopameyayorekatarAnusAriliGgAdisattve tadanyatarAnusAriliGgAdyasattve prakramabhaGgaH / liGgavyatyayAdinA yogyasAmAnyAdhikaraNyopapAdane prathamotthApitAkAikSA''viSayIkRtena prakAreNa punaranabhidhAnAt prakramabhaGga iti bhagnagrakramatvasya tAdavasthyamiti / evam 'mukhaM candra ivAbhAtI tyAdau 'surateva mantha jaladhIzAnaM ratnAni tAnyayaM luNTha / hanumAniva daha rAvaNanagara rAjan kumAraste // rAvaNa iva paradArAn spRSTvA mA bhUcchagAlabhakSyo'yam / duryodhana iva mA vA parasampadamAtmasAt kArSIt // ' ityAdau vA liGgAdivyatyaye'pi sAmAnyAbhidhAyinAM padAnAM svarUpabhedakatvAnupapatterdoSAbhAvaH / iti phalitam / ___ athAnuprAsasya vaikalyamapuSTArthatve'ntarbhAvayati-evam anumAse tadAkhye zabdAlaGkAre / vaikalyasya vikalatvasya prakRtarasAyutkarSAnAdhAyakatvenAzaktatvasya 'antarbhAvakam' iti zeSaH / apuSTArthatvama / yathA-'he aruNacaraNe'ruNe rakte'laktakarajitatayA khabhAvena vA kokanadasadRze caraNe pAdau yasyAstatsambuddhau tathokte / 'tave'ti doSaH / anaNuraNamaNimekhalamanaNu nitAntaM raNantI zabdaM kurvanto maNimekhalA maNInAM mekhalA (kAcI ) yatra tat / nANuralyA yasmin karmaNi tat / yadvA-anaNu raNanto maNayo ratnAni yatra tAdRzI mekhalA yatra tat / aviralazilAnamajumaJjIramaviralaM ghanaM yathA bhavettathA zilAnau zabdaM kurvantau maJjU manoramau mantrIrau napurau yatra tat / 'ziji'avyakta zabde / tasmAcchAnac / 'manojJaM maju majulam / ' ityamaraH / 'mantrIro'strI sa napuraH / ' iti rabhasaH / parisaraNaM parito bhramaNam / akAraNam / raNaraNakaM cintAm / kurute| atraaryaachndH|lkssnnN ca proktaM praak||40||atredN tattvam-'bhaNa taruNi ! ramaNamandiramAnandasyandisundarendumukhi ! yadi sallIlollApini gacchasi tat kiM tvadIyaM me // ' iti tatpUrvapadyam / atha samAsoktyaprastutaprazaMsayoH sambhavato doSasya punaruktatAyAmantarbhAva darzayati-evam / samAloktau / sAdhAraNavizeSaNavazAt sAdhAraNamupamAnAnuyogi yadvizeSaNaM tasya vaza icchA''nukUlyamiti yAvat tasmAt / parArthasya saMyogAdyaniyantritasyArthasya / prtiitau| api / punH| tasya pratIyamAnasya padArthasyetyarthaH / zandena tadabhidhAyakena padena / upAdAnasya / ca / aprastutaprazaMsAyAm / vyaJjanayA / eva natu taditarayA vRttyA / prastutasyopameyasya / arthasya vastunaH / avagato bodhe tAmanAhatyeti yAvat / 'SaSThI cAnAdare / '2 / 3 / 38 iti saptamI / zabdena prastutArthe gRhItazaktikena padena / tadabhidhAnasya tasya prastutArthasyAbhidhAnaM tasya / punaraktatvam / ayambhAvaH-samAsoktAvalaGkAre prastutAprastutayoH sAdhAraNyena saGgacchamAnasya vizeSaNasya valAdevAprastutasyArthasya pratItau tasya zabdena sAkSAdabhidhAnaM vyartham / evam-aprastutaprazaMsAyAM prastutasyArthasya pratItatve'pi zabdena tasyAbhidhAnaM punaruktamevetyanayoH punaruktatve evAntarbhAvyatvam / iti / udAhartukAmAha-krameNa / udAharaNam / yathA-"aparadiggaNikA'parA pazcimA'sau dik saiva gaNiketi tathoktA / anurAgavantamanurAgo raktimA prema ca so'syAstIti taM tathoktam raktavarNam, atha ca-anuraktam ityarthaH api / locyoH| sukhaM sukhayatIti tattathoktam, zAntatvAdramaNIyatvAdvA sukhajanakamiti bhAvaH / vpuH| dadhataM
Page #647
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH] rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| nirakAsayadravimapetavasuM viyadAlayAdaparadiggaNikA // 40 // " 'ityatra aparadigi'tyetAvataiva tasyA gaNikAtvaM pratIyate / "AhUteSu vihaGgameSu mazako nAyAn puro vAryyate madhye vA dhuri vA vasaMstRNamaNirdhatte maNInAM dhuram / khadyoto'pi na kampate pracalituM madhye'pi tejasvinAM dhika sAmAnyamacetanaM prabhumivAnAmRSTatattvAntaram // 41 // ' ityatra acetasaH prabhorabhidhAtamanucitam / dadhAnamapi / atApakaraM atApasya zAnteH karastam / api raviM sUryya kAminaM vA / viyadAlayAdviyadAkAzamevAlayastasmAt, yadvA-viyaddAkAzavat (zUnyo janasaJcArarahitaH ata eva-suratArhaH ) AlayastasmAt / apetavasumapeta naSTA vasavo rajhmayo yasya, apetaM vasu dhanaM yasya vA tam nirdhanaM vetyarthaH / 'devabhede nale razmau vasU, ratne dhane vasu / ' ityamaraH / nirakAsayat niSkAsitavatI / dhanalubdhA vezyA nirguNamapi dhaninaM bhajanti, dhanaM gRhItvA tameva tyajanti, balAcca gRhAnniSkAzayantIti darzitam / atra sUryAstavarNanam / zizupAlavadhasyedaM padyam / pramitAkSarA vRttam 'pramitAkSarA sajasasairuditA / ' iti ca tallakSaNam // 40 // " ityatra / 'aparadika' ityetAvatA padanyAsene'ti zeSaH / eva / tasyA aparadiza ityarthaH / gaNikAtvaM vezyAsvarUpatvam / pratIyate / ataH-tasya pratIyamAnatvamucchidya 'gaNike' tyanena vAcyatvavidhAnaM rAjJastucchatvavidhAnAyitamiti duSTam iti bhAvaH / idaM copalakSaNaM viyadAlayasya, tena 'viyada'ityeva bAcyam / ayambhAvaH-sadRza (zleSamUlaka ) vizeSaNavazAt liGgavizeSavazAca ravernAyakatvaM, viyadazcAlayatva,maparadizazca gaNikAtvaM vyajyate, tathA ca-yathA, 'ravi'mityetAvadabhidhAya ravernAyakatvaM sUcitaM, tathA viyada Alayatvam, aparadizazca gaNikAtvaM 'viyada' iti, 'aparadik' ityetAvadabhidhAya sUcanIyam , natu abhidheyam / ato'nAnyathA''caraNamarthagatAM punaruktatAmavagamayatIti dik / "vihaGgameSu pakSiSu / AhateSu kRtAhAneSu stsvityrthH| yatre'ti shessH|pur'stessaa'miti shessH|maayaanaagcchn / mazako makSikA'pekSayA'pyatikSudraH kITavizeSaH / na / vAryate niSedhyate / tathA-madhye ratnAnAM gaNanAyAH sati prastAve teSAmantarna tu. tebhyaH pRthagiti bhAvaH / vA / dhuri yAnamukhe lakSaNayA teSAM gaNanAprArambhe iti bhAvaH / 'dhuuryaanmukhbhaaryoH|' iti haimaH / vasana / vA yathA tathA / 'va vA yathA tathaivaivaM sAmya' ityamaraH / 'upalabhyamAna' iti zeSaH / tRNamaNistRNaprAyo maNiH, tRNAnAM vA maNirAkarSakatayA ratnabhUtaH prastaravizeSaH / yathA lohasyAkarSako lohamaNirityucyate, tathA tRNAnAmAkarSakastRNamaNiriti bodhyam / maNInAm / dhuraM bhAram / 'yatra sAmAnya' iti pUrvavat / dhatte / yasmin-khadyoto jyotiriGgaNanAmA kiittvishessH| api / tejasvinAM pratApazAlinA 'magnisUryyAdInA'miti tu na yukto'rthaH / sUryaprakAze tatprakAzasya pratyakSavirodhAt / mdhye| pracalituM guntum / na / kampate trasyatIti bhAvaH / tejasvitvena bhedAbhAvAt kiM punastanmadhye gamane bhayamiti nidazakaM tathA pratipadyate iti bhAvaH / 'ta'diti zepaH / sAmAnyaM samAnadharmatvam / anAmRSTatattvAntaraM nAmRSTamAlocitaM tattvAntaraM svarUpatAratamyaM yena tAdRzam / acetanaM na cetanaM viveko yatra tAdRzam / prabhumiva / dhika / atra zArdalavikrIDitaM vRtam, lakSaNaM coktaM praak||41||'. udAharaNasaGgataye doSaM nirdizati-ityatra / acetaso'cetanasya / prbhoH| abhidhAnamacetanatvena kIrtanam / anucitam / ayambhAva:-tAdRzaM sAmAnyaM dhigityetAvataiva avivekinaH prabhoH pratItiriti punaH zabdena tadabhidhAna punaruktam / tathA''hu:-'atrAcetasaH prabhorupameyasyAprastutaniSThasAmAnyadvAreNAbhivyaktisambhavAdayuktameva zabdena kathanam / ' iti /
Page #648
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAhityadarpaNaH / evamanuprAse prasiddhayabhAvasya khyAtaviruddhatvam / yathA"catrAdhiSThitatAM cakrI gotraM gotrabhiducchritam / vRSaM vRSabhaketuzca prAyacchannasya bhuubhujH||42||" uktadoSANAM ca kvacidadoSatvaM kvacida guNatvamityAha 70 8 vaktari krodhasaMyukte tathA vAcye samuddhate / raudrAdau tu rase'tyantaM duHzravatvaM guNo bhavet // 16 // [ saptama: eSu ca AsvAdasvarUpavizeSAtmakatayA mukhyaguNaprakarSopakAritvAdguNa iti vyapadezo bhAktaH / krameNa yathA " tadbhicchedakRzasya kaNDaluThitaprANasya me nirdayaM karaH paJcazaraH zarairatizitairbhindanmano nirbharam / zambhorbhUtadayA vidheyamanasaH proddAmanetrAnalajvAlAjAlakarAlitaH punarasAvAstAM samastAtmanA // 43 // " anuprAse prasiddhayabhAvasya khyAtaviruddhatAyAmantarbhAvamAha - evm| anuprAse prasiddhyabhAvasya prasiddheranuprAsitayoH padArthayorvivakSite'nvaye lokataH zAstrato vA khyAterabhAvo virahastasya / khyAtaviruddhatvam / yathA'cakrAdhiSThitatA' mityAdau / "cakrI cakraM sudarzanamasyAstIti tathoktaH, viSNurityarthaH / cakrAdhiSThitatAM cakre rAjyacakre'dhiSThitastasya bhAvastattA tAm / gotrabhigotra parvataM bhinatti kulizeneti tathoktaH / indra ityarthaH / ' gotra : zaile gotraM kulAkhyayo' riti medinI / ucchritamunnatam / gotraM vaMzam / vRSabhaketurvRSabhaH keturdhvajo yasya tathoktaH / zaGkara ityartha: / 'keturnA ruk patAkA vigrahotpAteSu lakSaNe / ' iti medinI / ca / vRSaM dharmam / asya / bhUbhujo rAjJaH / prAyacchan daduH / atra kartRkarmaniyamena stutiranuprAsAnurodhenaiva pratipAditA, na punarloke zAstre vA tathA prasiddhA // 42 // " niruktAnAM doSANAM kacit pratiprasavaM darzayati-uktadoSANAM duHzravatvAdInAmityarthaH / ca / kvacit kami citrAdivaiziSTaye ityarthaH / adoSatvam / kvacit / guNatvam / iti / Aha-8 vaktarItyAdinA / 8 krodhasaMyukte kupite / vaktAra / tathA / samuddhate / vAcye pratipAdye'rthe sati / duHzravatvam / guNaH 1 bhavet / raudrAdau / AdinA vIrabIbhatsabhayAnakAnAM grahaNam / tu / rase / 'satI'ti zeSaH / atyantam / duHzravatvaM guNo bhavediti bhAvaH // 16 // nanu guNAnAM rasadharmmatvAduHzravatvAdInAM ca tadabhAvAt kathaM guNatvamityata Aha- eSu duHzravatvAdiSu doSeSu / ca / AsvAdasvarUpa vizeSAtmakatayA''svAdAnAM tadAtmakAnAM rasAnAM svarUpavizeSaH sAdharmyavizeSa AtmA yeSAM (mukhyaguNAnAm ) teSAM bhAvastattA tayA / mukhyaguNaprakarSopakAritvAt mukhyaguNA mAdhuryyAdayastaiH kRto yaH prakarSo rasAdyutkarSastamupakarotIti tasya bhAvastattvaM tasmAt / guNaH / iti / vyapadezaH / bhAkto gauNo nanu mukhya iti bhAvaH / idamabhihitam kAvyasyAtmA rasastasyApakarSakatvAbhAve duHzravatvAderaduSTatvamAtram, anapakarSakatve sati prakarSakatve punarguNatvam / etacca bhAktam, sAkSAdguNatvasya rasadharmmabhUteSu mAdhuryAdiSveva sadbhAvAt / mAdhuryyAdayo hi sAkSAdrasadharmabhUtA duHzravatvAdayaH punastadupakAritayA paramparAsambandheneti dik / yathA - udAhRtya spaSTayitumAha- krameNa / yathA" tadvicchedakRzasya tasyAH prANapriyAyA vicchedo virahastena kRzastathAbhUtasya / ata eva - kaNThaluThitaprA. rt kaNThe luThitA niruddhAH prANA yasya tAdRzasya / me mama / manaH (kammaM ) / nirbharamatyantam / nirdayaM nirgatA dayA yasmin karmaNi tad yathA bhavettathA / atizitairanyantaM tIkSNaiH / ' tIkSNe kSINe ca zAtaM ca zitamiti gopAlaH / zaraiH / bhindan vidhyan na tu ninnan / nihananottaraM tAdRzasya klezasyAsambhavAt / ata eva - karo nRzaMsasvabhAvaH / aau / paJcazaraH kAmadevaH / bhUtadayA vidheyamanaso bhUteSvasmAdRzeSu prANiSu dayA tasyA vidheyaM vazavartti mano yasya tAdRzasya / 'vidheyo vinayagrAhI vacanesthita AzravaH' ityamaraH / zambhormahAdevasya / proddAmanevAnalajvAlAjAla
Page #649
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / ityatra zRGgAre kupito vktaa| "mUrdhavyAdhUyamAnadhvanadamaradhunIlolakallolajAlobhRtAmbhaHkSodadambhAt prasabhamabhinabhaH kSipta nakSatralakSam / UrdhvanyastAghridaNDabhramibhararabhasodyannabhasvatpravegabhrAntabrahmANDakhaNDaM pravitaratu zivaM zAmbhavaM tANDavaM vaH // 44 // " ityatra uddhatatANDavaM vAcyam / ime po mama / raudrAdirase tu etadvitayApekSayA'pi duHzratvamatyantaM gunnH| yathA- 'utkRtyotkRtya kRti...|' iti / atra bIbhatso rsH| . - 9 suratArambhagoSThyAdAvazlIlatvaM tathA punH| karAlitaH proddAmAtyantaM pracaNDaM yannetrAnalajvAlAjAlaM tena karAlito dagdha iti bhAvaH / punH| smstaatmnaa| aastaam| yadyapi prAk zambhornenAgninA dagdhaH tathA'pi na samastAtmanA; ataH punaH samastAtmanA'sau dagdhaH syAditi bhAvaH / zArdUlavikrIDitaM vRttm||44||"itytretyaadi / spaSTam / ayambhAva:-priyAvirahe madanapIDitasyeyamuktiriti madanopari vaktaH kopastasmAt kupitasya tasyoktau duHzravatvamaucityAvahatvAd guNaH / iti / "mUrdhanyAdhyamAnaH...mUrdhni zirasi vyAdhUyamAnA'tyanta kampamAnA'ta eva-dhvanantI zabdAyamAnA'sAvamaradhunI gaGgA, tasyA lolAzvazvalAH kallolA mahAntastaraGgAsteSAM jAla tasmAdudbhUtA utkSiptA ye'mbhaHkSodA jalabindavasteSAM dambhazchalaM tasmAt / prasabham / abhinabho nabhasi / vibhaktyarthe'vyayIbhAvaH / kSiptanakSatralakSaM kSipta nakSatrANAM lakSa yena tAdRzam / urddha...urdU nyastaH prakSipto yo'GghridaNDazcaraNarUpo daNDastasya bhramibharo bhramaNAtizayastena yo rabhaso vegastasmAdudyan uttiSThan yo nabhasvAn vAtastasya pravezastena bhrAntaM kulAlacakravadramaNaviSayatAmApannaM brahmANDakhaNDaM yatra tAdRzam / zAmbhavaM zambhusambandhi / tANDavaM nRtyam (krt)| zivaM zubham (krm)| vo yuSmabhyam / pravitaratu vitaratu / zArdUlavikrIDitaM vRttm||44||" nanvatra kathaM duHzravatvaM guNa ityAzaGkayAha-ityatretyAdi / spaSTam / tANDavasya lokasaMhAra. hetubhUtatvAduddhatatvam / nanu raudrAdau duHzravatvasya kutra guNatvAtizayaH ? ityAzaGkayAha-raudrAdItyAdi / raudrAdirase raudrabIbhatsAdau rse| tu / etadvitayApekSayA etayoH kupitasya vaktaruddhatasya vAcyasya gha dvitayaM tasyApekSA tayA / api / duHzravatvam / atyantam / guNaH / 'krodhAdeH sthAyitvena rasotkarSAt' iti zeSaH / yathA / 'utkRtyotkRtya...iti vyAkhyAnapUrva padyam / atra / biibhtsH| rasaH / ato'sya jugupsAsthAyikatvAdojoguNAnvitAyA racanAyA rasotkarSakatvAt duHzravatvasya guNatvAtizaya iti bhAvaH / atra tarkavAgIzA:-"raudre duHzravatvaM yathA mama--"kSiptograkSatrapakSe mayi sati sutarAM kSatraDimbhena zambhozcApAcAryyasya caNDadhvani dhanuradhunA dhvaMsitaM dhik titikSAm / saGghaTayAkuNThadhAraM kaThinamatitarAM tasya kaNThe kuThAraM brIDApIDAmburAzeH paribhavasaritazcAdya pAraM prapadye // " ityatra krodhasyAkhAdyamAnatayA bhArgavasya vaktuH kruddhatayA ca sutarAM duHzravatvasya guNatvam / sarvathA-AkhAdarahite kAvyAbhAse duHzravatvAdInAM na doSatvam, na vA guNatvam; kAvyadharmANAM doSaguNAnAM tatrApravezAt / ' ityAhuH / tathA ca-"zIrNaghrANAghripANIn vraNibhirapaghanairghargharAvyaktaghoSAn dIrghAghrAtAnaghaughaiH punarapi ghaTayatyeka ullAsayan yaH / ghammIzostasya vo'ntardviguNaghanaghRNAnimnanirvighnavRtterdattArghAH siddhasabairvidadhatu ghRNayaH zIghramahovighAtam // " ityAdI kAvyatvAbhAsAdeva doSaguNatvAbhAva iti bodhyam / azlIlatvasya guNatvamAha-9 surtaarmbhetyaadinaa| 9 tathA / suratArambhagoSThayAdau suratasyArambha udyogastadartha yA goSThI vArtA sA''dau yatra tatra / AdinAzamakathAbIbhatsAdegrahaNam / "goSThI sabhAsaMlApayoH striyAm / " iti medinii| punaH / azlIlatvam / 'guNa' iti pUrvato'nuvRttam /
Page #650
--------------------------------------------------------------------------
________________ 72 saahitydrpnnH| [ saptamaH tathA punariti guNa eva / yathA-- "karihastena sambAdhe pravizyAntarviloDite / upasarpana dhvajaH puMsaH saadhnaantrviraajte||45||" atra hi suratArambhagoSThayAM "vyathaiH padaiH pizunayecca rahasyavastu / " iti kAmazAstrasthitiH / AdizabdAt zamakathAprabhRtiSu boddhavyam / 10 syAtAmadoSau zleSAdau nihatArthAprayuktate // 17 // yathA-"parvatabhedi pavitraM jaitraM narakasya bahumataM gahanam / . harimiva harimiva harimiva surasaridambhaH patanamata // 46 // " kArikA'rtha sugamayitumAha-tathetyAdi / spaSTam / udAharati-yathA 'azlIlatvaM guNaH / "puMsaH puruSasya vArasyeti yAvat (kA mina iti tu gopniiyorthH)| dhvajaH patAkA (liGgamiti tu gopanIyo'rthaH ) / "dhvajaH pUrvadizo gRhe / zizne cihna patAkAyAM khadAGge zauNDike'pi ca / ' iti medinI / sambAdhe narAzvAdibhirdurgame / ( saGkacite iti gopniiyo'rthH)| karihastena kAraNAM hastinAM hastaH zuNDAdaNDastena ("tarjanyanAmike yukte madhyamA syAdahi kRtA / kArahastaH samuddiSTaH kAmazAstravizAradaiH // " ityuktadizA kaThinayonizaithilyApAdakena bahiskRtamadhyamAzgulIkena tarjanyanAmikAsaMyogeneti gopniiyo'rthH)| antaH senAyAm / (yonyAmiti gopanIyo'rthaH ) / pravizya / viloddite| sAdhanAntaH sAdhanaM sainyaM tasyAntaH (yonerantariti gopanIyo'rthaH ) / upasarpana / virajate // 45 // ' atrhi| sutArambhagoSThayAm / (viSaye sptmii)| "dvayathaHprakAzanIyAprakAzanIyArthaka: / padaiH |c| rahasya vastu gopanIyamartham / pizunayet vyaJjayet / " iti / kAmazAstrasthitiH kAmazAstrasya nItiH / ato guNaH / kArikAyA Adipadasya sArthakatAM dhvanayati-AdizabdAdityAdinA / spaSTam / tathA ca-"uttAnocchUnamaNDUkapATitodarasannibhe / kledini strIvaNe saktirakameH kasya jAyate // " ityatra zamakathAyAmazlIlatvaM guNaH / "utkRtyotkR. syaH..." ityatra bIbhatse, "nirvANavaradahanAH prazamAdarINAm" ityatra chadmoktau / ityevaM yathAtathaM boddhavyam / nihatArthatvAprayuktatvayoH pratiprasavamupadizati-10 syaataamityaadinaa| 10 nihatArthAprayuktate nihatArthatA'prayuktatA cetyarthaH / zleSAdau / AdinA-yamakAdInAM prahaNam / adoSau parityaktaduSTatAko / syAtAm // 17 // udaahrti-ythaa| "parvatamedipavitraM parvatAn bhinatti vajreNa vinAzayatItyevaMzIla: paryatabhedI, so'sau pavitrastam / paviM vajraM trAyate rakSati dadhAtIti yAvat pavitraH / zailAnAM pakSacchedanaparaM vajradharamiti bhAvaH / narakasya narANAM kaM ziro mauliriti yAvat tasya / jaitraM jyshiilm| 'jaitrastu jetA' ityamaraH / bahumatam / gahanaM durjayam / harimivendramiva / 'yamAnilendracandrArkaviSNusiMhAMzuvAjiSu / ' ityamaraH / parvatabhedi pavitra parvatasya bhedazchedo guheti yAvat AzrayatvenAsyAstIti parvatabhedI,so'sau pavitrastam / pavi dizAM svAdhiSThitaM dezamiti yAvata, trAyate durgamyatAvidhAnena rakSatIti pavitraH / 'dika tu striyAM dizA dAntI kakubU devavadhUH pviH|' iti zabdArNavaH / narakasya manuSyANAm / jAtAvekavacanam / jaitraM jyshiilm|bhumtngghnmbhvo mataGgAmAtaGgA hastina iti yAvat,tAn hantItitaM tathoktam / mataGgasya gotrApatyAni matagAH / 'vAhAdibhyazca / ' 4 / 5 / 96 itIJ / 'bahaca iJaH prAcyabharateSu / ' 2 / 4 / 66 iti luka ca / 'kipa ca / ' 3 / 2176 iti kvip / harimiva siMhamiva / parvatabhedipavitraM parvatabhedIndrastasya pavirvajaM tasmAt, trAyate gokulaM rakSatIti taM tathoktam / narakasya tadAkhyasyAsurasya / jaitram / bahumatam / gahanaM durbodham / harimiva viSNumiva / parvatabhedi parvatAn vRkSAn bhinattyunmUlayatItyevaMzIlamiti tattathoktam / 'parvataH pAdape puMsi zAkamatsyaprabhedayoH / devamunyantare zaile' iti medinI / pavitraM pAvanam / narakasya nirayasya / jaitraM vinAzakam / bahumatamatyantaM mahitam / gahanaM durvigAhyam / patat / surasAradambhaH surasarid gaGgA tasyA ambho jalaM tat / 'bho mumukSavaH' iti zeSaH / namata praNamata / trivikramasyedaM padyam / AryAchandastallakSaNaM coktaM prAk // 46 //
Page #651
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / ityatra indrapakSe pavitrazabdo nihatArthaH / siMhapakSe mataGgazabdo mAtaGgArtha pryuktH| 11 guNaH syAdapratItatvaM jJatvaM cedvktRvaacyyoH| yathA"tvAmAmananti prakRti puruSArthapratinIm / tadarzanamudAsInaM tvAmeva puruSaM viduH // 47 // " 12 svayaM vA'pi parAmarza apratItatvaM guNa ityanuSajyate / yathA "yuktaH kalAbhistamatAM vivRddhayai kSINazca tAbhiH kSataye ya eSAm / zarTa nirAlamcapadAvalambaM tamAtmacandra prishiilyaami||48||" ityatrodAhate padye / indrapakSe / pavitrazabdaH / nihatArtho vajradharAdha'prasiddhatvAt nihatArthadoSaduSTa ityrthH| siMhapakSe / mataizabdaH / mAtaGgAthai gajArthe / apayuktaH 'kavibhiranADhatatvAt' iti zeSaH / athA'pi ileSavazAna duSTa iti bhAvaH / apratItArthatvasya guNatvaM nirdizati-11 guNa ityAdinA / 11 cet / vaktRvAcyayorvaturboddhavyasya cetyarthaH / jJatva saGketAbhijJatvam / tarhi-apratItatvamapratItArthatvaM nAma doSaH / guNaH / syAt / udAharati-yathA / "puruSArthapravartinI puruSArthI dharmArthakAmamokSAstAn pravartayatIti tAM tathoktAm / prakRti pradhAnam / 'prakRtiH paJcabhUteSu pradhAne muulkaarnne|' iti yAdavaH / tvAm / Amananti kathayanti / 'mahAtmAna' iti zeSaH / tathA.-tahazinaM tAM prakRtiM pazyati sAkSitvena vilokate ityevaMzIlastaM tathoktam / udAsInaM kUTastham / svAm / eva 'natvanya'miti evakArArthaH / puruSam / viduH vidanti / tathA ca zrutiH-'ajAmakA lohitazuklakRSNAM badrIH prajAH sRjamAnAM sarUpAm / ajo hyeko juSamANo'nu zete...'iti / idaM bodhyam-prakRtiparupayorabhedavyapadezaH sAikhyamatena, vedAntasiddhAnte hi 'prakRtizca dRSTAntAnuparodhAt / ' ityAyuktadizA brahmaNa: prakRtitvamaveti / kumArasambhave devAnA brahmaNaH stutivAkyamidam / atra ca prakRtipuruSoM yogazAstramAtraprasiddhatvena apratItArthAvapi devAnAM brahmaNazca pratItArthAviti na duSTau, pratyuta guNau camatkArapoSakatvAt / iti bodhyam // 47 // apratItArthatvasya prakArAntareNa pratiprasavaM nirdishti-12svymityaadinaa|| 12 svayaM svAtmanaH / vaa| parAmarza parsAlocane / api / apratItArthatvaM guNa iti pUrvato'nuvRttam / tadevAhaapratItatvamityAdinA / spaSTam / udAharati-yathA / "yukta..." ityAdau / "yaH / kalAbhiH rajaHsattvatamoguNarUpAbhirmAyAvibhUtibhiH / yukto vizeSitavizeSaNaH / tamasAmajJAnAnAM tatpradhAnAnAmavidyAkAANAmiti yAvat / vivRddhayai 'prabhavatIti zeSaH / tAbhiH kalAbhiH / kSINo hIno nirguNa iti yAvat / c| eSAM tamasAmityarthaH / kSataye tirobhavAya yaH prabhavatIti bhAvaH / tama / zahaM nirvikAram / nirAlambapadAvalamba nirAlambapadamupAsyopAsakatvojjhitaM svasvarUpabhUtaM mokSAdhya padaM tadavalambayate prApayate'valambate Azrayate veti taM tathoktam / candrapaJce tu-kalAbhiH tatprakAzApAdakotirvizeSaiH / yH| yuktaH / tamasA timirANAm / vivRddhaye / yAvadrAtritamaHsattvAdidamuktam / tAbhiH kalAbhiH / kSINaH kAr2yAMkSamatvena naSTaprabhAvaH / ca / yH| eSAM tamasAm / kSataye / dine hi candraH kSINakala iva bhavati, tadA ca timirANAmabhAva iti dRSTacaram / tam / zuddhaM zubhraprakAzam / nirAlamvapadAvalambaM nirAlambapadamAkAzamavalambo yasya taM tAdRzam / ityarthaH / AtmacandramAtmaiva candra AtmA candra iva veti taM tathoktam / parizIlayAmi cintayAmi vedA. ntaniSThasyeyamuktiH / kalA''dipadAnAM svazAstramAtraprasiddhArthakatayA'pratItArthatvadoSagrastatve'pi vaktaH parAmarzakatvAda guNAvahatvam / upajAtizchandaH // 48 // " * 10
Page #652
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ saptama: - saahitydrpnnH| - - 13 kathitaM ca padaM punH|| 18 // vihitasyAnuvAdhatve viSAde vismaye krudhi / dainye'tha lATAnuprAse-nukampAyAM prasAdhane // 19 // arthAntarasaGkramita-vAcye harSe'vadhAraNe / guNa ityeva / yathA"udeti savitA tAmrastAmra evAstameti ca / sampattau ca vipattau ca mahatAmekarUpatA // 49 // " ityatra vihitaanuvaadH| "hanta hanta gataH kAnto vasante sakhi ! naagtH|" ityatra viSAdaH / "citraM citramanAkAze kathaM sumukhi ! cndrmaaH|" ityatra vismayaH / 'sunayane ! nayane nidhehi' ityatra laattaanupraasH| kathitapadatvapratiprasavamAha-13 kathitamityAdinA / 13 vihitasyoddiSTasya / anuvAdyatve pratinirdezyatve / "uddezyapratinidezyasthale uktapadaprayogAdarthAntarapratItyabhAvena jhaTityeva zAbdabodhaH, tato rasAdidhIravilambenaivetyatra kathitapadatvasya guNatva"mityanyatra vivRtam / viSAde / vismye| Rdhi krodhe / dainye dInatayoktau / atha / lATAnaprAse tadAkhye zabdAlaTAre / anukampAyAM dayAyAM dhyajanI yAyAm / prasAdane prasannatA''pAdane / arthAntarasaGkramitavAcye tadAkhye dhvanau / harSe pramode / avadhAraNe nizcitatApratipAdane / punaH / kathitam / padam / cApi 'guNa' iti puurvto'nuvRttm||18|| 19 // pUrvato'nuvartanIyamartha lakSayati-guNa ityAdinA / spaSTam / udaahrti-ythaa| "udetI"tyAdau / "savitA sUryaH / tAmrastadvat pratIyamAnaH / udeti / tAmrastAdazavarNaH / eva / ca / astam / eti pratipadyate / kathamevamityAha-mahatAm / smpttau| ca / vipttau| ca / ekarUpatA'bhinnaskrUpatvambhavatIti bhAvaH // 49 // " ityatra / vihitAnuvAda uddiSTapratinirdezaH 'ataH kathitapadatvaM guNa' iti prasakto'rthaH / "hanta hanta kaTaM kaSTam / he sakhi ! gataH 'paradeza'miti zeSaH / kAntaH / vasante 'prApte'pI'ti zeSaH / na / AgataH / 'prApte'pi virahiprANanissAraNaparAyaNe ||'iti zeSaH |"itytr / viSAdaH ato'syAtizayavyaJjakatvAd guNatvam / iti zeSaH / "he samakhi ! citraMcitramAzcaryamAzcaryyam / anAkAze AkAzAdviruddhamanAkAzaM tatra / kthm| candramAH? 'vibhAti paripUrNo'yaM sadA vimlmnnddlH|| iti ca zeSaH / kasyApi priyAM prati tanmukhaM candrAbhedena varNayata uktiriyam / atrAbhedAtizayoktiH / " ityatra / vismayaH 'atastadatizayavyaJjakatvena kathitaM padaM guNaH / ' iti zeSaH / evam-"yAtu. yAtu kimanena tiSThatA muJcamucca sakhi ! sAdaraM vacaH / pAmarIvadanalolupo yuvA naiSa vetti kulajAdharAsavam // " ityatra kopAtizayasya / "eSa tvadekazaraNaH pazyainaM gatacetasam / hantahanta prapadyApi zaraNyAM kathamIdRzaH // " ityatra dainyAtizayasya ca vyajakatvAt ,kathitaM padaM guNaH / iti bodhyam / "sunayane ! nayane / nidhehi sthApaya / "kAnte ! padAmbujayugaM zaraNaM tvadIya matvaiSa hanta ! subhage samupasthito'dya / asmiMstathA'pi hatake na dayAM tanoSi cettanmanAka sunayane ! nayane midhehi|" iti samastaM padyam / vasantatilakaM vRttam / " ityatra / lATAnuprAsaH / 'asya ca kathitaM padamupakAraka' miti tanyAsamantarA tasya vaicitryAnudayAditi kathitamapi padaM guNaH / iti bhaavH| evam--"vatsavatsa ! stavenAdya kRtaM kRtamanena te / yadyatsvAbhimataM tasat khairaM sarve gahANa mat // " ityatrAnukampA'tizayasya "muzcamaJca nanu netramudraNaM na kSamA mayi padAnate'kSamA / nirjito'pi bahuzaH sudhAkarastvanmukhaM jayati hanta mAnini // " ityatra prasAdanAtizayasya ca vyA
Page #653
--------------------------------------------------------------------------
________________ pariccheda: ] hacirAkhyayA vyAkhyA sametaH / " nayane tasyaiva nayane ca / " ityAdAvarthAntarasaGkramitavAcyo dhvaniH / evamanyatra / 14 sandagdhatvaM tathA vyAja - stutiparyyavasAyi cet // 20 // guNaityeva / yathA "pRthukArttasvarapAtra bhUSita niHzeSaparijanaM deva ! vilasatkareNu gahanaM samprati samamAvayoH sadanam // 50 // " 15 vaiyAkaraNamukhye tu pratipAdye'tha vaktari / kaSTatvaM duHzravatvaM vA 75 guNa ityeva / yathA katvAt kathitapadatvaM guNaH / " tasya / eva / nayane / nayane / ca / "subhagaH sa eva subhagaH susmitasudhayA'si yasya modAya / januriha janurayi suSame ! nayane tasyaiva nayane ca // " iti samastaM padyam / aaryaavRttm|" ityAdau / arthA ntarasaGkramitavAcyaH / dhvaniH / atazcamatkAra vizeSa dhAyakatvena kathitapadatvaM gaNaH iti bhAvaH / krodhAdau kathitapasya guNatvamavabodhitamapi nodAhRtamityAzaGkayAha - evamityAdi / evam | anyatra krodhAdAvityarthaH / 'kathitaM padaM guNa' iti zeSaH / tathA cedambodhyam-krodhAdau tAvadguNatvamudAhatamevAsmAbhiH atha harSAvadhAraNayoH krameNa yathA - " kathaya kathaya dUta ! kvAgato rAmabhadro navajaladagabhIra snigdhabhavyoditazrIH / ka nanu sasa sumitrAnandano lakSmaNo vA suvimalaparipUrNaprasphuratsomasaumyaH // " " tadvacanAhitamatirbahucAgarbha kAryonmukhaH khalu janaH kRtakaM bravIti / tat sAdhavo na nu vidanti, vidanti kintu kartu vRthA praNayamasya na pArayAmi // " iti / sandigdhatvasya guNatvamAha - 14 sandigdhatvamityAdinA / cet / vyAjastuti paryavasAyi vyAjastutau paryavasyatItyevaMzIlamiti tathoktam / tarhi tathA / sandigdhasvam / 'guNaH' iti pUrvavadanveti // 20 // anuvartanIya mAha-guNa ityAdinA / spaSTam / udAharati yathA / "pRthukA ''tyAdau / 'he deva rAjan ! pRthukArttasvarapAtraM pRthUni vipulAni kArtasvarapAtrANi suvarNapAtrANi, yatra tAdRzaM pRdhukAnAM bAlAnAM bhojyAbhAvAt ArttakharaH kAtaradhvanistasya pAtramiti vA / ' rukmaM kArttakharaM jAmbUnadamaSTApado'striyAm / ' iti 'pRthukaH zAvakaH zizuH / ' iti cAmaraH / bhUSita niHzeSaparijanaM bhUSitA alaGkRtA bhuvi pRthvyAmuSitAH sthitA AsanAbhAvAdvA niHzeSAH parijanA yatra tAdRzam / vilasatkareNugahanaM vilasantyaH kareNavo hastinyastAbhirgahanaM saGkIrNa vyAptamiti yAvat, bile sIdantIti bilasatkA mUSakAsteSAM reNavastairgahanaM vyAptam itti vA / 'kareNurgajayoSAyAM striyAM puMsi mataGgaje / ' iti medinI / ( bavayo: sAvarNya cetyAlaGkArikAH ) / ata eva - AvayoH tava mama cetyarthaH / sadanaM sthAnam / samprati yAvat bhavatA na dIyate tAvat' iti zeSaH / ( dAnalAbhAnantaraM vaiSamyasyAvazyambhAvitvAdidamuktam / ) samam / AyachandaH / yAcakasya kasyApi kave rAjAnaM prati svadazAdyotanaparaM vAkyamidam / atra capRthukArtasvarapAtrAdIni vizeSaNapadAni - sandigdhAni api rAjJo vyAjastutiparyyavasAyInIti guNatAmApannAnIti bodhyam // 50 // " kaSTatvaduH zratvayorguNatvamAha-vaiyAkaraNetyAdinA / vaikaraNa mukhye vyAkaraNamadhIyate vidanti veti vaiyAkaraNAH, teSu mukhyastasmin / tu / pratipAdye boddhavye / atha / vaktari / satisaptamIyam / kaSTatvam / vA / duHzravatvam / 'guNaH' iti zeSaH / adhyAha, lakSayati-guNa ityAdinA / spaSTam /
Page #654
--------------------------------------------------------------------------
________________ 76 sAhityadarpaNaH / " dIdhIvevIsamaH kazcid guNavRddhayorabhAjanam / vipratyayanibhaH kazcid yatra sannihite na te // 51 // " ityatrArthaH kaSTaH, vaiyAkaraNazca vaktA / evamasya pratipAdyatve'pi / "asmAmupAdhyAya ! tvAmahaM na kadAcana / " ityatra duHzravatvaivaiyAkaraNo vAcyazca / evamasya vaktRtve'pi / 16 grAmyatvamaghamoktiSu / guNa ityeva / yathA- [ saptama: udAharati yathA / "dodhI" tyAdau / "kazcit / 'puruSa' iti zeSaH / dIdhIvevIsamo dIdhIvevIbhyAM samaH / ' dIdhI' dIptidevanayo'vI' vetinA tulye iti dhAtudvayasadRza iti bhAvaH sAmyamevAha ) / guNavRddhayo: 'adeG guNaH / ' 1 / 1 / 2 vRddhi - rAdaic / ' 1 / 1 / 1 iti sUtrAbhyAM paribhASitayoH saJjJayoH zauryAdyabhyudayayorvA / abhAjanamapAtram ( dhAtupakSe 'dIdhIvevITAm / ' 1 / 1 / 6 itisUtreNa guNavRddhayoniSedhaH / puruSapakSa tu daivahatatvena guNavRddhoranAzrayakatvamiti bodhyam ) / kiJca kazcit puruSaH, kvitpratyayanibhaH kvippratyayena sadRzaH, tadvat sarvataH prAptalopa iti yAvat / ( 'verapRktasya / ' 6 / 1 / 67 ityanena sUtreNa kkipo lopaH, anyatra sarvathA duSTatvAt lopArhatvaM bodhyam ) / yatra yasmin kvippratyaye puruSevetyarthaH / sannihite samIpasthe satItyarthaH / te guNavRddhI ityarthaH / ' anyasye 'ti zeSaH / dhAtvantarasya puruSAntarasya vetyarthaH / ( dhAtupakSe--kGiti c|' 1 / 1 / 5 iti sUtreNa niSedhAt ) / na / " tAdRza" iti zeSaH / atra kI nivasantIti pRSTavantaM prati kasyApi vaiyAkaraNasyottaravacanamidam // 51 // " ityatra / arthaH / kaSTo durbodhyaH tathA cakaSTatve'pi vakturvyAkaraNavyutpattyatizaya pratyAyakatvAdguNatvam iti niSkarSaH / ata evAha-vaiyAkaraNaH / ca / vaktA / pratipAdyatve udAharaNamUhyamityAha - evamityAdi / evam / asya vaiyAkaraNasya / pratipAdyatve bodhanIyatve / api 'udAhAyya miti zeSaH / atra vivRtikArAH - 'AtmanepadasaMyogiyajikarttA gururbhavAn / ' ( ityatra ) AtmanaH svargArtha yAgaM karoSItyarthaH kaSTaH ( guNatvamApannaH ) / ' iti / duHzravatvasya guNatvamudAharati- " atre " tyAdinA / "atrAsminviSaye / he upAdhyAya ! tvAm / kadAcana kadA'pi / na / aham / asmArSa tvatsAhAyyamantareNaiva mayA sarvamuttaritamitibhAvaH / " ityatra / duHzravatvam / 'guNa' iti zeSaH / nanu sarvatraivaM tarhi syAdityAhaatra, vaiyAkaraNaH | vAcyo bodhyaH / kecittu - ' yadA tvAmahamadrAkSaM padavidyAvizAradam / upAdhyAya tadA'ramA samasprAkSaM ca sammadam // ' ityatra vaktRboddhavyayorubhayorapi vaiyAkaraNatvena kaSTatvaduH zravatvobhayasya guNatvamityAhuH / vaktRtve'pyasyodAharaNAntaramUhyamityAha evam / asya vaiyAkaraNasya / vaktRtve / api 'duHzravatvaM guNa Upa iti zeSaH / tathA ca - " so'dhyaiSTa vedAMstridazAnayaSTa pitRnatAsAMta samamaMsta vandhUn / vyajeSTa SaGghargamasta nIta samUlaghAtaM nyavadhIdatha ||" ityatra vaiyAkaraNasya vaktRtvena duHzravatvaM guNa iti bodhyam / vaiyAkaraNetyupalakSaNaM nArkikasya, tena - 'nyAyAnumAnaviguNaM kuyazaste mahIpate ! hetvAbhAsavadudbhAvyaM viduSo yAti nigraham // ' ityAdau kaSTatvAderguNatvam / prAmyatvasya guNatvamAha - 16 grAbhyatvamityAdinA / 16 adhamoktiSu adhamAnAM vidUSakAdInAmuktayastAsu / grAmyatvam / 'guNa' iti pUrvavat / kiM prAmyatvaM syAdityAha - guNa ityAdi / spaSTam /
Page #655
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / 77 "eso sasaharabiMbo dIsai heaMgavINapiMDobA ede assasamoddA paDaMti AsAsu duddhadhAraM // 52 // ' iyaM vidUSakoktiH / idammama / 17 nirhetutA tu khyAte 'rthe doSatAM naiva gacchati / yathA - " samprati sandhyA samayacakradvandvAni vighaTayati / " 18 kavInAM samaye khyAte guNaH khyAtaviruddhatA // 22 // kavisamayakhyAtAni ca 19 mAlinyaM vyomni pApe yazasi dhavalatA varNyate hAsakIyoM: raktau ca krodharAgau saridudadhigataM paGkajendIvarAdi / toyAdhA'khile'pi prasarati ca marAlAdikaH pakSisaGgho jyotsnA peyA corairjaladharasamaye mAnasaM yAnti haMsAH // 23 // udAharati yathA / " eso" ityAdau / " eso eSaH / aMgavINa piMDovva haiyaGgavInapiNDa iva / ' tattu haiyaGgavInaM yad tyo godohodbhavaM ghRtam / ' ityamaraH / khasaharabiMbo zazadharabimba: / dIsai dRzyate / ede ete / assamohA aMzasagRhAH / duddhadhAraMva dugdhadhArA iva / asAsu AzAsu dizAsu iti yAvat / pati pataMti | AyachandaH // 52 // iyam / viSakoktiH / ataH - grAmyatvaM guNa iti zeSaH / asya payasya parakIyatvabhramanirAsAyAha - idamityAdi / spaSTam / nirhetutAyAH pratiprasavamAha - 17 nirhetutetyAdinA / 17 khyAte vikhyAte / arthe / pratiprAye sati / tu / nirhetutA / doSatAM duSTatvam / naiva / gacchati / duSTatAM jahAtIti bhAvaH / udAharati yathA / " khampratI" tyAdau / "samprati / sandhyAsamayaH / cakradradvAni cakravAkapakSiyugalAni / vighaTayati viyojayati / "kamalAni nimIlayate nayate kumudAni suprasAdaM ca / " iti ca tatpUrvArddham / sandhyAsamayasya kamalanimIlanakumudavikAsanacakravAkavighaTanakartRtvaM prasiddhamiyahetukamabhidhAnamapi na duSTamiti bodhyam / " khyAtaviruddhatAyA guNatvamAha - 18 kavInAmityAdinA / 18 kavInAm / samaye saGkete / khyAte prasiddhe sati / khyAtaviruddhatA / guNaH // 22 // nanu kaskaH kavisamaya ityAzaGkayAha- kavisamayakhyAtAni ca 'ucyante' iti zeSaH / 19 mAlinyamityAdinA / 19 vyomnyAkAze / tathA - zape'dham / mAlinyaM malinatA kavisamayasiddhA / yazasi / tathA -hAsa kI tyoMha kIttau ca / dhavaLatA / varNyate ' kavibhiriti zeSaH / krodharAgau krodho'nurAgazcetyetadvayam / ca / raktau raktacaNa'kavisamayakhyAtau' iti zeSaH / saridudadhigataM saritsu samudreSu ca saJjAtam / paGkajendIvarAdi, paGkajaM zvetakamalama, indIvaraM nIlakamalaM tadAdi / atrAdipadena kumuda ratnAdInAmapi grahaNaM bodhyam / 'kavisamayataH siddhamiti zeSaH | akhile sarvasmin viziSTatvenAnirdiSTa iti yAvat / api / toyAdhAre / marALAdiko marAlo haMsastadAdikacakravAkAdiH / pakSiruGghaH / ca / prasarati prasAritayA kavibhirvarNyate iti bhAvaH / cakoraiH / jyotsnA candrakAntiH / peyA peyatvena varNyate / jaladharasamaye varSarttasamaye / haMsAH / mAnakhaM tadAkhyaM sarovaravi 1 1 " eSa zazadharavimbo rayate haiyaGgavInapiNDa iva / ete'zusamUhAH patanti AzAsu dugdhadhArA iva / / ' ' iti saMskRtam /
Page #656
--------------------------------------------------------------------------
________________ saahitydrpnnH| [ saptamaHpAdAghAtAdazoka vikasati bakulaM yoSitAmAsyamadyayUnAmaGgeSu hArAH sphuTati ca hRdayaM viprayogasya taaNpaiH| maurvI rolambamAlA dhanuratha vizikhAH kausumAH puSpaketo. bhinnaM syAdasya bANairyuvajanahRdayaM strIkaTAkSeNa tadvat // 24 // ayambhojaM nizAyAM vikasati kumudaM candrikA zuklapakSe meghavAneSu nRtyaM bhavati ca zikhinAM nApyazoke phalaM syAt / na syAjjAtI vasante na ca kusumaphale gandhasAradrumANA mityAyunneyamanyatkavisamayagataM satkavInAM prabandhe // 25 // eSAmudAharaNAnyAkareSu spaSTAni / 20 dhanuyAdiSu zabdeSu zabdAstu dhanurAdayaH / ArUDhatvAdibodhAyayathA-"pUritA rodasI dhvaanrdhnurdhyaa'sphaalnodbhvaiH|" / ityatra jyAzabdenApi gatArthatve dhanuH zabdena jyAyA dhanuSyAyatIkaraNaM bodhyte| zeSam / yAnti tathAtvena varNyante / yoSitAm / pAdAghAtAt / azokamazokapuSpamityarthaH / vikasati / yoSitAm- AsyamadyairgaNDUSapAtaiH / bakulaM kesarapuSpam / vikasati / yUnAM yuvatInAM yUnAM cetyarthaH / aGgeSu kaNThavakSaHsthaleSu / hArAH 'kavibhirvarNyanta iti zeSaH / viprayogasya virahasya / tApaiH santApaiH / ca / hRdayam / sphuTati vidIya'te / puSpaketoH kAmasya / maurvI jyA / rolambamAlA bhramarapaGktiH / 'rolambo madhupo bhaGga'iti dhanadaH / dhnuH| atha / vizikhA vANAH / kausumAH puSpasambandhinaH / 'kavisamayakhyAtA' iti zeSaH / asya kAmadevasya / bANaH / taddhat tathA / strIkaTAkSeNa tatpAtariti bhAvaH / yuvajanahRdayaM yUnAM hRdayam / bhinnaM sphuTitam / syAt 'tathA varNyata' iti zeSaH / ahi divA / ambhoja kamalam / tathA-kumudam / nizAyAm / vikasati / zuklapakSe na tu kRSNa pakSe iti bhAvaH / candrikA / meghavAneSu meghagarjiteSu satsu ca / zikhinAM mayUrANAm / natyam / bhavati / azoke / phalaM phalasadbhAvaH / nApi naiva / syAt / vsnte| jAtI mAlatI / na / syAt vikasitatvena vaya'mAne ti zeSaH / gandhasAradamANAM candanavRkSANAm |kusumphle / ca / na 'vayete' iti zeSaH / ityAdi kavisamayakhyAta'miti zeSaH / unneyam / anyat / kavisamayagatam / kha. kavInAM mahAkavInAm / prabandhe / 'draSTavya'miti zeSaH / tathA ca--'gajamUrdhasu muktAnAM ratnAnAM giriSUdayaH / AkareSu ca hemAderyatra tatra nirUpyate // ' ityAdergrahaNam // 23 // 24 // eSa ninu kutrodAharaNAni dRssttaaniityaashngkyaah-essaamityaadi| AkareSu mahAprabandheSu / spaSTamanyat / punaruktasya pratiprasavamAha-20 dhnujyetyaadinaa| 20dhanA''diSu / zabdeSu / tu|dhnuraadyH| shbdaaaaruddhtvaadivodhaay|aadipden-snggttvaadiinaaN grahaNam / ata:-'punaruktatvamaduSTatAM pratipadyata' iti bhAvaH / kecittvetenApuSTArthatvasyApi pratiprasavamaGgIkurvanti / tathAhipradIpakArAH, "avataMsAdipadairjAtyAdipuraskAreNa karNAbharaNAdInyevocyante ityarthataH prAptau karNAdInAM padAnAM yadyapi apuSTArthatvaM punaruktatvaM vA yujyate, tathA'pi kvacit karNe'vataMsa ityAdivyutpattyA kvacilakSaNAdinA karNAdirUpasyAdhi. kasya vivakSitArthasya pratipattaradoSatvam / " iti / udAharati-yathA-"pUrite"tyAdau / "dhanurdhyA''sphAlanodbhavaivardhanuSi(AropitA ) yA jyA saurvI tasyA AsphAlanaM tadevodbhava utpattisthAnaM yeSAM tasmAdvodbhavantIti tthoktaiH| dhvAnaiH zabdaiH / rodasI dyaavaabhuumii| bhUdyAvau rodasyau rodasI ca te |'itymrH / puuritaa| 'rathahastipadAtyazca bhISaNonnAdabRMhitaiH // ' ityuttarArddham / " ityatra / jyAzabdena jyApadaprayogamAtreNeti bhAvaH / api /
Page #657
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH! mAdizabdAta "bhAti karNAvataMsaste" ityatrAvataMsasya karNasthitatvavodhanAya karNazabdaH / evaM zravaNakuNDalaziraHzekharaprabhRtiH / tathA-nirupapado mAlAzabdaH puSpasajamevAbhidhatte iti sthitAvapi "puSpamAlA vibhAti te / " ityatra puSpazabda utkRSTapuSpavRddhayai / evam-"muktAhAra" ityatra muktAzabdena anyaratnAmizritatvam / 21 prayoktavyAH sthitA amI // 26 // dhanuA''dayaH satkAvye sthitA iti nibaddhavyAH, natu asthitAH jaghanakAzcIkarakaGkaNAdayaH / 22 uktAvAnandamanAdeH syAnnyUnapadatA guNaH / gatArthatve 'dhanuSa'iti zeSaH / dhanuHzabdena / sahAthaiya tRtIyA, tathA ca-dhanuHzabdena saha prayuktena jyAzabdenetyarthaH / jyAyA mauAH / dhanuSi / AyattIkaraNama / bodhyate / ayambhAnaH-koTirasyATanI ityupakramya 'mauvI jyA ziJjinI guNaH / ' ityamareNa dhanurguNasyaiva jyAzabdo vAcaka iti pratipAditam, tathA sati-jyAzabdasyaiva prayogeNa dhanurgu. NasyAbhidhAna vastutaH siddham, atha dhanurityadhikatayA'bhidhAnaM punaruktatAmAvahati iti yadyapi vaktuM zakyate, tathA'pijyAyA dhanuHsambadhimuNamAtratvapratyAyakatayA dhanuSi Aropitatvasya pratyAyanAvazeSAt tasya pratyAyanArtha dhanuizabdasAhacarya yujyate / iti / kecittu-'jyA maurvI jyA vasundharA / ' iti zAzvatoktadizA jyAzabdasyAnekArthavAcakatayA dhanurityabhidhAnamantarA vivakSitArthanirNayAbhAva iti tadartha dhanuHzabdaprayogapUrvakaM jyAzabdaprayogaH sthAne / iti, tanna sat, prakaraNenebAnyasyArthasya niyantritatvAt / iti dik / / kArikAyAmAdizabdasya sArthakatAM lakSayati-AdizandAdityAdinA / AdizabdAt / "te tava kAntAyAH / karNAvataMsaH karNe'vataMsa iti tathoktaH, karNe nihitastadalaGkAraH / . bhAti / "saundarya parivarddhayan / kacijaDo'pi svaguNairadhaH karoti cetanam // ' ityavaziSTo'zaH / ' ityatra / avataMsasya 'puMsyuttaMsAvataMsau dvau karNapUre ca shekhre|' ityamaroktyA karNAbharaNatayA khyAtasya / karNasthitatvabodhanAya karNasthitatvaM bodhayitum / karNazabdaH / 'prayukta iti sthAne' iti zeSaH / evm| shrvnnkunnddl-shirHshekhrprbhRtiH| prabhRtizabdena netrAjanAdergrahaNam / 'zravaNAdisthitatvabodhanAyeti zeSaH / tathA / 'eva'miti pAThAntaram / nirupapado nirgatamupapadaM yasya taadRshH| maalaashbdH| puSpasrajam / eva / abhidhatte / tathA hi-'mAlyaM mAlAsrajo mUrdhni' ityamaraH / iti sthitii| satyartheyaM saptamI / api / "te tava / pusspmaalaa| vibhAti / 'candrAMza maNDalIkRtya sevamAnoDarAzivat / vimalA zantamAbhAsA' iti zeSaH / " ityatra / pusspshbdH| utkRSTapuSpavRddhaye utkRSTAni yAni puSpANi teSAM vRddhirAdhikyaM tasyai tAM dyotayitumiti yAvat / evam-'muktAhAra ! 'guNIbhUya nopasayaH stanastvayA / vibhave yasya kAThinyaM vyarthaM tadupasarpaNam // ' iti zeSaH / " ityatra / muktAzabdena adhikena prayuktena' iti zeSaH / anyaratnAmizritatvaM 'pratyAyyate, tasmAttasyAduSTatvamiti zeSaH / evaM ca-'sakIcakaiArutapUrNarandhaiH kUjadbhirApAditavaMzakRtyam / zuzrAva kuJjaSu yazaH svamuccairudgIyamAnaM vanadevatAbhiH // ' ityAdau 'kIcakA veNavaste syurye svnntyniloddhtaaH|' ityuktadizA 'mArutapUrNaranphrerityAdi duSTameva / iti bodhitam / / nanvevammAbhUt punaruktatvamapuSTArthatvaM vA doSaH sarvatraivaMvidhasya tAtparyyasya sattvAt / iti cenetyAha-21 prayoktavyA ityaadi| 21 amI punaruktatvAvahAH / sthitA 'mahAkAvyeSu' iti zeSaH / prayoktavyAH / yeSAM punaruktatvAvahatve'pi prayogo bahudhA bahutra dRzyate ta eva prayoktavyA nAnye iti bhAvaH // 26 // tadeva vivRNoti-dhanurdhyA'daya ityAdinA / spaSTam / . nyUnapadatvasya guNatvamAha-22 uktAvityAdinA / 22AnandamagnAdeH, Anande magna AnandapravAhe nimagnavat sthita AdiyaMtra tasya AdinA duHkhazokAdiparatatrAdergrahaNam / uktau / nyUnapadatA / guNaH / syAt /
Page #658
--------------------------------------------------------------------------
________________ saahitydrpnnH| [saptamaHyathA-"gADhAliGganavAmanIkRtakucaprodbhinnaromogamA - sAndrasneharasAtirekavigalacchImanitambAmbarA / mAmA mAnada! mAti mAmalamiti kSAmAurollApinI suptA kinnu ? mRtA nu ki ? manasi me lInA? vilInA nu kim // 53 // " ityatra "AyAsaya" iti "pIDaya" iti ca nyUnam / 23 kvacinna doSo na guNaH nyUnapadatvamityeva / yathA "tiSThet kopavazAt prabhAvapihitA dIrgha na sA kupyati, svargAyotpatitA bhavenmayi punarbhAvAmasyA manaH / udAharati yathA-"gADhaliGganavAmanIkRtakucaprodbhiharomogamA gADhAliGganena dRDhaparirambhagena vAmanIkRtau kharvIkRtau kaThoratvAdvA kiJcinnAmitau kucau yasyAH, sA'sau prodbhinA atyantamaGkuritA romogamA romAJcA yasyAH seti tathoktA / sandrasneharasAtirekavigalacchImanitambAmbarA sAndro niviDo yaH sneharasa AnandAnubhavastasyAtireka udreka Adhikyamiti yAvat tena vigalat vitraMsat zrImanitambAdambaraM vastraM yasyAH sA / he mAnada ! mAnamabhimAna dyati khaNDayati,mAnaM sammAnaM vA dadAti iti tatsambuddhau tathokta!mA mAm / mA naivA 'AyAsaya'ipti shessH|maa| atiatyantam / mAm 'pIDaya' iti shessH| alametAvadeva paryAptam / iti kSAmAkSarollApinI / kSAmANi akSarANi yasmin karmaNi yathA syAttathollApinIti tathoktA / suptaa| kinnu evaM nizcaleti kiM nidrAM gateti bhAvaH / mRtaa| tu / kim suptatve'pi zvAsaH, asyAzca tadabhAvAt kiM mRteti bhAvaH / me mama / mnsti| lInA 'kinnu' iti pUrvato'nuSaktam / mRtatve'pi bahiranubhavaH syAditi kiM jatukASTanyAyena manasa aikyaM gateti bhAvaH / nanu tAdRzatve'pi pRthakartuM zakyate ityata Aha-vilInA / nu / kim / nIrakSIranyAyena kiM sarvathA manaHsArUpyaM gateti bhAvaH / amaruzatakasyedaM padyam / suratAmodAtirekaM prAptAM preyasImanekadhollikhya nAyakasya vitako'yam / zArdUlavikrIDitaM vRttam // 53 // ' ityatra / "AyAsaya" iti 'pada'miti zeSaH // "pIDaya" iti / ca / nyUnam / "pada"miti zeSaH / idambodhyam-atra "mA mA" ityataH puraH "AyAsaya mA'ti mAm" ityataH paraM ca "pIDaya' iti padaM ca nyUnamapi na duSTam , jhaTiti adhyAhAreNa pratIteH sphuTatvAt, pratyuta guNaH; rasAtirekavyaJjakatvAt / evam-"tvaM jIvitaM tvamasi me hRdayaM dvitIyaM tvaM kaumudI nayanayoramRtaM tvamaGge / ityAdibhiH priyazatairamurudhya mugdhAM tAmeva zAntamathavA kimihottareNa // " ityAdau 'tyaktavAn' ityAdIni nyUnAnyapi azakyavakanyatvena zokAtizayavyajakAnIti guNa bhUtatAM gatAni iti bodhyam / nyUnapadatvasya doSAbhAvamAtratvaM nirdizati-23 kacidityAdinA / 33 kvacit rasAnapakarSakatvapuraskRtarasAnuvarSakatvasthale iti bhAvaH / 'nyUnapadatva miti pUrvato'nu uttam / na / doSaH / na / guNaH / 'dhe'ti zeSaH / doSatvamujjhitvA'pi guNatvamaprApta iti bhAvaH / kArikA saGgamayitumadhyAhArya nirdizati-nyanetyAdinA / spaSTam / udAharati yathA-"sA urvazItyarthaH / kopavazAt kopavazaM prApya / prabhAvapihitA prabhAvanAntardhAnakaraNavidyayA pihitA'ntarhitA, 'satyatraiva kutracit' iti zeSaH / tiSThet / iti zeSaH / 'kupitA mAM vihAya kvApi tiSThediti na yujyate yata' iti zeSaH / dIrghamatyantam / na / kupyati 'naitadyata' ataH-svargAya svarga gantum / 'kriyAsthopapadasya ca karmaNi sthAninaH / ' 2 / 3 / 14 iti caturthI / utpatito gatA / bhavet / tadyata' iti zeSaH / asyA urvazyAH / manaH / punaH / mayi mdvissye| bhAvAI bhAvana snehenA, sarasamiti bhAvaH / nanu tarhi daityo vA
Page #659
--------------------------------------------------------------------------
________________ rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / tAM vibudhadviSo'pi na ca me zaktAH purovarttinIM sA cAtyantamagocaraM nayanayoryAteti ko'yaM vidhiH // 54 // " ityatra 'prabhAvapihitA' ityasya 'bhavet' iti, asya cAnantaraM 'naitadyata' iti padAni nyUnAni / eSAM padAnAM nyUnatAyAmapyetadvAkyavyaGgyasya vitarkAkhyavyabhicAribhAvasyotkarSA karaNAnna guNaH / 'dIrgha na sA' ityAdivAkyajanyayA pratipattyA ' tiSThe' dityAdivAkyapratipattebadhiH sphuTamevAvabhAsate iti na doSaH / 24 guNaH kApyadhikaM padam / yathA - " Acarati durjano yat sahasA manaso'pyagocarAnarthAn / tantra na jAne jAne spRzati manaH kintu naiva niSThuratAm // 55 // " ityatra " na na jAne" ityanyayogavyavacchedAdvicchittivizeSaH / 25 samAptapunarAttatvaM na doSo na guNaH kvacit // 27 // pariccheda: ] e? rakSastAM haredityAzaGkayAha-na ca / tAmurvazIm / me mama purUravaso mahAvIrasyeti bhAvaH / purovarttinIm akSigocarAM satImiti bhAvaH / harttum / vibudhadviSo vibudhA devAsteSAM dviSaH daityA rAkSasA vA iti bhAvaH / api 'kiM punaranye' iti zeSaH / zaktAH / tarhi atraiva kutracit sthitA syAdityAha - sA / ca / nayanayoH / atyantam / agocaramaviSayam / yAtA prAptA / iti / ayam / kaH / vidhiH prakAraH ? purUravasa uktiriyam / vikramorvazyAH padyamidam / zArdUlavikrIDitaM vRttaM talakSaNaM coktaM prAk // 54 // nyUnAni padAnItyAzaGkAyAM tAni darzayan teSAM ca lakSyasaGgatyarthaM guNadoSAbhAvaM darzayati- ityatra / after' itya | paJcAditi zeSaH / 'bhavet' iti, asya / ca padasyeti zeSaH / anantaraM pazcAt 'na / etat / 'prabhA 'yukta' miti zeSaH / yataH' / iti padAni / nyUnAni / eSAM nyUnAnAm / padAnAm / nyUnatAyAm / api / etadvAkyavyaGgyasyaitadvAkyaM 'tiSThedityAdi, tadvayajJayasya / vitarkAkhyavyabhicAribhAvasya / utkarSakaraNAt utkarSo rasaskRtistasyAkaraNaM tasmAt / guNo guNasvarUpatvam / na / tarhi doSatvaM syAdityAha - 'dIrgha na sA' ityAdivAkyajanyayA / pratipattyA'dhyavasAyena / 'tiSThe' dityAdivAkyapratipatteH / bodhaH / tat-sphuTamanAyAsaM susiddham / eva / avabhAsate / iti / na / doSo duSTatvam / adhikapadatvasya guNatvaM kvacitsambhavatItyAha - 24 guNa ityAdinA / 24 kvApi / 'rasasyotkarSakatve satI 'ti zeSaH / adhikam / padam / guNaH / udAharati-- yathA-" yat / durjanaH / manasaH / api 'kiM punarvacasa' iti zeSaH / agocarAnarthAn paroskSAn anarthAn / Acarati / tat / 'aha' miti zeSaH / na / jAne / 'itI 'ti zeSaH / na / jAne / kintu / manaH / niSThuratAm / sahasA / naiva / spRzati / AryAcchandaH // 55 // " ser | 'na jAne / ' ityanyayogavyavacchedAt / vicchittivizeSazcamatkArAtizayaH / ' ato jAne ityadhikaM padaM guNa: / ' iti zeSa: / ayambhAvaH - 'na na jAne' ityanena 'na jAne' ityasyAnyasya yogasya vyavaccheda iti / 'jAne' ityanena punazcamatkArAtizaya iti guNatvameveti / atra tarkavAgIzAH - 'asya zuddhodAharaNaM tu " yAhi mAdhava yAhi kezava ! mA vad kaitavavAdam / tAmanusara sarasIruhalocana ! yA tava harati viSAdam // " atra mAdhava kezava sarasIruhalocanapadAnAmanyatamenaivAnvayopapattau sarveSAmupapAdanamarthAntarabodhakatvAd guNa eva, tathA hi mAdhavazabdena lakSmIpatitve'pi ta vaidagdhyaM nAstIti kezavapadena vIratve'pi ratisAmarthya nAstIti sarasIruhalocanapadena vilakSaNacakSuH sattve'pi mama rUpalAvaNyAtizayaM na pazyasIti vyajyate' ityAhuH | samAptapunarAttatvasya pratiprasavamAha - 25 samAptetyAdinA / 15 samAptapunarAttatvam / kvacit vAkyAntarasya punarupAdAne / na / doSaH / gunnH| ' ce 'ti zeSaH / n||27|| * 11
Page #660
--------------------------------------------------------------------------
________________ - sAhityadarpaNaH / [saptamaH yathA-"anyAstA guNadoSarohaNabhuvaH.." ityAdau / prathamArdhena vAkyasamAptAvapi dvitIyArdhavAkyaM punarupAttam / evaM ca-vizeSaNamAtrasya punarupAdAne samAptapunarAtatvaM, na vAkyAntarasyaH / iti vijJeyam / 26 garbhitatvaM guNaH kApi yathA-"diGmAtaGgaghaTAvibhaktacaturAghATA mahI sAdhyate siddhA sA'pi vadanta eva hi vayaM romAJcitAH pazyata / viprAya pratipAdyale kimaparaM rAmAya tasmai namo yasmAt prAdurabhUva kathA'dbhutamidaM yatraiva cAstaM gatam // 56 // " ityatra 'vadamta eva' ityAdivAkyaM vAkyAntarapravezAccamatkArAtizayaM puSNAti / 27 patatprakarSatA tthaa| ttheti-kvcidgunnH| yathA-'cazcadbhujabhramita...' ityAdau caturthapAde sukumArArthatayA zabdADambaratyAgo guNaH / udaahrti-ythaa| "anyAstA." (iti ca vyAkhyAtapUrva padyam / ) nanu kathamiha tasya pratiprasava ityata Aha-ityAdAvityAdi / spaSTam / idaM tattvam-vizeSaNasya punarupAdAne pratItivilambe nirAkAGkSatvaM ca, vAkyAntarasya punarupAdAne tadabhAva iti, asyAduSTatvaM, camatkArAtizayAnAdhAyakatvAcAguNatvam / iti / garbhitatvasya guNatvamAha-26 garbhitatvamityAdinA / 26 garbhitatvam / kvApi camatkArAdhAyakasthala iti bhAvaH / guNaH / 'mata' iti zeSaH / udAharati-yathA-"diDUmAtaGgaghaTAvibhaktacaturAghATA diGmAtajJA diggajAsteSAM ghaTA samUhastayA vibhaktAH paricchinnAzcatvAraH AghATAH sImA ysyaastaadRshii| mh| pRthivii| sAdhyate khavazIkriyate / sA tAdRzI mhii| siddhaa| api / vadantaH kathayantaH / eva / hi / vayam / romAJcitAH / iti-pazyata / nAtra kizcidaparokSamiti bhAvaH / viprAya brAhmaNAya kazyapAyeti bhAvaH / pratipAdyate pradIyate / kim / aparamitaradito'dhikaM vAcyamiti yAvat / yasmAt / idam / kathAdbhutam / prAdurabhUt / yatra yasmin / eva 'natu anyasminniti shessH| ca / astama / gatam / tasmai / rAmAya jamadagninandanAya / namaH / bhaTTaprabhAkarasyedaM padyam / zArdUlavikrIDitaM vRtta, tattallaNaM bokta prAk // 56 // - nanu kiM vAkyamiha garbhitaM guNa ityAzaGkyAha-ityatra / 'vadanta eva' ityAdivAkyam / vAkyAntaraprava. zAta 'siddhA sA'pi viprAya pratipAdyate' iti vAkyAntaH pravezastasmAt / camatkArAtizayam abhidheyArthasya yuddhacIradAnavIraparyavasAyitayA'tizayitaM camatkAram / puSNAti / tathA cana tena tulyo yoddhA, na ca tena samo dAnI bhUto, bhavana, bhaviSyan veti vyaGgayo'rtho'tizayita iti niSkarSaH / patatprakarSatAyA guNatvamAha-27 ptdityaadinaa| 27 patatprakarSatA / tathA / 'kvacid guNaH' iti pUrvato'nuvRttam / anyatspaSTam / udAharati-yathA / "cazcaddhajabhramite''tyAdinA / vyAkhyAtapUrvametatpadyam / nanu kathamiha guNatvamityAhaityAdau / cturthpaade| sukumArArthatayA draupadIkezotsanarUpasyArthasyAnuddhatatvena / zabdADambaratyAgaH / gunnH| idaM bodhyam-abhidheyasyAnuddhatatvena tathA patatprakarSoM yukta iti-asyAduSTatvam , devyAM ca saukumAryaprakAzanasyAtyantamucita svaMma cAsya guNastram / iti /
Page #661
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH / rucirAkhyayA vyAkhyA smetH| 28 kvaciduktau svazabdena na doSo vyabhicAriNaH // 28 // . anubhAvavibhAvAbhyAM racanA yatra nocitaa| yatrAnubhAvavibhAvamukhena pratipAdane vizadapratItirnAsti, yatra ca vibhAvAnubhAvakRtapuSTirAhityamevAnuguNaM; tatra vyabhicAriNaH svazabdenoktau na doSaH / yathA "autsukyena kRtatvarA, sahabhuvA vyAvartamAnA hiyA taistai bandhuvadhUjanasya vacanairnItA'bhimukhya punaH / dRSvA'ne varamAttasAdhvasarasA gaurI nave saGgame saMrohatpulakA hareNa hasatA''zliSTA zivAyAstu vH||57||" ityatrautsukyasya tvarArUpAnubhAvamukhena pratipAdane saGgame na jhaTiti pratItiH, tvarAyA bhayAdinA'pi sambhavAt, dviyo'nubhAvasya ca vyAvarttamAnasya kopAdinA'pi sambhavAt sAdhvasahAsayostu vibhAvAdiparipoSakasya prakRtarasapratikUlaprAyatvAt ityeSAM svazandAbhidhAnameva nyAyyam / / 29 saJcAryAdeviruddhasya bAdhyatvena vaco guNaH // 29 // yathA-'kAkArya....' ityAdau prazamAGgAnAM vitarkamatizaGkAdhRtInAmabhilASA'GgamaitsukyasmR. tidainyacintAbhistiraskAra, paryante cintApradhAnamAsvAdaprakarSamAvirbhAvayati / vyabhicAriNaH svazabdavAcyatve tadaduSTatvamAha-28 kvacidityAdinA / 28 yatra / anubhAvavibhAvAbhyAm / racanA vyaJjanam / na / ucitA / 'tatre'ti zeSaH / kvacit vyabhicAriNaH / svazabdena / uktau / na / doSaH // 28 // tadeva vivRNoti-yatra / anubhAvavibhAvamukhenAnubhAvadvArA vibhAvadvArA veti bhAvaH / 'vyabhicAriNa' iti zeSaH / pratipAdane vyaJjane / vizadapratItiH samyak sphuraNam / na / asti / yatra / c| vibhAvAnubhAvakR tapuSTirAhitya vibhAvAnubhAvAbhyAM kRtA yA puSTistasyA rAhityam / eva / anuguNaM yuktam / tatra / vybhicaarinnH| svazabdena / uktau| na / dossH|| - udAharati-yathA-"autsukyena (dayitasamIpagamane ) utkaNThayA / kRtatvarA kRtA tvarA sahasA gamanArambho yayA tathAbhUtA / sahabhuvA shjyaa| dviyA lajjayAvyAvarttamAnA parAvartamAnA / bandhuvadhUjanasya bannurUpasya vadhUjanasya (pramadAjanasya sakhIjanasya) kuberAdidevAnAmaGganAjanasyeti bhAvaH / testaiH 'tatkAlocitairiti zeSaH / vcnaiH| punH| AbhimukhyaM sAmmukhyam / nItA prApitA / tathA-agre / varaM kAntaM "digambaraM vyAghracarmAmbaraM dhyakSaM kapardina'mityAdivizeSaNavizeSitaM zaGkaramiti yAvat / dRSTrA / AttasAvasarasA''ttaH sAdhvasaraso bhayodreko yayA taadRshii| nave'bhinave / snggme| saMrohatpulakodgacchadromAJcA / hasatA / hareNa / mAzliSTA / gaurI / yo yuSmAkam / zivAya / astu / ratnAvalyAH padyamidam / zArdUlavikrIDitaM vRttaM, tallakSaNaM ca praaguktm||57|| nanu kasya kathanAnubhAvadvArA pratipAdane samutkarSa ityAzaMkyAha-ityatretyAdi / spaSTo'rthaH / paripanthivibhAvAdisaGgrahasyAdoSatvamAha-29 sshcaaryaaderityaadinaa| 29 viruddhasya prakRtarasaparipanthirasAGgabhUtasya / snycaaryaadeH| AdinA'nubhAvavibhAvayograhaNam / bAdhyatvena / vacaH kathanam / gunnH| tathA ca-khabhAvato bAdhyatvena kathanaM guNa iti sUcitam // 29 // udaahrti-ythaa| "vAkAryya"mityAdinA / vyAkhyAtapUrva padyamidam / nanviha kastha kasya kena kena bAdhyatvena kathanamityAzaGkayAha-ityAdAvityAdi / spaSTam / . yathA vA-"satyaM manoramA rAmAH satyaM ramyA vibhUtayaH / kintu mattA'GganA'pAGgabhaGgalolaM hi jIvitam // "
Page #662
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAhityadarpaNaH / / saptamaH30 virodhino'pi smaraNe sAmyena vacane'pi vaa| bhavedvirodho nAnyo'nyamaGginyaGgatvamAptayoH // 30 // krameNa yathA-'ayaM sa rasanotkarSI...' ityAdau Alambanavicchede raterarasAtmatayA smaryamANAnAM tadaGgAnAM zokoddIpakatayA krunnaanukuultaa| . "sarAgayA stutadhanadharmatoyayA karAhatidhvanitapRthUrupIThayA / muhurmuhurdazanaviladhitoSThayA ruSA nRpAH priyatamayeva bhejire // 58 // " ityatra sambhogazRGgAro varNanIyavIravyabhicAriNaH krodhasyAnubhAvalAmyena vivakSitaH / "ekaM dhyAnanimIlanAnmukulitaprAya dvitIya punaH pArvatyA vadanAmbujastanabhare sambhogabhAvAlasam / ityatra pUrvArddha zRGgArasya, parArdai zAntasya vibhAvaH / anayorvirodhe'pi pUrvArddhasya bAdhyatayoktatvAnna doSatvam / api tu parArddhasya paripoSAdguNatvam / anubhAvAnAM bAdhyatvenoktau guNatvaM tRhyam / naca-"pANDu kSAmaM vadanaM hRdayaM sarasaM tavAlasaM ca vapuH / Avedayati nitAntaM kSetriyaroga sakhi ! hRdntH||" ityudAhAryyam / yadyapi-atra pANDutvAdInAM rogAnubhAvatvena viruddhatve'pi vipralambhe'dhyAropAdatvaprAptyA nirduSTatvam iti vaktuM zakyate, tathA'pi teSAmubhayasAdhAraNyAdviruddhatvasyaivAsiddheH / viruddhayoIyorekatra samAveze viSayavibhAgavazena pratiprasavamAha-30 virodhina ityAdinA / 30virodhino viruddhasya rasasya / api| smaraNe pUrvAnubhutasya vyajanayA'vagame / sAmyena / vacane / api / vaa| aGgini pradhAne / aGgatvaM gauNatvam / AptayoH prAptayoH / anyo'nyam |virodhH / na / bhavet // 30 // udAharati-krameNa ythaa| "ayaM sa" ityAdinA / vyAkhyAtapUrvamidaM padyam / nanu kathamiha lakSaNasamanvaya ityAzaGkayAha-ityAdau / Alambanavicchede Alambanasya bhUrizravaso vicchedo virahastasmin satItyarthaH / rateH / arasAtmatayA'nAsvAdyatayA / smymaannaamaam| tadaGgAnAM ratyaGgAnAmanubhAvAnAm / shokoddiipktyaa| karuNA'nukUlatA / etena-zRGgArasyApi smaraNamavadheyam, ata eva prakAzakArA apyAhuH-'atra pUrvAvasthAsmaraNa bhRGgArAGgamapi karuNaM paripoSayati / ' iti / sAmyena virodhaparihAramudAharati "sarAgayA rAgeNa mukhalauhityajanakatvenAnurAgeNa vA saha vartate iti tayA tthotyaa| vRtaghanagharmatoyayA khutaM dhanaM dharmAtoyaM tApavyaJjakaM malaM yayA tayA ( krodhodreke suratAnte zrameNa ca svedodgamaH svataH siddhH)| karAhatidhvanitaprathUrupIThayA karAghAtena dhvanitaM pRthUrupIThaM yatra,pRthUrureva pIThaM vA yayeti tayA (krodhe sati vIrairUhaH pIThaM ca,suratotsukAbhirUruzcAhanyate iti khabhAvaH kAmazAstraM c)| muhurmuhuH / dazanavila dhitoSThayA dazanaiH kharadaiH kAntaradairvA vilaghito nipIDita oSTho yatra yasyA vA tayA |russaa / priyatamayeva / nRpAH (karma) bhejire / vaMzasthavilaM chandastallakSaNaM coka prAk // 58 // " udAhRte padye virodhaparihAraM darzayati-ityatra / smbhogshRnggaarH| varNanIyavIravyabhicAriNaH / krodhsy| anubhAvagamyena / vivkssitH| ayambhAvaH-sarAgatvAdyanubhAvAnAM ratAvapi sambhavAdruSo na jhaTiti pratyayaH, tasmAt tasyAH khazabdopAdAnaM yuktam, prakaraNAdutsAhasyAsvAdyamAnatvena vIratvaM, sthAyinaH krodhasya ca khazabdenopAdAnAt AsvAdAbhAvena na raudratvam, kintu-raudrasya sthAyI bhAvaH svazabdenopAtto vIrasya vyabhicArI san sambhogazRGgArasya svAnubhAvasAmyena sAmyamAvahati / iti / ekasminnatvaM gatAnAM rasAnAM samAvezamudAharati-"ekam 'netra'miti zeSaH / dhyAnanimIlanAt dhyAnena nimIlanaM tasmAt taM prApya / mukulitaprAya mukulitasadRzam / dvitIyam 'netramiti zeSaH / punH| pArvatyAstadAkhyAyAH svapreyasyAH / vadanAmbujastanabhare vadanAmbujaM ca stanabharaca ityanayoH samAhArastatra tathokte / sambhoga
Page #663
--------------------------------------------------------------------------
________________ 85 paricchadaH] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / anyaharavikRSTacApamadanakrodhAnaloddIpitaM zambhominarasaM samAdhisamaye netratrayaM pAtu vaH // 59 // " ityatra zAntazRGgAraraudraparipuSTA bhagavadviSayA rtiH| yathA vA "kSipto hastAvalagnaH prasabhamabhihato'pyAdadAnoM'zukAnta gRhNan kezeSvaNastazcaraNanipatito nekSitaH sabhrameNa / / AliGgan yo'vadhUta stripugyuvatibhiH sAnunetrotpalAbhiH kAmIvArdrAparAdhaH sa dahatu duritaM zAmbhavo vaH zarAgniH // 60 // " ityatra kavigatA bhagavadviSayA ratiH pradhAna, tasyAH paripoSakatayA bhagavatastripuradhvasa pratyu. sAhasya aparipuSTatayA rasapadavImaprAptatayA bhAvamAtrasya karuNo'Ggam / tasya ca 'kAmIve'ti sAmyabalAdAyAtaH zRGgAraH / evaM ca-avizrAntidhAmatayA karuNasthApyaGgataiveti dvayorapi karuNazRGgArayorbhagavadutsAhaparipuSTatadviSayaratibhAvAsvAdaprakarSakatayA yogapadyasadbhAvAdaGgatvena na virodhH| nanu samUhAlambanAtmakapUrNaghanAnandarUpasya rasasya tAdRzena itararasena kathaM virodhaH sambhA bhAvAlasaM sambhogasya cumbanaparimardanarUpayorbhAvo'bhiprAyastenAlasaM nizcalam / anyat tRtIyaM netramiti bhAvaH / daravikRSTacApamadanakrodhAnaloddIpitaM dUramatyantaM vikRSTa AkRSTaH cApo dhanuryena tAdRzo yo madanastasmin krodhaH sa evAnalo'nistenoddIpitam / evam-samAdhisamaye / bhinnarasaM viruddhabahurasavyaJjakamiti bhAvaH / zambhoH zaGkarasya / netrtrym| vo yuSmAn / pAtu rakSatAt / zArdUlavikrIDitaM vRttaM, tallakSaNaM coktaM prAk // 59 // " samAvezasaGgati lkssyti-itytretyaadinaa| spaSTam / idambodhyam-zAriNo'pi na samAdhibhaGga itigRGgArasya paramparayA, krodhasya samAdhivighnanivArakatvena tatpariNAmino raudrasya sAkSAdeva bhagavadrateH paripoSakatvam / iti / .. paramparayA kevalamaGgatvamAptayoH samAvezamudAharati-yathA vA-"sAmunetrotpalAbhiH / tripurayuvatibhistri purAsurasya nAyikAbhiH / hastAvalagno hastasparza kurvan / kSiptastiraskRtaH / prasabhaM balAt / aMzukAntaM vastraprAntam / AdadAno gRhNan / abhihatastADitaH / kezeSu / gRhan / apAsto dUrIkRtaH / caraNanipatitazcaraNayonipatitaH san / sambhrameNa bhayenAdareNa ca / nekssitH|tthaa-aaliddn / yH| ArdrAparAdhastatkAlakRtAparAdha iti bhAvaH / kAmIva / avadhUto nirAkRtaH / sH| zAmbhavaH zambhorayamiti tthoktH| zarAgnirvANarUpo'gniH / vo yuSmAkam / duritaM pApam / dahatu / amaruzatakasyedaM padyam / sragdharA vRttam // 60 // " atra karuNazRGgArayovirodhaparihAraM darzayati-tyavetyAdinA / spaSTo'rthaH / idambodhyam-yadyapi zRGgArApekSayA karu. No'GgI, tathA'pi tasya paryavasAne prakarSAbhAva iti tasyAGgatvameva, zRGgArazca svayaM 'kAmIve'tisAmyabalAdAyAta iti so'pi bhagavadviSayAyA rateraGgam / ata etasyAstAbhyAM paripoSaH / iti / tadeva vizadayati-evam / ca / avizrAntidhAmatayAna vizrAntiH paripuSTatayA sphuraNaM tasyA dhAmAzrayaH tasya bhAvastayA / karuNasya / api (zRGgArasya tu 'sAmyavalAdAgantukatvAdastyeveti sUcayitumidam ) / aGgatA'pradhAnatA / eva / iti / dvayoH / api| krunnshRnggaagyoH| bhagavadutsAhaparipuSTatadviSayaratibhAvAsvAdaprakarSakatayA bhagavataH zaGkarasyotsAhastripuradhvaMsaM prati cittotkarSastena paripuTA'sau tadviSayA zaGkaraviSayA ratiH saiva bhAvaH tasyAsvAdastasya prakarSakau tayorbhAvastattA tayA / yaugapadyasadbhAvAdekakAle sambhavAt / aGgatvena / 'sthitayo' riti zeSaH / na / virodhH| . etanmataM vivicya vizadayitumAha-nanu / samUhAlamvanAtmakapUrNaghanAnandarUpasya samUho vibhAvAnubhAvavyabhicAristhAyibhAvAnAM samaSTirevAlambanamupajIvanaM yasya tAdRza AtmA yasya tAdRzo'sau pUrNo ghana Anando rUpaM yasya tasya taadRshsy| rasasya / tAdRzena samUhAlamvanAtmakapUrNaghanAnandarUpeNa / itararasena rasAntareNa / katham / virodhaH /
Page #664
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAhityadarpaNaH / 86 [ saptama: atta: ? ekavAkye nivezaprAdurbhAvayaugapadyaviraheNa parasparopamardakatvAnupapateH / nApi aGgAGgibhAvaH dvayorapi pUrNatayA svAdhyeNa vizrAnteH / iti cet satyamuktam, ata eva bhatra pradhAnetareSu raseSu svAtantryavizramarAhityAt pUrNarasabhAvamAtrAcca vilakSaNatathA saJcArirasanAmnA vyapadezaH prAcyAnAm, asmatpitAmahAnujakaM vipaNDita mukhyazrIcaNDIdAsapAdAnAM tu khaNDarasanAmnA / yadAhu:'aGga bAdhyo'tha saMsargI yadyaGgI sthAdrasAntare / nAsvAdyate samagraM tat tataH khaNDarasaH smRtaH // ' iti / nanu - "AdyaH karuNabIbhatsaraudravIrabhayAnakaiH / " ityuktanayena virodhinorvIrazRGgArayoH kathamekatra"kapole jAnakyAH karikalabhadantadyutimuSi smarasmerasphAroDumarapulakaM vakrakamalam / mudduH pazyaJ zRNvan rajanicara senA kalakalaM jaTAjUTagranthi draDhayati raghUNAM parivRDhaH // 61 // " ityAdau samAvezaH iti cet ? atrocyate-iha khalu rasAnAM virodhitAyA avirodhitAyAzca tridhA vyavasthA, kayozcidAlambanaikyena, kayozcidAzrayaikyena, kayozvinnairantayyaiNaH iti / tatra vIra sambhAvanIyaH ? nanu rasottaraM rasAntaraM sampadyatAM nAma ko doSaH ? ityAzaGkayAha-ekavAkye / nivezaprAdurbhAva'dvaya rasayo' riti zeSaH / parasparopamardakatvAnupapatteH / nanu aGgAGgibhAvena dvayorapi nivezaprAdurbhAvayaugapadyaM syAdityAzaGkayAha - nApi na vA / aGgAGgibhAvo'Ggatvamekasya, aparasyAGgitvaM ca / 'sambhavatI 'ti zeSaH / kuta ityAzaGkayAha- dvayoH / api / pUrNatayA samadhikatvena / etat ghanatvenetyasyApyupalakSakaM tena sukhAntaratirodhAyakatvena ceti niSkRSTa / svAtatrayeNa / vizrAnteH sphuraNAt / iti / cet / satyam / uktam / ( atra satyamarddhAGgIkAre / ata eva / atra yatra dvayornivezastatra / pradhAnetareSu aGgatvaM gateSu raseSu / svAtanyavizrama. rAhityAt / pUrNarasabhAvamAtra'tU pUrNo raso yasya tAdRzo yo bhAvaH sa eveti, tasmAt tathoktAt / ca / vilakSaNa. tayA / cArirasanAmnA / vyapadezaH / prAcyAnAM pUrveSAM matena / asmatpitAmahAnujaka vipaNDitamukhyazrI caNDIdAsapAdAnAm / tu / khaNDarasanAmnA / prAcAM matena yasya saJcArirasa iti vyapadezastasyaiva khaNDarasa iti punaravacAmiti bhAvaH / nanu kimatra niyAmakamityAha-yat / AhuH - 'zrIcaNDIdAsapAdA' iti zeSaH / "yadi / aGgI pradhAnarasaH / rasAntare / aGgam / bAdhyo viruddho'pi smaraNAdibalAt labdhasamAvezaH / atha yadveti bhAvaH / saMsarge avirodhyapi san pradhAnAnupakAritayA svAtantryeNa militaH syAt / tat / samagraM pUrNa yathA syAttathA / na / AsvA dyate / tataH khaNDarasa smRtaH // " iti / ayambhAvaH - rasasya rasAntareNa sAkSAdvirodhAsambhavAt tatra ( yatra virodhoSnubhUta) rasasya saJcAritvaM khaNDatvaM vA'GgIkRtya tathA vyapadezo bodhyaH / iti / / prakArAntareNAzaGkate - nanu - " AdyaH zRGgArarasaH / karuNabIbhatsaraudravIrabhayAnakaiH / 'virodhabhAku' iti zeSaH" ityuktanayena / virodhinoH / vIrazRGgArayoH / katham / ekatra ekavAkyarUpe / "jAnakyA: sItAyAH / karikalabhadantadyutimuSi kariNo gajasya kalabhaH zizustasya danto'bhinavodbhUto dazanAGkakurastasya dyutistAM muSNAti caurayatIti tasmiMstathokte / kapole / ramarazmerasphAro DumarapulakaM smareNa smeraH prakAzamAnaH sphAroDamarotyutkaTaH pulako romAJco yatra tattathoktam / vakrakamalam | 'Atmana' iti zeSaH / muhuH / pazyan / anyatazca rajanicara se nA kaLakalaM rAkSasasainyadhvanim / zRNvan / raghUNAM raghuvaMzyAnAM rAjJAm / pAravRDhaH pradhAnAdhyakSa rAmaH / 'prabhuH parivRDho'dhipaH / ' ityamaraH / jaTAjUTagranthim / draDhayati / kadAcit daNDakAraNye nivasato rAmabhadrasyehitavarNanamidam / zikhariNI chandaH / talakSaNaM ca prAguktam // 61 // ityAdau / samaveza ? iti / ceta / atra / ucyate uttaraM dIyate / ihaivaM mImAMsAvyatikarasamaye iti bhAvaH / khalu / rasAnAM zRGgArAdInAm / virodhitAyAH / avirodhitAyAH / ca / tridhA / vyavasthA / kathamityAzaya krameNa nirUpayati kayozcit / Alambanaikyena / 'virodho'virodhace 'ti zeSaH / kayozcit /
Page #665
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / zRGgArayorAlambanaikyena virodhaH, tathA-hAsyaraudrabIbhatsaiH sambhogasya / vIrakaruNaraudrAdibhirvipra. lambhasya Azrayaikyena vIrabhayAnakayoH / nairantaryavibhAvaikyAbhyAM zAntazRGgArayoH / tridhA'pi avirodho vIrasyAdbhutaraudrAbhyAm, zRGgArasyAdbhutena, bhayAnakasya bIbhatsena iti, tena tra vIrazRjhArayobhinnAlambanatvAnna virodhaH / evaM ca-vIrasya nAyikaniSThatvena, bhayAnakasya pratinAyakaniSThatvena nivandhe bhinnAzrayatvema virodhaH / yazca nAgAnande prazamAzrayasyApi jImUtavAhanasya malayavatyanurAgo darzitaH, tatra "ahogItam ! aho vAditram !'' ityadbhutasyAntarA nivezanAnnaranta-. bhAvAna zAntazRGgArayorvirodhaH / evamanyadapi jJeyam / "pANDukSAmaM vadanaM..." ityAdau ca pANDutAdInAmaGgabhAvaH karuNavipralambhe'pIti na virodhaH / 31 anukAre ca sarveSAM doSANAM naiva sambhavaH // 31 / / Azrayaikyena / kayozcit / nairantaryeNa 'virodho'virodhazca' iti zeSaH / iti / tatra tayorvirodhAvirodhayomadhye / viirshRnggaaryoH| virodhH| Alambanaikyena ekAlambanatve eva, nAnyatheti bhAvaH / tathA / sambhogasya / hAsyaraudrabIbhatsa / 'Alambanaikyena virodha' iti pUrvato'nuvRttam / vIrakaruNaraudrAdibhiH / Adipadena bhayAnakasya grahaNam / vipralambhasya 'Alambanaikyena virodha' iti zeSaH / viirbhyaankyoH| Azrayaikyena / ca 'Alambanaikyena ca virodha' iti zeSaH / zAntazRGgArayoH / nairantaryavibhAvaikyAbhyAM nairantaryeNa vibhAvaikyena ceti bhAvaH / 'virodha' iti zeSaH / vIrasya / adbhutraudraabhyaam|vidhaa AlambanaikyenAzrayaikyena nairantaryeNa ceti bhAvaH / api / avirodhaH / evam-zRGgArasya / adbhutena 'tridhA'pyavirodha iti zeSaH / bhaya nakasya / bIbhatsena 'nairantayeNAvirodha' iti zeSaH / iti / atha-tenoktaniyamana / atra 'kapola' ityudAhRtapUrve padye / vIrazRGgArayoH / bhinnAlambanatvAt vIrasya rAkSasasenAkalakalazravaNAlambanatvAt zRGgArasya kapolapratibimbitakhamukhakamalanirIkSaNAla. myanatvAceti bhaavH| na / virodhaH / evam / ca / vIrasya / nAyakaniSThatvena / bhayAnakasya / pratinAyakaniSThatvena / nibandhe racanAyAM satyAm / bhinnAzrayatve / na / virodhaH / 'iti jJeyam' iti zeSaH / yH| c| nAgAnande / prazamAzrayasya zAntasya / api / jImUtavAhanasya / malayavatyanurAgo malayavatyAmanurAgaH / drshitH| tatra / "aho / gItam / aho / vAdivaM vAdyam / " ityadbhutasya / antarA madhye 'zAntazRGgArayo' riti zeSaH / nivezanAt / nairanta-bhAvAt / na / shaantshRnggaaryoH| virodhH| 'duSTa' iti zeSaH / ukta marthamanyatrApyatidizati- evam / anyat udAharaNAntaram / api / jJeyam / ata evAhurdhvanikArA:-"ekAzrayatve nirdoSo narantayya virodhavAn / rasAntaravyavadhinA raso nyasyaH sumedhasA // " iti / viruddharasasambandhivibhAvAdiparigrahasyAdoSatvaM nirdizati-"pANDakSAmaM vadanam" ityAdau / ca / pANDutA''dInAm 'anubhAvAnA'miti zeSaH / karuNavipralambhe / api / aGgabhAvaH / iti / na / virodhH| evaM ca-virodhirasasambandhyasAdhAraNAGgaparigrahe eva doSaH, na tu virodhirasIyasAdhAraNAGgaparigrahe doSaH / iti nisskRsstto'rthH| __sarveSAM doSANAmakamamoSaM pratiprasavopAyaM nirdizati-31 anukAra ityAdinA / / - 31 anukAre'nukaraNe / ca / sarveSAM nirdiSTAnirdiSTapratiprasavAnAM duHzravatvAdInAm / doSANAm / saMbhavaH / 'doSatA' iti pAThAntare'pyayamevArthaH / naiva / 'avatiSThate' iti zeSaH // 31 //
Page #666
--------------------------------------------------------------------------
________________ saahitydrpnnH| . [saptamaH paricchedaH) sarveSAM dushrvtvaadiinaam|| yathA-"eSa duzcyavanaM naumItyAdi jalpati kshcn|" ityatra durcyynshbdo'pryuktH| . 32 anyeSAmapi dossaannaamityaucityaanmniissibhiH| adoSatA ca guNatA yA cAnubhayAtmatA // 32 // anubhayatA'doSaguNatA / iti sAhityadarpaNe doSanirUpaNo nAma saptamaH paricchedaH / sarveSAmiti padaM vivRNoti-sarveSAmityAdinA / spaSTam / udaahrti-ythaa| "essH| 'ahamiti zeSaH / duzcyavanamindram / naumi stavImi / ityAdi (karma) kazcana / jalpati / 'bhavAna mAM pratipAlyetetyevaM prArthayate tathA // ' iti zeSaH / " ityatra / duzcyavanazabdaH / aprayuktaH / idaM ca duHzravatvacyutasaMskRtatvayorapyupalakSakam / iti / nanu 'mRtA nu ki'mityAdAvazlIlatvAdeH kathaM pratiprasavaH ? ityAzaGkayottarayati-31 anyeSAmityAdinA / 32 anyeSAmanuktapratiprasavAnAm / api / doSANAm / ityaucityAdityevaMvidhamaucityaM dRSTvA / manISibhiH sahayaiH / adoSatA nirduSTatvam / ca / guNatA guNabhUtatvam / ca tathA / anubhayAtmatA adoSagaNatam / jJeyA svayambuddhayA vimRzyeti bhAvaH / evaM ca-avimRSTavidheyatvAderapi kvacidaduSTatvamudAhRtaM, tat yuktameveti bodhyam / ata eva-"hA pita: ! kvAsi he subhraH," "kA tvaM cikIrSasi ca kiM munivarya : zaila mAyA'si kA'pi bhgvtprdevtaayaaH|" ityAdau pramattasya vaktRtvena cyutasaMskRtatvAderapi guNatvaM prAJco'pi prAhuH / iti dika // 32 // kArikAM sugamayitumAha-anubhavatetyAdi / spaSTam / prakaraNaM samApayannAha-itItyAdi / iti / sAhityadarpaNe 'zrIvizvanAyakavirAjakRte' iti zeSaH / doSanirUpaNo doSANAM nirUpaNaM yatra tAdRzaH / nAma prsiddhH| khaptamaH / paricchedaH / samApta' iti zeSaH / zubham / api bata pratipaya sadoSatAM saguNatAM dadhataM bhavabhUtaye / tadubhayIM ca vihAya vilAsinaM prakRtitaH kRtitaH paramAzraye // iti zrIzivanAthasUrisUnunA zivadattakaviratnena viracitayA rucirayA vyAkhyayA sahita sAhityadarpaNasya saptamaH paricchedaH samAptaH /
Page #667
--------------------------------------------------------------------------
________________ aSTamaH paricchedaH / guNAnAha 33 rasasyAGgitvamAptasya dharmAH zauryAdayo yathA / guNAH yathA khalu aGgitvamAptasya Atmana utkarSahetutvAt zauryAdayo guNazabdavAcyAH, tathA kAvyes avidyAM tAM ghorAnnaya vilayamudbodhaya jagat prakAzaM vidyAyAH punarapi tathAssdhehi bhagavan / dayAsindho ! bandho ! vividhaduritadhvaMsanaguro ! tvamekaH suptAnAM zaraNamadhunodbodhanavidhau // tatra tAvat kAvyatvApakarSa kadoSa nirUpaNAnantaramuddezakramaprAptaguNasvarUpanirUpaNamupakrAmannAha - guNAnityAdi / guNAn rajastamaHsattvAnatiriktastrarUpAn kAvyAtmabhUtarasaniSThAn dharmavizeSAn / upAdeyanirUpaNasya he nirUpaNopakRtatvAt kAvyasya heyAn duHzravatvAyabhidheyAn doSapadavAcyAn nirUpya upAdeyAn mAdhuryaujaH prasAdAbhidhepAn dharmAniti bhAvaH / Aha - 33 rasasyetyAdinA / I 33 yathA loke iti zeSaH / aGgitvaM mukhyatvaM pradhAnatvamiti yAvat / aGgAni apradhAnabhUtAnyanyAnyasya santIti tatvam / 'aGgaM gAtre pratIkopAyayoH puMbhUni nIvRti / klIbaikatve tvapradhAne triSvaGgavati cAntike // ' iti medinI / 'ata inaThanau / ' 5 / 2 / 116 itIna: / Aptasya prAptasya / Atmana iti zeSaH / zauryAdayo'trAdipadenaudAryAdInAmupAdAnam | dharmAH sAkSAtsambaddhAH / guNAH / tathA rasasya kAvye iti zeSaH / atrAyambhAvaH - - ' zarI rAtmAnau parasparaM vibhinnau tamaH prakAzayoriva jaDa jaDayoranayorabhedAnupapatteH / atha yathA 'apo dahati' ityAdAvayasyapi dAhakatvamadhyastaM vastuto dahanasyaiva tathA 'vIro rasaH kimayamityuta darpa eSaH / ' ityAdau zarIre'pyavyastaM vIratvAdi vastuta Atmana eva / nahi jaDasya cetane tasya ca paratra gharmA upapadyante / nanu te kvacidAbhAsanteiti cedAbhAsamAtratvaM teSAm natu vastuyAthAtmyam iti nizcIyatAm / zarIraM jaDam, AtmA tu tadbhinnaH punaH kathaGkAraM vastutayA''tmana eva zauryAdayo dharmAM zarIrasya sAkSAt sambaddhA bhaveyuH / evaM kAvyasya zabdazcArthazva zarIram, AtmA punA rasaH / atrAtmabhUtasyAsya dharmA, na tu zabdasyArthasya vA / yattu vAmanena 'kAvyazobhAyAH karttAro dharmA guNAH / 3 / 111 iti sUtrayitvA ye khalu zabdArthayordharmAH kAvyazobhAM kurvanti te guNAH / ityuktam / tadApAtaramaNIyam / uktaM ca prakAzakArai: 'ye rasasyAGgino dharmAH zauryAdaya ivAtmanaH / utkarSahetavaste syuracalasthitayo guNAH // ' iti sUtrayitvA 'Atmana eva hi yathA zauryAdayaH nAkArasya tathA rasasyaiva mAdhuryA guNA na varNAdInAm / kacittu zauryAdisamucitasyAkAra mahattvAderdarzanAd 'AkAra evAsya zaraH / ' ityAdervyavahArAdanyatrAzare'pi vitatAkRtitvamAtreNa 'zura:' iti, kApi zUre'pi mUrttilAghavamAtreNA 'zUra' ityavizrAntapratItayo yathA vyavaharanti tadvanmadhurAdivyaJjakasukumArAdivarNAnAM madhurAdivyavahArapravRtteramadhurAdirasAGgAnAM varNAnAM saukumAryAdimAtreNa mAdhuryAdi, madhurAdirasopakaraNAnAM teSAmasaukumAryAderamAdhuryAdirasaparyantavizrAntapratItivandhyA vyavaharanti / ata eva mAdhuryAdayo rasadharmAH samucitairvarNairvyaJjayante natu varNamAtrAzrayAH / iti / ' iti / atha kArikArthe vizadayati-yathetyAdinA / yathA / loke iti zeSaH / khalu / aGgitvam pradhAnatvam / Aptasya prAptasya / Atmano dehinaH / utkarSa hai-tutvAdutkarSasya hetuH kAraNaM tattvAt / utkarSaNamutkarSo'tizayaH / 'bhAve | 3 | 3|18' iti ghaJ / 'heturnA kAraNaM bIjam' ityamaraH / 'tasya bhAvastvatalau / ' 5 / 1 / 119 iti tvaH / ' hetau / ' 2 / 3 / 23 iti paJcamI / zauryAdayaH zaurya zuradharma Adau yeSAM te / zauryodAyaja svitvAdaya ityarthaH / dharmA iti zeSaH / guNazabdavAcyA 'guNA' ityabhidhayA 1 rajo mAdhuryam, tama ojaH, satvaM punaH prasAda iti sthitiH / 12
Page #668
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAhityadarpaNaH / vitasya rasasya dharmAH svarUpavizeSA mAdhuryAdayo'pi svasamarpakapadasandarbhasya kAvyavyapadezakAnuguNyabhAja ityarthaH / yathA caiSAM rasamAtra (sya ) dharmatvaM, tathA darzitameva / 34 mAdhurya mojo'tha prasAda iti te tridhA // 33 // te guNAH / tatra 35 cittadravIbhAvamayo hrAdo mAdhuryamucyate / 60 aSTamaH pratipAdyAH / tathA / kAvye kavibhaNitau / aGgitvaM pradhAnatvam / Aptasya / rasasya / rasa ityupalakSaNam / tenazRGgArAditadAbhAsAderiti niSkRSTo'rthaH / nanu rasyate AkhAdyate iti tasyeti bodhyam / tasya brahmatvena saguNatvAsambhavAt / dharmAH sAkSAtsamavAyena sambaddhAH / svarUpavizeSAH svamAtmA rUpyate lakSyate itaravyAvRttatayA jJAyate iti yAvadaneneti svarUpamasAdhAraNaM lakSaNaM tatprakArabhUtA ityarthaH / yathA 'gandhavatI pRthivI 'tyatra gandhavattvaM pRthivyA asAdhAraNa tatheti / mAdhuryAdayo mAdhuryamojaH prasAdazceti traya eva / api / guNA iti zeSaH / kAvyavyapadezasya kAvyasya vyapadezo vyavahArastasya tadAtmakasyeti yAvat / svasamarpakapada sandarbhasya svaM svakIyo rasa iti yAvat tasya samarpako vyaJjakastAEast padandarbhastasya vAkyasyeti bhAvaH / aupayikA nuguNyabhAja upAyena nirvRttamityaupayikam, tacca padAnuguNyamupakAritvam,tadbhAjaH nyAyAnugatAnukUlatvavidhAtAra ityarthaH / 'vinayAdibhyaSThak / ' 5 / 4124 iti Thak / 'upAyo hasvazca itihastratvam / 'guNavacanabrAhmaNAdibhyaH karmaNi ca / ' 5 / 1 / 124 iti bhAve SyaJ / 'bhajo NviH / ' 3 / 2 / 62 iti viH / ityarthaH kArikAyA iti zeSaH / yathA yena prakAreNa / nva punaH / eSAM guNAnAmityarthaH / rakSamAtradharmatvaM rasa eveti rasamAtraM tasya dharmastattvam / evakAraH zabdArthayorvyavacchedamAha / kvacit 'rasamAtrasthe 'ti pRthak 'dharmatvamiti ca pRthak pAThaH / tathA tena prakAreNa / darzitam / asmAbhiriti zeSaH / eva / kAvyaprakAzakRta kAvyalakSaNanirAkaraNaprasaGge iti zeSaH / atredaM tAtparyam - loke yathA''tmana eva zauryAdayo dharmAstathA kAngre rasasyaiva mAdhuryAdayo'pi / iti na manAk vipratipannam / athApi upacArAt te'nyatra kahapyante / iti yathA''tmAnamevotkarSayantaH punaH zauryAdayaH zarIramapi tadAyatatvenotkarSayantaH pratIyante vyavahriyante ca / tathaiva rasasya paramutkarSayanto'pi sthitA mAdhuryAdayaH zabdArthI bukka yantaH pratIyante vyavahriyante ca na punarvastutaH / teSAM cetanadharmANAmacetanadharmatvAnupapatteH / te ca nityaM tena sAkSAsambaddhAH | ataH - rasaM vinA ye nAvaniSThante, avatiSThamAnAzca rasamavazyamupakurvanti te guNA iti 'kAvyavyavahAraprayojakatve sati rasadharmavattvaM guNa:' iti vA phalitamiti / tAn guNAn vibhajati - 34 mAdhuryamityAdinA / 34 te guNA iti yAvat / mAdhurya madhurasya bhAva iti / tadabhidheya iti yAvat / bhojastadabhidheya iti yAvat / atha / prakhAdastadabhidheya iti yAvat / iti / tridhA tritrakArI, natu dazaprakArAzcaturviMzatiprakAzavA / ' vidhArthe dhA / ' 5 / 3 / 42 iti dhA / 'dvizyazva dhamuJ / 5 / 3 / 45 iti dhamujaH pAkSikatvena nAtra tasya prasaktiH // 33 // * sandehApanodAya 'te' iti padaM vyAcaSTe - te tatpadavAcyAH / guNAH / iti boddhavyam / atha mAdhuryAdInAM pratyekaM svarUpaM nirdeSTumupakrAnta Aha-tatretyAdi / tatra triprakAreSu guNeSu madhye ityarthaH / 35 vittadravIbhAvamayazcittasya sahRdayahRdayasyeti yAvattasyaiva tatropapatteH, dravIbhAva dravarUpeNevAvasthAnamiti sa eveti tathoktaH / dravIbhUyate iti dravIbhAvastanmayaH / adravasya drava ivAvasthAnaM dravI / evaM sahRdayahRdayasya yo drava iva pratyayastatsvarUpa iti bhAvaH / vattvaM ca sAkSAd dravatvAnupapatteH / iti - abhUtatadbhAve cviH / svArthe ca mayaT / hlAda AhAdo duHkhAzabalitAnandAnubhavaH / mAdhuryam / itIti zeSaH / ucyate mArmikairiti zeSaH / atrAyambhAvaH-cittamanusandhAnAtmakayuttimadantaHkaraNam / dravaH punardeSAdijanyakAThinyAdyabhAvaH / sa ca rasAnubhabAvasare sahRdayAnAmeva / teSAM hi rasAnubhavasya sambhavAt / athAdaH sukhsmblitprtiitiH| tathA ca- samastadveSAdijanyakA
Page #669
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] cirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / kenaciduktam- 'mAdhuryaM drutikAraNam / ' iti tanna / dravIbhAvasyAsvAdasvarUpAhlAdAbhitra tvena kAryatvAbhAvAt / dravIbhAvazca svAbhAvikAta viSTatvAtmaka kAThinyamanyukrodhAdikRtadIptatvavi mahAsApahitavikSepaparityAgena rasAdyAkArAnuviddhAnandodbodhena sahRdayacittArdraprAyatvam / 91 TinyAyapagamena sahRdayacittasyAhAdamAtratayA'vasthAnaM mAdhuryam / yattu 'sAmAjikAnubhavasiddhaH sukumAracittasyAvasthAvizeSo huti: ( tatpadavAcya ityarthaH ) sa ca ( avasthA vizeSa : ) madhurarasAkhAdAdeva manaH kAThinyApagame jAyate, na tu mAdhuryameva saH' iti saGgacchate 'AhlAdakatvaM mAdhurya zRGgAre drutikAraNam / ' iti kAvyaprakAzotamiti samarthitaM tadvayAkhyAkAraiH / tanna vicArapezalam / tatra hi 'AhAdayatItyAhlAdakastatvamAnandahetutvamiti yathAzrutastAvat sarvathaiva virudhyate'rthaH / zRGgArasyAhAdarUpatvenAhAdajanakatA'nupapatteH, "zRGgAra' ityasyAsaGgatatvApatteH / atha - AhlAda evetyAhlAdakastattvamiti samarthanaM zaraNam / naitadanAvilaM kliSTakalpanAlabhyatvAt / yacca tacca druteH kAraNa' mityuktam, tatra mAdhuryasya drutikAraNatvaM kimmUlam / nahi madhurarasAsvAdAjjAyamAno manaso'vasthAvizeSo drutiriti suvacam | madhurasya tadatiriktatvApatteH / na ca tat / nahi manaso dravIbhAvAd drAk kazcanAhlAdaH kiJcidvA madhurAsvAdatvaM sambha vati / nirmalatvAnAvilatvayoriva dravatvamadhuratvayorapRthagbhAvAt / evaM ca 'yadrazena zroturvimanaskateva sampadyate, tadAhAdakatvasvarUpaM mAdhuryamiti vyAkhyAnamapi dattottaram / iti atha 'AhlAdakatvaM mAdhurya zRGgAre dutikAraNam / ' ityatrA' hrAdakatva' mityupekSya 'zrutikAraNa' mityeva mImAMsitumupakrAnta Aha-yatviti / tu punaH / asmannirNIta viruddhamiti bhAvaH / 'tu syAdbhede'vadhAraNe / ' ityamaraH / kenacit / atra nAmAnullekha stadvicArasya kSodAkSamatveM'pi prakRtopakRtatvaM samavadhAryaiva pravartyata iti sUcayati / ata eva taMtrakatvenApi nirdezaH / mAdhuryaM tadAkhyo guNaH / drutikAraNaM drutedravIbhavanasya kAraNaM janakamityarthaH / iti / yata / uktam / tat / na kSodakSamamiti zeSaH / kuta ityAha- dravIbhAvasya na tu dravasya drutatvasyeti vA / sAkSAttayA tadanupapatteH / 'kRbhvastiyoge sampadyakatara cviH|' 5 / 4 / 50 iti ccau 'asya ccau / ' 7 / 4 / 32 itItvam / cvyantasya cAvyayatvAd'dravo' tyavyayapUrvakAd bhUdhAtoH 'bhAve / ' 3 / 3 / 18 iti ghaJ / AsvAdasvarUpAlAdAbhinnatvenAsvAdanamAstrAdo rasAnubhavaH, sa eva svarUpaM lakSagaM yasyeti, so'sAvAhAdazcittasya sukhAlambanamAtramavasthAnamiti, tenAbhinnatvamabhedastena tathoktena / kAryatvAbhAvAt kAryatvAnupapatteH / janyatva- janakatvayorvibhinnAdhikaraNakatvasyaiva dRSTacaratvAd dravIbhAvAbhinnAhAdAtmakasya mAdhuryasya dravIbhAva janakatvaM na saGgacchate iti bhAvaH / uktaM ca tarkavAgIzaiH - ' AhadAtiriktasya dravIbhAvasya nirvaktumazakyatayA''hAde eva paryavasAnam / evamAhlAdajanakatvApekSayA laghuna AhlAdasyaiva mAdhuryapadazakyatA 'vacchedakatvamucitamityAhAda eva mAdhuryapadArtha iti bhAvaH / ' iti / yattu paNDitarAjai: - 'zRGgArakaruNazAntAnAM mAdhuryavattvena drutikAraNatvaM prAtisvikarUpeNa kAraNatvakalpanApekSayA laghubhUtamiti tu na vAcyam / pareNa madhuratarAdiguNAnAM pRthagdrutataratvAdikArya tAratamyaprayojakatayA'bhyupagamena mAdhuryavattvena kAraNatAyA gaDabhUtatvAt / itthaM ca prAtistvikarUpeNaiva kAraNatve lAghavam / ' ityuktam / tana / tathA'pi tAratamyAtiriktaprayojakatvakalpanAgauravAnapAyAt / nanu rasadravIbhAvayorAhAdAtmakatvenaiva svIkAre kathaM tayordharmidharmatvopapattirityata Aha-ca punaH / dravIbhAvastatpadArthaH / svAbhAvikAnA viSTatvAtmaka kAThinyamanyukrodhAdikRtImatva vismayaddAsAdyupahitavikSepaparityAgena svAbhAvikaM yadanAviSTatvaM gUDhaviSayasaJcArAkSamatvamiti, tadevAtmA yeSAM te svAbhAvikAnA viSTatvAtmakA eva kAThinya ( komalatvAbhAva ) manyu ( zoka ) krodhAdayaH ( krodha jugupsAprabhRtayaH ) iti taiH kRtAH samarpitA iti, te ca ye dIptatva ( dagdhaprAyatva ) vismaya ( adRSTazrutapUrvadarzanapravaNajanyacittApUrvAvasthAna ) hAsAdaya: ( hAsabhayAdayaH ) iti, tairupahita AliGgito'nugRhIto yo vikSepastatparityAgenetyarthaH / vikSepo viSayAntarAgrahitvam / ratyAdyAkArAnuvidvAnandodbodhena ratyAdInAM ratihAsAdInAmAkAraH pariNAmo jJAnaM tagmayIbhavanamiti yAvattenAnuviddhaH saMvalito ya Anandastasyodbodho'nubhavavizeSastenetyarthaH / sahRdayacittArdvaprAyatvaM sahRdayAH kAvyabhAvanAsu paripakkAntaHkaraNAsteSAM yacitaM tasyArdraprAyatvaM vigalitatvenevAvasthAnam / iti / evaM ca - 1
Page #670
--------------------------------------------------------------------------
________________ saahitydrpnnH| ( aSTamaH 36 sambhoge karuNe vipra-lambhe, zAnte'dhikaM kramAt // 34 // zRGgArakaruNazAntarasododhAnantaraM jAyamAno ratyAdyaviSayakaH sahRdayahRdayadravIbhAvAtmakasambandhAntarAnAliGgitAhAdasandoha eva mAdhuryapadavAcyaH, tasya ca janakatAsambandhena rasasambandhitayA rasadharmatvamapi nirbAdham iti nirgalito'rthaH / iti vivRtau spaSTam / yattu kenApi 'gurjaryAdivRttiArava rasavRttirdharmaH kazcit sa eva mAdhuryAbhidhayo guNaH, yena sahRdayAnAM hRdaya dravIbhavati / ratyAdinAM rasAtmakatayA pariNAmena tasya rasavRttitvamavaseyami' tyuktam / tannAtiruciraM pratibhAti / tatra hi tAdRzadharmasattve mAnasyAsattvAt / na punardravIbhavanarUpasyaiva kAryasyAnyathA'nudayAt kalpyatAM nAma tAdazo'nyo dharmaH / iti suvacam / tasya rasasvabhAvenaiva labdhasattAkatve, tatkRte dharmAntaraM kalpanIyamityabhidhAnasya sAhasikamAtratvAbhyupagamAt / atha gurjaryAdau tAdRzo dharmaH svata eva sampannasattAka iti na tatrApi kalpanAntarAtidezaH / iti / ata eva tarkavAgIzairvivRtau 'kecittu 'gurjaryAdirAgavRttiAraiva rasavRttiH kazcideko dharmo'sti sa eva dutirUpAhAdasya janako mAdhuryamucyate / ' ityAhuH / tanna / rasasyaiva tAdRzAhAdajanakatvAGgIkAreNaivopapattau tadvRttidharmAntarakalpanAyA anAyyatvAt / ityuktam / yat punaH kazcit 'suzravatvameva mAdhurya kAvyadharmaH / ' ityAha / tadapi suzravatvamantarA'pi kAvye mAdhuryopalabdhau nAtyAdaraNIyam / ityapi vivRtau syaSTam / vastutastu duHzravatvasya doSavizeSeSvaGgIkRtatvAttadabhAvarUpasyAsyApi tenaivAgIkRtatvamatra bIjam / duHzravatvasyApi kvacid doSAtmakatvenAnupalambhAnAsya kAvyadharmatvamapi vaktuM zakyam / dharmasyAniyatavRttitvAnabhyupagamAt / iti / atha mAdhuryasya viSayAnAha-taccetyAdinA / ca punaH / tanniruktalakSaNaM mAdhuryamityarthaH / tacchabdasya pUrvaparAmarzakatvAt / 36 sambhoge nAyikAnAyakayo: parasparaM saMyogavizeSAlambanake zRGgAre / karUNe zokapradhAne svanAmnaiva prasiddha rase / vipralambhe sambhogapratidvandve zRGgAre rase / zAnte vairAgyAparaparyAyanirvedasthAyibhAvake rase / upalakSaNe ca tadAbhAsAdiSvapi / kramAta pUrvapUrvApekSayA / adhikaM sAtizayamutkarSavat / astIti zeSaH / sambhogApekSayA karuNe karuNApekSayA vipralambhe tadapekSayA punaH zAnte sAtizayamutkarSavanmAdhuryam / kecitta 'zAntApekSayA'pi vipralambhe'dhikaM sphuTaM mAdhurya' mityAhaH, pare punaH sambhogApekSayA karuNe vipralambhe zAnte cAdhikameva sphuTaM mAdhuryam , na ca tatra tAratamyamityAcakSate / yattUktaM kenApi'karuNe' iti vipralambhe' ityasyaiva vizeSaNam / tena karuNavadazrupAtAdikAraNabhUte vipralambhe iti, natu karuNe vipralamme ceti nisskRsstto'rthH|' iti tanna manoramam, 'azrupAtAdayastatra drutatvAccataso mtaaH| iti karuNe'pi cittadravIbhavanasyAGgIkAreNa sahRdayahRdayasAkSikatvena ca 'karuNasadRze vipralambhe' iti svenApi tathA'GgIkRtatvAcca sphuTamupalabdheH // 34 // . atreyamupapattiH-zRGgArastAvadratipradhAnaH, sambhogo vipralambhazceti dvividhaH / tatra ratirnAyikAnAyakayoH parasparaM hRdayamAtragamyo'nurAgavizeSaH / sambhoga: punarekatrAvasthAnamAlokanAliGganAdipratibandhakIbhUtaduritavizeSAnupasthitikA. likaH svaskhAnurAgavizeSAviSkAraH / atastatraiva mAdhuryam / atha karuNaH zokapradhAno nivedasaJcAribhAvAtmA / nirvedasya punaviSayeSvalaMpratyayahetuttvAt pratibandhakIbhUtatattadviSayAnurAgocchedakatvAcca cetaso'tidravIbhUtatvAttatra sambhogApekSayA sAtizaya mAdhuryam / atha-vipralambhaH sambhogapratidvandvI ekatrAvasthAnAlokanAlijanasamupasthApakAdRSTavizeSavilAsAnavasarabhavobhilASAdyapakSayA''tmasukhasamapakApanAiTarapa gotamAzA taNAnarAgavizeSumya- komalatayA priyasaGgamAzAyA anivRttI yesaGgabhibhanaksa vasaGghaH sphuTamapalabhyate na tAdRzo nirvedazatenApi / nirvede hi viSayAnurAgastatpunarudayazca na sambhavati, virodhinaH sambhavAca cetaso'tidravIbhUtatvAt sAtizayaM mAdhuryam / atha-zAnto nirvedapradhAna eva / tatra nivadasya cittavikSepavirodhinaH sarvathA'vacchedena samullAsAdananyAdhArabhUtatvAcca sarvAtmanA viSayAnurAganivRttau niratizayasyAtmasukhasyaivAnAyAsamupalabdhezca vipralambhApekSayA'pi dravIbhUtatvAcetasaH sAtizayamutkarSavanmAdhuryam / iti / anye tu-nirvedasyAbhilASAdyapekSayA''tmasukhasamarpakatvenotkRSTatve bhAsamAne'pi na vAstavikamutkRSTatvaM sahante / abhilASAdinA hi yAdRzasya cetodravIbhAvasya prasaGgaH sphuTamupalabhyate na tAdRzo nirvedazatenApi / nirvede hi viSayAnurAgastatpunarudayazca na sambhavati,
Page #671
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / sambhogAdizabdA upalakSaNAni / ten-smbhogaabhaasaadissvpyetsyaavsthitijnyeyaa| 37 mUrdhni vargAntyavarNena yuktASTaThaDaDhAn vinA / raNau laghU ca tadvayaktau varNAH kAraNatAM gatAH // 35 // abhilASAdau priyAnurAgamAtrasambhavaH priyasaGgamAbhAvazca tulAmekAmadhirohataH / atha priyAnurAgodgAre'pi priyasyaiva saGgamanivRttau yAdRzazcetodravIbhAvo na tathA sarvAnurAganivRttau sarvathA'vacchedena tattatsaGgamanivRttAvapi nirvedAvasare sahRdayahRdaya sAkSikaH / ' ityAhuzca / apare puna: 'zokAbhilASAdi-nirvedeSu cetodravIbhAvasya na tAratamyam / zokAdInAM tAratamyAnupalambhAt / ' ityAcakSate / tatra-'sambhoge karuNe zAnte vipralambhe'dhikaM kramAt / ' iti 'sambhogAlkaruNe zAnte ( vipralambhe zAnte) vipralambhe'dhikaM punaH / ' iti ca pAThabhedaH kalpanIyaH / ' iti / atha 'sambhoge'-ityatra nirdiSTaiH sambhogAdizabdaistadAbhAsAdyartho'pi boddhavya ityAha-sambhogAdi iti / sambhogAdizabdAH sambhoga Adau yeSAM ( karuNavipralambhazAntAnAm ) te sambhogAdaya eva zabdAste / upalakSaNAni tadAtmakA iti yAvat / upalakSyate'nyo'pyartho'nenetyupalakSaNam / atra karaNe lyuT / upalakSaNaM nAma svasya svasambandhinazcAjahatsvArthayA vRttyA bodhanam / tena sambhogAdizabdAnAmupalakSaNAtmakatvAGgIkAraNetyarthaH / sambhogAbhAsAdiSu sambhogAbhAsa Adau yeSAM (karuNAbhAsatattadbhAvAbhAsAdInAm ) teSu tathokteSu / api / apiratra sambhAvanAyAm / natvevArthe / tena-sambhogAdiSu tUttarottaramastyeva sAtizayamutkarSavanmAdharyam, kintu tadAbhAsAdiSvapi tathaiveti niSkaTo'rthaH / atha-yathA sambhogAbhAsApekSayA karuNAbhAse natu sambhogApekSayaiva karuNAbhAse'pIti niyamaH sarvatraiva boddhavyaH / evaM ca-'apirevArthe' iti vyAcakSANAstarkavAgIzAH parAstAH / etasya mAdhuryasya / avasthitiH sthitiH / jnyeyaa| nanu rasadharmANAM teSAM mAdhuryAdInAM kathamabhivyakti: zabdadharmatvAbhAvAditi ced guNavRttyetyAha 37 mUnItyAdi / 37 maniM zirasi agrabhAge iti yAvat / TaThaDaDhAna TakAraThakAraDakAraDhakArAn / 'pRthagvinAnAnAbhistRtIyAsnyatarasyAm / ' 2 / 3 / 32 iti dvitIyA / vinA / vihAyeti yAvat / duHzravatvAvahatvAt / vargAntyavarNena vargasya 'kucuTutupu' ityeteSAM vargANA mmadhye yasya kasyApi sanivezastasya tatsambandhina iti yAvad antyo'nte bhava ityasau varNo'kSaraM 'aNaname'tyeSvanyatamamiti yAvad iti tena / 'digAdibhyo yat / ' 4 / 3 / 54 iti yat / 'varNo dvijAdizuklAdiyazoguNakathAsu ca / stutau nA na striyAM bhedarUpAkSaravilekhane // ' iti medinI / yathA-'anaGgamaGgalabhuvaH / ' ityatra kuvaryo gakAraH svAntyena 'hu' kAreNa / 'vRddho yUnA tallakSaNazcedeva vizeSaH / 1 / 2 / 65 ityatra 'vRddho yUneti nirdeshaatttiiyaa| yuktAH smnvitaaH| ca punaH / laya / atrAneke pakSAH / tatra-'hasvAntarito' iti kAvyaprakAzakArAH, 'varNAntarayogarAhityena laghuprayatnoccAryo natu guruviparItau'iti vyAkhyAtAraH / 'visargavarNAntarA yuktAvayuktAntau ca' ityanye,'hrasvAntau'iti bahavaH prAhuH / atha-'hrasvAntaritau'iti cenna / 'purorevApAre giriratidurArohazikharo dhanuSpANiH pazcAcchabaranikaro dhAvati punaH / zaraH savye'savye davadahanadAhavyatikaro va yAmaH kiM kurmo hariNazizurevaM vilapati // ' ityAdau rephasya mAdhuryavyajakatvAnupapatteH / evaM varNAntarayogarAhityena laghuprayatnoccAryoM / ' iti cenna / 'smaraH khalaH kharaH kAlaH' ityAdau rephasya mAdhuryavyaJjakatvopapatteH / 'visargavarNAntarAyutAvayuktAntau ceti cenna / 'anaGgaraGgapratimaM taraGga bhaGgIbhiraGgIkRtamAnatAjhyAH / ' ityAdau rephasyAyuktatvAbhAvena mAdhuryavyaJjakatvAnupapatteH / nanvevaM punaH ko'rthaH ? iti cet vargAntyavarNasaGghaTitasaMyogAntatvAtiriktasaMyogAntatvazUnyau visargAbhyAM varNAntareNa cAvihitAntarAlasampakauM lagha iti / raNau rephaNakArI / yadyapi 'ThaDaDhA'tiriktAna vargAntargatAnAM varNAnAmajIkAreNa NakArasyAGgIkAra ApAtataH saGgacchate tatpunarNakArollekhaSTaThaDaDhasAhacaryeNa teSAM niSedhena nAstha niSedhaH zaGkanIya iti bhramApanodAya / rephasya punarupAdAnaM vargAntargatatvAbhAvena tasyopAdAnAsambhave tasya caupAdAnasya cAvazyamapekSitatvAdityeke, pare tu na kevalaM vargavarNAnAmeva mAdhuryavyaJjakatvasaubhAgyam, kintu pareSAmapi 'TaThaDaDhA'tiriktAnAmiti dyotanArtha rephopAdAnamityAhaH / ata eva-'apasAraya ghanasAraM kuru hAraM dUra eva kiM
Page #672
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ bhaSTamaH saahitydrpnnH| avRttiralpavRttirvA madhurA racanA tathA / kamalaiH / alamalamAli ! mRNAlairiti vadati divAnizaM vAlA // ' ityAdau zarAmapi mAdhuryavyaJjakatvaM saGgacchate / tadaktaM rasagaGgAdharakAraiH 'tatra TavargavarjitAnAM vargANAM prathamatRtIyaiH zarmirantaHsthaica ghaTitAnakaTayena prayuktairanusvA. raparasavarNaH zuddhAnunAsikaizca zobhitA vakSyamANa: sAmAnyato vizeSatazca niSidvaiH saMyogAdyairacumbitA avRttimRvRttiA racanA''napAtmikA mAdhuryasya vyakSikA / dvitIyacaturthAstu vA guNasyAsya nAnukUlA, nApi pratikUlA; dUratayA sanivezitAzcet / naikaTathena tu pratikUlA api bhavanti, yadi tadAyatto'nuprAsaH / ' iti / varNA akSarANi / tathA / avRttina vRttiH samAsa iti / samAsAbhAva ityarthaH / vA'thavA / alpavRttiralpA mRdulA vRttiriti / madhurA duHzravatvadoSeNa sarvathA'spRSTA mRdulapadaghaTitAnuprAsAdibhI rucireti yAvat / ata eva-madhurAtIti vA / racanA samAhitena cetasA samudbhAvitA sahRdayasya kavivarasya kRtiH / taduktam 'anaucityAhate nAnyada rasabhaasya kAraNam / prasiddhaucityabandhastu rasasyopaniSatparA // ' iti / tadadhyaktau tasya mAdhuryasya vyaktistatra / tanimittamiti yAvat / mAdhuryavyasananimittamityarthaH / 'nimittAt karmayoge* / ' iti sptmii| kAraNatAm / gatAH / prAptAH / atrAyaM paryAlokaH- 'kAdayaSTavaryavihInA rephaNakArasametAH svasvavargAntya varNasaMvalitA varNA mAdhuryAbhivyakteH kAraNAni / ' iti prAJcaH / 'TavargavihInAH zaSasasaMyuktA yaralavayutA varNA mAdhuryavyannakA' iti paNDitarAjapramukhAH / 'TaThaDaDai' rekha vihInAH svasvavargAntyavarNakRtasaMzleSAtiriktasaMyuktatvazUnyA mAdhurya vyaJjayanti varNA' ityapare / samAsasya sarvathA parihArastadasambhave mRdula: samAsazca sahRdayena kavivaraNa samAhitena cetasA vihitA zabdAnAM madhurA saGkalanA mAdhuryavyakteH kAraNAnIti sarve prAhuH / yattu-paNDitarAjai:-'tAM tamAlatarukAntilacirnI kiGkarIkRtanavAmbudatviSam / svAnta ! me kalaya zAntaye ciraM naicikInayanacumbitaM zriyam // ' yathAvA-'svedAmbusAndrakaNazAlikapolapAlirantaHsthitAlasavilokanavandanIyA / Anandamakurayati smaraNena kA'pi ramyA dazA manasi me madirekSaNAyAH // ' prathame padye'tizayoktyalaGkRtasya bhagavaddhyAnautsukyasya bhagavadviSayakaratervA dhvanyamAnAyAH zAnte eva paryavasAnAttadgatamAdhuryasyAbhivyaJjikA racaneyam / dvitIdhe tu smRtyupaTabdhazRGgAragatasya ityuktam / tatradamabhidhIyate-ubhayatra pUrvabhAgayoH samAsasaGkalanA, tvazravyAdisaMyuktavarNAzca mAdhuryavyaJjakA ojovyajakA veti tu sahRdayebhya eva nivedyate / kintu pUrvasmin padye bhagavadviSayakarate+nanaM vyaJjanaM vA, na tAvad vyajanamityabhidhAtuM zakyam 'bhagavaviSayakaratervA dhvanyamAnAyAH zAnte eva paryavasAnAt / ' ityabhihitasya vismRtatvApatteH / naca dhvananamiti vacaH zaraNam / ubhayoreva bhagavaddhyAnautsukyasya bhagavadviSayakaratezca vyajyamAnatve pratibandhAdarzane'nyo'nyamahAGgitvAd dhvanyamAnatvAnupapateH / anyathA 'na dhvaniyaMtra vA tasya prAdhAnyaM na prtiiyte|' iti siddhAntastirohitaH syAt / na ca dhvananavyaJjanayoraparaparyAyatvaM vaktuM zakyam / dhvananavyaJjanayorbhedAvagamakasya niruktasi. ddhAntasyaiva jAgarUkatvAt / zAntaparyavasAyino vA bhagavaddhayAnautsukyasya bhagavadviSayakarate tattvenaiva guNIbhUtatvAt / iti / nanu tatra na naikaTayena saMyuktA varNA na ca dIrghaH samAsaH, yad bhajyeta mAdhuryam / iti cet / na / nacikI'tyatra nekaTayena dvitIyacaturthavaryayorvarNayoH sannivezasya tvazravyAdInAM ca saMyuktAnAM naikavyAbhAve'pi duHzravatvAvahatve mAdhurya"zcatpannAdarzanAta / na ca tAdRzaH samAso'pi mRdula iti suvacam / lambAyamAnasya tasya tattvAnupalambhAt / anyathA samAnadayanIyaveva sAvarNayoriti bodhyam / anyathA 'gagana gaganAkAra milAdIpA rastALagavahitottaraM sakadekapade sanniviSTA varNAH kiJcidazravyAH / yathA-'kakubhasurabhiH, vitatagAtraH, palalamivAbhAtapityAdA asakRdAdhi, enamakadAve te / yathA-'zuka ! karoSi kathaM vijane rucim / ' ityAdau / asakRdathAnekeSu padeSu yadi te tato'pyadhikam / yathA'pika ! kakubho mukharIkuru prakAmam / ' ityAdau / asakRd yadi punaradhikam / yathA-"vitathataraM tava vacanaM pratImaH / ' ityAdau / evaM ca vayA'nAM varNAnAM svasamAnavayaMvarNAvyavahitottaraM sannivezenAzravyatvamudAhRtam, tadvargANAM prathamadvitIyayo. stRtIyacaturthayorekha vA varNayoriti bodhyam / anyathA 'gaganaM gaganAkAra'mityAdAvapi tattvApattiH syAt / atha-prathamatRtIyayordvitIyatRtIyayorvA vargyavarNayoravyavahitottaraM sanivezaH kinycidshrvyH|ess yadi sakRt / etasyApi punarasadbhAve
Page #673
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / yathA-'anaGgamaGga bhuvastadapAGgasya bhaGgayaH / janayanti muhuyUnAmantaHsantApa santatim / ' sphuTamazravyatvam / yathA-'khagakalAnidhireSa vij'mbhte|' ityatra kavaryayo: prathamatRtIyayo: kakAragakArayordvitIyatRtIyAMzca khakAragakArayorvargayoH sannivezaH sakRditi na sAdhAraNAnAmapyavagamyaH / na tu'iti vadati divAnizaM dhanyA (baalaa)||' ityAdau / yataH-prathamatRtIyayo 'vaMdatI'ti kriyApadasthayostakAradakArayoreva'ito tyatra 'divAniza'mityatra ca sagnivezavazAdazravyatvam / athavA 'dayite ! dayiteti nAma te vitathaM naiva yathA tathA bhava / ' iti viviktamudAharaNam / atra hi prathamatRtIyayostakAradakArayodvitIyadvatIyayozca thakAradakArayorasakRditi na sahRdayahRdayaikasAkSikamazravyatvam / aNanamAnAM punaH sannivezaH svasamAnavAvyavahitottaramanizamapi nAzravyaH / teSAM mAdhuryaikasvAbhAvyAt / ata eva kavirAjamahodayAH 'TaThaDaDhAn vinA'iti niSedhaparyavasitasyApi NakArasya raNau'ityanenopadezamAneDayanti / evaM teSAmeva svAvyavahitottara vihitaH sannivezo bhavati kiJcidazravya iti bodhyam / tatra-'tanute tanutAM tanau / ' iti 'mama mahatI manasi vythaassviraasiit|' iti codAharaNam / pUrvatra tavargAntyasya nakArasya svasamAnavaya'takArAvyavahitottaravatI sanniveza iti nAzravyaH / uttaratra tu pavargAntyasya makArasya svasyaivAvyavahitottaravatI sanniveza iti kiJcidazravyaH / eteSAM punarazravyatvaM dIrthasvarAntaritatvena kinycinivrtte| yathA-'hA hanta to tAmarasAnanAM vinA kinnAma te jIvita ! jIvitAt phalam / ' ityatra / kvacit saMyogaparatvenApi yathA-'bhaNitiSu sukavInAmaGganAnAmivAGgA-diSu jayati manojJA kA'pi zobhA'paraiva / tamapi punaranaGgaM raGgasaGgaM nayantI navamamRtataraGgaM tujhyantI prasaGge // ' ityatra / idaM tvavazyamavagantavyam-yadiha saMyogaparatvaM tad vargAntyayogavihitameveti / uktaM caivaM prapazya rasagaGgAdharakAraiH-'madhuraraseSu dIrghasamAsajhaya ( jhabhala, ghaDhaghaSa, jabagaDadaza, khaphachaThathacaTatav, kapaya ) ghaTitasaMyogaparahasvasya visarjanIyAdezasakArajihvAmUlIyopadhmAnIyAnAM TavargajhayAM ( DhaDaThaTAnAm ) rephahakArAnyataraghaTitasaMyogasya halAM (vyaJjanAnAm ) labhanabhinnAnAM svAtmanA saMyogasya jhayghaTitasaMyogasya za-(zaSasa ) bhinnamahAprANa ( khaghachajhaThaDhathadhaha ) ghaTitasaMyogasya sakRdapi ( naikaTyena prayogaM varjaye, asakRttu sutarAm ) iti saMkSepa. (vistarastu ayameva yena yathAyathA mAya vyAhanyeta tathAtathA tasya sarvahAro vidheyaH ) / ' iti / ' iti| udAharati-yathetyAdinA / yathA mAdhuryaM yatrAbhivyajyate tathA tadudAhriyate--'anaGgamaGgalabhuvaH / ityAdinA / 'anamailabhuvo nAstyA karacaraNAdizarIramityeva vA asya (mahezvarasya kopAnalena dagdhatvAt ) tathAbhUtasya madanasyeti yAvanmaGgalamAnandaH punaH saJjIvanotsavastasya bhuvaH pRthivya AdhArabhUtA ityarthaH / 'aGga gAtra pratIkopAyayoH pumbhUmni nIti / klIbaikatve tvapradhAne trivaGgavati cAntike // ' iti medinIkaraH / 'kandarpo darpako'naGgaH / ' ityamaraH / tadapAGgasya tasyAH prasiddhAyA buddhisthAyA vA rucirahAvabhAvazAlinyAH priyatamAyA iti yAvad apAGgo locanayoH prAntavartI bhAgastasya / 'apAGgastvaGgahIne syAnnetrAnte tilake'pi ca / ' iti vizva: / bhaDyo vikSepA vinyAsavizeSA iti yAvat / 'dRzA dagdhaM manasijaM jIvayanti dRzaiva yAH / ' iti khAbhAvyAt / 'vyAjacchalanibhe bhanivadarbhI tanamIlikA // ' iti rabhasaH / yUnAM taruNAnAm / etena bAlAdInAM vyavacchedaH / yuvAno'pyatra durbhagA avihitatatsahasobhAgyahetusukRtapujA eva / antarabhyantare / hRdayasyeti zeSaH / hRdayAntaHpradeze iti bhAvaH / etena vAhya pradezo vyavacchi. dyate / santApasantati santApAnAM na tu santApasya santApayoriti vA santatiH santAna uttarottara parivuddhiriti yAvat tAm / santapanaM santApaH / 'bhAve' 3 / 3 / 18 iti ghana / santanyate iti santati: / 'striyAM ktin / ' 3 / 3 / 94 iti ktin / muharasakRt / janayanti / atra kasyApi durmagasya mitraM prati sakhI prati vA svAntaHsantApabIjabhu. tasya kasyAzcitsaGgamAbhAvasya nivartanAyAntArakasantApAviSkaraNam / ityevaM vipralambhe mAdhuryasya vyaJjakAH puna: svAntyasambalitAH kavAH / 'vAmA'pAGgasye ti pAThastu yuktaH / 'ste' iti saMyuktasya nirAsAt / 'sye tyapi saMyukto varNastasya nirAso'pi 'dayitA'pAGgabhaGgasya / ' iti samaste pAThAntare sambhavati / kintu samAsamRdulatvabhaGgabhayAna kRtam ityeke / anye tu 'tadapAGgasye'tyatra tacchandasyeva 'vAma'zabdasya ramaNIyatvAnApAdakatvamiti yathAsthita eva pATho yuktaH / ityAhuH // 61 //
Page #674
--------------------------------------------------------------------------
________________ saahitydpnnH| ( aSTama: yathA vA mama'latAkulaM guJjanmadavadalipuJja capalayan samAliGgannajhaM drutataramanaGga prabalayan / marunmadamandaM dalitamaravindaM taralayan rajovRndaM vindana kirati makarandaM dizidizi // 2 // ' udAharaNAntaramavatArayannAha-yathetyAdi / yathA / vA-mAdhuryamiti zeSaH / mama madIye prabandhe ityarthaH / tathAdAhiyate-'latAkukSamityAdinA / 'marudgandhavahaH / 'samIramArutamarujjagatprANasamIraNAH / ityamaraH / guJjanmadavadaliputraM guJjantaH zabdaM kurvanto madavanto mattA alipunnA madhukarANAM samUhA yatra tathAbhUtam / atra tripado bahuvrIhiH / latAkuJja latAnAM yUthImAdhIprabhRtInAM vallI vizeSANAM kuJjo gucchAvaSTambhavizeSastam / 'kuJjo'striyAM nikuJje'pi hanau dante'pi dantinAm / ' iti medinI / capalayaMzcapalaM kurvan / ajhaM zarIram / samAliDana saMspRzan / tena saha pariSvaGgaM kurvaniti bhAvaH / ananaM dagdhazarIraM madanamityarthaH / drutataramavilamba natu vilambAt / prabalayan janayan pravardhayazceti bhAvaH / dalitaM dalAni patrANi jAtAni vikasitAnyasyeti, tat / 'tadasya saJjAtaM tArakAdibhya itaca / ' 5 / 2 / 36 / praphullamiti bhAvaH / aravindaM kamalam / atra jAtAvekavacanam / tena kamalavanamiti nisskRsstto'rthH| mandamandaM natu tvaritam / yathA na vinazyet surabhizca labhyeta / 'nityavIpsayoH / ' 811 / 4 iti vIpsAyAM dvivacanam / taralayana kampayan / rajovRndaM rajaso bundam / surabhitakusumAntargataM parAga ( tadrajo) vRndamityarthaH / 'Artave ca parAge ca reNumAtre'pi dRzyate / ' iti medinI / makaranda kusumarasam / 'makarandaH puSparasaH / ' ityamaraH / dizidizi pratidizam / 'AnupUrve dve vAcye*' iti dvivacanam / kirati vikirati / atra zikhariNIchandaH / tallakSaNaM tu prAguktam // ' iti / atra pUrvabhAge kavaya'sya gakArasya svAnyena TukAreNa saMyogabhUyastvamuttaratra punastavaya'sya dakArasya nakAreNa / na samAsadairghyaM ceti sphuTaM mAdhuryam // 65 // yathA vA mama-'bata mAM dayitAM ca tAM dayA-mabhagAM hanta vidhAya kiM vibho| kuha nAtha gato'si ko'nayoH zaraNaM vA tava ko'nayormataH // ' atrApi pUrvavat / kintu pUrvatra virahiNo nAyakasya, atra punarnAyikAyAH pralApaH / iti bhedaH / yattu tarkavAgIzaiH-avRttermAdhuryavyaJjakatvaM yathA-'mudritAmindumAlokya padminI padaya sundari / hanta :kAmasya viccheda madhuro'pi na rocate // ' iti / asamAsasya yathA-'mAnaM vimuJca kalyANi dAsaM mAmanukampaya / vijahIhi ruSo rAgamadharasya ca kampanam // ' ityabhidhAya vA sukumArArthapratipAdakaracanAyA mAdhuryavyaJjakatvaM yathA-'ucitaM gopanamanayoH stanayoH kanakAdridharmataskarayoH / avamAnitavidhumaNDalamukhamaNDalagopanaM kimiti // ' itItyuktam / tadavaheyam / pUrvatra hi 'mudrinA'mityudAhRte padye 'indumAlokya mudritAM padminI'mityabhimatAnvayasya padAntarapraviSTatvAt saGkIrNatvam, saMyuktavarNaghaTitapAruSyavazAca duHzravatvaM nAma doSaH / aparatra punaH 'mAna'mityatra na kazcitkavitAparipAkaH / 'vijahIhi'ityatra grAmyokteH sphuTamupalabdheH / uttaratra 'ucita miti padye tu prasAdaH / na punarmAdhuryam, samAsadairdhyAt / atrAyamabhiprAyaH'mardhni vargAntyavarNene ti niruktaM samastameva lakSaNaM mAdhuryAbhivyakteH / naca niruktAnAM varNAnAM samAsAbhAvasya samAsamAdevasya vA madhurAyAzca racanAyAH pratyekaM mAdhuryAbhivyaktihetutvamavaseyamiti vAcyam / tathA sati hi samAsAbhAvasya samAsamArdavasya ca mAdhuryAbhivyaktyudAharaNe 'TaThaDaDhA'nAmapi nivezasthopapatteH / nApi 'mAdhuryavyajakatvaM yadasamAsasya darzitam / pRthakpadatvammAdhuyaM tenaivAGgIkRtaM punaH // ' iti vakSyamANanayenAsamAsasyApi mAdhuryavyaJjakatvamaGgIkartavyamiti zaGkayam / niruktalakSaNaghaTitavarNAnugRhItasamAsAbhAvasyaiva tatrApi tattvAbhipretatvAt / nanu tarhi 'zvAsAn muJcatI'tyudAharaNaM kimmUlam ? saMyuktavarNAnAM ca ThakArasyApi tatra nivezAt iti cet ! satyam / tatra pRthakpadatvamevodAhriyate natu mAdhuryavyajakatvamapekSyate / anyathA kena pAmaravyatiriktena tathAtve'pi mAdhuryamabhidhIyeta / ojoghaTakayAvanmAtranibezasyaiva mAdhuryatirodhAyakatvena sarveH svIkRtatvAt / vastutastu tatra pRthakpadatvamapi mAdhuryavyaakaM bhavitumarhati, cenna niru
Page #675
--------------------------------------------------------------------------
________________ pariccheda: ] rucirAkhant vyAkhyeyA sametaH / 38 ozcittasya visphArarUpaM dIptatvamucyate // 36 // 39 vIrabIbhatsa raudreSu krameNAdhikyamasya tu / asyaujasaH / atrApi vIrAdizabdA upalakSaNAni / tena vIrAbhAvAdiSvapyasyAvasthitijJeyA / varNairviruddham / anyathA tu tasya guNatvameva na duHzravatvAdikaluSitatvAt / 'kandarpaH kuTilaH karAlakRtikaH kAma pracaNDaiH zarairvidhyan hanti na yAnti hanta tadapi prANA mamAmI khalAH / kAcitkApi na mAdRzI hatabhagA dRSTA zrutA kenacit kAla ! kAsi jhaTityupehi kavalIkRtyAGgametanmRDa // ' ityAdAvapi pRthakpadatvena mAdhuryavyaJjakodAharaNApattezca / iti / athoddezakramaprAptamojaHsvarUpanirUpaNamArabhate - 38 oja ityAdinA / 17 38 cittasya sAmAjikAnAmiti zeSaH / te ca sahRdayA evaM nAnye ityapi bodhyam / vistArarUpaM vistAro vIrAdirasAsvAdAvasare dravIbhAvaviruddho vismayavizeSo vRttivizeSo vA sa eva rUpamAtmA yasya tadityarthaH / dIptatvaM dIptasya bhAva iti / tasya ca sAkSAdanupapatterupacAraH / tathA ca dIptatvamiveti niSkarSa: / bhojastadabhidheyo guNo bhavatItyarthaH / tathA ca - vIrAdirasAsvAdAvasare jvalitamiva ca manaso'vasthAnameva ojo nAma guNaH / na tu cittasya jvalitatvamiva vismitatvamiva ca avasthAnamApAdayati yat, taddoja iti niSkRSTo'rthaH / etena - 'dIyAtmavismRterheturojaH / ' iti kAvyaprakAzAbhidhAnaM nAtipezalamityabhihitamiva bhavati / tatra kAryakAraNabhAvAnupapatteH / nahi ceto vistArAtmakadIptatvAvasthAnabhinnaM kimapyojastvaM pratIyate, yena tayoH kAryakAraNatvaM samupapadyeteti dik // 36 // evamojaHsvarUpamabhidhAya tadadhikaraNakAn rasAnnirdizati - 39 vIrabIbhatsa raudreSvityAdinA / . 39 tu punaH / asyojoguNasyetyarthaH / vIrabIbhatsaraudreSu vIrazca bIbhatsazca raudrazceti teSu / krameNa pUrvapUrvApekSayottarottaratreti yAvat / Adhikyamadhikatvam / tathA ca vIrApekSayA bIbhatse tadapekSayA pumA raudre citte dIptatvama dhikamiti niSkarSa: / atha kArikAsthasya 'asyai'ti padasyArthamAha-asyetipadasyeti yAvat / ojasaH / ' ojasaH' ityartho boddhavya iti / atra cIrAdizabdAnAmupalakSakatvamaGgIkRtya tatprayojanaM nirdizati - atrAsmin kArikAMze iti yAvat / api yathA 'sambhoge -' ityatra tatheti bhAvaH / vIrAdizabdAH vIrabIbhatsaraudrazabdA ityarthaH / upalakSaNAni tadrUpA iti yAvat / tena vIrAdizabdAnAmupalakSaNAtmakatvAGgIkAreNetyarthaH / asyojasaH / vIrAbhAsAdiSu vIrAbhAsa Adau vIrazAntyAdInAM bhAvAbhAsabhAvazAntyAdInAmiti yAvat teSu / api vIrAdiSu tu sutarAmityarthaH / avasthitiH sthitisambhavaH / kvacit 'sthiti' rityeva pAThaH / jJeyA boddhavyA / kvacij 'jJeye' tipATha eva na / atredaM niSpannaM tattvam-vIre bIbhatse raudre ca kramAduttarottaratraujaH sAtizayaM camatkArazAli ityAceditvaram / ojazca cittasya jvalitavadavasthAnam / taca anabhimatanirIkSaNAdinA jAyate / ityapi nirvicikitsitam / vIrastAvadusApradhAno natu krodhapradhAnaH / bIbhatsaH punarjugupsApradhAnaH / atha raudraH krodhapradhAnaH / natu utsAhamAtraprathAnaH / krodho yathA karttavyAkarttavyamUDhatvaheturna tathotsAhaH / jugupsA tu paraM kathamapi parihArecchA mebodbhAvayati na tUtsAhaM krodhaM vA / ata eva tatra jigISA jihAsA jighAMsA ca kramAt / tAsAM ca uttarottaraM cittasya dIptatvavattvApekSitatvAdojo'pi vIrAkSAyuttarottaraM sAtizayamutkarSazAli / taduktaM kAvyaprakAzavyAkhyAyAM cakravartibhaTTAcAryaiH 'vIre tu jijISaiva vairivazIkaraNamAtroddezyatvAt / bIbhatse jugupsite viSaye mamatA'nAspadatvena titikSA natu jighAMsA / raudre tvapakAriNi vadhAvadhikaH prayAsa iti jighAMsaiva natu jigIsA navA titikSeti kramazo dIpterAdhikyam / ayameva raudravIrarasayorbhedo'vaseyaH / ' iti / caNDIdAsena 'ojasastAvadavatAro bIbhatse, mAdhuryAnuviddhatvAnnotkarSabhAk / atha raudre vIre ca na mAdhuryAnuviddha ityutkarSabhAgeva / ' ityuktam / ojasastatrAdhArabhUtA vIrAdaya ityubhayathA nirvivAdam / vIrAdizabdAzca lakSaNopakRtAH / sA ca prakRte'jaha svArthaiva / evaM vIrapekSayA bIbhatsAdau yathaujasa utkarSastathA tattadAbhAsAdyapekSayA tattadAbhAsAdiSvapi tAratamyamavadhAryam / teSAM tattadaGgabhUtatvAt / iti / punaH paryavasitA hAsyo'dbhuto bhayAnakazceti traya eva rasAH / tatra Adhe mAdhuryamantyatro; 13 *
Page #676
--------------------------------------------------------------------------
________________ 98 sAhityadarpaNa: / 40 vargasyAdyatRtIyAbhyAM yuktau varNau tadantimau // 37 // uparyadhodvayorvA, sa-rephau TaThaDaDhaiH saha / zakArazca SakArazca tasya vyaJjakatAM gatAH // 38 // tathA samAso nahulo ghaTanauddhatyazAlinI / yathA - 'caca-' ityAdau / [ aSTamaH punaroja: sphuTam / Aye punaroja : antyayoH punamAdhuryamasphuTam / anye tu zRGgArAGgavibhAvAdiprabhavatve mAdhurya, vIrAyatana bhavatve tu teSAmojaH pradhAnam / ' ityAhuH / 1 atha yathaujo'bhivyajyate iti nirdizati 40 vargasyetyAdinA / yn 40 vargasya / 'kuTutupu' ityete vargAH / teSAM madhye yasya kasyApi sajAtIyasya vijAtIyasya vA vinyAso bhavettasyaikatamasyetyarthaH / bhAdyatRtIyAbhyAmAdyazca tRtIyaceti tAbhyAm / prathamavarNena tRtIyavarNena veti bhAvaH / prathamastAva - dvarNaH - 'kacaTatape' tyeteSAmekatamaH / tRtIyaH punaH - 'gajaDadave' tyeteSAmekatamo varNa: / saheti zeSaH / 'sahayukte'pradhAne / ' 2 / 3 / 19 iti tRtIyA / yadvA-' itthambhUtalakSaNe' 2 / 3 / 21 iti tRtIyA / yadvA- 'kartRkaraNayostRtIyA / ' 2 / 3 / 18 itya naiva tRtIyA / tadantimau tayorantimAghantyau / 'kucutupu ' vargANAM madhye kasyApi vargasyAdyatRtIyavarNayorantyau dvitIyacaturthI va iti bhAvaH / tatra dvitIyaH 'khachaTathake' tyeSAmekatamo varNa, caturthaH punaH - 'ghajhaDhadhabhe tyeSAmekatamo varNa: / yuktau / saGgatau saMyukta saMpRktau iti vA bhAvaH / varNau / tathA upari zirobhAge / yathA tarkodarkorjitoktirityatra / adho'dhobhAge / yathA - zubhrAmrairityatra / vA / pakSAntarasambhave tvityarthaH / dvayoruparyadhazcetyarthaH / yathA - muhurbhrAnta ityatra / sarephau repheNa rakAreNa saha varttamAnau tau ca vargasyAdyatRtIya dvitIyacaturthI vA nirdekSyamANau zakArasakArau vA'nyAveva vayathAtathamavagantavya / ca tathA / TauDadaiSTakAraThakAraDakAra DhakAre mAdhuryatirodhArthakairiti bhAvaH / etacopalakSakam / tenamAdhuryAnanuguNAnAM varNAdInAmojo'nuguNatvamiti dyotitam / zakAraH / ca / SakAraH / tathA / bahulo dIrghaH / samAsaH 'samAsabahulA' iti samastapAThe tu samAsairbahuleti ghaTanAvizeSaNamavadheyam / auddhatyazAlinI uddhatastha bhAvastena zAlate ityevaMzIlA | auddhatyazAlitvaM ca kvacidvarNavaikalyena kvacidarthakauTilyena sambhavati / ghaTanA gumphaH / tasya niruktalakSaNasyojasa ityarthaH / vyaJjakatAm / gatAH prAptAH / vyaJjakA itimatA iti bhAvaH // 37 // 38 // atredaM niruktam- khaghachajhaThaDhathadhaphabhetyete varNAH, kagacajaTaDatadapabetyetairyuktA upariSTAdadhastAdubhayatraiva rakArAliGgitA varNATasahitau rakAreNa vA pariSvaktau zakAraSakArau samAsabAhulyaM duHzravatvAdhAyikA ghaTanA ca kAraNabhUtA ojasosbhivyakteH / duHzravatvaM ca ghaTanAyA naikaTayena bahutra vA saMyuktAnAM varNAnAM nivezAt saMhitA''dinA samAsAdinA vA vairU dhyApAdanAjjihvAmUlIyopadhmAnIyayozca samparkAt sambhavatIti / tathoktaM paNDitarAjai: - 'naikaTayena dvitIyacaturthavargavarNaTavargajihvAmUlIyopadhmAnIya visargasa kAra bahulairvaNairghaTito jhayphAnyataraghaTitasaMyogapara hasvaizca naikaTayena prayuktairAliGgito dIrghavRtyAtmako gumpha ojasaH / asmin patitAH prathamatRtIyavargA guNasyAsya nAnukUlA nApi pratikUlAH saMyogAghaTakAcet / tAstvanukUlA eva / evamanusvAraparasavarNA api / ' iti / tatrodAharaNamupasthApayati-yathetyAdinA / yathA / taceti zeSaH / ' caJcadbhuja' - ityAdau / atredamboddhavyam -'caJcadbhujabhramitacaNDagadA'bhighAtasaJcUrNitoruyugalasya suyodhanasya / styAnAvanaddhadhanazoNitazoNapANi hattaMsayiSyati kacAMstava devi ! bhImaH // itIdaM padyaM SaSThe paricchede parinyAsodAharaNaprasaGge niveditaM vyAkhyAtaM ceti mAtra vyAkhyAyate / kintu sphuTaM saMyuktA varNAH prAcurya va teSAM samAsasya punadarghatvamiti vyaktamevaujaH / yathA vA hanuma nATake'STame - 'mUrdhnAmuttakRttAviralagalagaladraktasaMsaktadhArAdhau te zAGghriprasAdopanatajayajagajjAtamithyAmahinAm / kailA
Page #677
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH 1 rucirANyayA vyAkhyayA sametaH / 41 cittaM vyAmoti yaH kSipraM zuSkandhanamivAnalaH // 39 // sa prasAdaH samasteSu raseSu racanAsu ca / vyAnoti AviSkaroti / sollAsanecchAvyatikarapizunotsarpidoMDurANAM doSNAM caiSAM kimetatphalamiha nagarIrakSaNe yat prayAsaH // ' iti padyam / asau ca vAnarairAveSTitAM purImavalokayatastadrakSaNaM cApArayataH kupyato rAkSasendrasyoktiH / arthaH punaretasya-'uttakRttAviralagalagaladraktasaMsaktadhArAdhautezAGaghriprasAdopanatajayajagajjAtamithyAmahimnAmadattaM nirmayAdaM yat kRttaM kartanaM chedanamiti yAvata, tenAviralaM gelAt karaNThAdgalanto pravahanto yA raktasaMsaktadhArA tayA dhautau prakSAlitau pUjitau iti yAvad yau IzAGghrI mahe. zacaraNau tayoH prasAdena prasannatayA kRpayeti yAvadupanato yo jaya utkarSastena jagati jAto mithyA mahimA yeSAM teSAmityarthaH / eSAmeteSAm / manI mastakAnAm / ca punaH eSAm-kailAsollAsanecchAvyatikarapizunotsarpidapoddharANAM kailAsasya parvatendrasyollAsanamudghATanaM tatra tasya vA yA icchA tasyA vyatikara adhikatvaM tasya pizunAH sUcakAstAdRzA ye utsarpiNotkaTena darpaNoddharA dRDhAsteSAm / doSNAM: bhujAnAm / ihAsmin vAnarApAdAnake iti yAvat / nagarIrakSaNe / yat / prayAsaH / tad-etadeveti zeSaH / kim / phalam / ' iti / nanu nagarIrakSaNe prayAso bhujAnAmeva bhavitumarhati na punarmUmiti na syA 'mI' mityupAttaM padam / iti cenna / tathAbhUtAnAM mUrdhA tathAbhUtotkaTaklezasor3hatayA'laukikazauryavyaJjakatvAna / atra cAnekAneke: saMyuktA varNAH samAsadaiya tAdRzavarNanaparatayA cAvaTitauddhatyasampannA ghaTanA ca sphuTamojo vyaJjayanti / iti / atha samastAnAM kAvyAnAM jIvanabhUtaM prasAdaM svarUpato nirdizati-41 cittamityAdinA / 41 analaH pAvakaH / 'kRzAnuH pAvako'nalaH / ' ityamaraH / zuSkandhanaM zuSkaM yadindhanaM tat / tatraiva jhaTilyagneH prasArasambhavAt / iva / idaM sAmAnyana, vizeSeNa tu 'jalaugho vimalaM vasanamivetyabhidhAtumucitam / ata eva prakAzakAraiH 'zulkendhanAmivat khacchajalavatsaharIva yaH / iti 'yadA vIraraudrAdiSu / yadA jhArakaraNAdiSu tadA khacchajalavaditi tu tadyAkhyAkArairuktam / yaH / 'yena hi rasazcittaM vyApnotI'ti vaktavye karaNabhUtasyApi guNasya 'ya' iti nirdezaH khaatntryvivkssyaa| anyathA rasamAtradharmatve'pi vakSyamANena prakAreNa racanAmAtreSvapyavasthAnasyAniSpattiH syAditi bodhyam / cittama / kSipraM jhaTiti / vyApnotyAvizati / saH / samasteSu / raseSu / Adheyatayeti zeSaH / ca / samastAkhiti zeSaH / rcnaas| vyaGgayatayeti zeSaH / prasAdaH / sambhavatIti zeSaH // 39 // atrAyambhAvaH-yena hi vyAthAnAmAsvAdyatvaM so'yaM prasAdo nAma guNaH / enameva samasteSu raseSu samastAsu ca racanAsu virAjamAnamAhuH / nahi raso racanA vA kAcit prasAdamantarA yasya yasyA vA kamanIyatvam / na caujomAdhuryayorivaitasya tayoranyatareNa samamekAdhikaraNatvaM vyAhanyate / sarvatra tasya sAdhAraNyAt / ata eva zuSke indhane'gneriva vimale vasane ca jalaughasyeva cetasyetasyApi vyApakatvam / zuSkatvaM vimalatvaM ca tayorvyApyopayogitvamabhidhAtum , evaM ca-sahRdayasyaiva sAmAjikasya cetasi sphurati nAnyatrAyamityabhihitam / vIrabIbhatsaraudreSu, sati zuSkandhane'gnariva cetasi vyAptiretasya zRGgArakaruNazAnteSu vimalavasane jalaughasyeva / anyatrApyevaM yatra mAdhurya tatra vimalavasane jalaughasyeva yatra punarojastatra zuSkandhane'gnarivAsyApi / vyAptizca pUrvatra saMyogAnukUlo vyApAraH, uttaratra tu viSayAntarebhyo vyAsaGganirAkaraNena tasyojjvalatvavidhAyakatvam / ata eva 'zuSkandhanamivAnalaH / ' ityuktam / ____ athAnalapakSe vyApanaM sphuTaM manvAno rasAdipakSa tadartha sphuTayati-vyApnotIti padasyeti shessH| AviskarotI. tyartha iti zeSaH / iti| yathoktaM tarkavAgIzaiH-'analapakSe vyApanaM saMyogAnukUlo vyApAraH / guNapakSe tvAha-vyApnotIti / AviSkaroti vyAsaGganirAkaraNena nirmalaM karoti' / iti /
Page #678
--------------------------------------------------------------------------
________________ 100 sAhityadarpaNaH / 42 zabdAstadvayaJjakA artha-bodhakAH zrutimAtrataH // 40 // yathA - ' sUcImukhena sakRdevakRtavraNastvaM muktAkalApa ! luThasi stanayoH priyAyAH / airH smarasya zatazo vinikRttamarmA svapne'pi tAM kathamana vilokayAmi // 63 // " 43 eSAM zabdaguNatvaM ca guNavRttyocyate budhaiH / zarIrasya zauryAdiguNayoga iva iti zeSaH / ( aSTama: 44 zleSaH samAdhirodArtha prasAda iti ye punaH // 41 // asya vyaJjakAnAha - 42 zabdA ityAdinA / 42 zrutimAtrataH zrutiH zravaNameveti tasmAt / arthabodhakA arthasya vAcyasya lakSyasya vyaGgayasya vA bodhakA abhimatAnukUlyena pratyAyakAH / atra trividhasyaivArthasya saGgrahAya bodhakA ityuktam / zabdA vAcakA lakSakA vyaJjakA / tadvyaJjakAstasya niruktalakSaNasya prasAdAbhidheyasya guNasyeti yAvad vyaJjakA anugrAhakAH / bhavantIti zeSaH // 40 // udAharati-yathA' sUcImukhenetyAdinA / 'muktAkalApa ! muktAnAM mauktikAnAM kalApo gucchastatsambuddhau / hAreti bhAvaH / sakRt / eva na tu punarapi / sUmukhena sUcyabhAgena / kRtavraNo viddhaH / tvam / tata eva nivRttasamastapratyavAya iti bhAvaH / priyAyAH / yatra kvApi virAjamAnAyAH / stanayoH / luThasi na tu vilokanAdyaiva karoSi / punaH - aham / smarasya smaraNamAtreNa prabhavato manasijasya kandarpadevasma / bANairnatu sUcyAdinaiva / zatazo'nekazatAvRttyA / vinikRttamarmA vinikRttAni nitarAM kRtitAni marmANi yasya saH / aham / natu abhyaH / tAM yasyAH stanopari yatra kvApi nitarAM virAjase na vanyAm / katham | kena hetunA / svapne / api kutaH punaranyadA / na / vilokayAmi va punarluThanamiti ko nAma madIyaH pratyavAyastatra pratibandhako yena svapne'pi taddarzanamAtra saubhAgyamapi niruddhamiti tvameva sukRtitvena vaNayopadizeti vA / ' padyamidaM zrIkRSNAnandaviraMcite sahRdayAnande dvitI / vasantatilaM chandaH / lakSaNaM coktaM prAk // 63 // nanveSAM rasavarttitve kathamiva punarvAmanAdibhiH 'ye khalu zabdArthayordharmAH kAvyazobhAM kurvanti te guNAH / ' iti zabdArthadharmatvaM svIkRtamityAzaGkayopacArAdityuttaramavatArayati - 43 eSAmityAdinA / 43 ca punaH / budhairvidvadbhiH ( kartRbhiH ) / guNavRttyopacAreNa ( hetunA ) / eSAM guNAnAm / zabdaguNatvam / atrArthasyApyupalakSakaH 'zabda 'zabdaH / tena zabdaguNatvamarthaguNatvaM ceti niSkRSTo'rthaH / (karma) / ucyate natu tathA'GgIkriyate / nacAyamupacAro dRSTacara iti zaGkanIyamityAha - 'zarIrasyetyAdi / 'zauryAdiguNayogaH zauryaudAryAdInAM guNAnAM yogaH sambandha ityarthaH / zarIrasyAkArasyeti yAvat / iva / ' iti / zeSo'dhyAhRtya kArikayA saMyoktavya iti bhAvaH / tathA ca - yathA zauryAdayo guNA AtmamAtradharmA api zarIrasambandhitvenApi upacAravazAdupakalpyante vyavahriyante ca tathA mAdhuryAdayo rasamAntravarttino'pi zabdArthadharmatvenopakahRpyante vyavahriyante ca / iti niSkRSTo'rthaH / idamaparamavaseyam - zauryAdInAM zarIreNa paramparAsambandhaH svasamavAyyAtmAvacchedakatvam / nanu guNAnAM rasavRttitvasya nirukta paramparAsambandhasya ca kalpane gauravamiti zabdArthavRttitvamevaiSAM kalpanoyamiticenna / kvacinnIrase kAvye guNAbhivyaJjakayoH zabdArthayoH sattve'pi mAdhuryAdyanupalambhAt, kvacit punarguNAbhivyaJjakazabdArthavattvAbhAve'pi rasavazAdeva guNasambhavopapatte rasAnvayavyatirekAnuvidhAyitvena rasavRttitvakalpanAyA atirohitatvAt / iti / manu bhavatA traya eva guNA aGgIkRtAH, vAmanAdibhiH punaradhikA ityAzaGkayAha - 44 zleSaityAdi / 44 cirantanaiH prAcInairvAmanAdibhiriti yAvat / ' sAyaMciraMprAheprage 'vyayebhyaSTayuTa ghulau tuTU ca / 4 / 3 / 23 /
Page #679
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchadaH ] cirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / guNAzcirantanairuktAH ojasyantarbhavanti te / ojasi bhaktyA ojaHpadavAcye zabdadharmavizeSe / tatra - zleSo bahUnAmapi padAnAmekapadava dbhAbanAtmA / 101 yathA--' unmajjajjalakuJjarendrarabhasAsphAlAnubandhoddhatAH sarvAH parvatakandarodara bhuvaH kurvan pratidhvaninIH / uccairuccarati dhvaniH zrutipathotmAthI yathA'yaM tathA prAyaH preGkhadasaGkhayazaGkhadhavalA veleyamudgacchati // 64 // " ye / zabdagatA iti zeSaH / zleSaH / samAdhiH / audAryam / punaH / prasAdaH / iti ityevamabhidheyAH / guNAH / uktAH / te zabdagatA guNAH / ojakhi tatpadavAcye guNe | antarbhavanti gatArthaM bhavanti / tadekatarAGgIkAreNa teSAmaGgIkArasya vyarthatvAt // 41 // ojazcattasya vistArarUpaM dIptatvamityukte ojasi zleSAdInAmantarbhAvAsambhavAttatpadavAcyamAha - ojasItyAdi / bhaktyA guNavRttyA lakSaNayeti yAvat / ojasi / ojaH padavAcye / zabdadharmavizeSe zabdasya dharmavizeSo bandha gADhatvAtmA tatra / tadabhivyaJjakavarNAdiSu / zleSAdayo'ntarbhavantIti pUrveNAnvayaH / itibhAvaH // atredamabhihitam-vyavahArapravRttirhi dvedhA aupacArikA vAstavikA ca / tatra - ' ayo dahati' ityAdau 'pazyAsya bAhvorbalam / ' ityAdau ca dAhakatvavIryavattvAdivyavahArapravRttiryathaupacAriketi vidvAMsaH, vAstaviketi bhrAntAH svIkurvanti / tathaiva 'madhuraH zabdaH madhuro'rthaH, madhureyaM racanA, uddhataH zabdaH, uddhato'yamarthaH, uddhatA punarasau racanA / ' ityAdau mAdhuryAdisambandhinI / astu bhrAntAnAM carcA, kintu viduSAM vivAreNa yathA vahAtmAdyabhAve ' ayodahatI'tyAdau 'pazyAsya bAhvorbalam' ityAdau ca dAhakatvavIryavattvAdarzanAd vadyAtmAdisattve ca tatratatra dAhakatvavIryavattvAdidarzanAccetyanvayavyatirekAnuvidhAyinaupacAriketyasau nirNIyate vyavahriyate ca tathA prakRte'pIti nirvicikitsitam / athaupacArika pakSe ojaH padavAcye zabdadharmavizeSe zleSAdInAmantarbhAvaH / zabdaghaTitAnAM zabdaghaTanAvizeSe evAntabhAMvasambhavAt / iti / - - atha yathAtathaM zleSAdInAmojasyantarbhAvaM vivakSusteSAM lakSyalakSaNavyavasthAmapi darzayati - tatretyAdinA / tatra zabdaguNeSu / bahUnAm / api / padAnAm / ekapadavadekapadasyeva / ' tatra tasyaiva / ' 5 / 1 / 116 iti vatiH / bhAsanAtmA bhAsanaM pratItistadevAtmA yasya saH / zleSaH / tathoktaM vAmanena 'masRNatvaM zleSaH // 3 / 1 / 11 masRNatvaM nAma yasmin bahUnyapi padAnyekavadbhAsante // ' iti / udAharati yathetyAdinA / yathA 'unmajjajjalakuJjarendrarabhasAsphAlAnubandhoddhatAH unmajjanta udvikasanto ye jalakuJjarendrA jalasaJcAriNo gajendrA makarendrA iti yAvat, yadvA-unmajjanto ye jalakuJjarendrAH kuJjarendrarUpANi sADambarANi jalAnIti yAvad, iti, teSAM rabhaso harSo vego veti tasya teneti vA AsphAla AsphAlanaM tADanajanyaH zabdavizeSastenoddhatAH / jalasya kuJjarendrA iti, jale kuJjarendrA iti vA / jalAnyeva kuJjarendrA iti vA / 'rabhazo vegaharSayoH / ' iti vizvaH / sarvAH / parvatakandarodara bhuvaH parvatAnAM kandarAstAsAmudarANi madhyapradezAsteSAM bhuvaH sthalAni iti tAH / pratidhvAninIH pratidhvAnaH pratidhvanistadvatIH / kurvan / zrutipathonmAthI zrutyoH karNayoH patho randhramiti zruteH zravaNasya patho dvAramiti vA tasyonmAthI / 'zrutiH zrotre tathAssnAye vAttayAM zrotrakarmaNi / ' iti vizvaH / ' vATaH pathazca mArgazve 'ti trikANDazeSaH / ayamanubhUyamAnaH / dhvaniH / yathA / uccaiH / uccarati / tathA / prAyaH preGkhadasaGkhyazaGkhadhavalA prAyo vAhulyena preGkhanta ucchalanto ye'saGkhyazaGkhA iti tairdhavalA / iyam / velA / udgacchatyucairuttiSThati / idaM ca payaM pralayakAlIna samudravarNanaparam / chandacAtra zArdUlavikrIDitam / tathA
Page #680
--------------------------------------------------------------------------
________________ 102 sAhityadarpaNaH / [ aSTama: ayaM bandhabaikaTyAtmakatvAdoja eva / samAdhirArohAvarohakramaH / bhAroha utkarSaH / avaroho'pakarSaH / tayoH kramo vairasyatAnAvaho vinyAsaH / yathA - ' caJcadbhuja-' ityAdau / atra ca pAdatraye krameNa bandhasya gADhatA caturthapAde tvapakarSaH / tasyApi tIvra prayatnoccAryatayaujasvitA udAratA vikaTatvalakSaNA vikaTatvaM padAnAM nRtyatprAyatvam / yathA- 'sucaraNaviniviSTairnUpurairnartakInAM jhaNi ( Ti ) ti raNitamAsIttatra citraM kalaM ca / ' iti / samAsavazAd bhinnAnyapi padAni na tathA pratibhAsante / iti bandhasya gADhatvasambhavAdoja eva // 64 // tadevAha - ayaM zleSa udAhRtapadyastha iti zeSaH / bandhavaikaTyAtmakatvAd bandhasya gumphasya sandarbhasya vA yad vaikaTa vikaTatvaM tadevAtmA svarUpaM yasyeti tattvAt / ojaH / eva / bandhagADhamAtratvamoja iti svenaiva nirUpitatvAnnAtrAsmAkaM vaktavyAntaramityarthamevopAdAnamiti bodhyam / samAdhimantarbhAvayituM tatsvarUpamAha - samAdhirityAdinA / ArohAvarohakrama ArohAvarohayo bandhagADhatvA gADhatvayoH kramo vinyAsavizeSa iti tathoktaH / samAdhistadabhidheyo yuSmanmate zabdagato guNa iti bhAvaH / uktaM ca vAmanena 'ArohAvarohakramaH samAdhiH // 3 / 1 / 13 iti / ArohAvarohapadArthamabhidadhAnastatsvarUpaM nigamayati-Aroha statpadavAcyaH / utkarSaH / sa ca prakRte bandhasyaiva / avarohastatpadavAcyaH / apakarSaH zaithilyam / tayorArohAvarohayoH / kramastatpadavAcyaH / vairasyatAnAvaho virasasya nIrasasya sarasatA'bhAvasyeti yAvad bhAva iti vairasyaM tasya tAnaH santAnastadavahastadaprApakastadajanaka iti yAvat / vastutastu 'vairasyAnAvahaH / ' ityeva pATho yuktaH / vinyAsaH padAnAM nivezaH / samAdhiH / udAharati-yathA- 'caJcadbhuja' ityAdau / 1 kathaM saGghaTate ityAha-ca punaH / atra - ' caJcadbhujabhramitacaNDagadA'bhighAta saMcUrNitoruyugalasya suyodhanasya / styAnAvanaddhaghanazoNitazoNapANi - ruttaMsayiSyati kacAMstava devi bhImaH // ' ityudAhRte padye ityarthaH pAdatraye 'zoNapANi' rityantam / krameNa / bandhasya gumphasya / gADhatA zaithilyAbhAva ityArohaH / caturthapAde 'uttaMsayiSyatI' tyAdyAtmake / tu / tasya bandhasya / apakarSo'varohaH / tAdRzAroddasyApratIteH / ca / tasya / caturthapAdasyApakarSAparaparyAyasyAvarohasya / api / tIvraprayatnoccAryatayA / ojasvitA / gADhateti bhAvaH / atastvanmatenaujasi, asmanmatena tu tadvayaMjakavarNAdau samAtherapi yukta evAntarbhAvaH / audArya nirdizati - vikaTatvalakSaNA vikaTakatvasvarUpA / udAratA / nanu kiM nAma vikaTatvamityAha - vikaTatvaM nAma | padAnAm / nRtyatprAyatvam / uktaM ca vAmanena 'vikaTatvamudAratA / 3 / 1 / 23 bandhasya vikaTatvaM yadasAvudAratA / yasmin sati nRtyantIva padAni / ' iti / udaahrti-ythaa| 'tatra nRtyAGgaNe / nartakInAM narttanakAriNInAm / striyAmiti zeSaH / sucaraNaviniviSTeH mucaraNeSu viniviSTAni lagnAni saGgatAnIti yAvat taiH / nUpuraiH pAdAGgadai: 'nevarI'ti prasiddhairAbhUSaNaiH / jhaNiti / 'jhaN' iti teSAM zabdAnukaraNam / kvacit ' jhaTitItyapi pAThaH / tatra - zIghramityarthaH / ca / kalaM manoramaM bhavaNaM yathA bhavettathA / raNitaM dhvaniH / AsIt / iti-citramAzcaryam / yadvA- 'citra' miti 'raNita' miti yojyam / tatra-'vicitra' mityarthaH / padyArddhamidaM 'vAmanaracita eva 'kAvyAlaGkArasUtre | mAlinI cAtra chandaH / uktaM ca talakSaNaM prAk / 1 sthUladRzedamabhihitam / sUkSmadRzA tu 'saJcUrNite 'tyantamArohaH 'suyodhanasye 'tyantaM puna 'stavAnta' mArohaH tat punaravarohaH / iti /
Page #681
--------------------------------------------------------------------------
________________ 103 paricchedaH] rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| atra ca tanmatAnusAreNa rasAnusandhAnamantareNaiva zabdaprauDhimAtreNaujaH / prasAda ojomizritazaithilyAtmA / yathA'yo.yaH zastraM bibharti svabhujagurumadA pANDavInAM camUnAm / ' iti / 45 mAdhuryavyaJjakatvaM ya-dasamAsasya darzitam // 42 // pRthakpadatvaM mAdhuryaM tenaivAGgIkRtaM punH| yathA-'zvAsAn muzcati-' ityaadi| nanu kathamatraujo rasasyAsambhavAdityata Aha-avacetyAdi / atra udAhate nIrase padyArdhe / ca punaH / tanmatAnusAreNa / rasAnuladhAna rasasyAnusandhAna gaveSaNamiti tat / 'antarA'ntareNa yukte // ' 2 / 3 / 4 iti dvitIyA // rasasadbhAvaparyAlocanamityarthaH / antareNa vinA / upekSyeti bhAvaH / eva / vAmanasya durghahilatAvazAditi zeSaH / zabdaprauDhimAtreNa zabdAnAM prauDhirADambarAnukUlo ytnstnmaatrenn| ojaH / vastutastu nAtraujaH kintu tadvyaJjakavA~DambaraH / ato'traivaitAdRzasya guNasyApi paryavasAnamavaseyam / yakSAnurUpabalinyAyena hi kalpitasyAsyaudAryaguNasyApi bhavedanurUpe kalpite evaujasyantarbhAva iti yuktamiti bhAvaH / atha prasAdasyApi guNasyaujasyantarbhAva vivakSustatsvarUpaM prathamamAha-prasAda ityAdinA / ojomizritazaithilyAtmaujasA gADhatvena mizritamupasarjanIbhUtaM yacchaithilyaM bandhagADhatvAbhAvastadevAtmA svarUpa yasya saH / yatra-hi bandhasya gADhatvaM zaithilyaM ca tathAbhUta ityarthaH / prasAdaH / uktaM ca vAmanena 'zathitya prasAdaH // 3 // 1 // 5 // 000 nanvayamojoviparyayAtmA, tat kathaM guNa ityAha-guNaH saMplavAt // 3 / 1 / 7 guNaH prasAdaH / ojasA saha saMplavAt ( saMmizraNAt ) / na zuddhaH // 3 / 1 / 8' iti / udAharati-yathA-'yoyaH zastraM vibharti svabhujagurumadaH pANDavInAM camUnAm / ' iti / atrAyambhAva:-'yo yaH zastraM bibharti svabhujagurumadaH pANDavInAM camUnAM,yoyaH pAcAlagotre zizuradhikavayA garbhazayyAM gato vA / yoyastatkarmasAkSI, carati mayi raNe yazca yazca pratIpaH krodhAndhastasya tasya svayamiha jgtaamntksyaantko'hm||' iti veNIsaMhAratRtIyAGkagatamidaM padyamudAhRtaM ca SaSThe paricchede udAharaNodAharaNAvasare / vyAkhyAtaM ca tatraiva / pAJcAlahatakenAyudhyamAnasyApi svaguroH kRpANasAt kRtaM maulimavadhArya kupitasyAzvatthAmna uktiH / atha-'yoyaH' iti zaithilyam, 'zastra'mityojaka, 'bibhatI'ti zaithilyam, 'pANDavInA miti punarojaH 'yoya' iti zaithilyam, 'gotre' ityojaH punaH zaithilyamiti atra zaithilyaM pradhAnaM doSaparihArArthamojaH punarguNIbhUtam / tadapi tIvraprayatnoccAryANAM varNAnA. mAdhikyAt samucita evau jovyaJjakavarNeSvasyAntarbhAvaH / atha mAdhuryaM nAma guNAntaraM mAGgIkartavyamityAha-45 mAdhuryavyaJjakatvamityAdinA / 45 yat / asamAsasya samAsAbhAvasya / mAdhuryavyaJjakatvaM mAdhuryasya vyaJjaka iti tattvam / darzitam / 'avRttiralpavRttirvA / ' ityaneneti zeSaH / tena darzitenAsamAsasya mAdhuryavyaJjakatveneti yAvata / samAsAbhAvasya mAdhuryavyaakatvapradarzaneneti bhAvaH / eva / pathakpadatvaM pRthakpRthagbhUtAni vibhinnAnIti yAvat padAni yatra tattvam / mAdhuryam / aGgIkRtam / iyAnevAtra bhedaH-asmanmatena kevalaM samAsAbhAvasya mAdhuryavyaJjakatvaM, tvanmate ca tanmAtrasyApIti mAdhuryasya yathAtathaM vyaJjake samAsAbhAve eva tvanmatenaivopaSTabdhaM pRthakUpadatvaM mAdhuryamantarbhUtamiti mantavyamiti bhAvaH / asya lakSaNaM coktaM vAmanena 'pRthakpadatvaM mAdhuryam // 3 / 1 / 21 // ' iti / ___kiM tatrodAharaNamityAha-yathA-zvAsAt muzcati...' ityAdi / udAharaNamiti zeSaH / atredamuktam-'zvAsAn muJcati, bhUtale viluThati tvanmArgamAlokate dIrgha roditi, vikSipatyata itaH kSAmAM bhuja - vallarIm / kiJca prANasa mAna ! kAGkitavatI khapne'pi te saGgamaM nidrAM vAJchati, na prayacchati punardagdho vidhistAmapi // '
Page #682
--------------------------------------------------------------------------
________________ 104 saahitydrpnnH| [aSTamaH46 arthavyaktaH prasAdAkhya-guNenaiva parigrahaH // 15 // arthavyaktiH padAnAM hi jhaTityarthasamarpaNam / spaSTamudAharaNam / 47 grAmyaduHzravatAtyAgAt kAntizca sukumAratA // 44 // 'aGgIkRte'ti sambandhaH / kAntiraujjvalyam / tacca hAlikAdivinyAsavaiparItyenAlaukikazobhAzAlitvam / sukumAratA'pAruSyam / anayorudAharaNe spaSTe / itIdaM padya tRtIye paricchede tapanodAharaNaprastAve upAyanIkRtaM vyAkhyAtaM ca pUrvam / atra prAyaH sarvANyeva vibhinnAni padAni / iti samAsAbhAvena mAdhuryavyaJjakatayA'syApi tatrAntarbhAvaH / mAdhuryavyaJjakasya samastasya lakSaNasya cAdarzanAnna prakRte mAdhuryam, kintvekadezena tadvayaJjakatvamAtramiti / arthavyaktaH prasAdenaikAtmyaM darzayaMstAM gatArthayati-46 arthavyaktarityAdinA / 46 prasAdAkhyaguNena prasAda ityAkhyA yasya tAdRzena guNena / eva arthavyaktestadabhidheyasya vAmanenAbhimatasya peti bhAvaH / parigraha ekatarasvIkAre'nyasyApi svataH svIkArAt / hi yataH / padAnAm / jhaTiti tvaritam / arthasamarpaNam / arthavyaktistadabhidheyaH kalpito guNaH / iti / udAhattuM pravRtta Aha-udAharaNam / spaSTam / prasAdodAharaNenaitadudAharaNasyaM sahAbhinnatvAditi nodAhiyata iti bhaavH| kAntisukumAratvayordoSAbhAvatvamAtramaGgIkurvannAha-47 grAmyaduHzravatAtyAgAditi / 47 grAmyaduHzravatAtyAgAda grAmyatAyA duHzravatAyAzca tyAgAt parihArAt / kaantiH| ca / sukumAratA / gatArtha iti zeSaH / grAmyatvadoSaparihAramAtrA kAntiH, duHzravatvadoSaparihAramAtrA punaH sukumArateti bhAvaH / atra 'aGgIkRte' tyadhyAhAryamityAha-'aGgIkRte'ti padasyeti zeSaH / sambandhaH pUrveNeti zeSaH / tathA caprAmyatvadoSatyAgAt kAntiraGgIkRtA / duHzravatvadoSatyAgAcca sukumAratA'GgIkRteti niSkRSTo'rthaH / kathamevamiti tatsvarUpamAha-kAntirityAdinA / aujjvalyaM bandhasyeti zeSaH / kAntistadabhidhayaH zabdaguNa: / c| tadaujjvatyamityarthaH / hAlikAdivinyAsavaiparItyena halaM praharaNamasya halena khanatIti vA hAlikaH, sa AdI yeSAM (prAmyANAM vAlAdInAM ca ) teSAM padAni tatprayojyAni padAni teSAM yo vinyAsastasya vaiparItyaM parihAra iti yAvattena / 'halasIrAhaka / ' 4 / 3 / 124 ityataH, 'tena dIvyati khanati jayati jitam / '4 / 4 / 2 ityato vA Thaki hAlikaH / alaukikazobhAzAlitvamalaukikA kSudralokAsambhavA yA zobhA padasaundarya tacchAlitvam / uktaM ca vAmanena 'aujjvalya kAntiH // 3 / 1 / 25 iti, rasagaGgAdharakAraiH punaH-'avidagdhavaidikAdiprayogayogyAnAM padAnAM parihAreNa prayojyamAneSu padeSu lokottarazobhA. rUpamaujjvalaM kaantiH|' iti vivRtam / atha-apAruSyaM bandhasyeti zeSaH / padAnAM paruSatvaparihAreNa saGghaTanamityarthaH / sukumAratA / uktaM ca vAmanena-'ajaraThatvaM saukumAryam // 3 / 1 / 22' iti / hAlikAdipadavinyAso grAmyatvaM nAma doSaH, tatparihAraH punaH kAntiH tathA jaraTha (paruSa) tvAvahatvena zrutikaTutvaM duHzravatvaM nAma doSaH, tatparihAraH punaH saukumAryam / iti grAmyatvaparihAramAtreNa kAnterduHzrayatvaparihAramAtreNa punaH saukaumAryasya gatArthatvAnodAhArye ityabhipretyAha-anayoH kAntisaukaumAryayoH / udaahrnne| spaSTe / 'kAmAndhamanusarpantaM gAM javAd vRSabhaM yathA / tvAM sthUlalocane tadvat pazyemAM kaSTabhoginam // ' ityatra grAmyatvam, 'ayi kamalAya. tanayane ! saphalaya nijalocanena janam / madanamahIpatikaradIkRtamAdRzamokSadAna ydaa||' ityatra punarmAmyatvaparihAra
Page #683
--------------------------------------------------------------------------
________________ pariccheda ] eferrer vyAkhyayA sametaH / 48 kvacid doSastu samatA mArgAbhedasvarUpiNI / anyathoktaguNeSvasyA antaHpAto yathAtatham // 45 // masRNena vikaTena vA mArgeNopakrAntasya sandarbhasya tenaiva pariniSThAnaM mArgAbhedaH / sa ca kacid doSaH / tathA hi 185 "avyUDhAGgamarUDhapANijaTharAbhogaM ca vibhrad vapuH pArIndraH zizureSa pANipuTake sammAtu kiM tAvatA / * mAtreNa kAntiH, 'zuko vRkSastiSThatyapre' ityatra duHzravatvam, 'nIrasatahariha vilasati purata: / ' ityatra tatparihAramAtreNa sukumAratetyevamudAharaNayorviditacaratvAt / na ca kAntisukumAratvayorguNatvaM doSAbhAvamAtrAtmakatvAdrasAnuguNatvarUpaguNatvAnupapattezca / atha samatvasya guNatvaM niSedhati -48 kvacidityAdinA / 48 tu punaH / mArgAbhedasvarUpiNI / mArgoM vaidarbhyAdirItiH, tasya ( mArgasya ) abhedo nirvAha:, sa eva svarUpamiti, tadasyAstIti strI cettathoktA / yadvA-mArgAbhedaH svarUpaM yasya ( bandhasya ) sa mArgAbhedasvarUpa iti, so'sAvasyAstIti strI cettathokteti / samatA tadabhidheyaH zabdaguNaH / kvacidanabhimatasthale / doSaH / anyathA / asyAH samatAyAH / yathAtathaM yathA saGgaccheta tathA / uktaguNeSu uktA ye guNA mAdhuryaujaH prasAdAkhyAsteSu tanmadhye tadekatame / atra nirdhAraNe saptamI / antaHpAto'ntarbhAvaH / sambhAvyatAmiti zeSaH / atrAyambhAvaH - kvacid yaMtra mArgabheda eva bhaved sopakRte tatra punaryadi samatA ( mArgAbheda ) sadbhAvastarhi rasApakarSakatvena tasyA doSatvameva / yatra punaH kvApi sukumAramArgo'pekSitaH, yatraiva punarojovyaJjakamArga ( gauDI ) parihArAsadbhAvastatrApi tarhi rasApakarSakatvena doSaH / yatra tu mArgaMbhedo rasopakRte eva tatrApi punarmAdhuryavyaJjakairvarNaistatra mAdhurye, yatraujovyaJjakaistatraujasi, yatra punarjhaTityarthasamarpakaistatrAsyAH (samatAyA:-) prasAde'ntarbhAvo 'vaseyaH / iti / atha tadeva vivRNoti - masRNenetyAdinA / masRNena komalana mAdhuryAdhAyakeneti yAvat / 'masRNo'karkaze snigdhe triSu mAyAM tu yoSiti / ' iti vizvaH / vA'thavA / vikaTenoddhatenojo'nuguNeneti yAvat / mArgeNa paripAvyA / upakrAntasyAravdhasya / sandarbhasya granthasya / tena yenopakrama ArabdhaH / eva natu tadviparItena / pariniSThAnaM yAvatparipUrtistAvannirvAhaH / mArgAbhedaH / uktaM ca vAmanena - 'mArgAbhedaH samatA // 3 / 1 / 12 // ' iti vitrutaM ca rasagaGgAdhare 'upakramAdAsamApte rItyabhedaH samatA // ' iti / atha / mArgAbhedaH / kvacinmArgabhedasya yatra rasopakArakatvaM tatra / doSo rasApakarSakatvAt / tathA yathA kacid doSa iti zeSaH / hi eva / "avyUDhAGgam'' ..." iti / "avyUDhAGkaM navyUDhaM dhRtaM sAmarthyamiti, tathAbhUtama karacaraNAdi yasya yatra veti tat / apratazaithilyAGgamityarthaH / tathA / arUpANija rAbhoga marUDo'niSpannaH pANijaTharAbhogo yatra yasya veti tat / pANyo hastayostadAtmakayoragrimapAdayoriti yAvajjaTharAbhoga iti / jaTharaH kaThino'sAvAbhogaH paripUrNatvamiti / " jaTharaH kaThine'pi syAt " ityamaraH / ' AbhogaH paripUrNatA / ' ityamaraH / idaM punarvizeSaNaM sarvathA'pekSitasya pANikAThinyasyAbhAvadyotanArtham / yadvA- 'arUDhapANI 'ti 'jaTharAbhoga' miti ca padadvayam / tathA ca arUDhau pANI yasya yatra veti tat / jaThare kukSau AbhAMga yasya tat / alabdhasAmarthyam / 'saptamIvizeSaNe bahuvrIhau / ' 2 / 2 / 35 / 'jaTharo na striyAM kukSau baddhavakSayoniSu / ' iti medinI / 'Abhogo varuNacchatre pUrNatAyatnayorapi / ' iti vizvaH / yadvA-jaThare Abhoga iti sa yathA bhavettathA / vapuH zarIram / bibhrad bibhartIti tathoktaH / eSaH / zizuratIva bAlaH / pArIndraH siMhaH / 'kuNThIravastu pArIndraH kezarI gajamohanaH ( mardanaH ) / ' iti hArAvalI / pANipuTake sthita iti zeSaH / sammAtu / atra 'loTU ca / ' 3 / 3 / 192 iti kAmacAre loT / tAvatA tathA tasya parimitatvena / kim / nyUnatvamiti 14
Page #684
--------------------------------------------------------------------------
________________ 506 saahitydrpnnH| [aSTama: nA udyadurdharagandhasindhurazataprogrAmadAnArNava srotaHzoSaNaroSaNAt punaritaH kalpAgniralpAyate // 65 // ' iti / . atroddhate'rthe vAcye sukumArabandhatyAgo guNa eva / anevaMvidhasthale mAdhuryAdAvevAntaH pAtaH / yathA'latAkujhaM guJjan ' ityaadi| 49 ojaH prasAdo mAdhurya saukumAryamudAratA / ___tadabhAvasya doSatvAt svIkRtA arthagA guNAH // 46 // ojaH sAbhiprAyatvarUpam, prasAdo'rthavaimalyam, mAdhuryamuktivaiciyam, saukumAryamapAruSyam, zeSaH / yataH-putraH kiJcitprauDhatve'vyUDhAGgatvAdinivRttau iti bhAvaH / udyadurdharagandhasindhurazataproddAmadAnArNavasrotaHzoSaNaroSaNAdudyannudgacchan durdharaH parairapreyo gandho yeSAM te ye sindhurA gajAsteSAM zataM tasya yat proddAmadAnANavasrotaH proddAmA pratibandhaM dAnArNavasroto madajalasamudrasya pravAhastasya zoSaNaM yasmAttadroSaNaM krodhAvirbhAvanaM yasya tasmAt / yadvAudyavadgacchan yo durdharagandhasindhurazataprogrAmadAnArNavastasya srotastasya zoSaNaM roSaNaM yasya tsmaaditi| gandhasindhurA gandhahastinaH / te ca-'yasyogramadagandhena hastino bhayavihvalAH / dUrAdeva palAyante gandhahastI sa ucyte||' iti niruktasvarUpA eva / ito'smAt pArIndrAt siMhAditi yAvat / 'etetau ratho: / ' 5 / 3 / 4 iti, paJcamyAstasila / ' 5 / 3 / 7 iti ca / kalyAgniH / alpAyate tuccha: pratIyate // 65 // " iti / atra hi siMhazizu lAlayantaM kamapyavalokya tanmiSeNa tadupamasya kasyApi lAlyamAnasya bhAvinI dazA varNitA / tadevAha-atra / uddhate siMhazizAviti yAvat / vAcye / arthe satIti zeSaH / sukumArabandhatyAgaH suku. mArasya komalasya bandhasya tyAgaH / guNaH / eva natu doSaH / yadi mArgAbhedo guNa ityaGgIkRtyAbhaviSyat sukumAra bandhAtyAgastarhi kathaM nAbhaviSyad doSa iti vibhAvanIyaM sUkSmadRzA / yathA vA-'obai ulai saaNe kahiM pi moTAai No parihaTai / hiaeNa phiTai lajjAi khui dihiiesaa||' ityatra (vyAkhyAtapUrve padye) mArgAbhedasattve'pi kathaM na guNAvirbhAvaH / iti / / na punaryatra tatra kA gatirityAha-anevavidhasthAne'bhimatamArgAbhedAnuguNatvasambhavAvasara iti bhAvaH / mAdhuyAdau mAdhuryamAdau yasya (guNasya ) tatra mAdhurye ojasi prasAde vA / asyA iti zeSaH / antaHpAto boddhavya iti shessH| ____ nanu kiM tadudAharaNamityAha-yathetyAdi / yathA-'latAkulaM guJjana...'ityAAdAharaNamiti zeSaH / tathA ca-'latAkujaM guJjanmadavadalipujaM capalayan samAliGgAnoM dvatataramanaGgaM prabalayan / marunmandamandaM dalitamaravindaM taralayan rajovRndaM vindan kirati makarandaM dizidizi // ' ityatra masUNavarNamAtraghaTitamArgAbhedo mAdhaye'ntarbhavati / ityAstAmetAdRzamitaradapi mArgAbhedasyodAharaNamiti paryavasitam / evaM na zabdaguNA dazeti pratyAkhyAya tAnevArthaguNAn pratyAkhyAtuM pravRtta Aha-49 oja ityaadi| 41 ojaH / prasAdaH / mAdhuryam / saukumArya sukumAratA / atha-udAratA / ityete iti zeSaH / arthagA arthagatAH / artha gacchantIti te| 'anyatrApi dRzyate iti vaktavyam / ' iti DaH / gunnaaH| tadabhAvasya teSAmoja:prasAdamAdhuryasaukumAyaudAryANAmabhAvasadbhAvastasya / doSatvAd doSarUpatvAta sviikRtaaH| ojaHprabhRtInAmabhAvo doSAyeti doSAbhAvatvamevaiteSAmapi svIkartavyamiti bhAvaH // 46 // athaiSAM svarUpANi nirdizaMstattadaGgIkAraM vyarthayati-oja ityAdinA / sAbhiprAyavarUpamabhiprAyeNa tAtparyeNa saha vartata iti,tattvameva rUpaM svarUpaM yasya tt| 'vopasarjanasyA' 6 / 3182 iti sAdezaH / bhojastadabhidheyo'rthaguNaH / paJcamaprabhedAtmaka iti zeSaH / evaM ca 'padArthe vAkyaracanA vAkyArthe ca
Page #685
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / / 107 udAratA'grAmyatvam / eSAM paJcAmAmapi arthaguNAnAM yathAkramamapuSTArthAdhikapadA-navIkRtA-maGgala. rUpAzlIla-grAmyatvAnAM nirAkaraNenaivAGgIkAraH / svaSTAMnyudAharaNAni / 50 arthavyaktiH svabhAvottaya'laGkAreNa tathA punH| padAbhidhA / prauDhivyAsasamAsau ca sAbhiprAyatvamasya ca // ' ityuktalakSaNeSvojasaH paJcasu pramedeSu AdyAMzcaturaH prabhedAnabhidhAnavaicitryAtmakatvamavagamya tatpratyAkhyAnaM ca punarvidheyatvenopezyAntimaM pazcamameva prathama prabhedaM pratyAkhyAtuM pravRtteno ka sAbhiprAyatvamoja iti sUcitaM bhavati / atha arthavaimalyamathasya prayojanasya vaimalyaM vimalatvaM tanmAtratvena parigraha iti yAvat / prasAdastadabhidheyo'rthaguNaH / uktaM ca vAmanena 'arthavaimalyaM prasAdaH / 3 / 2 / 30 arthasya vaimalyaM prajojanamAtraparigrahaH prasAdaH / ' iti punaH-uktivaicitryamuktervaicitrya prakArAntareNa kathanam / mAdhuryaM tadamidheyo'rthaguNaH / ukta ca vAmanena 'uktivaicitryaM mAdhuryam / 3 / 2 / 11' iti / tathA-apAruSyaM na pAruSavyaM paruSatvamarthasyeti zeSa iti / saukumArya tadabhidheyo'rthaguNaH / taduktaM vAmanena 'apAruSyaM saukumAryam // ' 3 / 2 / 12 iti| evam-agrAmyatvaM grAmyatvAbhAvaH / grAmyatvenArthasyAnulApanamiti bhAvaH / udAratA tadAkhyo'rthaguNaH / uktaM ca vAmanena 'agrAmyatvamudAratA // ' 3 / 2 / 13 iti / eSAmojaH prasAdamAdhuryasaukumAryaudAryAbhidheyAnAm / paJcAnAma / api / natvekasya dvayostrayANAM caturNAmeva vA / arthaguNAnAm / yathAkrapramuddezakramapUrvakam / apuSTArthA-dhikapadA-navIkRtA-maGgalarUpAzlIla-grAmyatvAnAm doSANAmiti zeSaH / doSAzcaite nirUpitA eva prAk / nirAkaraNena parihAreNa / eva natu rasotkarSApekSaNena / akaarH| apuSTArthatvAdidoSaparihAramAtreNaiSAmapetAbhiprAyamupAdAnamiti bhAvaH / atrAyambhAva:-sAbhiprAyatvamojaH, tacca apuSTArthatvadopAbhAvamAtraparyasAyi / atha-arthavaimalyaM prasAdaH, so'pyadhikapadatvadoSotsarjanamAtreNa labdhavarNaH / punaruktivaicitryarUpaM mAdharyamanavIkRtatvAbhAvamAtraparyavasitam / evamarthApAruSya saukumAryamamaGgalatvAtmakAzlIlatvadoSanirAkaraNenaiva labdhasattAkam / punarevamagrAmyatvarUpodAratA sphuTameva grAmyatvAbhAvamAtralandhasadbhAvA / ityeSAM doSAbhAvatvamevAGgIkartavyaM na punargaNatvam / asattve ca teSAM kAvyatvApakarSasambhavAta, sattve puna: rutkarSAsambhavAt / iti / arthateSAmudAharaNAni spaSTAnItyadAsIna Aha-udAharaNAni / spaSTAni / iti / atredaM boddhavyam-'sundari ! samuditametattavavadanamavetya sudhAkaraH satatam / gagane kuhApi samprati vasatimupetu gaveSayate // ' ityatrApuTArthatvam / satatasampratizabdayoranyataropAdAnena tathA gaganazabdAnupAdAnenApi rasotkarSasya tathava sambhavAt / atha yadi tatraiva 'sundari samuditametattavadanamavetya sudhAkaro hanta ! / jhaTiti vApi vilInaH samprati bhavituM gaveSayate // ' ityevaM pAThaH syAttarhi apuSTArthatvanirAkaraNena samamojolakSyatvalAbho'pyetasya / tathA-'madabharamantharagA. mini ! bhAmini dayite sudhAnidhAnamukhi ! / mayi na manAgapi dayayA locanapAtaM na kiM kuruSe // ' ityatra 'ne'tyadhikapadatvamAvahatIti 'kimAtanuSe iti tatraiva pAThe vivakSitArthapoSakatvena :samaM prasAdatAdavasthyam / atha-'vacasi sudhAyA dhArA subhage suSamA kalA tavAGgeSu / dRzi madanasyAvibhUtinirdayatA manasi sambhaMtA nitarAm // ' ityatrAnavIkRtatvam / punaryadi tatraiva 'nirdayatA kiM punarmanasi / ' iti caramacaraNavyatyAsastarhi taddoSaparihAreNa sama mAdhuryam / tathA-'pramade ! zatadRgantairvidadhAsi mRtAn manohare dInAn // ' ityatra mRtapa dopAdAnenAzlIlatvam / evaM punastatraiva 'vidadhAsi cirAya tAn vitatham (pathikAna ) // ' iti caturthapAdaparivartanaM syAnna. tadA tasya bhavetsadbhAvaH / sambhavet paraM saukumAryam // punarevama-adharasudhAsavamugdhaM cambanadAnena modamAnaya mAm / sukR. tini ! hAsyati hA'yaM nijajIvitamanyathA sapadi // ' ityatra 'cumbane'ti sphuTaM grAmyam 'sukRtinIti na tthaa| tathA'pi grAmyatvamiti yadi 'vadadharamadhAramamohita eSa na vindati tathAvidhaM svaditam / dayite bhuvanatale'sminjIvitamadya tvameva dInasya // ' iti parivartitaH pAThastadA sphuTamaudAryam / agraamytvnivRtteH|' iti / - athArthavyakti kAnti cAntarbhAvayati-5. arthavyaktirityAdinA / - 50 svabhAvoktyA svabhAvoktinAmakena / alaGkAreNa / tathA yathA doSaparihArAdinA'nye guNA iti zeSaH /
Page #686
--------------------------------------------------------------------------
________________ 104 saahitydrpnnH| [apamArasadhvaniguNIbhUtavyaGgayAbhyAM kAntinAmakaH // 47 // aGgIkRta iti sambandhaH / arthavyaktirarthasvabhAvasphuTatvam / kAntirdIptarasatyam / spaSTe' udaahrnne| __51 zleSo vicitratAmAtram, adoSaH samatA param / zleSaH kramakauTilyAnulavaNatvopapattiyogarUpaghaTanAtmA / tatra kramaH kriyAsantatiH, vidagdhace. arthavyaktiH / aGgIkRteti zeSaH / punaH / rasadhvaniguNIbhUtavyaGyAbhyAm / rasapadasya pratyekamanvayaH / tena rasasya prAdhAnye rasadhvaninA, aprAdhAnye punA rasavadalaGkArAtmakaguNIbhUtavyaGgayeneti niSkRSTo'rthaH kaantinaamkH| kAnti. riti kalpito'rthagato guNa ityarthaH / aGgIkRta iti zeSaH / tasyaitadabhinnatvAt kalpanAntaravaiyarthyamiti bhAvaH // 41 // 'aGgIkRta' ityadhyAhAramantarA kArikAyAvAkyatvAnudayamAlokyAha-aGgIkRtaH / iti / padasthati zeSaH / sambandhaH / pUrveNeti zeSaH / atrApi vacanavipariNAmena 'aGgIkRtA' iti 'aGgIkRtaH' ityasya ca sambandho'GgIkartavyaH / ___ atredaM niruktam-svabhAvoktyalakAra eva yathA kalpyate'rthavyaktirguNaH / tathA-rasadhvanireva rasavadalaGkArarUpaguNIbhUtavyaGgayameva vA kAntiH / prAdhAnyAprAdhAnyavivakSayA prakAradvayoktiH / atra punarAkSepa:-'nanu arthavyaktimeva tadA'GgIkurutAm , mAGgIkArSIt svabhAvoktinAmAnamalaGkAram / ' iti, 'alaGkAraparityAge AtmabhUtasya rasasyAkSatatvena kAvyatvasya punarjAgarUkatvam, guNApagame tasyaiva kSatatvApattau kAvyatvasyApi vyAhanyamAnatvamiti siddhAntanayena arthavyakterasadbhAve'pi kAvyatvasya vicAradRzA sphUryamANatvAnna guNatva'miti samAdhiH / evaM puna:-"nanu kAntireva guNo'GgIkatarvyaH / na pumA rasadhvanirguNIbhUtavyaGgayaM vA visadRzatvAdarzanAdi"tyAkSepaH / 'kAntirdIptarasatvam / taca dIpto vyakto rasastattvam / rasasya dIptatvaM punastaddhanistadvadalaGkAro vA / atha-guNatvasvIkAre'pi rasadhvaniguNIbhUtavyaGgayayoH svIkArajAgarUkatvena tayoH pratyAkhyAtavyatve'pi mAnAbhAvAt tanmAtra eva kAntarapi gatArthatvaM tasyAH svIkAryatve ca mAnAbhAva iti gauravApekSayA lAghavasyaiva sarvAbhipretatvena nAGgIkartavyaM kAnterguNatvam,rasadhvaniguNIbhUtavyaGgayayozca tasyApi antarbhUtatvena tayoH svIkArApe. kSayA kAntaguNAntaratvasvIkArAvatArasya gurubhUtatvena tayoreva svIkAryatvaM na punaH kAntaguNatvamiti vA samAdhiH / atha svayamapi nirdizati tadeva pranthakAra:-arthavyaktirityAdinA / arthasvabhAvasphaTatvamarthasya varNanIyasya vastunaH khabhAvastattvaM tasya sphaTatvaM tathA bhata eva varNanopanyAsa iti / arthavyaktiH / uktaM ca vAmanena 'vastusvabhAvasphuTatvamarthavyaktiH // 3 / 2 / 14' iti / dIptarasatvaM dIptaH spaSTaM bhAsamAno vyakta iti yAvadrasastattvamiti / kAntistadabhidheyo'rthaguNaH / uktaM ca vAmanenaiva 'dIptarasatvaM kaantiH|13|2|15| athaivamarthavyaktaH svabhAvoktazcAparaparyAyatvam, kAnteH punA rasadhvaninA guNIbhUtavyaGgayena vA saha kharUpAbhinnatvaM siddham / iti na tayorguNatvamiti bhAvaH / udAhattaM pravRtta Aha-spaSTe / udAharaNe iti / tathAhi-"athAvalambya kSaNamekapAdikAM tadA nidadrAvupapalvala khagaH / sa tiryagAvartitakandharaH ziraH pidhAya pakSaNa ratikkamAlasaH // " ityatra khabhAvoktirarthavyaktirvA / 'preyAn sAyamapAkRtaH sazapathaM pAdAnataH kAntayA dvitrANyeva padAni vAsabhavanAdyAvanna yAtyunmanAH / tAvat pratyuta pANisampuTamilannIvInitambaM dhRto dhAvitvaiva kRtapraNAmakamaho premNo vicitrA gatiH // ' ityatra rasaH kAntirveti sphuTaM sahRdayAnAm / atha zleSasya samatAyAzca guNatvAnaGgIkAre hetuM nirdizati-51 zleSa ityaadinaa| 51 vicitratAmAtram / zleSaH / atastasya guNatvaM na saghaTate iti bhAvaH / atha-adoSo na doSa ittha. doSo doSAbhAva iti yAvat / paraM kevalam / natu guNaH / 'paraH zreSThAridUrAnyottare klIvaM tu kevle|' iti medinii| smtaa| iti / / atha zleSasya svarUpaM nidarzayaMstadguNatvamapavadati-zleSa ityAdinA / 1. kramakauTilyAnulvaNatvopapattiyogarUpaghaTanAtmA kramakauTilyAnulbaNatyopapattInAM yogaH sambandhaH sa
Page #687
--------------------------------------------------------------------------
________________ dhr'ikttr'H ] hacirAkhyayA vyAkhyayA smetH| . STita kauTilyam, aprasiddhavarNanAviraho'nulbaNatvam, upapAdakayuktivinyAsa upapattiH, eSAM yogaH sammelanaM sa eva rUpaM yasyA ghaTanAyAstapaH zleSo vaicityamAtram / ananyasAdhAraNarasopakAritvAtizayavirahAditi bhAvaH / yathA-'dRSTrakAsanasaMsthite priyatame-' ityAdi / atra darzanAdayaH kriyaaH| ubhaya jamarthanarupaM kauTilyama, lokavyavahArarUpamanulavaNatvam, 'ekAsanasaMsthite, pazcAdupetya, nayane pidhAya, ISadvakritakandharaH' iti copapAdakAni, eSAM yogH| anena ca vAcyopapa. evaM rUpaM yasyAH seti, sA ca yA ghaTaneti, saivAtmA yasya saH / shlessH| uktaM ca vAmanena 'ghaTanA zleSaH // ' 3 / 2 / 4 iti / tatra-kramaH kramapadArthaH / kriyAsantatiH kriyANAM vyApArANAM santatiH paramparottarottaraM vinyAsa iti yAvat / iti / atha-kauTilyaM tatpadavAcya iti yAvat / vigdhaceSTitaM vidagdhAnAM mahA'nabhAvAnAM paTUnAM vA ceSTitam / iti / atha-anulavaNatvaM tatpadArtha iti yAvat / aprasiddhavarNanAviraho na prasidvetyaprasiddhA, sA'sau varNanA tadvirahastatparihAra iti yAvat / aprasiddhavarNanaviraha iti pAThastu zreyAn / iti / atha upapattittatpadArtha iti yAvat / upapAdakayuktivinyAsaH upapAdakAni prakRtAnukUlAni varNanAni teSAM yuktayaH saGghaTanopAyAstAsAM vinyAsaH / iti / evam-eSAM kamakauTilyAnavaNatvopapattipadArthAtmakAnAM kriyAsantatyAdyapapAdakayuktivinyAsAnAm / yogastatpadavAcya iti yAvat / smmelnm| ekatra sannivezaH sanipAto veti / sayogaH / eva / rUpaM svarUpam / yasyAH / ghaTanAyAH / tadrUpaH / zleSo'rthaguNaH / anyatra tu 'kramakauTilyamatikramaH, tasyAnulbaNatvamasphuTatA, tatropapattiyuktistasyA yogaH sambandhastadUpA yA ghaTanA racanA tadAtmA tadrUpaH zleSaH / ' iti 'kramakauTilyAnulbaNatvopapattiyogo ghaTanA sa zleSaH / iti vAmanavyAkhyAna vizadIkRtam / sa ca-vaicicyamAnaM vaicitrymeveti| mAtrapadaM tdgunntvvyvcchedkm| kuta ityAha-ananyasAdhAraNarasopakAritvAtizayavirahAna sAdhAraNo laukika ityasau eva rasa. stasyopakAritvamutkarSakatvaM tadatizaya upakAritvAtizaya upakAritvavizeSo vA tadavirahAt / iti / bhaavH| tathA ca-tAdRzasya zleSasya rasopakAritvAtizayAsambhavAna guNatvamiti niSkRSTo'rthaH / ___ udAharaNaM nidarzayati-yathA-'dRSTvaikAsanasaMsthite priyatame0' / 'dRSTvaikAsanasaMsthite priyatame pazcAdupetyAdarAdekasyA nayane pidhAya vihitakrIDA'nubandhacchalaH / ISadvakritakandharaH sapulakaH premollasanmAnasAmantahA~salasat. kapolaphalakAM dhUrto'parAM cambati // ' ityAdi udAharaNa miti bhAvaH / kuto'tra vaicitryamevetyAzaGkathAha-atra pUrvamudAhRte padya / darzanAdayo vyApArA iti zeSaH / darzanopagamapidhAnAdyAH ktvA'ntAH sarve vyApArAH / kriyAstadpA iti zeSaH / ubhayasamarthanarUpamubhayasamarthanaM jyeSThAkaniSTayozcumbananayanapidhAnAbhyAM prINanaM pratAraNaM ca tadeva rUpaM yasya tat / kauTilyaM vidagdhaceSTitAparaparyAyam / lokavyavahArarUpaM lokasya vyavahAra iti, sa eva rUpaM yasya tat / pazcAdupetya, nayane pidhAya' ityAdivyApArAtmaka evaM lokaprasiddho vyavahAraH / anulbaNatvam ||'ekaasnsNsthite ekaM ca tadAsanaM talpaM paryaGkarUpamiti yAvat tatra saMsthite yAbhyAM kRtaM zobhanarUpamavasthAnaM tAdRzI ityarthaH / pazcAnna tu sammukhataH kadAcinnayanayorunayanamantarAle evaM bhavediti bhayAt / upetya samIpaM gatvA / nayane / pidhAya pihite vidhAya / hasteneti zeSaH / ISat kiJcit / bakritakandharo vakritA vakrIkRtA kandharA grIvA'neneti / iti ca / upapAdakAni / ubhara smakasya kauTilyasyeti zeSaH / eSAM darzanAdyapapAdakAntAnAm / yogaH upakAryupakAryatvAbhyAmavasthAnAtmakaM sammelanamiti yAvat |c tathA / anena yogena tathA pratisandhAneneti yAvat / vAcyopapattigrahaNavyagratayA vAcyasyAbhidhIyamAnasyArthasyopapattistadrahaNaM tatra vyagratA vyApRtA vyAkulatA vA tayA / rasAsvAdaH / vyava hitaprAyo vyavahitasya prAyastulya iti / 'prAyazcAnazane mRtyau prAyo bAhulyatulyayoH / ' iti vizvokteH / itItihetoH / tattadvAcyopapattigrahaNe manaso vyApattatve rasAsvAdasya sthagitatvAditi hetoriti bhAvaH / asya zleSasya aguNatA guNatvAbhAvaH / etAdRzavarNanasya svAbhimukhaM manaso vyAkarSakatvena rasAsvAdAbhimukhyAca vyAvatakatvena pratyuta doSAtmakatvam / tathoktaM tarkavAgIzaiH-'vyavahitaprAyo vilambenotpAditaH / asya zleSasya / aguNatvaM guNavirodhitvam / doSatvamiti yAvat / ' iti / ata evaM kenApi kavinA 'kavitAsvAdavelAyAM zabdavyutpatticintanam /
Page #688
--------------------------------------------------------------------------
________________ 110 sAhityadarpaNaH / ( aSTamaH ttigrahaNavyagratayA rasAsvAdo vyavahitaprAya ityasyAguNatA / samatA ca prakrAnta prakRtipratyayA vi paryAsenArthasya visaMvAdita vicchedaH / sa ca prakramabhaGgarUpaviraha eva / spaSTamudAharaNam / 52 na guNatvaM samAdhezca samAdhizvAyonyanyacchAyAyo nirUpadvividhArthadRSTirUpaH / tatrAyonirartho yathA'sadyo muNDitamatta hUNa cibukapraspardhi nAraGgakam / ' iti / anyacchAyAyo niryathA 'nijanayanapratibimbairambuni bahuzaH pratAritAkA'pi / nIlotpalespi vimRzati karamayituM kusumaLAvI ||66 // iti / atra nIlotpalanayanayoratiprasiddhaM sAdRzyaM vicchittivizeSeNa nibaddham / asya ca asAdhAraNazobhAnAdhAyakatvAnna guNatvam, kintu kAvyazarIramAtra nivarttakatvam / mUlyavicAravat // ' ityupahasitam / atra kAvyaprakAzakArA :- "leSo'pi vicitratAmAtram / iti kAvyaprakAzavyAkhyAkArAstu 'kavezcAturyamAtraM na guNaH, rasopakArAbhAvAt, cumbanarUpabhogopakAre'pi chale eva camatkArAtizayA' dityAhuH / atha samatAyA guNatvamapavadati - sametetyAdinA / ca tathA / yathA zleSasya guNAbhAvatvaM tatheti bhAvaH / prakrAntaprakRtipratyayaviparyAsena prakrAntasya prakRtipra tayora viparyAsaH viparItavinyAsAbhAvastena tadvArA prakRtiH pratyayotpattinimittabhUtaH zabdavizeSaH / pratyayastu prakRtiM nimittIkRtya vidhIyamAnaH zabdavizeSaH / arthasya varNanIyasya vastunaH / visaMvAditA'vicchedaH / visaMvAditAyA aGgIkRtAnirvAhasya vijAtIyatvapratibhAsasyeti yAvat vicchedo viyogaH / samatA / uktaM ca vAmanena - 'avaiSamyaM samatA // 3225 // iti / ca punaH / sa tAdRzo vicchedaH / prakramabhaGgarUpavirahaH prakramasya bhaGga iti prakramabhaGgo bhaGgaprakramatvaM tadrUpasya doSasya virahaH / eva na tu guNaH / tAvatA rasopakAritvAsambhavAt / udAharaNam / spaSTam / prakramanirvA hAvasara evAsyodayAt / atha samAdhe guNatvaM niSedhati 52 netyAdinA / 52 ca punaH / samAdherarthagatasya guNasya / guNatvam / na / vAmanenaiva guNatvaM svIkriyate natu tatvajJerapIti bhAvaH / atha samAdhisvarUpaM nirdizaMstasya doSAbhAvamAtratvamAha - samAdhirityAdinA / samAdhistadabhidheya vAmanena kalpito'rthaguNa iti bhAvaH / ca / ayonyanyacchAyAyonirUpadvividhArthaTaSTirUpaH / na yoniH kAraNaM yasya saH kenApyanyenAnullikhitapUrva iti bhAvaH / anyasya cchAyeti, sA. yoniryasya so'nyacchAyayoniH ayonizcAnyacchAyAyonizceti tau rUpaM yasya, so'sau dvividhArthastasya dRSTirdarzanastadrUpaH / uktaM ca vAmanena 'arthadRSTiH samAdhiH // 3 / 2 / 7 / 100artho dvividhaH 'ayoniranyacchAyAyonirvA // 3 / 2 / 8 // iti tatrAyonyacchAyAyonyormadhye / ayoniH | arthaH / yathA - 'sadyastatkSaNam / muNDitamattahUNacibuka praspadhiM / muNDitaM yanmattaNacikastatpraspardhi / hUNaH pAzcAtyo yavanavizeSaH / cibukamoSThAdhobhAgaH / nAraGgakam / ' iti / atra nAraGgasya muNDitahUNacibukena samamupamAnopameyabhAvo na kenApi pareNa kavinA pradarzitaH / anyacchAyAyonirartha iti zeSaH / yathA " kA api / mugdheti zeSaH / kusumalAvI kusumAni lAvayati cchinattIti, strI cettathoktA / mAlAkArAGganetyarthaH / nijanayanapratibimbairnijanayanayoH prativimvAnyanekatra praticchAyAbhAsAstaH / ambuni jale / bahuzo natu ekavAraM dvivAraM vA / pratAritA vaJcitA / nIlotpalatroTanadhiyA pravRttyanantaramapitadalAbhAt / nIlotpale / api tu nayanapratibimbamAtratayA bhAsamAne / karam / arpayitum / vimRzati / vicArayati // 66 // ' iti / atra pUrvamudAhRte'smin padya iti / nIlotpalayoH / atiprasiddham / sAdRzyam / vicchittivizeSeNa vicchittirvaicitryam / nibaddham / ca / asya samAdheH / aAdhAraNazo bhAgnAdhAyakatvAcama
Page #689
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| kvacit 'candram' ityekasminu padArtha vaktavye 'atrenayanasamutthaM jyotiH' iti vAkyavacanam / kvacit 'nidAghazItalahimakAloSNa sukumArazarIrAvayavA yoSit' iti vAkyArthe vaktavye 'varava. NinI' iti padAbhidhAnam / kvacidekasya vAkyArthasya kizcidvizeSanivezAdanekairvAkyairabhidhAnami. tyevaMrUpo vyAsaH / kvaciddhahuvAkyapratipAdyasyaikavAkyenAbhidhAnamityevaM rUpaH samAsazca / ityevamA. donAmanyairuktAnAM na guNatvamucitam, apitu vaicitryamAtrAvahatvam / 53 tena nArthaguNAH pRthak // 48 // tenoktaprakAreNa / arthaguNA ojaH prabhRtayaH proktaaH| iti zrIvizvanAthakavirAjakRtI sAhityadarpaNeguNavivecano nAmASTamaH paricchedaH / skAravizeSasyAprayojakatvena hetunA / guNatvam / na / asAdhAraNarUpasyaiva rasasya zobhA''dhAyakasya guNapadavAcyatvAditi bhAvaH / kintu / kAvyazarIramAtranivartakatvam / kAvyazarIra miti cAtrArthaH / mAtrapadena rasasya tadAtmabhUtasya vyavacchedaH / - ityevaM vAmanAdibhiraGgIkRtAn arthaguNAnapi nirasya siMhAvalokananyAyena paJcamaprabhedasyaiva pUrvamapuSTArthatvanirAkaraNAtmakatAmabhihitAmavalokya tasyaujasaH punazcatu bhedAnAM kAdAcitkI guNatvazaGkAmavetya ca teSAmapi guNatvaM nirAkarta pravRtta aah-kciditi| kvacit 'candraM vilokaye'tyatra / 'candram' itItyevam / ekasmin / padArthe / vaktavye / satIti zeSaH / 'aneH svanAmnaiva prasiddhasya muneH / nayanasamasthama / jyotistadAtmakaM candraM pazyeti zeSaH / ' iti va vacanamuktiH / tathA-kacit 'sadyo nidAghaparitApavighAtabhUmiH zaityaM nivarttayitumabhyuditA ca nityam / zyAmA zirI. SamRdulAvayavA manojJA ki mAM kadA'pi subhagaM na vidhAsyatIyam / / ' ityatra / 'nidAghazItalahimakAloSNasukumArazarIrAvayavA / nidAghe zItalAH / himakAle uSNAH / yoSit / ' iti / vAkyArthe na tu pdaarthe| vaktavye / satIti zeSaH / 'varavarNinI' iti / padAbhidhAnam / 'zItakAle bhaveduSNA yoSNakAle ca zItalA / sukumArazarIrA ca sA jJeyA varavarNinI // ' ityabhihitatvAt / tathA-kvacita-'daivAdhInaM jagatsarva'mityatra / ekasya / vAkyArthasya / kizcit / vizeSanivezad vizeSeNa bhedena nivezastasmAt / anekaiH 'ayAcitaH sukha datte yAci. tazca na yacchati / sarvasvaM cApi harate vidhirucchRGkhalo nRNAm // ' ityatratyaiH / vAkyaiH / abhidhAnam / ityevarUpA mityevaM rUpaM yasya saH / vyAso vistaraH / ca tathA / kacit / 'rAjyaM parityajya piturniyogAd vanaM prapadyAzu munIn vilokya / tairarthito dUSaNameSa hatvA dadau surAjya zaraNAgatAbhyAm // ' ityatra / bahuvAkyapratipAdyasya / rAmAvaNasarvasvabhUtatvAt / ekavAkyena pUrvoktena / abhidhAnam / ityevruupH| samAsaH sNkssepH| ityevamAdInAm / atrAdipadaM bhojarAjapratipAditAnAmanyeSAM katipayaguNAnAM saMgrahaparam / anyAmanabhojarAjAdibhiH / uktAnAM guNatvena kalpitAnAm / guNatvam / na ucitam / api tu kintu / vaicitryamAtrAvahatvam / mAtrapadaM rasopakAritvavyavacchedakam / guNatvaM rasopakAritvamAtralabhyam, tacca mAdhuyojaHprasAdAnAmeva / anyeSAM tu varNanavaicitryanidarzakatvamAtram / iti mAdhuryojaHprasAdA iti traya eva guNAH, anye tu kalpitA na vastuta iti bhAvaH / upasaMharati- 53 teneti / 53 tenoktaprakAreNa / arthaguNA ojaHprabhRtayaH / pRthak / na santIti zeSaH // 48 // 'tadeva vivRNoti-tena / uktaprakAreNa / arthaguNAH / ojaHprabhRtayaH / proktAH / parairiti zeSaH / na guNA iti kArikAMzena sambandhaH / ____ atredamavaseyam-'zleSaH prasAdaiH samatA mAdhurya sukumAratA / arthavyaktirudAratvamojaHkAntisamAdhayaH // ' ityeva . daNDinA 'ojaH prasAda zleSasamatAsamAdhimAdhuryaMsaukumAryodArA'rthavyaktikAntayo bandhaguNAH // 3 / 1 / 4' iti
Page #690
--------------------------------------------------------------------------
________________ saahitydrpnnH| [ aSTamaH paricchedaH / vAmanena ca zabdArthagatA dazaguNA abhihitAsteSAM tu yathA na guNatvaM tathA samarthitameva / atha-'saMkSiptatvamudAttatvaM prasAdo. kisamAdhayaH / atraivAnyasamAvezAt paJca zabdaguNAH smRtAH // ' iti paJca zabdaguNAH-'bhAvikatvaM suzabdatvaM paryAyoktisudharmitA / catvAro'rthaguNAH proktAH / ' iti catvArazcArthaguNAH / kezavena-'anyUnAdhikavAcakasukramapuSrTIrthazabdacArupadam / kSodakSamamakSuNNa sumatirvAkyaM prayuJjIta ||'iti sapta zabdaguNA arthaguNAzca, rudraTena-zleSaH prasAdaHsamatA mAdhurya sukumAratA / arthavyaktistathA kAntirudAravamudAttato // ojastathA'nyadaurjitya" preyonatha suzabdatA / tadvatsamAdhiH sauzyaM ca gAmbhIryamatha vistaraH // sajhepa : sammitatvaM ca bhAvikaivaM gatistathA / rIti ktistathA prauDi / ' iti caturvizatayaH zabdArthaguNA bhojarAjena ca nirUpitA na guNapadavAcyAhI' ityeva sUcayituM granthakAraiH 'ityevamAdInAmanyairuktAnAM na guNatvamityatrAdipadaM prayuktaM pratibhAti / tatra-svalpAkSareNa bhUyo'rthakathanaM saikSepaH sa evArthaujasaH samAsarUpazcaturthaH prabhedaH lAdhyavizeSaNatvamudAttatvaM, taccArthIjasaH. paJcamaH prabhedaH / jhaTitvarthapratyAyakatvaM prasAdaH, sa ca guNa eva svanAmakRtArthaH / kauzalAdarthavizeSalAbha uktiH, sA ca mAdhuryAkhyo'rthaguNa eva / anyadharmANAmanyatrAropaNaM samAdhiH , sa cAlaGkAravizeSaH / rUpake tasyAntarbhAvasambhavAt / abhiprAyapUrvakAbhidhAnaM bhAvikatvam, taccArthaujasaH paJcamaH prabhedaH / dAruNe'rthe'dAruNapadatA suzabdatvam, tatra samAsoktirnAmArthaguNaH / yatra vizeSaNadvArA vizeSyalAbhaH, sA sudharmitA, sA cothaujasaH prathamaH prabhedaH / iti na zabdagatA na vA'rthagatA guNAH kezavoktA bhavitumarhanti / atha-anyUnavAcakatvamanadhikanAcakatvaM sukramazabdavaM cArudatvaM puTArthazabdatvaM kSodakSamatvamakSuNNavaM ceti rudraToktAH saptaguNAH, tatra nyUnatvAdhikapadatvabhanakamatvagrAmyatvApuSTAryatvadoSAbhAvarUpAH paJcAdyA guNAH / atha paJcamaH, so'ojasaH paJcamaH prakAraH / SaSThaH punararthagataH samAdhiH / iti rudraToktA api na guNAH / evam-zleSa-prasAda-samatA-mAdhurya-saukumAryArthavyakti-kAntyu-dAratvau-dAttatvau-jaH-suzabda. sva-samAdhi-sakSepa-bhAvika-tvoktInAM bhojarAjapratipAditAnAM paJcadazAnAM guNatvAbhAvaH pradarzita eva / atha-'gADhavandhatva maurjityam, tacca zabdagata ojonAmA gunnH| cATUktisahakAripriyatarAkhyAnatvaM preyAn sa ca saukumAryamojasaH paJcamaH prabhedo yA / zabdAnAmantaHsaJjalparUpatvaM saukSamyam / tacau jasazcaturthaH prabhedaH / dhanimattA gAmbhIryam, tat kAntirarthaguNaH / vyAse. nAbhidhAnaM vistaraH, sa caujasastRtIya. prabhedaH / yAvadarthapadavaM sammitatvam, tabaujasaH paJcamaH prabhedaH / ArohAvarohayoH kramo gatiH, sA ca zabdasamAdhiH / upakramanirvAho rItiH, sA c-smtaa| uktiprauDhaparipAkaH prauDiH, asau cArtha. zleSaH / ityavaziSTAnAmapi na guNatvam / iti / atha prakaraNapradarzanamupasaMharannAha-itItyAdi / iti / zrIvizvanAthakavirAjakRtau vizvanAthakavirAjasya kRtiyatnavizeSastadrUpe / sAhityadarpaNe tada. bhidheye'laGkArazAstre / guNavivecano guNAnAM vivecana viveko yatra yasmAdvA saH / nAma prsiddhH| aSTamaH / pari cchedH| samApta iti zeSaH / suviditAkhilapAvanasuzravaM madhuratAdiguNaikavibhUSaNam / zrutimanoramaNIyatayA satAM sunayanaM nayanandanamAzraye // iti zrI zivanAthasUrisUnuzrIzivadatta kaviratna' praNItAyAM zrIsAhityadarpaNasya rucirA'bhidheyAyAM vyAkhyAyo guNaviveko nAmASTamaH paricchedaH samAptaH / zubhambhuyAt /
Page #691
--------------------------------------------------------------------------
________________ navamaH pricchedH| athoddezakramaprAptamalaGkAranirUpaNaM bahuvaktavyatvenollaGghya rItimAha 54 padasaGghaTanA rItiraGgasaMsthAvizeSavat / upakI rasAdInAm, samastairdevendrardanujapatibhizcArcitapadaM zrutInAM mUrdhanyaM tribhuvanasamuddhAraniratam / parampremNA gamyaM sukRtijanasantApaharaNe sadoyuktaM naktandinamahamupAse'mbudarucim // 'utkarSahetavaH proktA guNAlaGkArarItayaH / ' ityuktanayena guNanirUpaNAnantaraM kramaprAptamapi alaGkAranirUpaNamavidhAya yato rIti nirUpayitumupakramate tat kAraNaM nidarzanIyaM manvAna Aha-athetyAdi / atha guNanirUpaNAnantaramiti bhAvaH / uddezakramaprAptamuddezasya 'utkarSahetavaH proktA guNAlaGkArarItayaH / ' ityatra sUtre maNInAmiva guNAdInAM sannivezasya pUrvapazcAdbhAvena nirdezasyeti yAvat kramaH zailIti, taM prAptamiti tat tathoktam / uddezanamuddezaH / 'bhAve / ' 3 / 3 / 18 iti ghaJ / 'dvitiiyaashritaatiitptitgtaatystpraaptaaptnaiH||'2|1|24 ityanena 'kramaprAptam' ityatra samAsaH / alaGkAranirUpaNamalaGkArANAM nirUpaNamiti tat / alaGkArAzca zabdagatAH punaruktavadAmAsAdayaH, arthagatA upamAdayaH / alakriyate zabdo'rtho vaa'nenetylngkaarH| 'akari ca kArake sajJAyAm // 313 / 19 iti ghaJ / nirUpyate iti nirUpaNam / 'lyuT ca / ' 3 / 3 / 115 iti lyuT / 'yuvoranAkau / ' 7 / 1 / 1 / ityanAdezaH / bahavaktavyatvena bahavo vaktavyA pratipAdanIyA viSayA iti zeSo yatra tattvena / analpapratipAdanIyaviSayatvena hetuneti zeSaH / 'hetau||' 2 / 3 / 23 iti tRtIyA / ullaGya parihAya punaH pratipAdayitumupekSyeti yAvat / atropekSaNaM sUcI. kaTAhavat / rItim / Aha-atredamabhihitaM bhavati-yathA pratijJAtapUrvamapi kaTAhanirmANaM na jhaTiti sambhavatsvarUpamiti kaJcitsamayamapahAyApratijJAtapUrvamapi sUcInirmANaM jhaTiti sAdhyamiti manvAnastatra tAvadupakramate tathA'laGkArA analpaprati-- pAdanIyaviSayA iti teSAM nirUpaNamapi nAlpakAlasAdhyamiti tadalpakAlamapahAyeSannirUpaNIyaviSayAM rItimeva prathamaM nirUpayitumupakramate-54 pdmnggttnetyaadinaa| . 54 aGasaMsthAvizeSavadaGgAnAM locanAdInAmavayavAnAM saMsthA saniveza iti tadvizeSastadIyaH kazcidvailakSaNyAvahaH prakArastadvat / zarIrasyeti zeSaH / yathA zarIrasyAGgasaMsthAvizeSastatheti bhAvaH / rasAdInAM rasa Adau yeSA (bhAvatadAbhAsAdInAm ) teSAm / upakartI upakArikotkarSAdhAyiketi yAvat / 'vultacau // 3 / 1 / 133 iti tRc / padasaGghaTanA padAnAM padavizeSANA saGghaTanA sanniveza iti / padavizeSAzca mAdhuryAdiguNavyaJjakavarNA* dirUpAH / saGghaTyante sannivizyante padAnyasyAmiti / 'lyuTca // ' 3 / 3 / 115 iti lyuT / 'ajAdyataSTAp // 4 / 1 / 4' iti TAp / rItistatpadavAcyA iti bhAvaH / rIyate jJAyate guNAnAM nivezo'nayeti / gatyarthakAH sarve jJAnArthakA apIti 'rIG' gatAvityasmAt 'striyAM ktin // 3 / 3 / 94' iti ktin / mAdhuryAdiguNanivezajJApiketi bhAvaH / atredamavadheyam-yathA'GgasaMsthAvizeSo'gina zarIramutkarSayaMstadantaryAminaM zarIriNamapyutkarSayanti, tathA padavarNa samAsAdisaGghaTanA''tmikA rItiH zabdArthazarIraM kAvyamutkarSayantI tadAtmabhUtaM rasAdikamapyutkarSayantIti rItervyabhicAritvaM padasaGghaTanAyA anyatrApi sattvAdativyAptivAraNa ca / aGgasaMsthAvizeSavattvAnnAsyA rasAdidharmatvaM, yeneyaM tatratatra niyatavRttiH syAt, rasAdInAmupakartIti vizeSaNabalAcca padasaGghaTanAmAtratvAbhAvAnnAsyA atipAtaH / tathA ca-svAzrayavyaGgayarasAdivRttiguNavyaJjakatayA teSAM rasAdInAmutkarSAdhAyikA rItiriti, guNAbhivyaJjakapadavarNasamAsAdisaGghaTanA rItiriti vA phalitam / yattu vAmanena 'rItirAtmA kAvyasya' // 1 / 2 / 6 ityuktam / tadavalokanIyam-tatra, samastaguNA rItirAtmA kAmyasya Ahosvid asamastaguNA / uta samastAsamastaguNA / na tAvat samastaguNA 'ojaHkAntimatI goDIyA // 1 / 2 / 12000 mAdhuryasaukumAryopannA pAJcAlI' // 1 / 2 / 13 ityuktsvruupyorlpgunnyogoNddiipaanycaalyostttvaaprvRtteH|
Page #692
--------------------------------------------------------------------------
________________ 114 - sAhityadarpaNaH / . . [ navamaHrakhAdInAm , arthAt-zabdArthazarIrasya kAvyasyAtmabhUtAnAm / 55 sA punaH syAccaturvidhA // 49 // vaidarbhI vA'pi gauDI ca pAJcAlI lATikA tthaa| na cAlpagaNA / samastaguNAyAH 'samaguNA vaidarbhI // 1 / 2 / 11' iti nirdiSTasvarUpAyA vaidAstattvAnudayAt / nApi ca samastAsamastaguNA / ekasyA rIteH samastAsamastaguNatvAsambhavAt / nanu samastaguNA asamastaguNA vA bhavatu nAma rItiH, kintu tathA vidhaivAsau rItirAtmA kAvyasyeti cettadapi na / 'tAsAM pUrvA grAhyA guNasAkalyAt // 1 / 2 / 14 | tAsAM tisRNAM rItInAM pUrvA vaidarbhI grAhyA / guNAnAM sAkalyAt / na punaritare, stokaguNatvAt // 1 / 2 / 15 / itare gauDIyapAcAlyo na prAdhe / 'stokaguNatvAt / ' iti samagraguNAyA eva rIterupAdeyatvavidhAnasya vaiyApatteH / na tarhi samastagaNaiva rItirAtmA kAvyasthetyApAtataH siddham / ityabhidheyam / kAvyAtmatvaghaTakapadArthasyaiva rItipadavAcyatve'nyayo rItitvasyaivAnutpattestathA'bhidhAnasya vaivarthyAt / na cedaM vaktavyam ,samastaguNA vaidarbhI bADhaM kAvyasyAtmA'samagraguNe na pungauNddiipaanycaalyau| iti / tathA satyAtmapadArthasyAbhinnatvanaiva pratIteH / tadaGgIkAre copasthito'smAkameva panthA tirohitazca murArestRtIyaH panthA / tasyAtmapadArthasya rasasvarUpatAyA evamavazyamabhyupeyAt / iti / atha pUrvoktaM smArayan niruktakArikAgataM 'rasAdInA miti padaM vivRNoti-rasAdInAmityAdinA / / 'nanu rIteH sAkSAdeva zabdasyotkarSAbhidhAyakatvaM niruktam , paramparayA tu rasAdInAmityupapannam , tathA'pi tasyAH kAvyotkarSAdhA- ' yakatvamanupapannamityata Aha-rasAdInAmiti tu tavAgIzAH / ] rasAdInAM rasa Adau yeSAM teSAm / 'candrazekhara' ityAdivat saptamyantena vyadhikaraNo bahuvrIhiH / rasAdInAmiti padasyeti bhAvaH / arthAt sambhavabalAt / zabdArthazarIrasya / zabdArtho zarIraM yasyeti tasya, tathAbhUtasyetyarthaH / kAvyasya / AtmabhUtAnAmAtmasvarUpANAm / ityarthaH / atrAya niSkarSaH-kAvyaM hi zabdArthazarIraM tAvantareNa tasyAnupalambhAt / na ca rItistasyAtmabhUteti vaktuM yujyate, asyA api zabdArthAbhinnatvAt, atha kastasyAtmeti ced rasAdayaH / na cAtmA nityaH, rasAdayaH punaraneke iti na tathAbhUtA bhavitumarhatIti,ekasyaiva nityatvazravaNAt / iti vAcyam / upAdhi. vazAda bhede bhAsamAne'pi teSAM svarUpatastatra tasyAnupalambhAt / svarUpatazca 'rasyate AsvAdyate' iti nirvacanavalAcamatkAravizeSAtmaiva / tasyaivAsvAdAtmakatvasphuraNAt / sa ca zRGgArAdau nirvedAdo tadAbhAsAdau cAnanyaH / padasaghaTanA turiitiH| padAni punarviziSTAnIti zabdArthebhyo nAtiricyante / iti zabdArthazarIrasya kAvyasyotkarSikA rItiH, taddvArA cAGgasasthAvizeSavadAtmabhUtAnAmapi rasAdInAmutkarSiketi / atha tasyAzcaturaH prabhedAn svIkurvannAha-55 seti / 55 sA niruktalakSaNA prasiddhA veti bhAvaH / punaH / rItiriti zeSaH / vaidarbhI vidarbhANAM vidarbhadezabhavAnAmahAkavInAmiti yAvad, iyamiti tathoktA / 'zeSe / 4 / 2 / 92' ityaN / : TiDDhANaadvayasajdanamAtractayapThakUThaakasakarapaH // ' 41 / 15 iti DIp / vA / gauDI gauDAnAM dezabhavAnAM mahAkavInAmiti yAvada iyamiti tathoktA / api / ca tathA / pAJcAlI pAJcAlAnAM paJcAladezabhavAnAM mahAkavInAmiti yAvad iyamiti tathoktA / tthaa| lATikA / lATe dezavizeSe bhavA iti lATAsteSAM lATAnAM mahAkavInAmiti yAvad iyamiti tathoktA / itIti zeSaH / caturvidhA catvAro vidhAH prakArA asyA iti tathoktA / syAda bhavet / ukta ca vAmanena 'vidarbhAdiSu dRSTatvAttasamAkhyA // '1 / 2 / 10 iti / atreyaM saGkalanA-'vaidarbhI gauDIyA pAJcAlI // 1 / 2 / 9' iti vAmanamatena triprakArA rItiH, 'astyaneko girAM mArgaH sUkSmabhedaH parasparam / tatra vaidarbhagauDIyau vayete prasphuTAntarau // ' iti daNDisiddhAntena dviprabhedA, 'tatadasopakAriNyastattaddezasamudbhavAH / padyeSu rItayo gauDI vaidarbhI mAgadhI tathA // ' iti kezavamatena trividhA, 'vaidarbhI cAtha pAJcAlI gauDI cAvantikA tathA / lATIyA mAgadhI ceti SoDhA rItirnigadyate // ' iti bhojarAjamatena SaTprakArA, 'pAJcAlI lATIyA gauDIyA vaidarbhI ceti rudraTAbhiprAyeNa caturvidhA, 'mAdhuryavyajakairva
Page #693
--------------------------------------------------------------------------
________________ pariccheda rucirAkhyayA kyAkhyayA sametaH / sA riitiH| tatra 56 mAdhuryavyaJjakairvaNai racanA lalitAtmikA // 50 // avRttiralpavRttirvA vaidarbhI rItiriSyate / rupanAgarikocyate / ojaHprakAzakaistaistu paruSA, komalA paraiH // keSAJcidetA vaidarbhI pramukhA rItayo matAH // ' iti mammaTanirdezena punastrividhA / atraivaM vipratipattau yathAzemuSi yathAsambhAvanaM vA rItisaGakhyAvyavasthA pratibhAti / athApi vAmanamatena 'samagraguNA vaidarbhI // 12 // 11||.'ojH kAntimatI gauDIyA // 1 / 2 / 12 // mAdhuryasaukumAryopapannA pAJcAlI // 1 / 2 / 13 // ' iti vaidarbhIgauDIyApAJcAlInAM lakSaNAni / tatra'gAhantAM mahiSA nipAnasalila zRGgairmuhastADita chAyAbaddhakadambaka mRgakulaM romanthamabhyasyatAm / visrabdhaH kriyatA varAhapatibhirmustAkSatiH palvale vizrAnti labhatAmidaM ca zithilajyAbandhamasmaddhanuH // ' iti svenaiva nivedite samagraguNAyA udAharaNe 'gAhantA'miti kartakArakavAcakatiGaH prakrame 'kriyatA' miti karmakArakavAcakopAdAnAt samatApratidvandvibhUtasya bhagnakramatvasya doSasya sphuTamupalabdhau kathaM guNasAkalyam ? / atha-gauDIyApAJcAlyorghaTakAnAmojaHkAntimAdhuryasaukumAryaguNAnAmasadbhAve kA'pi rItiraGgIkartavyeti pratIyate / kathamanyathA-'viziSTA padaracanA rItiH // // 1 / 2 / 7 // vizeSavatI padAnAM racanA rItiH / ko'sau vizeSa ityataAha-vizeSo guNAtmA // 1 / 2 / 8 // ' iti tenaivAbhihitaM saGgaccheta / tat puna: paryavasitA / caturthI lATIyA / evaM daNDimatena na dve eva rotI / 'astyanakA girAM mArgaH sukSmabhedaH parasparama / ' iti tenaivAbhihitvAdvaidarbhAgauDIyA'bhidhAnaM kevalaM tayoH prasphuTaM bhinnatvAvagamakam / tathA-kezavamatena 'gauDI samAsabhUyastvAdvaidI ca tadalpataH / anayoH saGkaro yastu mAgadhI sA'tivistarA // ' iti zrIpAdanirdiSTameva gauDIvaidarmImAgadhInAM lakSaNam / tatra mAgadhyeva pAJcAlI / samAsAlpatvAnalpatvAntarAle samastapaJcaSaTpadAtmakatvasya sphuTamupalabdhaH / yAtpunarlATIyA sAdhyetanmate na mAgadhyA'tiricyate / 'mAgadhI sA'tivistarA' iti zrIpAdena, mAgadhyudAharaNapradarzanAntaraM ca 'iyaM bahudhA / vistRtamanyatre'ti svena cAbhihitatvAt / bhojarAjamatena 'AvantikA mAgadhI ceti rItidvayamadhikam / tatra- 'antarAle tu pAJcAlIvaidabhyoryA'vatiSThate / sA''vantikA samastaiH syAdvitraistricaturaiH paraiH // ' ityuktA''vantikA na lATayA pRthak, evam-'pUrvarIteranirvAhe khaNDarItistu mAgadhI // ' ityuktalakSagA tu mAgadhI rItidvayarUpeti tanmatasvArasyAttatratatra kAmamantarbhAvyA / vastutastu kvacidasau prakramabhaGgarUpa: svarUpasan doSa eva, yadapyevaM mammaTamatena na kharUpato nirdiSTA caturthI rItiH / tathA'pi 'zAbdastu lATAnuprAso bhede taatprymaatrtH||...laattjnvllbhtvaac lATAnuprAsaH / ' ityuktadizA lATAnuprAsAnubandhinI lATI rItiriti sphuTam / iti // 49 // atha sandehApanodanAya kArikAsthaM se' ti paraM vyAcaSTe-khA 'se' ti padavAcyA / rItiH / iti / nanu kiMkiMsvarUpAstattatprabhedA ityAha-tatra teSu caturSa rIteH prabhedeSu / 56 mAdhuryavyaJjakairmAdhuryasya vyaJjakAstaiH / varNaH 'mUrdhni vargAntyavarNena yuktASTaThaDaDhAn vinA / raNau laghU ce' ti nirdiSTairakSaraiH / atra-'kartakaraNayostRtIyA // 2 / / 18 // ' iti karaNe tRtIyA / tathA ca-mAdhuryavyaJjakavarNadvAreti niSkRSTo'rthaH / yadvA-'dhAnyena dhanavA'nitivadabhede tRtiiyaa| tathA ca-tattadabhineti bhAvaH / lalitAtmikA lalita AtmA svarUpamasyA iti / lalitatvaM ca sukumArabandhacArutvam / rcnaa| tathA-avRttina vRttiH samAsa iti, na vRttiyatreti vA sA / 'nayA' // 2 // 2 // 9 // iti natrA samAsaH / 'nalopo naJaH // ' 6 / 3 / 73 iti nalopaH / iti / vA / alpavRttiralpA vRttiH samAsa iti, na vRttiryatreti vA, sA / vaidarbhI tadAkhyA rItiH / iSyate / kavibhiriti zeSaH / rasagaGgAdharakArAstu-'ebhirvizeSavacanaiH sAmAnyairapi ca dUSaNai rahitA / mAdhuryabhArabhagurasundarapadavarNavinyAsA // vyutpattimudgirantI nirmAturyA prasAdayutA / tAM vibudhA vaidarbhI vadanti vRttiM gRhItaparipAkAm // ' ityAhuH / atrAyaM niSkRSTo'rthaH-mAdhuryavyaJjako gumpho vaidI / tathA hi-yAvadbhivaNairmAdhuryamabhivyajyate te eva tAvanto varNA vaidrbhiipdvaacyaaH| tathA-samAsAbhAvaH samAsAlpatvaM vA
Page #694
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ navamaH-. 2. saahitydrpnnH| yathA-'anaGgamaGgalabhuSaH' ityAdau / [ rudraTassvAha-] "asamastaikasamastA yuktA dazabhirguNaizca vaidaamH| . vargadvitIyabahulA svalpaprANakSArA csuvidheyaa||" iti / aba daza guNAstanmatoktAH zleSAdayaH / tadvatI vA mAdhuryavyajikA racanA vaidI rItiriti / yatta kAvyaprakAzakAraiH-'mAdhuryavyaJjakaivarNairupanAgarikocyate // ' ityuktam / tatropanAgariketi vedA evAparaH paryAyaH / 'keSAccidetA vaidarbhApramukhA rItayo matAH / ' ityapratanena sandarbhaNa svArasyasya tathA'bhyudayAt / nanvevaM samAsadadhye'pi vaidarbhI syAt ? iti cenna / upalakSaNayA samAsadairdhyAbhAvasyApi tatra vivakSitatvAt / anyathA- 'caJcatkAJcanakAJcayolayacalaccolAJcalairvaJcitAcArIsacaraNakacArucaraNAssicanti cittaM mama / lIlAcaJcuracaJcarIkarucibhizcUlAlakaizcarcitAHkizciJcandanacandracampakarucAM cauryo mRgIlocanAH // ' iti / 'anagarAGgaNasaGginA'GgIkRtAGgasanmaGgalatuGgabhaGgI / abhaGgura saGgaramizritAnAM bhaGgena sAGgeSu taraNayantI // ' ityatra ca sambhavedvaidarbhI // 50 // udAharati-yathA-'anamaDalabhavaH' ityAdI anaGgamaGgalabhavastadapAGgasya bhaNayaH / janayanti maharyanA: mantaHsantApasantatim // ' ityAdau padye gadye veti bhAvaH / vyAkhyAtapUrvamidaM padyam / itaH paraM prakSipto rudraTamataprastAvaH pratibhAti / tadgranthe gandhasyApi tathA'nupalabdheH / tathA'pi sarvatra sa. pATho labhyate iti yathAtathaM samAdhIyate vyAkhyAyate ca [ rudraTastvAha-] ityAdinA / rudraTaH kAvyAlaGkArakartA kavivizeSaH / tu / 'masamastA na samastaM samAsayuktaM padaM yatre'ti saa| ekasamastA ekamasahAyaM mRdulamiti yAvat, samastaM samAyuktaM padaM yatreti saa| samAsAbhAvasyaikAntamasambhave mRdula: samAso'pi yukta iti bhAvaH / 'ekaM saGkhyAntare zreSTe kevaletarayostriSu / ' iti: medinI / ca tathA / dazabhiH / guNaiH zleSAdibhiH :zabdaniSThatvenAbhimataiH / yuktA sampannA / vargadvitIyabahulA vargeSu vargANAM madhye iti yAvad dvitIyo dvitIyavargazcavarga iti yAvat tena bahuleti, natu vargANAM vargeSu madhye iti yAvad dvitIyo dvitIyavargastena bahaleti / 'na nirdhAraNe // 2 / 2 / 10 // ' iti niSedhAt / ca tathA / svalpaprANAkSarA svalpaH prANa uccAraNaprayAso yatreti tAni svalpaprANAnyakSarANi varNA yatra seti / khalpaprANatvaM ca 'ayugmA vargayamagA yaNazcAlpAsavaH smRtAH // ' iti nirdiSTAnAmeva bodhyam / suvidheyA suSTu vidheyaM vidhAtumucitaM kavitvamiti yAvad yatra sA / ata eva paNDitarAjaiH-'vyutpattimugirantI nirmAturyA prasAdayutA // ' ityuktam / vaidarbhI / rItiriti zeSaH / ydvaa'vaidrbhii| suvidheyA samyak samAhitena cetaseti bhAvaH vidheyaa|' iti / vaidarbhIlakSaNamiti zeSaH / Aha nirdizatIti bhAvaH / atra niruktasthale / daza / gnnaaH| tanmatoktA yena 'yuktA dazabhirguNaizca / ' ityuktam, tasya mate uktAH / shlessaadyH| zleSaH prasAdaH samatA mAdhurya sukumAratA / arthvyktirudaartvmojHkaantismaadhyH||' ityuktA iti yAvat / tanmate ca-'yAvaniraJjanamajaM puruSaM jarantaM saJcintayAmi sakale jagati sphurantam / tAvadalAtsphurati hanta hRdantare me gopasya ko'pi zizuraJjanapuJjamaJjuH // ' ityAdhudAharaNamavaseyam / atra hi cavaya'jakArasyaiva prAyeNa svAntyena sambandhaH / 'anaGgamaGgalabhuvaH / ' ityAyudAharaNAni tu 'svalpaprANAkSarA' ityuktanayena sambhavanti / iti dik / rudraTagranthastu 'AkhyAtAnyupasagaiH saMsRjyante kadAcidarthAya / vRtterasamAsA yA vaidarbhI rItirekaiva ||...anyuunaadhikvaacksukrmpussttaarthshbdcaarupdm / kSodakSamamakSuNNaM sumatirvAkyaM prayuJjIta // ' iti / atha pUrvAparaparyAlocanayA 'rudraTastvAhaH...' ityAdi antho vilakSaNa evaM prtibhaaste| anyUnatvAdInAmeva guNatvena tatrAbhimatatvAttathAvidhasyAsya ca sarvathA viruddhatvAt / / nApyanyastadIyo granthaH / yatratyo'yaM syAt 1 evaM ca kAvyAlaGkAraprArambhe 'sAhityadarpaNasya navamaparicchede rudraTamatamupanyastamasti...anyo granthastu rudraTakRto na praapyte|' iti likhantaH, pranthasya ca tasya zodhane pravRttAH paNDitapAdA namaskAryA eveti / asmanmate ca puruSottamasyAyaM pranyaH / ]
Page #695
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchadaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| . 57 ojaH prakAzakaivarNairbandha ADambaraH punaH // 51 // - samAsabahulA gauddii| yathA-'cazcaddhaja...'ityAdi // puruSottamastvAha 'bahutarasamAsayuktA sumahAprANA'kSarA ca gauDIyA / rItiranuprAsamahimaparatantrA stokavAkyA ca // ' iti / 58 varNaiH zeSaiH punayoH / samastapaJcaSapado bandhaH pAzcAlikA matA 52 // dvayovaidarbhIgauDyoH / yathA 'madhurayA madhubodhitamAdhavI- madhusamRddhisamedhitamedhayA / vaidarbhIsvarUpaM nirdizya kramaprAptaM gauDIyAsvarUpaM nirvastumupakramate-57 ojHprkaashkairityaadinaa| 57 punaH / ojaHprakAzakairojasaH prakAzakA vyaJjakA iti taistathoktaiH / 'vargasyAdyatRtIyAbhyAM yuktau vargoM tadantimau / uparyadhodvayorvA sarapho TaThaDaDhaiH sh| zakArazca SakArazca' ityuktaH / vaNaH / atra karaNe'bhede vA tRtIyA / ADambara udbhaTaH / bandhaH / tatsvarUpeti yAvat / samAkhabahulA samAsA bhAvena samAsamArdavena ca zUnyeti yAvat / gauDI tadAkhyA rItiriti bhAvaH // 51 // udAharati-yathA-'cazcadbhuja...'ityAdi / vyAkhyAtapUrvamidaM padyam / yathA vA-'dordaNDAJcitacandrazekharadhanurdaNDAvabhaGgodyataSTaGkAradhvamirAThavAlacaritaprastAvanADiNDimaH / drAk paryastakapAlasampuTamiladbrahmANDabhANDodara-bhrAmyatpiNDitacaNDimA kathamaho mAdyApi vizrAmyati // ' iti / atra matAntaramupanyasyati-puruSottama ityAdinA / puruSottamaH / tadabhidheya AlaGkArikaH kazcit / tu / 'bahutarasamAkhayuktA bahutaro'sau samAsastena yuktA, dIrghasamAsaghaTitabandheti bhAvaH / c| sumahAprANAkSarA sumahAprANAni akSarANyatreti saa| sumahAn prANo'treti taani| tattvaM ca svalpaprANavyatiriktAnAM vayedvitIyacaturthavarNAnAM zaSasahAnAM ca sattvam / anuprAsamahimaparatantrA'nuprAsasya vakSyamANasya zabdAlaGkAravizeSasya mahimA mahattvamAdhikyamiti yAvattatparatantrA tddhiinaa| c| stokavAkyA stokAni pAramitAni samAsabahulatvAda vAkyAni yatra saa| 'stokastriSvalpe cAtake pumAn / ' iti medinii| 'stobhavAkye ti pAThastu na yuktH| gauDIyA tdaakhyaa| riitiH|' iti / Aha / etanmate 'niSkUjastimitAH kvacitkvacidapi procaNDasattvasvanAH svecchAsuptagabhIrabhogabhujagazvAsapradIptAgnayaH / sImAnaH pradarodareSu viralasvalpAmbhaso yAkhayaM tRSyadbhiH pratisaryakarajagarasvedadravaH pIyate // ' ityAdInyudAharaNAni / ___ atha pAJcAlImAha-58 varNarityAdinA / 58 dvyovedaa gauDyAzca / zeSaibhinnaiH / prasAdamAtravyaJjakairiti yAvat / vaNaH / atra karaNe'bhede vA tRtIyA / samastapaJcaSapadaH samastAni samAsavanti paJcaSANi pazca SaDyA padAni yatra saH / bandho gumphaH / pAzcAlikA tadAkhyA rItiH / matA // 52 // kArikAsthaM 'dvayo' ritipadaM vyAcaSTe-dvayorityasyeti zeSaH / vaidarbhIgauDayorvedI ca gauDI ceti tayoH ityartha iti shessH| . udAharati-yathetyAdinA / / 'yathA-'madhurayA priyayA / 'manoramaye ti tarkavAgIzAH / 'madhurastu rase viSe / madhuraM rasavatsvAdu priyeSu madhuro'. nyavat // ' iti vizvaH / madhubodhitamAdhavImadhusamRddhisamedhitamedhayA madhunA vasantena bodhitA bodhaM nItA..
Page #696
--------------------------------------------------------------------------
________________ 118 saahitydrpnnH| [navamaHmadhukarAGganayA muhurunmadadhvanibhRtA nibhRtAkSaramujage // 6 // bhojastvAha'samastapazcaSapadAmojAkAntyavivarjitAm / madhurAsukumArAM ca pAzcAlI kavayo viduH||'iti / 59 lATI tu rItirvaidarbhI-pAJcalyorantare sthitA / prakAziteti yAvar, iti yA mAdhavI vAsantI ( velA) latA tasyA madhusamRddhayA makarandAvAdAtizayena samedhitA vRddhi prApitA medhA dhAraNAvatI buddhiryasyAstayA / dhAraNA ca buddheH svaramAdhuryAnubandhinIti bodhyam / medhate saGgacchate kharamAdhuryamasyAmiti medhA / 'medha' saGgame // 'gurozca halaH // 3 / 3 / 103 iti niyAmakAraH / 'medhA madhurasvaravailakSaNyamiti vivRtikArAH / unmadadhvanibhRtA udgato mado'syeti unmada unmAdayuktaH, asau dhvaniriti taM bibhattIti tayA / 'anyebhyo'pi dRzyate // 3 / 2 / 108 // iti kvip / madhukarAGganayA madhukarasya bhramarasyAGganA strIti tayA / bhramaryetyarthaH / muhaH punaHpunaH / nibhRtAkSaraM nibhRtaM guptamavyaktamiti yAvada, akSaramati (nibhRtAkSaraM ) yathA bhavettathA / ujjage utkRSTaM gAnaM cake / padyamidaM zizupAlavadhastham / atra va drutavilambitaM vRttam, uktaM ca tallakSaNaM prAk atra hi vacitsamAsAbhAvaH kvacitpunaH samAsadaidhyam, kvacinmAdhuryavyaJjakavarNasadbhAvaH, kacitpunarnApIti dik // 67 // ' __atra bhojarAjamatamAha bhojaH svanAmakRtArthaH sarasvatIkaNThAbharaNanirmAtA mahArAjaH / tu |'kvyo rItisvarUpA bhijJAH / samastapazcaSapadAM samastAni samAsavanti paJcaSANi paJca vA SaDA padAni ati taam| ojAkAntyavi. varjitAm / 'ojaH samAsabhUyastva'mityojaH, 'yadujjvalatvaM bandhasya kAvye sA kAntirucyate // ' iti niruktasvarUpA ca kAntiH tAbhyAmavivarjitA na nitAntaM zUnyeti tAm / ojaHkAntibhyAM kiJcicchnyAM kiJcicca yuktAm / anatidriktoja:kAntiguNAmiti bhAvaH / atra sarasvatIkaNThAbharaNavyAkhyAtAraH 'ojaHkAntivivarjitAmiti pAThamaGgIkRtya 'oja:kAntyorvizeSeNa (Adhikyena ) varjitAm / nyagbhUtaujaHkAntigaNAmiti yAvat / yataH-tatpratidvandvinormAdhuryasaukumAryayostatrodbhavaH / tadetadAha-madhurA sukumArAM ceti|' ityAhuH / atra samAsavyavasthA cintyaa| 'kugatiprAdayaH // ' 2 / 2 / 18 // ityanena vinAktAntasya varjaterdhAtornityaM samasyamAnatvAt 'kartRkaraNe kRtA bahulam // ' 2 / 1 / 32 iti tRtIyAtatpuruSasyaiva sambhavAcca / yattu tarkavAgIzA:-'ojaH kAntisamanvitAmi' tyaGgIkRtya pATham 'ojaH kAntimAdhuryasaukumAryaguNayuktAmi tyrthH|' ityAhuH / tadavaheyam / samAsamayastve'bhyupetavye 'samastapaJcaSapadA'mityasyAnarthakyAt samastapaJcaSapadatvamAtre'bhyupetavye ca 'oja' iti punaruktarAnarthakyAt / madhurAM mAdhuryavyajakavAbhAvavidhurAm / yadvA-mAdhuryaguNayuktAm / mAdhuryaM ca 'yA pRthakpadatA vAkye tanmAdhuryamiti smRtm|' ityuktasvarUpameva / evaM ca paJcaSapadAnAmeva samastatvena naujo'. tizAyi, ojasazcAnatizAyitvenaiva punarmAdhuryasyApi sambhava iti sthitam / ca / sukumArAM komalavarNayuktAm / saMyu. ktavarNabhUyastvavidhurAmityarthaH / saukumAryaguNayuktAmiti bhaavH| saukumArya ca 'aniSThuratvaM yat prAhuH saukumArya taducyate // ityuktasvarUpam / 'vayasi prthme||4|1|20' iti Dopo vayovizeSavAcino'dantAdeva vidhIyamAnatvAnnAtra prasaktiH / pAJcAlIm / tadAkhyAM rItimityarthaH / viduH // ' iti / Aha / atrodAharaNaM tu-"tatrAbhighAtadalitAGgadajarjarANAM gnnddsthliillitkunnddltaadditaanaam| kSobhasphuTanmukuTakoTivighaTTitAnAM nAdobhavajjhaNajhaNAmukharo mnniinaam||"iti nivezya seyamojaHkAntyabhAvAd AzlilathabhAvApurANacchAyA mAdhuryasaukumAryavatI samastapaJcaSapadA pAJcAlI riitiH|' ityuktaM mahArAja: 'ojaHkAntyabhAvAditi / ISadarthe na / ' iti tu ratnezvaraiH / vastutastu nedaM viviktamudAharaNam / ata:'digante zrUyante madamalinagaNDAH karaTinaH kariNyaH kAruNyAspadamasamazIlAH khalu mRgAH / idAnIM loke'sminnanupamazikhAnA punaraya nakhAnAM pANDityaM prakaTayatu kasmin mRgapatiH // ' iti 'iyamasau taralAyatalocanA gurusamunnatapInapayodharA / pRthunitambabharAlasagAminI priyatamA yuvajIvitahAriNI // ' iti vA'pyudAharaNamucitam / atha laattiimaah-laattotyaadinaa| - 59 laatto| tadAkhyA rItiH / tu / vaidarbhIpAzcAlyovaidarbhI ca pAJcAlI ceti tayoH / antare mdhye| 'antara navakAzAvadhiparidhAnAntardhibhedatAdarthe / chidrAtmIyavinAbahiravasaramadhye'ntarAtmani ca // ' ityamaraH / sthitA /
Page #697
--------------------------------------------------------------------------
________________ 119 paricchedaH ) rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / yathA-'ayamudayati mudrAbhaJjanaH padminInAmudayagirivanAlIbAlamandArapuSpam / virahavidhurakokarandrabandhurvivindana kupitakapikapolakoDatAmrastamAMsi // 68 // ' kazcidAha'mRdupadasamAsasubhagA yuktairvarNai tAtibhUyiSThA / ucitavizeSaNapUritavastunyAsA bhvellaattii||'iti / anye tvAhuH-'gauDayADambarabaddhA syAd vaidarbhI lalitakamA / pAJcAlI mizrabhAvena lATI tu mRdubhiH pdaiH|| iti / 60 kacittu vaktrAdyaucityAdanyathA rcnaa''dyH|| 53 // vaidarbhIpAJcAlyorlakSaNAkrAntA lATI rItiriti niSkarSaH / vaidarbhI ca mAdhuryAnuguNA / pAJcAlI punaH kiJcittadvijAtIyAs. pItyAveditacaram / udAharati-yathA-'aya'mityAdau / 'padminInAM kamalavanAnAM kamalinInAM vA / 'padminI padmasaGghAte strIvizeSe saro'mbuje // ' iti medinIkAraH / mudrAbhalanaH / mudrA saGkocastasyA bhaJjano bhaJjaka ityarthaH / 'nandigrahipacAdibhyo lyuNinyacaH // 3 / 1 / 134 // ' iti lyuH / 'yuvoranAkau // 7 / 1 / 1 // ' ityanaH / udayagirivanAlIbAlamandArapuSpam udayagirirudayAcalastasya vanAlI vanAnAmAlI paGktistasyA bAlamandArapuSpaM tadrUpa iti yAvat / bAlaM navavikasitaM yanmandArapuSpaM mandArasya suradrumavizeSasya puSpam / 'paJcate devataravo mandAraH pArijAtakaH / santAnaH kalpavRkSazca puMsi vA haricandanam // ' ityamaraH / virahavidhurakokarandrabandhurviraheNa parasparaM vizleSeNa vidhuraM vikalaM yat kokadvandvaM tdvndhuH| 'vaikalye'pi ca vizleSe vidhuraM vikale triSu / ' iti trikANDazeSaH / kokA ca kokazceti koko tayordvandvam / kokazca cakrAGgaH pakSi. vizeSaH / 'kokazcakravAko rathAGgAhvayanAmakaH / ' ityamaraH / 'dvandvaM klyugmyoH|' ityamaraH / 'pumAn striyA // 1 // 2 // 6 // ' iti kokalyaiva vizeSaH / naktaM hi tayoviyogastannivRttizca diveti divAkarasya tadvandhutvam / kupitakapikapolako. DatAmraH kupito'sau kapistatkapolakroDa kapolamadhyabhAgastadvattAmraH / kapigaNDasthalaM hi svabhAvAdrakta tatpunarmadhya tatpunaH kope| 'koDa: kole (sakare ) zanau koDamake' iti haimaH / ayam / tamAMsi / vibhindan / parvatAn paviriveti zeSaH / udayatyudayate / 'anudAttattvaprayuktamAtmanepadamanityam' atra maaliniichndH| lakSaNaM proktaM prAk / iti / atra masRNAnAM kSudrasamAsaghaTitAnAM ca padAnAM sattvAdvaidarbhIsaMbalitA pAJcAlIti lATI / ata eva nAtra prkrmbhnggH|| 68 // ' atra matAntaramavatArayati-kazcidityAdinA / kazcidAlaGkArika iti zeSaH / 'mRdapadasamAsasubhagA madubhiH padaiH samAsaizca subhagA / madavo'mI pdsmaasaaH| padAni ca samAsAzceti / ca / yuktaiH saMyuktaiH / varNaiH / na / atibhUyiSThA / ucitavizeSaNapUritavastunyAso. citavizeSaNaiH pUritaH sampanno'sau vastunyAso yatra sA / vastuno varNanIyasya nyAsaH / lATI tadAkhyA rItiH / bhavet // ' iti / Aha / evaM codAhRtasthale vizeSaNaucityenaiva sUryavarNanamabhivyaktamiti tatrApi lATIti sthitm| . atha catasRNAmapi rItInAM jhaTiti svarUpAvagamAyAbhimatAghamupanyasyati-anye ityAdinA / anye / AlaGkArikA iti zeSaH / tu / 'ADambarabaddhA sADambarA / gauddii| syAt / llitkrmaa| vedI / syAditi pUrveNAnvayaH / evaM paratrApi / mizrabhAvena / mizraH sammelanaM, sa ca gauDI vaidoreva tayozca bhAvaH sadbhAvaH / tathA ca-gauDIvaidaryubhayarUpeti niSkarSaH / paanycaalii| syAt / lATI / tu| mRdubhiH / padaiH / saGghaTiteti zeSaH / syAt // ' iti / AhuH / atrAryAchandaH / lakSaNaM ca prAguktam / atha-kacit prakRtarItiviparItA api vaktRvAcyaprabandhavazAdacanAdayo bhavantItyAha-60 kvacittvityAdinA / 60kvacit kasmiMzcit sthale / tu| vaktrAdyaucityAdvaktrAdInAmaucityaM tasmAttadvazAditi yAvat / "vibhASA guNe'striyAm / 2 / 3 / 25 / ' iti paJcamI / anyathA prAtikUlyena / racanAdayaH / racanA samAsavarNA iti bhAvaH / sambhavantIti zeSaH // 53 //
Page #698
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAhityadarpaNaH / ( navamaH 'vAdI' syAdidA cyaprabandhau / 'racanAdI' tyAdizabdAd vRttivarNI / tatra vaktrAdyauci 120 tyAdyathA 'manthAyastArNavAmbhaH plutakuharacalanmandaradhvAnadhIraH koNAghAteSu garjatpralayaghanaghaTA'nyo'nyasaGghaTTacaNDaH / kRSNAkrodhAgradUtaH kurukulanidhanotpAtanirghAtavAtaH kenAsmatsiMhanAdapratirasita sakho dundubhistADito'yam // 69 // ' ityatra vAcyasya krodhAdivyaJjakatvAbhAve'pi bhImasenasya vaktRtvenoddhatA racanAssdayaH athAdipadArtha vizRNoti - 'vaktrAdI' tyAdizabdAt / vAcyaprabandhau / grAhyau iti zeSaH / 'racanA' dI / syAdizabdAt / vRttivarNau / vRttiH samAsaH / varNazcAkArAdiH / prAyAviti zeSaH / evaM ca kvacidvakturvAcyasya prabandhasya vaucityavazAdracanA samAsavyavasthA varNAzca tattadrasAdipratikUlA api bhavantIti sthitam / iti / tatra | vaktraucityAt / vakturaucityaM tasmAt / ucitatvaM ca svabhAvAnukUlatvam / yathA 'mantha-' ityAdau / 'manthAyastArNavAmbhaH plutakudduracalanmandadhvAnadhIro manthena manthanenAyastamAndolitaM yadarNavAmbhastena plutamAplutaM kuharaM chidraM : guheti yAvad yasya, so'sau calanmandaraH saJcArazIlo mandaragiristavAnadhIrastaddhanisadRzagambhIraH / koNAghAte / 'bherIzatasahasrANi DhakkAzatazatAni ca / ekadA yatratADyante koNAghAtaH sa ucyate // ' iti bharatapAribhASiteSu zabdeSu satsvityarthaH / garjatpralayaghanaghaTA'nyo'nya saGghaTTacaNDo garjantaH pralayaghanAH pralayasAmayikA meghAsteSAM ghaTAstAsAmanyo'nyaM saGghaTTastadvacaNDaH / kRSNAkrodhAgradUtaH kRSNAyA draupadyA yaH krodhastadagradUtastasya prathamameva dUta iva sUcakaH / yadvA'graH pradhAno dUtaH / ' kRSNA syAd draupadInIlIkaNAdrAkSAsu yoSiti / ' iti medinI / 'agre purastAdupari parimANe palasya ca / Alambane samUhe ca prAnte ca syAnnapuMsakam / adhi ca pradhAne ca prathame cAbhidheyavat / ' iti medinI / kurukula nidhanotpAtanirghAtavAtaH kurUNAM kuruvaMzabhavAnAM duryodhanAdInAmiti yAvat kulaM vaMzaH samUho vA tasya nidhanaM paryavasAnaM tadartha utpAtanirghAtastadvAtaH tatprAptirUpaH / yadvA, tadarthamutpAtanirghAtavAtaH / utpAto'sau nirghAtavAta iti / 'bhAve || 3 | 6| 18 // ' iti ghaJ / 'hanasto'ciNaloH // 7 / 3 / 32 // ' iti tAntAdezaH / 'ho hantenniSu // 7 / 3 / 54 // ' iti ghAdezaH / sa ca nirdhAtaH 'yadA'ntarIkSe balavAn mAruto mArutAhataH / patatyadhaH sa nirghAto jAyate vAyusambhavaH // ' ityuktanayAtmA'zubhasUcako dhvaniriti / asmatsiMhanAdapratirakhitasakhaH / vayaM siMhA ivetyasmatsiMhAsteSAM nAdaH, sa eva pratirasito me vadhvanipratidvandvibhUtastatsakheti / yadvA'smatsiMhAnAM nAdastatpratirasitaM pratidhvanista tsakhaH / iti / 'upamitaM vyAghrAdibhiH sAmAnyAprayoge // 2 / 3 / 59 // ' iti vizeSasya pUrvavadbhAvaH / ' stanitaM garjitaM megha - nirghoSo rasitAdi ca // ' ityamaraH / ' rAjAhaH sakhibhyaSTac // ' 5 / 4 / 91 // ' iti Tac / 'kugatiprAdayaH // 2 / 2 / 18 // iti pratinA samAsaH / ayam / kena nirbhIkeneti zeSaH / dundabhiH / tADitaH / sazabdaH kRtaH // ' iti / atra sragdharAchandaH / lakSaNaM ca prAguktam // 69 // atha niruktasthale vaktrAdayaucityaM darzayati- ityatretyAdinA / ityatretyevamudAhRte'smin padye / vAcyasyArthasya praznarUpasyeti yAvat / krodhAdivyaJjakatvAbhAve / AdipadenotsAha jugupsayorapi grahaNam / api / bhImasenasya / vaktRtvena vaktatvarUpeNa hetuneti bhAvaH / racaasser | Adipadena samAsava varNAzcApi grAhyAH / uddhatAH / santItiH zeSaH / iti / atrAyambhAva:veNIsaMhAranATakasthaM padyamidam / raNAGgaNe dundubhidhvaniM zrutvA tadartha praznAvatAravAtra bhImasya / nATakAtmA cAbhinayArthika iti tatra na samAsauddhatyamanukUlam / vAcyasya ca praznAtmakatvamiti na tasyApi krodhAdivyaJjakatvaM yena racanAdInAmodvatyamanukUlaM syAt / athA'pyatra kevalaM bhImaseno vaktA / sa ca khabhAvAduddhataH / ato'syaivAnurUpaM racanAdi / iti /
Page #699
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / 121 vAcyaucityAdyathodAhate 'mUrdhavyAdhUyamAna..." ityAdau / prabandhaucityAdyathA nATakAdau raudre'pyabhi. nayapratikUlatvena na dIrghasamAsAdayaH / evamAkhyAyikAyAM zRGgAre'pi na msRnnvrnnaadyH| kathAyAM raudre'pi naatyntmuddhtaaH| evamanyadapi jJeyam / iti zrIvizvanAtha 'kavirAja'kRtau sAhityadarpaNe rItivivecano nAma navamaH pricchedH| ___ nanu vAcyaucityAt kva tarhi racanAyuddhatatAyA na pratikUlatvamityAha-vAcyaucittyAdvAcyasyArthasyaucityamanu. rUpatvaM tasmAttadvazAditi yAvat / yathA / udAhate / saptame paricchede iti zeSaH / 'mUrdhavyAdhUyamAna...'ityAdau / . 'mUrdhavyAdhUyamAnadhvanadamaradhunIlolakallolajAloddhRtAmbhaHkSodadambhAtprasabhamabhinabhaHkSiptanakSatrajAla: / UrdhanyastAghridaNDabhramibhararabhasodyannabhasvatpravegabhrAntabrahmANDakhaNDaM pravitaratu zivaM zAmbhavaM tANDavaM vH||' ityAdau padyavizeSe ityarthaH / iti / atrAyambhAvaH-atra hi tANDavaM vAcyam, tadapi zambhoH; iti tasya khato lokasaMhArakartatvAdudbhaTatvam, yenAnugaNatvaM racanAyuddhatatAyAH / na cAtra vaktuH prabandhasya vaucityaM cintyam / maGgalAbhimukhattvAdvaktuH, prabandhasya ca tadanurUpatvAnnATakavizeSarUpatvAca / iti / atha prabandhamAtrasyApi kvacidaucityaM pradhAnamityAha-prabandhaucityAta prabandhasya nATakAderaucityaM tasmAt / yathA / nATakAdau / prabandhe iti zeSaH / raudre tadAkhye rase / pradhAne satIti zeSaH / api / kvaciditi zeSaH / abhi. nayapratikUlatvenAbhinayasya zarIraceSTA''dibhizyapadArthajJApakasya pratikUlatvaM tena / dIrghasamAsAdayaH / raudrAnurUpA apIti zeSaH / na / nivezyante kavibhiriti zeSaH / evaM yathA niruktasthale tayeti bhAvaH / AkhyAyikAyA. ma / AkhyAyikA ca prasiddhacaritagarbhitaH kathAnibandhavizeSaH / zRGgAre / tatpradhAne kAvye iti bhaavH| api kvaciditi zeSaH / masaNavarNAdayo masaNA aparuSA amI varNAdaya iti / na / dRzyante iti zeSaH / tathA-kathAyAM vRttAnta. varNanaprakaraNa iti bhAvaH / raudre / api / sthite iti zeSaH / atyantam / uddhatAH / racanAdaya iti zeSaH / na / yuktA bhavantIti zeSaH / ukta nyAyamanyatrApi nirdizati-evam / anyat / api / jnyeym| atha prakaraNamupasaMharannAha-itItyAdi / iti / zrIvizvanAthakavirAjakRtau vizvanAtho'sau kavirAjastasya kRtau kRtirUpa ityarthaH / sAhityadarpaNe tadAkhye'laGkArazAstre / rItivivecano rItInAM padasaghaTanavizeSarUpANAM vaidarbhIprabhRtInAM vivecanaM yatra.saH / nAma prasiddhaH / navamaH / pricchedH| samApta iti zeSaH // vividharItinidarzanadIkSitaM sakalalokamanoharavaibhavam / nikhilasadguNabhavyaniketanaM vibhavadaM bhavadaMzaharaM nave // iti zrIzivanAthasarisUnunA zrIzivadattakaviratnena praNItAyAM zrIsAhityadarpaNasya rucirAkhyAyAM vyAkhyAyAM rItivi. vecano nAma navamaH paricchedaH sampUrNaH // zubhambhUyAt /
Page #700
--------------------------------------------------------------------------
________________ dazamaH paricchedaH / athAvasara prAptAnalaGkArAnAha 61 zabdArthayorasthirA ye dharmAH zobhA'tizAyinaH / rasAdInupakurvantyalaGkArAste'GgadAdivat // 54 // abhUtaM sadbhUtaM prakRtividhuraM sAdhukRtinaM mirIhaM nAnehaM guNarahitimullAsisuguNam / anIza sarvezaM visadRzamazeSaikasadRzaM virUpaM rUpejyaM kimapi kamanIyaM vijayate // 1 // atha guNAdinirUpaNAnantaramalaGkAranirUpaNaM saGgamayati- athetyAdinA / atha rautinirUpaNAnantaram / avasaraprAptAn avasaraM nirUpaNocitaH samayastaM prAptA iti tAn / alaGkArAn / Aha- 'sAmAnya vizeSAbhyAm' iti zeSaH / ' tathA ca - sAmAnyavizeSobhayavidhalakSaNaiH tadanurUpodAharaNena ca samudbhAvayatiiti niSkarSa: 61 zabdArthayorityAdinA / 61 ye / 'kecit' iti zeSaH / asthirA na sthirA niyatasthitikA iti tathoktAH / 'kAvyeSu' iti zeSaH / ata eva kAvyatvopakArakatvamapyeteSAmaniyatameveti bodhyam / zabdArthayoH zabdasyArthasya cetyarthaH / zobhA'tizAyinaH / zobhAmatizAyayanti ityevaMzIlA iti tathoktAH / tathA ca zabdArthasambandhinyA zobhAyAH atizAyakA iti niSkRSTam / 'suyajAtau NinistAcchIlye / ' 3 2378 iti NiniH / dharmAH / natu guNAsteSAmasthiratvAbhAvAt / na ca rItayastAsAM zabdArthayorubhayorapi zobhA'tizaya vighAyakatvAbhAvAt / rakhAdIn zRGgArAditadAbhAsAdInityarthaH / upaku ti utkarSayanti / 'anaiyatyena' iti zeSaH / tathA ca aniyatasthitikatayA ye zabdArthayoH zobhAmatizAyayanto rasAdI - kurvantIti niSkRSTam / 'upakurvanta' iti pAThe 'sthitAH' ityAhAyyam / te dharmA iti zeSaH / aGgadAdivadaGgadAdibhistulyam | alaGkArA 'matA:' iti zeSaH / etena - niralaGkAramapi kAvyamiti sUcitam / atrAyambhAvaH - za dArtha (vAkya) zarIraM rasAtmazAli kAvyam, tatra zabdArthaniSTAH punaranuprAsopamAprabhRtayaH kAvyAtmabhUtAnAM zRGgArAditadAbhAsAdInAmalaGkArA ityalaGkArA iti vyapadizyante, aGgadAdayo yathA'laGkArAzcamatkAra vizeSarUpamAtmAnamantarA zarIre'vasthApitA api viDambayanti, na tu manAgupakurvanti tathA zabdArthayoravasthApitA api rasamantareNa te'pyanuprAsopamAdayaH iti teSAmivaiteSAM tadAnIM gauNatvamavyAhatamUrti, aniyatasvAbhAvyAt / atha yathA'GgadAdayaH svanivezocitabAhrAdayatiriktAGgasthitA nAGgino'laGkRtaye, tathA'nuprAsopamAdayo'pi svanivezocitarasAnuguNavyatirikta vAkyavizeSasthitA na kAvyasyopakRtaye / tathA - sarvasyAGgino'laGkRtaye'GgadAdayo'prabhavanto'pi yathA yasyakasyacittadaGgasya nirbAdhaM kSamanse'laGkRtaye tathA'nuguNaH punaruktavadAbhAsopamA''dayaH kAvyasyopakRtaye'prabhavanto'pi yasya kasyacittadazasya prabhavansyupakRtaye'vazyam / iti nAlaGkurvantu nAmAtmAnaM, samastaM vA zarIraM; kintu zarIrAMzabhUtamavayavavizeSaM tvavazyamala kurvantIti nirvicikitsitaM viduSAm / ata evoktaM prakAzakAraiH - ' upakurvanti taM santaM ye'GgadvAreNa jAtucit / hArAdivadalaGkArAste'nuprAsopamA''dayaH // ' iti / idamabhihitam, hArAdayo'lakArA yathA kaNThAdayutkarSAdhAnamukhena zarIrasyotkarSakA bhavantaH zarIriNo'pyutkarSAya, tathA'nuprAsopamAssdayo vAcakavAcyotkarSAdhAnamukhena vAkyasyotkarSakAH santo rasasyApyutkarSAyetyamI alaGkAravyapadezyAH / evaM ca - ( zabdArtha ) zarIrazobhA'tizayAghAnamukhema ( rasasya ) AtmanaH kadAcidalaGkArakatvamalaGkAratvamiti niSkRSTam / anye tvAhu:'sopakArakatve sati sAvRttitvaM, rasopakArakatve sati rasAniyatasthitikatvamalaGkAratvam / ' iti // 54 //
Page #701
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH] rudhirAjyayA vyAkhyA smetH| 123 yathA aGgadAdayaH zarIrazobhA'tizAyinaH zarIriNamupakurvanti, tathA'nuprAsopamA''dayaH zabdArthazobhA'tizAyino rasAderupakArakAH / alaGkArA asthirA iti naiSAM guNavadAvazyakI sthitiH| zabdArthayoH prathamaM zabdasya buddhiviSayatvAt zabdAlaGkAreSu vaktavyeSu zabdArthAlaGkArasyApi punaruktavadAbhAsasya cirantanaiHzabdAlaGkAramadhye lakSitatvAt prathama tamevAha tadeva vivRNoti-yathA / aGgadAdayaH / zarIrazobhA'tizAyinaH zarIriNaM zarIramAyatanatvena yasya taM tathoktam / upakurvanti / tathA-anuprAsopamA''daya / zabdAthazobhA'tizAyinaH / rasAdeH rasaH zRGgArAdirAdau yasya tasya tathoktasya / upakArakA utkarSayitAraH / atredaM tattvam-yathA'hampratyayasyAlambanaM jIvaH, zarIraM punaranyat, tathA kAvyatvasyAlambanaM raso, vAkyaM punastadanyat / tatra agadahArAdayo nAyikAdInAM zarIrameva zobhA'. tizaya nayanti, na punastadantaryAminaM sAkSAt,athApi gauNarUpeNa nAyikAdyAlambanaH zobhA'tizayaH pratyAyyate taiH / tathAhi-yathA svataHsampannasaundaryyameva nAyikA''dizarIramalaGkurvanti yathaucityamavasthApitA aGgadAdyA alaGkArAH, tathA sarasasyaiva kAvyasya vAkyaM ( zabdamarthaM vA ) te'pyanuprAsopamA''dyAH, saudaryyasadbhAve evAGgadAdInAmalaGkArakatvAdiva rasasattve evAnuprAsopamAdInAmapyalaGkArakatvAt / ata eva-'tameva bhAntamanubhAti sarvam' ityuktadizA rasAtmanaH prakAzAnantarameve. tareSAM prakAzakatvamabhimanvate munayaH / evaM sati rasAnupadamanuprAsAdInAmalakArakatvAdgauNatvam / anuprAsAdInAM rasAnupadamalaGkArakatvamapi na sarvadA sAkSAt, kintu kvacidvAcakadvArA kvacidvAcyadvArA kvacidvAcakasyaiva kvacidvAcyasyeti vivekaH / tatra vAcakadvArA yathA-'apasAraya ghanasAraM kuru hAraM dUra eva kiM kamalaiH / alamalamAlimRNAlairiti vadati divAnizaM bAlA // ' ityantarephAnuprAsasya vipralambhAnupadam / vAcyadvArA yathA-'manorAgastInaM viSamiva visarpatyavirataM pramAthI nidhUma jvalati vidhutaH pAvaka iva / hinasti pratyahaM jvara iva garIyAnita ito na mAM trAtuM tAtaH prabhavati na cAmbA na bhavatI // ' ityatropamAyA vipralambhAnupadam / kvacidvAcakasya yathA-'akuNThotkaNThayA pUrNamAkaNThaM kalakaNThi mAm / kambukaNThayAH kSaNaM kaNThe kuru kaNThAtimura // ' ityatra TavargAnuprAsasya / vAcyasya yathA-'mitre kvApi gate saroruhavane baddhAnane tAmyati, kandatsu bhramareSu vIkSya dayitAsannaM punaH sArasam / cakADhena viyoginA visalatA nAstrAditA nojjhitA kaNThe kevalamargaleva nihitA jIvasya nirgacchataH // ' ityatropamAyAH / yattaktaM rasazUnyasyApi kAvyatvam / yathA-'svaccha, ndocchaladacchakacchakuharacchAtetarAmbucchaTAmUrcchanmohamaharSiharSavihitasnAnA'hikA'hAya vaH / bhindyAdudyadudAradaduradarIdIghIdaridradrumadrohodrekamahormimeduramadA mandAkinI mandatAm // ' ityatrAnuprAsAt / iti / tatrocyate-nAtrApyalaGkArasadbhAvamAtreNa / ata evAhaH-'atra kAvyatvaM gaGgAviSayakaraterabhivyakteH, aGgipadena bhaavsyaapyukteshcaa'iti| evaM 'zINaghrANAdhripANIn vraNibhirapaghanairghagharAvyaktaghoSAna dIrghAghAtAnaghaughaH punarapi ghaTayatyeka ullAghayanyaH / ghamAzostasya vo'ntardvigu. NaghataghaNAninnanirvighnavaterdattArghAH siddhasaGkevidadhatu ghaNayaH shiighrmhovighaatm||' ityatrApi suuryvissykrtibhaavsyaabhivyktH| iti / nahi rItiH zabdArthayoH zobhA'tizayavidhAyiketi tasyA etebhyo bhedamanabhidhAyeva guNebhya eSAmbhedaM darzayatialaGkArAH / asthirA aniyatavRttayaH / iti / 'hetoH' iti zeSaH / eSAmaniyatasthitikAnAmalaGkArANAmityarthaH / guNavad guNAnAmiva / AvazyakI nizcitA / sthitiH| na guNAnAM tvAvazyakI sthitirityeteSAM tebhyo bhedaH'iti shessH| yattvAhurudbhaTabhaTTA:-'samavAyavRttyA zauryAdayaH,saMyogavRttyA tu hArAdaya ityastu guNAlaGkArANAM bhedaH,ojaHprabhRtInAmanuprAso pamAdInAM cobhayeSAmapi samavAyavRttyA sthitiritigaDarikApravAhanyAyenaivaiSAM bhedH|iti|ttredN tattvam-'samavAyavRttyA siddhirUpeNa natu vaizeSikakalpitena sambandhavizeSeNa zauryAdayo gaNAstiSThantiAsaMyogavRttyA saMyuktatvarUpeNa sambandhavizeSeNa tu hArAdayo'laGkArAstiSTantIti laukikAnAM guNAnAmalaGkArANAM bhedo'stu / ojaHprabhRtInAM guNAnAmanuprAsopamA''dInAmalaGkArANAmalaukikAnAM samavAyavRttyA samavetatvarUpeNa sambandhena, na tvekeSAM samavetatvarUpeNa, apareSAM saMyuktatvarUpeNa sambandhavizeSeNa sthitiH / tasmAt ( vastutayA'bhinnatve siddhe'pi) gaDDarikApravAhanyAyena gaDaraM meSamanudhAvatIti gaDDarikA meSAnugatameSapaGktistasyAH pravAhanyAyena yathA kA'pi meSI puro dhAvati, anyA punastAmanudhAvati, sAt kUpAdau nipatati tadA'parApi vicAramantarA nipatati, tathaivaiteSAmalaukikAnAM bhedH| ityevaM kenApi kasyApyAlaGkArikasya guNAlaGkArANAM bhe
Page #702
--------------------------------------------------------------------------
________________ 134 sAhityadarpaNaH / 62 ApAtato yadarthasya paunaruktayena bhAsanama / punaruktavadAbhAsaH sa bhinnAkArazabdagaH // 55 // [ dazama: dAbhidhAnamanumanvAnena bhrAntyaiva bhedo'bhihitaH / ' iti tadavaheyam / acalasthitikAnAM guNAnAM calasthitikAnAmalaGkArANAM ca bhedasya sphuTatvAt / yaccoktaM vAmanAcAyyaiH - 'kAvyazobhAyAH karttAro dharmA guNAH, tadatizayahetavastvalaGkArA: / ' iti / tadapi na sat / atrAyambhAvaH - rItirAtmA kAvyasya, sA ca padasaGghaTanavizeSarUpA triprabhedA / vaidarbhI, gauDI, pAJcAlI ca / sarvaguNAbhivyaJjakairvarNairyuktA vaidarbhI, ojaHprasAdayoreva guNayorabhivyaJjakairvaNairyuktA gauDI, mAdhuryaprasAdayorguNayozcAbhivyaJjakairvaNairyuktA pAJcAlI / tatra rItidharmANo guNAH, zabdArthobhayarUpasya kAvyasya zobhA vidhAtAraH, zabdArthAzrayitAravAlaGkArAH, guNA hi zobhA'tizaya vidhAyakAH / tatra kiM samastairuta katipayaiguNaiH kAvye zobhotpattiH / atha samastairiti cet gauDayAH pAJcAlyAzca samastaguNatvAbhAvAcchobhAyA anutpattau kAvyatvasyaivAbhAvaH yena kenApi guNeneti cet ? 'zuko vRkSastiSThatyame' 'adrAvatra prajvalatyanirucaiH prAjya: prodyannullasatyeSa dhUmaH / ' ityAdau na kathaM kAvyatvam / na cAstIti vaktuM zakyam, rasAbhAvAt / atha - 'svargaprAptiranenaiva dehena varavarNini ! asyA radacchadaraso nyakkaroti tarAM sudhAm // ' ityatrAsatyapi prasAdAdau tadAdheyAyAH zobhAyAzcAnavatAre tasmA atizayavidhAnasya daviSTatve na syAtAM vibhAvamA vyatirekaca | omiti cet / 'ekaguNahAnikalpanayA zeSaguNadADhayai kalpanAvizeSoktiH ' 'upameyasya guNAtirekatvaM vyatirekaH' iti kimmUlam ? atha nirUpaNIyasaGgatiM darzayati-zabdArthayorityAdinA / zabdArthayoH / prathamam / zabdasya / buddhiviSayatvAt buddhivRttiviSayabhUtatvAt / zabdAlaGkAreSu / vaktavyeSu satsu ' iti zeSaH / zabdArthAlaGkArasya zabdArthobhayAlaGkArasya / ' zabdArthobhayazaktimUladhvaneriva pazcAnirUpaNIyasyeti' zeSaH / api / punaruktavadAbhAsasya punaruktamuktvoktaM tasya tulyamiti, punaruktavat AbhAsa pratItistatsvarUpa iti yAvat tasya / yadvA-punaruktaM punaruktiH, tadAsyAstIti punaruktavAn tAdRza AbhAso yatra tasya tatha tasya / zabdAlaGkAramadhye zabdAlaGkArA anuprAsAdayasteSAM madhyaM tatra / 'na nirdhAraNe / ' 2 / 2 / 10 iti niSedhastu sambandhAviSayaka eveti bodhyam / cirantanaiH 'AcAyyaiH' iti zeSaH / lakSitatvAt 'alaGkAra sarvasvA' diSu 'AmukhA vabhAsanaM punaruktavadAbhAsaH' ityAdineti zeSaH / prathamam / tam / eva / Aha-62 ApAtata ityAdinA / 65 ApAtataH jhaTiti nirdhAraNAt / yadarthasya yasyArthasya / paunaruktayena punaruktatayA / bhAsanaM pratItiH / khaH / 'artha:' iti zeSaH / bhinnAkArazabdago bhinno vijAtIya AkAro yasyeti bhinnAkAraH, so'sau zabdassaM gacchatIti tathoktaH / etena 'yasya mitrANi mitrANi' 'kadalI kadalI' ityAdau etasyAvasthAnAbhAvaH sUcitaH / punaruH ktavadAbhAsaH / 'syAt' iti zeSaH / atrAyambhAvaH - vastutaH punaruktau punaruktyAkhyo doSaH, ekAkAratastUtau lakSaNAmUlasya dhvaneravasthAnam / evaM sati na vastutayA kiMtu ekAkAratayA yatra punaruktiH pratIyate, na tvatyeva sa punaruktavadAbhAsaH / ayaM ca dvividhaH, zabdaniSTaH zabdArthaniSTazca / tatrApi zabdaniSThaH sabhaGgazabdaniSTho'bhaGgazabda niSThazceti / tattvaM ca - paryAyaparivRttya sahatvAt / Ayo yathA - 'arivadhadehazarIraH sahasArathisUtaturagapAdAtaH / bhAti sadAnatyAga: sthiratAyAmavanitalatilakaH // iti / atra hi - dehazarIrAdInAmApAtataH punaruktiH pratIyate / zabdAzrute sabhaGgAH / dvitIyo yathA - 'cakAsatyaGganArAmAH kautukAnandahetavaH / tasya rAjJaH sumanaso vibudhAH pArzvavarttinaH // ' iti / atra hi aGganArAmAzabdayoH khyarthakatayA kautukAnandazabdayoH santoSArthakatayA sumanovibudhazabdayozca devArthakatayAsspAtataH paunarutyaM bhAsate / abhaGgAzcaite tadabhaGgazabdaniSTho'yaM punaruktavadAbhAsaH zabdAlaGkAraH | zabdAlaGkAratvaM caitasya paryAya parivRtya sahatvAt / nanu 'aGganArAmAH ityAdI aGganAssdizabdAnAM mahilA''dirUpaparyAya parivRtti. sahatvenAstAmubhayAlaGkAratvam / ' iti cenna, 'vizeSAstvaGganA bhIru : ' ' yatrAnandAzca modAva' 'modo dakSiNaH pakSaH / pramoda uttaraH pakSaH / Ananda AtmA / ' ityAyuktyA paryAyatvAnupapatteH / yattu vyAkhyAtam - 'aGgane AramatatyajJanArAmAH / ' iti taccintyam, tathAzabdasya sabhaGgatvApatteH / atha zabdArthaniSTho yathA - ' tanuvapurajaghanyo'sau
Page #703
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH] icirAkhyayA vyAkhyayA smetH| 15 udAharaNam"bhujaGgakuNDalI vyaktazazizubhrAMzuzItaguH / jagantyapi sadApAyAdavyAccetohara:zivaH // 70 // " atrabhujaGgakuNDalyAdizabdAnAmApAtamAtreNa sarpAdyarthakatayA paunaruktyapratibhAsanam / paryavasAne tu 'bhujaGgarUpaM kuNDalaM vidyate yasye'tyAdyanyArthatvAt / 'pAyAdavyAt' ityatra kriyAgato'yamalaGkAraH, 'pAyAt' ityasya 'apAyAt' ityatra paryavasAnAt / 'bhujaGgAkuNDalI' ti zabdayoH prathamasyaiva parivRttisahatvam / 'haraHzivaH' iti dvitIyasyaiva 'zazizubhrAMzu' iti dvayorapi / 'bhAti sadAnatyAgaH' iti na dvayorapi / iti zabdaparivRtti sahatvAsahatvAbhyAmasyobhayAlaGkAratvam / karikujararudhiraraktakharanakharaH / tejodhAmamahaH pRthumanasAmindro harijiSNuH // iti / atra hi 'tanuvapuH' zabdayoH zarIrArthakatayA 'karikuJjara'zabdayogajArthakatayA 'rudhirarakta' zabdayoH zoNitArthakatayA 'tejodhAmamahaH'zabdAnAM tejo'rthakatayA 'indraharijiSNu'zabdAnAM ca devarAjArthakatayA''pAtataH punaruktirbhAsate, tatra 'vapuHkArarudhirendra'zabdAH kevalaM parivRttiM sahante, natu 'tanukuJjararaktadhAmamahohArai' zabdA iti zabdArthobhayaniSTho'yam / iti // 55 // udAhartumupakamate-udAharaNaM 'yathA' iti zeSaH / bhujaGgakuNDalI bhujagAveva kuNDale iti bhujaGgakuNDale, te asya sta iti tathoktaH / yadvA-bhujaGgAbhyAM kuNDalI karNAbharaNavAn kaGkaNavAnveti tathoktaH / 'kuNDalaM karNabhUSAyAM pAze'pi valaye'pi ca / ' iti medinI | vyaktazazizubhrAMzuzItaguLakto vikhyAto'sau zazizubhrAMzuzItaguriti tathoktaH / zazinazcandramasa iva zubhrA aMzavo yasya tat zazizubhrAMzu,tasyeva (karpUrasyeva ) zItA gAvaH kiraNA yasya sa iti tathoktaH / 'gauH svarge ca balIva razmau ca kulize pumAn / ' iti medinI / cetoharaH / zivaH zaGkaraH / sadA / apAyAda vRjinAt / 'bhItrArthAnAM bhyhetuH|| 4 / 25 iti paJcamI / jaganti sarvANi vizvAnItyarthaH / / api na kevalaM mAm / avyAt / atra hi 'bhujaGgakuNDali' zabdayo gArthakatayA 'zazizubhrAMzuzItagu' zabdAnAM candrArthatayA 'haraziva'zabdayoH zaGkarArthakatayA 'apAyAdavyAt' ityetayoH zabdayozca rakSaNArthakakriyApadatayA ca punaruktatvaM bhAsamAnamapi na tathA paryayavasIyate'vasAne iti punaruktavadAbhAsaH / 'apAyA'dityantarA sarve'bhaGgAH zabdA ete 'kuNDalizItaguharApAya' zabdAtiriktAnAmeva bhujaGgAdizabdAnAM pAyaparivRttisahatvamityabhaGgasabhaGgazabdArthaniSThazcAyam / iti bodhym|| 70 // ' tadevAha-atrodAhRte padye / 'bhujaGgakuNDalyAdizabdAnAm / Adipadena 'zazizubhrAMzuzItagu-haraziva' zabdAnAM grahaNam / ApAtamAtreNa / sarpAdyarthakatayA srpcndrshngkraarthktyaa| paunarutyapratibhAsanaM punaruktatAyAH pratItiH / paryavasAne nirdhAraNAvasare / tu punaH / bhujaGgarUpam / kuNDalaM karNAbharaNaM valayo vA / vidyate / yasya 'sa' iti zeSaH / 'ityAdyanyArthakatvAt 'pAyAta' ityasya 'zabdasya ca' iti zeSaH / 'apAyAt' ityatra 'sadA ityatrAkAra zleSorarIkaraNAt' iti zeSaH / paryavasAnAdantatastAtparyyAvasthAnAt / apAyAdavyAt / ityatra / kriyA gataH / ayaM punaruktavadAbhAsa ityarthaH / alaGkAraH / 'bhujaGgakuNDalI'tizabdayo 'madhye' iti zeSaH / prathamasya tyathaH eva natu 'kuNDalI'ti zabdasya / parivRttisahatvam / 'haraH zivaH itya''ti shessH| dvitIya sya zivazabdasyetyarthaH / eva 'parivRttisahatvam' iti zeSaH / 'zazizubhrAMzu' iti 'zabdayo'riti zeSaH / dvyoH| api 'parivRttisahatvam'iti zeSaH / ityevam / zabdaparivRttisahatvAsahatvAbhyAm / asya 'punaruktavadAbhAsasye' tyarthaH / ubhayAlaGkAratvaM zabdArthAlaGkAratvam / evaM zabdArthobhayaniSThodAharaNapradarzanenaivAnyAnyapi pRthakpRthagudAharaNAnyavagantavyAnItyabhipratyAha-'bhAti / sadAnatyAgaH' iti / 'atre'ti shessH| dvayoH 'dehazarIre' tyAdirUpayoyoyo' zabdayoriti bhAvaH / api / na / 'parivRttisahatvam' iti zeSaH / iti / 'punaruktavadAbhAsa' iti zeSaH / atrAyambhAvaHudAhRtamidamanyatra 'ArivadhadehazarIraH sahasArathisUtaturagapAdAtaH / bhAti sadAnatyAgaH sthiratAyAmavanitalatilakaH // '
Page #704
--------------------------------------------------------------------------
________________ saahitydrpnnH| [dazama:63 anuprAsaH zabdasAmyaM vaiSamye'pi svarasya yat / svaramAtrasAdRzyaM tu vaicitryAbhAvAna gaNitam / rasAdhanugatatvena prakarSeNa nyaaso'numaasH| iti / ArivadhadehA ceSTA yeSAM te, amI ca zarIriNa iti tAnIrayatIti tathoktaH / sahasA zIghra haTheneti vA / rathibhiH suSTatAH sambaddhAsturagAH pAdAtAni padAtisamUhAzca yasya saH / sthiratAyAm / aga: parvatastatsadRza iti bAvat / avanitalasya tilako rAjA / sadA''natyA satAmAnatiH praNamanamiti tayeti vA / bhAti // ' ityayamarthaH / AUchandastalakSaNaM ca prAguktam / 'pAdAtaM pttisNhtiH|' ityamaraH / atra 'deha-zarIra' zabdayo: 'sArathi-sUta' zabdayoH 'dAna-tyAga'zabdayozca parivRttyasahatvena sabhaGgatvenAmukha evaikArthakatvena paryavasAne punarbhinnArthakatvena sabhAzabdaniSThaH punaruktavadAbhAsaH / iti / athAbhaGgazabdaniSTha udAhRta evaaymsmaabhiH| yathA vA-'ambareNa gaganena saMvRtaM jIvanaiH sirasi vAribhiH dhitam / bhogibhizca mujagairvibhUSitaM zaGkaraM zubhakaraM bhajAmahe // ' iti| ___ evaM sUcIkaTAhanyAyenAlpaprabhedaM punaruktavadAbhAsaM nirUpya bahuprabheda 'tathA'nuprAsopamAdayaH' ityuktadizA prathamaM nirU paNIyamapyanuprAsaM nirUpayati-63 anuprAsa ityAdinA / 63 yat / svarasyAcaH pratyAhArasya, natu niSAdAdeH / vaiSamye viSamatve vijAtIyatve iti yAvat / api kiM . punastasyApi sAmye ityarthaH / 'api smbhaavnaaprshnshngkaaghaasmuccye| tathA yuktapadArthe ca kAmacArakriyAsu ca // ' iti vizvaH / zabdasAmya zabdasya varNapadaikadezapadAnAmanyatamasya sAmyaM sAdRzyaM samAnAkAratvamiti yAvat / 'tat' iti zeSaH / anuprAso'nugataH prakRSTa Aso nyAsastatvarUpa iti yAvat / prakRSTatvaM ca rasAnugatatve eva / atrAyambhAva:anuprAsastAvad dvividhaH, varNAnuprAsaH padAnuprAsazceti / tatrAvAcakavarNAvRttivarNAnuprAsaH, vAcakavarNAnuvRttizca padAnu prAsaH / iti / kharasAdRzyaM naikAntamapekSitamityAha-svaramAtrasAdRzyaM vara eveti tena sAdRzyam 'hAraviSNu' ityAdiSu yathekAreNa sAdRzyamiti yaavt| tu / vaicitryAbhAvAt / na / gaNitaM 'vaiSamye'pi svarasya' ityuktadizA svareNa sAdRzyaM na nitAntamapekSitaM,tadantarA'pi zabdasAdRzyamAne vaicitryeNa tatsambhavAditi bhaavH|rsaadynugttvenaaprkrssennaahaadjnken vyApAra vizeSeNeti bhAvaH / nyAsaH zabdayoH zabdAnAM vA natu zabdasya tatra prkRsstttvaasmbhvaat| anuprAsastatpadArtha ityrthH| atrAyambhAvaH-zRGgArAdaya eva vicitrA rasAstattvasyAtraivopalabdheH kAvyaM ca rasAtmakavAkyamiti nirnniitpuurvm|tsmaadetcchRnggaaraa. dhanyatamAtmakamiti kAvye zaGkArAdyanyatamasambhavo nirbaadhH| anyathA kAvyamacetanamiva parityAjyaM syAt / evaM yamupajIvya kAvyaM sacetanaM camatkurute sa eva rasastasyaiva rasyate AsvAdyate sahRdayairiti nirvacanotpatteH / tathA ca-tadvayajakayodazabdayostadvayaJjakAnAM vA zabdAnAmanativyavadhAnena nyAso'nuprAsaH / anativyavadhAnamantareNa tavajakatvasyodrekAbhAvAt / anativyavahitatayA camatkArAdhAyikA'ta eva prakRtarasavyaJjakavarNaghaTitazabdAvRttiranuprAsapadArtha iti vA nirgalito'rthaH / naca 'kAvyasya rasAtmakatvAdrasasya ca vyaJjakavarNasaGghaTitazabdAdhInatvAdvayaJjakavarNAnAM cAnuprAse sambhavAnmA bhUdanuprAsamantarA kAvyatvam / ' iti vAcyam / 'kAvyatvajIvAtozcamatkArAparapAyasya rasAtmano vyaJjakavarNAbhAve'pi anapohitatvAt / 'vyaJjakavarNAnAM hi tatpratyAyakatvamAtram natu tatsadbhAvahetutvamapi / anyathA vyAkavyapadezo'pyapArthaH syAt / na vA rasasya svasattAkatvaM saGgacchete'tyeke, 'varNAnAM vyaJjakatvasAdharyeNa sajAtIyatve'pi teSAM cAnai kAtmyena vijAtIyAnAmavyavadhAnenAvasthAnasyAkSatamUrtAvapyanuprAsaghaTakalakSaNAsambhave'pi kAvyatvAnapAyAditya'pare / 'nanuprakRtarasavyajakavaNetaraghaTakazabdAnativyavahitAsakRnyAso'nuprAsaH, sUtrakAreNa zabdAvRttimAtre tasya svIkRtatvAt / iti cet ? satyam / 'rasAdyanugatatvena prakarSeNa nyAso'nuprAsaH'iti vRttikAroktanirvacanena prakRtarasavyaJjakatve eveti kroDIka NAt / ' ityeke 'zabdAnAmavyavahitA''vRttiranuprAsaH, sa ca nivezaucitye kuNDalAdiriva prakRtarasavyaJjakatve, samupAdeyaHanya / / yathAkathaJcidevopAdeyaH / ' ityAre /
Page #705
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| 64 cheko vyaJjanasaGghasya sakRtsAmyamanekadhA // 56 chekarachekAnuprAsaH / anekadheti svarUpataHkamatazca / 'rasaHsara' ityAdeH kramabhedena sAdRzya nAsyAlaGkArasya viSayaH / udAharaNaM mama tAtapAdAnAm "AdAyavakulagandhAnandhIkurvan pade pade bhramarAn / . ayameti mandamandaM kAverIvAripAvanaH pavanaH // 71 // " atra'gandhAnandhI ti saMyuktayoH, 'kAverIvArI'tyasaMyuktayoH, 'pAvanaH pavanaH' iti vyaJjanAnAM bahUnAM skRdaavRttiH| cheko vidagdhastatprayojyatvAdeSa chekaanupraasH| __ ayaM ca dvividhaH, nirarthakasArthakazabdabhedAt, tatrApyAdyazchekAnuprAso vRttyanuprAsaH zrutyanuprAso'ntyAnuprAsazceti caturbhedaH / tau ca kramAddarzanIyAviti prathamaM prathamamAha-64cheka ityAdinA / 64 sakRdekavAram / anekadhA naikadhA, svarUpeNa krameNa ceti prakAradvayeneti yAvat / vyaJjanasaGghasya vyaJjanAnAM halAM saGghastasya / sAmyaM sadRzAkAratvam / chekastannAmA'nuprAsa ityarthaH / ayambhAvaH-svarUpeNaiva krameNaiva veti na, kintubhayathA yatra vyaJjanAnAmekavAraM sadRzAkAratayA nyAsaH sa cheko nAmAnuprAsaH / iti // 56 // kaThinAMzaM vyAcaSTe-cheka'ityasyeti zeSaH / chekAnuprAsa 'ityarthaH' iti zeSaH / 'chekastriSu vidagdheSu gahAsa. smRgaannddje|' iti rabhasoktyA chekazcaturo lakSaNayA tatprayojyo'pi sa eva / chekAH (caturAH ) hyanuprAsaM prAyaH prayuJjate / tasmAccheka (catura )prayojyo'laGkArazcheko nAmAnuprAsa iti bhAvaH / bhanekadhA iti ityasya / svarUpataH svarUpeNa / ca tathA / kramataH krameNa / 'ityartha' iti zeSaH / ayambhAvaH-yad yathA nihitaM tattathA yadi punarapi nivizyeta tarhi sAdRzya, tatsvarUpatastvastyeva, atha yadi kramato'pi, tIlaGkRtaye, yadi na tarhi nAlaGkRtaye'pi, yathA-'prasara sarasi padmaM yahi labdhuM taveSTam' ityatra 'sare'ti svarUpataH kramatazca sadRzam, 'rasa: saraH sthita'ityatra 'rasa' iti svarUpataH sadapi na kramataH sadRzaM pratibhAsate, ityubhayathaiva sAdRzyamalakRtivi zeSe heturityuktamanekadheti / tadevAha'rasaH sara' ityAdeH 'zabdasya'ti zeSaH / kramabhedena na tu krameNa na vA svarUpabhedenApIti bhAvaH / sAdRzyaM 'yatta'diti zeSaH / na naiva / asya / alaGkArasya / viSayaH sthAnam / atrAyambhAvaH-svarasAdRzyaM naikAntamapekSyate, tadasattve'pi cArutvollAsenAlaGkAraM vaktuM yuktatvAt / ityuktaM. vyaJjanasaGghasyeti / atha yadi tadapyApatettarhi sutarAmityucyate naikAntamiti / nahi 'vyaJjanasaGghasthe' tyuktanayena sati vyaJjanasAmye kharasAmyamutsAyaMte, kintu tAvatA'laGkAra iti nidrshyte|' iti / lakSaNaM nirUpya lakSya nirUpayitumupakramate-mama vizvanAthasyetyarthaH / tAtapAdAnAM tAtAH pitarazcandrazekharA iti yAvat , ta eva pAdAH pUjyAsteSAm / 'kRtau' iti zeSaH / udAharaNam / ,yatheti zeSaH / 'AdAya.' ityAdi / 'bakulagandhAna bakulasya 'molsarI'ti prasiddhasya surabhitakusumavizeSasya gandhAH iti tAn / 'atha kezare / bakula' ityamaraH / AdAya gRhiitvaa| padepade sthAnesthAne / 'padaM vyavasititrANasthAnalakSmADighravastuSu / ' ityamaraH / 'AnupUye dve vaacye|' iti dvitvam / bhramarAn bhramanti madhuni lubdhatayeti bhramarA madhupAstAn / andhIkarvatrandhAniva kurvan / ayaM sparzavattayA pratyAkhyAtumazakyaH / kAverIvAripAvanaH kAveyAstadAkhyAyAH saritI vAri jalaM tena pAvanaH pavitratAsampAdakaH / pAvayati pavitratAM nayati svasevinamiti pAvanaH / pavano gandhavahaH / mandama mandeSa manda iti mandamandaH, sa yathA bhavettatheti tathoktam / 'na nirdhAraNe / ' 2 / 2 / 10 iti nirdhAraNArtha SaSTayA eva niSedhAtsaptamyA samAsaH / eti gacchati saJcaratIti yAvat / atrAA chandaH, lakSaNaM coktaM prAka' 71 // lakSyaM samarthayate-atra / 'gandhAnandhI'ti / 'atreti zeSaH / evamagre'pi / saMyuktayoH saMyogavatoH / 'ndha' ityetayoriti zeSaH / 'kAverIvArI'ti / atra / asaMyuktayoH 'vara' ityetayoriti bhAvaH / 'pAvata: pavanaHni / atra puna:-'pavana' ityeteSAm / bahUnAm / vyaJjanAnAM halAm / sakRdekavAram / aavRttiH| chekovidagdhaH /
Page #706
--------------------------------------------------------------------------
________________ 128 saahitydrpnnH| [dazamaH65 anekasyaikadhA saamymskRdvaa'pynekdhaa| ekasya sakRdapyeSa vRttyanuprAsa ucyate // 57 // ekadhA svarUpata eva, na tu kramato'pi / anekadhA svarUpataH kramatazca / 'sakRdapI'tyapi zabdAdasakRdapi / udAharaNam "unmIlanmadhugandhalubdhamadhupavyAdhUtacUtAGkarakrIDatkokilakAkalIkalakalairudgIrNakarNajvarAH / nIyante pathikaiH kathaM kathamapidhyAnAvadhAnakSaNaprAptaprANasamAsamAgamarasollAsairamo vAsarAH // 72 // " ___atra 'rasollAsairamI' iti rasayorekadhaiva sAmyam, natu tenaiva krameNApi dvitIye pAde / kala tatprayojyatvAt / eSaH chekAnuprAsaH / 'yathA vA mama-'sumukhi ! samunnaya nayane mahimAnaM mAnayAnayaM svasyAH / dInAna dunoSyathApi smayase nayase tataH padaM ki tvam // ' iti / .. atha dvitIyamAha-65 anekasyetyAdinA / 65 anekasya naiko varNAntareNAsampRkta ityanekastasya tathoktasya saMyuktasyeti bhAvaH / 'vyaJjanasyeti zeSaH / etena-svareNa sAmyAvazyakatvaM vyudastam / ekadhaikena prakAreNa / vaa| anekdhaa| api na kevalamekadhaiveti bhaavH| asa kRdanekavAram / sAmyam / vRttyanupAkho vRttau rItAvanuprAsa iti tathoktaH / vRttizca madhurAdirasAnuguNaniyatamasRNAdi zabdavizeSagato rasaviSayo vyApAro vyajanAkhya ityeke mAdhuryyAdivyajakasukumArAdivarNagatatvena madhurAdirasopakAraka: zabdasya saGghaTanAkhyo rItyAtmA vyApAravizeSa ityapare / athavA-ekasyAsaMyuktasya 'vyanjanasya'ti zeSaH / etena svareNa sAmyAvazyakatvaM vyudastam / sakRdekavAram / api kiM naranekavAramiti bhAvaH / 'sAmya'miti zeSaH / essH| vRttyanuprAsaH / ucyate / ayambhAva:-asatyapi svareNa samAnatve saMyuktasya vyaJjanasya svarUpeNaitra, svarUpeNa krameNa cetyubhayathA vA; asakRtsAmyaM vRttyanuprAsaH, asaMyuktasya vA vyaJjanasya sakRdasakRddhA sAdRzyaM vRttyanuprAsaH / evaM ca anekasya vyaJjanasya svarUpeNAsakRtsAmyaM svarUpeNa krameNa cetyubhayathA asakRt puAmyaM, tathA ekasya vyaJjanasya saku-sAmyam , asakRtsAmyaM veti caturbhedo vRttyanuprAsaH / iti // 57 // atha sUtroktapadAno durUhamartha vyAcaTe-ekadhA 'ityastheti zeSaH / svarUpataH strasya rUpaM pratikRtistasmAt / eva / na tu / kramata uddezAnupUrvyA / api / 'ityarthaH' iti zeSaH / anekadhA 'ityasyeti zeSaH / svruuptH| kramataH / ca / 'ityartha' iti zeSaH / 'sakdapIti / 'atre'ti zeSaH / apizabdAta / 'paThitA'diti zeSaH / asakRt / api / 'iti niSkRSTam' iti zeSaH / udAharaNaM darzayati-udAharaNam / yathA-unmIlanmadhugandha...unmIladullAsaMprApnuvad yanmadhu puSparasa iti tasyonmIlanmadhuno gandhaH saurabhaM tena lubdhA lobha nItA ityamI madhugA madhupAnazIla! bhramarA iti tairunmIlanmadhugandha. lubdhamadhupaiyA'dhUtA vizeSeNa ( strapAtavazAt ) kampAnnItA amI cUtAGkarA AmradalAnAM nUtanaprarohA iti teSUnmIlanmaghugandhalubdhamadhupavyAdhUtacUtAGakureSu krIDantazca te kokilAsteSAM kAkalI svaravizeSa iti tasyAH kalakalA madhurazabdAstaistathoktaiH / udIrNakarNajvarA udgIrNa udgAraM prApitaH karNajvaro yeSu te tathoktAH / amI / vAsantikA ityarthaH / vAsarA divasAH (krm)| dhyAnAva...dhyAne priyAyAzcintane'vadhAnaM citaikAyyaM tena kSaNa prAptaH prANasamAsamAgamaraso. llAso yaistaistathoktaiH prANaiH (priyatvena ) samAstulyeti tathAbhUtAyAH samAgamaH samyaglAbha iti tasya rasa AsvAdaH iti tasyollAsa iti prANasamAsamAgamarasollAsaH / ullAsa: prAcuryeNodgamaH / pathikaiH pravAsibhiH ( kartR) kathaMkathamapi mahatA kaSTena / nIyante vyatIyante // ' padyamidaM gItagovindasya zArdUlavikrIDitaM vRttam / lakSaNaM ca prokta prAk / iti // 72 // ' udAharaNIya nirdizati-atra 'rasollAsairamI' iti / 'aMze' iti zeSaH / rasayo rakArasakArayoH / ekadhA svarUpeNa / eva / saamym| na tu punH| tena nirdiSTena / eva / krameNa / api tayoHpunarvaiparItyena nyAsAt' iti shessH| dvitIye 'krIDat kokila' iti rUpe / pAde caraNe bhAga iti yAvat / kalayoH kakAralakArayoH / asakRdanekavAram /
Page #707
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] - cirAkhyayA vyAkhyayA smetH| yorasaMkRtnenaiva krameNa, prathame ekasya takArasya sakRt, dhakArasya ca asakRt / rasaviSayavyApArayatI varNaracanA vRttiH, tadanugatatvena prakarSaNa nyasanAd vRttyanuprAsaH / 66 uccAryatvAd yadekatra sthAne tAluradAdike / sAdRzyaM vyaJjanasyaiva zrutyanuprAsa ucyate // 58 // udAharaNam "dRzA dagdhaM manasijaM jIvayanti dRzaiva yaaH| virUpAkSasya jayinIstAH stumo vaamlocnaaH||73||" atra "jIvayanti" iti, "yA" iti, "jayinI"riti / atra jakArayakArayorekatrasthAne tAlau tena 'yena (AnupUrvyaga) nirdiSTA' viti zeSaH / eva natu viparItena / krameNAnupUryeNa / 'sAmya' miti zeSaH / athaprathame 'pAde' iti zeSaH / ekasya / takArasya / sakRdekavAram / 'sAmya' miti zeSaH / dhakArasya / ca punaH / asakRdanakavAram / 'sAmya' miti zeSaH / atreda bodhyam-atra na kevalaM vRttyanuprAsa eva, kintu cchekAnuprAso'pi, 'unmIlanmadhu' ityAdau 'me'tyAdeH sakRtsAmyAt / ata eva tarkavAgIzA apyAhuH / tadatiriktAiche kAnuprAsA iha veditavyAH' iti / nanu kathaM vRttyanuprAsa iti vyapadezaH ? ityata Aha-rasaviSayavyApAravatI rasa eva viSayo yasya tAdRzo'sau vyApAro vyAnarUpaH kriyAvizeSa iti rasaviSayavyApAraH, so'syAmastIti tathoktA / varNaracanA varNAnAM racanA ( saGghaTanA ) vRttiH 'iti vyapadizyate' iti zeSaH / tadanugatatvena tasyAH(vRterityarthaH) anugatatvamAnukUlyaM tena tapeNeti bhAvaH / prakarSaNAtizayena / nyasanAnyAsavidhAnAt / vRtpanuprAsaH iti vyapadezaH saGgacchate' iti shessH| atredaM bodhyam-vRttistrividhA, upanAgarikA paruSA komalA ceti bhedAt / tathoktaM prakAzakAraiH-'mAdhuryyavyajakaivarNarupanAgarikocyate / ojaHprakAzakaistaistu komalA paruSA paraiH // paraiH' zeSaiH / iti / komalAmeva grAmyetyapi vyapadizani kecit / taduktam-'zeSeNairyathAyogaM grathitAM komalAkhyayA / grAmyAM vRttiM prazaMsanti kAvye niSNAtavuddhayaH // ' iti / etAzca vaidarbhIgauDIpAJcAlyabhidheyA rItayaH / ata eva prakAzakArairapyuktam-'keSAJcidetA vaidarbhApramukhA rItayo matAH / ' etAstisro vRttayo vAmanAdInAmmate vaidarbhAgauDIpAJcAlyAkhyA rItayo matAH / iti / amI ca niruktasvarUpA eva iti / nAtra granthakRtA punarnirUpitA iti bodhyam / atha tRtIyamAha-66 uccAryatvAdityAdinA / 66 yadA / ekatraikasmin / tAluradAdike / tAlu jihvendriyAdhiSThAnam / radA dantAH / 'zeSAdvibhASA / ' 5 / 4 / 154 iti kap / AdinA mUrdhakaNThAdeH saGgrahaH / sthAne uccAryatvAt / vyaJjanasya / eva natu svrsyaapi| sAdRzya savarNatvam / zratyanuprAsaH / zrutau dhavaNe'nuprAsa iti tthoktH| ucyate ayambhAva:-svarUpataH sAdazyAbhAve'pi tAlvAdyekasthAnavazAd yasya vyaJjanasyaiva yena vyaJjanenaiva sAdRzyaM sambhavettasya svarUpato'sadRzasyaiva sadasakatA nyAse zrutyanuprAsa: / evaM vyaJjanamAtrasya kharUpataH sAdRzyAbhAve'pi tAlvAdisthAnaikyavazAtsAdRzye zrutyanuprAsastAvAdinA sAdRzyaM ca-'tulyAsyaprayatnaM savarNam / ' 1 / 1 / 9 ityAkare vivRtam // 58 // udAharaNaM 'yatheti zeSaH / 'yAH / dRzA netreNa mahAdevasthe'ti zeSaH / dagdha bhasmasAt kRtam / manasija kAmadevam / dRzA netreNa svAtmana' iti zeSaH / eva natu sAdhanAntareNa / jIvayanti sacetanatA nayanti / ata evavirUpAkSasya virUpamakSi yasyeti tasya tathoktasya / 'bahuvrIhau sakthyakSNoH svAhAt ssc'|5 / 4 / 113 iti Saca / jayinI: parAjayakI: / taaH| vAmalocanA vAma sundaraM locanaM yAsAM tAH / stumaH prazaMsAmaH / rAjazekharakRtAyA viddhazAlabhacikAyAH padyamidam // 73 // udAharaNIyaM darzayati-atra 'jIvayanti iti 'atre'ti zeSaH / 'yA' iti / 'atre'ti shessH| tathA-'jayinIH'
Page #708
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAhityadarpaNaH / [dazamaHuccAryatvAt sAdRzyam / evaM dantyakaNThyAnAmapyudAhAryyam / eSa ca sahadayAnAmatIva zrutisukhAvahatvAt shrutynupraasH| 67 vyaJjanaM ced yathAvasthaM sahAyena svareNa tu / Avartyate'ntyayojyatvAdantyAnuprAsa eva tat // 59 // "yathA'vastham" iti yathAsambhavamanusvAravikhargasvarasaMyuktAkSaraviziSTam / eSa ca prAyeNa pAdasya padasya cAnte pryojyH| pAdAntago yathA mama "kezaH kAzastavakavikAsaH kAyaH prakaTitakarabhavilAsaH / iti / atra / jakArayakArayoH ekatraikasmin / tAlau tAlurUpe sthAne / uccAryatvAt 'kAraNA'diti zeSaH / sAdRzyaM sAvarNyam / 'ato'tra zrutyanuprAsa'iti zeSaH / atreda bodhyam-yohi hareNa dRpeNopAyena dAhaM nItastasya madanasya dAhahetubhUtenaiva tena dRgrapeNopAyena haraM jigISubhirvAmalocanAbhijIvanarUpasya tadviparItasya kAryasya sampAditatvAda vyAghAtaH / yadyapi virUpAkSagavAmalocanAdRzornekyam, tathA'pi dRzorekajAtIyatayA vyAghAta eva, yadvA-kAryyave. jAtyasya kAraNavaijAtyaprayojatvAdekajAtIyAdvijAtIyakAr2yAMbhidhAnAd vyAghAta eva / tathA-'jIvayantI'tyAdau jakArayakArayoH 'icuyazAnAM tAlu' ityuktyA tAlurUpasthAnakyAtsAvaNye zrutyanuprAsaH / iti / __ anyatrApyevamudAhAyamityAha-evaM yathA'sya tAlusthAnIyasya tathA / dantyakaNThyAnAm / api / 'sAvaya~' iti zeSaH / udAhAryamudAharaNIyamanyadgaveSaNIyamiti bhAvaH / yathAvA-'adyApyunmadayAtudhAnataruNIcaJcatkarAsphAlanavyAvalagannRkapAlatAlaraNitairnRtyatpizAcAGganAH / udgAyanti yazAsi yasya vitatai daiH pracaNDAnilaprakSubhyatkarikumbhakUTakuharavyaktai raNakSoNayaH // ' ityatra 'latulasAnAM dantAH' iti nadhena 'tudhAnata' iti dantyAnAM sAmyAt , 'RTuraSANAM mUrdhA' iti 'ruNI' tyatra marddhanyayo raNayoH sAmyAt, zrutyanu. prAsaH / yathA vA mama-'ayi yadi jayasi zazAGka nirupamasaubhagalasanmukhi ! sthAne / adharasudhAyA adharaM nipAyya hananaM paraM paramam // ' ityatra prathame tAlavyAnAM dvitIye dantyAnAmevaM tRtIye sAmyAcchratyanuprAsaH / iti dik| athAsya sArthakatA darzayati-eSaH / c| sahadayAnAM sacetasAM kAvyamArmikANAmiti yAvat / atIvAtyantam / zrutisukhAvahatvAcchRtyoH karNayoryat sukhamAnandastasyAvahatvAt kAraNAt / zrutyanuprAsaH / iti gIyate' iti shessH| atha caturthamAha-62 vyaJjanamityAdinA / 67 ceda yadi / Ayena / svareNAcA / saha / tu punaH / yathA'vastham / vyaJjanam / Avartyate punaH paThyate / tattarhi / antyayojyatvAdante'vasAne yojayituM yoktumarha miti tatvAttathoktAt kAraNAt / antyAnuprAso. antyo'sAvanuprAsa iti tathoktaH / eva na tvanyatrAntarbhAvya pratyAkhyAtuM zakyaH, evaM tanmalasya camatkArasya sphuTatvAt / ayambhAvaH-yadAvartyate tada yadi strAyena svareNa sahaiva sambhavato'nusvAravisargayuktaM tantyiAnuprAso'yam / asya ca prAyaH pAdasya padastha vA'vasAne eva sambhava itivyapadezasArthakyam / na cAyaM yamakena gatArthayituM zakyaH, AzAHsvaccha prakAzAH' ityAdau tadasambhave'pyasambhavAt / ata eva eveti saGgacchate / iti // 59 // atha kArikAsthaM durUhAthai padaM vyAcaSTe / yathA'vastham / itItyasya / yathAsambhavam / anusvAravisargasvarasaMyuktAkSaraviziSTam / 'ityarthaH' iti zeSaH / tathA ca-svarAzrayeNoccAryyamANo bindurekhayA vyajyamAno'nunA. siko vargavizeSo'nusvAra iti niSkRSTam / eSo'ntyAnuprAsaH / ca / prAyeNAdhikyena / pAdasya padyacaturthI zasya / ca tathA / padasya / ante / prayojyaH 'prayojyaniyojyau zakyAthai / ' 7 / 3 / 68 ityanena utvAbhAvo Nyaca / udAharati-pAdAntagaH / 'antyAnuprAsa' iti zeSaH / yathA / mama / 'kezaH'...ityAdau / 'kAzastabakavilAsaH kAzasya kAzakusumasya stabako vikAsonmukhakalikA tadvadvilAsa ullAso yasya saH / 'athI kAzamastriyAm / ' 'syAnucchakastu stabakaH' iti cAmaraH / kAzastaba ko hi sito bhavatItyasyopamAnatvam / keshH| 'yadyapI'ti zeSaH / tathA-prakaTitakarabhavilAkhaH prakaTitaH karabhavad vilAsI yena saH / karabha uSTrazAvakaH / 'karabhaH
Page #709
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH) rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / 1 . cakSurdagdhavarATakakalpaM tyajati na cetaH kAmamanalpam // 74 // padAntago yathA-"manda hasantaH pulakaM vahantaH' ityaadi| 68 zabdArthayoH paunarutyaM bhede tAtparyyamAtrataH / lATAnuprAsa ityukto shishuH|' ityamaraH / uSTazAvakavat kujatayA'laDiyamANa iMti bhAvaH / kAyaH zarIram / evam-dagdhavarATakakalpa daggho yo varATakastasmAt kiJcinyUnamityarthaH / varATakaH padmabIjakozaH kapardikA vA / 'varATakaH padmabIjakoze rajjo kapardakeM / ' iti kozaH / ISadasamAptau kalpadezyadezIyaraH / 5' / 3 / 67 iti kalpaH / dagdhavarATakavannijyotiSkamiti bhAvaH / ckssH| tadapIti zeSaH / cetH| analpam / kAmam (karma)na / tyajati 'iti citram' iti zeSaH / vArddhakyaduHkhena nirviSNasyoktiriyam / catuSpadI chandaH / tallakSaNa yathA-'SoDazakalAzcaraNagA yasyAzcatuSpadItyabhidhA khalu tsyaaH|' iti / atredaM bodhyam-nirvigNatvarUpe kAraNe'bhihite'pi kAmaparityAgarUpasya kAryyasyotpattyabhAvAbhidhAnA dvizeSoktiH, evaM yauvanarUpakAraNAbhAve'bhihite'pi kAmAparityAgarUpakAryAbhidhAnAdvibhAvanA, 'yadapi tadapI'ti zabdayoradarzanAttayovyaGgayatvamAtram / prakRte tathA viruddhazIlayostayoH katameti sandehAttanmala: sandehasaGkaro jyti| pAdAnte 'kAsalAse tyAdInAmantyamAtrasya sAdRzyAdantyAnuprAsastathA pratyakSasiddhaH / iti // 74 // ' padAntagaH / ythaa-'mndN..'ityaadau| 'mandamalpam hasanto hAsaM kurvantaH / ata eva premNA-pulakaM romodgamam / vahantaH / ityAdi 'goSTI zrayantazcaSakaM pibantaH / ratiM nayantaH suvikAzamantaH priyAM spRzantaH svarivAvasantaH // ' iti zeSaH // svariva svarge ivAvasanto modante iti bhAvaH / yathA vA mama pAdAnte 'mlAyati darzadarza tava mukhamaparasya durlabhAdarzam / taditi glauriti loke prathitaM candraM samAloke // ' iti / yathA vA padAnte 'sArAsAravida. satAmbhayabhidaH prahopatApacchidaH kAruNyAhRdaH prapannasuhRdaH sphArIbhavatsaMvidaH / trAtAzeSavizaH prakAzitadizaH kIrtyA mahInirvizaH karSantIza ! nizaH prasaktasudRzastvatpAdapIThaspRzaH // ' iti / atrAhuH sUtrakArA:-'pUrvasvaravinAkRtasyApyantyavyanjanasyAvRttidRzyate / yathA-'punarapi maraNaM punarapi jananaM punarapi jananIjaThare zayanam / kSaNamapi sajjanasaGgatirekA bhavati bhavArNavataraNe naukA // ' iti / atredaM tattvam-anuprAso hi svarasAmyaM nAtyapekSate / ata evedaM saGgacchate / iti / ___ atha sArthakatranuprAsaM nirUpayati-68 zabdArthayorityAdinA 68 / - tAtparyyamAvatastAtparyyameveti tasmAttathoktAt / bhede / 'satI' ti zeSaH / zandathiyoH zabdasyArthasya cetyrthH| paunarutya punaruktatvam / lATAnu pAso lATo'sAcanuprAsaH / iti / uktaH / lATo dezavizeSaH, lakSaNayA tatratyajanapriyo'pi lATaH,tasmAlATo nAmAyamanuprAsaH / asyambhAvaH-tAtparyya nAma uddezyavidheyabhAvAdirUpaH, kartRkarmatvAdirUpazca padArthayoH smbndhH| tanmAtrAdbhade (natu svara taHkamatazca bhede'pi ) zabdArthayorubhayornatu kevala zabdasya navA'rthasya yat punaruktatvamATuDitatvaM tat lATajanavallabhatvAllATa iti vyadadezyo'nuprAsaH / tathA ca-yatra svarUpata eva natu tAtparyekyAdapi, zabdArthayoH paunarutyaM, tallATo nAma 'anuprAsaH zabdasAmya'mityAdinA'bhihitasvarUpo'nuprAsaH / iti phalitam / atra tAtparyekyAbhAve paunaruktyaM, na doSAya, kintu sAmyAyaiva, tena-anvayabhede sati samAnAnupUrvIkatayA samAnasvarUpayoH zabdArthayoranativyavahitA punaruktatA niravadyatayA'vatiSThamAnA lATAnuprAsakRte iti siddham , evam-'yAtuyAtu' ityAdAvanvayabhedAbhAvAta, 'kadalI kadalI' ityAdAvarthasyApunarutatvAca nAtivyAptiH / ayaM ca-padagastadeza gatazceti dvividhaH, tatrApyAdyaH-anekapadagata ekapadagatazceti dvividhaH, anyaH punaH-samAsAsamAsagata, ekasamAsagato vibhinnasamAsagatazceti trividhaH, tasmAdanekAtmeti siddham / atra samAsAsamAsagato'nekapadagatazca mUla evodAhAraSyete, anye punaryathAkrameNa-'vadanaM varavarNinyAstasyAH satyaM . sudhAkaraH / sudhAkaraH va nu punaH kalavikalo bhavet // ' ityatra 'sudhAkara' ityekasyaiva sArthakasya padasya tAtparyabhedena
Page #710
--------------------------------------------------------------------------
________________ 132 sAhityadarpaNaH / [ dazama: udAharaNam / " smerarAjIvanayane ! nayane kiM nimIlite / pazya nirjitakandarpa kandarpavazaMgaM priyam // 75 || " atra vibhaktyarthasyApaunaruktaye'pi mukhyatarasya prAtipadikAMzadyotyadharmimarUpasyAbhinnArthatvAlATAnuprAsatvameva / paurutyamityekapadagataH / atra prAthamikasya vidheyaparatvaM, dvitIyasyoddezyaparatvamiti tAtparyyAnaikyam / ata evAhu:- 'atrAyasudhAkarapadasya lAkSaNikatve'pi prAgvadarthAbhedaH ( prAgvat- 'yasya na savidhe dayitA' ityatreva ) / uddezya vidheyabhAvabhedAzca tAtparyabhedaH / ' iti / 'sitakara kararuciravibhA vibhAkarAkAra ! dharaNidhara ! kIrtiH / pauruSakamalA kamalA sA'pi tavaivAsti nAnyasya // ' ityatra 'kamalA kamale 'ti pUrvasya samAsaH uttarasyAsamAsa iti samAsAsamAsagataH, 'karakare' tyekasamAsa ityekasamAsagataH / 'vibhA, vibheti vibhinnau samAsAviti vibhinnasamAsagataH / evaM trividho'pyatraiva draSTavyaH / iti / udAttumupakramate - udAharaNam / 'yathA' iti zeSaH / 'he smerarAjIvanayane smere praphule ye rAjIve kamale iti te iva nayane yasyAstatsambuddhau tayo ke ! / 'smeraM vikasite kiJcidvAsyayukte ca vAcyavat / ' iti zrIdharaH / 'bisaprasUnarAjIvapuSkarAmbhoruhANi ca / ' ityamaraH / nayane / kiM kimu / nimolite| ' tvaye' ti zeSaH / ' smerarAjIvanayanAyA nayanasmeratvameva sthAne, natu tadabhAvaH, tasmAt yathA tavedaM smerarAjIvanayanatvaM saGgaccheta tathA tvayA yatitavyam / iti ' bhAtraH / atha nayanonmIlanasyApi sAphalyamAha-nirjitakandarpa nirjitaH kandarpaH kAmo yena ( svasaundaryeNa ) tam / athApi - kandarpavazagaM kandarpasya vazamAdhInyaM gacchatIti tam / madanena vazIkRtamiti bhAvaH / ' anyatrApi dRzyate iti vaktavyam ' iti GaH / priyam kAntam / pazya avalokaya | atredaM bodhyam-asau ratikalahe kupitasyApi kAmanirjitatayA kopamapahAya svayamupatiSThataH stravirahe svametra dhyAyantIM priyAM prati kasyApyanunayoktiH / smerarA jIvanayanatvena sambodhyAM prati nayananimIlanatvAbhidhAnaM nizzeSeNa kandarpajayinazca svasya tadvazyatvAbhidhAnaM viruddham, smerarAjIvavannayanayordivyatvamAtrAvedanaM, saundaryeNa kandarpajayino rAgeNa tadrazyatvAvedanaM ceSTamiti virodhAbhAvAdvirodhAbhAsaH / iti // 75 // lakSyaM samarthayate-atra 'smerarAjIvanayane ! nayane' ityaMze iti bhAvaH / vibhaktyarthasya / apaunaruktye punaruktatvAbhAve / 'bhinnatvene 'ti zeSaH / api / prAtipadikAMza dyotyadharmirUpasya prAtipadikasya 'arthavadadhAturapratyayaH prAtipadikam ' 1 / 245' kRttaddhitasamAsAzca / ' 1 / 2 / 46 ityuktadizA prakRte 'smerarAjIvanayana' ityasyAMzo'vayavaH 'nayana' ityAtmakastena dyotyo Staff padArthastasyetyarthaH / mukhyatarasyAtizayena mukhya iti tasya / abhinnArthatvAdbhedAbhAvAt / 'paunarutya mitI' ti zeSaH / lATAnuprAsatvaM lATo'nuprAso yatra tattvam / eva atredaM tattvam- 'samAse khalu bhitraiva zaktiH paGkajazabdavat / ' iti nayena prakRte 'smerarAjIvanayane' iti samudite zaktiH, zaktimacaiva tadeva tadeva prAtipadikaM ca; zaktimadbhinasya prAdipadikatvAnupapatteH / tasya prakRtipratyayayoH prakRtereva balIyastvam AzrayatvAt' iti TAppratyayasyApradhAnatayA tadbhinnasyaiva prAdhAnyamiti'TAbU' bhinnatve sati yadavaziSTaM tat 'smerarAjIyanayana' ityetAvat prAtipadikaM tasya ca vivakSAvazAt 'nayana' 'ityetAvAnaMzaH prakRtopayuktaH, tena dyotyo dharmirUpo 'nayana' padArtha:, asau ca dvitIyena sajAtIyena 'nayana' padArthenAbhinna eveti sphuTamabhinnArthatayA punaruktatvaM tena ca lATAnuprAso nirbAdhaH / atra 'smerarAjIvanayane ' iti samudite eka prAtipadikatvenAbhimantavye'pi prAdhAnyena vyapadezA bhavantI' ti 'nayana' ityetadeva prAtipadikaM kalpyam, tadevAMzastena dyotyasya dharmilAsya'nayana'ityetasyetyarthaH / 'smerarAjIva' iti 'TApU' iti ca tatraiva prakArIbhUtatayA'pradhAnam / ' ityeke, 'smerarAjIvanayana' ityetAvatprAdipadikaM tasyAMzo 'nayana' iti / anyat spaSTam / ' ityapare 'nayane' ityetAvat prAtipadikaM tadevAMzaH / 'aMza' itizabdo'vivakSita eva / anyat spaSTam / ' iti bahavaH prAhuH / atra pUrvasya samastatayA, uttarasya tadabhAvAtsa mAsAsamAsagatatvam / iti / atrAhuH - kRtaddhitAdigato'pyayaM dRzyate, yathA- 'haMsAyate cArugatena kAntA kAntAyate sparzasukhena / vAyuryathA vA na vAti sadvAk sadvAkkRtaM cAru na cAru cAnyat // ' ityAdau / iti / tu evamarthAntarasaGkramitavAcye dhvanAvApAtataH zabdArthayoH paunarukyaM pratibhAsate, paryavasAne vaktRtAtparyaviSayavizeSaNAntarapratItyA bhinnArthatvamiti tatrApyayamevAstAmiti cenetyabhisandhAyAha - 'nayane' ityAdi /
Page #711
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| "nayane tasyaiva nayane ca / " anna dvitIyanayanazabdo bhAgyavattvAdiguNaviziSTatvarUpatAtpaya'mAtreNa bhinnaarthH| yathA vA "yasya na savidhe dayitA davadahanastuhinadIdhitistasya / yasya ca savidhe dayitA davadahanastuhinadIdhitistasya // 76 // ' , atra anekapadAnAM paunarutyam, eSa ca prAyeNa lATajanapriyatvAllATAnuprAsaH / 69 (a) nuprAsaH paJcadhA tataH // 60 // spaSTam / 'tasya tAdRzasya subhagasya / eva / nayane / netradvayam / ca punaH / nayane bhAgyavattA''digaNaviziSTe / ' atrAsminnudAhRte yenAnupamamanojJe ! ramitA'si vilokitA'si vA jAtu / subhagaH sa eva subhago nayane tasyaiva nayane ca // ' iti padyAMze iti yAvat / dvitIyanayanazabdo dvitIyo dvitIyavAraM paThito'sau nayanazabdaH 'svArthe'sambhavan' iti zeSaH / bhAgyavattA''diguNaviziSTarUpatAtparyamAtreNa bhAgyaM saubhAgyamanayorastIti tattA AdiryeSAM (mahanIyatAdInAm ) te,tathoktA amI guNA iti tairviziSTa iti tattvaM tadrUpaM ca yattAtparyya vakturabhiprAyastanmAtreNeti tathoktena abhede hetau vA tRtIyA / bhinnArthoM bhinno'rtho yasya sa tathoktaH / ata eva nAtra lATAnuprAsaH, kintu-arthAntarasar3akamitavAcyo dhvanirekha' iti zeSaH / 'atrAyambhAva:-'smerarAjIvanayane nayane' ityatrobhayayorapi nayanapadArthayoH prAtipadi. kAMzadyotyadharmirUpasyAbhinnatayA paunarutye'pi tAtparyyamAtre bhedAlATAnuprAsaH, 'nayane tasyaiva nayane ca' ityatra tu dvitIyo nayanapadArthaH svArthe'sambhavalakSaNayA bhAgyavattA''diguNaviziSTatvarUpatAtparyyamAtreNArthAntarasamitatA nIta iti na lATAnuprAsaH, kintu-arthAntarasaGkramitavAcyo dhvanireva / iti / yathA vA-"yasya puruSasya' iti zeSaH / savidhe smiipe| 'samIpe nikaTAsannasannikRSTasanIDavat / sadezAbhyAzasavidhasamaryAdasavezavata // ...' ityamaraH / dayitA priyA / nazete'iti zeSaH / tasya tathAbhUtasya / tuhinadIdhitizcandraH / tuhinaM himaM dIdhitiSu kiraNeSu yasya, tuhinAstuhinavad vA zItalA dIdhitayo yasya sa iti tathoktaH / 'bhAnuH karo marIciH strIpuMsayordIdhitiH striyAm / ' ityamaraH / davadahano vanAgniH / 'virahoddIpakatayA bhavatIti zeSaH / yasya / ca punaH / atra samucceyArthAsambhavAt'ce titvi'tyarthe / svidhe| dyitaa| 'zete'iti zeSaH / tasya dayitayA'nugRhItasya / davadahano vanAgniH / tuhinadIdhitizcandraH / 'bhavatI'ti zeSaH / evamubhayathA'pi rUpakam // ' atrAryA chandaH,lakSaNaM proktaM prAk // 76 // " atredaM bodhyam-'savidhe..' ityAdInAmanekeSAM padAnAM tAtparyyamAtrabhedenAbhreDanamityanekapadagato lATAnuprAsaH / pUrvatra-tuhinadIdhitimudizya davadahanatvam, uttaratra punardavadahanamuddizya tuhinadIdhititvaM vidhIyate; ityanayoreva vaiparItyena vidheyatvam, natu krameNa tApakaratvasya zaityakarasya vA, tathA sati bhinnArthatvApattyA lATAnuprAsodAharaNaM na saGgaccheta / uddezya vidheyabhAvavaiparItyena zAbdabodharUpAnvayabhedAttAtparyyabhede sphuTo lATAnuprAsaH / iti / tadeva nirdizatiatra / anekapadAnAM savidhe"stasye'tyeteSAmanekeSAM padAnAmityarthaH / paunarutayaM 'sati tAtparyabhede'thaikyAt iti zeSaH / eSaH / ca / prAyeNAdhikyena / lATajanapriyatvAlATastannAmA dezabizeSazcaturo vA tasya so'sau vA janastatpriyatvAt / 'kAraNAt' iti zeSaH / 'lATo dezavizeSe svAkSe vastre tu na dvyoH|' iti zrIkaNThaH / lATAnuprAso lATo lakSaNayA lATapriyo'sAvanuprAsa iti tathoktaH / evaM saprabhedamanuprAsamabhidhAya tatprabhedasaGkhyAmAha-69 anuprAsa ityAdinA / 69 anuprAso niruktlkssnno'lngkaarvishessH| paJcadhA paJcavidhaH 'cheka-vRtti-zrutya-ntya-lATopAdhibhedAta' iti zeSaH / mataH / 'AlaGkArikairiti zeSaH // 6 // nAtra kiJcidvivaraNIyamityAha-spaSTam / iti /
Page #712
--------------------------------------------------------------------------
________________ 134 sAhityadarpaNaH / 70 satyarthe pRthagarthAyAH svavyaJjana saMhateH / [ dazamaH krameNa tenaivAvRttiryamakaM vinigadyate // 61 // atra dvayorapi padayoH kvacit sArthakatvaM kvacinnirarthakatvaM kvacidekasya sArthakatvam aparasya nirarthakatvam, ata uktam 'satyarthe' iti, 'tenaiva krameNe'ti'damo moda' ityAdevibhaktaviSayatvaM sUcitam / etacca padapAdArddhazlokAvRttitvena pAdAdyAvRttezca anekavidhatayA prabhUtatamabhedam / diGmAmudAhriyate - atha yamakAlaGkAramAha-70 satItyAdinA / 70 arthe vAcyArthe ityarthaH / sati / pRthagarthAyAH pRthagbhinno'rtho yasyAstasyAH / svaravyaJjanasaMhate: svarasahite vyajane iti, svarasahitAni vyaJjananIti vA tayosteSAM vA saMhatiH samudAya iti tasyAstathoktAyAH / zAkapArthivAdivanmadhyamapadalopaH: / 'svarAzca vyaJjanAni ceti teSAM saMhatistasyAH / ' iti tu na yuktam, 'dvandvAnte zrUyamANaM padaM pratyekamabhisambadhyate / ' iti nayena saMhatipadasya pratyekamanvayApattyA 'svarasaMhateH' 'vyaJjanasaMhateH' ityarthApatteH / tena pUrveNa / eva natu viparItena / krameNa / AvRttiH punaH pAThaH / yamakaM tannAmA'laGkAra ityarthaH / yamau dvau samAnajAtikAviti yAvat, tatpratikRtiriti tathoktam / 'ive pratikRtau / ' 5 / 3 / 96 iti kan / yadvA-yamayati niyamayati straravyaJjanasaMhatiM krameNa nivezyatveneti yamakam / '0 vultRcau / ' 3 / 1 / 133 iti ebula / vinigadyate // 61 // idaM tattvam-lATAnuprAso'bhinnArthAyAH svaravyaJjanasaMhateH punaruktau, ayaM tu vibhinnArthAyA iti vizeSaH / ' zubhavate bhavate' ityAdAvAdyAyA: 'bhavatA bhavatApabhIto'ham' ityAdAvantyAyA AvarttyamAnAyAH svaravyajana saMhateranarthakatayA - prasaGganivAraNAya 'satyarthe' ityuktam / yadyarthastadA pRthagbhUta ityarthaH / ' vaMde devaM" ityAdAvatiprasaktivAraNAya ' krameNa tenaivAvRttiH' ityuktam / atra svaravyaJjanasaMhateH sAmye'pi na sa kramaH / evaM ca samAnArthakatvAbhAvavatsamAnAnupUrvI kasvarasaMvalitavyaJjanasaMhatyAvRttiryamakam / iti / tadidaM vivRNoti - atrAsmin yamake iti yAvat / kvacit 'suSamayA samayA divamaJcati // ' ityAdau ityarthaH / dvayoryasyAvRttirvidhIyate yaccAvatrtyate tayorubhayorAyasyAntyasya cetyarthaH / api / padayoH svarasaMvalitavyaJjanasaMhativizeSayoH / sArthakatvam / kvacit 'vijayate jayatepi ta zAtravam // ' ityAdAvidhyarthaH / 'puna 'riti zeSaH / nirarthakatvam / kacit 'dvayorapi padayoH' iti pUrveNAnvayaH / atha kvacit 'bhavatA tato'ham // ' 'samuditaM muditaM bhuvi tat puram // ' ityAdAvityarthaH / ekasya tayordvayorekatarasyAyasyAntyasya veti yAvat / sArthakatvam / aparasya tadbhinnasyetyarthaH / nirarthakatvam / ato'smAt kAraNAt / 'arthe / khti|' iti / uktam / ayambhAvaH yatra sArthakatvaM tatra pRthagarthatvameva / anyathA lATAnuprAsenaikyaM syAt / ata evAhu: pradIpakArAH - 'arthe satIti / yadyarthastadA bhinna ityarthaH / iti / evaM ca pRthagarthe vAvarttyamAnA svarasaMvalitavyaJjanasaMhatiyamakamiti phalitam / tena pUrveNa / eva / krameNa 'pRthagarthAyAH svaravyajana saMhaterAvRttiryamaka' miti zeSaH / ityabhidhAnenetyarthaH / 'dama iMdriyajayaH / moda AhlAdaH / ' ityAdau 'pRthagarthAyAH svaravyaJjanasaMhateH / ' ityarthaH / vibhaktaviSayatvaM vibhaktaH pRthakkRto viSayo yasya tattvam / sUcitam / ayambhAvaH - 'damo modaH' ityAdau pRthagarthatvamapi svaravyaJjanasaMhatirapi pUrvakramasya para parityAga itIdaM nAsya viSayaH / iti / etad 'yamaka' miti zeSaH / ca / padapadArdhazlo vRttitvena | padAvRttirUpatvena padArthAvRttirUpatvena zlokAvRttirUpatvena cetyarthaH / pAdAdyAvRtteH / AdinA pAdadvayAdeha Nam / ca / anekavidhatayA'nekaprakArairavasthitatayA / prabhUtatamabhedaM prabhUtatamA atisaGkhyAkA bhedA yasya tattathoktam / idaM bodhyam-ayaM cAlaGkAra ekasmin pAde dvayorvA pAdayozcaturSvapi vA pAdeSu prayojyaH, na tu triSuH 'yamakaM tu vidhAtavyaM. na kadAcidapi tripAt / ' iti niSedhAt / ata evoktaM kavirAjai: -- ' yamakasya pAdatrayagatasyAprayuktatvaM doSaH / ' iti / ada TippaNIkArAH prAhu: ( 1 ) 'yadi prathamapAdo dvitIye yamyate tadA mukhayamakam / yathA - 'darpakAntakavirAjamAnayAdapaikAntakavirAjamAnayA / tvatprasAdavidhilabdhayA dhiyA sAdhavo dadhati vaibudha dhuram // ' ( 2 ) prathamastRtIyapAde cet tadA saMdezaH / yathA- 'sannArIbharaNopAyamArAdhya vidhuzekharam / sannArIbharaNo'prAyastatastvaM pRthivI jaya // '
Page #713
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| (3) prathamazcaturthapAde cettadA''vRttiH / yathA-'mudA''ratADIsamarAjirA'jitaH pravRddhatejAH prathamo dhanuSmatAm / bhavAn bibhattIha nagazca medinImudAra-tADI-samarAji-rAjitaH // ' ( 4 ) dvitIyastRtIyapAde cettadA garbhaH / yathA'athAsyate zamajuSA bhavataH prasAdAdAmodarAji-taru-cAru ciraM janena / dAmodarA-jitarucA-ruciraJjanena kIrNa tRNena mRdunA vanamArttavena // ' (5) dvitIyapAdazcaturthe cettadA saMdaSTakam / yathA -'zAradImiva nadI prasAdinImuccakairava-sarojarAjitAm / stotumeSa mama mUttimaizvarImuccakairavasaro'jarAjitAm // ' (6 ) tRtIyapAdazcaturthe cetadA puccham / yathA'uttujamAtAkulAkule yo vyajeSTa zatrUn samare sadaiva / sasAramAnIya mahAricakaM sasAramAnIyamahA'ricakram // ' (7) prathamapAdastriSvapi yamyate cettadA paGktiH / yathA-'tanuzaGkaravairasamAyatayA tanuzaGkaravairasamAyatayA / tanu zaMkara vai rasamAyatayA tanuzaMkara vairasamAyatayA // ' 'he zaGkara ! mA mAM rasa sambhAvaya / mAM prati stravacanAmRtaM muJcati / vai prasiddhau / kaiH / atanu yathA syAttathA ye tanuzaGkA niHzaGkA rakhA bhaktajanAn pratyabhayadAnavacanAni taiH / kIdRzaM mA karmabhUtam / asamo'nanyasadRzo'yaH zubhAvaho vidhiryasya so'samAyaH, tasya bhAvastattA tayA'samAyatayopalakSitam / kathambhUtayAs. smaaytyaa| AyatayA'niyatayA / he vibho, zaM kaivalyalakSaNaM tanu vistAraya,ahaM rasaM bhaktirasaM krvai| tvaM mA mAm atanu. zam atanuH kAmastaM zyati tanUkarotItyatanuzastathAbhUtaM kara kurvityarthaH / kareti cchAndasaH prayoga: / 'chAndasA api kvacidbhASAyAM prayujyante' iti vacanAt / kayA hetubhUtayA / vairasamAyatayA vaireNAntarArapusadbhAvajanitena, saha mAyayA vartata iti samAyaH / tasya bhAvastattA tayA / kIdRzyA''yatayA vistIrNayA / ' iti tadarthaH / 'yamakaM tu vidhAtavya na kadAcidapi tripAt / ' iti niyamAdekasyAparapAdadvayagatatvena bhedo na bhavatItyasaGkIrNa pAdagataM yamakaM saptadhaiva / (8) prathamaH pAdazcaturthe pAde dvitIyastRtIye ced yamyate tadA vRttigarbhayogAt parivRttiH / yathA-'mudA ratA'sau ramaNIyatAyAM smarasyado'laMku-rute navoDhA / smarasyado'laMkurute'navoDhAmudAratAsau ramaNIyatAyAm // ' (9) prathamo dvitIye tRtIyazcaturthe ced yamyate tadA mukhapucchayogAd yugmakam / yathA-'zamita-paGgamasajja-natApadaM zamitasaGga. masajjanatApadam / na-mata-kAmamahIna-vibhAsitaM namata kAmamahIna-vibhA-sitam // ' ityarthAbhyAsamRte pAdadvayAvRttI dvayamiti nava / (10) ardhAvRttiH samudrakam / yathA-'kali-tamo-hanamArava-rAjitaM smara haraM zikhi-candrakalA'Jchitam / kalitamohana-mAravarA-'jitaM smaraharaM zikhicandrakalAJchitam // ' (11) zlokAvRttimahAyamakam / yathA-'sakalazaM sakapAlamalaGkRtapramadamasthirasaM madanAzanam / bhavamadabhra-mahAnidhane hitaM zamanamajjanamAnamatA'layam // 'sakala-zaMsaka-pAlamalaM kRtapramadamAsthira-sammada-nAzanam / bhava-mada-bhrama-hAni dhanehitaM zama-namajjana-mAnamatA''layam ||''adbhrN yanmahad anidhanam avinAzitvaM nijabhaktajanadeyaM tatra hitam / zamanaM yamaM majayatIti, taM zamanamajjanam / alayaM nirmAzam / sakalA ye zaMsakAH stutikartArastAn pAlayati tathAbhUtam / kRtaH pramadaH paramAnando yena tAdRzam / bhave saMsAre yo madastena yo bhramastasya hAniH, saiva dhanaM yeSAM te saMsArabhramaviraktAstarIhitastam / zamena namanto ye janAsteSAM mAnArtha mato'GgIkRtaH AlayaH pratidehasthitirUpo yena tAdRzam / zeSaM spaSTam / ' iti tadarthaH / etadvitayamapi pAdAvRttivizeSa ityekAdaza pAdayamakAni / pAdabhAgavRtti ( yamakaM ) tvanekavidham-dvidhA vibhakteSu pAdeSu prathamAdipAdAnAmAdyabhAgAH pUrvavadvitIyAdipAdeSvAdyabhAgeSveva yadi yamyante tadA pUrvavanmukhAdayo daza maMdA utpadyante / yathA-prathamapAdAdyabhAgo dvitIyatatIyacaturthapAdAdyabhAgeSu yamyata iti tridhA / dvitIyapAdAdyabhAgastatIyaca. turthapAdAdyabhAgayoryamyate iti dvidhA / tRtIyapAdAdyabhAgazcaturthapAdAdyabhAge yamyata ityekaH / prathamapadAdyabhAgantriSvapi AdyabhAgeSu yamyata ityanya iti saptAsaGkIrNabhedAH / prathamapAdAdyabhAgasamAno dvitIyapAdAdyabhAgastRtIyapAdAdyabhAgasamAna zcaturthapAdAdyabhAga ityekaH saGkaraH / prathamapAdAdyabhAgastRtIyapAdAdyabhAgasamAno dvitIyapAdAdyabhAgazcaturthapAdAdyabhAgasamAna ityaparaH saGkara iti nava / ardhAvRttyA samaM pUrvavaddaza bhedaaH| evaM prathamAdipAdAnAmantyabhAgasya dvitIyAdipAdAntyabhAgeSvevayamane pUrvavaddaza bhedA jAyante / yathA-prathamapAdAntyabhAgasya dvitIyatRtIyacaturthabhAgeSu yamane tridhA / dvitIyapAdAntyabhAgasya tRtIyacaturthapAdAntyabhAgayoryamane dvidhA / tRtIyapAdAntyabhAgasya caturthapAdAntyabhAge yamana ekaH / prathamapAdAntyabhAgasya triSvavyantyabhAgeSu yamana ityapara iti saptAsaGkIrNAH / prathamapAdAntyabhAgadvitIyapAdAntyabhAgayostRtIyapAdAsya.
Page #714
--------------------------------------------------------------------------
________________ .[ dezamaH .... sAhityadarpaNaH / "navapalAzapalAzavanaM puraH sphuTaparAgaparAgatapaGkajam / mRdulatAntalatAntamalokayat sa surabhi surabhi sumanobharaiH // 77 // " atra padAvRttiH "palAzapalAza" iti, "surabhiM surabhim" ityatra ca dvayoH sArthakatvam, "latAntalatAnta" ityatra prathamasya nirarthakatvam , "parAgaparAga' ityatra dvitIyasya / evamanyatrApyudAhAya'm / bhAgacaturthapAdAntyabhAgayozca sAmye'nya iti sakarA iti nava / ardhAvRttyA samaM pUrvavaddazabhedAH / itthaM dvikhaNDIkRteSu pAdeSu viMzatiH, trikhaNDIkRteSu triMzata, catuHkhaNDIkRteSu catvAriMzadbhedAH sthAnAparivarttino bhavanti / teSAmudAharaNAni pAdAvattidizaivAvase yAni / atha-sthAnaparivartanabhedAH-prathamAdipAdAnAmantyAdibhAgA dvitIyAdipAdAnAmAdyAdibhAgeSu yamyate ityAdyanvarthatA'nusAreNAntyAdyAdiyamakAdayaH prabhedA bhavanti / tathA hi-dvikhaNDe yathA prathamapAdasyAntyamardhe dvitIyapAdasyArdhe ced yamyate tadA'ntAdiyamakam / prathamabhAga eva cedantyabhAge tadAdyantayamakam / evaM prathamapAdasyAdyAntabhAgI dvitIyasyAntAdibhAgayoryamyete tadAdyantAdiyamakayoH samuccayaH / atra trikhaNDacatuHkhaNDayo: pUrvapAdamadhyabhAge uttarapAdasyAdibhAge yadi yamyate tadA madhyAdiyamakam / pUrvasyAdibhAgazceduttarasyAdyamadhyayostadAH madhyAdyAdimadhyayoH samuccayaH / evaM-prathamasyAnyabhAgo dvitIyasya madhyabhAge cettadA'ntyamadhyam / pUrvasya madhyabhAgazcad dvitIyasyAntyabhAge tadA madhyAntikam / pUrvasyAntyamadhyabhAgau cedvitIyasya madhyAntyabhAgayostadAntyamadhyamadhyAntyayoH samuccayaH / yadyapi pUrvasyAdibhAga uttarasyAntyabhAge cetadAdyantakamantyabhAgastvAdyabhAga cettadAdikamityAdiprakAradvayaM sambhavati, tathA'pi dvikhaNDAntargatameva taditi pRthar3a na gaNyate / sarveSAM caiSAmaparaH samuccaya iti bhinnapAde yamane prabhedAH / evaM tasmineva pAde AdyAdibhAgAnAM madhyAdibhAgeSvAvRttau bhedA draSTavyAH / sarve caite niyatasthAnavivakSayA sthAnayamakabhedA niyateSu sthAneSvAvRtteriti bodhyam / aniyatasthAnayamakabhedA api bahavo bhavantIti prabhUtatamabhedaM yamakam / eteSAmudAharamAni tatra mahAkaviprayogeSvanusandheyAni, vistarabhayAneha prapaJcyante // ' iti / - ikSudaNDe caya'mANe gaDavat kAvye'pi yamakasya rasapratibandhakatvamityetasya prabhUtatayodAhatairapi kiM bhedairityAzayenAhadiGamAtramityAdi / spaSTam 'navetyAdi / 'sa zrIkRSNaH / navapalAzapalAzavanaM navAni palAzAni patrANi yasya tat, tAdRzaM palAzavanaM palAzAnAM (kiMzukAnAM)vanaM yatra tm| 'patraM palAzaM chadanaM dalaM parNa chadaH pumAn / ' iti palAze kiMzukaH parNo vAtapothaH' iti cAmaraH / sphuTaparAgarAgatapaGkajaM sphuTAni vikasitAni parAgaparAgatAni paGkajAni yatra tam / parAgeNa sugandhAzritena rajovizeSeNa parAgatAni vyAptAnIti parAgaparAgatAni / 'parAgaH sumanorajaH / ' ityamaraH / mRdula-tAnta-latAntaM mRdulA: komalA ata eva tAntAH kliSTAH (Atapena) latA'ntA latAnAmantA anyAvayavA yatra tam / tame ke 'anunAsikasya vijhalo:kaDiti / ' 6 / 4 / 15 iti dIrghe taantH| athAstriyAm / anto jaghanyaM caramamantyaHpAzcAtyapazcimam / ' ityamaraH / samanobhareH sumanasAM puSpANAM bharA atizayAH samRdraya iti yAvat taiH / 'striyAM sumanaso bhUmni puSpe' iti vyADiH / 'athAtizayo bharaH / ' ityamaraH / surabhi sugandhim / surabhiM vasantam / 'surabhizcampake svarga jAtIphalavasantayoH / sugandhau ca manojJe ca vAcyavat / ' iti vizvaH / puraH purastAt prathamaM vA / alokayat // 77 // ' / atra yamakaM darzayati-atra / padAvRttiH padasya pAdAMzasyAvRttiH tatprabhedaM yamakamiti yAvat / tatra ca 'palAzapallAza'iti / 'atreti zeSaH / 'surabhiM surabhim' ityatra / ca / dvayorAdyAntyayoH paadaaNshyorityrthH| sArthakatvam / 'latAnta-latAnta' ityatra / prathamasya prAthamikasya / nirarthakatvam / tadavayavAyamAnasya'la' ityasya padAntarAvayavatvAt / ' iti shessH| 'parAga-parAga' ityatra / dvitIyasya 'parAgata' ityaMzabhUtasyAntyasya yamakasyetyarthaH / 'punanirarthakatvam iti zeSaH / evaM ca-pAdAMzabhUtAnAM palAzA'dipadAnAmAvartyamAnatvAtpadAvRtta ma yamakam /
Page #715
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| "yamakAdau bhavedaikya ddloborlrostthaa|" ityuktanayAt 'bhujalatA jaDatAmabalAjanaH' ityatra na ymktvhaaniH| 71 anyasyAnyArthakaM vAkyamanyathA yojayed yadi / anyaH zleSeNa kAkA vA sA vakroktistato dvidhA // 62 // 'dvidheti zleSavakroktiH, kAkuvakroktizca / krameNodAharaNam "ke yUyaM, sthala eva samprati vayaM, prazno vizeSAzrayaH, - kiM brUte vihagaH sa vA phaNipatiryatrAsti supto hariH / vAmA yUyamaho viDambarasikaH kIdRk smaro varnate yenAsmAsu vivekazUnyamanasaH puMsveva yoSiddhamaH / / 78 // " idaM ca bodhyam-atra eSAM sArthakatvaM nirthakatvaM ca, yatra punaH sArthakatvaM tatrArthoM bhinna eveti na lATAnuprAsenAsya gatArthatvam / iti / evam / anyatra / api / udAhAryam / nanu 'anubhavannavadolamRtUtsavaM paTurapi priyakaNThajighRkSayA / anayadAsanarajjuparigrahe bhujalatAM jddtaamblaajnH||' ityAdau yamakaM kathaM sambhavati, tathaivAvRttyabhAvAt / ityAzaGkayAha-'yamakAdau / AdinA zleSAdigrahaNam / 'alaGkAre' iti zeSaH / DalorDakAralakArayoH / vaborvakArabakArayoH / tathA larolakArarakArayoH / aikyaM samAnAtmakatvam / bhaveta / 'zaSa ( saSa ) yonaNayozcAnte savisargAvisargayoH / sabindukAbindukayo: syAdabhedaprakalpanam // ' iti zeSaH / ityattana. yAt / 'bhujaLatAM jaDa (la) taamvlaajnH||' ityatra / 'kAlidAsaprabandhe' iti zeSaH / yamakatvahAniH / na / DakAralakArayoH sabindukAbindukayozca bhedasattve'pi zrutisAmyAt' iti zeSaH / atha vakrokkiM lakSayati 71 anyasyetyAdinA / 71 anyo bhinno janaH 'vaktu'riti zeSaH / ydi| anyasya svabhinnasya vaktarityarthaH / anyArthakamanyaH svatAtpAdbhinno'rthastAtparya yasya tat / vAkyam / anyathA'rthAntarapratipAdakatvena / yojayeta samarthayeta / tarhivakroktiH / sA / 'yata' iti zeSaH / zleSaNa zabdazleSeNa / vA'thavA / kAkA dhvanicikAreNa / 'sampadyate' iti zeSaH / tatastasmAt kAraNAt / dvidhA dvividhA / idaM satvam-yena kenApi janena yena kenApi tAtparyeNa yat kizciduktaM tadbhinnena janena punastat kimapi vAkyaM tadbhinnena kenApi tAtparyeNa kalpyate, tad (vAkyaM ) vakrokti mAlaGkAraH, tatra tathA kalpanaM zleSeNa kAkA veti dvividhaiSA / zleSazca sabhaGgapado'bhaGgapadazceti zleSavakroktirdvividhA / zabdaparivRttyasahatvAcchAbdIyam / iti // 62 // kArikAM sugamayitumAha-dvidhetyAdi / spssttm| udaahrti-ke| yUyaM puraHsthitA bhavantaH / (iti vaktRtAtparyyama ) samprati / vayam / sthale nirjale pradeze / eva na tu ke (jale) 'mArute vedhasi adhne puMsi kaH, kaM ziro'mbunoH' itymrH| (iti tAtpardhyAntaram ) / vaktA''ha-vizeSAzrayo vizeSo vyaktirAzrayo viSayo yasya saH / praznaH (yuSmadavyaktijijJAsAviSayako mama praznaH / iti tAtparyyam ) / sihagaH pkssii| kim / bUte pRcchati / yatra yadbhoge ityarthaH / harirviSNuH / saptaH / asti / sH| vA / phaNipatiH zeSaH / 'kiM brUte'iti pUrveNAnvayaH / (vizca zeSazceti tAthAzra. yo'dhiSTAnaM yasya saH / tathA ca na yuSmabhyaM, kintu vaye (pakSiNe) zeSAya vA mama prazna iti tAtparyyAntareNottasma) 'nagaukovAjivikiraviviSkirapatatriyaH / ' itymrH| evamuttareNa kadarthita Aha-vAmAH kuTilAH / 'vAma savye pratIpe ca draviNe cAtisandare / payodhare hare kAme vidyAdvAmamapi striyAm // ' iti vizvaH / yUyam (vAkUchalena kadarthayatheti yayaM kuTilA iti taatpryym)| aho Azcaryam / yena yadvArA yadvazatayeti yAvat / asmAt / puMsa vyaktikeSu viSaye / eva / apyarthamidam / vivekazUnyamanaso vivekena vicAreNa vaktavyAvaktavyarUpeNAjJAneneti yAvat, zUnyaM rahitaM mamo buddhiryasya tasyeti tthoktsy| 'manazcitte manISAyAm / ' iti vyAkhyAmudhA / yoSiddhamo yoSidavalambano bhrama :(ata
Page #716
--------------------------------------------------------------------------
________________ - saahitydrpnnH| [dazama:atra 'vizeSa'padasya 'viH (pakSI) zeSo (nAgaH)' ityarthadvayayogAva sabhaGgazleSaH / anyatra tu abhaGgaH / 'kAle kokilavAcAle shkaarmnohre| kRtAgasaH parityAgAttasyAzveto na dUyate // 79 // " . atra kayAcitsakhyA niSedhArthe niyukto na, anyathA kAkA 'dUyata evaM' iti vidhyarthe ghaTitaH / 72 zabdairekavidhaireva bhASAsu vividhaasvpi| vAkyaM yatra bhavetso'yaM bhASAsama itISyate // 63 // eva-vAmAH striyo yUyamiti praznaH / iti tAtparyAntaram / saH-viDamvarasiko viDambaH pratAraNaM tatra rasikaH / smaro madana : / kIhaka / vartate // ' atra zArdUlavikrIDitaM vRttam / talakSaNaM coktaM prAk // 78 // atretyatretyarthaH / 'vakrokto'iti zeSaH / vizeSapadasya vizeSAzraya'ityavayavabhUtasya vizeSa' iti zabdasya / vi. (pakSI) zeSaH / (nAgaH) ityarthadrayayogAt / sabhaGgazleSo bhaGgo vibhAgastena saha vartate iti sabhaGgaH,so'sau zleSaH / anyatra / tu punaH / abhnggH| zleSaH' iti shessH| __yathA vA-'kiM gauri ! mAM prati ruSA nanu gaurahaM kiM kupyAmi kA prati myiitynumaanto'hm|jaanaamytstvmnumaant eva satyamitthaM gire giribhuvaH kuTilA jayanti // ' ityatra 'gaurimAm"anumAnato'ham' ityetayorbhaGga eva zleSaH / yathA vA-nAtha ! mayUro natyati, turagavadanavakSasaH kuto nRtyam / nanu kathayAmi kalApinamiha sakhalApI priye ! ko'sti // ' ityatra-'mayUraH' "kalApinam' ityetayorbhaGge zleSaH / abhaGgazleSo yathA-'aho kenedRzI buddhirdAruNA tava nirmitaa|daarunnaa zrUyate buddhirnatu dArumayI kvacit // ' ityatra 'dAruNe'tyabhaGgameva zliSTam / atrAhuH pradIpakArA:-'iyaM ca na vAkovAkyamAtre kintu khato'pyanyenoktasyAnyathAyojanamAtre, nyAyasAmyAt / yathA-'kRSNo vairivimardane suviditaH prItyarjane tvarjunaH pItaH paGkajalobhirabhito netrAcalaizcaJcalaiH / raktaH sajjanasAmeSu karaNazreNImaNe zrIdhara ! sthAne varNacatuSTayasya bhuvane bhartI bhavAn gIyate // ' ityatra varNacatuSTayasya bhartI zrIdhara iti sArvalokikaM vAkyamanvayazleSAdinA'smAbhiH sathitam / ' iti / vAko vAkyaM cAnyAbhiprAyeNoktasya vAkyasyAnyAbhiprAyeNa yojymaantvm| taduktam / 'anyAbhiprAyeNoktaM vAkyamanyenAnyArthakatayA yayojyate sA vakroktiH / etadeva vaakovaakymucyte|' iti / evaM zleSamUlAM vakroktimudAhRtya kAkumalAmudAharati-'kAle' ityAdinA / iti / ko kalavAcAle kokilAcAlastatra / kokilAnAM dhvanibhirvyApte ityarthaH / yadvA kokilA eva vAcAlA virahijanasya duHkhapradatayA bahulatathA vA'nAdarAspadakA kalikA yatra tatreti tathokte / 'AlajATacau bahubhASiNi / ' 5 / 2 / 125 iti vAca Ala: / sahakAramanohare sahakArairatisaurabhairAmrarmanoharastatra 'shkaaro'tisaurbhH|' ityamaraH / kAle samaye vasantattau iti yAvat / kRtAgasaH kRtamAgo'parAdhaH sapatnIpAraSvaGgarUpo yena tasyeti bhAvaH / 'api priyasya' iti zeSaH / 'Ago'parAdho mantuzca / ' ityamaraH / parityAgAt parityAgakaraNAt / taM parityajyAva- . sthAnAdityarthaH / tasyA mama sakhyAH / cetazcittam / na? dayate / 'du' upatApe / ' atra kayA'pi 'na dUyate' iti niSedhArthakatayA prayukto 'na' zabdo'nyathAvidhyarthatayA yojitaH / kAnekatayA ca chekAnuprAsaH // 79 // ' atra kAkuM darzayati-atrAsminnudAhRte padya iti bhAvaH / kayAcit / skhyaa| niSedhArthe / na 'naJ' iti zabdaH / niyuktaH / anyathA 'puna' riti zeSaH / kAkA kAkudvArA / 'yate / eva' itItyevam / vidhyarthe / ghaTito yojitH| yathA vA-'guruparatantratayA bata dUrataraM dezamudyato gantum / alikulakokilalalite sakhi ! naiSyati surabhisamaye'sau // ' ityatra 'naSyatI' ti kayA'pi niSedhArthakatayoktayA'nyayA vidhyarthe tasyaiva kAkA thojityAt / yathA vA-susmitaruciraM madhuraM subhage muditaM vilAsi mitreNa / tava mukhamidamayi dayite ! kuvalathamevAnusajjayati // ' ityatra kAkA 'eveti niSedhe samarthya 'kuvalayameva na kintu 'kamalamapI' ti vidhyarthe samarthyate / atha bhaassaasmmaah-72shbdrityaadinaa| 72 yatra yasminnalaGkAre zabdanyAse vaa|vividhaasu sNskRtpraakRtaadynektyaa'nekvidhaasu| api / bhASAsu viSaye / ekavidhaiH / eva / shbdaiH| abhede tRtIyA / tathA ca tAdRzazabdAbhinamiti phalitam / vAkyam / bhavet / laanaa|
Page #717
--------------------------------------------------------------------------
________________ offerAkhyayA vyAkhyayA sametaH / yathA mama - " maJjulamaNimaJjIre kalagambhIre vilAsa baratItIre / virasAssi ke likIre kimAli dhIre ca gandhasArasamIre // 80 // " pariccheda: ] 139 eSa zlokaH saMskRtaprAkRta saurasenI prAcyAvantInAgarApabhraMzeSvekavidha eva / "sarasaM karaNa kavvam" ityAdau tu "sarasa" mityatra saMskRtaprAkRtayoH sAmye'pi vAkyagatatvAbhAve vaicitryAbhAvAnnAyamalaGkAraH / 73 zliSTaiH padairanekArthAbhidhAne zleSa iSyate / khaH / bhayam alaGkAraH zabdanyAso veti zeSaH / bhASAsamo bhASayA bhASaNena samastulya iti tathoktaH / 'pUrvasadRzasanAmArthakalaha nipuNamizrazlakSNaiH / 2 / 1 / 31 iti samAsaH / iti / iSyate'bhilavyate / 'AlaGkArikai riti zeSaH // 63 // udAharati-yathA / mama vizvanAthasya kRtau " maJjulamaNimaJjIre" ityatra' | 'he Ali sakhi ! " maJjulamaNimaJjIre" maMjulo manoramo'sau maNi ( yukta ) maJjIro nUpurastatra / 'manojJaM maMju maMjulam / ' 'ratnaM maNirdvayorazmajAtau muktA''dike'pi ca ' 'maJjIro nUpuro'striyAm / ' iti cAmaraH / tathA-kalagambhIre kalena kokilAdInAM vavizeSeNa gambhIre'tyantaM niviDatayA pUrNe / vilAsa sarasItIre vilAsaH krIDA tasya yA sarasI vApI tasyAstIraM tatra / tathA kelikIre kela: krIDAyAH kIraH zukastatra / ca punaH / dhIre mande / gandhasArasamIre gandhasAraM candanaM tasya samIro vAyustatra / kim / virakhA viraktA / asi / atra skandhakaM vRttam / taduktam yathA-'skandhakamiti tat kathitaM yatra catuSkalagaNASTakenArthaM syAt / tattulyamagrimadalaM bhavati catuHSaSThimA - kazarIramidam // ' iti // 80 // atra kathaM bhASA samatvamityAzaGkAmapanetumAha eSa udAhRtaH / zlokaH patham / saMskRtaprAkRta saurasenI nAgarApabhraMzeSu / ekavidha ekaprakAraH / eva / tasmAdatra bhASANAM sAmyAdbhASAsamaH iti zeSaH / vistarabhayAduparamyate / " kagaca* atha yat kiJcidvAkyAMzabhUtaM padaM bhASAMsamamapi nAsya pAtramityAha - 'sarasaM rasayuktam / karaNa kaveH / jatadavayavAM prAyo lopaH / 2 / 2 ityanena vasya lopaH / 'iduto: zasoNo' 5 / 14 ityanenetaH parasya Gaso No // kavvaM kAvyam / 'adAto yathAdiSu vA / 1 / 10 ityAto'dAdezaH / adhomayAm / ' 3 / 2 iti yalopaH / ' ityAdau / tu punaH / 'sara' ityatra saMskRtaprAkRtayoH saMskRtasya prAkRtasya cetyarthaH / sAmye / api / vAkyagatasvAbhAve vAkyaM 'sarasaM karaNo kavvaM' iti, tadgatatvAbhAve satItyarthaH / ' tasya sAmyasye 'ti zeSaH / vaicitrayAbhAvAt / atram | alaGkAraH / na nAsti / atrAyambhAvaH - 'sarasaM karaNo kavvaM paaDiapIU pasArasavvassa / tahajaha NicaM mudiaM sukhiNaM pe muhaM tetthi // ' ityAdau 'sarasaM' ityAdervAvayatvAbhAvAdbhASAsamasya ca vAkyamAtra sambhavitayA nAtra bhASAsamo'laGkAraH / iti / atha saprabhedaM zveSaM lakSayati - 73 liSTerityAdinA / 73 liSTaiH sammilitaiH parasparaM vibhinnatAM parityajyAnanyatayA'vasthitairiti yAvat / padaiH zabde : 'padaM zabde ca vAkye ca vyavasAyApadezayoH / pAdatacciyoH sthAnatrANayoraGkavastunoH // ' iti vizvaH / anekArthAbhidhAne'neke ye'rthAsteSAmabhidhAna-mabhidhayopasthApanaM tatreti tathokte / 'satI'ti zeSaH / zleSastadAkhyaH zabdagato'laGkAra ityarthaH / iSyate / . atrAhustakaM vAgIzAH - 'sakRduccAritaH zabdaH sakRdarthaM gamayatI 'ti nayena kAvye svarabhedAnAdarAdyAvanto'rthAstAvanta eva zabdA eka prayatnenoccAryyante' iti naye yugapannAnAzabdoccAraNe'pi teSAM bhedopalambho na bhavati / tatrApi prakaraNAdiniyamAbhAvAdanekArthAnAma bhidhayaiva bodhaH / prakaraNAdiniyamasattve tu ekasyAbhivayA'parasya vyaJjanayeti matamAzrityedaM lakSaNam / evaM ca - ekaprayatnoccAryatvena luptabhedAnAM varNAdInAM melakaH zleSaH tadviziraiH padairanekArthAnAmabhidhyA bodhane sati
Page #718
--------------------------------------------------------------------------
________________ [dazama: / sAhityadarpaNaH / varNapratyayaliGgAnAM prakRtyoH padayorapi // 64 // . . zleSAdvibhaktivacanabhASANAmaSTadhA ca sH| zleSo bhavatItyarthaH / evaM sati nAtmAzrayaH / ' iti / sa zleSaH / ca punaH / varNapratyayaliGgAnAM varNau ca pratyayau ca liGge ceti teSAM tathoktAnAm / vargoM pratyayAdyatiriktAkSaravizeSau / pratyayau vibhaktibhinnau zabdavizeSau, anyathA 'vibhakti...' iti pRthagupAdAnamayuktaM syAt / uktaM ca pradIpakAraiH 'vibhaktavaicitryavizeSahetutayA pRthagupAdAnAt pratyayapadaM tdtiriktprm|' iti / ata eva vAmanAcAyrapyuktam-'pratyayaH pratyayasaGghakaH / pratyeti (pratyAyayati) artha bodhayatIti vyutpattiH / evaM ca-pratyayAdhikArapaThitatve satyarthabodhakatvaM pratyayatvam / pratyayapadamatra gobalIvardanyAyena vibhaktibhinna param / ' iti / lio puMstvastrItvarUpe puMstvanapuMsakatvarUpe strItvanapuMsakatvarUpe vA / prakRtyoH pratyayavidhAnAvadhibhUtayoH / padayoH / api tathetyarthaH / avyayAnAmanekArthatvAt / vibhaktivacanabhASANAm / zleSAnmilitatvAt / 'kAraNA' diti zeSaH / aSTadhA'STaprakAraH / atredaM tattvam-'sakRduccAritaH zabdaH sakRdathai gamayati' 'arthabhede zabdabhedaH' 'kAvyamArge svaro na gaNyate,' 'zabdabuddhikarmaNAM viramya vyApArAbhAvaH' ityAdyuktadizA'nekArthasyApyekasya zabdasya 'saMyoge viprayogazca...zabdArthasyAnavacchede vizeSasmRtihetavaH / ' ityuktadizA saMyogAdiparatantratayA'rthadvayavAcakatvaM na vaktuM zakyate, yatra punararthadvayaM tatra saMyogAdimahimnA prakaraNAdyaniyantritatve eva, atha yatraikavAcyArthasyApyekasya zabdasyArthadvayaM, tatra kavikauzalenaikavat pratIyamAnasya zabdadvayasya mAhAtmyam, natu vastuta ekasya / yatra punarvastuta eka eva zabdaH so'pi svabhAvAdekArthastatrAbhidheyArthastveka eva, kintu kvacillakSyo'pi, yathA'rthazleSe, evaM svabhAvAdekavAcyArthasyaikasyApi zabdasyAbhidhA (nirUDha ) lakSaNAbhyAmarthadvaye'rthazleSaH, anekavAcyArthasya prakaraNAdyaniyantritasyaikasyApi zabdasya saMyogAdimahinA'rthadvaye punaH zabdavizeSagato'bhaGgaH zleSaH / prakaraNAdiniyantritasya tasyArthadvaye vyaJjanAyA mAhAtmyam, abhidhAyA ekArthopasthApanAnantaraM kSINavyApAratve vyaJjanAyA eva tatra prabhutvAt / atraivaM-'yatraikaprayatnoccAryyatayA'bhinnatvena pratIyamAnaiH padaiH 'ekadhuntagataphaladvaya'nyAyenArthadvayasyopasthAnaM sa zabdazleSaH' iti phalitam / sa trividhaH, sabhaGgapadA. bhaGgapadasabhaGgAbhaGgapadabhedAt, tatrAdyo'STavidhaH, varNa-pratyaya-liGga-prakRti-liGga-vibhakti-vacana-bhASANAM bhedAt / atrAhubhImasenAH-...tathA ca-ekoccAraNApadbhutabhedakabhinnArthakasadRzanAnAzabdatvaM zleSatvamiti phalitam / atra kecit, nanvekoccAraNena sadRzanAnAzabdotpattidurghaTA; na cAnekArthapratipAdayiSayoccAraNAttathA, nAnAghaTacikIrSAtaH kapAlAdisaMyogAdekasmAnAnAghaTotpattyApatteH / atra cakravartinaH samavAyya samavAyabhedAnna tathA, tadaikyAttatsambhava ityAhuH / tacintyam, sAmagyaikye kAyryaikyAta, bhede mAnAbhAvAdgauravAca / ekasmAcchabdAt 'sakRducaritaH' ityAdiniyamasattve AvRttyA nAnA'thabodhaH sambhavati, AvRttiH punaranusandhAnamiti tatkRtAnupUrvIbhedAda vRttibhedAca padabheda ityAhaH / tadapi na ramaNIyam, AvRttthaGgIkAre ekavRntagataphaladvayanyAyAnupapattyA zleSasya durupapAdatvAt / yatrAnekatra krameNa prakaraNAdikamavatarati tatrAvRttiriti siddhAntAt / apare tu dvitIyakSaNe zabdajazabdotpattyA padabhedaH sambhavatItyAhuH / tadapi maunimAtraviditazleSavyApakamiti na ramaNIyam / vayaM tu vastuta ekaH zabdaH sakRduccaritaH sakRdathai gamayati, na tvekoccAraNApahRtabhedo'pIti zliSTasyobhayatra tAtparyagrAhakasadbhAve'bhAve vA ekasambandhijJAnasyAparasambandhismArakatvAdubuddhasvasvasaMskAreNa dvayoyugapadupasthitiH, tatazca 'sakRdi'tyAdiniyamavazAtsadRzanAnAzabdabodhaH / taduktaM zrIvAgdevatA'vatAraiH-'arthabhedena zabda'bha' iti / zabde sAdRzyaM tu kacit sAhajikam / yathA-'vidvanmAnasahaMsa ! vairikamalAsakocadIptadyute ! durgAmArgaNanIlalohita ! samitsvIkAravaizvAnara! satyaprItividhAnadakSa ! vijayaprAgbhAvabhIma ! prabho ! sAmrAjyaM varavIra ! vatsarazataM carica
Page #719
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayAH sametaH / 151 krameNodAharaNam "pratikUlatAmupagate hi vidhau viphalatvameti bhusaadhntaa| avalambanAya dinabharturabhUnna patiSyataH karasahasramapi // 75 // " atra 'vidhA' viti vidhuvidhizabdayorukArekArayorvarNayoraukArarUpatvA shlessH| - "kiraNA hariNAGkasya dakSiNazca smiirnnH| kAntotsaGgajuSAM nUnaM sarva eva sudhAkiraH // 76 // " muccaiH kriyAH // ' ityAdau akhaNDapadazleSe kvacittvapahRtabhedatvena yathA-'zveto (zva-ito) dhAvati' 'yena dhvastamanobhavena00' ityAdisakhaNDapadazleSa iti yuktamutpazyAmaH / evaM caikoccAraNena sadRzanAnAzabdotpattidurghaTeti riktaM vacaH / yatta jayarAmanyAyapaJcAnanairuktam-'idaM tu bodhyam-'yatraikasyaiva zabdasya zakyalakSyobhayaparatvaM tatrArthazleSa eva padasya parivRttisahatve / yasya caikasya samudAyasya bodhitArthasya tena rUpeNa nArthAntarabodhanaM tatra na zleSaH / yathA-'vaidehI ti 'devaM himakarAkitam / ' ityatra ca, ekatra kevalamarthaprayuktabhedAbhAvAt, rUpato'pi bhedAt / tadAhavaiyAkaraNA:-'tridhA zabdo bhidyate, rUpataH svarato'rthatazca, 'tridhA tu bhidyate zabdo rUpataH svrto'rthtH|' ityuktoratI'ti / tacintyam / tathA sati-sakhaNDapadazleSocchedApattaH, rUpabhedAbhAvasyopapAditatvAcceti sudhIbhiH paarbhaavniiym|' iti / anye punaH prAhuH-"yatraikasyaiva zabdasya svabhAvAdekavAcyArthatve dvitIyo lakSyArtho'sti, tatrAzleSaH, yatra tu svarUpamapahavAnaiH padairvAcyArthasyaiva dvidhopasthAna tatra sakhaNDapadagataH zleSaH / " iti // 64 // athodAhartamupakramate-krameNa varNAdInAmAnupUrvyA / udAharaNam 'yathA-vidhau cande bhAgye vA / 'vidhuH sudhAMzuH zubhrAMzuH / ' 'bhAgyaM strI niytirvidhiH|' iti cAmaraH / pratikUlatAM pratikUlaphala ( udayarUpaphala ) bhAgitvaM pratidvandrivadanabhimatArthopasthApakatvaM vA / upagate / bahulAdhanatA bahUni sAdhanAnyupAyA yasya tasya bhAvastattA tathoktA / viphalatvamakiJcitsahAyakatvam / eti gacchati / hyeva / evaM vizeSamabhidhAya-sAmAnyaM samarthayate-patiSyata unnatapadAd bhrazyata udayAdastaM saubhAgyAdvA daurbhAgyaM gamiSyata iti yAvat / dinabhartuH sUryyasya tattvenAdhyastasya vA kasyApi janasya / avalambanAyAzrayAya / karasahasraM karANAM kiraNAnAM hastAnAM vA sahasram / 'karo varSopale razmau pANI DayoH / ' iti medinI / api / na naiva / abhUt / ayambhAva:-patato janasya karadvayamapi sAhAyyAya,kiM punastatsahasram athApi vidhau pratikUle tadakiJcitkaramabhUditi sAmpratam / ata evaarthaantrnyaasH|| atra sUryAstavarNanam / idaM ca zizupAlavadhIyam / vaitAlIyaM chandaH / lakSaNaM coktaM prAk // 75 // " atra zleSaM darzayati-atra 'vidhau iti / 'vidhuvidhi'zabdayoH ukArekArayorvijAtIyayorapI'ti zeSaH / vrnnyoHaakaarruuptvaadaukaarruupennaikprytnocaaryytvaaddhetoH| zleSo vidhuvidhizabdArthadvayasyApi vAcyatvAt'iti zeSa : / atrAyambhAvaH-vidhu vidhi-'zabdAvayavabhUtayorvijAtIyayorapyakArekArayoH 'acca gheH / 7 / 3 / 119 ityanena Do pare samAnarUpatvama, tasmAt-aukAramahimrA'bhinnaprayatnoccAya'tvamiti tayorvarNayoH zleSaH, tathA sati-'vidhu-vidhi' zabdapratipAdyArthadvayasya vAcyatvam / athApi-zleSamahinA tAtparyyasya ca vidhorudaye dinabharturastamitatvavarNanaparatvAt 'vidhividhu' padavAcyayorupamAnopameyatvena pratItyopamAdhvaniH / na ca 'nanu yadi vidhorudaye dinabharturastamitatva-- varNana eva tAtparyya tarhi 'viphalatvameti bahusAdhanatA' iti dvitIyapAdArthaH kathaM saGgamiSyate / iti zaGkatham , kavinA vidhoH (candramasaH) pratikUlatayopasthityA sUryAstasya varNitatvAt / vidhoH (candramasaH) pratikUlatAyAM kriyamANaM sarva viparItaM bhavati, sampannaM ca vinazyatIti daivajJasiddhAntaH / prakRte ca vidhoH pratikUlatodayapadalabdhireveti sarvamavadAtam / ' iti / evaM varNamAtrazleSamudAhRtya pratyayayorvacanayozcaikatraiva zleSamudAharati-'kiraNAH......' ityAdinA / 'hariNAGkasya mRgAkasya candramasa iti yAvat / 'glaumUMgAkaH kalAnidhiH / ityamaraH / kiraNaH / ca tathA / dakSiNo dakSiNadezataH pratyAvarttamAna iti bhAvaH / samIraNo vAyuH / 'samIraNaH syAt pavane pathike ca phnnijke|' iti medinii| ityevam-sarve, sarvaH iti vA / eva / nUnam / kAntotsa-juSAM kAntAnAmutsaGgaH koDaM, taM juSantIti tAsAM teSAM veti tathoktAnAm / sudhAkiraH sudhAmamataM kirantIti, kiratIti veti tathoktAH / atra zlokazchandaH / lakSaNaM coktaM prAk // 76 // '
Page #720
--------------------------------------------------------------------------
________________ - saahitydrpnnH| [dazamaH ana 'sudhAkira' iti kvie-ka-pratyayayoH / kizcAtra bahuvacanaikavacanayoraikarUpyAvacana shlesso'pi| "vikasannevanIlAbje tathA tanvyAH stndvyii| tava dattAM sadAmoda lkhttrlhaarinnii|| 77 // . atra napuMsakastrIliGgayoH zleSo vacanazleSo'pi / atra pratyayayorvacanayozca yugapat zleSa darzayati-atrAsminnudAhRte padya iti bhAvaH / 'sudhAkiraH' ityatre'ti shessH| vipa-kapratyayayoH 'zleSaH' iti zeSaH / tathA ca-ekatra bahuvacanam, anyatraikavacanamityevaM vacanayorapi zleSa ityAha-kizca / atra 'sudhAkira' ityatra / bahuvacanekavacanayorbahuvacanasyaikavacanasya cetyarthaH / 'vijAtIyayorapI'ti / shessH| aikarupyAdekarUpatvAtkAraNAt |vcnshlesso vacanayorbahuvacanaikavacanayoH zleSa iti tathoktaH / api / idamiha samuccaye / atrAyambhAva:-'sudhAkira' ityatra 'sudhAM kirantI' tyevaM vyutpattau 'anyebhyo'pi dRshyte|' 3 / 2 / 178 iti kvip / 'Rta iddhaatoH|' 7 / 1 / 110 itIt / atha 'sudhAM kirati' iti vyutpatto 'igupadhajJAprIkiraH kaH / ' 3 / 1 / 136 iti kaH / pUrvatra-jasa, paratra punaH suH / evaM vibhinnayorapi 'kipAka' pratyayayostadanugatayorbahavacanakavacanayozca samAnarUpatvena zleSaH / asau ca 'sarva eva' ityatra saMhitAmahimnA saMpannamUrtiH / tathA ca-kAntotsaGgajuSAM sarve hariNAGkasya kiraNAH sudhAkira eva, sarvo dakSiNaH (malayagiritaH pratyAvarttamAnaH ) samIraNazca sudhAkira eveti niSkRSTam / evam-kAntAnAM sundarINAmutsaGgajuSaH sundaryyaH, kAntAnAM sundarINAM votsaGgajuSaH sundarAH, ityevaM pUrvatra paratra ca krameNa puMstvastrItvayoH, strItvapuMstvayoraikyAccheSaH / iti / yathA vA, mama krameNa-'ayi dayite ! tava vadanaM na nayati kamalaM mudaM kumudantam / amRtabhRto nanu mahimA tasmAdaparasya no viditaH // asya cAyamartha:ayi dayite ! tava vadanaM kaM kumudvantaM ( kormuditi, sA'syAstIti tam ) mudamalaM na nayati, yadvA-kamalaM mudaM na nayati, kintu kumudvantaM kumudaprAya dezam / kuta ityAha-tasmAdvadanAditarasyAmRtabhRto mahimA no viditaH, yadvA-tasmAdamRtabhRto vadanendorityarthaH, aparasya ( candramasaH ) mahimA no'smAkamaviditaH, yadvA-tasmAdaparasyAmRtabhRto'mRtena pUrNo mahimA no naiva viditaH, yadvA-tasmAt kAraNAt aparasya sarvotkRSTasya (na paro mahito yasmAttasya ) tasya mahimA'mRtena bhRta iti no'smAkaM viditaH // ' iti / atra hi mahimavizeSaNatve'mRtabhRta ityatra kaH, aparasya tasmAdityasya vA vizeSa Natve punaH vipa, ityevaM kta-kvipoH zleSaH, tathA-prathamApaJcamISaSThInAM vibhaktInAM zleSaH / 'kamala'mityatra padayorapIti 'na tathA tvanmukhasuSamA kalA yathendordadatyaho modam / eSA dayite ! satataM tAvad yat kevalaM naktam // ' ityatra 'yathendoH kalA moda dadati, tathA tvanmukhasuSamA na modaM dadatI' ityevaM bahavacanaikavacanayoH zleSaH / atha kramaprApta liGgazleSamudAharati-'vikasanevanIlAbje' ityAdinA / 'lasattaralahAriNI lasantI ca tarale ca hAriNI ceti, lasaMstaralo hAramadhyago maNiyaMtra, sA cAsau hAriNIti vA tathoktA / tarkavAgIzastvevamapi vyAcakSate-'yadvA-lasaMstaralo yatra evaMbhUto hAro yatrAsti (tthoktaa)| karmadhArayo ttaramatuniSedhasya prAyikatvAdetatsAdhuvacanam / ' iti / tanvyAH dayitAyAH / vikasannetranIlAbje vikasantI eva tatra mIlAbje iti tathokte tthaa| stanadvayI / tava / sadA / Amodam Anandam / dattAM dadyAddadyAtAM vA / AziSi loT // 77 // ' atrAsminnudAhRte padye iti bhAvaH / napuMsakastrIliGgayoH 'lasattaralahAriNI' iti napuMsake prathamAyA dvivacanam, strIliGge prathamAyA ekavacanaM, tasmAt-vikasanetranIlAbjayoH stanadvayyAzca vizeSaNatve samAnarUpatvAt klIbastrIliGgayoH zleSaH / tathA-vacanazleSo vacanayordvivacanaikavacanayoH ileSa ityarthaH / 'hAriNI' ityasya nIlA javizeSaNatve klIbe prathamAyA dvivacanAntatvaM, 'dvayI' tyasya vizeSaNatve strIliGge ekavacanAntatvaM ca, tathA dadAte. parasmaipade loTo dvivacanAntatvam, Atmanepade loTaH punarekavacanAntatvam, ityanayoH ileSa iti bhAvaH / api. 'jJeya' iti zeSaH / tarkavAgIzAstvAhaH-'apinA' 'Nin' pratyayasya 'ina' pratyayasya ca ileSaH / ' iti / yathA vA- 'bhakti
Page #721
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| "ayaM sarvANi zAstrANi hadi jJeSu ca vkssyti|saamrthykRdmitraannaaN mitrANAMca nRpaatmjH78||" bhatra 'vakSyatIti vahi-vacyoH, 'sAmarthyakR' diti kRntati-karotyoH prakRtyoH / "pRthukArtasvarapAtraM bhUSitaniHzeSaparijanaM deva ! vilasatkareNugahanaM samprati samamAvayoH sadanam // 79 // " atra padabhaGge vibhaktisamAsayorapi vailakSaNyAt padazleSaH, natu prkRtishlessH| evaM ca "nIptAmAbhAkulImAvaM lubdhairbhUri shiliimukhaiH| sadRze vanavRddhAnAM kamalAnAM tadIkSaNe // 80 // " prahavilokanapraNayinI nIlotpalaspardhinI, dhyAnAlambanatAM samAdhiniratainItehitaprAptaye / lAvaNyasya mahAnidhI rasikatAM lakSmIhazostanvatI yuSmAkaM kurutAM bhavArtizamanaM netre tanurvA hareH // ' atrApi netrayorvizeSaNatve 'praNayinI' ityAdInAM klIbe prathamAdvivacanAntatvam , tathA-tanvIvizeSaNatve striyAmekavacanAntatvam, iti liGgavacanazleSaH / atha prakRtizleSamudAharati-'ayaM...' ityAdinA / 'ayam / napAtmajo nRpasyAtmajaH / amitrANAM zatrUNAm / sAmarthyakRt sAmarthya kRntatIti tathoktaH / ca tathA / mitraannaam| 'sAmarthya kRt' iti zeSaH, sAmarthya karotIti tthoktH| tathA ca-mitrasambandhinaH sAmarthyasya vidhAteti niSkRSTo'rthaH / sarvANi sarvavidhAni vyAkaraNAdIni / zAstrANi (krm)| hadi manasi / ca tathA / jJeSu vidvatsu tanmadhya iti yAvat / vakSyati prApayiSyati, kathayiSyatIti vA / atra nRpAtmajasya kasyApi janmagrahAna jAnato daivajJasyoktiH // 78 // ' ___ atrAsminnudAhRte padye iti bhAvaH / 'vakSyati' iti 'atra' iti zeSaH / 'vahi-vacyoH ' 'sAmarthyakRt' iti / 'atre'ti zeSaH / 'kantati-karotyoH ' 'kRti'chedane, 'DukRtra' karaNe / 'itipo dhaaturnirdeshe|' iti tipAnirdeze, tathA ca- kRdrUpAyAH kRrUpAyAzcetyarthaH / prakRtyoH / 'zleSaH' iti zeSaH / idamiha tattvam-'vakSyate' iti 'vaha' prApaNe, 'vac' paribhASaNe; ityasmAdvA luTi sye tipi 'kuhocaH / / 4 / 62 iti catve sasya ca 'AdezapratyayayoH / ' 8 / 3159 iti Satve 'vaha, baca' prakRtyoH , tathA-sAmadhye karmaNyupapade - 'kRteH' 'kRzo' vA vipi pUrvatra tallopamAtre paratra 'havasya piti kRti tuk|'6|1 / 71 iti tuki siddheH, tayoH prakRtyoH sphuTaH zleSaH / iyAn punarvizeSaH-pUrvatra, tiGpratyayasya, paratra kRtpratyayasya mAhAtmyam / iti / atha padazleSamudAharati-'pRthukAte tyAdinA / vyAkhyAtapUrvamidam / atra daridrasya kasyApi rAjAnaM prati tadaizcarya-- prazaMsanapUrva svaduHkhanivedanArthoktiH // 79 // lakSya nirdizati-ava / padabhane padAnAM pRthu-kAttasvara...'ityAdirUpANAM 'pRthuka-Akhira...'ityAdirUpANAM vA bhAstasmin / vibhaktisamAsayorvibhaktiH samAsaghaTakabhUtA, samAsastatpuruSAdirUpastayostathoktayorityarthaH / api 'kiM punaH prakRteH' iti zeSaH / ata eva vivRtikArA AhuH-'apinA prakRteH saGgrahaH' iti / vailakSyaNyAda bhedAt / padalaSaH / na / tu punaH prakRtizleSaH / ayambhAvaH-atra hi-naradevasadanapakSe-padabhaGge 'pRthUni kArttakharapAtrANi yatre'tyevaM krameNa 'pRthukArtasvarapAtra' ityAdiH prakRtiH bahuvrIhyAdisamAsaghaTakA prathamAdivibhaktiH, bahuvrIhyAdizca samA* so'styeva tathA / yAcakapakSe-'pRthukAnAmAttakharAsteSAM pAtramadhikaraNam' ityevaM krameNa-'pRthuka-Attakhara-pAtra' ityAdiH prakRtiH, SaSThayAdirvibhaktiH, tatpuruSAdiH samAsaH, ityevaM prakRtivibhaktisamAsAnAM vilakSaNatayA padAnAM zleSaH, natu prakRtInAm, samAse samAsaghaTakatvena vA tattatpadatvAnapAyAt / iti / vibhaktisamAsavailakSaNye eva padazleSaH, anyathA prakRtizleSaH; ityAha evaM nirdiSTakrameNa / c| 'lubdhaiAdhaiH, saurabhe lobhaM prAptazca / 'lubdha AkAkSiNi vyAdhe' iti hemacandraH / zilImukhairvANadvArA, bhramarai ( kartRbhiH ) zca / 'alibANau zilImukhau' ityamaraH / bhUryatyantam / AkulIbhAvam / nItAnAm / vanavRddhAnAM vane vipine jale vA vRddhA (buddhiM gatAH ) vRddhAni vA teSAm / 'vane salilakAnane / ' itya
Page #722
--------------------------------------------------------------------------
________________ 144 saahitydrpnnH| - [ dazamaHatra 'lubdhazilImukhAdizabdAnAM zliSTatve'pi vibhakterabhedAtprakRtizleSaH, anyathA sarvatra pdshlessprsnggH| "sarvasvaM hara sarvasya tvaM bhavacchedatatparaH / nayopakArasAmmukhyamAyAsi tanuvartanam // 81 // " ___ atra 'hara' iti pakSe 'ziva' sambodhanamiti sup pakSe ca hRdhAtostiGitivibhakteH / evaM 'bhava' ityAdau / asya ca bhedasya pratyayazleSeNApi gatArthatve pratyayAntarAkhANyasubantatiGantagatasvena vicchittivizeSAzrayaNAt pRthguktiH| maraH / kamalAnAM mRgANAmambujAnAM vA / 'kamala salile tAne jalaje vyomni bheSaje / mugabhede tu kamalaH' iti medinii| sadRze samAne samAnasundare iti yAvat / tadIkSaNe tasyA nAyikAyA IkSaNe netre iti tathokte // 'atretyatretyarthaH / 'lubdhazilImukhAdizabdAnAm / zliSTatve nAnA'rthakatayA sambaddhe ve ityarthaH / api / vibhakteH 'samAsasya ceti zeSaH / abhedAda vailakSaNyAbhAvAt / prakRtizleSaH prakRtInAM labdhAdirUpANAM ileSaH / 'natu padazleSaH, vibhatyAdivalakSaNya eva tatsvIkArAditi zeSaH / anyathA'ne svIkAre'rthabhedena prakRtibhedasvIkAre iti yAvat / sarvatra prakRtizleSasthale'pItyarthaH / padazleSaprasaGgaH padayoH zleSastasya prasaGgo'ti prasaGga iti bhAvaH / vibhaktizleSamudAharati- 'sarvasvaM." ityAdinA / 'he hara zaGkara ! sarvasya jagata iti zeSaH / sarvasvaM sarva ca tat svaM dhanamaizvaryamiti yAvaditi tathoktam / sarvakhabhUta iti bhAvaH / 'svo jJAtAvAtmani svaM trivAtmIye svo'striyAM dhane / ' ityamaraH / 'IzAvAsthamidaM sarvaM yat kiJcijagatyAM jagat / ' iti zrutiH / bhavacchedatatparo bhavasya saMsArasya jananamaraNarUpasyAvidyAkRtasya pravAhasyeti yAvacchedo muktipradAnena tato nivarttanamuddhAro vA tatra tatpara udyata iti tathoktaH / mokSaprada iti bhAvaH / tvam / nayopakArasAmmukhyaM nayena nItyA nItipUrvakAcAreNopakAra iha paratra vA''nandalAbhassAmmukhyamAnukUlyaM yasmAtat / tanuvartanaM tanoH zarIrasya vartanaM dhAraNamiti tathoktam / AyAsi prApnoSi karoSIti yAvat / yadvAsarvasvaM yata kiJcid yasyAsti tatsarvam harApahara / nAtra kA'pi kSatiH, 'yasyAnugrahamicchAmi tasya vittaM harAmyaham / yanmadaH puruSaH stabdho lokaM mAM cAvamanyate // ' ityAyuktadizA tathA tavAnupahodayAt / iti bhAvaH / kintu sarvasya lokasya / bhavaccheitatparo mokSadAtA / tvam / yadvA sarvasya / chedatatparacchede bandhacchede tatpara ityarthaH / tvam / bhava / chedatatparI bandhacchedatatparo bhava' ityudyotH| iti / atha ca-upakArasAmmukhyam / nayApanaya / AyAsyAyAsastapazcAdiparizramo'sminnastIti tattathoktam / vartanaM jIvanam / tanu vistAraya / iti / yadvA-bhavacchedatatparaH / tvam / sarvasyAvidyAvijRmbhitajAtasya / sarvasvaM yat kiJcidavidyAviz2ambhitaM. tatsarvam / harApahara / AyAsyAyAso vividhadurathehayA paramAtmopAsanAtiriktavyApAraviSayakaH parizramo'syAstIti tattathoktam / tanuvartanaM tanoH zarIrasya vartanamavasthAnaM, tanu kSaNikaM vA vartanaM jIvanamiti tattathoktam / upakArasAmmukhyamupakArasyasAmmukhyamAnukUlyamiti tat (prti)| naya / yadvA-( dasyupakSa) tvam / sarvasvam / hara / sarvasya dInAdInasya / chedatatparaH / bhava / apakArasAmmukhyam / ny| u nanu / vartanaM jIvanam / AyAsi duHkhitam / yatheSTam / tanu / yadvA-nayopakArasAmmukhyam / mA naiva / kintu-tanuvartana zarIramAtrarakSaNam / yAsi / ' ase zivaM dasyuM vA prati kasyApyuktiH // 81 // atra vibhaktizleSaM drshyti-atretyaadinaa| atretyasminnudAhRte padye / pakSe 'ekasmin' iti zeSaH / 'hara' iti 'rUpam' iti zeSaH / zivasambodhanaM zivasya sambodhana sambuddhistatpadamiti yAvaditi tat / itItyasmAt / sup tadantargatA'su' vibhaktirityarthaH / 'to'ti zeSaH / pakSe 'dvitIye' iti zeSaH / 'ha'dhAtoharaNArthakAt 'haja' dhaatoH| 'parasmAdvidhIyamAnAyA' iti shessH| tiGitivibha ke 'stiddhiti sajJakAyA vibhaktastiGantargatAyA loTi sipo vibhaktariti tAtparyyam / evaM yathA'tra suputiGo zleSastathA 'bhava' ityAdau bhavanayAyAsi tanvityeteSvityarthaH /
Page #723
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH] rucirAkhyayA vyAkhyeyA smetH| "mahade surasandhaM me tamava samAsaGgamAgamAharaNe / hara bahusaraNaM taM cittamohamavasara ume sahasA // 82 // " atra saMskRtamahArASTyoH / .. ' atha vibhaktarapi pratyayatve pratyayazleSeNaiva vibhaktizleSasyApyabhidhAne kiM punastasyAbhidhAnamityAzaGkayAha-asya cetyaadi| asya vibhakti zleSaparasya / ca punaH / bhedasya / pratyayazleSeNa / gatArthatve / api / pratyayAntarAsAdhya. subantatiGantagatatvena pratyayAntareNAsAdhyamaniSpAdya subantatiGantagatatvaM subantatiGantAdyanyatamAntargata (ti) tvaM tena / vicchittivizeSAzrayaNAdvicchittizcamatkArastadvizeSasyAzrayaNaM tasmAdityarthaH / pRthaka / uktiH / ____ vibhaktizleSo yathA vA mama-'vividhavRjinatApairjitAnAmapi svazaraNamupagatAnAM jiivnoddhaardH| tvayi sumahimamUrte ! trAhi mAM sAnurAga na gaNaya mama doSAn darzayodArabhAvam // ' ityatra devI bhagavantaM ca pratyuktiriti 'dakSa' iti suDibhyAM zliSTam / 'tvadanugrahamaprApya mRDAnyahamiti sthitiH / mRSaiva jagatIzAni ! tanmanye nAparI gatim // ' ityatra 'mRDAnI' ti sambuddhipadaM kriyApadaM ceti supatikoH zleSaH / iti dik / vacanazleSa udAhRtapUrva iti tamanudAhRtya bhASAzleSamudAharati-'mahade..' ityAdinA / he mahade mahamutsavaM dadAtIti tatsambudvau tathokte 'maha uddhava utsvH|' ityamaraH / ume gauri ! me mama / te prasiddham / AgamAharaNa AgamA vedAsteSAmAharaNaM grahaNaM tatra / surasandhaM surA zobhanadAtrI sandhAHsandhAnaM yasya tamiti tam / zobhanaM rAtIti tathoktA / zobhanadAyakasandhAnazAlinamiti tAtparyam / samAsaGgaM samyagbhUto'sAvA. saGga Asaktistam / ava rakSa / aSasare mohApacayocite samaye iti bhAvaH / tam / bahusaraNaM bahu saraNa saMsAro yasmAttam / cittamoham / shsaa| hara / yadvA-dhaMbhe dharme / maha mm| rasaM ratim / desu dehi / gamAgamA gamAgamA saMsArAditi yAvat / gamo gamanaM maraNa,mAgamaH punarjanma yasmiMstasmAt / tamovasaM tamovazAM tamoguNAdhInAmiti yAvat / Ne no'smAkamiti yAvat / AsamAzAm / hara / he haravahu haravadhu mahezvarIti yAvat / saraNaM zaraNamAzrayaH / 'zaraNaM gaharakSitroH / ' ityamaraH / taM tvam / ataH-me mama / cittamohaM cittamohazcittasya moha iti bhAvaH / tvatkRpayeti zeSaH / sahasA zIghram / avasarau apasaratu dUrIbhavatviti yAvat // ' atra jaghanavipulAchandaH / lakSaNaM coktaM prAk // ' atra zleSaM darzayati-atra / sNsktetydinaa|spssttm saMskRtaM ca mahArASTI ceti tyoH|mhtii cAsau rAThI rASTa (rAjya) sambandhinI prAkRtabhASeti mhaaraassttrii|tduktN daNDinA-'mahArASTrAzrayAM bhASAM prakRSTaM prAkRtaM viduH| sAgaraH sUktiratnAnAM setubandhAdi yanmayam // iti' / 'shless'itishlessH|iti| atredaM bodhyam-'saMskRtaprAkRtamAgadhapizAcabhASAzca zaurasenI ca SaSTho'tra bhUribhedo deshvishessaadpbhrNshH||' ityuktadizA SaDvidhA bhASAH / tatra saMskRtaprAkRtodAharaNaM tu darzitameva, prakRSTaprAkRtasyaivaM mahArASTrIti vyapadezAt / udAharaNAni yathA kAvyAlaGkAre-'kulalAlilAvalole zazileze zAlazAlilavazUle / kamalAzava. lAlibala'mAle dizamantake'viza me // ' idaM saMskRtamAgatyudAharaNam / 'kurarAlirAvarIlaM salilaM tatsArasAliravazaram / kamalAsavalAlibaraM mArayati zAmyato viSamam // ' iti mAgadhyAH saMskRtam / tadarthoM yathA kulAni lAlayantItyevaMzIlAsteSAM kulalAlinAM (satAM ) lAve chede lolo lmpttsttr| zalinaH khaDgayodhA~lizatyalpIkarotIti tasmin / zAlaiMgahai: zAlante ityevaMzIlAllunAtItyevaMbhUtaM zUlaM tatra |kmlaayaa lakSmyAH zavA mRtatulyA daridrA iti yAvatteSu lalati vilasatItye. vaMzIlaM balaM yasya tatra / malanaM mAlaH, tadabhAvo'mAlastatrAnivArye iti bhAvaH, ( mala dhAraNe ) / antake 'upasthita' iti zeSaH / e viSNau 'akAro vAsudevaH syA' dityukteH / diza mArgam / avizam // yadvA-'kurarANAM pakSivizeSANAmAlistadrAvai rolaH kalakalo yatra tat / sArasAliraveNa sArasapaGktikrandanavidhAnena zUram iti tathAbhUtam / kamalAnAmAsavastaM 1 'mama dehi rasaM dharme tamovazAmAzAM gamAgamAddhara naH / haravadhu ! zaraNaM tvaM cittamoho'pasaratu me sahasA // ' iti saMskRtam / 2 viraktasyeyamuktiH / .
Page #724
--------------------------------------------------------------------------
________________ 146 sAhityadarpaNaH / 74 punastridhA sabhaGgo'thAbhaGgastadubhayAtmakaH // 65 // lAnti gRhantItyevaMbhUtAye'linastairvaram / viSamaM virahijanaduHkhAvaham / salilam / zAmyataH zamayuja: / 'apI'ti zeSaH / maaryti|'shrdi tAdRzaM salilaM vilokya munayo'pi mriyante iti niSkarSaH / ' kamanekatamAdAnaM suratanarajatu cchalaM tadAsInam / apyatimAnaM khamate so'ganikAnaM na raMjetum / ' idaM saMskRtapaizAcyudAharaNam / 'kAme kRtAmodAnAM suvarNarajatocchaladdAsInAm / apratimAnaM kSamate sagaNikAnAM na raJjayitum // ' iti paizAcyAH saMskRtam / tadartho yathA - 'he suratanaH nidhuvana puruSa ! khavacchUnyA matiryasya tatsambuddhau / saH / kam / anekatamAnyAdAnAni yasmAttat / tat prasiddham | chalam (karma) AsInamAzritam / appatervaruNasyeva mAno'bhimAno yasya tm| agA nizcalA nikAnA dIptiryasya tam nam / jetum | aho | ajatu yAtu // ' yadvA'kAmakRta Amodo yAsAM tAsAm | suvarNarajatAbhyA mucchalantyo dAsyo yAsAM tAsAm |gaNikAnAm / raJjayitum / apratimAnam / sa: / na kSamaite ||'iti / 'todI sadi gagaNamado, kalahaMsasadAbalaMvidantaridam / AradamehAvasaraM sAsadamAraM gadAsAram // ' idaM saMskRtazaurasenyudAharaNam / 'tato dRzyate gaganamadaH kalahaMsazatAvalaMbitAntaritam / AratamoghAvasaraM zAzvatamA raMgatAsAram // ' iti zaurasenyAH saMskRtam / tadartho yathA - ' tudati parAniti todI, dezanaM digupadezastayA saha varttata iti sadik / nagaNena sahAyena mado yasya saH / saH / vit / sadA / alaham / damehAyA avasaro yasya tat / asyante kSipyante ityAsAH zarAstAn dyantItyAsadA dhanurdharAstaiH saha vartata iti sAsadam / gadAbhiH sAramiti gadAsAram / idam / Aramarisaktam / balam / antaH ArasasAre // ' yadvA - AratoviratI meghAvasaro yatra tat zAzvato mAro yatra tat / gataH prAvAro yatastat / kalahaMsazatenAbalambitamaMtAritaM ceti tathoktam / adaH / gaganam / tataH prAvRSo'pagamAnantaram / dRzyete // ' iti / 'dhIrA gacchadu mehatamududdhakhArisadaHsu / abhramadapsarAharaNu ravikiraNA te jaHsu // ' idaM saMskRtApabhraMzodAharaNam / 'dhIrA gacchatu meghatamo durddhavArSikadasyu / abhramadaprasarAharaNaM ravikiraNAste yasya // ' ityapabhraMzasaMskRtam / tadartho yathA hai use dhIrA bhava yataH - avergaDDArikAyA iva kiraNaM vikSepaNaM nirvAsanaM yasyAH sA hitAmudyasyAH sA / aNuH kRzA amAtyevaMbhUtaprasaro jalaprasAro yasyAH sA gaGgA / ahardivasam / 'apI'ti zeSaH / udgatA dharA ( pRthivI ) pralayApatrimamA yasmAttacca yadvAri jalaM tadeva sadaH sthAnaM yeSAM teSu / tejaHsu / vaDavAnala tejaH svityarthaH / agcchdptet||' yadvA-he dhIrAH / dudhe vArSikA dasyavo yatra tat / meghatamaH / acchatu / yasya (meghatamasaH ) na bhramaM dadAtItyevaMbhUtaH prasaro yeSAM te ravikiraNAH / haraNaM harttAraH // ' iti / evaM prAkRtamAgadhyAdInAmapyudAharaNAni draSTavyAni / yattu tatraiva vAkye yatra kasmibhASAnibandhanaM kriyate / ayamaparo vidvadbhirbhASA zleSo'tra vijJeyaH // ' ityuktam / tanmandam, arthavizeSamantarA SeTayorapi bhASayoH sAdhAraNyAttatsamatvasyaivAGgI kAryatvAt / etena 'samare bhImArambhaM vimalAsu kalAsu sundaraM sarasam / sAraM sabhAsu sUriM tamahaM suragurusamaM vande // ' 'zUlaM zalantu zaM vA vizantu zabalAvazaM vizaGkA vA / azamadazaM duHzIlA dizanti kAle khalA azivam // ' ' campAkakalikAkomalakAntikapolA'tha dIpikA'naGgI / icchati gajapatigamanA capalAyatalocanA lapitum // ' 'adharadalaM te taruNA madirAmada madhuravANi ! sAmodam / sAdhu pibantu supIvara pariNAhi payodharArambhe // ' 'krIDanti prasaranti madhukamalapraNayi lihanti / bhramarAmitrasuvibhramA mattA bhuri rasanti // ' ityAdIni saMskRtasamAni prAkRtamAgadhI paizAcI zaurasenyapabhraMzavAkyAni na zleSavyapadezabhAJji, arthavizeSamantareNa : svarUpasamAnayovijAtIyatvAbhAve tayoH zleSa eva sAdRzyamiti vaktumarhatvAditi sUcitam / iti / asya punaH prabhedAnavatArayati - [ dazama: 74 khabhaGgo bhaGgena pada (zabda) bhaGgena saha varttata iti tathoktaH / atha / abhaGgo na bhaGgaH padabhaGgo yatra saH / tathA - tadubhayAtmakastau sabhaGgAbhaGgau cAmU ubhayau, tAvAtmAnau yasya saH / ityevam - punaH / zleSa' iti zeSaH / 1 zaradi pAnthasya tatkAlikaM salilaM vilokayata iyamukti: / 2 pauruSastavanArtheyamukti: / 3 vezyAsaGgena khinnasyemuktiH / 4 raNasthasya kasyApi varNanamidam / 5 zaradi nabhovarNanamidam / 6 gaGgAvyasanaM darzayantyA gaurIsakhyA gaurI pratyuktiriyam / 7 gauryAH purastAddharasamaravarNanamidam /
Page #725
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchadaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / etadbhedatrayaM coktabhedASTake yathAsambhavaM jJeyam / yathA vA-"yena dhvasta manobhavena balijiskAyaH purA khIkRto yazvovRttabhujaGgahAravalayogaGgAM ca yodhArayat / yasyAhuH zazimacchirohara iti stutyaM ca nAmAmarAH pAyAt svayamandhakakSayakarastvAM sarvado mAdhavaH // 63 // " atra 'yena -' ityAdau bhaGgaH zleSaH, 'andhaka' ityAdau abhaGgaH, anayozca ekatra sambhavAt sabhaGgabhaGgAtmako granthagauravabhayAt pRthaG nodAhRtaH / 147 tridhA / 'trividho'pyayaM zleSaH prakRtAnekaviSayAprakRtAneka viSayaprakRtAprakRtAnekabhedairbhidyate / ' iti TippaNIkArAH / idaM tattvam - zleSastrividhaH sabhaGgA - bhaGga - sabhaGgAbhaGgabhedAt so'pi punaH pratyekaM prakRtAnekaviSayA-prakRtAnekaviSaya-prakRtAprakRtAnekaviSayabhedAtridhA bhidyamAno navavidhaH procyate / tathA ca sabhaGgazleSo'bhaGgazleSa ityevaM vyapadizyamAno'sau trividhaH, anyadA svarUpa sanneva sabhaGgAdibhedAtrividha ityubhayathA trividhaH / iti / prakRtAneka viSayAdInAmapi sabhaGgatvAdi manyamAna Aha- etadbhedatrayam / ca / uktabhedASTake uktabhedAnAM 'varNa...' ityAdinA'bhihitabhedAnAmaSTakaM tatra / yathAsambhavam / jJeyamanveSaNIyam, tata eSAmanatirekAditi bhAvaH / yathA vA 'yena / abhavena na bhavo janma yasya tenAjanmanetyarthaH / anaH zakaTaM tatra nilIno 'sura iti yAvat / 'klIbesnaH zakaTosstrI syAt' ityamaraH / dhvastaM parAvRttya pAtitam / tathA-balijitkAyo bali jitavAniti balijit tAdRzaH kAyaH zarIram / purA / strIkRtaH / yadvA-dhvastamanobhavena dhvasto vinAzito manobhavo yena tena madanAntakenetyarthaH / balijit kAyaH zarIraM yasya sa harirityarthaH / purA asvIkRta: 'tripurAsuraM hantu 'miti bhAvaH / ca punaH / yaH / udvRttabhujaGga hotA durAcAriNo ye bhujaGgAstAn hantIti tathoktaH / 'yazvattasyAdhAsurasya ( bhujaGgasya ) hantA / yadvA - kAliyasya pIDAkara: / ' iti vivRtikArAH / Aravalaya AramarINAM sambandhi yad balaM tad yAtIti tathoktaH / yaH / agaM govardhanaparvatam / ca tathA / gAM pRthvIm / adhAra yat / yadvA- udvRttabhujaGgahAravalaya udghRttA ye bhujaGgAsta eva hAravalayA hAravalayabhUtA yasya saH / yaH / va / gaGgAm / adhArayat / amarA devAH / zazimacchiroharaH zazinaM candraM mathnAtIti zazimat saiMhikeyastasya zirohara iti tathoktaH / iti / yasya / ca / stutyaM prazaMsanIyam / nAma / AhuH / yadvA- amarAH / yasya zazimacchazI candro' sminnastIti tat ziraH yasya so'sau haraH / itItyevam / stutyam / nAma / AhuH / saH andhakakSayakaro'ndhakAnAM yAdavAnAM kSayaH sthAnaM dvAraketi yAvat, yadvA andhakasya tadAkhyAsurasya kSayo vinAzastatkaraH / sarvadaH sarva (svAbhISTam ) dadAtIti tathoktaH / yadvA-sarvadA sarvasminsamaye / mAdhavaH yadvA-umAdhavaH / svayam / tvAm / pAyAdrakSet / atra kasyApi smArttasya kamapi yajamAnampratyAzIrvAdoktiH / padyabhidaM subhASitAvalIsthaM candrakakaveH / atra 'yenadhvastamanobhavene' tyAdau ' yA jayazrIH .." ityAdAvivAbhavanmatayogatvaM doSaH / zArdUlavikrIDitaM vRttam / lakSaNaM coktaM prAk // 63 // ' 1 uktaM zleSasya traiviSyaM kramAddarzayati-atra 'yena...' ityAdau 'yena dhvastamanobhavena'." ityAdau / sbhnggH| zleSaH / 'andhaka' ityAdau 'andhakakSayakara' ityatra / abhaGgo'bhaGgazleSaH / anayoH sabhaGgAbhaGgazleSayoH / ca / ekatra sambhavAt / khabhaGgAbhaGgAtmakaH / 'zleSa' iti zeSaH / nanveSa pRthak kathaM nodAhRta ityAha-granthagauravabhayAt / pRthak / na naiva / udAhRtaH / 'asmAbhiri 'ti zeSaH / atrAyaM payyAlokaH-- "pRthukArttasvarapAtraM " ityAdau sabhaGgaH, 'nItAnAmAkulIbhAvaM " ityAdAvabhaGgaH, sarvastraM hara sarvasya ...' ityAdau punaH samaGgAbhaGgaH zleSaH / tathA 'pRthakArtasvarapAtraM." ityAdau kRtAnekaviSayaH, 'sarvasvaM hara sarvasya ityAdAvaprakRtAnekaviSayaH, 'pratikUlatAmupagate hi vidhau..." ityAdau punaH prakRtAprakRtAnekaviSayaH zleSaH / ityevamanyatrAhyam / iti /
Page #726
--------------------------------------------------------------------------
________________ 148 saahitydrpnnH| [dazamaHatra kecidAhuH-khabhaGgazleSa eva zabdazleSaviSayaH, yatrodAttAdisvarabhedAdbhinnaprayatnoccAryatvena bhinnayoH zabdayo rjatu-kASTha'nyAyena zleSaH / abhaGgastvarthazleSa eva, yana svarAbhedAdabhinnaprayatnoccA ryyatayA zabdAbhedAdarthayo rekavRntagataphaladvaya'nyAyena zleSaH / yo hi yadAzritaH sa tadAkAra pava, alaGkAryAlaGkaraNabhAvasya lokavadAzrayAzreyibhAvenopapatte / iti / atra paramataM darzayati-atrAsmin sabhaGgAbhahayoH zabdArthAlaGkAratAmImAMsA'vasara iti yAvat / kecita / alaGkArasarvasvakArAdaya ityarthaH / AhuH / yatra yasmin sabhaGgazleSe / udAttAdisvarabhedAdudAttaH 'ucairudAttaH' 1 / 2 / 29 ityuktasvarUpaH svara AdiryeSAM, te cAmI svarAstadbhedAt / Adipadena 'niicairnudaatH|' 1 / 2 / 30 'samavRttyA svritH|' 1 / 2 / 31 ityuktasvarUpakharagrahaNam / bhinnaprayatnoccAryyatvena bhinnau vijAtIyau vAhyAbhyantaraprayatnabhedena bhinnau yau prayatnau tAbhyAmucAyauM tayorbhAvastattvaM tena / bhinnayorvijAtIyayoH / 'apI'ti zeSaH / zabdayoH / 'jatu-kASTha' nyAyena 'jatunA yuktaM kASTaM' tannyAyastena / yathA jatu-kASThayobhinnayorapi saMpRktayorekatvena pratibhAsastathetyarthaH / zleSaH / 'sa'iti zeSaH / sabhaGgazleSo bhaGgena samAsavaicitryAnupadaM sampadyamAnena padabhaGgena saha vartata ityasau zleSa iti tathoktaH / zabdazzeSaviSayaH zabdayo: ileSa ityasAveva viSayo yasya saH / eveti nirvicikitsitam / idamabhihitam-sabhaGgasya samAsabhedenAnekadhA bhidyamAnaiH padaiH zliSTatvena svarabhinnatvaM, tatsattve prayatnabhinnatvaM, prayatnabhede zabdabhedaH, evaM punarbhinnayostayorjatukASThayorivaikatra samAvezaH ileSaH / ata evAsau zabdazleSaH / yathA''huralaGkArasarvasvakArAH / udAttAdisvarabhedAt prayatnabhedAca zabdAnyatve zabdazleSaH, yatra prAyeNa padabhaGgo bhavati / ' iti / iti / ata eva-yatra yasmin abhaGgaileSa iti yAvat / svarAbhedAt svarANAmudAttAdInAmabhedaH samAsAbhedena bhedAbhAvastasmAditi tathoktAt / abhinnaprayatnoccAryyatayA'bhinna eko'sau prayatnasteno. cAyyau~ tattayA / 'hetune'ti zeSaH / zabdAbhedAcchandayorarthavyapratipAdakatvena bhinnayorapi tathA'bhinnayoriti yAvat, abheda aikyaM tasmAt / arthayoH / 'svarUpato bhinnayorapyekajanmabhUmitayA sodarayoriva kavipratibhodhanamahimnA'bhinatayA pratIyamAnayo'riti zeSaH / 'ekavRntagataphaladvaya'nyAyenaikaM ca tadvantaM prasavasthAnaM tadgataM yat phaladvayaM tannyAyastanmArgastena / 'vRntaM prsvbndhnm|' ityamaraH / shlessaaH| 'sa' iti zeSaH / abhaGgo na bhagaH samAsAbhAvAtpadavibhAgo yatra tAdRzaH / tu punaH / arthazleSo'rthayo: ileSa ekatraikatvena samAvezo yatra tAdRzaH / 'alaGkAra'iti zeSaH / eveti siddhAntaH / atra hetumAha-alArdhyAkaraNabhAvasyAlaGkAryyamalaGkartumarhamalaGkaraNaM yenAlakriyate taca tayorbhAvastasya / alaGkAryyatvasya mastakAditvasyevAlakaraNatvasya mukuTAditvasyeva cAlaGkAryyatvasya zabdArthAnyatarasyAlakaraNatvasya punaruktavadAbhAsopamAditvasya ceti bhAvaH / 'aco yat / ' 3 / 5 / 97 iti yat / 'lyuTca' 3 / 3 / 115 iti lyuT / lokavaloka iva / 'tatra tasyeva / 5 / 1 / 116 iti vtiH| AzrayAzrayibhAvenAzrayatvenAzrayitvena cetyarthaH / upapatteH 'heto'riti zeSaH / yo dhvani-guNIbhUtavyaGgaya-doSa-guNA-lakArAnyatamaH / hyeva / yadAzrito yaM zabdamartha vA''zritaH AzrityAvasthita ityrthH| sa dhvanyAdyanyatamaH / tadAkArastasya svAzrayabhUtasyevAkAro yasya tAdRzaH / eva / idamabhihitam-sabhaGgaH zabdayoH zleSamadhigato'vatiSThata iti tasya zabdAlaGkAratvam, abhaGgaH punararthayorityasyArthAlaGkAratvameva yuktam dRzyate hi loke sauvarNasya mukuTakuNDalAdeH ziraH karNAdyAzrayamahimnA ziraHprabhRtyalaGkAratvam / yathA''huralaGkArasarvasvakArA:-'arthazleSastu yatra svarAdibhedo nAsti, ata eva na tatra sabhaGgapadatvam / saGkalanayA tUbhaya (zabdArthobhaya ) zleSaH / yathA-'raktacchadatvaM vikacA vahanto nAla jalaiH saGgatamAdadhAnAH / nirasya puSpeSu ruciM samagrAM padmA virejuH zramaNA yathaiva // ' atra 'raktacchadatva'mityAdAvarthazleSaH, 'nAla'mityAdau zabdazleSaH / ubhayadhaTa' nAyAmubhayazleSaH / eSa ca nAprApteSvalaGkArevArabhyamANastadvAdhakatvena tatpratibhotpattiheturiti kecit, 'yena dhvastamanobhavena 1 eSa zleSaH punaH niravakAzA hi vidhayaH sAvakAzAn bAdhante'iti nayena - niravakAzatayA sarvAlaDakArApavAdaka ityudbhATAdInAM mataM sthUNAnikhanana'nyAyena draDhayituM pravRtto'pi prathamaM pUrvapakSavattannidarzayati-eSa cetyAdinA / ata evAhU rasagaGgAdharakArAH-'atrAharudbhaTAcAryAH 'yena nAprApte ya Arabhyate sa tasya bAdhaka'itti nyAyenAlakArAntaraviSaya evAyamArabhyamANo'laGkArAntaraM bAdhate, na cAsya viviktaH kazcidasti viSayo yatra sAvakAzo nAnyaM bAdheta ! tathA hi-aprAkRtamAtra
Page #727
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| valijitkAyaH purA strIkRta' ityAdau vivikto'sya viSaya iti niravakAzatvAbhAvAt nAnyabAdhakatvamityenye; tatra pUrve SAmayamabhiprAyaH-iha prAkaraNikAprAkaraNikobhayarUpAnekArthagocaratvena tAvat pratiSThito'yamalaGkAraH / tatrAye prakAradvayaM tulyayogitAyA vissyH| tRtIye tu prakAre dIpakaM bhavatIti tAvadalaGkAradvayamidaM zleSaviSaye vyAptyA vyvtisstthte| tatpRSThe cAlaGkArAntarANAmutthApanamiti nAsti vivikto'sya vissyH| ata evAlaGkArAntarANAM bAdhitatvAt pratibhAnamAtreNAvasthAnam / 'yena dhvastamanobhavena' ityAdau ca prAkaraNikatvAdarthadvayasya tulyayogitAyAH pratibhAnam / alaGkAryAlaGkaraNabhAvastha lokavadAzrayAzrayibhAvenopapatteH / 'raktacchadatva...' ityAdAvarthadvayAzritatvAdayamarthAlaGkAraH 'nAlaM...' ityAdau tu shbdyaashrittvaacchbdaalngkaaro'ym|ydypyrthbhedaacchbdbhed' iti darzane 'raktacchadatvaM...' ityAdAvapi zabdAzrito'ya,tathA'pyaupa. pattikatvAdatra zabdabhedasya pratIterekatA'vasAyAnAsti shbdbhedH| nAlaM...'ityAdau tu prayatnAdibhedAt prAtItika eva zabda. . bhedH| atazca pUrvatra 'ekavRntagataphaladvaya'nyAyenArthadvayasya zabdazliSTatvam, aparatra 'jatukASTha-' nyAyena svayameva zliSTatvam, 'parvatra anvayavyatirekAbhyAM zabdahetukatvAcchabdAlaGkAratvam' iti cet ? na, AzrayAzrayibhAvenAlaGkAratvasya lokavadvayayava. sthAnAta, evaM ca-'sakalakalaM purametat samprati sudhAMzubimbamiva / ' ityAdau na guNakriyAsAmyavat zabdasAmyamupamA prayojakam, api tu-upamApratimotpattihetuH zleSa evAvaseyaH / zleSagarbhe rUpake tu rUpakahetukasya zleSasya tRtIyakakSAyA rUpake eva vizrAntiriti rUpakeNa zleSo bAdhyate / zliSTavizeSaNanibandhanAyAM ca samAsoktau vizeSyasyApi gamyasvAt zleSasyApi bAdhikA samAsoktiH / 'trayImayo'pi prathito jagatsu yadvAruNI pratyagamad vivasvAn / manye'stazailAt patito'ta eva viveza zuthai vaDavAgnimadhyam // ' ityatra zloke vivasvato vastuvRttasambhavi adhaHpradezasaMyogalakSaNaM yat yat patitatvaM, yacca vaDavAgnimadhyapravezanaM, te dve api trayImayatvasambandhivAruNIgamanarUpaviruddhAcaraNahetukAbhyAM patitatvAgnipravezanAbhyAmatizayoktyA zleSamUlayA'bhedenAdhyavasite, so'yamatatkriyAyogaH / taddhatukA ca 'manye' iti kriyA ataeva 'vizuddhaye' ityutprekSA'tra, 'ata eve' ti parAmRSTo virodhAlaGkArAlakRto'rthoM hetutvenotprekSyate 'vizuddhathai' iti ca phalatvena / tatazca hetuphalayoyorapyatrotprekSA / virodhAbhAsasya virodhAbhAsatvaM lakSaNam / ato virodhAbhAsanasamaya evaM hetuphalotprekSayorutthAnam, uttarakAlaM tu virodhasamAdhiH / zleSasya ca sarvAlaGkArApavAdakatvAd virodhe pratibhotpattiheturaMya zleSaH / yatra tu prastutAbhidheyaparatve'pi vAkyasya zliSTapadamahimnA vakSyamANArthaniSTamupakSepAparAbhidhAnaM sUcakatvaM tatra kiM zleSaH? uta zabdazaktimUladhvaniH ? iti vicAryyate-tatra na tAvat zleSaH, arthadvayasyocitatvenAbhidhayatayA vaktumaniSTeH, nApi dhvaniH, upakSepyasyArthasyAsambaddhatvAbhAvAttena sahopamAnopameyatvasyAvivakSaNAt / na cAnyA gatirasti tadatra kiM karttavyam ? ucyate-zleSasyoktanayenApravRttavanerevAyaM viSaya iti nizcayaH / tathA hi-zabdazaktimUle dhvanAvarthAntarasyAsambaddhatvAttatsambandhArthamaupamya kalpyate / sa ca sambandhaH prakArAntareNaupamyaparihAreNa yadyapyupapAdayituM zakyaH syAt tat ko'yamabhinivezastatra / upamAdhvanau vastudhvanirapi sambandhAntareNa tatra samIcInaH syAt / ata eva-'alaGkAro'tha vastveva zabdAdevAvabhAsate / pradhAnatvena sa jJeyaH zabdazaktyudbhavo dvidhA // ' iti nyAyabharabandhena dvidhA zabdazaktyudbhava uktH| evaM prakRte'pi yatra sUcanAvyApAro'sti, tatra zabdazaktimalo vastudhvanirboddhavyaH, yathA-'sadyaH kauzikadigaviz2ambhaNa -yoH prakRtamAtrayorvA tAvat tulyayogitaiva jAgarti, prakRtAprakRtayostu dIpakama,tadanumoditA. upamAdayazca / na ca 'deva ! tvameva pAtA (5) lamAzAnAM tvaM nibandhanam / tvaM cAmaramarudbhamireko lokatrayAtmakaH // ' ityAdikAvyaprakAzoktau vivikto viSaya iti vAcyam, rUpakasyaiva sphuTatvAt / zleSopasthApitayA tAlAdyarthasyAgedAropamantareNa lokatrayAtmakatvasya durupapAdatvAt / kathaM tarhi 'na dInAM sampadaM bibhrad rAjA'yaM sAgaro ythaa|' ityAdIvupamAyAH pratyayaH, kathaM vA tatraiva yathAzabdadAne utprekSAyAH, 'apara' iti kRte ca rUpakasyeti cena, atra hi upamAdInAM pratibhAnamAtraM na vAstavI sthitiH / nahi zcaityena zaktau rajatatvaM pratIyamAnamapi vastuto'sti / tasmAdapamotpattihetuH zleSa eva svaviSaye sarvatrAla ngkaarH|' iti / 2 'Aha'riti zeSaH /
Page #728
--------------------------------------------------------------------------
________________ 150 sAhityadarpaNaH / / . [ dazamaH tadanyena manyante, yathA hi-aba dhvaniguNIbhUtavyaGgaya-doSa-guNA-laGkArANAM zabdArthagatatvena vyava. sthiteranvayavyatirekAnuvidhAyitvena niyama iti / na ca-'andhakakSaya' ityAdau zabdAbhedaH, arthabhedena vazAdAkAzarASTra rasAttyaktvA dhUsarakAntivalkaladharo rAjA'stazailaM yayo / tatkAntA'pyatha sAntvayantyalikuladhvAnaiH samulAsibhiH krandantaM kumudAkaraM sutamiva kSipraM pratasthe nizA // ' ityatra harizcandracarite prabhAtavarNanAnuguNyena rAjazabdAbhidheye'stamupeyuSi candre rohitAzcAkhyatanayasahitayozInAM vadhvA yuktasya harizcandrasya rAjJo vizvAmitrasampAditopadravadhA zAt prAtaH svarASTra tyaktvA vArANasI prati gamanaM sUcitaM syAt, tathA ca kauzikazabdaH prakRta indrolUkayorvattate / sUcanI yArthaviSayatvena tu vizvAmitravRttiH / valkalaputAbhyAM tvaupamyaM sUcanIyArthanarapekSyeNa sAdRzyasambhavamAtreNa sambhavanIyam / atazca prakRte na sUcanIyasya sambandhAt zabdazaktimUlo vastudhvanirayam / iha ca-'AkRSyAdAvamandagrahamalakacaya vakramAsajya vake kaNThe lagnaH sukaNThaH prabhavati kucayordatagADhAGgasaGgaH / baddhAsaktirnitambe patati caraNayoryaH sa tAdRk priyo me vAle lajjA nirastA nahinahi sarale colakaH kiM trapAkRt // ' ityalaGkArAntaravivikto'yaM ileSasya viSaya iti nAzaGkanIyam, apahRteratra vidyamAnatvAt / vastuto'pahnavasya sAdRzyaparyavasAyitA vA'pahavenApahnavaparyavasAyinA va. sAdRzyena bhUtArthApahnavasyobhayatra vidyamAnatvAt / 'sAdRzyavyaktaye ytraaphnvo'saavphutiH| apahnavAya sAdRzyaM yatrApyeSApyapagu. tiH||' iti sngkssepH|aadyaa svaprastAva evodAhRtA, dvitIyA tu samprati darzitA / tenAlaGkArAntaravivikto nAsya viSayo'. stIti sarvAlaGkArApavAdo'yamiti sthitam / ' iti / etena 'anvayavyatirekAnuvidhAyitvena tattadIyaM mandamiti sUcitam / ata evAhU rasagaGgAdharakArA:-'anvayavyatirekAbhyAM hi hetutvAvagamo ghaTAdiM prati daNDAdArIvAstu, na tvAzrayAvagamaH, sa tu tavRttitvajJAnAdhInaH / iha hi sabhaGgazleSasya zabdadvayavRttitvaM 'jatukASTha'nyAyena, abhaGgazleSasya cArthadvayavRttitvam ekavRntagataphaladvaya'vat sphuTamevetyekasya zabdAlaGkAratvam, aparasyArthAlaGkAratvam / yadyapi dvitIyasyApi pratipravRttinimittaM zabdabhedaH'iti naye zabdadvayavRttitvAt zabdAlaGkAratvamucitam,tathA'pi zaktatA'vacchedakAnupUrvyabhedAdabhedAdhyavasAnAt zabdadvayavRttitvajJAnaM duHzakama; anyathA 'pratyartha zabdabhedaH'iti naye parAbhimato'rthazleSo'pi zabdAlaGkAra eva syAt / ' ityalaGkArasarvasvakArAdayaH / ' iti / iti / atredaM tattvam-sabhaGga eva zabdazleSaviSayaH, na tvabhaGgaH, etasya paramAlakAratvamiti / etannirAkaroti-anye tebhyo bhinnAH zraddheyA iti yAvat / tad yat 'sa bhaGga eva zabdazleSaH' ityAdi kecidAhustatsarvamiti bhAvaH (krm)| na naiva / manyante 'kSamante' iti pAThAntaram / 'kSodakSamatvAbhAvAditi zeSaH / tathAhiatrAsmin kAvyAdhvaniguNIbhUtavyaGgaya-doSa-guNA-laGkArANAm / zabdArthagatatvena zabdagatatvenArthagatatvena. zabdArthobhayagatatvena cetyarthaH / vyvsthitrvyvsthaayaaH| anvayavyatirekAnuvidhAyitvena / niymH| ayambhAvaHyathAhi-mRnmaye bhRdo'nvayavyatirekAbhyAM vyavasthAnaM tathaiva kAvye'pi yatra tatra zabdAdyanyatamasyetyeSa sthAne panthA, na tu daNDAderiva zabdAdenimittatvena,mRnmayasya daNDAdyasadbhAve'pi tattatsadbhAvasyaiva dhvanyAdeH zabdAdyasadbhAve'pi ttttsdbhaavsyaajiikaaraaptteH| na ca tatheti ghaTAdenmayatvAyuko mRdAdekhi dhvanyAdeH zAbdatvAdyuktau zabdAderanvayavyatirekAbhyAmeva vyavasthAnaM niyatam / lokavattattadyavasthAsvIkAre tu maulyAdiniSThatvAbhAvAvasare'pi mukuTAdemaulyAdyalaGkAratvasyeva zabdAdyAzrayA. bhAve'pi tasyatasya zabdAdyalaGkArAditvasya prasaGgaH syAt, na ca tathA, tasmAd yathoktameva jyAya iti sthitam / yathA vyAcakSate'bhiyuktAH-'yasmin zabde'rthe vA satyeva ye dhanyAdayaH sambhavanti, asati ca tasmin yadi ta eva na, tarhi te tadadhInasvarUpatayA tadIyA iti nirvicikitsitam / evaM ca-yathA vastudhvanyAdayo rasAyaGgabhUtavyaGgayAdayo duHzravatvAdayo mAdhuryyAdayaH punaruktavadAbhAsAdayazca yasmin zabde'rthe vA sati santi, yasmin punarasati ta eva na, tathA'syApi tatsattvAsattvAbhyAM sattvAsattvavyavasthA'GgIkA- / ' iti / nanu zabdAbhedAdarthazleSaH, yatrayatra zabdAbhedastatratatra tathopapatteH; iti cennetyAha-'andhakakSayaH...' ityAdau 'zleSe' iti zeSaH / 'arthabhedenArthayorbhedo vijAtIyatvaM tena / atra hetau tRtIyA / zandabhedaH zabdayo do vijAtIyatvam / 'bhavatI' ti zeSaH / itidarzanAdityetasmAt siddhAntAt, zabdAbhedaH iti / na cA 'vAcya'miti shessH| idamabhihitam-'arthabhedena zabdabheda'iti naye pratyarthe zabdabheda
Page #729
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] . rucirIkhyayA vyAkhyayA sametaH / 151 zabdabheda' iti darzanAt / kizca-atra zabdasyaiva mukhyatayA vaicityabodhopAyatvena kavipratibhodRkanAcchandAlaGkAratvameva, visadRzazabdadvayasya bandhe caivaMvidhasya vaicitryasyAbhAvAt, vaicitryasyaiva cAlaGkAratvAt / arthamukhaprekSitayA cArthAlaGkAratve'nuprAsAdInAmapi rAdiparatvenArthamukhaprekSitayA'rthAlaGkAratvaprasaGgaH / zabdasyAbhinnaprayatnoccAryatvena arthAlaGkAratve 'pratikUlatAmupagate hi vidhau' iti sthite 'andhakakSaye' tyAdau andhake'tyAdInAM zabdAnAmabhedApAyAtteSAmeva parasparaM vaijAtye'pi 'jatukASTha' sAdRzyena zleSaH / asau ca zabdAnAmityanvayavyatirekAnuvidhAyitve zAbde zAbdaH / nanu 'arthabhedena zabdabheda' iti svIkAre'rthazleSo na vApi sampatsyate, tatrApi tathA zAbdabhede zAbdatvopapattariti cetsatyam / yadi tatra zabdAnvayavyatirekAnuvidhAyitvaM samapatsyata / etena 'anyathA 'pratyartha zabdabheda' iti naye parAbhimato'rthazleSo'pi zabdAlaGkAra evaM syAt / ' iti dUraM gatam / ata eva-'zabdaiH svabhAvAdekArthaH zleSo'nekArthavAcanam / ' ityatra 'svabhAvAdekArthe' riti ca vakSyamANaM snggmissyte| iti / nanu-'arthabhedena zabdabheda' iti nayena 'andhakakSaya' ityAdau zabdabheda AstAM nAma, kintu satyarthabhede arthazleSa eva svIkriyatAm, kimanvayavyatirekAnuvidhAyitAmukhaprekSitvena ? ityAzaGkayAha-kizca 'na tAvAneva tatra zAbdatve hetu:, kintvanyo'pi' iti bhAvaH atra andhakakSaya' ityAdAvityarthaH / mukhyatayA prAdhAnyena / zabdasya ana zabdamAtrasya / eva na tu tattadarthasyAvaicitryabodhopAyatvena / vaicitryaM cmtkaaro'lngkaaraadynnysthitihetuH| kavi. pratibhoTTanAt kaveH pratibhA'nubhavastasyA uGkanaM sphuraNaM tsmaat| shbdaalngkaartvm| evAna tvarthAlaGkAratvam / 'sambhavatIti shessH| idamabhihitam-'andhakakSaya...' ityAdau andhaka' ityAdizabdajAtasyaiva camatkArastadasattve tadasattvAt tasmAd vaicitryasya zabdAdhInatayA prakRte zabdAlaGkAratvameva sAmpratam / iti / nanu 'zabdasyaive'tyatra 'eva'kAreNa vaicitryasya zabdAnvayAnuvidhAyitvaM tadA samayokSyata, yadA nArthasya; ityAzaGkaya tasya zabdavyatirekAnuvidhAyitvaMpradarya'nArthasye ti draDhayati-visadRzazabdaddhayasya visadRzasyAnyavidhasya 'andhakakSaya' ityAdau 'yAdavAlaya' ityAdeH / bandhe / atra viSaye sptmii| ca / evidhasyaitAdRzasya 'andhakakSaya' ityAdisadRzazabdadvayabandhagatasyeti yAvat / vaicitryasya / eva / na tu yAdavAlayetyAdibandhagatasya / alaGkAratvAdalaGkArarUpatvAt / ca / idamabhihitam-yadi 'andhakakSaya' ityAdAvarthAzritatayA'rthAlaGkAro'bhaviSyattarhi tadvisadRzazabdadvaya ( yAdavAlaya) bandhe'pi samabhaviSya dvaicitryam, kintu na; iti vaicitryasyAlaGkAratvabIjabhUtasya prakRte zabdavyatirekAnuvidhAyitvena zabdAlaDakAratvamiti nirvivAdam / nanu 'yo yanmukhaprekSI sa tadalaGkAra' iti nayena 'pRthukArtasvarapAtraM...' ityAdau zabdamukhaprekSitayA zabdAlakAratvam / 'andhakakSayakara' ityAdau punararthaprekSitayA'rthAlaGkAratvamavagantavyam, kimanvayavyatirekAnuvidhAyitvagaveSaNena ? ityAzaGkayAha-arthamukhaprekSitayA'rthasya mukha lakSaNayA tadvatsvarUpapratyAyakaM ciDha tat prekSituM zIlamasyAstIti tasya bhAvastattA tayA / ca / alaGkAratve'laGkAratvasvIkAre iti bhAvaH / anuprAsAdInAm / 'zabdAlaGkArANA'miti zeSaH / api / rasAdiparatvenarasAdau camatkArAtmani zRGgArAdau parastattvenatadanukUlatayA'vasthitatvena / atrAbhede tatIyA / arthamakhaprekSitayA'rthApekSitvena / arthAlAratvaprasaGaH / 'syAditi : zeSaH / atre damuktam-arthApekSitayA''rthatve'nuprAsAdInAM zAbdAnAmapyArthatvameva syAt / na cAnuprAsAdInAM camatkAre'rthamukhaprekSitvAbhAvAcchabdAlaGkAratvamiti vAcyam, teSAM rasAyutkarSAbhiprAyaprayojyatvAt / ata evoktaM kuvalayAnandakAraiH-'tatra sabhaGgazleSaH zabdAlaGkAraH / abhaGgazleSastvarthAlaGkAra iti kecit / (alaGkArasarvasvakArAdayaH ), 'ubhayamapi zabdAlaGkAra ityanye (kAvyaprakAzakArAdayaH) 'ubhayamapyarthAlaGkAra' iti svAbhiprAyaH / etadvivecanaM tu citramImAMsAyAM draSTavyam / " iti / 'nanvabhiprAyasyArthAlaGkAramadhyakathanAdavagatasyApi vizeSataH kathanamantareNa kathamupapattirityAzaGkayAha-etaditi / yadyapyutprekSApranthAnantaraM citramImAMsA na kvApi dRzyate, tathA'pyayamAzaya unnIyate camatkAre'rthamukhaprekSitvAdAlaGkAratvam / ' iti cAlaGkAracandrikA (kuvalayAnandavyAkhyA ) kAraiH / etena yattaktamebhiH 'anuprAsayamakAdestu na camatkAre'rthamukhapraikSitvAdAlaGkAratvam, api tu zabdavaicitryAcchabdAlaGkAratvameva / ' iti taddattottaram / iti / atha punaH siMhanirIkSaNanyAyena 'svarAbhedAdabhinnaprayatnoccAryyatayA zabdArthayo-'rekabuntagataphaladvaya nyAyena ileSaH' iti paramata nirAkaroti-zabdasyetyAdinA /
Page #730
--------------------------------------------------------------------------
________________ 553 . . saahitydrpnnH| [dazamaHityAdau zabdazleSe'pi arthAlaGkAratvaM tavApi prasajyati / ityubhayatrApi zabdAlaGkAratvameva / yatra tu zabdaparivartane'pi na tathA zleSatvakhaNDanA, tatra'stokenonnatimAyAti stokenAyAtyadhogatim / aho sukhadRzI vRttistulAkoTeH khalasya c||84||' ityaadaavrthshlessH| asya cAlaGkArAntaraviviktaviSayatAyA asambhavAd vidyamAneSvalaGkArAntareSvapavAdanena taddhAdhakatayA tatpratibhotpattihetutvam / iti kecit (prAhuH ) / itthamatra vicAryate-samAsoktya zabdasya / 'svarAbhedA'diti zeSaH / abhinnaprayatnoccAryatvena / arthAlaGkAratve'rthAlaGkAratvasvIkAre / 'pratikUlatAmupagate hi vidhau|' ityAdau 'zabdazleSe' iti zeSaH / zabdabhede zabdayorvidhuvidhi', ityetayoH zabdayorbhede / atra satyarthe saptamI / api / 'abhinnaprayatnoccAryatvene ti zeSaH / arthAlaGkAratvamarthAlaGkAratAsvI. kAraH / tava / atra prativAditvamuddizyaikavacanam, anyathA-'keci'dityupakramya 'teSAM' 'yuSmAkam' ityeva vaktumayokSyata / api / prasajyati / iti / ubhayatra sabhaGge'bhaGge cetyarthaH / api / zabdAlaGkAratvam / eva / idamabhihitamsamAsabhede svarabhedastasmin punaH sati prayatnabheda iti zabdabhede sabhaGgo'stu zabdalaSaH, kintu yadImameva nayamanusRtya vidhA' vityAdau zabdazleSatvaM gaveSyate na tavasAvupapadyate, tathA hi-atra samAsAbhAvAt svarAbhede prayatnAbhedaH,tatsattve punaH zabdAbhede zabdazleSo na sambhavati zabdAnekatve taccheSAnupapatteH / tasmAt-'svarAbhedAt' ityAdi yaduktaM na tat saGgacchate / iti / nanvevaM sati sarvatraivAstAM zabdazleSaH, kathaM vA kutracidarthazleSo'pi bhavet ityarthazlaSasya sAvakAzatAM darzayati-yatra yasmin / tu / zabdapAravattane / 'kRte' iti zeSaH / api / tthaa| zleSatvakhaNDanAzleSatvasya zleSasya kha bhaGgovyAghAta iti yAvat, iti tathoktA / zliSyatIti zleSastattvaM zleSatvam / natu zleSaNaM zleSastattvaM zleSatvam bhAvAdbhAvapratyayAvazyakatvAbhAvAt / na 'sambhavatI'ti zeSaH / tatra 'stokenAlpenAlpadravyamAnahAsenetyekatrArthaH, anytraalpodyogsaarthkyenetyrthH| unnatimunnamanamUrdhvagamanamunnatavadvA svasvarUpasyAvizcikIrSAmityarthaH / AyAti prApnoti / stokena / adhogtim| AyAti ! ityevam-tulAkoTestulAyAH koTirekadezastasya / ca tathA / khalasya durjanasya / vRttirvarttanaM jIvanaM vA / aho Azcaryam / susadRzI / nitAntaM sahazatvamadhigateti bhAvaH / sadRzazabdasya vAcyaliGgatvAtstrIpratyayaH / atrAlpena dravyahArIna, tulAkoTerUvaMgamana. miSa khalasyAlpalAbhAdinA'haGkArAviSkAraH kSaNAdevAdhaHpAtAya, alpenaiva punadravyAtirekeNa tulAkoTeradhaHsthAnamiva khalasya puruSArthaviparyAsAdinA'vamAnAvamananamapi kSaNikam / ityartho vyaGgaH // 84 // ' ityAdau / arthazleSaH 'zabdaparivRttisahatvA'diti zeSaH / nanu zleSasyAlaGkArAntarANAM ca parasparaM bAdhya bAdhakatvenAnusyUtatvameva, keSAJcit leSaviSayatvAta, zleSasyaivaM keSAcidviSayatvAca, tasmAnAyaM pRthagvyapadezyaH iti paramatamAha-asya cetyAdinA / asya zleSAlaGkArasya / ca punaH / alaGkArAntaraviviktaviSayatAyA alaGkArAntarA vivikta viSayatA tsyaaH| , 'paJcamI vibhakteH' 2 / 3 / 42 iti pazcamI / vivikto viSayo yeSAM teSAM bhAvastattA / asambhavAt / vidya mAneSu svasvaviSayavizeSamahimnA'parihayeSu / atra viSaye sptmii| alaGkArAntareSu / apavAdatvenApavAdyatvenApavAdakatvenati vA / apavAdyate iti, apavAdayatIti vA'pavAdastena / akartari ca kArake sajJAyAm / ' 3 / 3 / 19 ti ghaJ 'nandigrahipacAdibhyo lyuNinyacaH / ' 3 / 1 / 134 iti pacAditvAdac vaa| atrAbhede tRtIyA / taddhAdhakatayA tAni alaGkArAntarANi bAdhakAni yasyeti tattayA teSAM bAdhaka iti tasya bhAvastattA tayeti vA / atra hetau tRtIyA / tatpratibhotpattihetutvaM teSAM pratibheti, saivotpattiheturyasya tasya bhAvastattvamiti, tatpratibhAyA utpattihetustattva. miti vA / ' itItyevam / kecidapasiddhAntatayopekSaNIyAbhidhAnA udbhaTAdaya iti yAvat / prAhaH / idamabhihitam-keSA cidviSayaM zlaSo'bhinivizate, zleSasya viSayaM keciditi nAyamalaSkArAntarebhyo viviktaH,teSveva bAdhyabAdhakatvAbhyAmaMtasya sthiteH / yena nAprApte ya Arabhyate sa tasya bAdhakaH' iti ca nayaH / yeneti katari tRtIyA / naJ dvayaM prakRtaM daDhayatum /
Page #731
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| 153 prastutamazaMkhAdau dvitIyArthasyAnabhidheyatayA nAsya gandho'pi, viddhanmAnasa...' ityAdau zleSagarbha rUpake 'mAnasa' zabdasya citta kharorUpobhayArthatve'pi rUpakeNa zleSo bAdhyate, sarorUpasyaivArthasya. vizrAmadhAmatayA prAdhAnyAt, zleSe hi arthadrayasyApi samakakSatvam, 'sannihitavAlAndhakArA bhAsvanmUrtizca' ityAdau virodhAbhAse'pi viruddhArthasya pratibhAtamAtrasya prarohAbhAvAna zleSaH / evaM Apezca bhAve ktaH / tathA ca-yadviSaya eva ya Arabhyate sa taM bAdhate, anyazcatasya bAdhya iti yeSAM viSaya eva zleSa Ara. bhyate tAnalaGkArAn zleSo bAdhate, ye ca zleSaviSaya eva svayamArabhyante te zleSaM bAdhante zleSazca teSAM bAdhya iti sthitm| ityudbhaTAdInAM matam / iti / atha tadeva tAvat spaSTaM vivRNoti-itthamanena prakAreNa / atrAsmin zleSaviSaya iti bhAvaH / vicAryate vicAraH kriyate 'taireveti zeSaH / samAlokyaprastutaprazaMsAdau 'upoDharAgeNa vilolatArakaM tathA gRhItaM zazinA nishaamukhm| yathA samastaM timirAMzukaM tayA puro'pi rAgAdgalitaM na lkssitm||' 'nitarAnIco'smIti tvaM khedaM kUpa! mA kadA'pi kRthaaH|atyntsrshRdyo yataH pareSAM gunngrhiitaa'si||'ityaayudaahrnnaayaaN samAsoktAvaprastutaprazaMsAyAM pAyoktau ceti bhaavH|aadipden pAyoktergrahaNAt / atra sati saptamI dvitIyArthasya dvitIyazcandrAtiriktanAyakAdipratyAyakazvAsAvarthastasyAanabhidheyatayA'bhidhayA pratipAdyamAnatvasyAbhAvAditi bhaavH|asy zleSatyAgandho lakSaNAyAslpasamparkaH / api kiM punaH sAkSAt smbmdhH|n naivaasti|idmbhihitm / samAsoktyAdau yo hi dvitIyo'rthaH sa kevalaM vyanjanayA'vagamyate, tasmAnna tatrAsya sambhavaH, ubhayorarthayorvAcyatve evaitasya svIkArAt / yattvAhuH-'ayamatijaraThAH prakAmagurilaghuvilambipayodharoparuddhAH / satatamasumatAmagamyarUpAH pariNatadikarikAstaTIbibharti // ' atra hi ( yaH ) samAsoktyudAharaNe vRddhavezyAvRttAntaH pratIyate tatrAbhaGgazleSaH, iti srvessaambhimtm| evaM ca-aprakRtArtho na vyaGgyaH |'iti, tatpramattajalpitam, anyathA 'pratIyate' iti tatrAbhaGgazleSa' iti ca kathaM snggcchet| na ca zleSo nAma dvayoH sambandhaH / ' iti vaktaM zakyam / 'evaM ca aprakRtArtho na vyaGgaya iti virodhAt / evaM ca-'samAsektiH parisphUtiH prastute'prastutasya cet / ' ityanabhidhAya 'abhidhAnaM samAsoktiH prastute'prastutasya cet / ityevAbhidheyatvaM prasajyeta / yattu-'evaM cAnyo'nyasanni dhAnabalAdityarthakenoktArthakenedaM bodhitaM yat prakRtArthe niyAmakadvayasattvAt prathamamupasthitiH, dvitIye'pi zabdAntarasani. dhirUpaniyAmakamAtrasaravena tasyApyupasthitiH, kintu pazcAt / ...taraM vyasanAmanaGgIkRtya teSAM zakyullAsAdihetutvakarupanameva / ' ityuktam, tasya mArIcavaTUre pAtaH / iti / 'viddhanmAna sa...' ityAdau 'vidvanmAnasahaMsavairikamalAsakocadIptadheta durgAmArgaNanIlalohitamarutsIkAravaizvAnara / satyaprItividhAnadakSavijayaprAgbhAvabhIma prabho ! sAnAjyaM varavIra vatsarazataM vairiJcamuccaiH kriyAH // ' ityAdAvityarthaH / zleSagarbha zleSo garbhe yasya tatra / rUpake 'rUpakaM rUpitAropAdviSaye. nirphve|' iti vakSyamANalakSaNe'laGkAre / 'mAnasa'zabdasya / cittasarorupobhayArthatve cittasarorUparUpyarUpakobhayArthatve ityarthaH / api / rUpakeNa / shlessH| bAdhyate natu zleSeNa rUpakamiti zeSaH / kuta ityaah-sroruupsy| eva natu cittarUpasyApi / arthasya mAnasapadArthasyetyarthaH / vizrAntidhAmatayA vizrAnteH pratItiparyavasAnasya dhAmAspadamiti tasya bhAvastattA tayeti tthoktyaa| prAdhAnyAta / prAdhAnye hetumAha-hi ytH| zleSe 'satI'ti vizeSaH / arthadayasya / api / samakakSatvaM parasparanirapekSatayA pradhAnatvam / tathA ca-zleSo nAmArthayordvayorapi sAmyam, rUpaka punA rUpyArthamAtraprAdhAnyam / tasmAdiha rUpakeNa zleSo bAdhyate, natu zleSeNa rUpakamiti niSkRSTam / tatrAgIzA ayAhaH'arthayorasamakakSatvAbhAvopapAdakaM samakakSatvaM parasparanirapekSatayA pradhAnatvam / tathA ca-arthavyasya samakakSatve zleSasya viSayaH smbhvti| prakRte tu uddezyavidheyabhAvena guNapradhAnApekSitayA'tulyakakSatvAdrUpakeNa zleSo bAdhyate / anyathA-zliSTaparamparitarUpakasya nirviSayatA''pattariti bhAvaH / ' iti / nanu dvayorapyarthayo: samakakSatve zleSasya prAdhAnyAnIkAre virotha. syocchedaH, tatrApi arthayoH samakakSatvAdityAzaGkayAha-sannihitabAlAndhakArA sannihito bAlo'lpaH keza eveti vA'ndhakAro yatra sA / cApi / bhAsvanmUrti khato mUrtirbhAsvatI mUrtiryasyA iti seti vA / ' ityAdau 'punariti zeSaH / virodhAbhAse virodhamAbhAsayatIti tasmin satItyarthaH / api / viruddhArthasya sanihitavAlAndhakAratye'pi bhAsvanmUrttitvAbhidhAnarUpasyeti bhAvaH / pratibhAtamAtrasya pratibhAta eveti tasya tathoktasya / prarohAbhAvAta praro. * 20
Page #732
--------------------------------------------------------------------------
________________ 154 saahitydrpnnH| (dazama:punaruktavadAbhAse'pi / tena 'yena dhvastamanobhavena' ityAdau prAkaraNikayoH 'nItAnA...' ityAdAvaprAkaraNikayorekadharmAbhisambandhAt tulyayogitAyAm, 'svecchopajAtaviSayo'pi na yAti vaktuM dehIti mArgaNazataizca dadAti duHkham / mohAt samutkSipati jIvanamapyakANDe kaSTaM prasUnavizikhaH prbhurlpbuddhiH|| 85 // ' ityatra prAkaraNikAprAkaraNikayorekadharmAbhidhambandhAddIpake, _ 'sakalakalaM purametajAtaM samprati sudhAM'zuvimbamiva' ityAdau copamAyAM vidyamAnAyAmapi zleSasyaitadviSayaparihAreNAsambhavAta, eSAM ca zleSa. hasya vastutayA'vasthAnasyAbhAvastasmAt / aleSAna na sambhavatItyarthaH / na caivaM virodhAbhAsasyoccheda iti bhaavH| Ahuzca tarkavAgIzA:-'pratibhAtamAtrasya padArthasmRtiviSayasyaiva prarohAbhAvAdayogyatvena zabdAnanubhavAt / tathA ca-arthadvayasya zabdato'nubhave'pi zleSasya viSayasambhavAdutsargatvam,virodhAbhAsasyAyogyatayA zabdato'nubhavAbhAva'pi viSaya ityapavAdaH tvamiti bhaavH|' iti / evaM yathA virodhe dvitIyArthasya pratibhAtamAtrasya prarohAbhAvAna zleSastathetyarthaH / punruktvdaabhaasH| api na sambhavatIti zeSaH / tena samAsoktyAdau zleSasya prasaGgAbhAvAdeva bAdhyatvAbhAva ityanena hetuneti bhAvaH / 'yena dhvastamanobhavena'ityAdau 'loke' iti zeSaH / prAkaraNikayoH prakaraNaprAptayoH zivaharirUpayora. thayoH / 'pAyA'dityatropayogitvena prakRtayorityarthaH / 'nItAnAM''ityAdau zloka'iti zeSaH / aprAkaraNikayo. padmamRgavizeSarUpayorupamAnatvenAprAkRtayorarthayorityarthaH / ekadharmAbhisambandhAdeko dharmoM guNakriyAdyanyatamarUpastasyAbhisambandhaH saMyogastasmAt / pUrvatra pAlanarUpaikakriyAsambandhAt, paratra punarAkulIbhAvAdirUpaikaguNasambandhAditi bhAvaH / tulyayogitAyAM 'padArthAnAM prastutAnAmanyeSAM vA yadA bhavet / ekadharmAbhisambandhaH syAttadA tulyayogitA ||'i mANalakSaNe'laGkAravizeSa ityarthaH / 'vidyamAnAyAmapI' tyagrimeNAnvayaH / 'svecchopajAtiviSayo svacchayA nijakAmanayopajAtAH sampannA viSayAH kAmijanarUpANi lakSyANi yasya se iti, yadvA svecchaM yatheSTamupajAtA upapannA viSayA lakSyANyupabhogasAdhanAnIti yAvad yasya saH / dehI zarIrI 'dehi' iti vA padacchedaH / dAnaM kuruSvetyarthaH / iti / vaktum / na 'yogyatA miti zeSaH / yAti / mArgaNazargiNAnAM ghANAnAmupAyAnAM vA zatAnIti taiH / atra karaNe tRtIyA / ca tathA / duHkhaM pIDAm / dadAti / mohAt / jIvanaM 'kAmijanasyeti 'prajAjanasyeti vA shessH| api / akaanndde'kaale| samutkSipati harati / ataH- prasUnavizikhaH prasUnAni puSpANyeva vizikhA bANA yasya saH, kAma ityarthaH / 'tatheti zeSaH / alpabuddhiralpA mandA buddhiryasya saH / prabhaH / iti-kaSTam / idamatra niSkRSTam-kAmo mUDhaH prabhuzcAtikaSTapradaH, tatra kAmo'naGgatvAna dehavAniti vaktuM zakyate, athApi-mArgaNazataiH kAmijanAn duHkhAkaroti, na kevalaM duHkhAkaroti kintu teSAM jIvanamapyakANDe eva saMzayaM nayati, maDhaH prabhuH sevyamAnyo'pyanekasAdhanairduHkhAkaroti, aparAdhabhramamAtre tvakAle jIvanaM cApaharatIti // atra nirbodharAjasaMvakasyoktiriyam / atra vasantatilakaM chandaH / tallakSaNaM coktaM prAk // 85 // ityatra / prAkaraNikAprAkaraNikayorupameyopamAnatvAbhyAM prakRtAprakRtayoH prabhusmarayorityarthaH / ekadharmAbhisambandhAtsvecchopajAtaviSayatvAdirUpaikadharmasambandhAt / dIpake 'aprastutaprastutayordIpakaM tu nigadyate / ' iti vakSyamANalakSaNe'laGkAravizeSa / vidyamAnAyAmapI ti vakSyamANasya 'liGgavyatyayenAvidyamAne'pI'ti yojyam 'ezata / parama / samprati vartamAnasamaye / sudhAMzabimbaM sudhAMzobimbamiti tathoktam / iva / sakalakalaM kalakalena saha vartata iti sakalAH kalA yatra taditi vA / jAtam / 'nakSatrAdhikRtatvaM dadhati karA yasya sarvatra // ' iti zeSaH / atrAryAchandaH, lakSaNaM cokta prAk / ' ityAdau / ca punaH / upamAyAM 'sAmyaM vAcyamavaidhayevAkyaikya upmaadvyoH|' iti vakSyamANalakSaNe'laGkAravizeSe / vidyamAnAyAm / api / zleSasya tadAkhyasyAladvArasyetyarthaH / etadviSayaparihAreNaiteSAM tulyayogitA''dyalaGkArANAM viSayA udAharaNAni teSAM parihAra: parityAgastena, tulyayogitAyudAharaNAni parityajyeti bhAvaH / asambhavAta / eSAM tulyayogitA''dyalakArA.
Page #733
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricche ] rucirAkhyayA dhyAkhyayA smetH| 155 viSayaparihAreNApi sthiteH, etadviSaye zleSasya prAbalyena camatkAritvapratItezca zleSeNaiva vyapadezo bhavituM saktaH, anyathA tavyapadezasya sarvathA'bhAvaprasaGgAcca / iti / ___ abocyate-na tAvatparamArthataH zleSasyAlaGkArAntarAviviktaviSayatA, 'yena dhvastamanobhavena' ityAdinA viviktaviSayatvAt , na cAtra tulyayogitA, tasyAM ca dvayorapyarthayorvAcyatvaniyamAbhA vAt / atra hi-mAdhavomAdhavayorekasya vAcyatvaniyame'parasya vyaGgayatvaM syAt , kizca-tulyayogitAyAmakasyava dhamasyAnekadhAmasambaddhatayA pratItiH, iha tu anakaSAdhAmaNA pRthakUpRthagdhamasambaddha NAm / ca punaH / zleSaviSayaparihAreNa SodAharaNAni parityajyeti bhAvaH / api / sthite: sambhavAt / zleSastutyayogitAdibAdhaka' iti zeSaH / etadviSaye eteSAM tulyayegitAyadAharaNe iti bhAvaH / zleSasyAnekArthavAcanasyAlaikArastha / prAbalyena prabalatayA pradhAnatayeti yAvataH / camatkAritvapratItezcamatkaraNazIlatAyAH pratyaya netyarthaH / c| zleSeNa zleSadvArA / eva / vyapadezo'bhidhAnam / tatra tatra zliSTatvamityuktiH / bhvitum| zaktaH / anyathA tulyayogitAdInAM zliSTatvavattA'naGgIkAre iti bhAvaH / tadavyapadezasya tasya zleSasya vyapadezastasya / savethA savidhayA / abhAvaprasaGgAdabhAvasya prasaGgastasmAt / ca etadviSaye (tulyayogitAyudAharaNe ) zleSaNaiva vyapadezo bhavituM yuktaH' iti pUrveNAnvayaH / ayambhAvaH-samAsoktyAdau zleSa evaM na, tatra dvitIyArthasya vyaGgayamAtratvAt ,rUpakAdau ca laSaH sannapi rUpakAdinA vAdhyate, tatra rUpakAdereva prAvalyAtU, tulyayogitAdau punaH zleSo bAdhakaH, tadapekSayA'syeva prAbalyAt / evaM ca-'niravakAzo vidhiH sAvakAzaM bAdhate' iti nayena tulyayogitA''disambhavasthale eva zleSasyApi sambhavo'bhyupa. gantavyaH aso ca tatrApavAdasvarUpegAvatiSThate, naca rUpakAdAvapi tatrAsya tena bAdhitvAt / iti / ___ evaM pUrvapakSa saMdotarapakSaM darzayitumupakramate-atrAsmin 'asya ca....'ityAdinA pradarzite pUrvapakSe / ucyate siddhaant| tvena pratipAdyata iti bhAvaH / paramArthataH siddhaantvicaartH| zleSasya / alaGkArAntarAviviktaviSayatA'laGkArA. ntarebhyo'vivikto'bhinno viSayo yasya tadabhAvastattA / na naiva / tAvat prathama sambhavatIti shessH| kuta ityAha-'yena. dhvamtamanobhavana'ityAdinA / viviktaviSayatvAdviviktaH pRthagudAhRto viSayo yasya tattvAt / nanu yena...'ityAdau tu prAkaraNikayormAdhavomAdhavayorekadharmAbhisambandhAttalyayogitA'pyastIti kathamiha tasya viviktaviSayatvamityAzaGkayAhaatra 'yena' ityatra / cana / tulyyogitaa| yataH-tasyAM 'yena'ityatra tathA'bhimanyamAnAyAM tulyayogitAyAmityarthaH / c| dvayoH 'prAkaraNikAprAkaraNikayo riti zeSaH / api / arthayoH / vAcyatvaniyamAbhAvAda vAcyatvena niyamastadabhAvastasmAt tulyayogitAyAM dvAvapyau~ vAcyau bhavataH, kintu 'yena' ityAdau tanniyamAbhAva iti hetoriti bhAvaH / nanu 'yene'tyAdau kathaM na dvayorapyarthayorvAcyatvaM, pAyeNobhayatrApyabhidhAsaJcArAt' ityAzaGkayAha-atra 'yene'tyAdau / hi yataH / mAdhavomAdhavayoH / atra nirdhAraNe saptamI / ekasya mAdhavomAdhavAnyatarapadArthasyetyarthaH / bAcyatva. niyame vAcyatvasya niyamaH 'saMyogo viprayogazca' ityAyuktadizA niyantraNamiti yAvat tasmin / atra satyarthe saptamI / aparasya niyantritatvavidhurasya / vyaGyatvaM vyasanayA'bhineyatvam / syAta / ayambhAvaH-'yene tyAdau mAdhavomAdhavAnyataraparArtha evAbhidhAyA viSayaH, 'saMyogI viprayogazca' ityAdyaktadizaikatrAsyAniyantritatve'nyatra viSayamabhidhAtumazakyam , evaM ca-yatra nAbhidhAsaJcArastatra vyaJjanayopanIyate'rtha iti siddhAnte mAdhavomAdhavayorekasya vAcyatve'parasya vyaGgayatvaM nirbAdham / iti / evamekaM doSaM pradApi asantaSyana doSAntaraM darzayati-kizca doSAntaramapItyarthaH / tulyayogitAyAm / atra viSaye sptmii| ekasya / eva natvanekeSAm / dharmasya 'yathA-'svacchopajAtaviSayo' tyAdau svecchopajAtaviSayatvAdirUpasya tathA' iti zeSaH / anekAmabaddhatayA'neke ca te dharmiNa iti taissambaddha stadbhAvastattA tayA / 'yathA-'svecchopajAta...'ityAdau prasanavizikharUpamiNA maDhaprabhurUpadharmiNA ca samvaddhatayA tathe' :ti zeSaH / pratItiH 'sambhavatIti zeSaH / iha 'thena'ityAdau / t / anakeSAM 'mAdhavomAdhavAdirUpANA'miti zeSaH / atra bahuvacanamavivakSitam / dharmiNAm / pRthaka pRthak / vIpsAyAM dvitvam / dharmasambaddhatathA dharmaranovaMsanAbhavatvAdibhi. dhvastamanobhavatvAdibhizceti bhAvaH / samvaddhAstadbhAvastatA tayA / 'pratIti' riti pUrveNAnvayaH / 'na tasmAt-'yena vastama
Page #734
--------------------------------------------------------------------------
________________ 156 sAhityadarpaNaH / [ dazama: tayA 'sakalakalaM..' ityAdau ca nopamApratibhotpattihetuH zleSaH, pUrNopamAyA nirviSayatA''pateH / 'kamalamiva mukhaM manojJametat kacatitarAM..' ityAdyasti pUrNopamAviSaya iti cenna !" yadi 'sakalakalaM..' ityAdau zabdazleSatayA nopamA ? tAI kimaparAddhaM 'manojJa...' ityAdAvarthazleSeNa ? sphuTamarthAlaGkAra|vetAvupamAsamuccayau, kintu 'Azritya zabdamAtraM sAmAnyamihArSi sambhavataH / ' iti rudraToktadizA guNakriyAkhAmyavat zabdasAmyasyApyupamA prayojakatvAt / nanu guNakriya sAmyasyaivopamAprayojakatA yuktA, zabdasAmyasya tu na tathA tatra sAdharmyasyAvAstavasvAt / tatazca - pUrNopamAyA anyathA'nupapatterguNakriyA sAmyasyai vArtha? leSa viSayatAM parityAge pUrNopamAviSayatA yuktA / na tu 'sakalakalaM...' ityAdau zabdasAmyasyeti cenna 'sAdharmyamupametyevAvi " nobhavena' ityAdau tulyayogitAyAH sambhavo'pI' ti zeSaH / ayambhAvaH - 'yena vastamanobhavena' ityAdAvapi 'svecchopajAta viSayo'pi' ityAdivadyayaMbhaviSyadanekai dharmibhirekasyaiva dharmasya sambaddhastatrApi tulyayogitA samabhaviSyat / naca tatheti na kiJcidetaditi / alaGkArANAM madhye yo yatpratibhAjanyapratibhAviSayaH sa tadvAdhya iti niyamamanusRtya nanu ileSeNopamA bAdhyate iti cannetyAha 'sakaLakaLa ityAdau / ca / upamApratibhotpattiheturupamApratItijananahetubhUta upamAbAdhaka iti yAvat / zleSaH / na naivAbhyupagantavyaH / kuta ityAha- pUrNopamAyAH / nirviSayatvApatteH / 'sakalakalaM ityAdAvapi yadi zleSaH tarhi pUrNopamA kutra ? na ca kutrApi tasmAdupamaiva zleSasya bAdhiketi bhAvaH / na 'kamalam' iva / etat / 'lalanAsambandhI 'ti zeSaH / mukham / manojJaM manoramam / 'kacatitarAm vibhAti / ' ityAdi 'vAkya' miti zeSaH / asti / pUrNopamAviSayaH pUrNopamAyA viSayabhUtam / iti / cet / na / kuta ityAzaGkayAha-yadi / zabdazleSatayA zabdAnAM zleSo yatra tattayA / zabdazleSavattayeti bhAvaH / 'sakalakalaM.' ityAdau / upamA / na / 'vAdhyate' iti zeSaH / tarhi | 'manojJaM' ityAdI / 'sambhavatA' iti zeSaH / arthazleSeNa / manojJatvasyopamAnopameyabhUtayoH kamalabhukhayorbhinnatayA zliSTatvAdarthayoH zleSeNeti bhAvaH / kim / aparAddha / maparAdhaH kRtaH / ayaM bhAvaH - yathA 'sakalakalaM..." ityAdau zabdazleSeNopamA na vAdhyate, tathA 'kamalamiva' ityAdAvarthaleSeNa kathaM na sA bAdhiSyate, ubhayatra zleSasya tulyabalatvAt / iti / nanu zabdazleSo'rthazleSa iti zabdArthayorbheda eva niyAmakaH, upamAyA arthAlaGkAratayA zabdazleSasyaivopamAbAdhakatvAta, arthazleSasya copamAbAdhyatvAditi cenetyAha - etau pUrvamabhihitalakSaNau / upamAsamuccayau / sphuTaM nizcitam / bharthAlaGkArau / kintu / zabdamAtraM zabda eveti tattathoktam / sAmAnyaM sAdhAraNaM dharmam | AzrityopajIvya / iha 'sakalakalaM...' ityAdau / api / sambhavataH / itItyevam / rudraToktadizA TaH kAvyAlaGkArakattI tenoktA'sau dik mArgadarzana tayA / guNakriyA sAmyavad guNakriyayoH sAmyasyeva / zabdasAmyasya kevalazabdarUpasAdhAraNadharmasamAnatAyAH / api / upamAprayojakatvAdupamAsAdhakatvena svIkArAdityarthaH / 'sakalakalaM.' ityAdau nopamA pratibhotpattihetuH zleSaH' iti pUrveNAnvayaH / nanu (AzaGkate / guNakriyA sAmyasya / eva natu zabdasAmyasya / upamAprayojakatopamA nirvAhakatA / yuktA saGgatA / kuta ityAha-tatra guNakriyAsAmya ityarthaH / sAdhamyasya samAnadharmatAyA upamAnopameyayosamAnatayA pratyAyakasya dharmasyeti bhAvaH / vAstavatvAdupamAnopameyarUpavastunaH samavetatvAditi bhAvaH / zabdasAmyasya tu punH| tathA yathA guNakriyAsAmyasyopamAprayojakatA' iti pUrveNAnvayaH / na naiva / 'yukte 'ti zeSaH kuta ityA zaGkathaM tatparipanthinaM hetumAha - sAdharmyasya samAnadharmatAyAH / avAstavatvAdupamAnopameyarUpavastunorasamavetatvAt / athAnevaMsvIkAre Apatti darzayan svamataM nivedayati- tatastasmAt, guNakriyAsAmyamAtrasyopamAprayojakateti svIkArAt / ca punaH / anyathA zabdasAmyasyApyupamAprayojakatvamiti svIkAre / pUrNopamAyAH / anupapatterupapatterasambhavAt zabdasAmye sAdRzyasmAvAstavatvAnna zabdasAmya upamA pUrNeti hetoriti bhAvaH / guNakriyAsAmyasya / eva natu zabdasAmyasya / arthazleSaviSayatA parityAge'rthazleSasya viSayastasya bhAva iti tasyAstattAyAH parityAgastasminniti tathokte / atra satyarthe saptamI / pUrNAmAviSayatA / yuktA / na tu punH| sakalakalaM...' ityAdau / zabdasAmyasya 'zabdazleSaviSayatA I
Page #735
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH) rudhirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / ziSTasyopamAlakSaNasya zabdasAmyAda vyAvRtterabhAvAt / yadi ca zabdasAmye sAdharmyamavAstava. svAnopamAprayojaka, tadA kathaM 'viddhanmAnakhahasa' ityAdAvAdhArabhUte cittAdau sarovarAdyAropo rAjAdehakhAdyAroparUpakaprayojakaH,kizca yadi vAstavasAmye evopamA'GgIkAA , tadA kathaM tvayA'pi 'sakaLakalaM' ityAdau bAdhyabhUtopamA'GgIkriyate? kizcAtra zleSasyaiva sAmyanirvAhakatA natu sAmyasya zleSa nirvAhakatA, zleSavandhataH prathamaM sAmyasyAsambhavAdityupamAyA evAGgitvena vyapadezo jyAyAn / parityAge pUrNopamAviSayate'ti shessH| itItyevam / ceta / atredaM haiyyaGgavInam-nanu yatropamAnasyopameyasya ca guNaiH kriyAbhizca sAdRzyaM tatraivopamA, yatra tu na guNaina vA kriyAbhirupamAnopameyayoH sAdRzya, tatra zabdamAtrasAdRzyaM nopamopakRtaye / atha yadi zabdasAmyamupamA nirvahatIti svIkriyeta? pUrNopamAyAH ko nAma tarhi viSayaH ? 'kamalamiva' ityAdau tu na zabdasAmyam, asti puna:-'sakalakalaM'ityAdau, atraivaM zabdasAmye pUrNopamaiva na sambhavati, upamAnopameyayorvastutayA sAdRzyolAsAnupasthAnAt / tasmAt 'sakalakalaM...'ityAdau zleSaH pradhAnaH san kathamapi sambhavantImapyupamA bAdhate 'kamalamiva' ityAdAvupamApradhAnabhUtA kathamapi sambhavantaM zleSam / iti cet ! ko doSaH ? iti / uttaramAha-na tathA'bhidheyamiti bhAvaH / yataH-'sAdharmya samAnaH sadRza eko vA dharmo guNakriyAsamAnazabdavAcyatvarUpo yayoH (upamAnopameyayoH) tau sadharmANau tayorbhAvaH sAdharmyamupamAnopameyayoH samAnadharmeNa saha sambandha iti bhaavH| 'samAnasya cchandasya mUrdhaprabhatyudarkeSu / '6 / 3 / 84 ityatra 'samAnasya' iti yogavibhAge 'sapakSaH' ityAdivatsAdezaH / iti kAzikAkArAH / 'vopasarjanasya / ' 6 / 3 / 82 iti 'samAnaH sakhyeti sasakhI'ti vadasvapadavigrahe sahazabdasya samAnavacanatvAtsAdezaH / iti dI detAH / dharmAdanica keva. lAt / ' 5 / 4 / 124 ityanica / upamA tannAmAlaGkAraH / ' itItyevam / aviziSTasya 'vAstavaM sAdharmyamupamA, na punavAstavam, iti viziSyAnabhihitasyeti bhAvaH / eva upamAlakSaNasya / zabdasAmyAta / vyaavRtteH| abhAvAt / ayambhAvaH-guNakriyAbhiH sAmyaM ( sAdharmyam ) cedupamA, zabdatazcanneti viziSya sAdharmyasyopamAtvenAsvIkArAt zabdasAmyasyApyupamAprayojakatvenAbhyupagamAt / iti / tarkavAgIzA apyAhuH-'aviziSTasya vAstavarUpavizeSarahitasya / upamAlakSaNasya kAvyaprakAzAyuktasya / tathA ca-yena kenApi sambandhenopamAnopameyavRttidharma upamA, natu samavAyasambandheneti niya. maH / zabdasyopasthApyatvasambandhenopamAnopameyavRttitvenopamAprayojakatvamakSatam / ' iti / vAstavameva sAdharmyamupamAprayojakamityapi no vktvymityaah-ydi| ca / zabdasAmye 'satI'ti yAvat / sAdharmyam / avAstavatvAt / upamAprayojakam / na / tadA / katham / 'vidnmAna khahaMsa' ityAdau / 'upamAnopameyayorabhedaprati. pattirUpasya rUpakasya (sAdharmyasya) avAstavatve'pIti shessH| AdhArabhate / cittAdau mAnasapadavAcyAdau / sarovarA. dyaaropH| rAjAde rAjapadavAcyAdeH / haMsAdyAroparakaprayojako haMsAderAropa iti taM rUpayatIti haMsAyAroparUpakaH, so'sau prayojaka iti tathoktaH / ayambhAvaH-yathA-zabdasAmye sAdharmyasyAvAstavatve'pi 'vidvanmAnasahaMsa' ityAdI upamAnopameyayorabhedastathA svIkriyatAM nAma 'sakala kalaM' ityAdAvapi / iyAna bhedaH / tatra sAdharmyavAcakAbhAvaH, atra punaH-sAdharmyavAcakamapi padam / ata eva tatra upamAnena samamupameyasya sAkSAdbhedAbhAvArtha AropaH, atra punarna tathA, kintu sAdharmyamAtram / yadyapi rUpakasthale sAdharmya neti na vakta zakyate, tathA'pi tadvAcakapadAnupAdAnAd vyaGgayam / evaM ca-rUpakAdiSu sAmyasya vyaGgayatvam' iti vRttikAreNa vakSyamANaM saGgacchate / etena-'zabdasAmye sAdharmyasyAvAstavatvena nopamAprayojakatvam / ' iti dattottaram / zabdasAmye sAdharmyasya vAstavatvAnaGgIkAre 'vidvanmAnasahaMsa' ityAdau rUpake'pyupamAnopameyabhAvarUpavastunaH samavetatvaM vaktumazakyatvAt / iti / atha vAdinaH svavacanavirodhaM darzayati-kizca / yadi / vAstavalAmye guNakriyAsAmyarUpe vAstave sAdRzya ityarthaH / eva natu zabdasAmyarUpe'vAstave sAdRzya ityarthaH / upamA / aGgIkAryA'GgIkAryatvenAbhimateti bhAvaH / tadA / katham / tvayA 'vAdisamAjena' iti zeSaH / vAdinAM bahutve'pi samAjamuddizyaikatvenAbhidhAnamanavadyam / api / sakalakala' ityAdau / bAdhyabhUtAzleSakartRkavAdhaviSayakabhUteti bhAvaH / upamA / aGgIkriyate |aymbhaavH-shbdsaamye sAdharmya na vAstavam , avAstavatve ca tasya nopamA, ityeva yadi svasiddhAntaH, tarhi tAdRzasthale ileSeNopamA bAdhyate ityapyabhidhAnaM kimmalam ? iti / naca 'sakalakalaM' ityAdau zleSasya prAdhAnyam, iti vartumarhamityAha-kizca / atra 'sakalakalaM...' ityAdau / shlesssy| eva / sAmyanirvAhakatA sAmyasyopamAtvasya nirvAhakastasya bhAvastattA / na / tu / sAmyasyopamAtvasya / 2ssnirvaahktaa| atra hetumAha-zleSavandhataHprathamam / sAmyasya / asambhavAt / evmuttryitvopdishti|itysmaaddhetoH|
Page #736
--------------------------------------------------------------------------
________________ saahitydrpnnH| [dazamaH 'prAdhAnyena vyapadezA bhavantI' tyuktanayAt / nanu zabdAlaGkAraviSaye'GgAGgibhAvasaGkaro nAGgIkri. yate tat kathamatra zleSopamayoraGgAGgibhAvaH khaGkara iti cet ! na / arthAnusandhAnavirahiNyanuprAkhAdA dAveva tethA'naGgokArAt, evaM dIpakAdAvapi jJeyam / 'satpakSA madhuragiraH prasAdhitAzA mdoddhtaarmbhaaH| nipatanti dhArtarASTrAH kAlavazAnmedinIpRSThe // 86 // ' ityatra zaradarNanayA prakaraNe na dhArtarASTrAdizabdAnAM haM jAdyarthAbhidhAne niyamanAd duryodhanAdirUpo'rthaH zabdazaktimUlo vastudhvaniH / iha ca prakRtapracandhAbhidheyasya dvitIyArthasya sUcyatayaiva upmaayaaH| eva (natu zleSasya) aGgitvena pradhAnatvena / vyapadezaH / jyAyAn / atra hetumAha-'prAdhAnyena / atra karaNe tRtIyA / 'pradhAnene ti pAThe tu abhede iti bodhyam / vypdeshaaH| bhavanti / ' ityuktanayAt / ayambhAvaH'sakalakalaM purametajjAtaM samprati sudhAMzubimbamiva ' ityAdau 'sakalakalam' ityetAvatyaMze zleSaH, asau ca 'sudhAMzubimba. miva' ityaupamyaM nirvahati, na hi 'sudhAMzubimbamiva' ityetAvatyabhihite 'purametat' ityanenaupamyaM saGghaTate, tasmAt tanirvAhAya 'sakalakalam' iti zleSaH / evaM sati-zleSottaramaupamyam , na tvaupamyottaraM ileSaH, ityupamA'NitayA pradhAnabhUtA, zleSaH punaraGgatayA'pradhAnabhUtaH ityeva vaktuM yuktam / 'alaGkArA hi prAdhAnyena camatkArAdhAyakA bhavanto' ti ca nayaH / iti / nanu ( AzaGkayate) / zabdAlaGkAraviSaye zabdAlaGkArANAM madhye / ajhAGgibhAvabaGkaraH / na / aGgIkriyate 'saGkarasyArthAlaGkAramAtraviSayatvAt' iti zeSaH / tattarhi / katham / atra 'sakalakalaM.' ityAdau / zleSopamayoH / aGgAGgibhAva tadrUpaH / saGkaraH / iti cet / na / kuta ityAha-arthAnusandhAnavirahiryAlaGkAraiH zUnye / anuprAsAdau / eva natu zleSAdau / tathA'jhAGgitvena saGkara iti / anaDokArAt / uktamarthamanyatrApyatidizati-evam / dIpakAdau dIpakatulyayogitAdo / Apa / jJayam / dIpakAdau dIpakatulyayogitAdau / api / neyam / 'prAdhAnyena vyapadeza' iti nayAnusaraNamiti zeSaH / prAdhAnyena vyapadeza iti nayaH sati sandehe vivicyopAsanIya iti dhvanayati'utpakSAH santa uttamAH pakSAH patrANi tatsadRzAH sahAyAzca yeSAM te iti tathoktAH / madhuragiro madhurA gIrvAka yeSAM yasya veti te tasyeti vA / yadvA dvitIye pakSe-satpakSAzca te'madhuragira iti satpakSAmadhura giraH / prasAdhitAzAH prasAdhitA alaIkRtAH, pUrgAH kRtA iti vA''zA dizo manorathA vA yaurati te tathoktAH / madoddhatArambhA madena zaratkAla kRtena cittavikAreNa, rAjyasampadAdikRtena garveNa vA''rambhA vyApArA yeSAM te / dhAra * haMsavizeSA, dhRtarASTasyAtmajA duryodhanAdayo vA / 'dhArtarASTrAH sitetaraiH / ' ityamaraH / dhatarASTasyApatyAni pumAMsa iti dhArtarASTrAH / 'tsyaaptym| 4 / 1 / 92 ityaN / kAlavazAt kAla: sUtradhArAnujJAtasaGgItAnurAgitayA zaratsamayaH, bhaviSyanATakIyavastusUcanA'nurodhitayA mRtyusamayo vA tasya vaza icchA tasmAt / krAlecchAmanurudhyetyarthaH / 'vazaH kAntau' ityamaraH / 'lyaglope karmaNyadhikaraNe ce' ti paJcamI / medinIpRSThe medinyA mAnasasarovarasambandhinyAH saGgrAmasambandhinyA vA pRthivyAH pRSThaM tatra / nipatanti / 'zaradi mAnasaM haMsA prayAntI'ti kavisamayAt , 'kAlena kavalitA duryodanAdayo bhavantI' ti dyotanIyatvAca / veNIsaMhAre sUtradhArasyoktiriyam / atrAryAchandaH, tallakSaNaM coktaM prAka // 86 // ' ityatra / zaraddharNanayA zarado varNanena (abhede tRtIyA) prakaraNe nAdhArASTrAdizabdAnAmA atra'satpakSAdizabdAnA' bhiti vaktavye'pyetadvanametatprAdhAnya dyotuyitum / vAdyarthAbhidhAne haMsAdyarthAnAmabhidhAnamabhidhayA pratipAdana tatra / tathA yuktam-'sUtradhAraH-(savailazyasmitam ) mAriSa ! zaratsamayavarNanAzaMsayA haMsA dhArtarASTrA vyapadizyante, tat kiM zAntaM pApam.." iti / niyamanAt 'saMyogo"arthaH prakaraNaM.. zabdArthasyAnavacchede vishesssmRtihetvH|' ityukta dizA niyatatvAt / duryodhnaadiruupH| arthH| vyajyamAnatvA 'diti zeSaH / zabdazaktimUlaH zabdAnAmanekArthAnAM satpakSAdipadAnAM zaktiranekArthopasthApanasAmaryarUpA'bhidheti saiva mUlaM (tAmevAzrityAtra vyajanAyAH pravRtteH) yasya saH / vastudhvanivastunaH 'duryodhanAdayo mriyante' ityarthasya dhaniH / nanviha na kathaM 'haMsA iva kAlavazA duryodhanAdayo nipatantI' ghupamA dhvaniH, tadubhayArthasya vA zaktimUlatvAcchre ityAzajhyAha-iha 'satpakSA madhuragiraH' ityatra / ca / prakRtaprabandhA
Page #737
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| vivakSitatvAdupamAnopameyabhAvo na vivakSita iti nopamAdhvanirna cAzleSa iti sarvamavadAtam / bhidheyasya prakRtaH 'zAntaM pApaM, pratihatamamaGgalam' ityAdipAripArzvakAyuktadizA duryodhanAdipatanaM pratipAdayitumArabdho'sau prabandhaH 'satpakSA'.." ityAdigrantha iti tasyAbhidheyastadvArA'bhidhayA pratipAdya iti tasya, tatsvarUpasyeti bhAvaH / dvitIyArthasya dvitIyaH zaradAzaMsanarUpaprakaraNavazAtprathamamavatiSTamAnasya haMsAdyarthasyApekSayA pazcAdavatiSTamAno'sAvartha iti tasya tathoktasya / sacyatayA sUcitu yogya iti sUcyastasya bhAvastattA tayA / 'alpamAtraM samuddiSTaM sarpati / phalasya prathamo hetu/ja...' ityAyuktadizA'spaSTaM pratipAdyatvenAta evApradhAnatayeti bhAvaH / eva anyathA sUtradhAraH-(mAriSa ! zaradvarNanAzaMsayA haMsA dhArtarASTrA vyapadizyante tat kiM zAntaM pApaM, pratihatamamaGgalamityAdi ) vAkyaM viruddha syAdityavadhAraNam / vivakSitatvAt / upamAnopameyabhAvaH / vivakSitaH / na 'sambhavatI' ti zeSaH / ityasmAt / upamAdhvaniH 'durgAlaGkRtavigraho...' ityAdivadupamAyA dhvniH| na / shlessH| vA / na / itItyevam / sarvam / adadAtaM nirdoSam / atrAhurgaGgAdharakArAH-'ayaM cAlaGkAraH prAyeNAlaGkArAntarasya viSayamabhinivizate, tatra kimasya bAdhakatvaM syAdAhosvitsar3akIrNatvam ,utAho bAdhyatvam, iti / atrAharudbhaTAcAryA:-'yena nAprApte ya Arabhyate sa tasya vAdhaka' iti nyAyenAlaGkArAntaraviSaya evAyamArabhyamANo'laGkArAntaraM baadhte| na cAsya viviktaH kazcidasti viSayo yatra sAvakAzo'yaM nAnyaM bAdheta / tathA hi-aprakRtamAtrayoH prakRtamAtrayorvA tulyayaugitaiva jAgarti, prakRtAprakRtayostu dIpakam , tadanumoditA upamAdayazca / na ca deva ! tvameva pAtA(s)lamAzAnAM tvaM nibandhanamAtvaM cAmaramarudbhamireko loktryaatmkH||'ityaadikaavypr. kAzIktau vivikto'sya viSaya iti vAcyam,rUpakasyaivAtra sphutttvaat| zleSasthApitapAtAlAdyarthasyAbhedAropamantareNa lokatrayAtmakatvasya durupapAdatvAt / kathaM tarhi 'nadInAM sampadaM bibhradrAjA'yaM sAgarI ythaa|' ityAdAvupamAyAH pratyayaH, kathaM vA tatrava yathA zabdasthAne kimuzabdadAne utprekSAyAH, apara iti kRte ca rUpakasya; iti cet / na / atra yupamAdInAM pratibhAnamAtraM na tu vAstavI sthitiH / nahi zvaityena zuktau rajatatvaM pratIyamAnaM vastuto'sti, tasmAdupamA''dipratibhotpattihetuH zleSa eva svaviSaye sarvatrAlaGkAraH / ' iti / etaccApare na kSamante,tathAhi-yattAvaducyate- yena nAprApte''ityAdi. tatra prAgudAhRte 'padmAkhyaM tat kimapi lalitaM...'ityasmatpadye, 'sarvadomAdhavaH-pAtu yogaGgAM samadIdharat / ' ityAdiparakI yapadye ca zleSAtiriktaH ko'laDakAraH? tulyayogitA tu sAdRzyapratItiniyatA kathamatra zakyate vaktum / nahi-lakSmIkamalayohariharayoI prakRte sAdRzyaM prativipAdayiSitam / nApi cAtraikazrutyA'rthadvayopapAdanaM vinA'nyat kiJcicamatkArajanakaM, yenAlaGkArAntaramabhyupagacchema / ekazrutyA'rthadvayopAdAnaM tu zleSa eva / evaM ca sAvakAzatvAcleSasyAlaGkArAntarApavAda. katvaM na yuktam / ata evopamA''dInAM pratibhAnamAtramiti yaduktaM, tadapi na saGgatam / guNakriyA''deriva zabdamAtrasyApi samAnadharmatvenopamAyAM tAvadvAdhakAbhAvAt / evamevAlaGkArAntarasyApi zleSaviSaye pAramArthikyeva sattA, na prAtibhAsikI, pratyuta zleSasyaiva pratibhAnamAtramiti vaktuM yuktam / pUrNopamAyA viSayasya sarvasyApi trividhazleSeNAkAntatvAnniravakAzatayA'sya sAvakAzasya khaviSaye bAdhaucityAt / tathA-'samarArcito'pyamarArcitaH' ityAdau zleSasya taimarikacandradvayavatprati. bhAnamAtrameva, na tvalakAratvam,tajjIvAtoddhitIyArthasyApratiSTAnAt / virodhasya tvAbhAsarUpasyApyalaGkAratvaM natu zleSasyeti sphuTameva / tasmAdevamAdau zleSapratibhayotpAdyo virodha evAlaGkAraH, natu virodhapratibhayotpAdyaH ilessH| kiJca-pratyekaM tattadU. papuraskAreNa kasyApyalakArasya nAsti zleSaviSaye nAprAptatvamalaGkArAntarapuraskAreNeti cet,evaM tarhi bAdhyasAmAnyacintayA svaviSaye prAptasya sarvasyApi bAdhApattau zliSTaparamparitarUpakasya zliSTasamAsoktezvoccheda eva syAt / tasmAccheSasya nApavAdakatvaM, saGkIrNatvaM tu syAt / ' iti / anye tu-'alaGkArA hi prAdhAnyena camatkArAdhAyakAH svAMkhAmAkhyAM labhante, ta eva
Page #738
--------------------------------------------------------------------------
________________ saahitydrpnnH| [ dazamaH paropakArakatayA vartamAnAstAM tyajanti / yathA-rarAja bhUmau vadanaM mRgAjhyA nabhovibhAge hariNAkabimbam / ' ityatra prakatAprakRtAtmakAnAmekadharmasambandho dIpakAkhyAM bhajate, tyajati ca-'rAjate vadanaM tanvyA nabhasIva nizAkaraH / ' ityatra / ata evocyate-'prA (pra) dhAnye (ne)na vyapadezA bhavanti iti / evaM cAlaGkArAntaropaskArakatayA sthitaH lepaH kathakAraM svagRhastha iva laSAlaGkAravyapadezaM voDhumISTAmiti bAdhyaprAya eva / ' ityapyAhuH / ' iti / pradIpakArA apyAhuH'nanu gleSastAvad dvidhA sabhaGgapado'bhApadazca / tatrAdayaH zabdazleSaH kharitAdiguNabhedAdbhinaprayatnoccAryyatayA bhinnAnAM zabdAnAM bandhe 'jatukASTa nyAyAcchabdayoreva zliSTatvAt, dvitIyastvarthazleSaH kharitAdiguNAbhedAdekaprayatnIcAryatayA zabdabhedAbhAvA dekavRntagataphaladvaya'nyAyenArthayoreva dilaSTatvAt / yadyapi-'arthabhedena zabdabheda' iti nayena dvitIye'pi zabdasya bhedaH,tathA'pyupapattyA zabdabhedapratItAvapyekatA'dhyavasAyAnAsti zabdabhedaH,sa eva niravakAzatayA sarvAMlakArabAdhaka ityalaGkArAntarANAM pratibhAmAtramutpAdayati,natu ttpryaaptim|ythaa-'svyN ca pllvaataamrbhaasvtkrviraajinii| prabhAtasandhyavAkhApaphalalubdhe hitprdaa|' atra pUrvArdhe'bhaGgapadaH, dvitIyAdhai sbhaapdH| dvympyupmaaprtibhotpttihetuH| sAdhAbhAvena tasyAH prarohAbhAvAt / ekaprayatnoccAr2yAMNA tacchAyAM caiva vibhramAmAsvArItAdiguNannibandhaH zliSTa ihocyte||' 'alaGkArAntaragatA pratibhA janayetpadaiH / dvividhairarthazabdoktiviziSTaM tatpratIyatAm // ' iti| dvividho'laGkArasarvasvakArAdibhirardhAdhitatvenArthAlakAramadhye paThitastat kathaM zabdAlakAramadhye ptthyte|'iti|ucyte-dossgunnaalngkaaraannaaN zabdArthagatatvena yo vibhAgaH so'ndha. yavyatirekAbhyAmeva vyavatiSThate |...yccoktm--'svyN ca...' ityAdAvudAhRte upamApratibhotpattihetuHzleSaH / iti, tadapyayuktam / pratyutopamaivAna zleSapratibhotpattihetuH / tadbAdhakatvAt / tathA hi-sAdhAbhAvenopamAyAH prarohAbhAvAdeva tAvanopamA bAdhyA / yataH-'kamalabhiva mukhaM manojJabhetat kacatitarAm' ityAdau manojJatvasya guNasya dIptirUpAyAH kriyAyA vA ubhayorvA sAmyaM yathopamA nirvahati tathA 'sakala kalaM purametajjAtaM saMprati sudhAMzubimbamiva / ' ityAdAvapi zabdamAtrasAmyenApi sA yuktaiva, sAdharmyamAtrasyopamApayogakatvAt, tasya cArtharUpasyeva zabdarUpasyAvizeSeNa sambhavAt / yathA hayuktaM rudraTena-'sphuTamarthAlaGkArAvupamAsamuccayau' iti / athAtra sAdharmyasambhave'pi nopamA / sAdhAraNadharmaprayogazUnyo hi 'kamalamiva mukham / ' ityetaavnmaatraadirupmaavissyH| atra tu zabdarUpasAdhAraNadharmaprayoga eveti vaijAtyAdvaktavyaM, tadapi na yuktam / pUrNopamAyA nirviSayatvApatteH / sAdhAraNadharmaprayoge upamAtvAbhAvAt tadaprayoge tvapUrNAtvAt / tadetaduktam / 'naca kamalamiva mukham' ityAdi / sAdhAraNadharmaprayogazunya upamAviSaya iti vaktuM yuktam / pUrNopamAyA nirviSayatvApateH / iti / kecitpunastadanyathA vyAcakSate-tathA hi 'yatra sAdhAraNadharmoddhAre'pyupamA sambhavati prasiddhatvAtsa upamAviSayo na cAtra tathetyAkSepArthaH / ayaM pUrNopamAviSayo na syAt / iti / yadvA-ileSasyopamAbAdhakatvAyaitadaGgIkriyate tathA zleSasyopamAvAdhakatve pUrNopamA nirviSayaiva syAt / 'kamalamitra mukha manojJametat' ityatra manojJatvasya sambandhibhedAnnA nAtvenArthazleSasvIkArAt / iti samAdhAnArthaH / nanu evaM zleSasya nirviSayatvam, asaGkIrNasthalAbhAvAt iti cet, na 'deva ! tvameva pAtAlamAzAnAM tvaM nibandhanam / tvaM cAmaramarudbhamireko lokatrayAyase // ' ityAdAvalaGkArAntarAsambhavAt / tathA hi-na tAvadatropamA / yAyaprayogAt / nApi tulyayogitAdIpake / nApi pAtAlAdinA rUpakaM vAcyam / vyaGgayasya tastha sambhave'pi vAcyApekSayaivAsaGkaragaveSaNam / iti / kiJca- yena dhvastamanobhavena' ityAdau nAstyeva kiJcidalaGkArAntaramityupamAzleSayovibhaktodAharaNasambhavAdvAdhyabAdhakabhAvAnupagame dvayoryoge saGkara eveti varamabhyupagantavyam / utpattipAlocane tu upamAyA evAyaM viSayo nazleSasya / ityuktameva / utpattizceyam-'vyapadezA: prAdhAnyena sambhavantI' ti vastusthitiH / pradhAnaM cAtropamA, zleSasya tarnivAhakakSya tadaGgatvAt / nahi zleSaM vinA samAnazabdavAcyatvalakSaNaM sAdha.
Page #739
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| 75 padmAdyAkArahetutve varNAnAM citramucyate / AdizabdAt khaDgamurajacakragomUtrikAdayaH / asya ca-tathAvidhalipinivezavizeSavazena camakAravidhAyinAmapi varNAnAM tathAvidhazrotrAkAzalamavAyavizeSavazena camatkAravidhAyibhirvaNairabhede. nopacArAcchandAlaGkAratvam / ya'mupamAnirvAhakaM nirvahati / upamA tu nazleSAGgam / zleSapratIti vinA tatpratItyabhAvena tadanupakArakatvAt / iti / / yadi copamAvyavahAravAraNAya sAdhAraNadharmaprayogazUnya upamAviSaya iti svIkartavyam, tadA pUrNopamAyA nirviSayatvameva syAt / iti |tdetduktm-'anythaa pUrNopamAyA nirvissytvaaptteH|' iti na kevalamupamAyA eva zleSabAdhakatvaM, kintvalaGkArAntarasyApi, 'abindusundarI nityaM glllaavnnybindukaa|' ityatra virodhAlaGkArasya / na hyatra arthadvayapratipAdakazabdasya zleSaH / bindusAhityarUpasya dvitIyArthasya pratibhAmAtraviSayasya prarohAbhAvAt / nanvaprarUDho'pi ileSAlaGkAra aastaaN,virodhaabhaasvt| iti cet ? bhavedevam-yadi virodhAbhAvasya virodhitvamiva ilaSAbhAsasya ileSatvamanumataM kasyApi bhavet ! ncaivm| tasmAdevaM vidhe viSaye zleSapratibhotpattiheturalaGkArAntaraM prAdhAnyAt / tathA ca-'sadvaMzamuktAmaNiH' ityatra paramparitazliSTarUpake rUpakaM pradhAnam / vaMzazabde zleSastu veNukulayo rUpakopayogitayA tadaGgamiti zleSapratibhotpattihetU rUpakameva vyapadezyam / 'nAlpaH kaviriva svalpazleSo deva mahAn bhvaan|'itytr zleSavyatireke vyatireke eva pradhAnaM zleSastu tannirvAhaka iti satprati, bhotpattihetarvyatirekaH / 'anurAgavatI sandhyA divasastat puraHsaraH / aho devagatizcitrA tathA'pi na samAgamaH // ' ityatra samAsoktiralaGkAraH / 'abhidhAyA niyamena ileSasyAsambhavAt / 'AdAya cApamacalaM kRtvA hInaM guNe viSamadRSTiH / yacitramacyutazaro lakSyamabhAkSInnamastasmai // ' ityatra virodha evAlaGkAraH, ileSastu tadaGgamAtram ; aparohAt / 'kavInAM santApo bhramaNamabhito durgatiriti trayANAM paJcatvaM racayasi na taccitramadhikam / caturNI vedAnAM vyaraci navatA vIra ! bhavatA viSatsenAlInAmayatamapi lakSaM tvamakRthAH // ' atra madIye kAvyaliGgasya ileSo'Ggamiti zleSapratibhotpattihetuH kAvyali. zam / tasmAdalaGkArAntarapratibhotpattihetuH ileSa iti riktaM vacaH / ' iti / atha citrAkhyamanekavidhamapyalaGkAraM 'kaSTaM kAvyametat'ityAyuktadizA rasasyopakAriNamamanvAno manAinirdizati75 padmAdyAkArahetutve"ityAdinA / 75 varNAnAM zabdasvarUpANAmakArAdyakSarANAm / padmAdyAkArahetutve padmamAdau yeSAM (khazAdInAM ) teSAmAkAraH sAdRzyapratyAyakaM cihna tasya hetavo hetubhUtAstattvaM tasmin / sati saptamIyam / citraM 'nAme'ti zeSaH / ucyate / tathA ca-yeye varNA yadyadAkArahetavaH syuste te tattadAkArabhedena bhinnaM citramiti vyapadezaM labhante iti nisskRssttm| 'padmAkAra'.' ityatrAdizabdAbodhyamAha-AdizabdAt / khaDgamurajacakragomUtrikAdayaH / khagaH karavAla: zastravizeSaH / murajo mRdaGgo vAdyavizeSaH / cakraM prasiddham / gomUtrikA gomUtradhArA / Adipadena hAranAgazaktidhanaHzRGgArakAdigrahaNam / gomUtramatrAstIti strI ced gomUtrikA / 'ata ini Thanau / ' 5 / 2 / 115 iti Than / nanvamUrtAnAmapi varNAnAM kathaM padmAdyAkAratA, kathaM vA tayA citrAlaGkAratayA vyapadeza ityata Aha-asya citrAlaGkArasya ca / tathAvidhalipinivezavizeSavazena tathAvidhA padmAdisadRzya'sau lipistasyA nivezavizeSastadvazena / padmAdyAkAratathA lekhavinyAsamahimnetyarthaH / camatkAravidhAyinAM camatkAro'laukikatvamalaukikatvAbhAsa iti yAta laukikatvasya kAvyajIvAtostathA tirobhAvAt ) tasya vidhAyinasteSAm / 'vaktazcatasI'ti zeSaH / ani varNAnAma / tathAvidhazrotrAkAzasamavAyavizeSavazena tathAvidhaH padmAdyAkAraM lekhavizeSa saDaketamahimnA prayA. sonovAkAzasamavAyavizeSaH karNarandhrasambandhavizeSastadvazena / camaskAravidhAyibhiH 'zrotuzcetasI'ti zeSaH / samamiti zeSaH / abhedena / upacArAlakSaNayA / zabdAlaGkAratvam / ayambhAva:-padmAdyAkAralipinive. zavizeSamavalokya ye varNA uccAryyante taireva zrotuH zrotre padmAdyAkArA varNA janyamAnAH kamapi camatkAramAdadhatIca, teSAM
Page #740
--------------------------------------------------------------------------
________________ 162 sAhityadarpaNaH / tatra padmabandho yathA mama 'mAramA suSamA cArurucA mAravadhUttamA / mAttadhUrttatamAvAsA sA vAmA me'stu mA ramA // 87 // * 2 ca kAryakAraNayorabhedenopacArAjjanyAnAmapi varNAnAM citrAlaGkAravyapadezabhAktvaM saGgacchate / iti / yathAhuH - pradIpakArAH 'yadyapi varNAnAmAkAzaguNAnAM khaDgAcA kRtihetutvamasambhavi, tathA'pi vinyastavarNAnumApikA liSayaH sannivezavizeSavattvena yatra khaGgAdyAkAramullAsayanti taccitramiti vivakSitam / tarhi - 'lipiniSTatvAcchandAlaGkAratvaM na syAditi cet, na / tAdRzavarNavinyAsaM vinA tAdRzalipivinyAsAbhAvAt / zabdAnvayavyatirekayorabhagnatvAt / lipervarNAbhedasya lokaprasiddhimAzritya zabdAlaGkAratvamiti kazcit / tathA'pi zRGgArAdirasAnupakArakasya kathamalaGkArakatvamiti cet kavinaipuNyavazena vismayopakArakatvAditi gRhANa / zleSanirvAhyaM caitat / na ca tAdRzaM rasopakArakam / ' iti / Zhi athodAhartumupakramate tatra teSu padmAyAkArabhedenAnekavidheSucitrAlaGkAreSviti yAvat / ' udAharttavye 'Sviti zeSaH / padmavandhaH padmavadbandha iti tathoktaH / yathA / mama pranthakarturityarthaH / ' kRtA' viti zeSaH / 'mAramA suSamA..." ityAdI / taccitraM yathA mA [ dazama: me'stu ramA .' mAramA suSamA mA naiva ramAsuSamA lakSmyA apyutkRSTA'pi zobhA yasyA yadapekSayeti tathoktA / lakSmyA apyutkR tvaM yacchobhA'pekSayA na tAdRzIti bhAvaH / yadvA- 'mAra me' ti 'asuSame' ti ca padacchedaH / mAM lakSmI ramayati vinodayati viDambanAspadaM karotIti yAvat, iti tathA / na suSamA yadapekSayA sA, svayameva paramamutkRSTetyarthaH / ata eva - cArurucA cArU ramaNIyA yA rukkAntistayA ramaNIyakAntyetyarthaH / mAravadhUtamA mArasya kAmasya vadhU ratistasyA uttamA, raterapyutkRSTeti bhAvaH / yadvA- 'amAravadhUttamA' iti padacchedaH / na mAravadhUruttamA yadapekSayA sA / mAttadhUrttatabhAvAsA mAnaivAtta gRhIto dhUrtatAvAso yayA sA / dhUrtazcAsau tamo rAhuriti, tasyA vAsaH saGga iti dhUrttatamAvAsaH / tathA saundarye'pi vaJcakasya rAhoH kavalanAvasaro yayA na dattastAdRzIti bhAvaH / ' svarbhAnustu tamo rAhu' rityamaramAlA / sA prasiddhA / me mama / vAmA sundarI priyA / astu / kintu ramA lakSmIH / mA naiva / 'vAmA messtu' iti pUrveNAnvayaH / kuta ityapekSAyAM vAmAvizeSaNAni vyatirekeNa ramAparatvena yojyAni, tathA hi-mAraM mRtyuM mimIte kathayatIti mAramA | lakSmyA yogaviyogayoH prANAtyaya iti vedAntinaH / ata eva na suSamA'tyantaM zobhA yasyAH seti - asuSamA /
Page #741
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] cirAkhyayA vyAkhyayA smetH|| eSo'STadalapadmavandhodigdaleSu nirgamapravezAbhyAM zliSTavarNaH, kintu vidigdalevanyathA, karNikAkSaraM tu zliSTameva / evaM khaDgabandhAdikamapyUhyam / kAvyAntargaDubhUtatayA neha prapaJcyate / 76 rasasya paripanthitvAnnAlaGkAraH prahelikA // 66 // uktivacitryamAnaM sA cyutadattAkSarAdikA // cyutAkSarA, dattAkSarA, cyutadattAkSarA ca / udAharaNam'kUjanti kokilAH khAle, yauvane phullmmbujm| kiM karotu kuraGgAkSI vadanena nipIDitA // 88 // " - nanu tarhi kathamasAvupAsyata ityapekSyAha-rucA / cAru ( kriyAvizeSaNamidam ) mArasya kAmasya vadhU - tadapekSayottamA / yadvA-tata eva-acArurucA ninditakAntyA / mArasya matyorbhayabhAr2yAMyA vadhUH snuSA yAtaneti yAvat tasyA uttamoskRSTeti maarvdhuuttmaa| 'mAro'naGge mato vighne|' iti gopAlaH 'vadhU patnyAM snuSAnA-:..' iti haimaH / 'duruktau kalirAdhatta bhayaM mRtyu ca sattama / tayozca mithunaM jajJe yAtanA nirayastathA // ' iti bhAgabatam / yadapekSA yAtanA (pIDA)'pi neti bhAvaH / mA nAtto gRhIteti mAttA'tantretyarthaH, sA cAsau dhUrtatamAyA iveti dhUrtatamavadAvAsA nivAsaH sthAnamiti yAvad yasyAH seti / atra zleSAnugRhIto vyatirekaH // 87 // ' ___ asya kharUpaM nirdezati-eSaH / aSTadalapadmabandho'STapatrakamalAkArabandhaH / digdaleSu pUrvAdiSu catueM bhAgeSu / nirgamapravezAbhyAm / zliSTavarNaH zliSTA anekatve'pyekAyamAnA varNA yatra saH / kintu-vidigdaleSu IzAnAdiSu bhAgeSu / anyathA'zliSTavarNa ityarthaH / karNikAkSaraM madhyabhAgastho varNaH / t| zliSTaM naanaapdaanvyogi| e / evaM yathA padmabandhastathA / khaDrabandhAdikam / AdinA murajacakrabandhAdegrahaNam / Uhyam / atra hetu nirdizati-kAvyAntargaDubhUtatayA kAvyasya (ikSoriva) antaH gaDubhUtaH ( granthibhutaH ) tatra tattayA / iha / citramna / prpcyte| prahelikAyA alaGkAratvaM prasahya niSedhati-76 rasasyetyAdinA / 76 rasasya kAvyajIvAtozcamatkArasyAparipanthitvAta paripanthinyA virodhinyA bhAvastattvaM tasmAt kAvyajIvA. tubhUtaM camatkAramapagamayatIti hetoriti bhAvaH / prahelikA prahelayati sUcayati bhAvaM natu svarUpArthamiti tathoktA / alngkaarH| na 'pratyuta tathAdoSalakSaNAkAntatayA'paheye ti zeSaH / nanu tarhi-'vyaktIkRtya kamapyartha svarUpArthasya gopanAt / yatra bAhyArthasambandhaH kathyate sA prahelikA // ' 'prahelikA sakRtpraznaH sA'pi SoDhA cyutAkSarA / datAkSarobhaya muSTibindumatyarthavatyapi // krIDA goSThIvinodeSa taurAkIrNamantraNe / parAvyAmohane cApi sopayogAH prahelikAH // ' ityAdinA kimiti.jarattarA Adriyante smetyata Aha-sA praheliketi bhaavH|cyutdttaakssraadikaa cyutaM ca dattaM ceti, cyutadatte ceti cyutadattAni, tathAbhUtAnyakSarANi yatra, sa Adau yasyAH sA tathAbhUteti bhaavH| uktivaicitryamAdhyamuktevaicitryamiti tadeveti tathoktam / tathAhaH-'mAtrAbinducyutake prahelikAkArakakriyAgUDhe / praznottarAdi cAnyakrIDAmAnopayogamidam // ' iti / ayambhAvaH-cyutAkSarAdattAkSaretyevamanekavidhA'pi prahelikA kevalamuktervaicitryarUpA rasaM ca kAvyajIvA. tumapanayatItyalaGkAra iti na vyapadeSThumarhA pratyuta tathAbhUtA'sau kAvye'paneyA / iti // 66 // 'cyutadattAkSarAdikA' ityasya 'cyutadattAkSarA' ityaMzaM vyAcaSTe-cyutakSArA / dttaakssg| cyutdttaakssraa| c| cAtra samuccayArthaH / ___ udAhartumupakramate, yathA-udAharaNam-'sAle rasAle / atra 'ra' ityasya cyutatvam / kokilAH / kUjanti 'kuhU' iti kalamudrinti / yauvane vana ityarthaH / atra 'yau' ityasya dattatvam / ambujaM kamalam / phullam / vadanena 1 citrabandhaikarasikaistu asmAkaM citrarahasya draSTavyam /
Page #742
--------------------------------------------------------------------------
________________ 164 sAhityadarpaNaH / [ dazama: atra 'sAle' iti vaktavye, 'sAle' iti, 'ra' iti cyutaH 'vane' ityatra 'yauvane' iti, 'yau' iti dattaH / 'madanena' ityatra 'vadanena' iti, 'ma' iti cyutaH, 'va' iti dattaH / AdipadAt kriyAkArakaguptyAdayaH / tatra kriyAguptiryathA 'pANDavAnAM sabhAmadhye (S) duryo(s)dhana upaagtH| tasmai gAM ca suvarNa ca sarvANyAbharaNAni ca // 88 // ' atra 'duryodhana' ityatra 'aduryodhana' iti 'adu' riti kriyAguptiH / evamanyatrApi / athAvaraprApteSvarthAlaGkAreSu prAdhAnyAtsAdRzyamUleSu lakSitavyeSu teSAmapyupajIvyatvena pratha mamupamAmAha- madanena kAmeneti bhAvaH / atra 'ma' ityasya cyutatvaM, 'va' ityasya ca dattatvaM ceti bodhyam / nipIDitA / kuraGgAkSI mRgalocanA / kim / karotu kuryyAt // 88 // iti / atra prahelikAyAstraividhyaM lakSayati-atrAsminnudAhRte padya ityarthaH / 'rasAle' iti vaktavye 'api' iti zeSaH / 'sAle' itye 'vokta' miti zeSaH / tasmAt - ' ra ' iti 'varNa' iti zeSaH / cyutaH / 'vane' ityatra 'vaktavye'pI'ti zeSaH / 'yauvane' ityuktamiti shessH| tasmAt - 'yau' iti 'varNa' iti zeSaH / dattaH / 'madanena' ityatra 'vaktavye'pi' iti zeSaH / 'vadanena' ityu'kta' miti zeSaH / tasmAt 'ma' iti 'varNa' iti zeSaH / cyutaH / 'va' iti 'varNa' iti zeSaH / dattaH / tathA ca kramAt tisro'tra prahelikA iti niSkRSTam / athAdipadayotyamAha - AdipadAt / kriyAkArakaguptyAdayaH 'prahelikA prAtyA' iti zeSaH / tatra tAsu madhye / kriyAguptiH kriyAyAH kriyApadasya guptirgopanaM yatra seti tathoktA / atra vyadhikaraNo bahuvrIhiH / sA yatha 'pANDavAnAM yudhiSThirAdInAM pANDuputrANAmityarthaH / sabhAmadhye / duryodhano dhRtarASTraputrasteSAM bhrAteti bhAvaH / upAgataH / tasmai duryodhanAya / gAm / ca / suvarNam / ca / sarvANi sarva prakArANi / AbharaNAni bhUSaNAni ca // 89 // atrAsminudAhRte 'asamApita kriyAsskAGkSotthAne' iti yAvat / 'duryodhana' ityatra 'zrUyamANe zabdavizeSe' ityarthaH / 'aduryodhana' itya'kAra'zleSa' iti zeSaH / tasmAt 'adu' ritikriyAguptiH 'aduriti kriyAyA guptiriti | evam | anyatra kArakaguptyAdau / api / kArakagupyAdayo boddhavyA' iti zeSaH / 1 evaM zabdAlaGkArAnnirUpayArthAlaGkArAnnirUpayitumupakramate atha / avasaraprApteSu nirUpaNocitAvasareSu / arthAlaGkAre svarthAnvayavyatirekAnuvidhAyilaGkAreSu madhye | prAdhAnyAt / sAdRzyamUleSu sAdRzyamUla camatkAreSu / lakSitavyeSu lakSaNIyeSu satsu / teSAM sAdRzyamUlAnAm / avi'upajIvyatvena / prathamam / upamAm / mAha-- 77 sAmyamityAdinA / 89 'idaM tAvada seyam- 'upamo 'nanvaye caivamupameyopamA tataH / smaraNa rUpakaM caiva pariNAmastataH param // sandeho ' bhrantimAnevamukho vA'pyapahutiH / nizcayazcaivamutprekSo'tizayoktiranantaram // tulyayogitvaimuddiSTaM dIpakaM ' tadanantaram / prativastUpama proktA dRSTAnta nidarzanA // vyatirekaH sahoktizva samasoktirataH param / syAtAM parikere zleSaviprastutaprazaMsanam // vyAjastutira thoddiSTaM paryAyoktamataH param / bhavedarthAntaranyAsaH kAvyaliGgAnumAnake // heturvA'pyanukUlaM syAdAkSepaizca vibhAvanA / vizeSokti "virodhovasaGgatirviSamaM samam // vicitraimadhikanyo'nye vizeSo vyAhRtistathA / heturmelA bhaven mAladIpakaikavilI punaH // saricaiva yathAsakhya paryAyaparivartane / parisaGkhyottaraM cairvamarthApattirvikalpana // samuccaya samAdhI vA pratyanIkaM pratIpakam / mIlita vA'pi sAmAnya guNo'taMguNastathA // sUkSmaM vyAjoktiddiSTA svabhAvoktizca bhAvikam / udAttaM rasavaMta preyaM Urjasvi ca samAhitam // bhAvodayo bhAvasandhibhavazAbalyaimI ritam / saH saGkaraiveti nAmato'tra prakIrtitAH // ' ete sarve'pi prAyaH sAdRzyamUlAH, kintu ke'pi sAkSAt kecitpunaH paramparayA prakArAntareNa vA tatrAnanyayopameyopamAssdayaH sAkSAt, smaraNAdayaH prakArAntareNa / evaM ca anekeSAmananvapopamArUpaka pariNAma sandehabhrAntimadapaDuti nizcayotprekSA'tizayoktitulyayogitAdIpakAdInAM mUlabhUtopamaiveti /
Page #743
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / 77 sAmyaM vAcyamavaidharmyaM vAkyaikya upamA dvayoH // 67 // 165 77 vAkyaikye vAkyasyaikatve ekasmin vAkye satIti yAvat / dvayoH prasiddhayorupamAnopameyayo: / avaidharmya viruddhadhammaktizUnyam / vAcyamabhidhayA pratipAdyam / sAmyaM sAdharmyam / upamA tannAmA'rthAGkAraH / ekavAkyagatatve sati prasiddhopamAnopameyayorvaidharmyAviSayamevAdipadavAcyaM yat sAdharmya tadupametyarthaH / tatra ekavAkyagatatve satItyanena 'giririva gajarAjo'yaM gajarAja ivoccakairvibhAti giriH / nirjhara iva madadhArA madadhArevAsya nirjharaH sravati // ' ityAdervyavacchedaH / ekapadaM ca vAkyAntaravyAvarttakaM, na tu ekapadavyAvarttakaM, tena 'zazimukhI' tyAdAvekapadatve'pyeSA / prasiddhetyanena "sarasIyaM subhageva sphurati ca lAvaNyavallabhaM salilam / vadanamivAmbhaH prabhavaM zapharInayane yathA tathA yasyAH // ' ityAdeH, upamAnopamesyanena "vadanamivAsyA vadanaM nayane nayane ivAdbhute sphurataH / lAvaNyamivAGgAnAM lAvaNyaM vA'pi sannaddham // " ityAdeH, vaidhaye viSaya mityanena 'amRtanidhAnaM sahasA santApaprazamakarmmaNi prathitam / zazimaNDalamiva vadanaM tannizi cedaM divA'pi te sumukhi / ityAdeH, vAcyamityanena 'api subhage tava vadanaM zyAmAn kezAn dadhAnamAlokya / mugdhA amI cakorA hanta vilokaya kathannu nRtyanti ||" ityAdeveti boddhavyam / atha upamAnaM nAma sAdRzyapratiyogi, upameyaM punaH sAdRzyAnuyogite eva 'sAdhAraNadhavattvena siddhaH padArtha upamAnam, taddharmmavattayA kavisaMrambhagocara upameyam iti, 'utkRSTaguNavattayasambhAvyamAnamupamAnam, apakRSTaguNavattayA sambhAvyamAnamupameyam' iti' 'utkRSTaguNavattayA prasiddhamupamAnam, apakRSTaguNavattaya, prasiddhaM copameyam' iti cAnye AhuH / upamAnopameyayoranugato dharmmaH sAdharmyam, sAmyaM sAdRzyaM sAdhAraNo dharma ityana, rthAntaram / tathA ca 'ambujamitra tava vadanaM vikasati mitrAvalokanaM yAvat / madhupAnAM spRhaNIyaM vimukhaM doSAkarIyaruH // ityAdau sphuTamupamA ambujavadanayorupamAnopameyayorvikasattvAdirUpasya sAmyasyevAdipadavAcyatvAt iyaM ca - "upa maikA zailUSI samprAptA citrabhUmikAbhedAn / raJjayati kAvyaraGge nRtyantI tadvidAM cetaH // " ityuktadizA 'vadanaM vadanamiva' 'kamalamiva vadanaM vadanamiva kavalam' 'kamalamavalokya vadanaM smarAmi', 'vadanameva kamalam' 'vadanakamalena madhupa unmAdyate ' ' kimidaM vadanam uta kamalam' 'vadanaM vilokya madhupA anunayante,' 'kamalamiti madhupAH, sudhAnidhiriti cakorAstava vadane rajyanti' 'kamalamidaM na vadanam' 'vadanamidaM na kamalam', 'kamalamidam', ' vadanena te zazikamale vijite', 'mitraM dRSTrA tvadvadanaM kamalaM ca hRSyati', 'tvadvadana evAhaM rajyAmi, kamale evaM madhupo rajyati', 'salile kamalam, sthale tvadvadanam', 'mitramaNDalaM tvadvadanasya vikAzakam', 'tvadvadanaM kamalaM ca sadA ss (s) liMgaNaM modayataH', 'tvadvadanasya puraH kamalaM na kiJcit' ityananvayo - pameyopamAsmaraNa - rUpaka - pariNAmasa ndeha - bhrAntima- dulekhA - pahuti - nizcayotprekSA'- tizayokti- tulyayogitA - dIpaka - prativastUpamA dRSTAnta - nidarzanA-vyatireka-sahokti-samAsokti - parikara - zleSA - prastutaprazaMsAdInAmabhinayaM darzayantI sahRdayahRdayamanuraJjayantItyekA sarveSvarthAlaGkArAntareSu pradhAnabhUtAsta evaM prathamaM nirUpaNIyA, asyAzca 'sarakhI - ndukalA'mbhojadama-kAJcanavallarI | svarNayaSTi-staDi - dIpajvAlAzca yoSitaH samAH // rocanA kanakaM vidyuddharidrA ca varATakaH / hemaketaka - cAmpeyau rambhA - cAsyAstanUsamAH // tamo- jImUta - zaivAla - barha - nIlAzmacAmaraiH / indIvarArkajAbIci - madhupaizca kacaH samaH // arddhacandro hemapastathA bhAlasya sAmyayuk / vallI -smaradhanu- vacibhRGgAlI - palavA bhruvoH // candrAdazau kapolasya, mukhasyendvajadarpaNAH / tilapuSpaM ca nAsAyAH, kamboH kaNThaH smRtastathA // abja - tatpatra - zapharI - mRga - tannetrakhaJjanaiH / netraM cakora - tannetra - ketakAli - smarAzugaiH // pravAla- bimba- bandhUkapallavairadharoSThakau / muktA mANikya - nAraGgakundadADimako rakaiH // tArAcandrakarairdantA vAgghaMsazukakinnaraiH / vINAveNumRdaGgaistu pikena svarasaubhagam // visavallI mRNAlaiva vAhuH pANistu paGkajaiH / pravAlapavAbhyAM ca nakhAstvindukalAsamAH // kundakorakatulyAzca varNyAH sahRdayottamaiH // pUgAjatatkorakavitvatAlagucchebhakubhAcalakumbhacakaiH / sauvIrajambIrakabIjapUrasamudracholaGgaphalairurojaH // nAbhI rasAtalA vattaihadakUpanadAdibhiH / valI taTinyA tadUpaiH pRSTaM kAJcanapakaiH // sUcyagratalazUnyANutredisiMhAdibhiH samaH / muSTigrAhyo bhavenmadhyo jaghanaM pulinopamam // pITaprastarabhUcakairnitambaH parivarNyate / Uhastu hastihastena kadalyA karabheNa ca // caraNaH palvAmbhojasthalapadmapravAlakaiH / pUrNendu
Page #744
--------------------------------------------------------------------------
________________ .... saahitydrpnnH|| [dazamaH * rUpakAdiSu sAmyasya vyaGgatvam, vyatireke ca vaidharmyasyApi uktiH, upameyopamAyAM vAkyadvayam , anandaye tu ekasyaiva sAmyoktiH, ityasyAbhedaH / nA'GguSThanakhau gamanaM haMsahastivat // kaTAkSo yamunAvIcibhRGgAvaliviSAmRtaiH / jyotsnendupuSpapIyUSaphenakairavavaddhasaH // ' ityuktanayena upamAnaprasiddhiravaseyA, eSa ca dinirdezaH, vistaratastu svayamUhya pamAnopameyatvam // 67. // vAcyAdInAM caturNI padAnAM sArthakatAM darzayati-rUpakAdiSu rUpakapariNAmAdivalakAreSu / sAmyasya sAdRzyasya sAdharmyasyeti yAvat / vyaGayatvama 'nata vAcyatva' miti zeSaH / 'ityasyAbheda' iti pareNAnveti / tathA ca-'subhage tava kila vadanaM kamalaM madhupapramodakollAsam / ' ityAdau 'vadanaM kamala' mityabhedapratyayAnantaraM 'vadanaM kamalasAdhayazAlI' ti pratyayo vyaGgaya iti rUpakAdau sAmyasya vyaGgyatvAnnAtivyAptiH, nanu tarhi 'vidhavati tava vadanamaye ityAdau api sAmyasya vyaGgayatvAnmAbhUdupamAviSayatvamiti cenna, vyaGgAyatvasyaiva tatrAsiddheH, 'ambhojanma smarati' ityAdau luptasyAmAdeH pratisandhAnAt karmatAdekhi luptasya viSpratyayasya pratisandhAnAt sAmyasya vAcyatvAt / nanu 'vadanaM te nanu candrajittvaram' 'sadyo maNDitamattahaNacibakAspardhi nAraGgakam' ityAdau kathaM na punaravyAptiH, sAmyasya vyaGgayatvAditi cet astu nAma, jittvarapraspardhitvayozcetanadharmatayA vadananAraGgakasambandhitvAsambhavAt upamAyA~ payyevasAne nidarzanAyA eva khIkArAt, 'vadanakamale sarucire' ityAdau ta sAdharmyasya vAcyatve'pi ivAdipadopAdAnAbhAvAnopamAtvam / iti phalitam / vyatireke tadAkhye'lakAre / ca / vaidhaya'sya / api / 'natu kevalaM sAdharmyasthe' ti zeSaH / uktiH / 'ityasyAbheda' iti pareNAnvayaH / tathA ca-paDakajamiva tava vadanaM vikasati na tadiva puna: paraM divase / ' ityAdau vaidhaya'syApyabhidhAnAnAtivyAptiH, atra hi naktamapi vikAsa upamAnasya, diveva vikAsaH punarupameyasya vaidharmyam / nanu 'par3akajabhive' tyAdau sAmyasya vAcyatvamastu nAma, kintu najhA tasya vadane sambandhApIhanAt kathamupamAyAH prasaktireva, iti cennaH vadane vikAsasAdharmyapratipAdanAnantaraM tasyotkarSabodhAya nA kevalaM divA vikAsitvaniSedhanAt / iti phalitam / upameyopamAyAM tadAkhye'lar3akAre 'matiriva kamalA kamaleva mati' rityAdAviti yAvat / vAkyadvayam 'natvekaM vAkya' miti zeSaH / 'ityasyAbheda' iti pareNAnveti / tathA ca-lakSmIbuddhayorasadRzatvarUpaM sAdhamya vAcyamapi vAkyadvayapratipAdyamiti na tatrAtivyAptiH / upameyopamAyAmiti rasanopamA''derapyupalakSakam / teneto'. pyasyA anenaiva vyavacchedaH / iti bodhyo'rthaH / ananvaye tadAkhye'laGkAre |'tu / ekasyopamAnopameyaikatarasya / eva / 'natu tayorubhayorapI' ti zeSaH / sAmyoktiH sAdharmyasyAbhidhayA pratipAdanam / iti / asmaaddhetoH| asyA niruktalakSaNAyA upamAyAH / bhedo vyavacchedaH / tathA ca-vidhuriva vidhurmanojJaH' 'mukhamiva mukha manojJa'mityAdau vidhumukhAdyakatarasya manojJatvAdi sAdharmyamivAdizabdapratipAdyam, taccopamAnopameyobhayAsambandhitvena vAcyamapi nopamAtvAnuyogIti sUcitam / atrAhurvivRtikArA:-"kecittu-'ivAdizabdavat tulyAdizabdenApi sAdhAraNadharmasya pratipAdanAt kariSyamANazrautyA vibhAgAnupapattyA sAdhAraNadharmasambandha evopamA, natu sAdhAraNadharmamAtram, sa ca pratiyogitArUpaH / 'candra iva mukham' ityAdau candra pratiyogikasAdRzyAzrayo makhamiti pratIterAnubhavikatvAt tAdRzasambandhazca ivAdizabdena. vAcyastutyAdipadenArthavazalabhya iti zrautyArthI vibhaagH|' ityAhaH, tanna; ArthyAmpamAyAmavyApteH / tatra-sAdhAraNadharmasambandhasya vigatyAdipratisandhAnalabhyatayA ivAdizabdavAcyatvAbhAvAt / ubhayasambandhitvasya ivAdivAcyatve zrautI, arthavazalabhyatve tu ArthIti vivakSayaiva vibhAgopapattezca / " iti| nanu 'asthIva dhavalaM yazaH' 'ghaTa iva paTo dravyam' ityAdau upamAtvamasti, na vA; astIti cet tadalaGkAratAM kathamadhigatam, nAstIti cet kathaM na upamAlakSaNasya atra sarvathA sattvAt / iti cet ! atra sarvatra 'alaGkAratve satI' ti vizeSaNasyAnuSaktatvamavadheyam / tathA ca-satyapi 'sAmyaM vAcya' mityAdilakSaNAnulakSitatvenopamAtve vaicitryAnAdhAyakatvenAlaGkAvyapadezAstvam / evam-purastAdapi bodhyam /
Page #745
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| 167 78 sA pUrNA yadi sAmAnyadharma aupamyavAci ca / upameyaM copamAnaM bhavedvAcyam__ sopamA, sAmAnyadharmo dvayoH sAdRzyahetumanojJatvAdiH, aupamyavAcakamivAdi, upameyaM mukhAdi, upamAna cndraadi| 78 asyAH pUrNA luptA caMti bhedadvayaM vivakSustAvat pUrNI lakSayati-setyAdinA / 78 yadi / sAmAnyadharma upamAnopameyobhayagato lakSaNIyatvena abhimato dharmavizeSaH / aupamyavAcyaupamyasya sAdharmyasya vAci 'ivavadvAyathAtulyasamAnanibhasammitam / sadRzaM ca samaM prAyaH sannibhaM ca sahakapadam // ' ityAdipadamiti yAvat / ca / upameyam / ca / upamAnam / vAcyamabhidhayA pratipAdyam / bhavet / 'tahI' ti zeSaH / sA niruktalakSaNA 'sAmyaM vAcya'miti lakSiteti yAvat / pUrNA / 'upame' ti pUrvato'nukAntam / tathA ca-nirukta lakSaNeva yApamAsAmAnyadharmapratipAdanapurassaramivAdyupAdAne sati upameyopamAnayoH zobhA'tizayAmabhidhAnaM syAt / tadA'sau pUrNeti nirgalito'rthaH / sUtrArtha subodhayituM tatpadAni vyAcaSTe-sA 'ityasyeti shessH| upamA 'sAmyaM vAcyamavaidhaya' vAkyaikya upamA dvyoH|' ityuktalakSaNo'laGkAravizeSaH 'ityartha'iti shessH| sAmAnyadharmaH sAdhAraNa dhrmH| 'nAmeti zeSaH / dvayoH prasiddhayorupamAnopameyayoriti bhAvaH / saadRshyhetuH| mnojnytvaadiH| AdinA 'bhAtI' tyAdInAM grahaNam / 'sAdRzyaheta guNakriye manojJatvAdi'riti pAThAntare sAdRzyahetubhUte ye guNakriye tadrUpo manojJatvAdirityarthaH / tatra manojJatvAdirguNo, 'bhAtI'tyAdiH kiyA / iti bodhyam / aupamyavAcakaM sAdRzyavAci / nipAtAnAM dyotakatve'pi vAcakatvAGgIkAraH sAmyasya vAcyatva. vivakSAsphuTIkaraNArthaH / yadvA-avyayAnAmapi anvitAbhidhAnasvIkArAdvAcakatvopapattiriti / bodhyam / 'nAme'ti zeSaH / ivAdi / Adipadena vadvAvayathAtathA samasamAnasammitasannibhAdergrahaNam / atredambodhyam "ivavadvAyathAzabdA.samAnanibhasannibhAH / tulyasaGkAzanIkAzaprakAzapratirUpakAH // pratipakSapratidvandvi-pratyanIkavirodhinaH / sahasadRzasaMvAdisajAtIyAnuvAdinaH // pratibimbapraticchandasarUpasamasaprabhAH / salakSaNasadRkSAbhAH sapakSopamitopamAH // kalpadezIyadezyAdiprakhyapratinidhI api / savarNatulitau zabdau ye vA'nyUnArthavAcinaH // samAsazca bahuvrIhiH zazAGkavadanAdiSu / spardhate jayati dveSTi duhyati pratigarjati // AkrozatyavajAnAti kadarthayati nindati / viDambayati saMrundhe hasatIya'tyasUyati // tasya muSNAti saubhAgyaM tasya kAnti vilumpati / tena sArdhe vigRhNAti tulAM tenAdhirohati // tatpadavyAM padaM dhatte tasya kakSA vigAhate / tamanvetyanubadhnAti tacchIlaM taniSedhati // tasya cAnukarotIti zabdAH sAdRzyasUcakAH" ityuktadizevAdayaH 'bandhuzcauraH suhadvAdI pratimA pratibhA tthaa| sodaraH pratibhAnaM ca pratimAnaM ca vAdi c||' ityuktadizA bandhvAdayazcaupamyArthAH, eSu ca. ivAdyAssodarAdyAzca abhidhiyA, spardhate ityAdayo bandhvAdayazca lakSaNayA,hasatItyAdyA vyaJjanayA sAdRzyamavagamayante / iti / upameyamupamAtuM samAnatayA pratyAyayituM yogyam / 'yatheti zeSaH / mukhAdi / AdinorvAdInAM grahaNam / upamAnamupamIyate samAnatayA pratyAyyate'neneti tathoktam / 'yatheti zeSaH / candrAdi / AdinA rambhAdInAM grahaNam / tathA cayatropameyopamAnayoH prasiddhayoH sato: saprabhedamabhidhAnamivAyupAdAnapUrvakaM sacamatkArakAraNamekavAkyagataM sAmAnyadharmavAcyatvaM sA pUrNopamA / atra'dvayo'rityetAvatopAdAnenopameyopamAnayoH prasiddhatvamabhipreyate / ata evAhuH-"yadA'yamupamAnAMzo lokataH siddhimRcchati / tadopamaiva yenevazabdaH sAdRzyavAcakaH // yadA punaraya lokAdasiddhaH kavikalpitaH / tadotprekSaiva yenevazabdaH sambhAvanAparaH // " iti / evaM ca-'mukhamiva kamalaM rucira'mityAdau nAtivyAptiH / mukhasyopamAnatvena kamalasya copameyatvenAprasiddhaH / ivAdyupAdAnapUrvakamityanena 'mukhaM zazAGkasundara'mityAderasyA vyvcchedH| sacama. tkArakAraNamityanena-'mukhaM kamalamiva sitam' ityAdervyavacchedaH, atra hi sAdRzyavAcyatvAdisattve'pi camatkArakatvAbhAvAnnAtrAlaGkAratvam / ekavAkyagatamityanena 'candrAyate zuklarucA'pi haMso haMsAyate cArugatena kAntA' ityaadervyvcchedH| sAmAnyadharmavAcyatvamityanena-'kamalamiva vadana' mityaadevyvcchedH| sAmAnyadharmoM nAma sAdRzyAdyaparaparyyAyaH, sAdRzyaM ca
Page #746
--------------------------------------------------------------------------
________________ 168 saahitydrpnnaiH| [dazamaH79 iyaM punaH // 68 // zrautI yathevavAzabdA ivArtho vA vatiryadi // ArthI tulyasamAnAdyAstulyArthoM yatra vA vatiH // 69 // yathevavAdayaH zabdA upamAnAnantaraprayuktatulyAdipadasAdhAraNA api zrutimAtreNa upamAno. pameyagatasAdRzyalakSaNasambandhaM bodhayantIti tatsadbhAve zrautyupamA, evaM tadbhinnatve sati tadgatabhUyodharmavattvam, prakRte ca tasya vyaGgayatvaM,zabdena sAkSAdapratipAdanAt / yattu vizvezvareNoktam 'vAcakadharmasamatvapratiyogyanuyoginAM grahe pUrNA / ' iti, tatra-vAcaketipadasamabhivyAhAreNa samatvAdInAmapi vAcyatvamavadheyam / anyathA-lakSyavyaGgayopamayorapi vAcakopAdAne lakSyavyaGgayatvopapattirekha na sampatsyate / iti / uktAyAH pUrNopamAyA eva dvaividhyaM lakSayati-79 iyamityAdinA / 79 iyaM niruktalakSaNApUrNopametyarthaH / punaH / yadi / yathevavAzabdAH yathA-iva-vA-ityete zabdAH / atra bahu. vacanaM 'va' ityasyApi upalakSakam / tathAca- paGkajadalAni va samutsphuranti tAsAM sunetryugmaani|' ityAdAvapi pUrNopamAtvamakSatam / 'maNI voSTrasya lambete priyo vatsatarau mama / ' ityAdau tUtprekSava, vatsatarayormaNyozca upmeyopmaanbhaavaaprsiddheH|| evam-'zAtravaM ca puparyazaH / ' ityAdAvapi nopamA, madhupAnasyopameyatAyAH zatruyazaHpAnasya copamAnatAyA aprasiddhaH / ata:-'zAtravaM va papuryazaH / ' ityupalabhyamAna eva pAThaH sAdhIyAn / iti dik / ivArthaH / vA'thavA / vtiH| 'tade' ti zeSaH / zrautI zrUyata iti zrutiH, tayA sAkSAdevopalabhyamAnopamAnopameyasambandheti tathoktA / yatra / sulyasamAnAdyAH / Adyapadena samasadRzAdInAM grahaNam / vaa'thvaa|tulyaarthstulyaarthe vihitaH / vtiH| 'sa'ti zeSaH / ArthI / asyA ArthatvaM ca-padArthAntarAnusandhAnApekSayA pratIyamAnopamAnopameyasambandhavattvAt / vizvezvaro'pyAha'syAdiva yathA''diyoge vatAvivapadArthe ca sA zrautI / tulyAdikapadayoge vatau tadarthe'pi cArthI sA // ' iti / tathA ca-yathAzabdasyevazabdasya vAzabdasya vazabdasya 'tatra tasyeva / ' 5 / 1 / 116 ityanena saptamIsamarthAt SaSThIsamarthAdvA hitasya vatevoM yoge seva pUNoM zrautIti vyapadizyate, yatra tu tulyasamAnasadRzAdInAM 'tena tulyaM kriyA cedvatiH / ' 5 / 1 / 115 ityanena vA tulyArthe vihitasya batezca yoga: sA''rthIti vyapadizyate iti niSkarSaH // 69 // ____ tadeva subodhayituM sUtrArtha vizadayati-yathevavA''dayaH / AdinA 'va' ityasya prahaNam / zabdAH / upamAnA. nantaraprayuktatulyAdipadakhAdhAraNA upamAnasyopamAnabhUtapadasyAnantaraM paraM prayuktaM yat tulyAdipadaM tasya sAdhAraNAH sadRzAH / api / zrutimAtreNa svopalabdhimAtreNa / upamAnopameyagatasAdRzyalakSaNasambandhamupamAnopameyayo. gataM yatsAdRzyaM tadeva lakSaNaM yasya tAdRzo yaH samvandhastaM tathoktam / bodhayanti jJApayanti / iti asmAt kAraNAt / tatsadbhAve teSAM yathevavAvazabdAnAM sadbhAvastasmin sati / zrautI / upmaa| tadeva vivRtikArA apyAhuH-'yadyapi yathA''dayaH zabdA upamAnavAcakAt padAt paraM prayujyamAnasya tulyAdipadasya sAdhAraNAH (tadupamAnopameyagatasAdharmyabo. dhakAH ), tathApi zrutimAtreNa svopalabdhimAtreNa natu padArthAntarAnusandhAnApekSayopamAnopameyavRttisAdhaya bodhayantIti hetosteSAM yathA''dizabdAnAM sadbhAve (prayoge ) zrautI upametyarthaH / avyayAnAmanvitAbhidhAnasvIkArAt yathA-'ghaTo na paTaH' ityAdau najapadaM padArthopasthitimantareNaiva padArthopasthiteH prAgeva samabhivyAhRtapadArthayoranvitaM bhedaM bodhayati, tathA-'kamalamiva mukham' ityAdAvivAdipadamapi zravaNamAtreNa samabhivyAhRtapadArthayoranvitaM sAdharmya bodhayati / anvitAbhidhAnavAdimate hi-akhaNDavAkyasyAkhaNDavAkyAthai zaktirekA'tiriktA kalpyate, prathamaM tayaiva vAkyArthabodho jAyate, pazcAt zaktyA lakSaNayA vA pratyekapadArthopasthitiriti bhaavH| avyayAnAmabhihitAnvayAGgIkAre'pi avyayAtiriktanAmArthayo-- rabhedAtiriktasambandhena sAkSAdanvayAsvIkArAdavyayArthasya nAmArthena sAkSAdevAnvayaH sambhavatItyavyayapadenopamAnopameyabhAve'pi sAdhAraNadharmopasthApanena vibhaktyarthapratisandhAnApekSeti bodhyam / ' iti / 'candravad dRzi te sudhaa|' ityAdAvapyeSaivetyAha
Page #747
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| -'tatra tasyeva / ' 5 / 12116 ityanenevAthai vihitasya vrupaadaane| tulyAdayastu-'kamalena tulyaM mukham' ityAdAvupameya eva, 'kamalaM mukhasya tulyam' ityAdAvupamAna eva, 'kamalaM mukhaM ca tulyam' ityAdAvabhayatrApi vizrAmyantItyarthAnasandhAnAdeva sAmyaM pratipAdayantIti tatsatAve aarthii| evaM-'tena tulyaM kriyA cedtiH|' 5 / 1 / 115 ityanena tulyArthe vihitasya varupAdAne / 80 de taddhite samAse'tha vAkye de zrautI ArthI ca / udAharaNam 'saurabhamambhoruhavanmukhasya kumbhAviva stanau piinau|| hRdayaM madayati vadanaM tava zaradinduryathA bAle ! // 89 // ' -evaM yathA yathA'dipadAnAmupAdAne tathA / 'tatra tasyeva / 5 / 1 / 116 ityanena 'saptamIsamarthAt SaSThIsamarthAcca ivArthe vatipratyayo bhavatItyarthakena sUtreNa / ivAthai upamA'rthe / vihitasya pratipAditasya / vteH| upAdAne / api' iti zeSaH / 'zrautyupame' ti pUrvato'nveti / tathA ca-'padmavattvanmukhe kAnte ! bhAnti...' 'candravattvanmukhasyApi suSamA subhagA sadA' ityAdau ca krameNa saptamyantAt padmazabdAt, SaSThayantAccandrazabdAca vihitau vatipratyayau padma iva candrasyevetyartha cAvagamayataH / iti niSkRSTo'rthaH / namu tulyAdInAmapi yoge tarhi zrautyeva kinna bhavet ? ityAza yaah-tlyaadyH| 'zabdA' iti zeSaH / AdinA-samAnAdInAM prahaNam / tu / 'kamalena / tulyaM sadRzamityarthaH / mukham / 'subhagAyA' iti zeSaH / ' ityAdau / upameye mukhAdipadArthe / eva / 'na tUpamAne' iti zeSaH / 'api vizrAmyantI' ti pareNAnuSajyate / 'kamalam / mukhasya 'kAntAyA' iti zeSaH / tulym|' ityaadau| upamAne kamalAdipadArthe / eva 'na tUpameye' iti zeSaH / 'api vizrAmyantI' ti parato'nuSajyate / 'kamalam / mukhaM kAntAmukham / ca / tulyam / ' ityAdau / ubhayatropameye upamAne ca kamalAdau mukhAdau ceti yAvat / api / vizrAmyanti vyApriyante / iti ataH kAraNAt / arthAnusandhAnAta SaSThayAdyarthAnusandhAnamAzritya / eka sAdRzyamapameyAdinA sAdharmyamiti yAvat / pratipAdayanti bodhayanti / iti / tatsadAve tulyAdizabdAnAmupasthitau / ArthI / ayambhAvaH-upamAnopameyayoH sAdhAraNadharmasambandharUpAyA upamAyAH zAbdabodhaviSayatvaM zrautatvam , upamAnopameyayoH sAdhAraNadharmasambandharUpAyAzca tasyA ArthabodhaviSayatvamArthatvam, ata eva-zrautyAM tasyAM yathevAdInAmupalabdhyanantaramevopamAnopameyayoH sAdhAraNadharmasambandhAvagamaH / Artho punaH SaSThayAdyarthAnusandhAnottaram / iti / 'madhuraH sudhAvadadharaH' ityAdAvapyasyA eva ArthyAH sadbhAvamudAhatukAmastAvat tatsaGgatiM darzayati-evam / tena taya kriyA cedtiH| 5 / / 115 ityanena tRtIyAsamarthAt tulyamityarthe vatiH pratyayo bhavati, yattulyaM kriyA cet sA bhavatItyarthakena sUtreNa / tulyArthe / vihitasya / vteH| upAdAne 'ArthI' ti zeSaH / evaM ca-pUrNopamA zrautyArthI ceti dibhedA, tatrAdyA yathevAdiprayoge ivArthasya vateopAdAne, anyA punaH tulyAdInAM zabdAnAM tulyArtha vA vihitasya varupAdAne / iti niSkRSTo'rthaH / / evaM dvividhAyA asyAH pratyeka taddhitasamAsavAkyagatatvena traividhyaM vyavasthApayan par3idhatvaM nirdizati-80 ve ityAdinA / 80 De zrautI ArthI ceti dvividhA pUrNopametyarthaH / taddhite / samAse / atha / vAkye 'sambhavati tasmAttayoH pratyeka traividhyami' ti zeSaH / sandehApanayanAya-dve iti sUtrasthaM padaM vyAcaSTe-Dhe ityaadinaa| spaSTam / te codAhartakAma Aha-udAharaNaM 'tayoH krameNa yathe' ti zeSaH / 'saurbh'mityaadi| he baale| tava / mukhasya / ambhoruhavat ambhoruhaM kamalaM tasyevetyarthaH / saurabham / taSa-stamau kucau| kumbhAvidha kalazAviva / pInau puSTau / tava-vadanaM mukham / yathA / zarandinduH zAradazcandaH / tatheli zeSaH /
Page #748
--------------------------------------------------------------------------
________________ [dazama: 170 .. saahitydrpnnH| atra krameNa trividhA shrautii| ... 'madhuraH sudhAvadadhara: pallavatulyo'tipelavaH paanniH| cakitamRgalocanAbhyAM dRzI capale ca locane tasyAH // 9 // hRdayaM cittam / madayati modayati / idambodhyam-atra-ambhoruhamupamAnam, tasmAca SaSThayantAt 'tatra tasyeva' 5 / / 116 iti vatiH / mukhamupameyam, saurabha sAdhAraNo dharmaH, vatizca tadvAcakaH, tasya ca taddhitIyatvena zrautIyaM taddhitagA pUrNopamA / ambhoruhasya mukhasambandhisaurabhalakSakatvenAmbhoruhasambandhisaurabhasadRzaM mukhasambandhisaurabhamityavagamaH, atha. ambhoruha-mukha-sambandhinoH saurabhayoH sAdRzyamUlakAbhedAdhyavasAyenAbhinnadharmamUlA ambhoruhamakhayoH saadRshyprtiitiH| tathA-kumbhayamupamAnam, stanadvayamupameyam, pInatvaM sAdhAraNo dharmaH, ivazabdazca tadvAcakaH, 'ivena samAso vibhaktyalopaH pUrvapadaprakRtisvaratvaM ca *' iti vArtikena 'kumbhAvivetyatra samAsaH, tasmAt samAsageyaM zrautI pUrNopamA / zaradindurupamAnam, vadanamupameyam, mAdanaM sAdhAraNo dharmaH / yathAzabdazca tadvAcakaH, atra ca-'yathA'sAdRzye / / 1 / 7 ityanemAsAzye eva samAsasyopapattau sAdRzye ca samAsasyApratipAdanAdvAkyagaiveyaM zrautI pUrNopamA / iti / atrAryAchandaH / tAlakSaNaM cokaM prAk // 89 // ' nanu kasminnaze ketyaashngkyaah-avetyaadi| aba niruktodAharaNe / krameNa nirdezAnupUrvyA / trividhA / zrautI 'pUrNopame'ti zeSaH / yathA vA-'sukumArasamatA dRzorvazIkArakAraNatvaM ca / bhAtIha mattakAzini pANiyuge tAmarasavatte // ' ityatra saptamyarthe vatiriti taddhitagA tIthama"atyAyateniyamakAArabhiruddhatAnAM divyaiH prabhAbhiranapAyamayairupAyaiH / zauri jairiva caturbhiradaH sadA yo lakSmIvilAsabhavanairbhuvanaM bbhaar||' ityatra 'bhujarityasyevena samAsAtsamAsageyaM zrautI / 'itIritaiSadhasUnRtAmRtairvidarbhajanmA bhazamalalAsa sA / RtoradhizrIH zizirAnujanmanaH pikasvarairdUravikasvarairyathA // " ityatra ythaashbdsyaasmsttvaadvaakygeym| yathA vA-"pANDayo'yamaMsArpitalambahAraH klaptAGgarAgo navacandanena / AbhAti bAlAtaparaktasAnuH sa nirjharodAra ivAdvirAjaH ||","cnnddiijngghaakaannddH zirasA caraNaspRzi priye jayati / zaGkaraparyantajito vijayastambhaH smarasyeva // " ityAdAvivena samAsasyAvivakSitatvAdvAkyageyam / "tasyA manasA viSayIkriyamANAyAH kAntAyAH / adharaH / sudhAvat sudhayA tulyam / 'tena tulyaM kriyA cedatiH / 5 / 1 / 115 iti vatiH / madhuraH / tasyAH-pANirhastaH / pallavatulyaH pallavo navapatraM tasya tulyaH samAnaH / atipelavo'tyantaM komlH| 'pelavaM viralaM mRdu / ' iti gopaalH|tsyaaH-locne netre|c| cakitamRgalo. nAbhyAM cakite ye mRgalocane tAbhyAm / 'tulyAthairatulopamAbhyastRtIyA'nyatarasyAm / '2 / 3 / 72 iti tRtiiyaa| sazI samAne / ata eva-capale / idambodhyam-atra, sudhopamAnam, tasmAcca tRtIyAntAttulyAGke vatiH pratya upameyama, mAdhuryya sAdhAraNo dharmaH, vatizca tadvAcakaH, tasya ca-taddhitIyatvAdiyaM taddhitagA''rthI / 'sudhAvat ( sudhayA talyama ) ityatra tRtIyA'rthoM nirUpitatvaM, tasya ca tulyatAyAmanvayAt sudhAnirUpitatulyatA''zrayAbhinna iti, tannirUpitatalyatA ca mAdhuyeNeti sudhAnirUpitamAdhuryaprayojyatulyatAvadabhinno'dhara iti bodhaH / atra hi tulyatAprayojakaM mAdhaya tadarthAnusandhAnottaramavagamyata ityasyA Arthatvam / evam-pallava upamAnam, pANirupameyam, atipelavatvaM sAdhAraNo dharmaH, tulyazabdazca pallavazabdena samastastadvAcaka iti samAsageyamArthI / tathA-cakitamRgalocane upamAnam, locane upameyama, cApalyaM sAdhAraNo dharmaH, sadRzIti ca tadvAcakam , sadRzasya cAsamastatvAdvAkyageyam / iti / AryAchandaH, lakSaNaM coktaM prAk // 9 // " yathA vA-"unnatimAnatikaThinaH samuditanakSatramAlo'yam / bAle payodharastava kanakAcalavadvarIvati // " ityatra taddhitagArthI / "avitathamanorathapathaprathaneSu prgunngrimgiitshriiH| suratarusadRzaH saM bhavAnabhilaSaNIyaH kSitIzvara na ksy||" .. ityatra sadazapadasya samastatvAtsamAsagA'rthI / "jaladodarAdudItA bhAmini ! saudAminIlekhA / nIlanicolAdAvirbhUtA
Page #749
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH] cirAkhyayA vyAkhyayA smetH| atra krameNa trividhaa''rthii| 81 pUrNA SaDeva tat / spaSTam / 82 luptA sAmAnyadharmAderekasya yadi vA dvayoH // 70 // trayANAM vA'nupAdAne zrotyArthI sA'pi pUrvavat / / khA luptA / tadbhedAnAha83 pUrNAvaddharmalope sA vinA zrautI tu taddhite // 71 // sA luptopamA, dharmasya sAdhAraNaguNakriyArUpasya lope pUrNAvaditi pUrvoktarItyA SaTUprakArA, kintu-anna taddhite zrotyA asambhavAt pshcprkaaraa| kAntizca te samA ramyA // " ityatra vAkyageyam / yathA vA-"cakitahariNalolalocanAyAH krudhi taruNAruNatArahArikAntri / sarasijamidamAnanaM ca tasyAH samamiti cetasi sammadaM vidhatte // " iti / evamudAhRtya bodhasaukAyAha-atrodAhRte padye / krameNa satranirdiSTAnupUrtyA / trividhA taddhitasamAsavAkyagAtvabhedAt triprakArA / ArthI / "pUrNopamA" iti zeSaH / atrAhurvivRtikArAH-'nanvambhoruhasyeva mukhasya saurabhamityAdI sAdhAraNadharmasyopamAnasambandhitvabodhe SaSTayarthAnusandhAnasyApekSaNIyatayA kathaM zrautItvamiti cet ! na, nAmArthanipAtayoranvayabodhe vibhaktyarthAnusandhAnasyAtantratayA tatra SaSTyA vizeSaNavibhaktariva prayogasAdhutvamAtrArthakatvAt ; anyathA'candrAdiva mukhAttasya niracati kathA'mRtam / " ityAdau sambandhabodhakavibhaktyabhAvAdupamAnasambandhabodho na syAt / ' iti / vodhasaukaryAyoktamartha smArayati-81 tat tasmAt / pUrNA pUrNopametyarthaH / SaT paDvidhA / eva / spaSTam / evaM pUrNAyAM lakSitAyAmapUrNAyA api lakSayitavyatve Aha-82 luptetyaadi| 82latA'pUrNA / 'upame' ti prakramAdanupajyate / saamaanydhrmaadeH| AdinA-vAcakopamAnopameyAnAM grahaNam / nirdhAraNArtheya sssstthii| ekasya sAdhAraNasya tadvAcakasyopamAnasyopameyasya ghetyarthaH / dvayoH sAdhAraNadhammetadvAcakayoH sAdhAraNadharmopamAnayoH sAdhAraNadharmavAcakopameyayoH / vA / ydi| trayANAM sAdhAraNadharmatadvAcakopamAnAnAm / anupAdAne sAkSAdanabhidhAne / 'bhavati' iti zeSaH / tathA ca-aSTavidheyaM luptopamA, tatra-ekasya lope caturdhA, sAdhAraNadharmasyopamAnasyaupamyavAcakasyopameyasya lopAt / dvayolauMpe tridhA. sAdhAraNadharmopamAnayoH saadhaarnndhrmtdvaacinodhmnopmeyyoshc lopAt trayANAM lope punarekadhA, sAdhAraNadharmatadvAcakopamAnAnAM lopAt / sAdhAraNadharmatadvAcakopameyAnoM lope tu neyam , asambhavAt / asyAzca pUrNAvat zrotyArthIti bhedadvayamAha-zrautItyAdinA / sA'vidhA luptopametyathaiH / api / pUrvavat pUrNopamAvat / zrautI / Artho / 'ce' ti zeSaH / evaM cAsyAH SoDazavidhAtvaM sphuTam // 70 // sUtrasthaM tatpadaM vyAcaSTe-setyAdinA / spaSTam / * athaivaM SoDazabhedabhinnAyA apyasyAH prakArAntareNa bhedAnAha-tadevAMstasyA niruktadizA SoDazavidhAyA luptopamAyA bhedAstAn / Aha-83 sA luptopamA / pUrNAvata pUrNA yathA zrotyArthI ceti bhidyamAnA taddhitasamAsavAkyagatvabhedaividhA bhinnA SaDvidhA tatheti bhAvaH / dharmalope sAdhAraNadharmasya sAkSAdanAbhidhAne sati / taddhite / tu / zrautIm / vinA varjayitvA / 'sambhavatI'ti zeSaH / atazcAsyAH paJcavidhAtvaM spaSTamiti bhAvaH // 71 // . ___ tadeva vivRNoti-lA / luptopmaa| sAdhAraNaguNakriyArUpasya / sAdhAraNo guNo manojJatvAdiH, kriyA punabhAtItyAdirupacArAttadanukUlavyApRtatvam, tadAtmakasyeti bhaavH| dharmasya / lope| pUrNAvata pUrNopameva bhidyate ityarthaH / iti / pUrvoktarItyA prAguktena nayena / ssttprkaaraa| kintu / atrAnayoH zrotyArthyoH / shrautyaaH| taddhite / asambhavAt / paJcaprakArA / ayambhAva:-asyAH sAdhAraNadharmalope pUrNAvadabhidhAnAtU SaDUvidhAtvaM vaktaM sagataM, kintu
Page #750
--------------------------------------------------------------------------
________________ saahitydrpnnH| [dazamaH udAharaNam'mukhaminduryathA pANiH pallavena samaH priye / vAcaH sudhA ivoSThaste bimbatulyo, mano'zmavat // 91 // ' zrotyAstaddhite'sambhavAt paJcavidhAtvamevAvasthitam / tathA ca-luptopameyaM dharmalope zrautI samAsagatA vAkyagatA ceti dvidhA, ArthI punaH taddhitasamAsavAkyagatatvena vidheti paJcavidheti niSkRSTo'rthaH // 71 // vistarabhayAdAha-udAharaNam / 'yathe'ti zeSaH / 'he priye ! ythaa| induH 'tathe ti shessH| te tava / mukham / ' evaM parastAdapi / 'bhAtI'ti zeSaH / pallavena kisalayena navapatreNeti yAvat / samaH sadRzaH / tava-pANiH / 'pANI pallavAbhyAM samau' iti pAThaH sAdhIyAn / 'komalau' iti zeSaH / sudhA iva / tv-vaacH| 'madhurA' iti shessH| bimbasulyo bimbaphalasadRzaH / tv-ossttho'dhrH| 'rakta'iti zeSaH / azmavadAmanA pASANena tulyam / tava-manaH kaThina miti zeSaH / idambodhyam-'mukhaminduryathe' tyatra mukhamupameyam, indurupamAnam, yathA dharmavAcakam, upamAnopameyayozcAhAdakatvAdya nugataM mAnasya ca sAdhAraNadharmasyAnupAdAnam, tasmAt dharmalopaH, yathApadasya caasmsttvaadvaakygtaatvmsyaaH| 'pANiH pallavena samaH' ityatra pANirupameyam, pallava upamAnam, samazca dharmavAcakaH, komalatvarUpasya dharmasya cAnupAdAnAt samapadena ca samAsAbhAvAdvAkyagatA dharmaluptA''rthI / 'vAcaH sudhA ive' tyatra vAgupameyam , sudhopamAnam, iva ca dharmavAcakam ,tasya ca pUrvapadena samastatvAt mAdhuryadharmasya cAnupAdAnAtsamAsagA dharmaluptA shrautii| 'oSThaste bimbatulyaH' ityatrauSTha upameyam, bimbamupamAnam, tulyapadaM ca tena samasyamAnaM dharmavAcakam, raktimarUpasya dharmasya cAnupAdAmamiti samAsagatA dharmaluptA ''rthI / 'mano'zmava'dityatra 'mana upameyam, azmopamAnam, tulyArtho vatizca dharmavAcakaH, tasya ca taddhitIyatvAt taddhitagA dharmasya ca kAThinyasyAnupAdAnAt dharmaluptA''thIM / iti / zlokazchandaH // 91 // " yathA vA-"dhanyasyAnanyasAmAnyasaujanyotkarSazAlinaH / karaNIya vacazvetaHsatyaM tasyAmRtaM yathA' ityatra vAkyagA zrautI dharmaluptA, "AkRSTakaravAlo'sau sAmparAye paribhraman / pratyarthisenayA dRSTaH kRtAntena samaH prabhuH // " ityatra vAkyagA dharmaluptA''rthI / "laddhA sAdeNaciraM suravaMdipariggahe nnisaaarvnnaa|siiaa rakkhasavasaI diThivisagharaM visosahi bva upnniiaa||" ityatra samAsagA dharmaluptA zrautI / "agghAi chivai cuMbai Thavei hiaaMmi jnniaromNco| jAAkavIlasArasAi pahiu mhuaupphoiN||" ityatra samAsagA dharmaluptA''rthI / "mukhamamRtadyutikalpaM kapoladezo mukuradezyaH / tasyA dazA:vilAsAH kuvalayadaladAmadezIyAH // " ityatra taddhitagA dharmalaptArthI / atra kaustubhakArA:-"nanu taddhite dharmaluptA zrautI kuto nocyate iti cet, na / 'tatra tsyev'| 5 / 1 / 116 iti sUtreNa vihitasya vateH prayoge hi zrautI sambhavati na ca dharmalopaH sambhavati,upameye upamAnasambandhabodhakasya tasya sAdhAraNadharmaprayoga vinaa'nupptteH| na hi 'madhurAyAmiva sughne prAkAra' iti sambhavati, saptamyarthAdyananvayApatteH / kintu madhurAvat sunne ityeva / tasmAt SaSThayarthasambandhavizeSaNasya saptamyarthAdhAratvavizeSaNasya sAdhAraNatharmarUpasya prayoga vinA ivArthavaterasambhavAnna taddhite zrautI dharmaluptA / nanu mA / bhUdivArthakavatiyoge dharmaluptA zrautI, tathA'pi-ivArthakataddhitAntare sA durA / tathA hi-'ive pratikRtau // ' 5 / 3 / 96 / ityadhikAre kuzAgrAcchaH / ' 5 / 3 / 105 iti sUtreNa kuzAgramiveti kuzAgrIyA buddhirityatra chapratyayavidhAnena etAdRza' sthale tatsambhavAt iti cet ! atrAhuH-'ive prtikRtau'| 5 / 3 / 96 ityadhikAre vihitAH pratyayAstulyArthA eva / 'kuzAgratulyA buddhirityabhedAnvayadarzanAt tasya sAdRzyamAtrArthatve tadvat paratvAbhAvena upameyasAmAnAdhikaraNyAsambhavAt / na ca ivArthe tadvidhAnena tadavirodhAditi / atha sAdRzyAdipadaprayoge zrautyArthI vA yathA-"parasparAkSisAdRzyamadUrojjhitavartmasu / mRgadvandveSu pazyantau syandanAbaddhadRSTiSu // " ityAdAviti cet ! atra dIkSitAH / "zrautyeveyam, dhyanpratyaya. prakRtibhutena sadRzazabdena sAdRzyavadabhidhAne'pi bhAvapratyayasya prakRtyarthatA'vacchedakazaktatayA taduktasAdRzyasyaiva vAkyArthA 1 "labdhA svAdena ciraM suravandIparigrahe nishaacrptinaa| sItA rAkSasavasatiM dRSTiviSagrahaM vissaussdhiivopniitaa||" iti saMskRtam 2 'Ajighrati spRzati cumbati sthApayati hRdaye janitaromAJcaH / jAyAkapolasadRzAni pathiko madhuka puSpANi // ' iti saMskRtam /
Page #751
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH] rucirAkhyayA vyAkhyA smetH| 84 AdhArakarmavihite dvividhe ca kyaci kyaGi / karmakoMrNamuli ca syAdevaM paJcadhA punaH // 72 // nvayitvAdi"tyAhuH / nyAyapaJcAnanAdayastu-'yatpadArthavizeSaNasyopamAnatvaniyamastatraiva zrautI, ivAdivizeSaNIbhUtasya candrAderupamAnatvaniyamAt / sAdRzyAdipadavizeSaNasya ca nopamAnatvaniyamaH / 'candrasAdRzya'mityAdau tathAtve'pi'candramukhayo:sAdRzya'mityAdau vyabhicArAt' / ityAhuH / tasmAt-dharmaluptAyAH paJca bhedAH sthitaaH| atra dIkSitAH dvive'pi dhammaluptA dRzyate / yathA-paTupaTAreti / 'prakAre guNavacanasya / 8 / 1 / 12 iti sUtreNa sAdRzye dvirbhAvavidhAnAt paTusadRza ityarthaH / vastuto'paTAvayaM prayogaH, na ceyaM vAkyagA, 'karmadhArayavaduttareSu / ' 8 / 1 / 81 iti sUtreNa tatraikapadyavidhAnAt, nApi samAsagA, vAstavasamAsatvAbhAvAt / iti, tanna; AtidezikasamAsasAdhAraNyenaivAtropamAvibhAgakaramenAtidezikakarmadhArayavadbhAve'pi samAsagAyAmeva tadantarbhAvasattvAt / ata eva-'paTupaTurityAdau samAsatvaprayuktAH, puMvadbhAvAntodAttatvAdayo'pi siddhayanti / kecittu ( rasagaGgAdharakArAdayastu ) 'vAcakadharmaluptAyAmetadbhedasyAdhikyam, na tu kevaladharmaluptAyAm, na cAtra dvirbhAvasya sAdRzyavAcakasya sattvAnna vAcakalopa iti vAcyam, sAdRzye dyotye dvirbhavata. iti darzanAt, dvirbhAvasya vAcakatAyA bhASyakaiyaTaviruddhatvAt' ityaahuH| tnn| dyotakatve'pyubhayaluptatvAsambhavAt / anyathAivAdInAM dyotakatvapakSe candra ivetyAdAvapi luptopamAnatvaprasaGgAt / padAntareNa tAdRzArthabodhe sahakAritvarUpasya dyotakasya sattve tadvAcakatvasya padAntare svIkArasyAvazyakatvAcca / yadIyamekaluptA, yadi vA dviluptA, ubhayathA'pi samAsamadhye'ntabhIvAnna doSaH / iti tattvam / " iti / rasagaGgAdharakArA evamAhuH-"yaccApyadIkSitairasminneva prastAve "dharmaluptA vAkyasamAsataddhiteSu darzitA, dvibhAve'pi dRzyate / 'paTupaTurdevadatta' ityatra prakAre guNavacanasya / '811112 iti sAdRzye dvirbhAvavidhAnAt / " iti nigaditaM tattuccham , atra ca vAcakasyApyanupAdAnAdvAcakadharmaluptAyAmetadAdhikyamudbhAvayitumucitam, natu dharmaluptAyAm, dharmamAtraluptAyA eva dharmaluptAzabdena tairvivakSaNAt / anyathA-ekaluptAsveva dviluptAnAM triluptAyAzca grahaNAt pRthagupAdAnamasambaddhameva syAt / na cAtra vAcakasya dvirbhAvasyaiva sattvAnnAsti lopaH, api tu dharmamAtrasyeti vaktu zakyam, dvirbhAvasya sAdRzyatvoktebhAMSyakaiyaTAdiviruddhatvAt / taduktaM kaiyaTena-'prakAre guNavacanasya / ' 8 / 1 / 12 iti sUtre siddhaM tviti pratIkamAdAya 'dvivacanasya prakRtiH sthAnI iti tadartho viziSyate, na tu prakAraH, tatra sarvasya guNavacanatvAdvayabhicArAbhAvAt / tadrahaNAdgaNavacano yaH zabdo nirghAtastasya sAdRzyadyotye dve bhavata iti suutraarthH|' iti sUtrArthaH / iti / " ____ atra ca nAgezabhaTTA rasagaGgAdharasyaiva marmaprakAzAkhyAyAM vyAkhyAyAm, "sUtrArtha"iti pratIkamupAdAyAhu:-"dvirbhAvasya sAhasyadyotakatve'pi zaktatvarUpavAcakatvAbhAvAdvAcakalopa iti tava hRdayam / tattu-ivAdeotakatAnaye 'candra iva mukha'mi. tyatra'candrasuhRnmukha'mityatra ca vAcakaluptAvyavahArAbhAvAya sAdRzyatadviziSTAnyatarabodhakAbhAvasyaiva vAcakaluptAvyavahAraprayojakatvasya vAcyatvena dyotakasyApi bodhakatvAnapAyena nAsti vAcakalopa iti tadAzayAt (atha dIkSitAbhiprAyAt ) abodha.. lakamiti cintyamidam / " iti / / punaranyAn dharmaluptAyAH paJca bhedAnirdizati-84AdhArakarmavihite AdhAro'dhikaraNaM sa ca karma ca tAbhyAM vihitastasmin adhikaraNAt karmaNazca parastAt vihite ityarthaH / ata eva-dvividhe / ca / kyaci kyacpratyaye / asyaiva 'Iya' iti sajJAntaram / tathA ca-adhikaraNe kyac ( Iya ) pratyaye, karmakyac (Iya) pratyaye ca satIti niSkRSTo'rthaH / kyaGi 'karturvihite' iti zeSaH / asyaiva 'AyI' ti sajJA'ntaram / tathA ca-karturvihite kyati (Ayi ) pratyaye satItyarthaH / karmaka!H karma ca kartA ca tayoH, karmaNi kari cetyarthaH / 'upapadayorvihite' iti zeSaH / ca / Namuli / tathA ca-karmakoMrupapadayo: satorvihite Namuli pratyaye cetyarthaH / evam ityevam / punaH / 'dharmaluptA' iti pUrvato'nuSajyate / paJcadhA paJcavidhA / syAt // 72 //
Page #752
--------------------------------------------------------------------------
________________ 174 [ dazamaH saahitydrpnnH| 'dhammalope lupte ti anuSajyate / kyacU-kyaG-NamulaH kalApamate NiNNAyiNamaH / krameNodAharaNam"antaHpurIyasi raNeSu, sutIyasi tvaM pauraMjana, tava sadA ramaNIyate zrIH / dRSTaH priyAbhiramRtAtidarzamindrasaJcAramatra bhuvi saJcarasi kSitIza // " ityatra 'antaHpurIyasI' tyatra sukhavihArAspadatvasya, 'sutIyasI' syatra snehanirbharatvasya ca sAdhAraNadharmasya lopH| evamanyatra / bodhasaukayyArya-kiJcidAha-'dharmalope / luptA dharmaluptopameti bhAvaH' iti 'pUrvata' iti shessH| anuSajyate / kyacAdInAM kalApamatAnusAreNa sajJAntaramAha-kyaca-kyA-NamulaH / 'e' ti zeSaH / kalApamate kalApavyAkaraNasiddhAnte / NiNNAyiNamANiNa-NAyi-NamaH / 'ityucyante' iti zeSaH / / udAharttamAha-krameNa / udAharaNam / thathe' ti zeSaH / 'he kSitIza kSiteH pRthivyA Izastatsambuddhau tathokta! pRthvIpate iti yAvat / tvam / raNeSu samareSu pratidvandvitayopasthiteSu vIrajaneviti yAvat / antaHpurIyasi antaHpure'balAgahe'balAjane iti yAvat ivAcarasIti bhAvaH / 'upamAnAdAcAre' / 3 / 1 / 10 iti sUtrasthena 'adhikaraNAceti vaktavyam' iti vArtikenopamAnavAcakA dantaHpure' ityadhikaraNAdAcAre'rthe kyac / tulyatvamAcArazca kyacpratyayArthaH / AcArazcAtrAdhikaraNatvAnvayayogyakriyA / sA ca-prakRte saJcArarUpA grAhyA / vyutpattivaiziSTayena tulyatAyAH prakRtyarthe AcArasyAkhyAtArthA'nvayaH / tathA ca-antaHpuratulyeSu raNeSu (abalAsadRzeSu vIrajaneSu madhye ) saJcArakartetyanvayAvagamaH / pauraM pure prakRtimaNDale bhava iti tam / 'tatra bhavaH / ' 4 / 3 / 53 ityaN / janam / sutIyasi sutamivAcarasIti bhAvaH / 'upmaanaadaacaare|' 3 / 1 / 10 iti satreNopamAnavAcakAt 'suta' miti karmapadAdAcAre'rthe kyac / atra cAcAro mananam , tathA ca-prakRtimaNDalaM sutatulyaM manyase iti bhAvaH / zrIH sampadrAjyalakSmIriti yAvat / sadA / tava / ramaNIyate ramaNIvAcaratItyarthaH / 'kataH kyaDU salopazca / / 3 / 1 / 11 iti sUtreNopamAnavAcakAt 'ramaNI'ti padAdAcAre'rthe kyaMG / kyaDo DivAdAtmanepadam / atrAcAro varttanam / tathA ca-ramaNItulyA zrIvartata iti bhAvaH / priyAbhiH / amRtAtidarzamamatadyutirivetyarthaH / dRSTaH / 'upamAne karmaNi ca / ' 3 / 4 / 35 iti sUtreNopamAnavAcake 'amRtadhuti'mitikarmapade upapade 'dRz' dhAto ve Namula / 'kRnmejantaH / 1 / 1 / 39 iti sUtreNAvyayasaJjJA / 'kaSAdiSu yathAvidhyanuprayogaH / ' 3 / 4 / 49 iti sUtreNa'kaSAdiSu madhye yasmAddhAtorNamula vihitassa eva dhAturanuprayoktavya' iti 'dRSTa' iti 'dRz' dhAtorevAnuprayogaH / atra manojJatvAdirUpaH sAdhAraNo dharmaH / darzanaM cAnubhavanam / tathA ca-amRtadyutitulyo manoharo'nubhUta iti bhAvaH / avAsyAm / bhuvi pRthvyaam| indrasaJcAram indraH svargAdhiSThAtA sa ivetyarthaH / saJcarasi / atrApi 'upamAne karmaNi c|' // 4 // 45 iti sUtreNa cakArAnuvartite upamAnavAcake 'indra' iti kartapade upapade sampUrvakAcarate ve Namul / sa ca 'tamartha sesenseamenkseksen....|' 3 / 4 / 9 ityAdisUtramahAbhASyagatena 'avyayakRto bhAve bhavanti' iti vAkyena bhAve eva / saJcaraNaM cApratihataizvaryyatayA vartanam / tathA ca-indratulyo'pratihataizcaryoM bhUloke saJcarasIti bhAvaH / vasantatilaka vRttam / atra vivRtikArA:-"kecittu-'kyacakyaDorartha AcAraH, tasyAtra vidyamAnatvAt dharmalopodAharaNametanna bhavati / ' ityAhaH, tannaH AcArasya sAdhanatve'pi prakRte sAdRzyahetutvena vivakSaNAt, upadarzitadharmANAM sAdRzyahetatvena jhaTiti pratIyamAnatvAt 'candrAyate zukrucA'pi haMsa' ityAdau satyapi AcAre 'zukaruce' ti sAdhAraNadharmaprayogadarzanAcAcArasyAkhyAtAryAnvitatvena nirAkAGkSatayA kyacakyaDorarthe sAdRzye'bhedAnvayasambhavena sAdRzyahetutvAyogAcca / ' iti // 93 // " nanu kasminnaMze ko lupto dharma ityAzaGkayAha-ityatra / 'antaH purIyasi' ityatra 'aMze' iti zeSaH / sukha. vihArAspadatvasya 'sAdhAraNadharmasya lopa' iti pareNAnvayaH / 'sutIyasi' ityatra / ca / snehanirbharatvasya / sAdhAraNadharmasya / lopaH / evam / anyatra ramaNIyate' ityatra atyantAdhInatvasya, upabhogasAdhanatvasya vA 'amatAtidarza' mityatra manojJatvAdirUpasya, 'indrasaJcAra' mityatra vibhavAtizayatvasya ca sAdhAraNadharmasya lopa UhyaH iti bhAvaH /
Page #753
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / 175 iha ca yathA'ditulyAdivirahAt zrautyAdivizeSacintA nAsti / idaM ca-kecit , aupamyapratipAdakasyevAderlopamudAharanti / tadayuktam / kyackyaGAderapi tadarthavihitatvena aupamyapratipAdakatvAt / nanu kyaGAdiSu samyagaupamyapratItirnAsti, pratyayatvena asvatantratvAva, ivAdiprayo. gAbhAvAcca; iti vAcyam,kalpavAdAvapi tathAprasaGgAt / na ca kalpavAtInAmivAditulyatayA aupamya. sya vAcakatvam, kyajAdInAM tu dyotakatvam / ivAdInAmapi vAcakatve nizcayAbhAvAt, vAca. yathA vA krameNa-"bhUdharIyati payodharadvaye candramasyati mukhe tavAdya dRk / vidrumIyati radacchadAntare darpaNIyati kapolamaNDale // ", "dharmAgamApagamakAlasamutsukAnAM hRmaNDalI sapadi daNDakabarhiyUnAm / kAdambinIyati tanUM rathunandanasya saudAminIyati mudA janakendrajAtAm // ", "candrazcaNDakarAyate, mRdugatirvAto'pi vajrAyate, mAlyaM sUcikulAyate, malayajAlepaH sphuliGgAyate / AlokaM stimitAyate, vidhivazAt prANo'pi bhArAyate, hA hanta pramadAviyogasamaya: sNhaarkaalaayte||', "sAMvartikatIkSNadyatidarza pazyati sudhAkaraM bAlA / viraheNa nidhividhAyaM nidadhAti stanagataM nakhAI te // " "tvadviprayogadahanajvaradahyamAne ye ye guNA hRdi vasanti puro mRgAkSyAH / te vahnimadhyavilasadvisatantunAzaM naSTatrapAdhRtivi. vekamukhAH samastAH // " ityaadi| nanu luptAyAH zrautyArthItvAt atra kA nautI kA vA''rthItyAzaGkayAha-iha 'antaHpurIyatI'tyAdau / ca yathAssditulyAdivirahAt / zrautyAdivizeSacintA zrautIyamArthIyamiti vibhajya pradarzanavicAraH / na / asti 'anatiprayojanIyatvAt / ' iti zeSaH / 'vastutastu-yathA tulyArthavihitasya voMge ArthItvam, tathA'trApi tulyArthavihitakyacakyaDoyeMge ArthItvam / ' iti ca vivRtikArAH / nanu 'vAdelope samAse sA kAdhArakyaci kyaGi / karmakoMrNamuli' ityuktadizA'tra vAcakaluptaiva gadituM yogyA, kathaM punastvayA dharmaluptA gaditetyAzaGkayottarayitumAha-idaM cetyAdi / kecit kAvyaprakAzakArAdaya iti bhAvaH / idam 'antaHpurIyatI'tyudAharaNam / ca / aupmyprtipaadksy| ivaadeH| lopam / udAharantyAhuH / tat / ayuktaMna yuktisaGgatam / kuta ityAzaGkayAha kyacakyaGAdeH / Adipadena Namulo grahaNam / api / tadarthavihitatvena tulyAdyarthe vidhAnAt / aupamyapratipAdakatvAt pratipAda. nAt / ayambhAvaH-'antaHpurIyasI tyatra yathA dharmaluptodAhRtA, tathaiva etasyaiva cchAyAbhUte "poraM sutIyati janaM, samarAntare'sAvantaH purIyati vicitracAritracaJcuH / nArIyate samarasImni kRpANapANerAlokya tasya caritAni sapatnasenA // " ityAdau vAcakopamA kAvyaprakAzakArairudAhRtA, tadudAharaNaM ca na yuktam, yathA ArthyAM pUrNopamAyAM samAdiyoge na vAcakaluptAtvam, tathaiva-atrApi tadarthe vastutaH tatsthAne vihitasya kyajAderyogAt / nan kyajAdau sAdharmyavAcakAnAmivAdInAM prayoga iva sAdharmyapratyAyakatvAsambhavAdvAcakaluptAtvameva kuto netyAzaGkAmunmUlayati-nanu kyaGAdiSu 'pratyayeSu satsu iti zeSaH / samyak / aupamyapratItiH sAdharmyasya pratyayaH / pratyayatvena 'kyajAde'riti zeSaH / asvatantratvAta 'prakRtipratyayau sahAthai brUtaH' iti nayena svAtanayeNArthabodhakatvavirahAditi bhAvaH / ivAdiprayogAbhAvAt / ca / n| asti / ataH aupamyapratipAdakalopa evAtrAnumeya' iti zeSaH / " iti / na vAcyam / ayambhAva:-yatra yatrevAdiH tatra tatra sAdhaya'sya samyakpratyayaH, yatra naivaM tatra naivam / yathA-kyajAdInAM yoge / tasmAt-atraupamyapratipAdakAbhAvasya sphuTatvAdvAcakaluptAtvameva vaktamucitam iti; kuta ityAzaGkayAha-kalpabAdau / AdinA-dezyAdInAM grahaNam / api 'natu kevalaM kyajAdau prayukte' iti zeSaH / tathAprasaGgAta samyagaupamyapratItyabhAvApatteH / idamabhihitam-'ISadasamAptau kalpabde. zyadezIyaraH / ' 5 / 3 / 67 iti sUtreNa vihitasya kalpappratyapasya 'viSakalpaM mana' ityAdisAmAnAdhikaraNyena nirdezAkiJcadaparisamAptiviziSTodharmyarthaH / kiJcidaparisamAptizca yatkiJcinyUnasamastadharmasambandharUpopamaiva / tathA ca-'ivAderlopa' iti na pAryyate, tatra dharmalopa eva gadituM kSamatvAt / iti / nanu-'kamalamivAsya vadana' mityAdau upamAlakSaNasaGgatyanurodhena ivAderupamAvAcakatvaM svIkAryamityabhipretyAha-ivAdInAm / 'vAcakatvena svIkriyamANAnAm / api 'kiM punaranyeSAM nipAtAnA'miti zeSaH / vAcakatve / nizcayAbhAvAt siddhAntAnakyAt / idaM tattvam-sarveSAmeva nipAtAnAM dyotakatvam, taca tAtparyagrAhakatvam / IzvaramanubhavatI' tyAdau anubhavAdiH pratIyamAno na dhAtvarthaH, 'bhavatI' tyatrApyApatteH, nopasArthaH,
Page #754
--------------------------------------------------------------------------
________________ 176 saahitydrpnnaiH| ( dazamaH katve vA 'samuditaM padaM vAcakam"prakRtipratyayau svasvArthabodhakau'iti mataddhaye'pi vatyAdikyajAdyoH sAmyameva / iti / yacca-kecidAhuH, 'vatyAdaya ivAdyarthe'nuziSyante' kyaGAdayastvAcArAdyarthe / ' iti, tadapi tathA sati aprakRtyarthatayA tatrAkhyAtArthAnanvayApatteH, pratyayAnAM prakRtyAnvitastrArthabodhakatvaniyamAt , 'anugacchatI' tyAdau anubhavAdipratyayApattezca, na viziSTArthoM gauravAt / tathA ca-dhAtoreva vidyamAnatvAdivAcakasyAstu lakSaNA / nanu upasargAstAtparyagrAhakA ityeSAmastu dyotakatvam, iti cet ! etat ivAdiSvapi, 'caitramiva maitraM pazyatI'tyAdau sAdRzyaviziSTa catrapadalakSyam ivazabdazca tAtparyagrAhaka iti, 'upAsyate guruH' ityAdau copAsanA kimupasargArtho viziSTasya vA dhAtumAtrasya / nAdyaH, tathA sati-svArthaphalavyadhikaraNavyApAravAcakatvarUpa sakarmakatvasyAsadhAtorupAsanArUpaphalavAcakatvAbhAvAdanApatteH, tataH karmaNi lakAro na syAt / evam-'sAkSAt kriyate dayitA','alakriyate devaH', 'urIkriyate siddhA. nta' ityAdau api dhAtostadarthe karmaNi lakArasiddhaye tattadarthavAcakatvaM vAcyam , ityupasargavadeva dyotakatvamamISAm / yadyapi kRdhAtoH sakarmakatvamevAsti athApi eSvaryeSu sakarmakatA na bhavet / anyathA-'vAyurvikurute' ityAdau AtmanepadopapattinasyAt, 'akammekAca / 113145 ityanenAkammakatva evAtmanepadavidhAnAt / tathA-'zarairunarivodIcyAnuddhAraSyan rasA niv|' ityAdau usrAdipadasyosrAdisadRzaparatvenosrAdisadRzairusrAderuddharaNakriyAM prati kAraNatvAbhAvAt / ivArthasAdRzyAnvAyatvena karaNIbhUtazaravizeSaNatvavirahAcca / iti / ivAdInAmapi dyotakatvameveti vaiyAkaraNAnAM siddhAntaH, vistarastu tattadAka ragrantheSu svymuuhyH| evaM vAcAtvasyAnizcitvenoktamartha dUSayitvA tathAsvIkAre'pi prauDhavAdena doSaM nirdizati-vAcakasve / 'ivAdInA' miti zeSaH / vA / 'samuditaM prakRtipratyayasamudAyarUpam / padam / vAcakam / tathA ca prakRtyAnvitapratyayArthapratipAkatvaM vAcakam / iti niSkRSTo'rthaH / ' 'prakRtipratyayau / svasvArthabodhako 'krameNe'ti zeSaH / ' iti mtdye| api| vatyAdikyajAdyo / AdipadAbhyAmeva kalpavAdeH, kyaDAdeva grahaNam / sAmyam / eva / iti / 'vodhyamiti shessH| idaM tattvam-naiyAyakAdaya ivAdInAM nipAtatve'pi vAcakatvamevAGgIkurvanti, tathAhi-upasargANAM dyotakatvameva, anyathA-'upAsyate guruH,' 'pArabhUyate zatruH' ityAdau dhAtvarthAsanabhavanakriyayorakarmakatayA karmalakAropapa ttirna syAt / ivAdInAM tu bAcakatvameva, vAdhakAbhAvAt / nipAtamAtrasya dyotakatyAGgIkAre tu avyayAnAmapi dyotakatvameva syAt, na ca iSTApattiH, svarAdInAM svAtantryeNa prayogAnApatteH / athavaM vAcakatvAGgIkAre'pi ivavatyAdeH kyacakyA DAdezcasamuditaM padaM vAcakam / 'prakRtipratyayau svasvArthabothako' iti ubhayavidhAbhyAM matAbhyAmapi sAmyameva, ubhayatra nyAyasya tulyatvAt / atrAhu:-nipAtamAtrasya dyotakatvaM vAcakatvaM ca, na kevalamupasargANAM dyotakatvama, ivAdInAM vA vAcakatvam, vaiSamye bIjAbhAvAt / tathA hi-samuditaM padaM vAcakam ,' 'prakRtipratyayau svasvArthabodhako / ' iti nayena ca dyotakatvenAbhimatAnAmapi vAcakatvApatteH, vAcakatvenAbhimatAnAM punarnipAtAnAM dyotakatvApatteH / ' iti / kAvyaprakAzavyAkhyAkArA api-ata evAhuH, 'nanu 'nArIyate' ityAdau kathamaupamyapratipAdakaprayogAbhAvaH, kyaGAdInAmeva tadarthavihitatayA tatkarmakSamatvAt / athaiSAM pratyayatvenAsvatantratayA prayogAbhAvena vA na samyagaupamyapratItiriti cet / tahi vatikalpavAdAvapi tathaiva prasajyeta / nahi pratyayatayA taddhitAnyayoH kazcidvizeSaH / kalpabAdayaivAditulyAdaya aupamyavAcakAH, kyaGAdayastu dyotakA evetyapi na,ivAdInAmapi vAcakatve saMdehAt / astu vA vAcakatvam tathA'pi 'samuditamevaM padaM vAcakama' 'prakRtipratyayau svasvArthavAcakau' iti matadvaye'pi vatyAdikyaGAdyoH sAmyameveti, satyamevam , athA'pi prAcInoparodhaniyantrito'yamAcAryoM vidvAnapi IdRzAni duryazaHsaGkucitAni saGkaTAni pravizatItyatra kiM brUmaH' iti / . prakArAntareNa paramataM samAdhAya punaH svamataM draDhayituM khaNDayati-yat / ca / kecit 'nArIyate' ityAdau vAcakaluptAtvameva samAdhatsavaH / AhuH / 'vatyAdayaH' / AdinA kalpabAdergrahaNam / ivAdyarthe sAdRzyAdyarthe / anuziSyante'nuzAsanena niyamyante / kyAdayaH / AdinA kyajAdergrahaNam / tu ( idaM ca vyavacchedakam ) / AcArAdyarthe / 'anaziSyante' iti pUrvato'nveti / 'ato'tra 'nArIyate' ityAdauna dharmaluptAtva' miti zeSaH / ' iti / tata / api /
Page #755
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyeyA smetH| 177 na; na khalu kyAdaya acAramAtrArthAH, api tu sAdRzyAcArArthAH / iti / tadevaM dharmalope daza. prakArA luptaa| 85 upamAnAnupAdAne dvidhA vaakysmaasyoH| udAharaNam"tasyA mukhena sadRzaM ramyaM nAste na vA nayanatulyam / " atra mukhanayanapratinidhivastvantarayorgamyamAnatvAdupamAnalopaH / atraiva ca 'mukhena sadRza na / 'yujyate' iti zeSaH / kuta ityAha-na khalu / kyaGAdayaH / AdinA kyajAdegrahaNam / AcAramAvArthA AcArArthasyaiva pratipAdakAH / apitu / sAdRzyAcArArthAH sAdRzyAnvitAcArArthapratipAdakAH / idmbhihitm-'upmaanaadaacaare|' 3 / 1 / 10 ityataH 'kartuH kyaG salopatra / ' 3 / / 11 ityatra 'upamAnA' dityanuvartate / tathA ca-upamAnArthakakartapadottaramAcArArthe kyaDpratyayaH syAt iti sthUlArthaH sampadyate / AcArazcAcaraNam, taca prakRte upameyasyopamAnatAbodhanam, prakRtarupamAnArthakatvopapattaye ivArthavAcakatA tata eva kyaG sampadyate / tathA ca-upamAnArthakAta katrtRpadAduttaramivArthAnugatAcaraNAthai kyaGpratyayaH syAditi vAstaviko'rthaH / evam-kyaGa ivArthakasvopapattau dharmalopa eva paryyavasIyate / iti / upasaMharati-tadevamityAdinA / spaSTam / zrautI dharmaluptA, ArthI dharmaluptA ca,tatrAdyA samAsagA vAkyagA ceti dvividhA, anyA punaH, taddhitagA samAsagA vAkyagA ceti trividhA, sammilitAH punaH paJca vidhA dharmaluptAyAH / tathAAdhArakyaci, karmakyaci, kartari kyaDi, karmaNamuli, kartRNamuli ca; ityevaM paJca vidhA anyAdharmAluptAyAH / sammelane ca sphuTaM daza bhedAH / iti bhAvaH / upamAmaluptAM nirdizati-85upamAnAnupAdAne upamAnavAcakrapadAnupAdAne upamAnavAcakasya padasthApayuktatve'vAvyatyeveti yAvat / 'luptopamA' iti zeSaH / vAkyasamAsayokyei samAse ca / 'sambhavatItyasmAddheto riti zeSaH dvidhA / tathA ca-upamAnaluptA, vAkyagA samAsagA ceti dvividhA / udAhartumupakramate- udAharaNamityAdinA / spaSTam / "tasyAH / mukhena / sadRzam / ramyaM ramaNIyam / na / Aste / tasyAH-nayanatulyaM nayanAbhyAM tulyam / vaa| 'ramya'miti pUrvato'nuSajyate / na / 'Aste' iti zeSaH / 'bhuvanatritaye sadazI varavarNinyA yayA na bhavyA vA' iti zeSaH / AAMgItizchandaH // " yathA vA-"yasya tulAmadhirohasi lokottaravarNaparimaloddAraiH / kusumakulatilaka ! campaka ! na vayaM taM tu jAnImaH // " iti, atra hi-'yattulanAmadhirohasi' ityAdyacaraNanirmANe samAsagAtvam / 'upamA'bhAvena sAdRzyAbhAvasya paryavasAnAt, sAdRzyaparyavasAnasya copamAjIvitatvAdalaGkArAntarameva na tapamAnalupteti na zanIyam, 'yasya tulA ( yattulanA ) madhirohasi na taM jAnIma ityuktyA'smAkamasarvajJatvAdasmadagocaraH kazcittavopamAnaM bhaviSyatIti sAdRzyaparyavasAnamastItyupamAnaluptaiveyam / udAharaNasaGgatiM darzayati-atra 'tasyA mukhena sadRzaM ramya nAste' ityudAharaNe / mukhanayanapratinidhivastvantarayormukhasadRzasya nayanasadRzasya cAnyasya vastunaH / gamyamAna tvaadubudhymaantvaat| upmaanlopH|aymbhaavH-atr mukhaM nayane copamAnam,upamAnaM ca nopAttam, ramyamiti sAdhAraNo dharmaH sadRzenAsamastAt pUrvatra vAkyagA, paratra tulyapadena samastAtsamAsagA / 'sadRzaM tulya'miti padAbhyAM sAmAnyata upamAnoktAvapi vizeSato'nabhidhAnAdupamAnalupteyam / vastvantarasya viziSya kevalamanupAdAnamiti upamAnalopavyavahAraH / etena-'ananvayo'tra' iti vadantaH parAstAH / iti / nanu 'tasyA mukhaM yathedaM ramyaM nAste' ityevaM zrautItve'pyasyAH sambhave kathaM dvividhamevAsthA ityAzaGkazAha-atra 'tasyA mukhena sadRzaM ramyaM nAste' ityudAharaNe / eva 'kiM punaH paro'
Page #756
--------------------------------------------------------------------------
________________ 278 saahitydrpnnH| [dazama:mityatra 'mukhaM yathedam / ' 'nayanatulyam' ityatra 'dRgiva' iti pAThe zrIpi sambhavatI-tyanayorbhedayoH pratyekaM zrautyArthItvabhedena caturvidhatvasambhave'pi prAcInAnAM rItyA dviprakAratvamevoktam / / 86 aupamyavAcino lope samAse vipi ca dvidhA // 73 // krameNodAharaNam 'vadanaM mRgazAvAkSyAH sudhAkaramanoharam / ' 'mardabhati atiparuSaM vyaktaM ninadana mahAtmanAM purtH|' ti zeSaH / ca / 'mukhena sadRza'mityatra 'aMze' iti zeSaH / 'mukhaM yathedam' iti pAThe parivRtta' iti zeSaH / 'nayanatulyam' ityatra 'aMza' iti zeSaH / 'dRgiva' iti paatthe| 'parivRtta' iti zeSaH / shriitii| api / 'ArthI tu tathA sambhavatyeva' iti zeSaH / sambhavati / iti / anayoH 'vAkyasamAsagatayA dvayo' riti zeSaH / bhedayoH / pratyekam / zrautyArthItvabhedena zrautItvenA tvena ceti bhAvaH / caturvidhatvasambhave / api / prAcInAmAM kAvyaprakAzakArAdInAm / rItyA mArgeNa / dviprakAratvam / eva / uktam / ayambhAva:-'tasyA mukhena sadRzaM ramyaM nAste na vA nayanatulyam' ityatra yathAvAkyagatA samAsagatA ceti dvividhopamAnaluptA''rthI, tathA'tasyA mukhaM yathedaM ramyaM nAste na vA na tAdRgiva / ' iti pAThavato vAkyagA samAsagA ca saivArthIti asyAzcAturvidhye'pi dvaividhyAbhidhAma prAcInAnAmanurodhAt / prAcAM hyeSa siddhAntaH 'neyaM zrautI' ivAdipadAnAmupamAnAnantaryaniyamenopamAnapadaM vinAanvayAbodhakatvAt / ' iti / yadyapi-ivena nityasamAsavidhAnasyevopamAnAnantaryamivAdInAmavasthitini. yamasyAgrahamAtramUlatvam , tathA'pi kiM prAcAM dUSaNagaveSaNayA? / iti / atrAhu:-'kathamiyamupamAnaluptA, 'sudhAkarasya sadRza' mityAdau sudhAkarasyopamAnatAyA iva 'mukhasya sadRza'mityAdAvapi mukhAdeH upamAnatAyA evAbhidhAnaM kina svIkriyate ? iti cet ! 'mukhasya sadaza' mityAdau mukhapratiyogikasAdRzyAnuyogIti nArthaH / kintu-mukha niSThasAdRzyapratiyogItyeva; mukhasya prakRtatayA tadutkarSAyopameyatvasyaivAbhidhitsitatvAt / yadyapi-'sudhAkarasya sadRza'mityAdAvapi evaM samAdhAtuM zakyate, tathA'pi-sarvasya sudhAkarAderupamAnatayaiva prasiddhiriti bodhyam / ata eva pradIpakArairapyuktam 'atra vizeSata upamAnaM nopAttam, cintyametat' iti, asyAyambhAva:-prakRtatayA kAvyasyaiva (mukhasyaiva ) upameyatvamutkarSAya, ityasaGgatam, khaniSThasAdRzyapratiyoginiSethasyaiva svapratiyogitAdRzyAnuyoginiSedhasyApi utkarSaparyavasAyivAt / yathA- rakSAMsIti purA'pi saMzaNumahe vIrastu kastAdRzo yo jAgarti jamatrayIvipadalaGkINadorvikramaH / zazvadavA rabhavi prazastiracanAvAMyamAnekSaNazreNIsambhatagotrabhinmayajayastambho yathA rAvaNaH // ' atra hi rAvaNasyAzraSaNoktyA yathoktArthalAbhaH / yathA vA-'tvamiva ko'pi parApakRtau kRtIna dadRze na ca manmatha ! shubhrve|' ityatra prakRtaH kAmaH / tathA ca-atra / 'kAmapratiyogikasAdRzyavAnanyo darzanazravaNaviSayatvAbhAvavAn / ' ityavagama iva tatra 'sudhAkarapratiyogika. sAdRzyavAnanyo darzanazravaNaviSayatvAbhAvavAn |'iti bodhaH / iti / vAcakaluptAM nirdizati-86 aupamyavAcinaH sAdharmyapratipAdakasyevAdeH / lope'prayoge luptatve vA / samAse vipi viSpratyaye / ca 'itI' ti zeSaH / dvidhA 'vAcakalupte' ti zeSaH // 73 // udAhata pratijAnIte-krameNetyAdinA / spaSTam / 'vdn'mityaadi| 'mRgazAvAjhyA magazAvasya mRgasya zAvo bAlastasyAkSiNI ivAkSiNI yasyAstasyAstathoktAyAH / magakizo. ranetrasadRzacaJcalanetrAyA iti bhAvaH / padalopaH, 'uktArthAnAmaprayoga' iti nayenevasya cAprayogaH ( sAmAnyadharmasyApyanuSAdAnAnAtra kevalaM pAcakalupteti nodaahrnnmidm)| vadanaM mukham / sudhAkaramanoharaM sudhAkara iva manoharamiti tatho. tm| upamAnAni sAmAnyavacanaiH / 2 / 1155 iti krmdhaaryH| 'AtmAnaM darzayallokamudedhayati kaumudam // ' iti zeSaH / atra sAdharmyavAcakasyevasya samAse'nupAdAnAt samAsagA vAcakaluptA // ' yathA vA-'kailAsagauraM vRSamArurukSoH pAdArpaNAnugrahapatapRSTham / avehi mAM kiGkaramaSTamUrteH ! kumbhodaraM nAma nikumbhamitram // ' ityatra 'kailAsagaura'mityatrevasyAnupAdAnAm / 'mahAtmanAM mahanIyacAratAnAM sumatInAm, atha ba-gajarAjAdInAm / purataH / vyaktaM prakaTamuccaurati
Page #757
--------------------------------------------------------------------------
________________ 179 paricchedaH) hacirANyayA vyAkhyayA smetH| atra 'gardabhatI' tyatra aupanyavAcinaH vipo lopH| 87 dvidhA sabhAse vAkye ca lope dhmmopmaanyoH|| 'tasyA mukhena' ityatra 'ramya' miti sthAne 'loke' iti pAThe'nayorudAharaNam / 88 kvipsamAsagatA dvedhA dharmevAdivilopane // 74 // udAharaNa-'vidhavati mukhAnjamasyAH' iti / atra 'vidhavati' iti manoharatva-kippratyayayorlopaH / kecittvatrApi prtyylopmaahu| 'mukhAbjam' iti ca smaasgaa| yAvat / zrutiparuSaM zrutau zravaNe paruSaM yathA bhavettathA / ninadana zabdaM kurvan / gardabhati gardabha ivAcarati / 'sarvaprAtipadikebhyaH kvibU vA vaktavyaH / ' iti kvipU / tasya ca-sarvApahArilopavidhAnAt kvipo luptatvam / ata evAtra kvivalopena vaacklupteym| 'upapAditapuruSArthoM nyasyan pAdAn samuddhataM shsaa|' iti shessH| AyAMgItizchandaH // ' atra kathaM vAcakalopa ityAzaGkayAha-atretyAdi / spaSTam / nanu upameyasyApi atra lopa ityAzaGkayAha-nacetyAdi / spaSTam / idaM tvavaseyam-atra-gardabha upamAnam, ninaadktopmeym, paruSaninadanaM ca sAdhAraNo dharmaH / aupamyavAcakasya kvipaH kevalaM lopa iti vAcakaluptaveyam / iti / yathA vA-'kucakalazeSvabalAnAmalakAyAmatha payonidheH puline / kSitipAla ! kIrtayaste hAranti haranti hIranti // ' ityatra 'hAra, hara, hIra' zabdA AcArArthake kvipi lupte dhAtavaH, lakSaNayA ca hArAdisAdRzyaM bodhayanti / dharmopameyaluptAyAH pUrvamevopameyaluptAyA api nirdezamupameyalopanirdezopakramaucityena manvAnastAmanirdizya dhammApa. mAnaluptAM tAvanirdizati-87 dvidhA samAsa ityAdinA / 87dhrmopmaanyoH| lope'prayoge / 'dharmavAcakaluptopame'ti zeSaH / vAkye / samAle / ca 'sambhavatItyataH' iti shessH| dvidhaa| ____ udAharati-'tasyA mukhena' ityatra 'tasyA mukhena sadRzaM ramyaM nAste na vA nayanatulyam / ' ityukAharaNa ityarthaH / 'ramya'miti sthAne / 'loke' iti paatthe| anayoH vAkyagAyAH samAsagAyAzcati dvividhAyA dharmavAcakaluptAyA iti bhAvaH / 'krameNe'ti zeSaH / udAharaNam / ayambhAvaH-'tasyA mukhena sadRzaM loke nAste na vA nayamatulyam / ' ityatra kramAt-vAkyagA samAsagA ceyam / yathA vA--'gAhitamakhilaM vipinaM parito dRSTAzca viTapinaH sarve / sahakAra! na prapede madhupena tathA'pi te samaM jagati ||"ddhuNddholto mArahisi kaMTaakaliANi keaivaNaiM / mAlaikusumasAracchaM bhamara ! bhamaMto Na pAvihisi // ' ityanayoH pUrvatra 'sama'mityasyAsamastatvAdvAkyagA, paratra 'saricche (sadRzam ) ityasya samastAt punaH smaasgaa| dharmavAcakaluptAM nirdizati-88 dharmevAdivilopane dharmazcevAdizca tathorvilopanaM tamminsatItyarthaH / 'lupto. pame'ti zeSaH / vipasamAsagatA kvibgatA samAsagatA ceti bhAvaH / dvidhA // 74 // udAha kAma Aha-udAharaNaM yathA-"asyAH / mukhAbja mukhamabjamiveti tathoktam / 'upamitaM vyAghrAdibhiH saamaanyaapryoge|'2|1|56 iti samAsaH / vidhavati vidhuzcandraH sa ivAcaratItyarthaH / vidhusadRzaM bhavatIti bhASaH / 'abjati nayanadvayaM ca rambhoroH / Uravati tathA karabhaH saubhagasarvasvabhUtAyAH // iti zeSaH / AO chandaH // " udAharaNaM samarthayate-atra 'vidhavati mukhAbja' mitytr| 'vidhavati iti 'pade' iti zeSaH / manoharatvavippratyayayormanoharatvarUpasya sAdhAraNadharmasya tadvAcakasya ca viSpratyayasya ca lopasyeti bhAvaH / lopaH / 1'anveSayana mariSyasi kaNTakakalitAni ketakIvanAni / mAlatIkusumasadRzaM bhramara ! bhramannapi na prApsyasi // ' iti saMskRtam /
Page #758
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAhityadarpaNaH / [dazamaH na cehopameyasyApi lopaH, 'ninadan' ityanenaiva tasya nirdezAt / 89 upameyasya lope tu syAdekA pratyaye kyaci / yathA'arAtivikramAlokavikasvaravilocanaH / kRpANodagradordaNDaH sa sahasrAyudhIyati // 93 // ' ___ ityatra 'sahasrAyudhamivAramAnamAcaratIti vAkye upameyasyAtmano lopH| na ceha aupamyaghAcakalopaH, uktAdeva nyAyAta / atra kecidAhaH-'sahastrAyudhena saha vartata iti sahastrAyudhaH caratIti vAkyAt sapahasrAyudhIyatIti padasiddhI vizeSyasya shbdaanupaatttvaadihopmeylopH| iti, tanna vicArasaham katari kyaco'nuzAsanaviruddhatvAt / ayambhAva:-atra manoharatvaM vidhumukhayoH sAdhAraNo dharmaH, sa copAtta eva neti tasya lopasadRzatvAllopaH, tatpratipAdakatayopasthitasyApi kipaH 'verapRktasya / ' 6 / 1 / 67 iti sarvAMpahArI lopaH / tasmAt sphuTamanayorlopAddharmavAcakaluptAsvam / iti| paramatena samAdhatte-kecit / tu / atra 'vidhavati' ityatra / api / pratyayalopam / AhuH / 'mukhAnjam' iti / c| smaasgaa| eSAmayamabhiprAya:-atra viSpratyayaH eva tulyAcArarUpasAdhAraNavAcakaH, tasya ca 'verapR. ktasya / ' 6 / 1 / 67 iti sUtreNa nityaM lopaH, tenAnuSaGgiko dharmalopaH, natu aicchikaH / ' iti / kecidi. tyanenAsvArasyodbhAvanam / 'vidhavati vibhayA vadana' mityuktau dharmopAdAnasyAsaGgattyApattaH / ata evAhuH-yadyapi AcArAthai vipi dharmalopo na sambhavati, tathA'pi 'verapRktasya / / 1 / 67 iti sUtreNa lopAtU dharmalopasyApi / vastutastu-atraicchiko dhrmlopH|' iti| upameyaluptAM nirdizati-89 upameyasyetyAdinA / 89 upameyasya / lope / tu / 'luptopame'ti shessH| kyaci / pratyaye / ekA / syAt / kyacpratyayagatopameyaluptakavidhaiveti bhAvaH / udAharati-yathA-'arAtItyAdinA / - 'arAtivikramAlokavikasvaravilocano'rAtInAM zatrUNAM vikramastasyAloko darzanaM tena vikasvare ( madapre'pi zatravo vikramaM darzayantIti sAzcaryamudre) vilocane netre yasya tathoktaH / kRpANodagradordaNDaH pANana karavAlama udagro bhayAvaho dordaNDo bAhudaNDo yasya tAdRzaH / saH / sahastrAyudhIyati sahasrAyudhaH kArtavIryyastamivAtmAnamAcaranIti tathA / yathA taM durjayaM manyate tathA''tmAnamapIti bhAvaH / tathA'bhimAnaprayojanaM tu niHzavaM zatruSu pravi. zyaikenaiva kRpANenAyudhasahasra sampAdyasya zatrUtsAraNasya sampAdanam / ata evAtra vIrarasaprakarSa iti vibhaavym||93||' udAharaNasaGgataye upamAnalopaM darzayati-ityavetyAdinA / spaSTam / ayambhAvaH-'upamAnAdAcAre |'3|1|10itynenopmaanvaackaat 'sahasrAyudha miti padAt AcArArthe kyac / AcAro'tra durjayatvarUpaH / tathA ca-sahasrAyudhamivAtmAnamAcaratItyarthAt atrAtmopameyaH,tasya cAprayoga iti lopH| yadyapi-'sa' iti padena sAkSAdupAttaH karlopameya evAthApi karmatvena vivakSita AtmopameyaH, tasya ca karmatvenAnupAdAnAlopa iti / nanu prakAzakAreNAtra kathaM dharmavAcakaluptAtvamiti cet ! maivaM zaGkIrityAha-iha / aupamyavAcakalopaH / ca / na / kuta ityAha-uktAta / eva / nyAyAta / uktanyAyazca kyajAdeH sAdRzyabodhakatvavyavasthApanAtmaiva / . atra paramataM nirAkaroti-atra 'arAti' ityudAhRte padye / kecit / AhuH / sahastrAyudhena / saha / vartate / iti / sasahasrAyudhaH 'sahasya saH sajJAyAm / '6 / 3 / 78 iti sAdezaH / sa sahasrAyudha ityrthH| iva / Acarati / iti vAkyAtU / 'sa sahasrAyudhI'ti padasiddhau vizeSyasyA zabdAnupAttatvAta sAkSAdanupAdAnAt / iha / upame ylopH| vizeSyasyevopameyabhUtatvAditi bhaavH| iti / tata nAvicArasaham / kartari / kyacaH / anuzAsanaviruddhatvAt / anuzAsanaM hi-'upamAnAdAcAre / ' 3 / 1 / 10 iti, tacca karmaNyeva kyacamanuzAste iti phuTaM viruddhamiti bhAvaH / yathA vA mama-'sahasranayanIyantyanimiSIyanti ca prabho !.azeSAdabhutakaNiM tvAM vilokya tadA tadA // ' iti /
Page #759
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] dacirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / 181 90 dharmopameyalope'nyA yathA - 'yazasi prasarati bhavataH kSIrodIyanti sAgarAH sarve / " atra 'kSIrodamivAtmAnamAcarantItyupameya AtmA, sAdhAraNadharmaH zuklatA, ca luptau / 91 trilope ca samAsagA // 75 // yathA-'rAjate mRgalocanA // ' atra 'mRga (sya) locane iva caJcale locane yasyA' iti samAse upamApratipAdaka- sAdhAraNa. dharmopamAnAnAM lopaH / 92 tenopamAyA bhedAH syuH saptaviMzatisaGkhyakAH / dharmopameyatAM nirdizati - 90 anyopameyaluptAto bhineti bhAvaH / dhammopameyalope / 'luptopame 'ti zeSaH / iyamapi kyacyeveti 'kyacI'ti pUrvato'nuvarttanIyam / udAharati yathA bhavataH / yazasi / prasarati sarvato vyApnuvati satIti bhAvaH / sarve kSaurodAtiriktAH / sAgarAH / kSIrodayanti kSIrodamivAtmAnamAcaranti / dviSatAmapayazasi punaryamunIyanti svarApagAvAhAH // ' iti zeSaH / AryAgItizchandaH / udAharaNaM vizadIkRtya nirdizati - atrodAhRte paye ityarthaH / ' kSIrodaM kSIrasamudram / iva / Acaranti / ' itye'vambhUte vivakSite'rthe' iti zeSaH / upameya upameyabhUtaH / AtmA / sAdhAraNadharmaH / zuklatA / ca / 'iti tAviti zeSaH / luptau / idaM bodhyam- 'sahasrAyudhIyatI 'tyatreva ' kSIrodIyantItyatra kyaca AcArArthe sadbhAve'pi na pUrvatra dharmasyApi lopa:, sahasrAyudhazabdasya sahasrAyudhaviziSTavAcakatAparatvena sahasrAyudhatvasya ca vivakSitasya dharmasya sAkSAdupAdAnAt / paratra tu kSIrodatvasyAvivakSitatvAt zukatvamAtrasya dharmasya vivakSitatvAttasya ca nopAdAnam / iti / dharmavAcakopamAnaluptAM nirdizati - 91 trilope trayANAM dharmavAcakopamAnAnAM lopakhasmin satItyarthaH / ca / samA' sagA / 'luptopame 'ti zeSaH // 75 // udAharati-yathA- 'mRgalocanA / mRgalocane iva locane yasyAstAdRzI / 'gajarAjagatizcandrasuSamA bhuvanezvarI / mAlatIsurabhiH kA'pi' iti zeSaH / rAjate // ' ayambhAvaH - ' mRgalocanA' ityatra mRgazabdenaiva yadi lakSaNayA tallocane vivakSayitvA 'mRga iva locane yasyAH seti / samAso vidhIyeta tarhi, nedamudAharaNaM dharmmavAcakopamAnaluptAyAH mRgasyaivopamAnabhUtatvAt tasya ca lopAprasakteH / yadA tu - 'mRgalocane iva caJcale locane yasyAH se'ti, tadA 'anekamanyapadArthe / ' 2 / 3 / 24 iti sUtrasya bhASyasthena 'saptamyupamAnapUrvapadasya bahuvrIhiruttarapadalopazca / ' iti vArttikena 'mRgalocane' iti upamAnavAcakasya 'locane' ityanena bahuvrIhau mRgapadottarapadabhUtasya 'locane' ityasya lope upameyabhUtasya dvitIyasya 'locane' ityesya cAvazeSAdidamudAharaNam / tathA ca'mRgalocane' ityuttarapadabhUtasya 'locane' ityupamAnasya 'ive'ti aupamyavAcakasya caJcalatvarUpasya sAdhAraNadharmasyAnupAdAna. miti teSAM trayANAM lope samAsageyam / na ca locanapadasyaivopamAnavAcakatvena mRgalocanazabdasyopamAnapUrvapadakatvaM na syA diti vAcyam, avayavadharmeNa samudAyasya vyapadezAt mRgalocanazabdasyaivopamAnapUrvapadakatvAt / yadyapi evaM mRgasyopamAnatvasvIkAre mRgapadasya lopAdupAdAnAllopaH prAptaH, athA'pi tathayopamAnatvAvagamakasya locanazabdasya lopAdupamAnasyApi lopaH / iti bodhyam / evam - gajarAjagatirityAdAvapi iyaM nirvAdhA, gajarAjagatiriva mattA gatiryasyA ityu. pamAnavAcakadharmANAM lopAt / upamAnalopa AnuzAsaniko vAcakasAdhAraNadharmmayorlopastu aicchikaH / iti / evaM bhedAnnirdizya tatsAkalyaM nirdizati - 92 tenetyAdinA / 92 tena nirdiSTakrameNa / upamAyAH / saptaviMzatisaGkhyakAH saptaviMzatiM saMkhyAntIti saptaviMzatisaGkhyAsta veti tathoktAH / 'Azcopasarge' / 3 / 1 / 136 iti kaH / 'na sAmivacane / 5 / 4 / 5 iti jJApakAt svArthe kan / bhedAH / syuH /
Page #760
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAhityadarpaNaH / [ dazama: pUrNA SaDidhA, luptA ca ekaviMzatividhA, iti militvA saptaviMzatiprakAropamA / eSu caupamA bhedeSu madhye aluptasAdhAraNadhamrmeSu bhedeSu vizeSaH pratipAdyate / 182 93 ekarUpaH kvacit kApi bhinnaH sAdhAraNo guNaH // 76 // bhinne bimbAnuvimbatvaM zabdamAtreNa vA bhidA / ekarUpe yathodAhRtam -'madhuraH sudhAvadadharaH pallavatulyo'tipelavaH pANiH / ityAdi / bimbAnubimbatveyathA "bhallApavarjitaisteSAM zirobhiH zmazrulairmahIm / tastAra saraghAvyAptaiH sa kSaudra paTalairiva // 94 // " kathametatsaGkhyAkA bhedA ityAzaGkayAha - pUrNetyAdi / spaSTo'rthaH / ayambhAvaH - pUrNopamA tAvat zrautI, ArthI ca; ubhe api taddhitasamAsavAkyaniSThatopAdhestridheti SADidhyam, evaM luptopamA-dharmalope dazavidhA upamAnalope dvividhA, vAcakalope dvividhA, dharma-vAcakobhayalope dvividhA, upameyalope ekavidhA, dhamrmmopameyobhayalope ekavidhA, dharma-vAcakopamAnatritayalope caikavidheti tasyA ekaviMzatividhAtvam / ubhavasammelane punaryathoktaprakAreyamiti / atra keSucidbhedeSu vizeSaM lakSayituM pratijAnIte - eSu saptaviMzatisaGkhyAkeSu / upamAbhedeSu / madhye / ca / alutasAdhAraNadhammaivalupteH sAdhAraNadharmo yeSu teSu / bhedeSu / vizeSobhedaH / pratipAdyate - 93 ekarUpa ityA dinA - 93 sAdhAraNaH / guNo dharmma iti bhAvaH / kvacit / ekarUpa ekavidhaH / kvApi kvacit / bhinnonekavidhaH / 'nirUpyate' iti zeSaH / tatra bhinne'nekavidhe sAdhAraNe dhammai / vimbAnubimbatvaM bimbasya sAdRzyasyAnubimbatvaM praNidhAnagamyatvam / zabdamAtreNa mAtrapadena tAtpayryasya vyavacchedaH / vA / bhidA bhedaH / ayambhAvaH vastuto bhinnayorapi upamAnopameyayoryo hi sAdhAraNo dharmaH, sa guNarUpaH kriyArUpazceti dvividho'pi kazcit nAnAvyaktiSu jAtivadekavidhaH, kvacit punaranekavidhaH / atha yatrAnekavidhastatra vimvAnubimbatvam, zabdamAtreNa vA bhinnatvam / tathA ca 'anayeneva rAjyazrIyeneva manakhitA / mamlau sA'tha viSAdena padminIva himAmbhasA // ' ityatra bahUnAM rAjyazrIprabhRtInAmupamAnAnAM tacchadayAyAyA nAyikAyA upameyasya ca glAnirUpa ekavidhaH sAdhAraNo guNa: / 'jyotsneva nayanAnandaH sureva madakAraNam / prabhuteva samAkRSTasarvalokA nitambinI // ' ityatra jyotsnAdInAM bahUnAmupamAnAnAM nitambinyA upameyasya ca nayanAnandahetutvAdayo sae bimbapratibimbatayA sAdhAraNA dharmmAH / 'vimalA candrakaleva sphurati satAM zrIrivAnaghA satatam / kSIrodadhiphenatati. yathA tathA te manoramA vidyA / ' ityatra vimalAdipadabodhitacandrakalAdInAmupamAnAnAM vidyAyA upameyasya caika eva sAdhA. raNa dharmonekadhA pratyAyitaH / iti dikU // 76 // vistarabhayAd diGmAtramudAhartukAma Aha- ekarUpe 'sAdhAraNe dharme' iti / zeSaH / satyartheyaM saptamI / yathA / udAhRtam - 'madhuraH sudhAvadadharaH pallavatulyo'tipelavaH pANiH / ityAdi / AdinA - ' cakitamRgalocanAbhyAM sadRzI capale ca locane tasyAH // ' ityasya grahaNam / vyAkhyAtapUrvametat / atra hi-upamAnopameyayoH sudhAss bdhraadyormaadhuryyaadiH| yadyapi - upamAnopamepayoH sarvatraivaikavidhaH sAdhAraNo dharmaH, anyathopamAyA evAsambhava ityevaM sthitau kimatra vaicitryaM darzitamiti vaktuM zakyate, tathA'pi atra - aikarUpyaM vivakSitam natu zleSamahinA pratipAditam, ataH'haMsIva kRSNa ! te kIrttiH svrgnggaamvgaahte|' ityAdau 'svargaGgAmavagAhate' ityAdinA pratipAditaH sAdhAraNo dhamrmo naika padapratipAdya iti bodhyam / kriyaikatve yathA mama - 'gacchati kariNIva zanaiH mRgIva cakitaM nirIkSate bhUyaH / Alapati kokileva zrayati manobhAvanevAsau // ' iti / yattadAhRtaM tarkavAgIzaiH - 'strIva gacchati SaNDo'yaM vatyeSA strI pumAniva / ' iti, tadakAvyatvAtteSAmevodAharaNIyam / evaM dharmaikyamudAhRtya dharmAnaikyamudAhartukAma Aha-vimvAnubimbatve ityAdinA / spaSTam / 'vimbapratibisvatva' iti pAThAntaram / 'bhallApetyAdi / ' sa raghuH / bhallApavajrjitairbhalaistadAkArairvANavizeSairapavarjitAni patitAni taistathAbhUtaH / teSAM yavanAnAm / zmazrulaiH imathurmukhAgravartI romapuJjaH sa eSAmastIti taistathoktaiH / simAditvAt
Page #761
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / 183 ityatra zmazrulaiH' ityasya 'saraghAvyAptaiH' iti dRSTAntavat pratibimdhanam / zabdamAtreNa bhinnatve yathA 'smeraM nidhAya nayanaM vikasitamiva nIlamutpalaM mayi saa| kathayAmAsa kRzAGgI manogataM nikhilamAkUtam // 95 // ' atra eke eva smaratvavikasitatve prativastUpamAvacchandena nirdiSTe / 94 ekadezavittinyu-pamA vAcyatvagamyate // 77 // bhavetAM yatra sAmyasya yathA'nerivotpalaiH padmarmukhairiva saraHzriya / pade pade vibhAnti sma cakravAkaiH stanairiva // 96 // ' ilac / zirobhirmuNDaiH / saraghAvyAptaiH saraghAbhirmadhumakSikAbhirvyAptAstaiH / 'saraghA madhumakSikA / ityamaraH / kSaudrapaTalaiH kSaudraM madhu tasya paTalA utpattisthAnavizeSAstaiH / iva / mahIm / tastAra chAdayAmAsa / raghuvaMza. syedaM padyam // 94 // lakSya saGgamayati-ityatra / zmazrulaiH' ityasya / 'saraghAvyAptaH' iti 'abhidhAna' miti zeSaH / dRSTA matavat / pratibimbanamabhinnatayA sphuraNam / ayambhAva:-zirasAM zmazrulatvena pratipAdanIyo dharmaH kSaudrapaTalAnasaraghAvyAptatvena pratipAditaH, idaM ca pratipAdanaM mukhasya darpaNAdau pratIyamAnatvamiva- bhinnatve'pi sAdhAraNadharmasyAnurUpa. tAnirUpaNaparam / zabdamAtreNa dharmabhedamudAhartumupakramate-zabdamANetyAdinA / spaSTam / 'smer'mityaadi| 'saa| kRzAGI kRzodarI / atrAGgapadenodarasyaiva vivakSA, anyathA tasyAzcArutvadyotanAsampatteH / vikasitam / nIlam / utpalam / iva / smeraM vikAsazAli / nayanaM dRSTim / jAtAvekavacanam / vidhAya tena nirIkSya sthitA / tenaiva-manogataM manasi sthitam / nikhilaM sarvam / AkUtamAvedanIyamartham / mayi / kathayAmAsa sUcayAmAsa / lakSaNA tu tadatizayadyotanArthA / atrAryA chanda : // 95 // " zabdamAtreNa bhedaM vispaSTayati-atra / smaratvavikasitatve / eka tAtparyato'bhinne / eva / prativastUpamAvat prativastUpamAyAmigha / zabdena / 'bhinnataye' ti zeSaH / nirdiSTe nidarzite / 'atraikameva praphullatvaM prativastUpamAvad vibhinnAbhyAM smeravikasitazabdAbhyAM nirdiSTe' iti pAThAntare'pyayamevArthaH / atra tarkavAgIzAH-"ekakriyAyAH zabdabhedenopAdAne yathA"prakAzate mukhaM tasyAzcandramA dIpyate yathA // " nanvatra-vAkyaikyAbhAvAt kathamupameti cet ! na, yathA-"amAvAsyAyAM zrAddhaM kuryAd rAtrau zrAddhaM na kuryAt" ityatra 'sambhedenAnyataravaiyarthya'miti nyAyena rAtreritaratrA mAvAsyAyAM zrAddhaM kuryAdityekavAkyatvaM, tathA'trApi ekavAkyatvasvIkArAt / ' iti / evaM zuddhAmupamA nirdizyAsyA eva prakArAntareNa bhedAvatAraM nirdeSTukAma ekadezavivartinyAkhyaM bhedaM tAvat nirdizati94 eketyaadinaa| 94 yatra yasmin upamAkAvya ityrthH| sAmyasya sAdhaya'syAvAcyatvagamyate vAcyatvavyaGgayatvobhayasAGkarmyam / bhvetaam| 'se' ti zeSaH / upamA 'sAmyaM vAcyamavaidhaya' vAkyaikya upamA dvayoH / ' iti lakSitasvarUpA / 'eve' ti zeSaH / ekadezavivartinI / ayambhAva:-'sAmyaM vAcya' miti lakSitopamaiva sAmyasya vAcyatvagamyatvamAtreNa bhidyamAnaikadezavivartinIti gIyate / yatrAMze sAmyasya vAcyatvaM tatrAsyAH sarvAtmanA'laGkaraNAt anyatra ca vyajyamAnata. yeti sphuTamekadezavivartanazIlatvam / ata eveyam-ekadezavivartirUpakavat sAGgasyAGginaH sAdRzya eva smbhvti.| ekadeze vivarttata ityevaM zIlamasyA astItyanvarthayaM saJjJA ca / iti // 77 // ___udAharati yathA-yathA-'nevairiva / utpalaiH kamalaiH / mukhairiva / padmaH / stanairiva / 'sphuradbhi' riti zeSaH / cakravAkaiH / 'ce' ti zeSaH / sara:zriyaH sarasAM jalAzayAnAM zriyaH sampadaH / padepade prativastu / vibhAnti / sma / atredaM bodhyam-naitrAdInyupamAnAni utpalAdInyupameyAni adhyAhriyamANasphuratpadadyotyo dharma.
Page #762
--------------------------------------------------------------------------
________________ - saahitydrpnnH| . [dazama: atrotpalAdInAM nevAdInAM sAdRzya vAcyam, saraH zrINAM cAGganAsAmpaMgamyam / 95 kathitA rasanopamA / yathorddhamupameyasya yadi syAdupamAnatA // 78 // yathA-'candrAyate zuklaruceha haMso haMsAyate cArugatena kaantaa| __ kAntAyate sparzasukhena vAri vArIyate svacchatayA vihAyaH // 97. // ' 96 mAlopamA yadekasyopamAnaM bahu dRzyate / stavAcaka iva zabdazcetyeSAM sadbhAvAdupamaivAtra 'aGganA iva saraH zriyaH' iti zabdAnupAttamapi sAdRzyaM pratyAyayantI vivartAtmasAmavalambate / iti // 96 // ' sAmyasya vAcyatvavyaGgayatve eva nirdizati-atretyAdinA | sphuTam / . nanu-netrAdInAmupameyatvena prasiddhAnAmupamAnatvenAbhidhAnamayuktamiti cet, upamAnopameyabhAvasyAniyatatvaM gRhANa, ata eva-'AdimadhyAntarahitaM dazAhInaM purAtanam / advitIyamahaM vande mastrasadRzaM harim // ' ityAdau bhagavatopyupameya. svAbhidhAne'pyupamA saGgacchate / yadvA-atraiva-'netrairindIvaraistulyAH puNDarIkairivAnanaiH / stanaizcakAGgavadamyaistadA''bhujavalabhAH // ' iti pAThaM parivartya lakSaNIyeyam / nAtra vizeSo vizeSaH, kintu pUrvatra netrAditrayamupamAnasyotpalAditrayamupamayasyAGgam / atra-indIvarAditrayamupamAnasya netrAditrayamupameyasyAGgam / ataH-indIvarAdibhinetrAdInAM sAmyaM vAcyam , saraHzrIbhirbajAGganAnAM punarvyaGgayamiti vizeSaH / prakArAntareNAsyA eva bhedAntaraM nirdizati-95yathor3amarddhamUrddham / yadi / upameyasyopameyatvena pratipAditasya / upmaantaa| syAt / tade'ti zeSaH / upmaa| rasanA / kathitA / yathA khalu kAJcItyaparanAmadheyAyAM rasanAyAMpUrvamadhigatAyAH kSudaghaNTikAyAH parayA kSudraghaNTikayA yojanAvasare parAzritatvaM sampAdyate, tathaiva-upamAyAM pUrvamabhidhigatasyopameyastha pareNopameyena sAdRzyodbhAvanAvasare upamAnatvena parAzritatvamityanvaya rasaneti sajheti bodhyam // 78 // udAharati-yathA-'iha svacchajalAzaye / haMsaH jAtAvekavacanam / zukrucA zuklayA khakAntyA / candrAyate candra ivAcaratItyarthaH / 'kartuH kyaG salopazca / ' 3 / 1 / 11 iti kyaG / evaM paratrApi / kAntA / cArugatena sundareNa gamanena / atra bhAve ktaH / halAyate haMsa ivAcaratItyarthaH / vAri jalam / sparzasukhena sukhasya sparza iti tena, sukha (Ananda) kAriNA sparzena / rAjadantAditvAt paranipAtaH / kAntAyate kAntevAcarati vihAya AkAzam / 'puNsyaakaashvihaaysii|' ityamaraH / svacchatayA nirmalatayA / vArIyate vArIvAcarati / kadAcit nirupadravAvasare haMsasannihitaM svacchajalaM jalAzayamupayantI kAmapi. kAntAmavalokayamAnasyoktiriyam / indravajrAvRttam // 97 // ' idambobhyam-atra hi prathamaM candra upamAnam , haMsa upameyam, punaH-haMsa upamAnam , kAntopameyam, kAntopamAnam, jalamupameyam, jalamupamAmam, AkAzamupameyamityevaM paraparAzrayaNena rasanopamatvAdiyamupamA rasanA / eSaiva kvacit sAdhAraNadharmasya bhede kacidabhede ca sambhavati, tatrAdyodAhRtA, antyA yathA-'mahImRto vadAnyasya bhAratIvAmalA matiH / ceSTAmatiriva khacchA ceTeva gunnsnttiH||' iti / atra hi svacchatvaM zabdamAtreNa bhinnaH sAdhAraNo dhrmH| iyaM ca taddhitasamAsavAkyagatatvena trividhA / tatrAdyA mUlakRtodAhRtA, dvitIyA'smAbhiH / atha tRtIyA yathA-'yathA vAhya satAM gUhyaM yathA gRhya tathehitam / yathehita vizuddhaM ca yazaH zazvatsvabhAvataH // ' iti dik / bhedAntaraM lakSayati-96 yad yadi / ekasya 'upameyasya'ti zeSaH / bahu / upmaanm|dRshyte| tI ti shessH| upamA / mAjhA / ayambhAvaH-yathA mAlA sajAtIyereva vijAtIyaraiva sajAtIyavijAtIyobhayavidhaireva vA kusumaralar3akiyate, tathA-bahubhibahuvidhaireva vopamAnairalakriyamArA mAlAsAdRzyAnmAlelyaparAbhidheyopamA / iti / 1atra vivRtikArA aahuH-'bbityekaadhikprm| tena-"tA haisamAlAH zaradIva gaGgAM mhaussdhiinktmivaatmbhaasH| sthiropadezAmupadezakAle prapedire prAktanajanmavidyAH // " ityAdAvupamAdvaye'pi mAlAtvamakSatam / ' iti /
Page #763
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] icirANavayA nyAyavA sametaH / yathA-'vArijeneva sarasI zazineva nizIthinI / yauvanemeva vanitA nayena zrImanoramA // 98 // ' kvacidupamAnopameyayorddhayorapi prakRtatvaM dRzyate / 'haMsazcandra ivAbhAti jalaM vyomatalaM yathA / vimalA: kumudAnIva tArakAH zaradAgameM // 99 // ' 'asya rAjJo gRhe bhAnti bhUpAnAM tA vibhUtayaH / purandarasya bhuvane kalpavRkSabhavA iva // 100 // ' ityatra-upameyavibhUtibhiH 'kalpavRkSabhavA iva' ityupamAnabhUtA vibhUtaya AkSipyante ityAkSepopamA, atraiva 'gRhe' ityasya 'bhavane' ityanena pratinirdezAt prtinirdeshyaatmaa| ityAdayazca na lakSitAH, evaMvidhavaicitryasya sahasradhA darzanAt / udAharati-yathA-'vArijena kamalema srsii| iva / ydvaa-srsii| vArijeneva kamalemeva / zazinA cndrenn| nizIthinI rAtriH / iva / ydvaa-nishiithinii| zazineva / yauvanena tAruNyena / vanitA kAntA / iv| yadvAvanitA / yauvnevetynvyH| zrIH sampat / nayena / yadvA-nayena / zrIrityanvayaH / manoramA // ' idambodhyam-atra prathama pakSe sarasthAdaya upamAnabhUtAH, zrI: punarupameyabhUtA, dvitIye pakSa-vArijAdInAmupamAnatvam, nayasyopamAnatvam / evamubhayathA'pi upameyaikye'pi upmaanaanaikym| sarasyAdInAmupamAnatve manoramatvaM dharmaH, vArijAdInAmupamAnatve cevasva nityasamA. satvaM saGgacchate yathA vA-"jyotsneva nayanAnandaH sureva madakAraNam / prabhuteva samAkRSTasarvalokA nitambinI // " iti / atra ca netrAnandajananAdayo vibhinnAH sAdRzyahetavo dhAH, pUrvatra manoharatvameko dharma iti bhedH| iti // 98 // asyA api prabhedaM nirdeSTamupakramate-kvacit / dvyoH| api / upamAnopameyayoH / prakRtatvam / idama. vagamayati-'upameyasya prakRtitvamupamAnasyAprakRtatvamiti pravAdaH prAyikaH / prakRtatvaM ca varNanIyasyotkarSAMdhAyakatvenAkAGkSitatvam / iti / dRzyate' ythaa-'hNsH| candra / iva / AbhAti / yathA vyomatalaM vyoma / atra talazabdaH svarU. pavAcakaH / 'tatheti zeSaH / jalam / zaradAgame zaradaH prArambha / taarkaaH| kumudAnIva / vimlaaH| 'sparantIti pAThAntaraM sAdhu, bhinnaliGgatve'pi anvayopapatteH // 99 // etaca digdarzanamityabhiprAyeNAha-'asya / raajnyH| gRhe prAsAde / bhUpAnAM rAjAntarAntarANAm / taaH| vibhU. tyH| bhAnti / 'yAH' iti zeSaH / purandarasya devendrasya / bhavane prAsAde / kalpavRkSabhavAH / ivH| 'sthitA' iti zeSaH / - ityatra / upameyavibhUtibhiH prakRtasya rAjJo bhavane vidyamAmAmiH sampadbhiH / 'kalpavRkSabhavA iba' ityupamAnabhUtAH / vibhUtayaH / AkSipyante valAtsAdRzyapratiyoginyaH kriyante / ityAkSepopamA / tathA-atra / eva / 'gRhe' ityasya / 'bhavane' ityanena / pratinidezAt / tyabartheyaM paJcamI / pratinirdezyAtmA 'upame'ti zeSaH / ayambhAvaH-yathA-indrasya bhavane yathA'bhilASaM sampadaH sRjatAM kalpapAdapAnAM sampAdyAH samyadaH:sarvato vilasanti, evam asya nRpateH samanyapi kAmaM samarpayamANAnAM vazyAnAM nRpatInAM vibhutayaH / evamindravibhUtaya upamAnabhUtAH, prakRtA vibhUtaya upameyabhUtAH / atra ca-'tA' ityanena vizeSyatayA nirdiSTAnAmupameyavibhUtInAmupamAnavibhUtayo vizeSaNatAM nItA eva sAdRzyapratiyogitayA''kSipyanta ityAkSepopameyam / tathA-'rAjJo gRhe' iti nirdizya 'purandarasva bhuvane' iti prati. nirdezAt ubhayoH sAdRzyaM nirdezya pratinirdezyAtmanA'vasthitamiti pratinirdizyAtmeyamupamA / iti / ityAdayaH / 'upamAbhedA' iti zeSaH / ca / evaMvidhavaicitryasya / sahasradhA / darzanAt / na / lakSitAH, 'kintu te svaya. muhayA' iti zeSaH / tathA hi-'candrabimbAdiva viSa candanAdiva pAvakaH / paruSA vAgito vkraaniHsrenmtimnmnne||' idhyasambhAvitopamA, 'ubhau yadi vyomni pRthak pravAhAvAkAzagaGgApayasaH patetAm / tenopamIyeta tamAlanIlamAmuktamuktA. latamasya vakSaH // ' iti kavikalpitopamAnopamA 'anantaratnaprabhavasya yasya himaM na saubhAgyavilopi jAtam / eko hi doSo guNasannipAte nimajatIndoH kiraNevivAGkaH // ' ityupapAdakopamA, 'itarANyapi rakSAMsi peturvAnarakoTiSu / rajAMsi
Page #764
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ dazamaH 186 ... saahitydrpnnH| - 97 upamAnopameyatvamekasyaiva tvananvayaH // 79 // arthAdekavAkye yathA'rAjIvamiva rAjIvaM jalaM jalamivAjani / candrazcandra ivAtandraH zaratsamudayodyame // 101 // ' atra rAjIvAdInAmamanyasadRzasvapratipAdanArthamupamAnopameyabhAvo vaivakSikaH / 'rAjIvamiva pAthojam' iti cAsya lATAnuprAsAdrivito viSayaH / kintu atra, ucitatvAdekazabdaprayoga eva zreyAn / taduktam 'anandhaye ca zabdaikyam aucityAdAnuSaGgikam / asmillATAnuprAse tu sAkSAdeva prayojakam // 102 // ' iti / samarosthAni tacchoNitanaTISviva // ' iti samuccitopamA, 'na padmaM mukhamevedaM na bhRGgau cakSuSI ime / iti vispaSTasAdRzyA. sattvAkhyAnopamaiva sA // ' ityaktA tattvAkhyAno"mA, 'udgarbhahaNataruNIramaNopamardabhagnonnatastananivezanibhaM himAMzoH / bimba kaThorabisakANDakaDArametadviSNoH padaM prathamamaprakarairvyanakti // ' ityaprasiddhopamAnopamA, 'sadyo muNDitamattahaNacibukapraspadhi nArakam / ' iti kalpitopamA; ityanekazaH kiJcidvaicitryavizeSA upamAH / kAvyaprakAzakRtA tu-ekadezavivartinyAdayA strayo'pi noditA bhedAH / iti dik // 10 // evamupamA nirUpyAnanvayaM nirUpayati-97 upametyAdinA / 97 ekasya prakRtasya varNanIyasya / eva 'vastuna' iti shessH| upamAnopametvamupamAmatvamupameyatvaM ca / tu (idaM pUrvato vyavacchedasUcanArtham ) / ananvayaH / ayambhAva:-na vidyate'nvaya upamAnAntareNa sambandho yatra so'manvayaH / ata evoktam--'dvitIyasahazavyavacchedaphalakavarNanaviSayIbhUtaM yadekopamAnopameyakaM sAdRzyaM tdnnvyH|' iti // 7 // nanu-evamupameyopamAdAvativyAptI ka uddhAropAya ityAzaGkaya svayamAha-arthAdityAdi / spaSTam / etena-yatra vAkyaikye sati yadyavicchinnapratiyogitAkaM sAdRzyaM tatra taddharmAvacchinnatadanuyogitAkatvamananvayatvam / etenopameyopamArasanopamA''dau atiprasaGgo nirastaH / atrAhurvivRtikArA:-'nanUpameyopamAyA dvayoH' ityupAdAmAt kathamativyAptiriti cet / ma, tatra-pratyekapadArthasyApi paryAyeNopamAnopameyasambhavAt' iti| . udAharati-yathA-'rAjIvamivetyAdi / - 'zaratkhamudayodyame zaradaH samudayaM samullAsaM yathA bhavettathodyama iti tasmiMstathokta / 'satI'ti zeSaH / rAjIva miva kamalamiva / 'rAjIvaM naline, nA tu bhede miinkurnggyoH|' iti gopAlaH / rAjIvam / jalamiva / jalam / bhajani / tathA-candraH / iva / atandro'mlAnaH / cndrH| 'ajanIti pUrvato'nveti // 101 // lakSaNaM snggmyte-avetyaadinaa| atra / rAjIvAdInAm / ananyasadRzatvapratipAdanArtham / vaivakSiko vivakSayA pratipAditaH / upmaanopmeybhaavH| - nanu lATAnuprAsAdasya kathaM vyavaccheda ityAzaGkayAha-rAjIva'mityAdi / 'rAjIvamiva / pAthoja pAtho jalaM tasmAjjAyata iti tathoktam / kamalamityarthaH / ' iti / 'evaMvidhasyeti / zeSaH / ca / asya / laattaanupraasaatviviktH| viSayaH / ayambhAvaH-lATAnuprAso hi-tAtparyamAvato bhede shbdai| kye, ayaM tu tAtparyato'bhede zabdabhede'pi sambhavatIti / nanu kathaM zabdaikye udAhiyate-ityAzaGkayAha-kintu / atrAananvaye / ucitatvAcamatkAravizeSakatvAt / ekazabdaprayogaH ekavidhazabdaprayogaH / eva / zreyAn / nanu kiMmatra niyAmakamityAha-tat tathA / uktam 'AcAya' riti shessH|| 'anvaye / ca / aucityAt / zabdaikyam / AnuSaGgikamanuSaGgataH prAptamaniyatamiti yAvat / . asmin / lATAnuprAse / tu / 'zabdaikya'miti pUrvato'nveti / sAkSAta svayam / eva / prayojakamupaskArakama' sAratvAcAvakamiti yAvat // ' iti / yathA pA-'iyati prapaJcaviSaye tIrthAni kiyanti santi puNyAni / paramArthatI
Page #765
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] icirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / 98 paryAyeNa dvayoretadupameyopamA matA / vicAre devI gaGgA tu gaGgeva // ' iti / yattadAhRtam -' lohitapItaiH kusumairAvRtamAbhAti bhUbhRtaH zikharam / dAvajvalanajvAkaiH kadAcidAkIrNamitrasamaye // ' iti, 'nakhakiraNaparamparA'bhirAmaM kimapi padAmburuhadvayaM murAreH | abhinavasuradIrghikA pravAhaprakaraparItamiva sphuTaM cakAse // ' iti ca; tat zikharasya padAmburuhasya caikasyaivopamAnopameyatve'pi 'dharmabhedena dharmimabheda' iti nayena pUrvatra kusumAvRtatvajvAlAkIrNatvAbhyAm, paratra nakhakiraNAbhirAmatva- suradIrghikApravAhaparItatvAbhyAM zikharasya padAmburuhasya ca bhedAt / atrAhurgaGgAdharakArAH - " sa ca pUrNo luptazceti tAvad dvividhaH / pUrNa stUpamAvat SaDidho'pi sambhavati / yathA--'gaGgA yA yathA gaGgA gaGgA gaGgeva pAvanI / hariNA sadRzo bandhurharitulyaH paro hariH // " guruvad gururArAdhyo guru gauravaM guroH / ' pte'pi dharmmaluptaH paJcavidhaH sambhavati / prAguke sArdhapadye dharmavAcakapadamapahAya padAntaradAne / tathA vAcakaluptaH yathA--'rAmAyamANaH zrIrAmaH sItA sItAmanoramA / mamAntaH karaNe nityaM viharetAM jagadguru // ' ityatra kyaisamAsayoH / evam 'laGkApurAdatitarAM kupitaH phaNIva nirgatya jAtu pRtanApatibhiH parItaH / kruddhaM raNe sapadi dAzarathiM dazAsyaH saMrabdhadAzarathidarzamaho dadarza // ' evaM kartR NamulAdAvapyUyam / 'ambaratyambaraM yadvat samudro'pi samudati / vikramArkamahIpAla ! tathA tvaM vikramArkasi // ' atra vAkyArthAvayaveSvananvayeSu dharmavAcakayorlopaH / mukhavAkyArthastva natra phalena nirupamatvena samAnadharmeNa prayojito mAlopamaiva / eSA ca jJAnasaukaryAyAcaiva darzitA 'etAvati prapaJce'smin sadevAsuramAnuSe / kenopamIyatAM tajjJai rAmo rAmaparAkramaH // ' atra vAcakadharmopamAnAM lopaH / atra ca upamAnaluptAdayo'nye bhedA asambhavAdayatvAcca nodAhRtAH / " iti / ayaM dhvanyamAno yathA - 'pRSTAH khalu parapuSTAH pArato dRSTAzca viTapinaH sarve / bhedena bhuvi na sAdharmya te rasAla ! madhupena // ' ityatra hi 'bhedene 'tyabhidhAnenAbhede sAdRzyamananvayAtmakaM taca prapede iti dhvanyate / 'nanu 'bhuvanatritaye'pi mAnavaiH paripUrNa vibudhaizca dAnavaiH / na bhaviSyati nAsti nAbhavannRpa / yaste bhajate tulApadam // ' ityAdI sarvathaivopamAnaniSedhAtmako'samAlaGkAraH prAcInehaktaH, upamAnaluptopamA'tivyAptivAraNAya 'sarvathaive'ti / evaM ca-tadbhuninaiva camatkAropapattau ananvayasya pRthagalaGkAratvaM kimartham ? yadi tu ratyanukUlatayA kutazcidaGgAt bhUpaNApasAraNaM yathA camatkArAya tathA prakRte upamAnAlaGkArAbhAvavarNanameva camatkArAya na tu tatrAsamanAmA pRthagalaGkAra ityucyate, tarhi tadbhuninaivopapattiriti cenna paryAyoktasAdRzyamUlA prastutaprazaMsAdau dhvanyamAnArthasattve'pi vAcyArtha kRtayamakkAramAdAyAlaGkAratvavadupapateH, anyathA dIpakAdAvapi upamA'bhivyaktyaiva camatkAropapattau teSAmapi pRthagalaGkAratvaM na syAt / ' ityuddadyotakArAzca // 102 // 187 evamanyaM nirUpyopameyopamAM lakSayati - 98paryAyeNa krameNa / dvyorupmaanopmeyyoH| etadupamAnopameyatvam / upameyopamA / matA / ayambhAvaH yatra dvayorupamAnopameyayoH paryAyeNa tRtIyasadRzavyavacchedabuddhiphalakavarNanaviSayIbhUtamupamAnopameyatvam, sopameyopamA / etacca vAkyadvaya eva sambhavati, tatra kamikatAyA anyathA'nupapatteH / evaM ca asyA rasanopamAsnanvayaparasparopamAbhyo vyavacchedaH / tathA hi-rasanopamAyAM na paryAyeNopamAnopameyatvam, ananvaye ca na yo, 'Didiva tanvI bhavatI bhavatIveyaM taDilatA gaurI / ' ityAdau parasparopamAyAM tRtIyasadRzavyavacchedaka buddhiphalakavarNaviSayIbhUtatvAbhAvAnnAtivyAptiH / nanu - 'kamaleva matirmatiriva kamale 'tyatra kathaM punarlakSaNaM samanveti ? iti cet ! tatra tAnavagaurimAbhyAM dharmAbhyAM tRtIyasadRzavyavacchedAbhAvaH, atra ca tathA dharmAnullekhAdvayorupamAnopameyatve'styeva tRtIyasadRzavyavacchedaH / evaM ca - ' taDidiva gaurI bhavatI bhavatIva taDidvaurI' ityAdau ubhayorekadharmAnugAmitayA tRtIyasadRzavyavacchedAnna parasparA, kintvevaiva / idamuktam- 'kamalamitra vadanaM ruciramiti mukhe ruciratathA kamalasAdRzye varNite kamalespi ruciratayA mukhasAdRzyamarthata AyAti, sAdhAraNadharmasyobhayAnugatatvAt / 'vadanamiva kamalaM rucira' miti punaH kamale sAdRzye varNyamAne vadanakamalayo ruciratayA sAdRzyaM parasparamanugataM sidhyati, na tvanyeveti tRtIyasadRzavyavacchedaH phalati / atha-tAnavadharmeNa bhavatpadavAcyAyAM kAntAyAM taDitsAdRzye varNite taDiti puna gaurimaviziSTabhavatpadavAcyayA srAdRzyaM nArthataH sidhyati ! tAnavaviziSTatvagaurimaviziSTatvayordharmayorupamAdvaye bhinnatvAt / ataH - evaMvidhe sthale pa mukha
Page #766
--------------------------------------------------------------------------
________________ - saahitydrpnnH| [dazama: etadapamAnopameyatvam / arthAt-vAkyaddhaye / yathA 'kamaleva matirmatiriva kamalA, tanuriva vibhA, vibheSa tnuH| dharaNIva dhRtitiriva dharaNI, satataM vibhAti bata yasya // 103 // ' bhatrAsya rAjJaH zrIbuDyAdisadRzaM naanydstiitybhipraayH|| 99 sadRzAnubhavAdastusmRtiH smaraNamucyate // 8 // yathA'aravindamidaM vIkSya khelakhaJjanamaMjulam / smarAmi vadanaM tasyAzcAru cazcalalocanam // 104 // ' yeNopamAno pameyabhAvo varNyamAno na sadRzAntaravyavacchedaphalaka iti parasparopamAyA eva sAmrAjyam / atra ca dharmaH cidanugAmI, kvacidvimbapratibimbabhAvApannazca / iti dika / kAriko spaSTayituM taddurUhArthatAM pariharati-etadityAdinA / spaSTam / . udAharati-yathA-kamalaivetyAdinA / 'yasya / bata bhadram / kamaleva smpdiv| 'kamalA zrIharipriyA / ' ityamaraH / matirbuddhiH / 'spRhaNIye ti zeSaH / matiriva / kamalA 'spRhaNIyeti zeSaH / tanuriva zarIramivAkRtiriveti yAvat / vibhA kAntiH 'pracite'ti zeSaH / vibheva / tnuH| 'pracite'ti zeSaH / dharaNIva pRthivIva / dhRtirdheya'm / dhRtiriva / dharaNI 'vistRte'ti zeSaH / satatam / vibhAti / 'so'ya'miti zeSaH / AU. gItizchandaH // 103 // ' bhatra vaicitryaM nirdizati-atretyAdinA / spaSTam / idaM boddhavyam-atrAnugAmI dharmaH arthAnugRhItaH, zAbdastu'nikhile nigamakadambe lokencapyeSa nirvivAdo'rthaH / ziva iva gurugarIyAn gururiva so'yaM sadA zivo'pi tthaa||' iti |bimbaanubimbtvmaapnno yathA-'sacchAyAmbhojavadanAH scchaayvdnaambujaaH| vApyo'janA ivAbhAnti yatra vApya ivaaanaaH||' atra sacchAyatvena vadanAmbujAnAM dharmaH / upacArate dharme'pyaSA sambhavati yathA-'acalA iva vidvAMso vidvAMsa zvAcalA guravaH / zAkhANi toyanidhivat toyanidhiH zAstravadhugabhIraH // ' iti / gurutvagabhIratvayoH zAstreSUpacArAcopacarito dharmaH / na / cAnugAmina Arthatve dharmAnekatve'pyasyAH sambhava etena-'kamaleva mati' rityAdAvapi-dharmAnekavAGgIkAre parasparopamaiveti sUcitam / anyathA-'savitA vidhavati vidhurapi savitarati dinanti yAminyaH / yAmina. yanti dinAni ca sukhaduHkhavazIkRte manasi // ' ityAdAvatiprasajyeta / na ceSTam iti vAcyam , savitrAdervivAdisahazIbhavane zItalatvAdeH, vidhvAdezca savitrAdisazIbhavane pracaNDatvAdezca dharmasya vivakSitasya bhedAt tRtIyasadRzavyavacchedaphalakatvAnupapatteH / iti dik / smararaNaM lakSayati-99sadRzAnubhavAt sazasya samAnaguNakArAderanubhavastasmAt / vastusmRtirvastunaH smRtiH / smaraNam / ucyate / ayambhAva:-guNAdinA kasyacit kasmiMzcit pratiphaliptasya sAdRzyasya darzanAdinA svasmin tayorubhayorjAtasya saMskArasya mahinodbhAvitaM sAdRzyapratiyogyanusandhAnapUrvakaM sAdRzyAnuyogyanusandhAnaM smaraNam / ata evoktam-'sadRzajJAnobodhitasaMskArabhavA matiH smaraNam ' iti / evaM ca-'bhavadabhimatavastUnyAkirantyAH samantAt sara sijadalatalpaM marmaraM kalpayantyAH / hatakaruNa ! vayasyA jIvanopAyamasyAH smaraNamaviralaM te hanta sampAdayanti // ' ityAdau sambandhijJAnajanyasmaraNasya nAlakAratvam / cintAjanyasmRtezvAlakAratvAbhAvaM svayamudAhariSyate-'mayiM sakapaTa'. mityAdinA / iti // 8 // udaahrti-ythaa| khelatkhananamajulaM 'khelantau samIpe madhye vA krIDamto khaJjanau pakSivizeSau tAmyAM maz2ulaM sundaram, tattathoktam / idam / aravindam / vIkSya dRSTvA / tsyaaH| cAru sundaram / caJcalalocanaM caJcale locane yatra tattathoktam / yadvA-cArucaJcalalocanamiti samastaM padam, tena-cAruNI sundare caJcale locane yatra, cAru yathA svAttathA vA caJcale locane yatra tattathoktam / vadanaM mukham / smarAmi / atra hi-khalanasAnnidhye kamalazobhAyAH,
Page #767
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| 'mayi sakapaTa kizcit kvApi praNItavilocane / kimapi nayanaM prApne tiryagvijRmbhitatArakam / smitamupagatAmAlI dRSTvA salajjamavAzcitaM kuvalayadRzaHsmaraM smeraM smarAmi tadAnanam // 105 // ' ___ ityAdau ca smRteH sAdRzyAnubhavaM vinA utthaapittvaannaaymlngkaarH| rAghavAnandamahApAvAstu. vaikhAdRzyAt smRtimapi smaraNAlaGkaramicchanti / tatrodAharaNaM teSAmeva yathA 'zirISamRdrI giriSu prapede yadA yadA duHkhazatAni siitaa| tadAtadAsyAH sadaneSu saukhya-lakSANi dadhyau galada raamH|| 106 // ' 100 rUpakaM rUpitAropo viSaye nirapahnave / , 'rUpita' iti pariNAmAd vyavacchedaH, etacca tatprastAve vivecayiSyAmaH / paJcalalocanazAlitve mukhasya sadRzamiti tadarzanenAsya smaraNaM zRGgArapoSakatvAdalaGkAratAM prAptam // ' idaM dvidhA, etajjanmani janmAntare vA'nubhUtasya saMskArajanyatvAt / tatrAdyamudAhRtam / yathA vA krameNa-'nimnanAbhikuhareSu yadambhaH chAvitaM caladRzAM laharIbhiH / tadbhavaiH kuhurutaiH suranAryaH smAritAH suratakaNTharutAnAm // ' 'divyAnAmapi kRtavismayaM purastAdambhastaH sphuradaravindacAruhastAm / udvIkSya zriyamiva kAJciduttarantImasmArSIjalanidhimanthanasya shauriH||' atra hi kasyAzcidaravindahastAyA ambhasa upAyAntyAH kAntAyA darzanena zrIsmaraNapUrvaka pUrvAnuSThitasamudramanthanasaMskArododhAt / atrA. hu:-'na caikasambandhijJAnamAtrasyAparasambandhismArakatayA nAyikAdarzamajanyazrIsmaraNakalpane mAnAbhAva iti vAcyam / vAstavazrIpatiyogikasAdRzyavat kAminIjJAnasya manthanasmArakatvAbhAvAt sAdRzyavattvena jJAyamAnasya kAminIjJAnasya cAvazyaM zrIsmaraNajanakatvAt / anyathA 'udvIkSyAsmArSI' dityasyAsaGgatatvApatteH / anyasadRzadarzanenAnyasmaraNAmupapatteH / zrIsmaraNadvAreva darzanasya samudramathanasmaraNa janakatAyA vivakSitatvAt / iti // 104 // cintAnanyasmRteranalaGkAratvamudAhRtya darzayati-'mayItyAdinA / vyAkhyAtapUrvamidam / anyatspaSTam // 105 // svapUrvajAnA matena prakArAntareNApi smaraNaM lkssyitumaah-raaghvaanndmhaapaatraaH| tu ( idaM pUrvato vyavacche. rArtham ) / vaizAdRzyAt visadRza sadRzaviruddhaM tasya bhAva iti tasmAt tathoktAt / 'jAyamAnA'miti zeSaH / smRtim / api / smaraNAlaGkAram / icchanti manyante / nanu tatra kimudAharaNamityudAhartakAma Aha-tatra khathAbhUte smaraNe / teSAM rAghavAnandAnAm / eva / udAharaNam / yathA-'yadAyadA yasminyasmin Rtau ityarthaH / zirISamRddhI / siitaa| duHkhazatAni / giriSu parvatapradezeSu / prapede prAptavatI / tadAtadA / asyAH siitaayaaH| sadaneSu / saukhyalakSANi / galadasnu gadalakhudhAraM yathAbhavettathA / rAmaH / dadhyau sasmAra / atra hi-rAmasya sItAyAH / prAsAdeSu anubhUtAni saukhyakAraNabhUtAni suratAni sItAyAH parvateSu duHkhakAraNabhUtAnAM saJcaraNAdInAM darzanajanyasmRtikAni abhihitAni / atrApi-upaskArakatAsadbhAvAdalaGkAravyapadezyatvam // 106 // rUpakaM lakSayati-100 viSaye upameye / nirapave nirasto'pahavaH kharUpato gopanaM yasya tAdRze / upamAnena samamabhinnatayA pratipAdyamAnasyApi yasyopameyasya svarUpato'nupAdAnAbhAvAdanapalavastathAbhute upameye satIti bhAvaH / rUpitAropo rUpitasyAbhinnatayA pratipAditasyopamAnasyAropa AropaNam, yadvA-rUpito nirUpita Aropo'bhedAdhyavasAya upamAnasyAbhedodbhAvanamiti tthoktH| 'rUpitaroipA'diti pAThe tu rUpitaH kalpito'sAvAropa iti tamatati vyApnotIti tathoktam / rUpakaM rUpayatyupamAnopameyayorabhedamadhyavasAyayati kalpayitumapi vAstavamivAvagamayatIti tathoktam / tannAmA'laGkAraH / tathA ca-upamAnena samamupameyasyAbhedAropasya kalpitatvenopameyasya svarUpatobhibhAvanAbhAvaH, upameyasya vA upamAnenAtisAdRzye svarUpApahavAhatAyAmapi svarUpApahavazUnyatva eva tayorabhedAropaNaM rUpakAlaGkAra iti phalitam / ata eva paNDitarAjA apyAhuH-upameyatA'vacchedakapuraskAreNopameye zabdAnizcIyamAnamupamAnatAdAtmyaM rUpakam / tadevopaskAra katvaviziSTamalaGkAraH / ' iti / upaskArakatvaM cAlakAratvabIjam / ___ alaGkArAntarAdasya vyavacchedaM nirdizati-'rUpita' iti 'aneneti zeSaH / pariNAmAttadabhidheyAdalaGkArAt / 'asye' ti zeSaH / vyavacchedaH / nanu etAvatA kathaM vyavaccheda ityAzayAha-etat ruupkprinnaamyo|lkssnnym / c| tatprastAve tasya pariNAmasya prastAvaH prakaraNaM tasmin / vivecayiSyAmo vivicya darzayiSyAmaH / ayambhAva:-pAra,
Page #768
--------------------------------------------------------------------------
________________ 190 ... sAhityadarpaNaH / / dazamaH_ 'nirapahnava' ityapahutivyavacchedArtham / 101 tatparamparitaM sAGga niraGgamiti ca tridhA // 81 // taDUpakam / tatra 102 yatra kasyacidAropaH parAropaNakAraNam / tatparamparitaM zliSTAzliSTazabdanibandhanam // 82 // pratyekaM kevalaM mAlA-rUpaM ceti caturvidham / tatra-ziSTazabdanibandhanaM kevalaparamparitaM yathA'Ahave jagaduddaNDarAjamaNDalarAhave / zrInRsiMhamahIpAla ! svastyastu tava vAhave // 107 // ' NAme hi AropyamANasya prakRtopayogitvenAprakRtatvaniyatopamAnatAyA bAdhitatvAt 'rUpite'ti padena tavyavacchedaH / iti / nirapahnava' iti 'vizeSaNa'miti zeSaH / apahativyavacchedArthamapadbhutervyavacchedAya / apahRtau hi upameyagopanena bhedasyApyapahnava iti sphuTaM tato'sya bhedH| nigIryAdhyavasAnarUpAyAmatizayoktau viSayasya nigIrNatvAcca pratyakSo bhedH| evaM nidarzanAyAmupameyasya sattve'pi AropasyArUpitatvAdredaH / bhrAntimati bhrAnterutthAnAvasare eva viSayApahnava ityasya bhedaH / utprekSAyAmapi nAropaH,kintu abhedena tathA sambhAvanamiti vyvcchedH| vikasitaM vadanakamala'miti samAsasthale vizeSaNasya mukhyatayA, upamAnagatatvAdarUpakam / upameyagatatve tu upamA, yathA 'sahAsaM vadanakamala'miti, ubhayatra tulyarUpatve rUpako. pamayoH sngkrH| 'yathA ramaNIyaM vadanakamalam'iti,atrApi-'ramaNIyatvamaho vadanendoH' ityubhayatra ramaNIyatvasyAnugatatve'pi samAsasya mayUravyaMsakAditvAnna rUpakopamayoH saGkaraH,kintu rUpakameva / upamA.hi 'upamitaM vyAghrAdibhiH sAmAnyAprayoge' iti samAsasattva eva / ayamapi samAsa upamAnopameyayo: samAnaliGgatve sambhavatItyatra ca samAnaliGgatvAbhAvAdasya cAbhAvAdUpakameveti bodhyam / asya ca prathamaM bhedatrayaM nirdishti-tdruupkm|prmpritm paramparA kAryakAraNabhAvAnupUrvI jAtA'syAsmin veti tathoktam / sAGgaM sAvayavam / tathA-niraGgaM niravayavam / iti / c| tridhaa|| 81 // tatpadaM vyAcaSTe-tadityAdinA / spaSTam / tatrApi paramparitaM lakSayan tadbhedAnAha-tatra teSu trividheSu rUpakeSu madhye ityarthaH / yatra yasmin niruktalakSaNAti' mAnte'lakAre / kasyacit / AropaH / parAropaNakAraNaM paramanyad yadAropaNaM tasya kAraNaM nimittabhUtamiti tathoktam / tat / paramparita kAryakAraNarUpA''ropaparamparA jAtA'syeti tathoktam / tadasya sajAtaM tArakAdibhya itan / ' 5 / 2 / 36 itItaca / tadAkhyaM ruupkmityrthH| etadeva-zliSTAzliSTazabdanibandhanaM zliSTaM zleSAnugRhItama. zliSTaM zleSAnanugRhItaM tayoH zabdayoH nibandhanaM varNanasampattiryasya tattathAvidham / kevalamAmAlArUpam ca / iti / pratyekam 'bhidyamAna'miti zeSaH / caturvidham / ayambhAvaH / AropAntarakAraNakAraNIbhUtaH kasyacidAropa: paramparitaM nAma rUpakAlaGkAraH, asau ca kevalarUpo mAlArUpazca dvividhaH, anayorapi dvayorvidhayoH pratyekaM zliSTanibandhanatvamazliSTanibandhatvaJceti dvaividhye cAturvidhyamiti // 82 // kramAdudAha kAma Aha -tatra teSu catuSu bhedeSu madhye / zliSTazandanivandhanaM zliSTAH zleSAnugRhItA ye zabdAstainivandhanaM yasya, zliSTAH zabdA yatra tAdRzaM niSandhanaM yasyeti vA tattathoktam / kevalaparamparitam / yathA / Ahave ityaadi| ___he zrInRsiMhamahIpAla ! Ahave samAme / 'AhavaH saGgare yajJe' iti haimaH / jagaduddaNDarAjamaNDalarA. have jagati vizvasmin vizve ye udda niraGakuzA: kulAgamamAdollaGghinaH khavikramamadena paraM tucchaM manyamAnA ye rAjAnahateSAM maNDalaM cakraM tasya rAhastasmai tatsvarUpabhUtAyetyarthaH / tava / bAhave / svsti| astu // 10 //
Page #769
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] cirAkhyayA vyAkhyA sametaH / 191 atra 'rAjamaNDalaM' nRpasamUha eva'candrabimba' mityAropo rAjabAho rAhutvArope nimittam / mAlArUpaM yathA 'padmodaya dinAdhIzaH sadAgatisamIraNaH / bhUbhRdAvalidambholireka eva bhavAn bhuvi // 108 // ' atra padmAyA udaya eva padmAnAmudayaH, khatAmAgatireva khadAgamanam, bhUbhRto rAjAna eva parvatA ityabhyAropI rAjJaH sUryatvAdyArope nimittam / udAhRtamartha darzayati-atrAsminudAhRte padya iti yAvat / 'rAjamaNDalaM rAjJAM maNDalam / nRpasamUhaH / eva / 'candrabimba' mi. yAropaH / 'candrabimba' mityabhedena pratipAdanam / rAjavAho rAjJo varNanIyamahimno nRpatebahustasya | rAhutvArope / nimittaM kAraNam / ayambhAvaH - bAho rAhutvaM candramaNDalasya mardana karmaThatvamUlakaM sambhavitumaItIti 'rAjamaNDala' miti padasya nRpatimaNDalArthakasyApi candrabimbA ( maNDalA ) bhedapratipAdanadvArakam / vAhotha mvandrabimbamardanakartRtvamasambhavamiti 'rAjamaNDale 'ti padasya 'candrabimvArthakatayA pratipAditasyApi 'nRpamaNDalA'rthakatvena kIrttanamAvazyakamiti - rAjamaNDalapadasya nRpaticakrArthakatayA prayuktasya ata eva etatpadavAcyasya candrabimbatvena pratipAdanaM zabdakRtAbhedadvArakam / 'rajA prabhau ca nRpatau kSatriye rajanIpatau / yakSa zakre ca puMsi syAt' iti medinIkAroteH 'syAnmaNDalaM dvAdazarAjake ca deze ca bimbe ca kadambake ca / ' iti vizvakAroktezca / evaM ca asyAbhedasya bAhau rAhutvAropaH kAraNam, etaca kalasyeti paramparitasya zliSTazabda nibandhanaM kevalatvam / iti / tarkavAgIzA apyAhuH - 'atra zleSeNa rUpyarUpakayordvayorevAbhidhAnaM zabdasAmyarUpasAdRzyamUlaM prathamaM rUpakam tena rAjamaNDalapadavAcyopamardakatvarUpasAhanibandhanaM dvitIyaM rUpakam / ' iti / prathamaM rAjamaNDalasya rAjamaNDalatvAroparUpam / dvitIyaM bAho rAhutvapratipAdanarUpam / mAlArUpamudAhartumanA Aha- mAlArUpam / zliSTa zabda nibandhana' miti zeSaH / ' paramparita rUpaka' miti tu prakRtaprAptam / yathA / 'padmodayetyAdi / 'padmodayadinAdhIzaH padmAyA lakSmyAtsampatteriti yAvat, anyatra padmAnAM kamalAnAmudaya upArjanaM prakAzo vA tatra dinAdhIzaH sUrya iti tathoktaH / sadAgatisamIraNaH satAmagatirAgamanamAnayanamiti yAvattatra sAdhujanAnAM goSThIkaraNa ityarthaH samIraNo vAyuH, anyatra sadAgatau sadAgamane samIraNa iti tathokta: / 'samIraNaH syAtpavane pathike ca phaNijjhake / ' iti medinI / bhUbhRdAbalidambholirbhUbhRtAM rAjJAmanujjhitamadAnAM bhUpAnAmiti, parvatAnAM veti bhAvaH AvaliH paGktistatra dammolirvajram / ekaH / bhavAn / eva / bhuvi 'vidita' iti zeSaH / ayambhAvaH - kasyacidrAjJaH stutiparamidaM padyam, tathA ca bhavAn lakSmIsaJcayane kamalavikAsane sUrya iva sajjanAnAM saGgrahaNe sugandhAnAdAya sadA saJca raNazIlo vAyuriva, unmattAnAM rAjJAmunmUlane parvatAnAM vidAraNe kulizamiva bhavAneva jagatItale vidita iti niSkRSTo'rthaH / tatra - padmodayAdayaH zabdAdvayarthAH, eSAM dvayarthatAmAdAyaivAtra rUpyarUpakabhAvaH siddha iti veditavyam / iti // 108 // udAhRtamartha nirdizati - atretyAdinA / spaSTo'rthaH / ayambhAvaH - 'padmodaya' ityasya 'padmAyA udaya' ityarthaH prakRtaH, asya ca rAjJo dinezvaratvAbhidhAne'saGgatatvAt 'padmAnAmudaya' ityartho'prakRto'pi vivakSitaH, evaM prakRtAprakRtayoH saGgatathe ekasyApyatvamaparasyAropakatvam / ata eva rUpakasya paramparitatvam / evam - 'sadAgatiH' ityasya 'satAmAgati'rityarthaH prakRtaH, asya ca samIraNatvena rAjJaH kIrttane'saGgatatvAt 'sadAgamanam' ityartho'prakRto'pi vivakSitaH evamanayoH saGgataye AropyAropakatvam / tathA - 'bhUbhRta:' ityasya padasya 'rAjAnaH' ityarthaH prakRtaH asya ca dambholitvena rAjJaH stavane'nimittatvAt 'parvatA' ityaprakRto'pyarthaH prakRtAprakRtayorAropyAro pakatvamAdAya vivakSitaH samarthyate / itthamanekeSAM krameNApyAropakatve paramparitasya rUpakasya mAlArUpatvam / iti dik / yathA vA - 'vidvanmAnasahaMsa ! vairikamalAsaGkocadIptadyute ! durgAmArgaNanIlalohita ! samitsvIkAravaizvAnara ! | satya - prItividhAnadakSa ! vijayaprAgbhAvabhIma ! prabho ! sAmrAjyaM varavIra ! vatsarazataM vairicamucaiH kriyAH // ' iti, atra himAnasAdIni zliSTAni rAjJo haMsatvAropeNAbhidhAne zleSamahinA mAnasaprabhRtiSu sarovara vizeSatvAropaH kAraNam, tasmAt para paritaM rUpakamidam, ekasmin sUtre 'nekeSAM kusumAnAmiva rAjJi haMsAdInAmAropAnmAlArUpaM ca /
Page #770
--------------------------------------------------------------------------
________________ 193 sAhityadarpaNaH / aSTazabda nibandhanaM kevalaM yathA 'pAntu vo jaladazyAmAH zArGgajyA''ghAtakarkazAH / trailokyamaNDapastambhAzcatvAro harivAhavaH // 109 // atra trailokyasya maNDapatvAropo haribAhUnAM stambhatvA rope nimittam / mAlArUpaM yathA 'manojarAjasya sitAtapatraM zrIkhaNDacitraM haridaGganAyAH / [ dazamaH virAjate vyomakharaH kharojaM karpUrapUraprabhamindubimbam // 110 // ' atra manojAde rAjatvAdyAropazcandrabimbasya sitAtapatratvAdyArope nimittam / tatra va-rAjabhujAdInAM rAhutvAdyAropo rAjamaNDalAdInAM candramaNDalatvAdyArope nimittam / ' iti kecit / 103 aGgino yadi sAGgasya rUpaNaM sAGgameva tat // 83 // samastavastuviSaya me kadezavivartti ca / evaM SanibandhanaM paramparitamudAhRtyA zleSa nibandhanamapyudAhartukAma upakramate - azliSTetyAdinA / spaSTam / 'jaladazyAmA jaladA meghA iva zyAmAH zArGgajyAghAtakarkazAH zArGgasya tadAkhyasya dhanuSo jyA maurvI tayAss: ghAta AhananaM tena karkazAH / trailokpamaNDapastambhAstrailokyaM lokatrayameva maNDapastasya stambhAstatsvarUpabhUtAH / catvAraH / haribAhavo harebIhavaH / vo yuSmAn / pAntu // 109 // ' atra paramparitatvaM darzayan rUpakasya kevalatvaM nirdizati - atretyAdinA / spaSTam / tathAvidhameva mAlArUpamudAhartumAha- mAletyAdi / spaSTam / 'manoja' tyAdi / 'manojarAjasya manoja: kAmadeva eva rAjeti tasya tathoktasya / sitAtapatraM sitaM ca tadAtapatraM chatram / haridaGganAyA harit dik saivAGganA tasyAH / zrIkhaNDacitraM zrIkhaNDaM candanaM tasya citraM tilakaM tattvarUpabhUtam / vyomakharaH sarojaM vyomAkAzameva sarastasya saroja kamalaM tathAbhUtam / karpUra pUraprabhaM karpUrasya pUrastasya prabhA yasmin karmaNi tad yathA bhavettathA / indubimbam / virAjate / indravajropendravajrayorupajAti chandaH // ' udAhRtamartha darzayati-bhatretyAdinA / spaSTam / idambodhyam--manojAdInAM zliSTatvAbhAvAdazliSTa zabdanibandhanasvametasyeti / 'pAnvityAdi / 'Ahave' ityAdau keSAJcinmataM nirdizati tatra 'Ahave jagaduddaNDarAja maNDalarAhave' ityAdI / c| rAjabhujAdInAm / Adipadena haribhujAdInAM grahaNam / bahuvacanamanyatrApyevamiti sUcanArtham / rAhutvAdyAropaH / rAjamaNDalAdInAm / candramaNDalatvAdyArope / nimittam / ' iti / kecit / 'Ahu'riti zeSaH / ayambhAvaHanyeSAM matena - 'Ahave' ityAdau rAjamaNDalAdau candramaNDalatvAdyAropo rAjabAho rAhutvArope kAraNam, keSAJcinmatena punaranyathA / iti / sAnaM dviprabhedaM rUpakaM punarnirdizati - 103 yadi / sAGgasya sAvayavasyApradhAnabhUtai rUpakAntaraiH saha varttamAnasyeti yAvat / ata eva - aGginaH pradhAnasya / rUpaNam / tat tarhi / sAGgam / ev| ayambhAvaH - pradhAnasya rUpakasya yadyapradhAne rUpakAntaraiH samaM nirUpaNaM syAttarhi sAGgaM rUpakam / ata evAsya sAvayavamiti saMjJAntaram / prAdhAnyAprAdhAnye ca apekSaka. svApekSaNIyatvakRte eva / tathA ca yadapekSAkRtanirUpaNakaM yattadapekSayA'pradhAnam, tattu svayaM pradhAnam / ata evAhu:- 'parasparApekSaniSpattikAnAM rUpakANAM saGghAtaH sAvayavam / ' iti / 'sAGgatvamevaikarUpakasamudAyaH ekasmin rUpake dvitIyasyA - Ggatvena avasthAnAt / aGgazabdo hi hetvartha: / ' iti ca / idaM ca samastavastuviSayam / ca / ekadezavivartti / 'iti dvividham' iti zeSaH // 83 //
Page #771
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH) icirAkhyayA dhyAkhyayA smetH| tatra 104 AropyANAmazeSANAM zAbdatve prathamaM matam // 84 // prathamaM samasstavastuviSayam / yathA'rAvaNAvagrahaklAntamiti vAgamRtena sH| abhivRSya maruttasya kRSNameghastirodadhe // 111 // ' atra kRSNasya meghatvArope vAgAdInAmamRtatvAdikamAropitam / 105 yatra kasyacidArthatvamekadezavitti tat / / kasyacidAropyamANasya / yathA'lAvaNyamadhubhiH pUrNamAsyamasyAvikasvaram / loke locanarolambakadambaiH kairna pIyate! // 12 // ' atra lAvaNye madhutvAropaH zAbdaH, mukhasya padmatvAropa ArthaH / na ceyamekadezavivartinyupamA, vikasvaratvadharmasya bhAropyamANe padme mukhatayA vartamAnAt, mukhe copacaritatvAt / ete ca kramAlakSayitukAma Aha-tatra tayormadhye ityrthH| samastavastuviSayamucyate iti shessH| 104AropyetyAdinA / 104 azeSANAm / AropyANAM bhedAbhAvena nirUpaNIyAnAm / zAbdatve zabdapratipAdyatve / prathamaM samasta vastuviSayaM samastaM vastu AropyamANaviSayaM zabdapratipAdyo yatra tAdRzam / matam / taduktam / 'samastavastuviSayaM zrauta AropitA ydaa|' iti // 84 // sUtroktaM prathamapadArtha vyAcaSTe-prathamamityAdinA / spaSTam / udaahrti-ythaa-'sH| kRSNameghaH kRSNo viSNureva meghaH / rAvaNAvagrahakAnta rAvaNa evAvagraho vRSTipratibandhako grahastena klAntaM mlAnaM malinacchAyamiti yAvat tattathoktam / maruttasyaM maruddeva eva sasyaM vrIhyAdikSetra tattathoktam / iti evam / vAgamRtena vAgupadezavAkyamevAmRtaM tadabhinnaM jalaM tena / abhivRSya prINayitvA'bhiSicya vA / tirodadhe'ntardadhe / raghuvaMzasyedaM padyam / atra hi-kRSNe meghatvAropaH pradhAnabhUtaH, vAgAdAvamRtatvAdyAropo'pradhAnabhUtaH, meghatvAroSasya zAbdatvamivAmRtatvAdhAropasyApi / evaM ca-asya zAbdaM samastavastuviSayatvamiti niSkRSTam 111 // ' lakSyaM saGgamayati-atretyAdinA / spaSTam / ato'sya sAGgatvamiti bhAvaH / ekadezavivarti lakSayati-105 yatra / kasyacit 'ArogyamANasyeti shessH| 'natu sarveSA'miti tvarthataH prAptam / Arthatvam / arthavazalabhyatvam / tat / ekadezavivati / 'sAjhaM rUpaka'mityanuSajyate / yatra kasyacidAropyamANasyAthatvam, anyeSAM tu zAndatvaM syAt tat ekadeze zAbdamekadeze cArthamiti ekadezavivarti rUpakamucyate iti bhAvaH / tadeva sphuTIkRtaM paNDitarAjaiH-'yatra ca kvacidavayave zabdopAttamAropyamANaM, kvaciccArthasAmarthyAkSiptaM tadekadeze zabdAnupAttaviSathike'vayarUpake vivartanAtsvasvarUpagopanenAnyathAtvena vartanAdekadezavivarti / ' iti / kasyaciditi padArtha sandehApanodAya vivRNoti-kasyacidityAdinA / spaSTam / udAharati-yathA-lAvaNyamadhubhilAvaNyAnyeva madhUni taiH / pUrNam / asyAH / vikasvaraM praphullam / 'vikAsI tu vikasvaraH / ' ityamaraH / AsyaM mukham / kaiH / loke jagati / locnrolmbkdmbailocnaanyev rolambakadambA bhramarapuJjAstaiH / 'indindarastu rolambazcaJcarIko madhuvrataH / iti haaraavlii|n|piiyte ? api tu sarvairiti bhAvaH // 112 // zAbdamArtha cAropaM vibhajya nirdizati-atretyAdinA / spaSTam / ekadezadhivarttinyA bhedaM nirdizati-nacetyAdinA / spaSTam / ayambhAva:-mukhasya vikasvaratvaM na sAkSAt, puSpadharmasya mukhasambandhitvAnupapatteH, "nahi paradharmAH paratra sambhavantIti nyAyAt / ato'sya vikasvaratvasiddhayartha padmatvena nirUpaNaM yujyate, ataH-mukhasyAropitapadmatvamadhizritya lAvaNye madhutvamapyAropyamANaM saGgacchate, evaM sAGgatve'pi ekadeze tvAdekadecArthatvAdekadezavivartitvaM rUpakasya / iti / vivRtaM ca vivRtikAraiH-'naceyamiti / samabhivyAhRtapadArthasya
Page #772
--------------------------------------------------------------------------
________________ 194 saahitydrpnnH| (dazama: 106 niraGga kevalasyaiva rUpaNaM tadapi dvidhA // 85 // mAlAkevalarUpatvAt tatra mAlArUpaM niraGgaM yathA_ 'nirmANakauzalaM dhAtuzcandrikA lokacakSuSAm / krIDAgRhamanaGgasya seyamindIvarekSaNA // 113 // ' kevalaM yathA 'dAse kRtAgasi bhavatyucitaH prabhUNAM pAdaprahAra iti sundara ! nAtra dye| udyatkaThorapulakAGkurakaNTakAryadbhidyate mRdu padaM nanu sA vyathA me / / 114 // mukhyayA vRttyA'nvayasambhava evaikadezavivartinorupamArUpakayoranyatarAGgIkAre bIjam / 'mukhapadma vikasvara'mityupamA'GgIkAre kriyAvizeSazAlisvarUpavikasvarasya mukhe bAdhAt kAntivizeSe lkssnnaaprsnggH| 'mukhameva padmam' iti rUpakAGgIkAre tu vizeSye padme vikasvaratvasya mukhyayA vRttyA'nvayaH sambhavati / 'dantaprabhApuSpacitA paannipllvshobhinii| kezapAzAlivRndena suveSA hrinnekssnnaa||' ityatra rUMpakAGgIkAre bhUSaNAdikRtazobhAvizeSasya latAyAM bAdhAt zobhAmAtre lakSaNAprasaGgaH, upamAGgIkAre tu mukhyayA vRttyA'nvayaH sambhavatItyetAdRzaM vizeSamanavalokyaiva kecidekadezavivartinImupamAmanekadezavivartini rUpaka evAntarbhAvayanti / iti / yathA vA-'rUpajalA calanayanA nAbhyAvartI kacAvalibhujaGgA / majanti yatra santaH seyaM taruNI taraGgiNI viSamA // ' iti / atra hi rUpAdau jalAderAropasya zAbdatve'pi nayane mInatvAropasyArthatvam / evaM sAGga saprabhedaM rUpakaM nirdizya niraGgaM saprabhedaM nirdizati-106kevalasyAGginaH pradhAnasyeti yAvat / eva natu 'sAgasyeti zeSaH / rUpaNam / niraGgaM nirgatAnyaGgAni apradhAnabhUtAnyAropamANAnIti yAvat yatra tat / 'rUpaka'mitya. nuSajyate / tat / api / mAlAkevalarUpatvAt 'dvandvAnte zrayamANaM padaM pratyekamabhisambadhyate' iti nayena mAlArUpatvAt kevalarUpatvAcetyarthaH / dvidhA / ayambhAvaH-yatrAGgAGgitvamapahAya kevalasyaiva rUpitatvaM tat niravayavaMrUpam, tadapi mAlArUpatvena kevalarUpatvena ca bhidyamAnaM dviprabhedaM bhavatIti // 85 // udAharati-tatra tayomaulAkevalarUpayorniravayavayorUpakayormadhye ityarthaH / mAlArUpam / niraGgam / yathA-- dhAtarvidhAturjagadracayituriti yAvat / nirmANakauzalaM nirmANasya jagadutpAdanasya kauzalaM cAturyya tatsvarUpaMbhUteti yAvata / lokacakSuSAm / candrikA kaumudI AhAdakatvena tathAbhUteti bhAvaH / anasya kAmadevasya / krIDAgaI tathAbhUteti bhAvaH / sA prasiddhA / iyaM pratyakSabhutA / indIvarekSaNendIvaraM nIlakamalaM tadvadIkSaNaM yasyAH sA / idambodhyam-atrendIvarekSaNAyA eva saundaryyAtizayaM dhvanayituM rUpaNaM, natu tadaGgAnAmapi; tadidaM nirajam / mAlArUpatvaM ta-ekasyAmevopameyabhUtAyAmindIvarekSaNAyAM bahUnAM nirmANakauzalAdInAmupamAnAnAmAropAt / yathA vA mama-'amRtanidhitvaM zazino madanatvaM vA'piM kAmadevasya / lakSmyA vA subhagatvaM tava vadanaM lokasarvasvam // ' iti // 113 // evaM mAlArUpamudAhRtya niraGgamudAhattumAha-kevala mityaadi| kaMvalaM 'niravayava rUpaka miti pUrvato'nuSajyate / ythaa| 'daas'ityaadi| he ndari! kRtAsi kRtamAgo'parAdho yena tAdRze / dAse kingkre| prabhUNAma adhIzvarANAm / pAda dana praha: / ucitH| bhavati / iti / atrAsmin paadprhaare| na / 'aha'miti zeSaH / daye khidyAmi' 1. uta pAta: ka khinna ivAsItyAzaGkayAha yat yataH udyatkaThorapulakAkurakaNTakArudyanta unmukhIbha. banto'ta eva kaThArA ye pulakAGkurA romodgamAste eva kaNTakA dumAjavizeSAsteSAmagrANi purobhaagaastaiH| mRda komalam / padamA bhidyata mAnanu / me mama / vyathA / ayambhAvaH-mAninyA pAdaprahRtasyApi tAmanunayataHkAmukasyoktiriyama / tvayA yaH kupitayA pAdaH prahriyate, tenApi mama AzleSasukhena romodgamaH, ato'haM nitAntaM tvayyanuraktaH, na ca tata tava pAdagrahAraH sthAne / athApi tava premavazAt tamavigaNayya prArthaye yat tvayA prahRtaM tasvayopakRtameva manye / yadi pApabhAntyopadiSTa kArita vA kenApi prabhuNA prAyazcittamAcaran kazcidapahanyate / atha-tvayA pAde prahriyamANe yo romonamo jAtastena tava mRdoH pAdasya kaNTakAprairiva yo bhedastena kevalaM daye / iti / atra pulakADakureSu kaNTakatvAropaH kevala:
Page #773
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH) rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| 107 tenASTau rUpake bhidAH / 'cirntnruktaaH|' iti zeSaH / kvacit paramparitamapyekadezavivarti yathA 'paryako rAjalakSmyA haritamaNimayaH pauruSAndhestaraGgo bhgnprtyrthivNsholbnnvijykristyaandaanaambupttttH| saGgrAmavAsatAmyanmuralapatiyazohaMsanIlAmbuvAhaH khanaH kSamAsauvidallaH samiti vijayate mAlavAkhaNDalasya // 115 // ' avArtha:-kSamAyAM mahiSItvAropaH khaDne sauvidallatvArope nimittam / asya bhedasya pUrvavatkevalarUpatve'pi udAharaNaM mRgyam / tadidaM niravayavaM kevalaM rUpakam / utprekSA'pahnatI tvatra nirapekSopasthitike bodhye // ' yathA vA-'daivAt pazyejagati vicaran mapriyAM mAlatI cedAzcAsyAdau tadanu kathayeAdhavIyAmavasthAm / AzAtanturna ca kathayatAtyantamucchedanIyaH prANatrANaM sapadi sukarotyAyatAkSyAH sa ekaH // ' iti, atra hyAzAyAstantutvena rUpaNam / / 114 // evamabhihitAn bhedAn gaNayate-107tenetyAdinA / spaSTam / adhyAhAryyamartha sUcayati-cirantanairityAdinA / spaSTam / idambodhyam-rUpakaM tAkt trividham,sAjhaM, niraja, paramparitaM ceti bhedAt / tatra sAGgaM samastavastuviSayam, ekadezavivattiM ceti dvividham / niraGgamapi mAlArUpaM kevalaM ceti dvividham / paramparitaM tu zliSTazabdanibandhanam, azliSTazabdanibandhanaM ceti dvividham / taca kevalaM mAlArUpaM ceti dvividham / eSAM ca sammelame'STavidhatvaM rUpakasya / iti / cirantanairityanenAsvarasatAM dhvanayitumAha-kvacit / prmpritm| api / ekadezavivarti eko'sau dezo'zastatra vivarttate vizeSato vartata iti tathoktam / yathA / 'paryyaGka' ityAdi / 'rAjalakSmyAH / haritamaNimayo nIlamaNiracitaH / paryyaGkaH / pauruSAbdherudyamarUpasya samudrasya / trnggH| bhagnapratyarthibaMzolvaNavijayakaristyAnadAnAmbupaTTo bhagnAH pratyarthivaMzAH zatrUNAM caMzAH zatrurUpA vA vaMzavRkSA yena tAdRza ulbaNaHpravRddhaprabhAvo yo vijayakarI vijayarUpo hastI tasya styAnadAnaM ghanIbhUto madaH sa evAmbu tasya paTTastaniHsaraNasthAne nibaddhavastrabhUtaH / 'abhighAtiparArAtipratyarthiparipanthinaH / ' ityamaraH / 'vaMzI veNau kule varge pRSThAdyavayave'pi ca / ' iti vizvaH / 'paTTaH peSaNapASANe vraNAdInAM ca bandhane / catuSpathe ca rAjAdizAsanAntarapIThayoH // ' iti medinI / saGgrAmavAsatAmyanmuralapatiyazohaMsanIlAmbuvAhaH samAmasya trAso bhayaM tena tAmyanto ye muralapatiyazohaMsA muralapatInAM yazorUpAH haMsAsteSAM nIlAmbuvAho ghanaghaTAprAdurbhAvasamayasvarUpaH / varSAMsu hi taDAgeSu khidyanto haMsAstAn parihAya mAnasaM yAntIti samayaH, tathA `ca-yazasAM sthAnAni muralapatayastAni parityAjya mAnasarUpaM svamadhigamayituM tathA bhUta iti phalito'rthaH / kSamAsauvidallaH kSamAyAH pRthivyAH sauvidalaH kaJyukI tatsvarUpaH / 'sovidallAH kaJcukinaH sthApatyAH sauvidAzca te|' ityamaraH / mAlavAkhaNDalasya mAlavAnAmAkhaNDala indrastasya tathA bhUtasya / 'AkhaNDalaH shsraakssH'itymrH| khddnH| samiti snggraamaanggnne| vijayate / srgdhraachndH||115||' udAhRtamartha nirdizati- atra / mAyAM pRthivyAm / 'kSmA'vanirmedinI mhii|' ityamaraH / mahiSotvAropo rAjJItvamAropyAbhidhAnam / Artho'rthavazalabhyaH / ato'syaikadezavivartitvamiti bhAvaH / sa ca-khar3e khaDgaviSayakatayA nirUpite / saubidallatvArope kncukitvaarope| nimittaM kAraNabhUtaH / ato'sya parampAratatvamiti bhAvaH / ayambhAvaH-saubidallo'ntaHpure strINAM rakSAyAmadhikRto bhavati, kSmAyAzca strItvamantarA sauvidallatvAsambhava iti tadupapAdayitumArtha AropastatrAGgIkriyate / sa ca kSamAyAM mahiSyAmiva rAjabhogyatvasAdRzyanibandhanaH / idaM ca rUpakamazliSTazabdanibandhanaM nirahaM ca / iti / evaM mAlArUpasya niraGgasya paramparitatve udAharaNaM nirdizya mAlArUpasyodAharaNAnveSaNIyatAmAha-asyetyAdinA /
Page #774
--------------------------------------------------------------------------
________________ 196 sAhityadarpaNaH / 108 dRzyante kacidAropyAH zliSTAH sAGge'pi rUpake // 86 // tatraikadezavivartti liSTaM yathA mama 'karamudaya mahIdharastanAgre galitatamaH paTalAMzuke nivezya | vikasitakumudekSaNa vicumbatyayamamArezadizo mukhaM sudhAMzuH // 116 // ' samasta vastuviSayaM yathA'traiva - 'vicumbatI' tyAdau 'cucumbe haridavalAmukhamindunAyakena // ' iti pAThe / na cAtra liSTaparamparitam, tatra hi 'bhUbhRdAvalidambholiH' ityAdau rAjAdau parvatatvAdyAropa vinA varNanIyasya rAjAderdambholitAssdirUpaNaM sarvathaiva sAdRzyAbhAvAda saGgatam / kathaM tarhi padmo daryAdinAdhIzaH' ityAdau paramparitam, rAjAdeH sUryyAdinA sAdRzyasya tejasvitAhetukasya sambhavAditi na vAcyam, tathA hi- rAjAdestejasvitA hetukaM suvyaktaM sAdRzyam natu tat prakRte vivakSi [ dazama: spaSTam / udAharaNaM yathA - 'madhurimasambhRtaradunaM susmitaruciraM sadaiva rambhoru ! zoNimasusphuradalpaM subhage vadanaM tavedamAbhAti // iti / atra hi radaneSu madhurimasambhRtatvamAropyamANaM dADimabIjatvAropasyArthasya kAraNabhUtam / ataH paramparitamekadezavivattadaM rUpakam / pUrvatra tu khane payryaGkAdInAM bahUnAmAropyamANatvAnmAlArUpameva / etena - 'mAlArUpatve'pyudAharaNaM mRgya' mityupalabhyamAnaH pAThaH prAmAdika iti sUcitam / evaM niraGge vizeSaM darzayitvA sAGge vizeSaM nirdeSTumAha-108 kvacit / sAGge sAvayave / rUpake / api / liSTAH zlaSamUlAH / AropyAH / dRzyante // 86 // udAhartumupakramate-tatra sAGgeSu zliSTeSu rUpakeSu madhye iti yAvat / ekadezavivartti / liSTam / yathA / - 'ayam / sudhAMzuH / galitatamaH paTalAMzuke galitaM sthAnAccyutaM tamaHpaTalAMzukaM yasya tasminniti tathokte / tamasAM paTalaM puJja evAMzukamiti tamaHpaTalAMzukam / udayamahIdharastanAgre udayamahIdhara udayAcala evaM stanastasyAgraM tasmin taduparIti bhAvaH / karaM kiraNaM tadrUpaM hastamiti bhAvaH / ' valihastAMzavaH karAH / ityamaraH / nivezya sthApayitvA / amarezadiza indrAdhiSThitAyA dizaH prAcyAstadrUpAyA nAyikAyA iti yAvat / vikasitakumudekSaNaM vikasitAni yAni kumudAni tAnyevekSaNAni nayanAni yatra tAdRzam / mukham / vicumbati vizeSeNa cumbati / puSpitAgrAvRttam / atrAmareza dizi nAyikAtvAropasya sudhAMzau nAyakatvAropasyArthatvAdekadezavivartti karAdeH STatvAt zleSa nibandhanaM cedam // 116 // ' samasta vastuviSayamudAharttu kAma Aha- samastetyAdi / spaSTam / atra hi Aropasya zabdamAtratvAt samastavastuviSayatvam / Tiparamparitato'sya bhedaM darzayitumAha-na ca / atrAsminnudAhRte paye / zliSTaparamparitam / 'zakya' miti zeSaH / hi yataH / tatra liSTaparamparite / 'bhUbhRdAvalidambholiH' ityAdau / rAjAdau / parvatatvAdyAropam / vinA / varNanIyasya / rAjAdeH / dambholitAssdirUpaNaM vajratvAdinA nirUpaNam / sarvathA / eva / sAdRzyAbhAvAt / asaGgatam / 'atra tu na tathA, mahIdharAdeH stanAdinA sAdRzyasya pInatvozcatvAdinA suvyaktatvA' diti zeSaH / katham / tarhi | 'padmodayadinAdhIzaH' ityAdau / paramparitaM zliSTaparamparitam / taM nirdizati - rAjAdeH | sUryyAdinA / sahArtheyaM tRtIyA / tejasvitA''dihetukasya / sAha zyasya / sambhavAt / iti / na / vAcyam / tathA hi / rAjAdeH / 'sUryyAdine' ti zeSaH / teja assdihetukam / khAdRzyam / suvyaktam / natu / prakRte padmodayadinAdhIza' ityAdAvityarthaH / tat sAdRzyamityarthaH / vivakSitam / padmodayAdeH padmodayAdipadArthasya / eva 'natu tejasvitA''deriti zeSaH / dvayo rAjA / 1
Page #775
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirANyayA vyAkhyayA smetH| tam / padmodayAdevi dvayoH sAdhAraNadharmatayA vivakSitatvAt / iha tu mahIdharAdeH stanAdinA sAdRzyaM pInatvottuGgatvAdinA suvyaktameveti na' zliSTaparamparitam / kvacitkhamAsAbhAve'pi rUpakaM dRzyate, yathA-'mukhaM tava kuraGgAkSi ! sarojamiti naanythaa|' kvacid vaiyadhikaraNye'pi, yathA-'vidadhe madhupazreNImiha bhUlatayA vidhiH / ' kvacid vaidhamrye'pi, yathA; mama 'saujanyAmbumarusthalI sucaritAlekhyAbhittirguNajyotsnAkRSNacaturdazI srltaayogshvpucchcchttaa| yaireSA'pi durAzayA kaliyuge rAjAvalI sevitA teSAM zUlini bhaktimAtrasulabhe sevA kiyat kauzalam // 117 // ' didinAdhIzAdyoH / sAdhAraNadharmatayA / abhedArtheyaM tRtIyA / vivakSitatvAt / iha 'karamudayamahIdharastanAgre. ityatra / tu / mhiidhraadeH| stanAdinA / pInatvotnuGgatvAdinA / abhedArtheyaM tRtIyA / sAdRzyam / suvyaktam / 'vivakSita' miti zeSaH / ed| iti / zliSTaparamparitama / na / ayambhAva:-'padmodayadinAdhIza' ityAdI padmodayAdizabdAnAM dvayarthatayA zleSamahinA padmodayAdau (lakSmIsaJcayAdau) padmodayA (kamalavikAsA) dyAropo rAjAdau dinAdhIzatvAdyAropasya nimittabhUtamiti padmodayAdiprakArakadinAdhIzAde rAjAdAvanvayAt padmodayAdI rAjAdidinAdhIzAdyoH sAdhAraNo dharmaH, ata etatkAraNakameva sAdRzyaM vivakSitam, natu tathA'trA'pi / yadi ca tatrApi tejasvitA'di hetukameva natu padmodayAdizleSamUlakasAdRzyamavivakSiSyat, tadA'treva na tatrApi zleSaparamparitaM samabhaviSyat / naca prakRte, mahIdharAdinA hi stanAderyat sAdharmya vivakSitam, tat pInatvottuGgAdinimittakamazliSTam, na cAropAntarotthApitam / iti mahAn vizeSaH / iti dik / atrAhustarkavAgIzAH-'nanvatra zabdasAmyavivakSAvazAt prasiddhatejasvitAdirUpasAmyavivakSAyAstu, 'trailokyamaNDapastambhA' ityAdau tu dIrghatvapIvaratvAdisAmyasambhavenAtra tanmUlaka eva stambhatvAdyAropo'stu trailokyAdau maNDapatvAdyAropasya tatkAraNatvasvIkAreNa kimiti cet, na / stambhA yathA maNDapabhArasahiSNavaH, tathA haribAhavatrailokyabhArasahiSNava iti sAmyasyaiva vivakSitatvAt / tacca trailokyAdau maNDapatvAdyAropaM vinA durbodham / ' iti / idaM ca vyastaM samastaM vyastasamastaM ceti trividhaM dyotayitumAha-kvacidudAhAraSyamANe kAvye ityarthaH / samA- sAbhAve / api| rUpakam / dRzyate / udaahrti-ythaa| 'mukhamityAdi / spaSTam / 'lAvaNyaM salilaM svacchaM tvaM cAsi sarasI priye|' iti zeSaH // ' yathA vA mama-'nayane mInAvUrU kadalI, udaraM ca muSTimeyatvam / vikasadvadanaM kamalaM, subhage! nAse rtiishtnniirau||' iti / evaM sAmAnAdhikaraNya udAhRtya vaiyadhikaraNye'pyudAhartumAha-kvacita vaiyadhikaraNye vyadhikaraNasya bhAvastatra / satyartheyaM saptamI / api / 'rUpakaM dRzyate' iti' zeSaH / yathA-'vidhi. vidhAtA / ihAsyAM nAyikAyA'mityarthaH / bhuultyaa| abhedArtheya tRtIyA / madhupazreNI bhramarAvalim / vidadhe / vihitavAn / 'vadanena sudhAMzu ca lAvaNyena ca jIvanam // iti zeSaH / atra hi bhUlatA''dau madhupazreNyAdyAropo vyadhikaraNaH / __ vaidhamrye'pi rUpakasadbhAvaM darzayitumAha-kvacit / vaidhaye viruddhadharmasadbhAve / api / 'rUpakaM dRzyate' iti zeSaH / yathA / mama-saujanyetyAdi / 'saujanyAmbumarusthalI saujanyamevAmbu tasya marusthalI marupradezabhUtetyarthaH / saujanyahIneti bhAvaH / sucaritAlekhyAbhittiH sucaritAnyevAlekhyAni lekhanIyAni citrANi teSAM dhubhittirAkAzarUpaM kuDyam, tathAbhUtetyarthaH / sucaritatayA'pi sarvathA zUnyeti bhAvaH / guNajyotsnAkRSNacaturdazI guNA eva jyotsnA tAsAMH kRSNacaturdazI kRSNapakSIyA caturdazI tattulyetyarthaH / guNairapi sarvathA hIneti bhAvaH / saralatAyogazvapucchacchaTA saralatAyA yogaH sambandhaH tasya zvapucchacchaTA kukkurpucchaakRtibhuutetyrthH| saralatAyA api sambandha tyaktvA sthitA / essaa| durAzayA durabhitrAyo / rAjAvalI rAjaparamparA / yaiH| kliyuge| api / sevitA / teSAm / bhaktimAtrasulabhe bhakti
Page #776
--------------------------------------------------------------------------
________________ 198 [ dazamaH atra keSAJcidrUpakANAM zabdazleSamUlatve'pi rUpakavizeSatvAdarthAlaGkAramadhye gaNanam, evaM vakSyamANeSvalaGkArAntareSvapi bodhyam / 109 adhikArUDhavaiziSTyaM rUpakaM yattadeva tat / rUpakam / yathA, mama 'idaM vakraM khAkSAdirahitakalaGkaH zazadharaH sudhAdhArAdhArazcirapariNataM bimbamadharaH / ime netre rAtrindivamadhikazobhe kuvalaye dhanurlAvaNyAnAM jaladhiravagAhe sukhataraH // 118 // ' atra kalaGkarAhityAdinA'dhikaM vaiziSTayam / sAhityadarpaNaH / tadevAdhikArUDhavaiziSTayasa 110 viSayAtmatayA''ropye prakRtArthopayogini // 87 // pariNAmo bhavet tulyAtulyAdhikaraNo dvidhA / reveti bhaktimAtraM tena sulabhaH sukhena labdhuM yogyastatra / mAtra padenopakaraNAntarasyAnAvazyakatvaM dyotyate / zUlini zaGkare / sevA / kiyaa | kauzalam na kiJciditi bhAvaH / zArdUlavikrIDitaM vRttam / lakSaNaM coktaM prAk / atra saujanyA vAda marusthalyAdyAropo vidharmmatAmUlakaH // 117 // ' lakSiteSu rUpakeSu na sarvANyarthAlaGkAreSu gaNanIyAnyathApi teSAM tathAtve hetuM nirdizati - atraiSu lakSiteSu rUpakeSu madhye iti bhAvaH / keSAJcit / rUpakANAm / 'zabdazleSamULatve / api / rUpakavizeSatvAt rUpakaprAdhAnyAt arthamUlakAyA rUpakapradhAnatAyAH sadbhAvAditi yAvat / arthAlaGkAramadhye | gaNanam / ayambhAvaH - yadyapi Sasyeva rUpakasyApi zabdAlaGkAratvamarthAlaGkAratvaM ca vaktumarham, tathA'pi zleSe zAbdArthatvobhayaprAdhAnyasya sarUpatvAt, rUpake ca nyUnAdhikatvena vaiSamyAt bhede 'prAdhAnyena vyapadezA bhavantI' ti nayena rUpakasyArthAlaGkAratvamUhyam / etena - keSAJcit zabdAlaGkAratvamapi yadyabhidadhIta tarhi tad yuktameva syAt / iti sUcitam / iti / na kevalaM rUpaka eveSa nayaH saGgacchata iti bodhyamityAha - evamityAdi / spaSTam / asya prabhedAntaraM punarnirdizati - 109 yat / adhikarUDhavaiziSTyamadhikamArUDhaM vaiziSTyavilakSaNatvaM yena tatho 'ktam / rUpakam / tat / tat adhikArUDhavaiziSTayam / eva / kArikAMze kAThinyaM pariharati-tadevetyAdinA / spaSTham / udAharati yathA / mama 'idam / vaktraM mukham / khAkSAt / virahitakalaGko virahitaH kalaGko yasya tAdRzaH, kalaGkArakalmASacihnarahitaH / zazadharazcandraH / adharaH / cirapariNataM cireNa pariNataM phalatvenodbhUtam, pari pakamiti bhAvaH / sudhAdhArAdhAraH tatsvarUpabhUtam / bimbam / ime / netre / rAtrindivamaharnizaM nirantara miti yAvat / adhikazobhe adhikA zobhA yayoH tathokte / kuvalaye kumudapuSpabhUte / tanuH zarIram / avagAhe snAne upacAreNopabhogamAtre / sukhataro'tyantaM sukhakArI | lAvaNyAnAm / jaladhiH samudraH / zikhariNIvRttam // 118 // ' vaiziSTayAdhikyaM sUcayati - atretyAdinA / spaSTam / idaM vanyamAnamapi dRzyate / tatra zabdazaktimUlaM yathA'aviralavigaladdAnodakadhArAsArasiktadharaNitalaH / dhanadAgramahitamUrtirdeva tvaM sArvabhaumo'si // ' atra hi sArvabhaumazabdacakravatyarthatayA niyamito'pi rAjani 'asI' tyanena diggaja vizeSAropameva pratyAyayati / arthazaktimUlaM yathA - 'timiraM haranti haritAM puraH sthitaM tirayanti tApamatha tApazAlinAm / vadanatviSastava cakoralocane parimudrayanti sarasIruhazriyaH // ' ityatra vadanasya candratvaM timiraharaNAdyarthamAtramUlam / pariNAma lakSayati- 110 viSayAtmatayopameyAbhedena / Arope nirUpaNIye 'upamAna' iti zeSaH / prakRtArtho payoginI prakRtArthaH prastutaM prayojanaM tasyopayogyupakArakaM tasmiMstathAbhUte satItyarthaH / pariNAmaH / sa ca tulyA tulyAdhikaraNaH samAnAdhikaraNo vyadhikaraNazcetyarthaH / 'sa' nniti zeSaH / dvidhA / bhavet // 87 //
Page #777
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / AropyamANasyAropa viSayAtmataya' pariNamanAt pariNAmaH / yathA 'smitenopAyanaM dUrAdAgatasya kRtaM mama / stanopapIDamAzleSaH kRto dyUte paNastayA // 119 // ' anyatra upAya paNau vasanAbharaNAdibhAvenopayujyete, atra tu nAyakasambhAvanadyUtayoH smitA zleSatayA / prathamAdhe vaiSadhikaraNyena prayogaH, dvitIye sAmAnAdhikaraNyena / rUpake' mukhacandraM pazyAmi' ityAdAvAropyamANacandrAderuparakatAmAtram, natu prakRte darzanAdAvupayogaH / iha tUpAyanAderviSayeNa tAdAtmyaM prakRte ca nAyakasambhAvanAdAvupayogaH / ata eva rUpa ke AropyasyAvaccheda 199 I asyAnvarthaM nAmetyAha-AropyamANasyetyAdinA / spaSTo'rthaH / idamabhihitam - yatra khalUpamAnaM svataH prakRte'nupayujyamAnaM sadupameyAtmatayA pariNamat prakRta upayujyate sa pariNAmaH, rUpake tu upameyasyopamAnAtmatayA pariNamanam, na tvatrevopamAnasyopameyAtmatayA, ata evAnayorbhedaH / kiJca rUpake upamAnenopameyasyopAdeyatvam, atra punastadvaiparItyam / tathA ca- 'mukhaM candro rAjate' ityatreva 'candro mukhaM rAjate' ityatrApi rUpakam | 'mukhena candreNa cumbyate' ityatreva ' candreNa mukhana cumbyate' ityatrApi pariNAmaH pUrvatropamAnasya candrasya AtmatayA pariNataM mukharUpamupameyaM rAjanopayogitAM dhatte, paratra tUpameyasya mukhasyAtmatayA pariNataM candrarUpamAnaM cumbanopayogitAM dhatte / nanu tarhi 'mukhaM candraM pazyAmi', 'mukhacandraM pazyAmi' 'candraM mukhaM pazyAmi' 'candramukhaM pazyAmi' ityAdau rUpakaM pariNAmo vA, darzanakamrmopayogitAyAmubhayo: sAmAnyena pariNatatvAt iti cet, rUpakameva ' mukhaM candra:' 'mukhacaMdra' ityAdeH zravaNAnantaraM rUpakAvagAhinyA vicchittestatra karmma tAsspAdanapuraHsaraM 'pazyAmI' tyAdinA darzanAdikriyayA'nvayopapAdane'pi virUpatvAnApatteH upamAnasya prAdhAnyenopayo - gitAbhAvAcca etenAtra rUpaka pariNAmayoH sandehasaGkaraM svIkurvantaH pratyuktAH / ayaM ca pariNAmo'laGkAraH sAmAnAdhikaraNye vaiyadhikaraNye ca sambhavatIti dvividhaH / iti / saukayaikatraiva tadbhedadvayamudAhartumAha-yathA-tayA saundaryAdinA prasiddhayA nAyikayeti bhAvaH / dUrAt / tasya / mama / smitena mRduhasitena / abhede tRtIyA / upAyanamupahAraH / kRtam / dyUte dyUtajaye / stanopapIDam | kriyAvizeSaNamidam / AzleSaH AliGganadAnam / paNaH / kRtaH / sakhAyaM prati kasyacit svanAyikA saujanyavarNanaparoktiriyam // 119 // atra yuktyA pariNAmaM samarthayamAnastadvaividhyaM nirdizati - anyatra nAyakasambhAvanadyUtAbhyAM bhinnasthale / upAyanapaNau upahArasamarpaNaM paNanidhAnaM ca / vastrAbharaNAdibhAvena / upayujyete / atra / tu| nAyakasambhAvana dyUtayoH / smitAzleSatayA 'upahArapaNAvupayujyete' iti zeSaH / prathamArdhe vaiyadhikaraNyeva vibhinnavibhaktikatvena / prayogaH / dvitIye uttarArddha ityarthaH / sAmAnAdhikaraNyena samAnavibhaktikatvena 'prayoga' iti pUrvato'nveti / tasmAt kramAdvayadhikaraNassamAnAdhikaraNazca atra pariNAma iti bhAvaH / yathA vA- 'apAre saMsAre viSamaviSayAraNyasaraNau mama bhrAmaM bhrAma vigalitavirAmaM jaDamateH / parizrAntasyAyaM taraNitanayAtIra nilayaH samantAtsantApaM harinavatamAlastirayatu // ' iti, atra hi upamAnabhUtasya tamAla syopameyabhUtabhagavadAtmatayaiva saMsAratApatiraskaraNa kartRtvopapattiriti samAnAdhikaraNo 'yam / 'ahInacandrA lasatA''nanena jyotsnAvatI cApi zucismitena / eSA hi yoSA sitapakSadoSA toSAya keSAM na mahItale syAt // ' iti, atra copameyabhUtAnanasmitayorupamAnabhUta candrajyotsnayozca samAnavibhaktikatvAbhAvAt pariNAmo vyadhikaraNaH / rUpakAdasya bhedamupapAdayati- 'mukhacandraM pazyAmi' ityAdau / rUpake / AropyamANacandrAderAropyamANa upamAnabhUto'sau candrAdistasya / upameye upamAnasyaivAropaH kalpyate, na tUpamAne upameyasyeti bodhyam / uparaJjakatAmAtramupameyotkRSTatAdyotakatvamAtram / mAtrapadenopameyatayA pariNamanasya vyavacchedaH / ata evAha-na tu / prakRte 'mukhacandraM pazyAmi ityAdau darzanAddau upamAnasyopameyatayA pariNatatvAvagama ke darzanAdivyApArAzrayatve / upayogaH / evaM rUpake upamAnopameyayorabhaMdArope'pi upameyata upamAne prakarSasthiti darzayitvA pariNAme tadvaiparItyaM darzayati- vaha pariNAme 'smitene ' tyAdau / tu / upAyanAderupAyanabhUtasyeti bhAvaH / viSayeNopameyena / tAdAtmyaM tattayA pariNatvam / eva prakRte upameyabhUte / nAyakasambhAvanAdau / upayogastattayA pariNatatvadyotanam / ca / evamubhayorbhedaM darzayitvA'pi bodhasaulabhyAya phalitaM nirdizati - ataH / eva / rUpake / AropyasyopamAnasya / avacchedakatvamA
Page #778
--------------------------------------------------------------------------
________________ saahitydrpnnH| .[ dazamaHkatvamAtreNAnvayaH / avatu tAdAtmyena / 'dAse kRtAgasI'tyAdau rUpakameva, natu pariNAmaH, AropyamANakaNTakasya pAdabhedanakAryyasya aprastutatvAt / na khalu tat kasyacidapi prastutakAryyasya ghttnaarthmnusndhiiyte| ayamapi rUpakavadadhikArUDhavaiziSTayo dRzyate, yathA 'vanecarANAM vanitAsakhAnAM driigRhotsnggnissktbhaasH| bhavanti yatrauSadhayo rajanyAmatailapUrAH suratapradIpAH // 120 // ' atra pradIpAnAmauSadhyAtmatayA prakRte muratopayoginyandhakAranAze upayogaH / atailpuurtvenaadhikaaruuddhvaishissttym| 111 sandehaH prakRte'nyasya saMzayaH pratibhotthitaH // 88 // treNa vizeSakatvamAtreNa / anvayaH / atra pariNAme / tu / tAdAtmyenopameyAbhinnatvena / 'anvayaH' itynussjyte| , 'dAse kRtAgati' ityAdau / rUpakam / eva / na tu / pariNAmaH / nanu 'yat khidyate' ityagrimagranthasvArasyena pAdabhedana kAryyasya prastutatve kathaM na pariNAmaH, pratijJAmAtreNa kAryyasyAsiddhaH; ityAzaGkaya hetunirdezena uktamevArthamupapAdayati-AropyamANakaNTakasyopamAnabhUtasya kaNTakasya / pAdabhedanakAya'sya / aprastutatvAt prastutAtiriktasvAt / 'mAnabhaGgasyaiva prastutatvAcce'ti zeSaH / ayambhAvaH-'dAse kRtAgasI'tyAdau upamAnabhUtAH kaNTakAH, upameyabhUtAzca pulakAGkurA iti upamAnasyopameyatayA prakRte pariNAmasvIkAre pAdabhedanakAya' prastutaM na vaktuM zakyam / tasya kAryasya upameyasyaivopamAnatayA pariNAme upapatteH / pulakAGkurA hi nAyakasya nAyikAyAmanurAgasattve eva sambhavantIti suviditacaraM rasikAnAm / ataH-pulakAGkurANAM kAryyamanunayAvedanam, tad yadi kaNTakakAryatvenAbhihitamabhapiSyat tarhi prastutamiti vyapadiSTamapi, na ca tathA; sphuTa tat 'dAse kRtAgasI'tyAdau rUpakameva natu pariNAmaH / iti / nanu prastutaghaTakasyApi kAryyasyopacAreNa prastutatvopapattau pAdabhedanasyApi prastutatvamaGgIkriyatAM ko doSa ityAzaGkayAha-na / khl| tat kaNTakAnAM pAdabhedanakAryam / kaspacita / api 'kiM punaH sarvaprakArasya'ti zeSaH / prastutakAryasya / ghaTanArthamupapAdanAya / anusandhIyate pratIyate / idamuktam-prastutakArya hyanunayanam , tasya ghaTakaM na pAdabhedanamityasyAprastutatvameva / iti / asya bhedAntaraM nirdizati-ayamityAdinA / spaSTam / udAharati-yathA-'yatra yasmin himAlaye iti yAvat / rajanyAM nizAyAm / darIgRhotsaGganiSaktabhAso daryo gartA eva gRhAsteSAmutsaGgAlakSaNayA'bhyantarabhAgAsteSu niSaktA nitAntamAsaktA bhAsaH prakAzA yAsAM tAstathA. bhUtAH / 'darI tu kandaro vA strI' 'gRhAH puMsi ca bhUmanyova' iti cAmaraH / ossdhyH| vanitAsakhAnAM vanitA eva sakhAyo yeSAM te tathoktAH / vanecarANAm / atailpuur| na tailapUro yatra tathoktAstailamantaraiva jvalanazIlAH / surtprdiipaaH| bhavanti / sa himAlaya' iti puurvennaanvyH| kumArasambhavasyedaM pdym| upendravajrAchandaH // 120 // ' lakSaNIya nirdizati-abetyAdinA / spaSTam / ayaM ca dhvanyamAno'pi sambhavati / tatra zabdazaktimUlo yathA'pAntha ! mandamate ! kiM vA santApamanuvindasi / payodharaM samAzAstra yena zAntimavApnuyAH // ' atra 'payodhara' zabdamUlaH payodhare payodharatayA tApazamanakAryopayogitA payodharazabdazaktimUlA dhvanyate / arthazaktimUlo yathA-'indunA parasaundarya. sindhunA bandhunA vinA / mamAyaM viSamastApa: kena vA zamayiSyate // ' atra vaktuH priyayA virahitatvena priyAvadanAbhinnatvenendurabhivyajyate'bhipretaH / evaM pariNAma lakSayitvA sandehaM lakSayati-111prakata upameye upamAne vA / anyasyAprakRtasyopameyasyopamAnasya veti yAvat / pratibhotthitaH pratibhayA vilakSaNayA buddhayopacArAttAmupapadya kaverudabhUtayA prauDhoktyotthita utthApita iti tthoktH| Nijo'ntarbhAve rUpamidam / saMzayo'nizcayazca / sandehaH sandeho'sminnastIti tthoktH| ata evAsya 'sasandeha' iti saMjJA'ntaram / idaM tattvam-kavinA yadi svaprauDhoksyotthApita upameye upamAnasya upamAne upameyasya vA
Page #779
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayoM vyAkhyayA sametaH / 201 / 112 zuddho nizcayagarbho'sau nizcayAnta iti tridhaa| yatra saMzaye eva paryavasAnaM sa shuddhH| yathA kiM tAruNyataroriya rakhabharodbhinnA navA vallarI, velAmocchalitaspa kiM laharikA lAvaNyavArAnnidheH / udgADhotkalikAvatAM svasamayopanyAsavizrambhiNaH kiM sAkSAdupadezayaSTirathavA devasya zRGgAriNaH // 121 // yatrAdAvante ca saMzaya eSa madhye nizcayaH sa nizcayamadhyaH / yathA saMzayastarhi sa sandeha iti vyapadizyate / upameyopamAnayoH saMzayo bhedasya kiJcit pratIyamAnatva eva sambhavati, sa ca kvaci. ducyate, kvacicca na / ata evoktam-'sasandehastu bhedoktau tadanuktau ca saMzayaH / ' iti prakAzakRtA / upameyopamAnayozca saMzayahetuko bhedaH sAdRzyamUlo bhavati, sAdRzyaM hi tadbhinnatve sati tagatabhUyodharmavattvam / upameyopamAnayoH saMzayaH sandeha ityuktyA--'ito gatA sA va gatA na jAne, gehaM gatA, me hRdayaM gatA vaa|' ityAdervyavacchedaH / saMzayasya pratibhotthApitatve sandehAGgIkAreNa vastusvabhAvasiddhasya nirAsaH / ata eva vakSyate 'sthANurvA puruSo vA ityAdau na sandehAlaGkAra iti / 'pazya nIlotpaladvandvAnniHsaranti zitAH zarAH / ' ityAdau upameye upamAnasya sarvathA'bhedAvagamaprAdhAnye saMzayatirobhAvAcca nAtiprasaGgaH / utprekSAyAM ca sambhAvanAprAdhAnyAnnAtipAtaH / tathoktam-'upamAnopameyakoTikasya saMzayasyAbhAvAnotprekSAyAmasyAtiprasaGgaH, tatra sambhAvanAyA eva vaiziSTayam' iti / evam-'tadojasastadayazasaH sthitAvimau vRtheti citte kurute yadAyadA / ' ityAdeH sutarAM vyudAsaH / iti dik // 88 // asya bhedatrayaM nirdizati-112asau niruktalakSaNaH sandehaH / zuddhaH / nizcayagI nizcayo garbhe'ntayatra sa tathoktaH / tathA-nizcayAnto nizcayo'nte yatra tathoktaH / iti / vidhA / ataevokta paNDitarAjaiH 'sAdRzyahetukA nizcayasambhAvanAnyatarabhinnA dhI ramaNIyA saMzayA ( sandehA) laGkRtiH / sA ca-zuddhA, nizcayagarbhA nizcayAntA ceti trividhaa|' iti| zuddhaM lakSayati-yatra yasmin sandehe / sNshye| eva / paryyavasAmamantato buddhiH / sH| zaddhastatprabhedakaH sandeha ityarthaH / ayambhAva:-AdAvante madhye ca saMzaya eva pratibhayotthApyamAno yatra syAt sa zuddhasandehA. lngkaarH| evakAreNa bhedAntarato'sya vyavacchedaH / iti / . udAharati-yathA-'iyaM purato dRzyamAnA nAyiketi bhAvaH / tAruNyatarostAruNyaM yauvanameva tarustasya / rasabharodbhinnA rasabhareNa rasabhAreNa rasAtizayenevi yAvat udbhinnA pUrNA / navA'bhinavA'mlAnA / vallarI maJjarI / kim / velAmocchalitasya velAsu taTapradezeSu procchalito'tyantamutthitastasya / lAvaNyavArAnnidherlAvaNyA, nyeva vArINi jalAni teSAM nidhistasya / yadvA-lAvaNyasya vArAnidhistasyeti / laharikA laharI / kima / 'iy'mitynussjyte| athavA / udrADhotkalikAvatAmugADhA'tyutkaTA yotkalikotkaNThA kAntAviSayiNyutsukateti yAvat. saiSAmastIti teSAM, tathAbhUtAnAM kAmukAnAmiti bhAvaH / svasamayopanyAsavizrambhiNaH sveSAM samayaH siddhAnta stasyopanyAso jJApanaM tatra vizrambho'syAstIti tasya tathAbhUtasya / zRGgAriNaH prazastazRGgArasya tatpradhAnasyeti yAvat / devasya kAmadevasya / sAkSAt muurtimtii| upadezayaSTirupadezasya (sUcikA ) yaSTiH / kim / 'iy'mitynussjyte| atropameyabhUtAyAM kasyAJcinnAyikAyAmupamAnabhUtAnAM vallAdInAmanaikAntyam / zArdUlavikrIDitaM vRttam / bhRGgAratilakasyedam // 121 // ' yathA vA-'kiminduH ? kiM panaM kimu mukurabimbaM? kimu mukhaM ? kimabje? kiM mInau? kimu madanabANau ? kima dRzau ? / khagau vA? gucchau vA ? kanakakalazau vA? kimu kucau ? taDidvA ? tArA vA? lalitalatikA vA? kima. blaa?||' iti / nizcayagarbha ityanvartheyaM sajheti dyotynnaah-ytretyaadi| spaSTam /
Page #780
--------------------------------------------------------------------------
________________ 203 - saahitydrpnnH| (dazama: 'ayaM mArtaNDaH kiM sa khalu turagaiH saptabhiritaH kRzAnuH kiM sarvAH prasarati dizo naiSa niyatam / kRtAntaH kiM sAkSAnmahiSavahano'sAviti punaH samAlokyAjau tvAM vidadhati vikalpAn pratibhaTAH // 122 // ' atra madhye mArtaNDAdyabhAvanizcayo rAjanizcaye dvitIyasaMzayotthAnAsambhavAt / yatrAdau saMzayaH, ante ca nizcayaH sa nizcayAntaH / yathA 'kiM tAvat sarasi sarojametadArAdAho svinmukhamavabhAsate trunnyaaH| saMzayya kSaNamiti nizcikAya kazcidvivvokairvakasahavAsinAM parokSaiH // 123 // ' udAharati-yathA-'ayam / mArtaNDaH sUryaH / kim ? nanu nAyaM mArtaNDaH, yataH-saH mArtaNDaH / khl| saptabhiH / turagairazvaiH / ito yuktH| ato nAyaM mArtaNDa iti bhAvaH / kRshaanurgniH| kim ? 'aya'mityanuSajyate / nAyamagnirapi yataH-eSa kRzAnuH / niyataM khalu / kriyAvizeSaNamidam / srvaaH| dizaH / nairantayeM dvitIyeyam / na prasarati, UrddhaprasaraNasyaiva nizcitatvAt / ato nAyaM kRzAnuriti bhAvaH / kRtAnto yamaH / sAkSAt / kim ? 'aya'mityanuSajyate / nanu nAyaM kRtAnto yataH-asau kRtAntaH / mahiSavahano mahiSavAhanaH / ato nAyaM yama iti bhAvaH / iti / tvAm / Ajau saGgrAme / 'Ajau strI samabhUmau saGgrAme' iti medinii| samAlokya / pratibhaTAH pratiyoddhAraH zatrusainikAH / punaH / vikalpAn naanaasmbhaavnaaH| vidadhati / zikhariNIvRttam // 122 // ' nana kathamayaM nizcayagarbhaH sandeha ityAzaGkathAha-atrodAhRte padya iti bhAvaH / mdhye| maartnnddaadybhaavnishcyH| naca rAjanizcaya ityaah-raajnishcye| dvitIyasaMzayotthAnAsambhavAt dvitIyo'sau saMzayastasyosthAnaM tasyAsambhavastasmAt / ayambhAvaH-atra jAyamAnasya saMzayasya nirAkaraNaparAyAmapi zemuSyAmantato'nivRttirityasya sandehopaskArakatvam / iti / nizcayAntaM lakSayati-yatretyAdinA / spaSTam / udAharati-yathA-'ArAtsamIpe purovarti iti yAvat / 'ArAddarasamIpayoH / ' ityamaraH / etava / srsi| 'vikasa'diti zeSaH / kim / tAvat / sarojam ? Aho athavA / 'Aho utAho kimuta vikalpe kiM kimata ca / ' itymrH| svita kim / 'svitpraine ca vitarke ca' itymrH| taruNyAH / mukham / avabhAsate sphurti| iti ittham / kSa kSaNAvadhi / saMzayya / kazcit / vakasahavAsinAM vakAnAM sahavAsIti teSAm, sarojAnAmiti bhAvaH / parokSaragocaraiH / vivokairvilAsavizeSaiH / nizcikAya nizcitaM kRtavAn / 'idaM mukham , idaM ca sarojam' iti jJAtavAniti bhAvaH / praharSiNIvRttam / zizupAlavadhasyedaM padyam // 123 // idambodhyam-atra saMzayasya janavizeSaniSThasyAnte kavinA nirAkRtau hetunirdezaM nirdiSTAyAmapi camatkAritvAnapAyAt sandehopaskArakatvam / yathA vA-'capalA jalaMdAcyutA latA vA tarumukhyAditi saMzaye nimagnaH / guruniHzvasitaiH kavimanISI niraNaiSIdatha tAM viyoginIti // ' ayaM lakSyo vyaGgayo'pi ca sambhavati, krameNa yathA-'sAmrAjyalakSmIriyamadhyaketoH saundaryasRSTeradhidevatA vaa| rAmasya rAmAmavalokya lokariti sma dolA''ruruhe tdaaniim||', 'tIre taruNyAM vadanaM sahAsa nIre sarojaM ca milavikAsam / Alokya dhAvatyubhayatra mugdhA marandalubdhA''likizoramAlA // ' iti / saMzayazca kvacidanAhAryaH, kvacidAhAyaH / sa hi yatra paraniSThastatra prAyazo'nAhAryaH, yatra ca svaniSTha eva tatrA. hAryaH / atrAdyo yathA-'kiM tAruNyataroriyaM rasabharodbhinnA navA vallarI'tyAdau saMzayAnasya nirNayAbhAvAt / 'ayaM kim' ityAdau punarantyaH, atra vaktastattvajJatvAt / evaM ca -'kiminduH' ityAdAvanAhAyaM eva / 'gaganAdgalito gamastimAnuta vA'yaM ziziro vibhAvasuH / munirevamarundhatIpatiH sakalajJaH samazeta rAghave // ' ityAdAvAhArya eva munedhaziSThasya sakalajJatvAt / ayaM paramparito'pi sambhavati yathA-'vidvadainyatamastrimUrtirathavA vairIndravaMzATavIdAvAgniH kimaho mahojvalayaza:zItAMzudugdhAmbudhiH / kiM vA'naGgabhujaGgadaSTavanitAjIvAturevaM nRNAM keSAmeSa narAdhipo na janayatyalpetarAH kalpanAH // ' iti dik /
Page #781
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] afararer vyAkhyA sametaH / apratibhotthApite tu 'sthANurvA puruSo vA' ityAdisaMzaye nAyamalaGkAraH / 'madhyaM tava sarojAkSi ! payodharabharArditam / asti nAstIti sandehaH kasya citte na jAyate // 124 // ' ityatrAtizayoktireva, upameya upamAnasaMzayasyaiva etadalaGkAraviSayatvAt / 113 sAmyAdatasmiMstadbuddhirbhrAntimAn pratibhotthitA // 89 // yathA- 'mugdhA dugdhadhiyA gavAM vidadhate kumbhAnadho ballavAH, karNe kairavazaGkayA kuvalayaM kurvanti kAntA api / karkandhUphalamuccinoti zavarI muktAphalAkAGkSayA, sAndrA candramaso na kasya kurute cittabhramaM candrikA // 125 // ' 203 athAlaGkArAntarato'sya vyAvRttiM darzayitumAha-apratItyAdi / spaSTam / udAharati- 'he sarojAkSi ! payodharabharAditaM payodharayorbharo bhArastenArditaM pIDitam / tava / madhyamudaram / asti / na 've'ti zeSaH / asti / iti ityevam / sandehaH / kasya / citte / na / jAyate sambhavati / api tu sarvasyaiveti bhAvaH // 124 // atra lakSyaM nirdizati- ityatrodAhRte pace ityarthaH / atizyoktiH / eva / 'natu sandehaH' iti zeSaH / kuta ityAha-upameye / upamAnasaMzayasya / eva / etadalaGkAraviSayatvAtsandehAlaGkArajIvAtutvAt / atra ca tadabhA vAnnAyamiti bhAvaH / atredambodhyam- 'sandehaH prakRte'nyasya saMzayaH pratibhotthitaH / ' iti sUtraM 'prakRte upameye'nyasyopamAnasye'tyanusaGgamayya 'upameyopamAnasaMzayasyaiva' ityu 'pameye upamAnasaMzayasyaive 'ti tu vyAkhyAnaM nopayuktam, 'Aho khinmukhamavabhAsate taruNyA' ityudAhRto granthakRto'bhiprAyAnanukUlatvAt / ata evAhurnavAlaGkArasUtrakArA: "ye tu upameye dharmiNyupamAnasaMzayaM sandehAlaGkAraM vadantaH 'kiM tAvat... // ' iti nizcayAntasandehasyodAharaNamAhuH / teSAM kathaM na pUrvAparavirodha iti ta eva / atra khalu ekasmin dharmiNyupamAnamupameyaM cAlambya saMzayo varNitaH / na tvayamupameye dharmiNyupamAnasaMzayaH / na hyekakoTikaH saMzayo bhavati / " iti / yaccAmI api - 'upamAnasyopameye saMzayaH sandehaH' iti sUtrayitvA 'kiminduH, kiM padma, kimu mukurabimbaM kimu mukham ityudAhRtavanta iti 'kimu mukham' ityAdau upameye upamAnasaM - - zayAbhAvAt svayaM praSTavyAH / etena - 'prakRte tadanyaviSayA sAdRzyajJAnajanyA yA buddhirnizcayabhinnA tAmAcakhyuH sasandeham // ' ityuktvA 'upameye upamAnaviSayakaH saMzayaH sasandeha ityarthaH / ityAcakSANA api dattottarAH / saMzayazcAtra nizcayAnavagAhinI buddhi:, natu nAnAkoTikA buddhiH 'kiM tAvat...' ityudAharaNAsaGgateH / na cAstviti vAcyam, prAcAM siddhAtato'nekatra virodhApatteH / ata eva 'buddhirnizcayabhinnA' ityalaGkArakaustubhakArA api saMzayapadArthamabhihitavantaH / iti dik / bhrAntimantaM lakSayati - 113 sAmyAt sAdRzyAt / atasminna taditi tasmiMstathokte / pratibhotthitA pratibhotthApitA kaviprauDhoktisiddheti yAvat / tadbuddhistasya buddhirnizcaya iti tathoktA / bhraantimaan| ayambhAvaH-kamale kamalabuddhistasmiMstadbuddhiH, vadane kamalabuddhiratasmiMstadbuddhiH, eSaiva bhramaH / saMzayastu ubhayatrAnizcitabuddhayAkAro bhavati / ata eva - sandehabhrAntimatorbhedaH / bhramAparaparyyAyA cAtasmiMstadbuddhiriyaM yadi pratibhotthApitA syAttadA bhrAntimAn / naca rUpake'tizayoktau vA'tivyAptiH, tayorabhedasyAhArthyarUpatvAt bhramasya cAhAbhinnatvAt / nahi tatra sAmyAdatasmiMstadbuddhirbhavati, kintu - kavinaivAbhedena tathA varNyate / iti // 89 // udAharati-yathA-'mugdhA aprauDhAH / ballavA gopAH / dugdhadhiyA dugdhamidamiti nizcayena / gavAm / adhaH / kumbhAn dohanapAtrANi / vidadhate kurvanti / kAntAH / api 'mudhA' iti pUrvato'nuSajyate / kairavazaGkayA kairava (kumuda) midamiti bhrameNa / 'site kumudakairave' ityamaraH / kuvalayaM nIlAbjam / 'zyAmaM ziti - kaNThanIlaM kuvalayamindIvaraM ca nIlAbjam / ' iti nAmamAlA / karNe / kurvanti / zavarI bhillI / 'mugdhA' ityanuSa
Page #782
--------------------------------------------------------------------------
________________ saahitydrpnnH| . . . dazamaH - asvarasotthApitA bhrAnti yamalaGkAraH, yathA-'zuktikAyAM rajatam' iti / na cAsAdRzya mUlA, yathA 'saGgamavirahavikalpe varamiha viraho, na snggmstsyaaH| saGge saiva tathaikA tribhuvanamapi tanmayaM virahe // 126 // ' 114 kvacidbhedAd grahItRNAM viSayANAM tathA kvacit / ekasyAnekadhollekho yaH sa ullekha ucyate // 90 // jyate / muktAphalAkAkSayA etAni-muktAphalAnIti nizcIya tAni prhiitumicchyaa| karkandhUphalaM badarIphalAni / jAtAvekatvoktiH / uccinoti saJcinute / sAndrA nibiDA sarvato bADhaM vyApteti yAvat / cndrmsH| candrikA jyotiH| kasya / cittabhramama / na / kurute api tu sarvasyaiva karoti iti bhAvaH / zArdUlavikrIDitaM vRttam // 125 // evamudAhRtya 'pratibhotthite' tyasya sArthakyaM drshyti-asvetyaadinaa| spaSTam / nahi zuktikAyAM jAtA'pi rajatabuddhiralaGkAratAM dhatte / 'sAmyA' dityasya prakArAntareNa sArthakyaM darzayitumAha-nacetyAdi / spaSTam / udAhRtya drshyti-ythaa-'smetyaadinaa| 'tasyA manasA viSayIkriyamANAyAH priyatamAyA iti bhAvaH / iha / saGamavirahavikalpe snggmvirhyo| vikalpaH kalpanAvizeSaH tasmin / virahaH / varaM sAmpratam / saGgamaH / na / 'vara' miti puurvto'nussjyte| hetuM nirdizati-sar3e saGgame / saa| ev| tathA / ekaa| yadvA-sA tathA tathAbhUtA ekA eveti yojyam / virhe| tribhuvanam / api / tanmaya priyArUpam / AyA'chandaH / atra bhrAnterbhAvanAtizayaz2anyatvena na sAdRzyamUlatvam / ato'syAH pratibhotthApitatve'pi nAlaGkAropaskArakatvam // 126 // ' idamavadheyam-kayozcit sAdRzyamAdAya kavinA yadi svapratibhonmeSeNAnyasmin anyabuddhiH kalpyeta tadA'sau bhrAntimAniti vypdishyte| vyapadezazcAyamaupacArikaH, tathoktam-'pramAtrantaradhIrdhAntirUpA yasminnanUdyate / sa bhrAntimAniti khyAto'laGkAre tvaupacArikaH // ' iti / tatra-sAdRzyamAdAyetyanena 'saGgama' ityAdau atiprasaGgo nivAritaH / ata eva-'akaruNahRdaya ! priyatama ! muJcAmi tvAmitaH paraM nAham / ityAlapati karAmbujamAdAyAlIjanasya vikalA sA // ' ityAderapyasya vyavacchedaH / atra hi-unmAdotthA tathA buddhiH / pratibhonmeSeNAnyasminnanyabuddhiH kalpyamAnA svarasotthApiteti vyapadezAntarAzrayabhUtA bhavatItyata evoktam, asvrsotthaapitetyaadi| yattvAhuH-lakSaNe ca atraikatvaM vivakSitam , anyathA vkssymaannaanekgrhiitRkaanekprkaarkaikvishessykbhraantismudaayaatmnyullekhe'tiprsnggaaptteH|' iti / tat na kiJcit , atraikatvAniveze'pi ullekhe'tiprasaGgAnApatteH, tasyAnekaprakArakollekha eva sambhavAtU, naca tatra sAmyamapi vivakSitam / anyathA narairvaragatipradetyatha suraiH svakIyApagetyudAratarasiddhidetyakhilasiddhasadhairapi / harestanuriti zritA munibhirastasaGgairiyaM tanotu mama zaM tanoH sapadi zantanoraGganA // ' ityAdAvudAhariSyamANe'pi tasyA vyAptiH / natvatra sAmyam, kintu grahItRNAM kevalaM bhAvanAbhedaH / dhvanyamAnoyaM yathA-'kanakadravakAntikAntayA militaM rAmamudIkSya kAntayA / pariphullapatatrapallavairmumude cAtakapotakairvane // ' atra hi cakorANAM vAridadarzane AmodasvAbhAvyAdrAmadarzanamAtreNAmodAbhidhAne bhagavato rAmasya vAridasAmyasya prasiddhatvAt taddarzane tadarzanapratyayasyArthikatvAbhAntilanyate / iti| ullekhaM lakSayati-114 kvacid yatratatra / grahItRNAM bodhakAnAm / tthaa| viSayANAM prAhyANAM bodhyAnA. miti yAvat / kvacit / bhedAt / ekasya 'yasyakasyaci' diti shessH| yH| anekadhA'nekaprakAreNa / ullekha udbhAvyAbhimananam / sH| ullekhastannAmA'laGkAraH / ucyate / ayambhAva:-ekasya vastuno'nekadhollekha ullekhAkhyo'. laGkAraH, anekadhollekhazcollekhakAnAmullekhanIyAnAM vA bhedAt (anakyAt ) eva vivkssitH| ato'sya dvaividhyam / dvividho'pyayam, kAcitkaH, kvacidityanena 'devadattaM devadattA pati, daivadattiH pitaraM, daivadattijaH pitAmahaM manute' ityAdevyavacchedaH // 90 //
Page #783
--------------------------------------------------------------------------
________________ 205 paricchedaH ] . cirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / krameNodAharaNam-'priya iti gopavadhUbhiH, zizuriti vRddhairadhIza iti devaiH|| nArAyaNa iti bhakta, brahmetyagrAhi yogibhirdevaH // 127 // ' atra ekasyApi bhagavatastattahaNayogAdanekatvollekhe gopavadhUprabhRtInAM rucyAdayo yathAyogaM prayojakAH / yadAhuH 'yathAruci yathA'rthitvaM yathAvyutpatti bhidyate / AbhAso'pyartha ekasminnanusandhAnasAdhitaH // ityatra bhagavataH priyatvAdInAM vAstavatvAd, grahItabhedAcca na mAlArUpakam , na ca bhrAntimAn / na cAyamabhede bhedaH ityevaMrUpA'tizayoktiH / tathA hi 'anyadevAGgalAvaNyamanyAH saurabhasampadaH / tasyAH padmapalAzAkSyAH srstvmlaukikm||128||' - udAhartumupakrAntaH prAha-krameNetyAdi / spaSTam / priya ityAdi / 'devaH zrIkRSNacandraH / gopavadhUbhirgopIbhiH / priyH| iti / vRddhainandAdyairvasudevAyairvA / zizurbAlakaH / iti / devairindrAdibhiH / adhiishH| iti / bhaktaruddhavAdibhiH / nArAyaNaH / iti / yogibhirgargAdibhiH / brahma / iti / agrAhi ajJAyi / AuchandaH // 127 // ' nanvekasyAnekadhollekhaH kinimittaka ityAzaGkayAha-atrodAhRte padye ityarthaH / ekasya / api / bhagavataH / tattahaNayogAt tasyatasya priyatvAderguNasya sambandhAt / anekatvollekhe'nekatvenollekhastasmiMstathokte / gopava. dhUprabhRtInAm / prabhRtipadena vRddhAdergrahaNam / rucyAdayaH / AdipadenArthitvavyutpattyohaNam / yathAyogaM yathAsambhavam / prayojakAH kAraNAni / bhagavati yAvadNasattve'pi tasyatasya grAhakasya rucyAdibhede vividhaprakAreNaiva sphuraNamiti bodhyam / prAcAM saMvAdenoktamartha siddhAntayati-yat / AhaH / 'yathAruci rucimabhilASamanatikramya / yathA' rthitvamarthitvamarthaH prayojanApekSA'syAstIti tasya bhAvastattvaM, tadanatikramya / yathAvyutpatti vyutpattirbhAvanA tAmanatikramya / 'yathA'sAdRzye / ' 2 / 1 / 7 iti sUtreNAvyayIbhAvaH / ekasmin / api 'kiM punaranekavidhe ityarthato'vagamyate / arthe padArthe / AbhAsaH pratyayavizeSaH / api (idmubhytraanuyogi)| anusandhAnasAdhito'nusandhAnaM bhAvanA tena sAdhitaH sampAditaH / bhidyate / ekasminnapi viSaye vyaktibhedena vividhaprakArakabhAbanAsampattau tattadvizeSaNakapratyayavizeSasahakRtaM rucyAdikaM kAraNamiti bhAvaH // iti / ataH-atra / bhagavataH / priyatvAdInAm / vAstavatvAt AropitatvAbhAvAt / grahItRbhedAtpratyetRNAM nAnAtvAt / ca / na / mAlArUpakam / tathA ca-pitA prajAnAM, zamano ripUNAM, vanIpakAnAmamaradrumazca / kaviH kavInAM, suhRdAM sudhAMzuH, satAM gurubhUmipatiH pratItaH // ' 'yamaH khalu mahIbhRtAM hutavaho'si tannIvRtAM satAM prati 'yudhiSThiro dhanapatirdhanAkAkSiNAm / gRhaM zaraNamicchatAM kuTilakoTibhirnirmitaM tvameka iha bhUtale bahuvidho vidhAtrA kRtaH // ' ityAdau pitRtvAdInAM yamatvAdInAM ca vAstavatve sati grahItRbhedAdeva na mAlArUpakamityapi sUcitaM veditavyam / na / ca / bhrAntimAn / 'kapAle mArjAraH paya iti karA~lleDhi zazinastarucchidraprotAn bisamiti karI saGkalayati / ratAnte talpasthAn harati vanitA'pyaMzukamiti prabhAmattazcandro jagadidamaho vibhramayati // ' ityAdau tu bhrAntimAneva, tattadrUpatAyAH sAdRzyamUlakatvAta , karANAM cAnekatvAtteSu jAtyabhiprAyeNaikatvArope'piH zvetatvaikyena bhedamUlakatAyA anupapattezcetyapi bodhyam / nanu tdymbhedaadhyvsaayikaayaamtishyoktaavntrbhaavytaamityaashngkyaah-n| c| ayaM niruktalakSaNa ullekhaH / abhede / bhedaH / ityevaMrUpA'tizayoktiH / nanu kathaM netyAzaGkaya-upapAdayati, tathAhi / 'tsyaaH| padmapalAzAkSyAH padmasya palAze te iva vizAle cAruNI cAkSiNI netre yasyAstasyAstathAbhUtAyAH / alAvaNyamaGgasya zarIrasyAGgAnAM mukhAdInAM vA lAvaNyaM saundaryavizeSaH / anyat loke'nubhUyamAnebhyaH pRthak / eva / saurabhasampadaH saurabhasya saugandhyasya sampadaH sampattayaH / anyAH 'eveti pUrvato'nuSajyate / tathAsarasatvaM rasikatvaM zRGgArapAtratvaM veti bhAvaH / alaukikam / na loke sambhavIti bhAvaH // 128 //
Page #784
--------------------------------------------------------------------------
________________ 206 sAhityadarpaNaH / [ dazama: ityAdau lAvaNyAderviSayasya pRthaktvenAdhyavasAnam / na ceha bhagavati gopavadhUprabhRtibhiH priyavAdi adhyavasIyate / priyatvAderbhagavati tatkAle tAttvikatvAt / kecidAhuH - 'ayamalaGkAro niyamenAlaGkArAntaravicchittimUlaH / uktodAharaNe ca zizutvAdInAM niyamAbhiprAyAt priyatvAdInAM bhinnatvAdhyavasAya ityatizayoktirasti, tatsadbhAve'pi pratyetRbhedena nAnAtvapratItirUpo vicchittivizeSa ullekhabhinnAlaGkAraprayojakaH / zrIkaNThajanapadavarNane 'vajrapaJjaramiti zaraNAgataiH, viTagoSThIti vidagdhaiH sukRtapariNAma iti pathikaiH, ambaravigharamiti vAtikaiH / ' ityAdizcAtizayoktervivikto viSayaH / iha ca rUpakAlaGkArayogaH / iti / strict | lAvaNyAdestadrUpasya / viSayasya / pRthaktvena 'anyadeve' tyAdinirdiSTenAsAdhAraNatveneti bhAva: / adhyavasAnaM nizcitya pratipAdanam / naM ca / ihodAhRte padye / bhagavati / gopavadhUprabhRtibhiH / prayatvAdi / adhyavasIyate / hetuM nirdizati - priyatvAdeH / bhagavati zrIkRSNe / tatkAle tadAnIm / tAttvikatvAt svata eva varttamAnatvAt / ayambhAvaH tatrAtizayoktau tAvat 'anyadevAGgalAvaNyam' ityAdau yuva tyAmanyatvena ( pRthaktvena ) avarttamAnamapi lAvaNyAdi pRthaktvena nizcAyyate, ullekhe tu 'priya' ityAdau priyatvAdivartta - mAna mukhyate natu asmAdanyatvena pratyAyyate / idamanayorbhedaprayojakam / bhrAntau 'mugdhA dugdhadhiyA' ityAdau 'kapAle mArjAra' ityAdau vA candrakiraNAdau varttamAnasya caityasya sAmyamAdAya dugdhatvAdipratyayaH, atra tu na sAmyamAdAya kiJcit prayatvAdi bhagavati Avedyate kintu teSu satsu kiyatAM grahItRbhedenAvedanam / naca 'yamaH khalu' ityAdau rAjani sAmyamAdAya yamatvAdyAdedyate, yatsyAnAntiH kintu 'aSTAbhizca surendrANAM mAtrAbhirnimito nRpaH / ' ityAdimAnavAdinidezamAdAyaiva / ityanayorapi bhedaH / mAlArUpake ca - ' manojarAjasya sitAtapatram' ityAdau na grahItRbhedaH, na vA viSayabhedaH / ityanayorbhedaH / iti / matAntaraM nirdizati kecit / AhuH | 'ayamulekhanAmA / alaGkAraH / niyamenAvyabhicAreNa / alaGkArAntaravicchittimUlo'laGkArAntarasya vicchittirupaskAra katvamalaGkAratva bIjabhUta camatkAravizeSa iti yAvat mUlaM yasya tAdRzaH / alaGkArAntarasya bIjabhUtAM camatkRtimupAdAyaivAyaM sambhavatIti bhAvaH / kathamityAha - uktodAharaNe 'priya iti' ityAdau / ca / zizutvAdInAm / Adipadena 'priyatvAdInAM grahaNam / niyamAbhiprAyAt vyavacchedatAtparyyamaGgIkRtyeti bhAvaH / priyatvAdInAm / AdinA 'zizutvA 'dInAM grahaNam / bhinnatvAdhyavasAyaH zizutvAdibhedapratyayaH / iti / atizayoktiH / asti / ayambhAvaH - 'priya' ityAdau gopIvRddhadevabhaktayo gi* janAnAM krameNa priyazizusvAminArAyaNabrahmatvaiH pratyayAbhidhAnAt tadanyatamasyaitadanyatamatvapratyaye kramanaiyatyamiti 'gopavadhUbhiH priyaH eva devairadhIza evetyevaM pratItatve varNyamAne tadanyatamasyaitadanyatara bhinnatvAdhyavasAyaH sphuTa:, sphuTaM cetthametasyAtizayoktisambhinnatvam / iti / nanu evamatizayoktirevamaGgIkriyatAm, kimetenetyAzaGkayAha - tatsadbhAve tasyAH sadbhAve / api / pratyetRbhedena pratyetRRNAM grahItRNAM bhedo nAnAtvaM tena / nAnAtvapratItirUpaH priyazizutvAdinA'nekatvajJAnAtmA / vicchittivizeSa: / ullekhabhinnAlaGkAraprayojaka ullekhena bhinnaH saGkIrNo'sAvalaGkAro'tizayoktyalaGkArastasya prayojakaH pratyAyakaH / yadvA - ullekha eva bhinnAlaGkAro'tizayoktItarAlaGkArastasya prayojaka iti pUrvavat / na caivamayama tizayoktyaiva saGkIrNa iti darzayannAha - zrIkaNTha janapadavarNane vAkavinA racite harSacarite zrIkaNThAkhyasya janapadasya varNane kriyamANe sthANvIzvaranAmadheyasya janapadasya varNanaprasaGga iti bhAvaH / ' tRtIya ucchrAsa' iti zeSaH / ' vajrapaJjaraM vajramindrAyudhaM tadeva paJjaraM nilIya sthAtuM yogyaM sthAnamiti tathoktam / vajrasya paJjaramiti samAse'pyayameva bhAvaH / amoghatvenApratihatatvena sthAnasya vajrapaJjaratvenAbhidhAnam / iti / zaraNAgataiH / viTagoSThI caturasamAja iti bhAvaH / iti / vidagdhaizvaturaiH / sukRtapariNAmaH puNyaphalam / iti / pathikaiH / ambaravivaramambarasya guhArUpaM sthAnam / iti / vAtikairvAtaprabhUtairdevayonivizeSaiH / ' yo'gRhyate 'ti zeSaH / ' ityAdiH / ca / atizayoktaH / viviktaH saMparkavihInaH / viSayaH / iha 'vajrapaJjara' ityAdau / ca / rUpakAlaGkArayogaH / natu ullekha eveti
Page #785
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| 207 'vastutastu-'ambaravivaram'ityAdau bhrAntimAneva, na rUpakaM bhedapratItipuraHsarasyaivAropasya gauNImUlarUpakAdiprayojakatvAt / yadAhuH-zArIrakamImAMsAbhASyavyAkhyAne zrIvAcaspatimizrAH'api ca-parazabdaH paratra lakSyamANaguNayogena vartate, iti yatra prayoktRpratipatroH sampratipattiH sa gauNaH, sa ca bhedprtyypurHsrH|'iti / iha tu vAtikAnAM zrIkaNThajanapadavarNane bhrAnti kRta evAmbaravivarAdyAropaH / atraiva ca tapovanamiti munibhiH, kAmAyatanamiti vezyAbhiH' ityAdau pariNAmAlaGkArayogaH / iti ca pre| 'gAmbhIryeNa samudro'si gauraveNAsi parvataH / kAmadatvAcca lokAnAmasi tvaM kalpapAdapaH // 129 // ' ityatra anekadhollekhe gAmbhIryAdiviSayabhedaH prayojakaH / atra ca rUpakayogaH / 'gururvacasi, pRthururasi, arjuno yazasi'ityAdiSu cAsya rUpakAd vivikto viSayaH / atra shlessmuulaatishyoktiyogH| ' bhAvaH / ' iti / evaM keSAzcinmataM darzayitvA'trApi paramataM darzayati-'vastutastu yadyapi kecittathA prAhuH-kintu siddhAntanayena iti bhAvaH / 'ambaravivaram |'ityaadau / bhrAntimAn / eva / na / rUpakam / 'bhrAntimantamevecchanti, na rUpakam iti pAThe''smadAdaya'iti zeSaH, spaSTamanyat / hetuM nirdizati-bhedapratItipuraHsarasya / eva'na tvabhedapratItipuraHsarasthe' ti zeSaH / Aropasya / gauNImUlarUpakAdiprayojakatvAt / Adipadena pariNAmAdergrahaNam / atrAptavAkyaM pramANamiti nirdizati-yat / zArIrakamImAMsAbhAjyavyAkhyAne vedAntasUtrANAM zrIzaGkarAcAryabhagavatpAdaiH kRtaM bhASyaM zArIrakabhASyaM tasya vyAkhyAnaM vyAkhyA tatreti tathokte / 'athAto brahmajijJAsA' iti prathamasUtrasya bhASyavyAkhyAnAvasara iti bhAvaH / zrIvAcaspatimizrAH / AhuH / api / ca / parazabda: yathA-'etattailam'ityAdau tilabhavasnehavAcakastailazabda iti bhAvaH / paratra etatpadavAcye sArSapAdisnehe / / guNayogena lakSyamANo guNo ghRtAdibhinnadravatvarUpastasya yogastena / varttate / iti asmAt hetoH / yatra / prayoktapratipatroH 'etattailam'ityAderucaritA prayoktA, tadvAkyArthAbhijJaH pratipattA ceti tayoH / sampratipattinizcayaH / sH| gauNo gauNIlakSaNAviSayaH / sH| ca / bhedprtyypurHsrH|' ayambhAvaH-gauNIlakSaNA hi sAdRzyamUlA bhavati, sAdRzyaM ca sati bheda eveti etattaila'mityAdau tailAdizabdAH etadAdiSu lakSyamANaguNasambandhena vartante, tAdRzI ca sampratipattistattadvaktRboddhavyayoravatiSThate / rUpakaM ca gauNImUlam 'ambaravivaramityagRhyate'tyAdau bhedapratyayAbhAvAdabhedapratyayasya mithyAtvena bhramarUpatvAdatra bhrAntimAneva / iti / tadeva vizadayannAha-iha / tu / vAtikAnAm / zrIkaNThajanapadavarNane zrIkaNThajanapadAntargatasthANvIzvarajanapadavarNanaprasaGge / bhrAntikRtaH / eva / ambaravivarAdyAropaH / ambaravivarAdyabhedAdhyavasAyaH / atrAsmin prastAve / eva / ca / tapovanam / iti / munibhiH| kAmAyatanam / iti / veshyaabhiH| 'yo'gRhyate'ti zeSaH / ' ityAdau / pariNAmAlaGkArayogaH pariNAmasaGkIrNollekha iti bhAvaH / idamabhihitam-ambaravivaratvenAbhimato'pi sthANvIzvarajanapado na tathA pariNata iti tatra bhrAntirekha, tadaucityaM ca vAtikAnAm, atastatra bhrAntimAneva / tapovanatvAdinA tu sa tathA kriyopayogitayA pariNata iti pariNAmaH / ullekhastvekasmin janapade anekadhollekhanamUla: / iti / ' iti / ca / pre| 'Ahuriti zeSaH / / dvitIyamudAharati-'gAmbhIryeNa / tvam-samudraH / asi / gauraveNa / prvtH| asi / lokAnAm / kAmadatvAt kAmapUrakatvAt / ca / kalpapAdapaH kalpavRkSaH / tvam / asi| atra hi gAmbhIryAdiviSaya. bhedenaikasya rAjJo'nekadhollekhanAdullakhaH // 129 // ' lakSyaM spaSTArthayati-ityatretyAdinA / spssttm| atrApi keSAJcinmataM nirdizati-atracetyAdinA / spaSTama / nanvevaM 'gururvacasi'ityAdAvapi rUpakaM kimityAzaGkayAha-'vacasi / gururbrahaspatirgarIyAMzca / urasi / pRthurvainyaH pRthulazca / yazasi / arjunaH sahasravAhurdhavaNazcetyarthaH / ityAdiSu / ca / asyollekhasya / rUpakAt / viviktaH pRthagbhUtaH / viSayaH / atra / shlessmuulaatishyoktiyogH| 'ullekhasyeti zeSaH / iti / ayaM saMzayasaGkIrNaH
Page #786
--------------------------------------------------------------------------
________________ 208 sAhityadarpaNaH / ( dazama:115 prakRtaM pratiSidhyAnyasthApanaM syaadpdrutiH| iyaM dvidhA, kvaciddhayapahnavapUrvaka AropaH, kvaciccAropapUrvako'pahnava iti / krameNodAharaNam 'nedaM nabho,maNDalamamburAzi, tAzca taaraa,nvphegbhnggaaH|| nAyaM zazI,kuNDalitaH phaNIndro,nAsau kalaGkaH zayito murAriH // 130 // ' 'etadvibhAticaramAcalacUDacumbi hiNDIrapiNDaruci zItamarIcibimvam / ujjvAlitasya rajanI madanAnalasya dhUmaM dadhatmakaTalAJchanakaitavena // 131 // idammama / evam-virAjati vyomavapuH payodhistArAmayAstatra ca phenbhnggaaH| sudhAMzumUrtiH zayitaH phaNIndraH sAndrAGkabhAmAcyutabhAsitAntaH // 132 // 'bhAnuragniryamo vA'yaM baliH karNo'thavA zibiH / pratyarthinazcArthinazca vikalpanta iti tvayi // ' atra prathamadvitIyapAdapratipAdyayoH pratyekaM saMzayatvam / ayaM phalollekho yathA-'arthino dAtumeveti,trAtumeveti kAtarAH / jAto'yaM hantumeveti bIrAstvAM deva jAnate // ' hetUlekho yathA-'haricaraNanakharasaGgAdeke haramUrdhasaMsthiteranye / tvAM prAhaH puNyatamAmapare surataTini vastumAhAtmyAt // ' ayaM dhvanyamAno yathA-'analpatApAH kRtakoTipApA gadaikazIrNA bhavaduHkhajIrNAH / vilokya gaGgAM vicalattaraGgAmamI samastAH sukhino bhavanti // ' atra hi-pUrvArdhoktAnAM sukhitvoktyA tApapAparogabhavanAzakatvaprakArakANi grahaNAnyAkSipyante / ayaM ca zuddhasya dhvaniH / saGkIrNasya yathA-'smayamAnAnanAM tatra tAM vilokya vilAsi nIm / cakorAzcaJcarIkAzca mudaM paratarAM yayuH // ' atra hi dhvanyamAnayakaikapraNarUpayA bhrAntyA tadubhayasamudAyAtmollekhaH / yathA vA-'bhAsayati vyomagatA jagadakhilaM, kumudiniirvikaasyti| kIrtistava dharaNigatA sagarasutAyAH samaphalatAM nayate // ' atra hyadhikaraNabhedaprayuktamekasyAmeva kIttau candrikAcandrikAtvAdyanekadhollekho rUpasaGkIrNo dhvnyte| apahnutiM lakSayati-115 prakRtamupameyam / pratiSidhya niSidhya / anyasthApanamanyasyopamAnasya sthApanam / aphtiH| syAta / tathA ca-upameyaniSedhapUrvakamupamAnasyopameyatAdAtmyenopapAdanamapaddhatiriti phalito'rthaH / asyAM copameyasya niSedhAdupameyopamAnayorvirodhaH, rUpake tu sAmAnAdhikaraNyam ; ityanayorbhedaH / asyA dvaividhyamAha-iyamapahutiH / dvidhA / hi yataH / kvacit kasyAJcidapahlatyAm / apahavapUrvakaH / 'upameyasyeti zeSaH / aaropH| upamAnasthe ti zeSaH / kvacit kasyAJcidapadbhutau / ca / AropapUrvaka 'upamAmasye ti zeSaH / apahava 'upameyasyeti zeSaH / iti 'dvidhA'ityanena sambandhaH / tathA ca-upameyApahavapUrvakopamAnAropAtmikA, upamAnAropapUrvakopameyApahavAtmikA ceti dvividhApahnutiralaGkAra iti niSkRSTam / ___udAharati-krameNa / udAharaNam / 'idam / nabhomaNDalamAkAzam / na / kintu-amburAziH samudraH kSIrasamudra iti yAvat / etAH / tArAH / ca / na / kintu-navaphenabhaGgA navAzca te phenabhaGgA iti tathoktAH / ayam / zazI candraH / na / kintu-kuNDalitaH kuNDalAkAreNAvasthitaH / phaNIndraH zeSaH / asau| kalaGkaH / na / kintu-zayitaH / murArirlakSmIpatirbhagavAn / evaM ca-ucchalatphene kSIrasamudre zeSaparyyaGkasthaH zrIpatiriva tArAsaGkulite nabhomaNDale lAJchanazriyaM bibhraccandramA ityupamA dhvanyate iti bodhyam / atra nabhaAdInAmupameyAnAM niSedhapUrvakamamburAzyAdInAmapamAnAnAmAropaH / ata upameyApahnavapUrvakopamAnAropAtmikeyam / indravajrAvRttam // 130 // 'etata / prakaTalAuchanakaitavena prakaTaM yat lAJchanaM kalaGkastasya kaitavaM chalastena / rajanI rAtriM yApya / nairantaye dvitiiyaa| ujjvAlitasyodgatA jvAletyujjvAlA, sA jAtA'sya, tAdRzasya / madanAnalasya kAmarUpa. syAgneH / dhUmam / dadhat / caramAcalacUDacumbi caramAcalasyAstAcalasya cUDacUDA zikharamiti yAvat taM cumbatItyevaMzIlam / hiNDIrapiNDaruci hiNDIrAH phenAsteSAM piNDaM tasyeva ruciryasya tathoktam / 'hiNDIro'bdhikapha: phena' ityamaraH zItamarIcibimbaM zItAH zItalA marIcayaH kiraNA yasya tasya (candrasya) vimbam / vibhAti / atra dhUmatvAropapUrvakamupameyabhUtasya lAJchanasyApahnava ityAropapUrvApahavAtmikeyam / vasantatilakaM vRttam // 131 // idaM padyaM ca kavirAjAnAM kRtiH / ataH svayamevAhaH-idam / mama / neyaM zAbyeva, kinvArthyapi sambhavatIti dhvanayamAha-evam 'vyomavayomAkAzaM tadeva vapuryasya tAdRzaH / payodhiH kSIrodaH / virAjati viraajte| tatra tasminU ayodhau / ca / taaraamyaaH| phenabhaGgAH phenakhaNDAH / sudhAMzumUrtiH sudhAMzormUrtiH / tathA-sAndrAGkabhAmAcyuta.
Page #787
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] sarveer vyAkhyA sametaH / 209 iti ca prakRtaniSedho boddhavyaH / bhASitAntaH sAndro niviDossau aGkazcandralakSma tadiva bhAma yasya so'sAvacyutaH zrIpatistena bhAsitamantarmadhyabhAgo yasya tAdRza: / phaNIndraH zeSaH / zayitaH / indravajropendravajrayorupajAtizchandaH // 132 // ' > iti / ca / prakRMtaniSedhaH prakRtApahnavapUrvakopamAnAropAtmikA'pahnutiriti bhAvaH / boddhavyaH / iyaM cArthI, niSedhasyArthato labhyamAnatvAt, 'neda' miti tu zAbdIzabdenopAttatvAt / idamavadheyam - apahnutistAvat prakRtApahnava - pUrvakaprakRtA ropAtmikA prakRtAropapUrvakaprakRtApahavAtmikA ceti dvividhA, eSA'pi zAbdI ArthI ceti dvividheti caturvidhatvametasyAH / atra zAbdI dvividhApyudAhatA, ArthI tu pUrvaiva / parAM yathA mama - 'kamalaM vadanacchalato lAvaNye kSIrapUrasampUrNe / vikasadidaM tat subhage darzadarza mudhAjanAca kitAH // ' iti / iyameva kaitavApahnutirityapi gIyate / iyaM ca heturnirdezaM keMdre tvapahnutiriti vyapadizyate, yathA-zyAmaM sitaM ca sudRzo na dRzoH svarUpaM, kintu sphuTaM garalametadathAmRtaM ca / no cet kathaM nipatanAdanayostadaiva mohaM mudaM ca nitarAM dadhate yuvAnaH // ' iti / etadubhayAtmikASpyeSA - 'vadane vinivezitA bhujaGgI pizunAnAM rasanAmiSeNa dhAtrA / anayA kathamanyathA'valIDhA nahi jIvanti janA manAgamantrAH // ' iti / iyaM cotprekSAsaGkIrNA'pi yathA avAptaH prAgalbhyaM pariNatarucaH zailatanaye ! kalaGko naivAyaM vilasati zazAGkasya vapuSi / amuSyeyaM manye vigaladamRtasyandazizire ratizrAntA zete rajaniramaNI gADhamurasi // ' iti / iyaM mAlArUpA'pi yathA - 'kvApi kSIranidhicchalAt kvacidapi protphullakundacchalAt, kutrApIndragajacchalAt, kvacidapi prAleyara rimacchalAt / kutrApi smaravairideha miSataH, kutrApi zeSacchalAt trailokyaM himatulya kIrttiraTati zrIvAjacandraprabhoH // ' atra kSIranidhiprabhRtIn niSidhyaikasyAH kIrttasteSu bahuSvAropaH / kvApyeSA - ekApahnavapUrvakabahAropAtmikA dRzyate, yathA- 'nArINAmanuraJjanAnunayanAt paJcAzugasyAzugAn zatrUNAmavadhIraNApakaraNavyApArataH pANDavAn / kAmAnAmanupUraNAt suratarUn bhItArttasaJjIvanAt prANAn pANirayaM bibhartti nRpateH paJcAGgulIvyAjataH // ' atra vAjacandranRpateraGguliniSedhapUrvakaM bahUnAM kAmabANAdInAmAropaH / atha dhvanyamAnA yathaiSA - 'dayite ! radanatviSAM miSAdayi te'mI vilasanti phesarAH / api cAlakaveSadhAriNo makarandaspRhayAlavo'layaH // ' iti / atra hi - 'nemA radanatviSaH, kiM tu kiJjalkaparamparAH, na cAmI alakAH, kintu alaya:' iti pUrvottarabhAgAbhyAmapahutidvayaM sphuTaM tena ca 'natvaM sudatI yuvatI, kintu padminI' iti tRtIyA'pahnutiH prAdhAnyena dhvanyate / iti / citramImAMsAkArAstu- 'tvadAlekhye kautUhalataralatanvIviracite vidhAyakA cakraM vilikhati suparNIsutamapi / api vidyatpANistvaritamapasRjyaitadaparA kare pauSpaM cApaM makaramupariSTAcca likhati // ityapahnutidhvanirudAhRtaH / atra 'ayaM na sAdhAraNaH kazcit puruSaH, kintu nArAyaNaH, iti cakrAdilekhanadvArA kayAcid vyaJjitam / anyathA punaH tasyApi etAdRzaM rUpaM na sambhavatItyabhiprAyeNa 'nAyaM nArAyaNo'pi, kintu kAmadeva ' iti tadubhayamapamRjya puSpacApamakaradhvaja lekhanamukhena dhvnitm| atra gaGgAdharakRta:'apahnutedvau bhAgau, upameyaniSedhaH, upamAnAropazceti, tayostAvadupamAnAropabhAgaH 'puNDarIkAkSo'ya' mityAkArazcakasuparNalekhanena abhivyaGktuM zakyaH, cakrasuparNayostatsambandhitvAt / natu nAyaM sAdhAraNaH puruSaH' ityupameyaniSedhabhAgo'pi / vyaJjakasyAropamAtranyaJjanasamarthasya tAdRzaniSedhavyaJjane sAmarthyAbhAvAt / nApyanubhavasiddhaH saH, yena tadvyaJjanopAyo gaveSyeta / nApi gaveSyamANo'pi tadvyaJjanopAyaH zabdo'rtho vopalabhyate / yenAnubhavakalaho'pi syAt / na ca sAdhAraNapuruSaniSedhamantareNa puNDarIkAkSatAdAtmyAropo durghaTa iti so'pi vyajyata iti vAcyam / rUpakocchedApatteH / 'mukhaM candra' ityAdau mukhaniSedhamantareNa candratvaM durAropamityasyApi suvacatvAt / tatrApi mukhaniSedhAvagame jitamapahnutyA / atha 'mukhaM candra' iti rUpake mukhatvasAmAnAdhikaraNyena candratAdrUpasyAropyamANatayA na mukhaniSedhApekSeti cet, prakRte'pi tarhi tAdRzasAdhAraNapuruSatva sAmAnAdhikaraNyena puNDarIkAkSatAdAtmyAroparUpamasau rAjA puNDarIkAkSa ityAkArarUpakameva bhavitumaSTe, nApahnutiH / yadapi ca ucyate 'nAyaM puNDarIkAkSaH, api tu manmathaH ' ityAdi / tatra yadyapi cakrasuparNa dUrI - karaNena' nAyaM puNDarIkAkSa' iti niSedhaH puSpacApadhvajagata makarayorlekhanena ca ' manmatho'ya' mityupamAnAropazca vyaGgayo bhavitumarhati / tathA'pi nAsAvapahuti: / 'prakRtasya niSedhena yadanyatvaprakalpanam / ' iti svatkRtalakSaNasyApyatrAsatvAt / atra hi niSedhyasya bhagavataH puNDarIkAkSasyAvarNyatvenA prakRtatayA prakRtaniSedhAbhAvAt / nahi pUrvAropitatAmAtreNa prakRtatvaM 27
Page #788
--------------------------------------------------------------------------
________________ 210 . sAhityadarpaNaH / [dazamaH116 gopanIyaM kamapyartha dyotayitvA kathaJcana // 91 // ____ yadi zleSeNAnyathA vA'nyathayet sA'pyapadbhutiH // zleSeNa yathA-'kAle dhAridharANAmapatitayA naiva zakyate sthAtum / / utkaNThitA'si tarale nahinahi sakhi ! picchilaH panthAH // 133 // ' vaktaM zakyam / prakRtapadasyAropaviSayaparatayA niSidhya viSayamityAdinA kvA'pratyayaphalaM bruvatA bhavataiva tatra sphuTIkaraNAt / kAvyaprakAzakRtA'pi 'prakRtaM yanniSidhyAnyat sAdhyate sA tvapahnutiH / iti sUtraM vyAcakSANena 'upameyamasatyaM kRtvA'ityAdinA prakRtapadasyopameyaparatayaiva vyAkhyAnAcca / prAcInamatasiddheyamapahRtiya'GgAyatvenAsmAbhirihocyata ityapi kuzakAzAvalambanamAtram / 'prakRtasya niSedhena yadanyatvaprakalpanam / ' iti lakSaNaM kurvatA bhavataiva tasyA bahiHkaraNAt / evamapi uktapadye ko'laGkAro vyaGga iti cet ! vicchittivailakSaNye'tiriktaH (rUpakAkhyaH) / anyathA tvapahnuti. revAstu, lakSaNaM tu tadA-'prasaktayatkiJcidvastuniSedhasAmAnAdhikaraNyena kriyamANavastvantarAropamevApahRtitvam / 'iti prAhuH, kaustubhakArAstu-'vastutastu-'mukha candra'ityAdau mukhatvaM dharmitAvacchedakIkRtya candratAdAtmyAropasyAnubhavasAkSikatvAdabhyupagame'pi prakRte puNDarIkAkSabhedavyApyacakrAdyabhAvasya sAdhAraNapuruSadharmasya ca cakrAdibhirapasAraNe sAdhAraNapuruSa. niSedhamantareNa puNDarIkAkSatAdAtmyasya vyaJjayitumazakyatvAta taniSedha Avazyaka iti dIkSitAzayaH / ' ityAhuH / marmaprakAzakArAH puna:-'atredaM cintyam-dIkSitairhi 'daNDI tu apahRteH sAdharmyamUlatvaniyamamanAdRtya 'apaGatirapagutya kiJcidanyArthasUcanam / iti lakSayitvodAjahAra'na paJceSuH smarastasya sahasra patriNAM yataH / candanaM candrikA mando gandhavAhazca dakSiNaH // ' ityAdyupakramya tvadAlekhye'ityAyuktamiti tadanusAreNaiva tatrApahRtidhvanirudAhRta iti na kaJcidahRdayaGgamam / prakAzavirodho'pi na, tatropameyapadasya padArthopalakSaNaparatvAt / anyathA-'kesesu balAmoDia teNa a samarammi jaasirI ghiaa| jaha kaMdarAhiM viharA tassa daDhaM kaMThaammi saMThaviA ||'itytr svayaM na prapalAyya gatAstadvairiNo'pi tu tataH parAbhavaM sambhAvya tAna kandarA na tyajantItyapahRtiya'jyate'iti prakAzagranthAsaGgatiH syAditi bodhyam / ' iti samAdadhate / iti / , prakarAntareNainAM lakSayati-116 kamapi / gopanIyamaprakAzyam / artha prayojanam / kathazcana pramAdAdivazAt / dyotayitvA prkaashy| yadi 'atha kasyacid bhItye'ti zeSaH / zleSeNa / anyathA prakArAntareNAzleSeNeti yAvat / vA / anyathayet abhiprAyAntareNAsaGgamayet / 'prathayet / ' iti pAThAntaram / saa| api / aphutiH| ayambhAva:-yaM kamapi khabhAvato gopanIyamapyartha yadi pramAdAdivazAt gopAyituM na zaknuyAt, taM prakAzyApi zleSamahinA kAraNAntaraparatayA saGgamayya parakartakatatkarmakaprabodhaparAyaNatAmapahlavIta sA dvitIyaprakArA'pahnutiH / iti // 91 // evaM dvividhA'pyeSA tatrAdyA tAvadudAhiyate-zleSeNa / yathA-'vAridharANAM meghAnAm / kAle samaye / varSAsamaya iti phalito'rthaH / ' apatitayA na patirmadanajvAlAprazamitRtayA rakSako yasyAstasyA bhAvastattA tayA / sthAtumavasthAtum / naiva / zakyate / madanoddIpakasyA'sya samayasya sahAyyena pracaNDataratAM pratipannena svabhAvato viyoginIjanAntakena madanena pIDyamAnA'hamiti patyuzca paradezagatatayA tathAbhUtasyAnyasya kasyacittaruNavara AzrayamantarA na mama jIvanAsthA sambhavati iti bhAvaH / evaM prasphuTamartha buddhA tatsakhI pRcchati-he tarale caJcale pAtivratyato bhrazyamAnacitte iti yAvat / utkaNThitA 'parasaGgasyeti zeSaH / utkaNThitA'bhilASiNI / bhasi (atra kAkuH, ata:-'ki'mityartho labhyate) evaM sakhyA jJAtamapi tathyaM bhAvamapahnotumAha-nahinahi (sambhrame dviruktiriyam ) he sakhi ! 'yathA tayA''zaGkayate tathA na, kintvi'ti bhAvaH / panthAH / picchila: 'kardamAtizayA'diti zeSaH / ataH-'apatitayA' ityasya patitatvamantareti bhAvaH / atra 'apatitayeti zliSTam / AAchandaH // 133 // 1 'kezeSu balAtkAreNa tena ca samare jyshriihiitaa| yathA kandarAbhirvidhurAstasya TuDhaM kaNThe saMsthApitAH // ' iti sNskRtm|
Page #789
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH] rucirANyayA vyAkhyayA smetH| aba bhapatitayetyanena patiM vinA'ityuktA patanAbhAvenetyanyathAkRtam / azleSeNa yathA.. 'iha puro'nilakampitavigrahA milati kA na vanaspatinA ltaa| smarasi kiM sakhi ! kAntaratotsavaM nahi dhanAgamarItirudAhatA // 134 // ' vakroktau parokteranyathA''kAraH, iha tu svoktereveti bhedaH / gopanakRtA gopanIyasyApi prathamamabhihitatvAcca vyAjokteH / - 117 anyaniSidhya prakRtasthApanaM nizcayaH punaH // 92 // nizcayAkhyo'yamalaGkAraH / anyadityAropyamANam / athA mama 'vadanamidaM na saroja, nayane nendIvare ete / iha savidhe mugdhadRzo madhukara ! na mudhA paribhrAmya // 135 // ' yathA vA-'hadi bisalatAhAro nAyaM bhujaGgamanAyakaH kuvalayadalazreNIkaNThe na sA grldyutiH| malayajarajo nedaM bhasma priyArahite mayi prahara na harabhrAntyA'naGga! krudhA kimu dhAvasi ? // 136 // bodhasauka-yodAhRtamathai sUcayati-atretyAdinA / spaSTam / dvitIyodAhriyate-azleSaNa / yathA-ihAsmin varSAsamaye / puronilakampitavigrahA puroprato'nilena vAyunA kampito vigrahaH zarIraM yasyAH sA / kaa| latA / vanaspatinA / sahAthaiyaM tRtIyA / na / milati saMyujyate / 'api tu savaiveti zeSaH / ityudIryamANaM zrutvA sakhI pRcchati-he sakhi ! kim / kAntaratotsavaM kAntasya suratajanyamutsavam / smarasi? ityavagataM svamartha jJAtvA'padbhute-nahi yattvayA kathyate zaGkayate vA tanneti bhAvaH / kintu-dhanAgamarItivarSAprabhAvaH / udAhatA / drutavilambitaM vRttam // 134 // vyAjokterasyA vyavacchedaM lakSayati-vakroktAvityAdinA / spaSTam / vyAjokterasyA bhedaM lakSayati-gopanetyAdinA / 'bheda'iti zeSaH / spaSTamanyat / evamapaGatiM nirUpya nizcayaM lakSayati-117 anyat aprakRtamupamAnamiti yAvat / niSidhya / prakRtasthApanaM prakRtasyopameyasya sthApanam / punaH (idamapaterbhinnakramadyotanArtham) nizcayastadAkhyo'laGkAraH / ayambhAvaH-apaDtyAM yathopameyaniSedha upamAnAropaH, tathA yatropamAnaniSedha upameyasthApanaM sa prakRtadRDhakaraNahetukatayA nishcynaamaa'lngkaarH| sandehApakaraNAya nizcayapadaM vyAcaSTe-nizcayAkhya ityAdinA / spaSTam / anyatpadaM vyAcaSTe-anyadityasyeti zeSaH / AropyamANamupamAnam / ityarthaH / udAharati-yathA / mama / 'he madhukara ! idam / vadanaM mukham / saroja kamalam / na / ete / nayane netre / indIvare nIlakamale / na / ihAsmin pradeze / mugdhadRzo mugdhe lajjayA nazite dRzo yasyAstasyAH / savidhe smiipe| mudhA vyartham / na / paribhrAmya paribhrama / atra kAntAyAH mukhasya nayanayozcopameyabhUtAnAM sAdRzyAtizayena kamalendIvaraiH pratIyamAnamabhedaM niSidhya sthApanamiti nizcayAkhyo'yam / AryAchandaH // 135 // ' udAharaNAntaraM darzayati-yathA vA / 'he anaGga kAmadeva ! hadi vakSasi / visalatAhAro mRNAlatantunirmito hAraH / ayam / bhujaGgamanAyakaH phaNirAjo vAsukiH / na / kaNThe / kuvalayadalazreNI kuvalayasya dalAni patrANi teSAM zreNI mAlA / 'iya'miti zeSaH / sAgaraladyutirgaralasya dyutiH / na / idam / malayajarajo malayagirisambhUtasya candanasya rajaH / bhasma vibhUtiH / na / priyArahite virahiNi / mayi / harabhrAntyA khadAhakabhrameNa / na / prahara / kimu / krudhA kopena / dhAvasi prahartumudyatase / atra hariNIchandaH / bhujaGgamanAyakAdIniSidhya bisalatAhArAdInAM sthApanAtU nizcayaH // 136 //
Page #790
--------------------------------------------------------------------------
________________ 212 saahitydrpnnH| [dazamaH___ mahyayaM nizcayAntaH sandehaH, tatra saMzayanizcayayorekAzrayatvenAvasthAnAt / atra tu bhramarAdeH saMzayaH, naaykaadenishcyH| kizca-na bhramarAderapi sNshyH| ekakoTyadhike jJAne tathA samIpagamanAsambhavAt / tarhi bhrAntimAnastu / astu nAma bhrmraade_ntiH| naceha tasyAzcamatkAravidhAyitvam / apitu tathAvidhanAyakAyuktareveti sahadayasaMvedyam / kizca-avivakSite'pi bhramarAdeH patanAdau bhrAntau vA nAyikAcATvAdirUpeNaiva sambhavati tathAvidhoktiH / naca rUpakadhvanirayam, mukhasya kamalatvenAnirdhAraNAt / nacApahutiH, prastutasyAniSedhAt / iti pRthagevAyamalaGkArazcirantanotAlaGkArebhyaH / zuktikAyA rajatadhiyA patati puruSa zuktikeyaM na rajatamiti kasyacidukti - yamalaGkAro, vaicitryAbhAvAt / ___evamudAhRtyAsyAlaGkArato vyavacchedaM darzayati-ayaM niruktalakSaNo nizcayAlaGkAraH / nizcayAntastatprabhedaH / sandehastannAmAlaGkAraH / nahi naivetyarthaH / hetuM nirdizati-tatra tasmin sandehAlaGkAre / sNshynishcyyoH| ekAzrayatvenakAdhikaraNakatvena / avasthAnAt / atra nishcyaalngkaare| tu| bhramarAdeH / AdinA kAmadevAdegrahaNam / sNshyH| naaykaadeH| AdinA kaviprabhRtInAM grahaNam / nizcayaH / nanu bhramarAdeH saMzayamUlaka eva so'stu ityAzaGkayoktamarthamAkSipati-kizca / bhrmraadeH| api / sNshyH| na / hetuM nirdizati-ekakoTyadhike ekA koTirviSayastasyA adhikaM tatra, upacArAttadavagAhinItyarthaH / anekakoTike ityarthaH / 'ekakoTyanadhike' iti pAThastu na sAdhIyAn / jJAne / tthaa| samIpagamanAsambhavAt / saMzayo hi anekakoTikaM jJAnam, tatsattve ca madhukarAdevaMdanasarojayorubhayoreva samIpe bhramaNaM yuktam, tayorekatarasya sarojatvenAnizcayAt, atra tu vadanAdeH savidhe spaSTaM gamanamabhihitamiti nAyaM saMzaya iti bhAvaH / aashngkte-thi| bhrAntimAna / astu 'bhrAntimupajIvyai vAsya pravRttatvA' diti zeSaH / uttarayati-astu / nAma yatheSTam / bhrmraadeH| bhrAntiH / evaM bhrAntimAtrasattve na bhrAntimAnatretyAha-naca / iha, bhramarAdau / tasyA bhrAnteH / camatkAravidhAyitvamalaGkAratvAdhAyakatvam / apitu kintu / tathAvidhanAyakAyuktastathAvidho virahisadRzo'sau nAyakAdistasyoktiH tasyAH, yadvA-tathAvidhAyA naaykaayuktistsyaaH| eva / 'camatkAravidhAyitva'miti pUrvato'nveti / iti / sahadayasaMvedyam / nanu tathAvidhoktistu bhrAntivyajikaivetyata Aha-kizca / bhrmraadeH| patanAdau vadanopari patane virahiNaM prati dhAvane vaa| avivakSite / api / bhrAntau / vA / 'avivakSitAyA' miti zeSaH / bhramarAdevaMdanAdyupari patanAdau virahiprabhRtIn prati vA dhAvanAdau avikSite'pi tathA bhrAntAvavivakSitAyAmapIti bhAvaH / nAyikAcAhAdirUpeNa nAyikAyAzcAdAdiH priyatA''pAdanAdistadrUpeNa / eva / tathAvidhA / uktiH| sambhavati / nanu rUpaka dhvanyamAnamastu nAmetyAzaGkayottarayati-naca / ayam / rUpakadhvanistadUpa iti bhAvaH / hetuM nirdizati-mukhasya / kamalatvena / upalakSaNena virahiNo haratvena cetyarthaH / anirdhAraNAt / naca / aphRtiH| prastutasyopameyasya / anissedhaat| iti itham / ayam / cirantanoktAlaGkArebhyazcirantanAH prakAzakArAdayastairuktA ye alngkaaraastebhyH| pRthak / ev| alngkaarH| upaskArakatvasyaivAlaGkAratvamiti punaH prakRte darzayati-zaktikAyAm / rajatadhiyA rajatamidamiti bhrameNa / puruSe / patati landhumicchati satIti bhAvaH / zuktikA / iyam / rajatam / na / iti / kasyacit / uktiH| ayaM nizcayAkhyaH / alngkaarH| na / vaicitryAbhAvAt / vaicitryaM hi upaskArakatvAparanAmadheyamalaGkAratvAdhAyakaM bhavati, ato'syAbhAvAt / idamavaseyam-apahRtivadasyApi apahavapUrvakatvAdAropapUrvakatvAcca bhedadvayam, tatrAdya udAhRtaH, dvitIyo yathA mamaH-'kamalaM na, kintu vadanaM, na vikAsaH kintu susmitaM tanvyAH / neme tvadIyagoSThI, bhRkuTI kimale mudhopaiSi // ' iti / yadenameva bhrAntyapagutimanye prAhuH, tanna ruciram , 'na cApahnutiH prastutasyAniSedhAt' ityanena prathamameva tamasyApakaraNAt / na cAviSayaiSa bhrAntyapahnutirAstAmiti vAcyam' na vadanametat kamala, na mandahasitaM, tadIyamutsphuraNam / 'madhukara ! kimiti vimugdho bhramasi parasyAntikaM bhUyaH // ' ityAdau tadviSayAvazeSAt kamalaM nAyikAyA vadanamidamiti bhrameNApahAya tatraivAvagAhamAnAyAH kasyAzcit tato'pi sundaraM mukhaM samupavrajantaM madhukaraM prati tattvajJasya kasyApi kaveruktiArayam / na cAtrApi
Page #791
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] afareer sureyA sametaH / 118 bhavet sambhAvanotprekSA prakRtasya parAtmanA / 119 vAcyA pratIyamAnA sA prathamaM dvividhA matA // 93 // vAcyevAdiprayoge syAdaprayoge purA punaH / jAtirguNaH kriyA dravyaM yadutprekSyaM dvayorapi // 94 // tadaSTA'pi pratyekaM bhAvAbhAvAbhimAnataH / 213 nizcaya evAstu iti vAcyam, upameyaM niSidhyopamAnasyAtra sthApanAt / na cAropyamANatvena vadanA derevopamAnatA svIkriyatAmiti, prasiddhayanurodhena vadanAderupameyatayA kamalAderupamAnatayaiva cAGgIkartumau cityAt / prasiddhayanurodhA pahAnI vyatirekAdau vicchittermUlocchedApAtAcca / iti / utprekSAM lakSayati- 118 prakRtasya prastutasya svarUpeNAvasthitasyeti yAvat / parAtmanA'prastutarUpeNa / sambhAvanA / utprekSA tannAmA'laGkAraH / bhavet / ayambhAvaH- utkaTA prakRSTasya (upamAnasya ) IkSA jJAnamityutprekSApadasyArthaH / sambhAvanA cotkaTakoTikaH saMzayaH / prakRtaM yadadhikRtya varNyarte tadupameyamiti bhAvaH / paramutkRSTamupamAnaM tasyAtmA svarUpamiti parAtmazabdArthazca / tathA ca -- prakRtasyopameyasya pareNotkRSTenopamAnena samaM tAdAtmyena sambhAvanotprekSeti kArikArthaH / prakRtasyopameyasya pareNopamAnena tAdAtmye varNyamAne prakRta viSayakamutkaTopamAnako TikaM saMzayAparaparyyAyaM jJAnamutprekSeti bhAvaH / yadvA- utkaTaikakoTikaH saMzayaH sambhAvanA, saMzayo hi dvikoTiko bhavati, yathA- 'ayaM sthANuH puruSo vA' ityAdau prathamA koTi : sthANorvidhAnarUpA, dvitIyA' puruSo vA' iti puruSasya punarvidhAnarUpA, 'ayaM puruSo na vA' ityAdau ca prathamA koTi : puruSasya vidhAnarUpA, dvitIyA puna: ' navA' iti puruSasya niSedharUpA / evaM ca yasyAM koTau nizcitaprAyatvaM saiva (prathamA) saMzayasya koTi : sambhAvanApadavAcyA / upameyasyopamAnatayA nizcitaprAyA sambhAvanotprekSeti phalitam / nizcitaprAyetyanena dolAyamAnAyA dvitIyAyAH koTernirAsaH / sandehe saMzayasya tulyakoTikatayA, atra ca utkaTa (Taika) koTikatayA nAsya tatrAtiprasaGgaH / ' rAmaM snigdhatarazyAmaM vilokya vanamaNDale / prAyo dhArAdharo'yaM syAditi nRtyanti kekinaH // ' ityatra sambhAvanAyAM parArddhavyatyAsenAsminneva ' dhArAdharadhiyA dhIraM nRtyantI sma zikhAvalAH // ' iti paThite bhrAMtI ca nAtiprasaGgaH ' pUrvatra saMzayasya prakRtaviSayakatvAbhAvAt paratra prakRtasya parAtmatayA prathamata eva gRhItatvena tathA sambhAvanAyA evAnudayAcca / alaGkArAzca vicchittimUlA bhavantIti prakRtasya parAtmatayA ramaNIyaM sambhAvanamutprekSeti devadatta iva dUrastho'yaM bhAtItyAdezcAsya vyavacchedaH / ramaNIyatvasambhAvanaM ca prakRtAprakRtayoH sAdhAraNadharmatva eveti bodhyam, etena 'prAyaH pated dyauH zakalIbhaved glauH sahAcalairambudhibhiH skhaled gauH / nUnaM jvaliSyanti dizaH samastA yadraupadI roditi hA hateti // ' 'vadanakamalena bAle ! smitasuSamAlezamAvahasi yadA / jagadiha tadaiva jAne dazArdhavANena vijitamiti // ' ityAderapi ca vyavacchedaH / vivRttikArA apyAhu: - 'sambhAvanA utkaTaikakoTikaH saMzayaH / prakRtasya saMzayasya, parAtmanopamAnarUpeNa / tAdAtmyasambandhalAbhAyAtmapadopanyAsaH / prakAratvaM tRtIyA'rthaH / tathA ca - tAdAtmyasaMsarga kopamAna prakArako pameyavizeSyakotkaTaikaH saMzaya utprekSetyarthaH / sandehAlaGkAravAraNAya utkaTaikakoTika iti / rUpaka bhrAntimadatizayoktInAM nizcayarUpatvAt saMzayapadena vAraNam / ' iti / 119 asyA bhedAnAha - sA niruktalakSaNotprekSA / prathamam / vaacyaa| tathA-pratIyamAnA / iti dvividhA / matA nanu kA vAcyA ? kA vA'nyA ? ityAzaGkayAha - ivAdiprayoge / AdinA nUnaM dhruvamityAdergrahaNam / vAcyA / syAt / aprayoge dyotakasya padasya prayogasyAbhAve iti bhAvaH / punaH / parA pratIyamAnotprekSA matetyarthaH / nanu prathamamiti kimarthamuktamityAzaGkayAha-dvayodvividhayoH / apyetayoH / yat yasmAddhetoH / jAtiH / guNaH / kriyA / dravyam / ' ityetacatuSTaya' miti zeSaH / utprekSyaM sambhAvanIyam / tattasmAt / aSTadhA / api / bhAvAbhAvAbhimAnataH / 'dvandvAnte zrUyamANaM padaM pratyekamabhisambadhyate iti nayena bhAvAbhimAnato 'bhAvAbhimAnatazcetyarthaH / pratyekam / 'bhiyate' iti
Page #792
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAhityadarpaNaH / [ dazamaHguNakriyAsvarUpatvAnimittasya punazca tAH // 95 // dvAtriMzadvidhatAM yAnti tatra vAcyotprekSAyAmudAharaNaM diDUmAtraM yathA'UruH kuraGgakadRzazcazcalacelAJcalo bhAti / sapatAkaH kanakamayo vijayastambhaH smarasyeva // 137 // ' atra vijayastambhasya bhuvaacktvaajaatyutprekssaa| jAne maunaM. kSamA zaktI, tyAge shlaaghaavipryyH| guNA guNAnubandhitvAttasya saprasavA iva // 138 / / ityatra saprasavatvaM gunnH| zeSaH / tAH SoDazaviMdhAH / ca / nimittasya / punH| guNakriyAsvarUpatvAt guNakharUpatvAt kriyAkharUpatvAce. tyarthaH / dvAtriMzadvidhatAm / yAnti / idamuktam-utprekSA tAvad dvividhA, vAcyA, pratIyamAnA ceti / ivAdInAM prayoge vAcyA, teSAmaprayoge puna: pratIyamAnA / evaM dvividhA'pyeSA jAtiguNakriyAdravyANAmaprakRtAnAmadhyavaseyatayA pratyekaM cAturvidhyenASTavidhA, aSTavidhA'pyevaM pratyekaM bhAvAbhimAnena abhAvAbhimAnena ca dvidhA SoDazavidhA sampadyate / eSetthaM SoDazavidhA'pi nimittasya jAtisvarUpatvena kriyAsvarUpatvena ceti dvidhA bhidyamAnA dvAtriMdvidhA sampadyate / iti // 93 // 94 // 95 // evaM dvAtriMzadvidhAyA etasyA viviktodAharaNapradarzane vistarabhayamAzaGkayAha-tatra tAsu madhye / vAcyotprekSAyAm / satyarthe sptmii| diGamAtram / udAharaNam / yathA-'kuraGakazo'lpaH kuraGgo mRga iti kuraGgakastadRzAviva dRzau yasyAstasyAH, mRgazAvAkSyA iti bhAvaH / cazcalacelAJcalazcaJcalaM celAJcalaM sUkSmavastraM yatra tathoktaH / UruH / smarasya / sapatAkaH patAkAsahitaH / kanakamayaH suvarNaghaTitaH / vijayastambhaH zatrUn vijitya khasarvajetRtvasUcaka AropitaH stambhavizeSaH / iva / bhAti / A-chandaH // 137 // kathamiyaM jAtyutprekSetyAha-atra / vijayastambhasya / bahuvAcakatvAt / jAtyutprekSA / ayambhAvaH-stambhAnA bahutvAt stambhatvaM jAtiH, 'ekatve satyanekasamavetatvaM jAtiH' iti niyamAt / ivaprayogAccayaM vAcyA, stambhazca bhAvapadArtha iti bhAvAbhimAninyeSA, utprekSAnimittaM ca nAyikoroH saundaye guNazca / navazabdasyopamopakArakatvameveti zaGkayam, 'manye zaGke dhruvaM prAyo nUnamityevamAdibhiH / utprekSA vyajyate zabdairivazabdo'pi tAdRzaH // ' ityAdidaNDayuktadizevAsya sambhAvanAvAcakatvasyApyakSatatvAt / ata eva-'ivAdiprayoga'ityAdi kavirAjairapyuktam / ___guNotprekSAmudAharati-'jJAne / satyarthe sptmii| maunam / zaktau / kSamA'parAdhasahatvam / tyAge dAne / zlAghAviparyaya AtmaprazaMsotsukatvAbhAvaH / ityevam-tasya dilIpasya / guNA maunAdayaH / guNAnubandhitvAda jJAnAdiguNAnuyAyitvAt / saprasavAH prasavAH santatayastaiH sahitAH / iva / 'Asa niti zeSaH / raghuvaMzasyedaM padyam // 138 // - atra pUrvato vailakSaNyaM darzayati-ityatretyAdinA / spaSTo'rthaH / ayambhAvaH-atra ivaprayoga iti vAcyeyam, utpre kSaNIyo guNaH saprasavatvam / prasavasya ca bhAvarUpatvAdbhAvAbhimAninIyamutprekSA, asyA nimittaM ca guNa iti guNanimittA ca / prasavasya kukSigarbhavibhAgarUpatvAt vibhAgasya ca 'atha guNA rUpaM raso gandhastataH param / sparzaH saMkhyA parimitiH saMyogazca vibhAgakaH // ' ityuktadizA guNatvameva / jJAnAdInAM maunAdyatpAdane prasaSasambhAvanA, jJAnAdisattva eva maunAdInAM guNatvamiti jJAnAdInAM maunAdiprayojakatvamavadheyam / ata evoktam 'guNAnubandhitvAditi /
Page #793
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / 'gaGgA'mbhasi suravAtastava niryANaniHsvanaH / snaatiivaarivdhuuvrggrbhpaatnpaatkii|| 139 // ' aba snAtIti kriyA / 'mukhameNIdRzo bhAti pUrNacandra ivAparaH / yamuneva ca veNIyaM smitaM rAkeva dRzyate // 140 // ' atra candra ityekavyaktivAcitvAd drvyshbdH| ete bhAvAbhimAne ca / abhAvAbhimAne yathA'kapolaphalakAvasyAH kaSTaM bhUtvA tthaavidhau| apazyantAvivAnyo'nyamIkSAM kSAmatAM gatau141' atra 'apazyantAviti kriyAyA abhaavH| evamanyat / nimittasya guNakriyArUpatve yathA'gaGgA'mbhasi'ityAdau 'snAtI'vetyutprekSA, nimittaM pAtakitvaM guNaH / 'apazyantAvivetyAdau kSAmatAgamanarUpaM nimittaM kriyA / evamanyat / evaM guNotprekSAmadAtya kriyotprekSAmudAharati-'suravAtA surANAM trAteti tatsambadau tathokta! arivadhavargagarbhapAtanapAtakI arINAM zatrUNAM vadhvo nAryastAsAM garbhastasya pAtanaM tena paatkii| tava / nirvyANaniHsvano niryANasya prayANasya niHsvanaH zabdaH / atra prayANazabda upacArAt svasambandhivAdyAdInAmupalakSaka: / gaGgA'mbhasi gaGgAjale / nAti / iva / rAjastutiriyam // 139 // ' . atra kriyAM nirdizati-atretyAdinA / spaSTam / idaM bodhyam-snAnakriyAyA api bhAvapadArthatvAt bhAvAbhimAninIyaM kriyotprekSA / ivazabdaprayogAca vAcyA / iti / dravyotprekSAmudAharati-'eNIdRza eNIdRzau mRgInetre iva dRzau yasyAstasyAH / mukham / aprH| puurnncndrH| iva / bhAti / iyam / veNI / ca / yamunA / iva / 'bhAtI'ti puurvto'nuvrtte| smitam / rAkA puurnnmaasii| iva / dRzyate / parArddhaM prAyaH pustakAntare na dRzyate // 140 // ' dravya nirdizati-atra / cndrH| iti / ekavyaktivAcitvAt / drvyshbdH| etadupalakSaNaM ymunaas'deH| tathA ca-candrAdevyatvAdravyotprekSeyam / candrAderbhAvapadArthatvAdbhAvAbhimAninIva zabdaprayogAca vaacyaa| na ceyamupamA, candrasyAparatve yamunAyAH rAkAyAzcopamAnatAyA aprasiddheH / yathA vA-'kalindazailAdiyamAprayAgaM kenApi dIrghA parikhA nikhAtA / manye talasparzavihInamasyAmAkAzamAnIlamidaM vibhAti // iti, atra hi AkAzatvasya svarUpAtmakatvAt drvyotprekssaa| evaM jAtyAdyatprekSAM nirdizyAtra bhAvAbhimAnitvena vizeSayati-ete ityaadinaa| spaSTam / abhAvAbhimAnenotprekSAmudAhartumAha-abhAvAbhimAne / yathA-'kaSTaM hanta / asyAH kaantaayaaH| kapolaphalako gaNDadezau / tathAvidhau tathA'nubhUtasaundayau~ / bhUtvA / anyo'nyaM parasparam / apazyantau / iva / idRkSAmIdRzImevaMvidhAmiti yAvat / kSAmatAM kRzatAm / gtau| viyogAvasthAyAM kAmapi dRSTavata uktiriyam / pUrva saMyoge sphItatvAdubhau parasparaM dazatuH, saMprati punaH pravAse kAtizayAttayoravanatatvena nAsAyA unnatAyA vyavadhAyikAtvena darzanAbhAvaH sambhavati, kapolaphalakayoracetanatayA darzakatvAsambhave'pi darzanamutprekSitamiva prayogAd vAcyA darzanasyAbhAvarUpatvAdabhAvAbhimAninI dRzezca kriyAtvAt kriyotprekSeyam // 141 // ' kriyotprekSAM nirdizati-atretyAdinA / spaSTam / udAharaNAntaraviSaye prAha-evamityAdi / spaSTam / yathA vA'bAhujAnAM samastAnAmabhAva iva mUrtimAn / jayatyatibalo loke jAmadagnyaH pratApavAn // ' ityatra bAhajatvAvacchinnAnAmabhAvo virodhitvanimittenotprekSyate / 'samastalokaduHkhAnA'miti prathamapAdapAThe gunnsyaabhaavaabhimaaninyutprekssaa| 'auraJjanakAlIbhirjaladAlIbhistathA vajre / jagadakhilamapi yathA''sInilAcanavargasargamiva // ' atra cAkSuSajJAnasAmAnyazUnyatayA pAryantikaH kriyA'bhAvo dharmaH / manmathasyAbhAvamiva dRkpAtaM tava manmahe / samuddhara dayAsindho mAnA'rthAbhAsatarSaNAt // ' ityatra manmathasya dravyatvAttasya virodhitvena nimittenAbhAvatAdAtmyenotprekSaNam / nimittabhedena bhidyamAnAmetAmudAharati-nimittasyetyAdinA / spaSTam / evaM vAcyAM diGmAtramudAhRtya pratIyamAnAmutprekSAmudAharati epamAnAmA
Page #794
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAhityadarpaNaH / .. / darzamaH pratIyamAnotprekSA yathA 'tanvaGgayAH stanayugmena mukhaM na prakaTIkRtam / hArAya guNine sthAna na dattamiti lajjayA // 142 // ' atra 'lajayeve'tIvAdyabhAvAt pratIyamAnotprekSA / evamanyat / nanu dhvaninirUpaNaprastAve 'alaGkArANAM sarveSAmapi vyaGgayatvaM bhavatI'tyuktam, samprati punarviziSya kathamutprekSAyAH pratIyamAnAtvamucyate ! ucyate vyaGgayotprekSAyAm 'mahilAsahassabharie taha hiAe sahasA amaaaNtii| aNudiNamaNaNNakammA aMgaM taNuaMpi taNuehi // ityAdau utprekSaNaM vinA'pi vAkyavizrAntiH, iha tu stanayorlajjAyA asambhavAt 'lajjayeve' tyutprekSayaiveti vyaGgyapratIyamAnayo dH|| atra vAcyotprekSAyAH SoDazasu bheneSu madhye vizeSamAha120 tatra vAcyAbhidAH punaH / vinA dravyaM tridhA sarvAH svarUpaphalahetugAH // 96 // tatra ukteSu vAcyapratIyamAnotprekSayobhedeSu madhye ye vAcyotprekSAyAH SoDazabhedAsteSu jAtyAdInAM trayANAM ye dvAdazabhedAsteSAM pratyekaM svarUpaphalahetugatvena dvAdazabhedatayA SaTtriMzadbhedAH, dravyasya svarUpotprekSaNameva sambhavatIti catvAra iti militvA ctvaariNshdbhedaaH| tatra svarU: potprekSA, yathA pUrvodAharaNeSu-'smarasya vijayastambhaH', 'saprasavA iva' ityAdayo jAtiguNagAH / pratIyamAnA / utprekSA / yathA-tanvaGgayAH kRzodAH / stanayugmena payodharayugalena / guNine guNaH sUtram, anyatra dayAdAkSiNyAdistadvate / hArAya / sthAnamavakAzam anyatropabhogakatvenAzrayam / na / dattam / iti / lajjayA / mukham / na / prakaTIkRtaM vikAsitam / kalinAvRttatvAt nirmalAbhAva evAtrAprakaTanam / dAnAbhAvazca lajjAyAH kAraNam / stanayoH sAndratvena hArasyAvakAzAbhAve cotprekSeyam // 142 // lakSyaM samarthayate-atretyAdinA / spaSTam / idambodhyam-lajjA guNastanimitteya cotprekSA / udAharaNAntaraviSathe prAha-evam / anyat / 'udAharaNIyamapi bodhyamiti zeSaH / yathA-'niSkalaGka tava yazaH pazyan khaM ca kalaGki. tam / na kazcana divA lokaM vibhAvayati candramAH // ' ityatra 'nUnaM manye' ityAderabhAvAt / 'khaM na darzayatIti manye' ityarthasya ca pratIyamAnatveneyaM pratIyamAnotprekSA / iti dik / bhasyAH pratIyamAnAtvAGgIkAre AzaGkate-nanvityAdinA / spaSTam / vyAkhyAtapUrva ca padyamidaM caturthe paricchede / ayambhAva:-'tava hRdaye vastumive'tyutprekSAmantarApi'mahilA' ityatra vAkyArthAvagamaH sampannamUrtiH, atra tu utprekSApAcakasyevAdhanyatamasyAdhyAhAre eva lajjAyAstatra vastuto'sambhavAt / iti / asyA bhedAntaraM lakSayitumupakramate-atretyAdinA / spaSTam / atrApi vizeSa lakSayati-120tatra tAsu dvAtriMzadbhidAsu utprekSAsu madhye ityarthaH / vAcyAbhidA vAcyotprekSAyA bhedA iti bhAvaH / punaH / dravyaM tanmUlAmutprekSAmiti bhAvaH / vinA |srvaa jAtiguNakriyAmUlAH ata eva-dvAdazaprakArA iti bhAvaH / svarUpaphalahetugAH kharUpagA guNagA hetugAzca satya iti bhAvaH / tridhA / 'bhidyante'iti zeSaH // 96 // tadeva khayaM dhyaacysstte-ttretyaadi| spaSTo'rthaH / idaM tu bodhyam-tAdarthyacaturthyantena numunantena vA padena yatrotprekSA, sA phalotprekSA,hetvarthabodhakena padena yatrotprekSA sA hetUtprekSA,etAbhyAmitarA svarUpotprekSA ca sambhavati / phalahetubhAvena dravyasambhAvanAyAzca vicchittyanAdhAyakatvAnna dravyotprekSAyA api jAtiguNakriyotprekSANAmiva phalahetvAtmanA bhedAntarabhAgitvam / ata eva-kharUpeNa dravyotprekSAyA api bhedAntarabhAgitvamabhihitam / iti| vistarabhayAd udAhattuM pravRtto'pyAha-tatretyAdi / spaSTam / idambodhyam-'smarasya vijayastambha' ityatra jAtisvarUpotprekSA, 'saprasavA' ityatra guNakharUpotprekSA ca / ata evoktam-ityAdaya ityAdi / iti /
Page #795
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] phalotprekSA yathA rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / 217 'rAvaNasyApi rAmAsto bhittvA hRdayamAzugaH / viveza bhuvamAkhyAtumuragebhya iva priyam // 143 // ' atra 'bhAkhyAtu' miti bhUpravezasya phalaM kriyArUpamutprekSitam / hetUtprekSA yathA'saiSA sthalI yatra vicinvatA tvAM bhraSTaM mayA nUpuramekamurvyAm / adRzyata tvaccaraNAravindavizleSaduHkhAdiva baddhamaunam // 144 // ' bhatra duHkharUpa guNo hetutvenotprekSitaH / evamanyat / 121 uktyanuktyornimittasya dvidhA tatra svarUpagAH / teSu catvAriMzatsaGkhyAkeSu bhedeSu madhye ye svarUpagAyAH SoDazabhedAH, te utprekSAnimittasyo phalotprekSAmudAharati- phalotprekSA / yathA-'rAmAsto rAmeNa rAmacandreNAstaH prahRta iti tathoktaH / 'asu' kSepaNe ityasmAt ktaH / bhAzugoM bANa: / 'Azugau vAyuvizikho' ityamaraH / rAvaNasya laGkApate rAkSasarAjasya / hRdayaM vakSaH / bhittvA / api / uragebhyaH sarpebhyaH / 'uragaH pannago bhogI.. ' ityamaraH / priyaM 'rAvaNo yuSmAkaM kanyA hattI mayA'dya vyApAdita' iti prItikaraM vAkyam / bhAkhyAtum / iva / bhuvam 'bhitve 'ti pUrvato'nuvRttam / viveza praviveza / raghuvaMzasyedaM padyam // 143 // ' utprekSitaM phalaM nirdizati - atretyAdinA / spaSTam / idambodhyam - rAmavANasya pAtAlapravezo rAmasya vIryAtizaya. dyotanArthastatra priyAkhyAnamutprekSitam / iti / hetUtprekSAmudAharati- hetUtprekSA / yathA priye ! ( idamadhyAhAryam ) yatra / tvAm / vicinvatA'nveSayatA / gayA / urvyAM pRthivyAm | 'vasudhorvI vasundharA / ' ityamara: / bhraSTaM cyutam / ekam / ( viziSyabodhanArthamidam ) nUpuraM tadAkhyaM caraNAbharaNam / tvaccaraNAravindavizleSaduHkhAt tava caraNAravindaM tasya vizleSastasya duHkhaM tasmAt / iva / baddhamaunaM baddhaM dRDhapratijJaM gRhItaM maunaM tUSNImbhavanatrataM yena tathoktam / adRzyata dRSTam / sA / eSA / sthalI bhUmiH / raghuvaMzasyedaM padyam / indravajropendravajrayorupajAti chandaH / rAvaNaM nihatya puSpakeNAgacchato rAmasya sItAM prati sItAnUpuralAbhadezapradarzanaparamidaM vacaH / atra sItAcaraNavizleSaduHkhatvena sItAcaraNAsambandha utprekSitaH // 144 // utprekSitamarthaM nirdizati-bhatretyAdinA / spaSTam / udAharaNAntaraviSaye prAha evamanyaditi / spaSTam / tathA ca - dravyasya svarUpotprekSA yathA- 'pAtAlametannayanotsavena vilokya zUnyaM zazalAJchanena / ihAGganAbhiH svamukhacchalena kRtA'mbare candramayIva sRSTiH // ' ityatra 'candramayIve 'ti candrasyaikatvena dravyotprekSA / iti / atrAnye tu prAhu:jAtyAderiva dravyasyApi svarUpAdikRtaM bhedatrayam / tatra svarUpotprekSodAhRtaiva, phalotprekSA yathA-'madhye salilamAdityasa mmukhaM dhUlidhUsarA: / kumudinyastapasyanti candrAyeva dine dine // ' atra hi 'candrAyeve 'ti / hetUtprekSA yathA- 'jayati ziziratAyAH kAraNaM sA himAMzo tripurahara kirITAdApatantI busindhuH / satatasahanivAsI kSIrasindhoH prasUto himakara i hetuH zvaityazaityasya yasyAH // ' atra himakarasya hetutvenotprekSitam / svarUpotprekSAyA bhedAntaraM nirdizati - 121 tatra tAsu niruktAsUtprekSAsu madhye | svarUpagAH svarUpotprekSAH / nimittasya guNakriyA rUpasya prayojakasya / utktyanuktyoH uktAvanuktau cetyarthaH / dvidhA dviprabhedAH / syu'riti zeSaH / tadeva viNoti - teSvityAdinA / spaSTam / idambodhyam-tathA ca dvAtriMzadbhedA vAcyAH svarUpotprekSAH, caturviMzatibhedAzca vAcyAH phalahetUtprekSA iti militvA'mI yathoktaprakArAH sampadyante / iti / 28
Page #796
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAhityadarpaNaH / [ dazama: pAdAnAnupAdAnAbhyAM dvAtriMzadbhedA iti militvA SaTpaJcAzadbhedA vAcyotprekSAyAH / tatra nimitta syopAdAnaM yathA pUrvodAhRte 'nAtIva' ityutprekSAyAM nimittaM pAtakitvamupAttam / anupAdAne yathA'candra ivApara' ityatra tathAvidhasaundaryyAdyatizayo nopAttaH / hetuphalayostu niyamena nimittasyopAdAnameva / tathA hi- 'vizleSaduHkhAdiva' ityatra yannimittaM baddhamaunatvam / 'AkhyAtumiva' ityatra ca bhUpravezastayoranupAdAne'saGgatameva vAkyaM syAt / pratIyamAnAyAH SoDazasu bhedeSu vizeSamAha122 pratIyamAnAbhedAzca pratyekaM phalahetugAH // 97 // 218 yathodAhate 'tanvaGgayAH stanayugmena' ityatra 'lajjayeve 'ti heturutprekSitaH / asyAmapi nimitta - syAnupAdAnaM na sambhavati / ivAdyanupAdAne nimittasya vAkIrttane utprekSaNasya pramAturnizvetumazakyatvAt / svarUpotprekSA'pyatra na sambhavati, dharmAntaratAdAtmyanibandhanAyAmasyAmivAdyaprayoge vizeSaNayoge satyatizayokterabhyupagamAt / yathA - 'ayaM rAjA'paraH pAkazAsanaH' iti / I diGmAtramudAharati-tatretyAdinA / spaSTam / nanvevaM hetuphalotprekSAsvapi nimittasyoktAnuktatvaM kuto netyAhahetuphalayorhetutprekSAyAM phalotprekSAyAM cetyarthaH / jAtyabhiprAyeNaikatvam / tu / niyamenAvyabhicAreNa / nimi. tasya / upAdAnamuktiH / eva, 'hetUtprekSAyAM phalarUpasya nimittasya phalotprekSAyAM heturUpasya cAvazyavAcyatvA' diti zeSaH / tadevopapAdayati- tathAhi / 'vizleSaduHkhAdiva' ityatra 'hetUtprekSAyA 'miti zeSaH / yat / baddhamaunatvam | nimittam / 'AkhyAtumiva' ityatra 'phalotprekSAyA' miti zeSaH / ca / bhUpravezaH / 'yannimitta' miti pUrvanuSajyate / tayoddhamaunatva pAtAlapravezarUpayornimittayoriti bhAvaH / anupAdAne'nuktau / satyarthe saptamIyam / vAkyam | akhaGgatam / eva / syAt / 'anvaya vaikalyApatte' riti zeSaH / evaM vAcyatprekSAM nirUpya pratIyamAnotprekSAM viziSya lakSayitumAha-pratIyamAnAyAH SoDazasu / bhedeSu / vizeSaM bhedam / Aha- 122 pratIyetyAdinA / 122 pratIyamAnAbhedAH pratIyamAnotprekSAyAH prabhedAH / ca / pratyekaM bhedabhedaM pratIti bhAvaH / phalahetugAH phalagA hetugAzceti dvidhA bhidyamAnA dvAtriMzadbhedAH sampadyante / tatrAyA yathA- 'rAhuNA grasyate pUrNaH pAnthahiMsraH kalAnidhiH / dIneSvAryeNa mArgeNa vartitavyaM sughoSitum // ' iti, atra hIvAdyabhAvAtpratIyamAnA 'sughoSitu 'miti grasanasya ca phalamiti phalarUpA ca // 97 // I antyAM svayaM nirdizati yathetyAdinA / spaSTam / asyA anuktanimittAtvAbhAvamupapAdayati-asyAM pratIyamAnAyAM phalAdyutprekSAyAm / api / 'na kevalaM vAcyAyA 'miti zeSaH / nimittsy| anupAdAnamupAdAnAbhAvaH / na / sambhavati / hetuM nirdizati - ivAdyanupAdAne ivAderanupAdAnaM tasmin satIti bhAvaH / nimittasya / vA / bhakIrttane / 'satI'ti zeSaH / utprekSaNasya sambhAvanAyAH / sambandhasAmAnya vivakSayeyaM SaSThI / pramAtuH / nizce. tum| azakyatvAt / ayambhAvaH - yatraivAderanupAdAnaM tatra yadi nimittasyApyanupAdAnaM syAt tarhi utprekSyamANasyArthasya pramAtRjanahRdayaGgamatvaM nopapayeta, pramAtRjanahRdayaGgamo hyutprekSyamANo'rthaH asau eva pratIyamAnAyAM nimitta. svanAvasthitaH athAsyAnupAdAne svataH pramAtRjanahRdayaGgamatvAbhAvaH / ata eva prAgapi hetuphalayostu - 'niyamane nimitasyopAdAnameva' ityupadiSTam / iti / nanu pratIyamAnAyAH svarUpagAtvaM kuta ityAzaGkayAha- atrAsyAM pratIyamAnAyAm / svarUpotprekSA / api / 'na kevalamanupAttanimitte' ti zeSaH / na / sambhavati / hetuM nirdizati-dharmAntaratA. dAmyanibandhanAyAM dharmAntaraMmanyo dharmastena tasya vA tAdAtmyamabheda: tannibandhanaM kAraNaM yasyAstasyAM tathAbhUtAyAm / prakRtadharmApekSayA'prakRtadharmmo dharmmAntaramiti prakRtasyAprakRtatAdAtmyApAdAne dharmAntaratAdAtmyanibandhanaM vyaktamiti bodhyam / 'dhantaratAdAtmyanibandhatAyAmiti pAThAntaraM spaSTArtham / asyAmutprekSAyAm / ivAdyaprayoge / 'satI'ti zeSaH / vizeSaNayoge vizeSaNasyAsambhavitve'pi sambhavitvena sambhAvakasya dharmasya yogastasmin / sati / atizayoktestadAkhyasyAlaGkArasya / abhyupagamAt strIkArAt / udAharati-yathA'ayam / rAjA / aparo dvitIyaH / pAkazAsana indraH / iti / idamuktam - ivAdyabhAve hi 'ayaM rAjA'
Page #797
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] tadevaMdvAtriMzatprakArA pratIyamAnotprekSA / rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / 219 123 uktyanutayoH prastutasya pratyekaM tA api dvidhA / tA utprekSAH / uktau yathA- ' UruH kuraGgakadRzaH' iti / anuktau yathA mama prabhAvatyAm, 'pradyumnaH - iha hi samprati digantaramAcchAdayatA timirapaTalenaghaTitamivAJjanapuGkhaiH pUritamiva mRgamadakSodaiH / tatamiva tamAlatarubhirvRtamiva nIlAMzukairbhuvanam // 145 // aJjanAdinA ghaTitatvAderutprekSaNIyasya viSayavyAptatvaM nopAttaMm / yathA vA-'limpatIva tamo'GgAni varSatIvAJjanaM nabhaH / asatpuruSaseveva dRSTirniSphalatAM gatA // 146 // ' atra tamaso lepanasya vyApanarUpo viSayo nopAtto'JjanavarSaNasya ca tamaHsampAtaH / anayorutprekSAnimittaM ca tamaso'ti bahulatvam, dhAyarUpeNAdhaH saMyogazca yathAsaGkhayam / kecittu - 'bhalepanakartRbhUtamapi tamolepana kartRtvenotprekSitaM vyApanaM ca nimittam, evaM nabho'pi varSakriyAkartRtvena / ' ityAhuH / paraH pAkazAsanaH' ityutprekSAyA anupAttanimittAyA udAharaNaM syAt, etadevAbhede bhedarUpAyA atizayokteH / ato'nayoH sAGkarya mApadyeteti / tat / evam / dvAtriMzatprakArA / pratIyamAnA / utprekSA / ayambhAvaH - jAtigatA guNagatA kriyAgatA dravyagatA ceti caturvidhA pratIyamAnotprekSA, sA ca bhAvAbhimAninyabhAvAbhimAninI ceti aSTavidhA, eSA ca guNanimitta kriyAnimittA ceti SoDazavidhApi phalarUpA heturUpA ceti dvidhA bhidyamAnA yathoktaprakArA / iti / prakArAntareNa bhedaM nirdizati- 123 tA aSTAzItividhA utprekSAH / api / pratyekam / prastutasyopameyasya / uktayanuktayoruktAvanuktau ca satyAmityarthaH / dvidhA dvividhA bhavanti / evaM rasainagavidhumitAH sarvA vAcyAH pratIyamAnAzcotprekSA jJeyA iti niSkRSTo'rthaH / kArikAyAH kaThinAMzaM parihartuM tatpadaM vyAcaSTe - tA ityAdinA / spaSTam / udAharati-uktau 'prastutasye' ti zeSaH / yathA 'utprekSe'ti zeSaH / ' UruH kuraGgakadRzaH' iti / ayambhAvaH - atrorurvijayastambhatvena sambhAvita ityUrurupameyabhUtaH, etasya coktatvAt uktaprastuteyamutprekSA / iti dik / anuktau / 'prastutasye 'ti zeSaH / yathA / mama / prabhAvatyAm ' pradyumnaH 'Ahe'ti zeSaH / ihAsmin raNapradeze / hi / samprati / digantaram / AcchAdayatA tirodadhAnena / timirapaTalenAndhakArapujena 'sarve malinIkRtaM yataH iti zeSaH / aJjanapuraJjanasya kajjalasya pujAstaiH / 'aJjanaM kajjale cAktau sauvIre ca rasAJjane / ' iti medinI / ghaTitaM nimmitam / iva / mRgamadakSodaiH kastUrIcUrNaiH / 'cUrNe kSoda' ityamaraH / pUritaM pUrNam / iva / tamAlatarubhi stamAlavRkSaiH / tataM vistRtam / iva / nIlAMzukairnIlavastraiH / vRtamAvRtam / iva / bhuvanaM lokaH / anopagItirachandaH // 145 // ' tamasA vyAptamityupakramya 'ghaTitamivAjanaputrai' rityAyutprekSitamiti tamaso vyAptiH prastutA, aJjanapujAdinA ghaTitatvAdyutprekSyamANamaprastutaM cetyevaM sthitau tamaso vyApterudAhRtapadye'nabhidhAnAdanupAttaprastutA'tretyAha- atrAsminnudAhRte ye / aJjanAdinA / 'aJjanene 'ti pAThe tvAdipadamupalakSaNIyam / ghaTitatvAderghaTitatvAdirUpasya / utprekSaNIyasya / viSayavyAptatvaM viSaya eka vyAptatvaM vyAptiH / 'tamasa' iti tu zeSaH / na / upAttam / nanu' timirapaTalene' tyAdinA viSaya upAtta eveti cedidamudAhAryyamityAzayenAha-yathA vetyAdi / yathA / vA / tamo'ndhakAraH / aGgAni gAtrANi / limpati liptAni karoti / iva / nabha AkAzam ( kartRpadam ) aJjanaM kajjalam / varSati vRSTaM karoti / iva / ataH - dRSTinaitram / jAtAvekavacanam / asatpuruSasevA'santo duSTAH kadaryyA iti yAvat ye puruSAsteSAM sevA / iva / niSphalatAM vyarthatAm / gatA / mRcchakaTikasyedaM padyam // 146 // ' asyottare'rddhe tUpameti taccarcA vihAyAha- atretyAdi / spaSTam / yathAsaGkhyaM yathAkramam / ayambhAvaH - 'limpatIva tamo'jJAnI' tyatra tamaso vyAptirviSayaH, sa eva lepanatvenotprekSitaH 'varSatIvAJjanaM nabhaH' ityatra tamasaH sammato nabhaH
Page #798
--------------------------------------------------------------------------
________________ 160 saahitydrpnnH| [dazama:124 alaGkArAntarotthA sA vaividhyamAdhakaM bhajet // 98 // . tatra sApahavotprekSA yathA mama'azrucchalena sudRzo hutpaavkdhuumklussaakssyaaH| aprApya mAnamate vigalati lAvaNyavAripUra iva // 17 // ' zleSahetugA yathA-muktotkaraH saGkaTazuktimadhyAdvinirgataH saarslocnaayaaH| jAnImahe syAH kamanIyakambugrIvA'dhivAsAdguNavattvamApa // 148 // " kartRkAjanakarmakavarSaNatvenotprekSito 'viSayaH / ubhayorapyanupAdAnamiti anupAttaviSayo (prastuto) tprekSeyamubhayatra / ata evoktam-'atra..tamaH / sampAtaH'iti / tamaHkartakaM sambhAvyamAnaM lepanaM ca tamaso bhUyastvanimittakam, tamobhUyastve hi tamaHkarttakena lepanena bhuvanamalinIkaraNatvopapattiH / nabhaHkartRkamannanavarSaNaM ca sambhAvyamAnaM tamaso'dhaHprasAranimittakam, tamaso'dhaHprasAre hi nabhaHkartRkAjanakarmakavarSaNasambhAvanAyA upapattiH / ata evoktam-anayorityAdi / paramatena samAdhatte-kecittvityAdinA / spaSTam / ayambhAvaH-acetanaM tamaH, tasya lepanakartRtvamasambhavam, athApyetadutprekSitam, iti tamaso lepanAkatatve'pi tamolepanakartakatvotprekSaNe tamaso vyApanaM viSayaH, sa ca noktaH / tathA-nabhasI varSaNakriyAkartatvam, aJjanasya ca varSaNakriyAkarmatvamasambhavam, athA'pyetadubhayamutprekSitam, iti nabhaso'anAvarSakatve'pi aJjamavarSakatvotprekSaNe tamaso'dhaH saMyogo viSayaH, sa ca noktaH / evam-aJjanasya nabhaHkarttakavarSaNakarmakatvAsambhaye'pi nabhaHkartakavarSaNakarmakatvotprekSaNe tamaso nibiDIbhavanaM viSayaH, so'pyanupAttaH / ata evAtrAnuphaprastuto(viSayo)tprekSA / iti / atra vivRtikArA AhuH-'nabhasonavartatvena sambhAvanAyAM prakRtasyopameyasya tamaso bodho durghaTa ityakharasaH 'keci'dityanena sUcitaH / apare tu-'tamo'janatvenotprekSitam, nIlatvamatrotprekSitam'ityAhuH / ' iti / asyAM camatkArAtizayAdhAnAyopAyaM nirdizati-124 sA niruktotprekSA / alaGkArAntarotthA'laGkArA. ntarAdutthotthiteti tathoktA / alaGkArAntaramAzrityotpAditeti bhaavH| adhikam / vaicitryaM vicchittim|bhjetaavhe' diti pAThAntaram / evaM ca-asyA yadi camatkArAtizayo'bhimato bhavet , tarhi alaGkArAntareNainAM saMmizrayet / iti phalito'rthaH // udAharati-satra tAsUtprekSAsu madhye / sApahnavA / utpekSA / yathA / mm| hutapAvakadhUmakaluSAkSyA hutaH kRtahomo yaH pAvako'mistasya dhUmastena kaluSe Avile akSiNI yasyAstasyA iti tathoktAyAH |sudRshH| azrucchalena jalodgamamiSeNa / lAvaNyavAripUro lAvaNyameva vAAra tasya pUraH pravAhaH / 'pUro jalapravAhe syAdraNasaMzuddhikhAdyayoH / ' iti medinii| aGge zarIre / 'ajhaM gAtre...triSvaGgavati cAntike' iti medinI / mAnamiyattAm / aprApyAlabdhvA / iv|viglti / atrodgItizchandaH // 147 // __ atredambodhyam-chalazabdasya kaitavArthakatayA tenAzrUNAmapahnavazceti kaitavApahRtiH, netrayoH kaluSAbhidhAnena abhradmayogyatAyAzca samarthanamiti parikaraH, lAvaNyasya vAripUratvena pariNAmokteH pariNAmazcetyevaM yadyapi kevalayA nApaddhatyeyamutprekSA saGkIrNA, kintu parikarapariNAmAbhyAmapi, athApi aUNyapahvaya lAvaNyavAripUratvenotprekSaNe eva parikarapariNAmayorantaH. sAcivyam / iti sApahavA (apatyalakAramUlA) edhotprekSA camatkurute / iti yathoktaM jyAyaH / evamapahnutimUlImudAhRtyazlepahetUbhayamUlAmudAharati-zleSahetugA zleSahetU gacchatIti tathoktA / zleSahetumUlotprekSati bhAvaH / yathA / saGkaTazuktimadhyAtsaGkaTaM saGkIrNe yat zuktimadhyaM zuktigarbhabhAgastasmAt tadadhyudhyeti bhAvaH / vinirgtH| 'kArAgAramanubhUya nistIrNapratyavAyakleza' iti tu dhvanyo'rthaH / muktotkaro muktAnAM mauktikAnAmutkaraH samUhaH / 'muktAnAM bandhanato nistIrNAnA miti tu dhvanyo'rthaH / asyAH / sArasalocanAyAH kamalanetrAyAH / (atraarddhaantraikpdtvm)| kamanIyakambugrIvA'dhivAsAt kamanIyo ramaNIyo yaH kambuH zaGkhastadrIvA (tasya grIveti tu dhvanyo'rthaH ) tasyA adhivAsa AzrayaH, tasyAmadhivAso nivAsa iti vA tasmAt / guNavattvaM sukataphalabhUta. yazasvitA''dizAlitvam' sUtravattvaM vA / bhApa prAptavAn / iti-jAmImahe vayaM bhAvayAma iti bhAvaH / indravajropendravajrayorupajAtizchandaH / / 148 / / '
Page #799
--------------------------------------------------------------------------
________________ / paricchedaH / rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| 221 ___bhatra-guNatattve shlessH| kambugrIvA'dhivAsAdiveti hetUtprekSAyA hetuH / atra 'jAmImahe' ityutprekSAvAcakam / evam 125 manye zaGke dhruvaM prAyo nUnamityevamAdayaH / kvacidupamopakramotprekSA, yathA'pArejalaM nIranidherapazyanmurArirAnIlapalAzarAzIH / banAvalIrutkalikAsahasrapratikSaNotkUlitazaivalAbhAH // 149 // ityatra-AbhAzabdasyopamAvAcakatvAdupakrame upamA, paryavasAne tu-jaladhitIre zaivAlasthiteH sambhAvanAnupapatteH sambhAvanotthAnamityutprekSA / evam-virahavarNane, 'keyUrAyitamaGgadaiH // ' lakSyaM saGgamayati-atrAguNavatve guNavattvaM' miti pada iti bhAvaH / shlessH| guNo mauAmapradhAne...tyAgazauryAdi sattvAdisandhyA''dyAvRttirajjuSu / ...' iti medinIkarAyuktyA guNazabdasyAnekArthavAcitayA'tra ca prayuktatvAditi zeSaH / kambugrIvA'dhivAsAdiveti / 'ceti zeSaH / hetUtprekSAyAH / hetuH / atastadubhayamUleyamutprekSeti bhAvaH / idaM bodhyam-hArasya (muktotkarasya ) guNa (sUtra ) vattvaM svataH siddham , athApi-apakRSTakulabhavAnAmapyutkRSTakulabhavAzrayayazAd guNa (yazakhitA''di) zAlitvaM bhavatIti sUcayituM zleSamupajIvyaguNavattvamutprekSitamiti zleSamUlAtvametasyAH / tatra ca heturvAsA' diti paJcamyuktaH / zuktimadhyApekSayA kambugrIvAyA mahattvAttatrAdhivAsasya guNavattvalAbhe ca hetutvamucitamevotprekSyamANam / iti / nanUtprekSAmahe ityAderabhAvAt kthmiymutprekssetyaashngkyaah-atrtyaadi| spaSTam / na kevalametadevetyAha-evaM yathedaM tatheti bhAvaH / 125 manye / zaGke / dhruvm| praayH| nUnam / ityevamAdaya ityAdaya ityarthaH / 'utprekSAvAcakA'iti zeSaH / Adipadena-'jAnImahe, sambhAvayAmaH, utprekSAmahe, khalu, kila, iva, kimu, nanu' prabhRtInAM grahaNam / ata evAhuzcitramImAMsAkArA:- "manye, zaGke, dhravaM, prAyo, nUnamityevamAdibhiH / utprekSA vyajyate zabdarivazabdo'pi tAdRzaH / ityatrAdizabdena'tarkayAmi, sambhAvayAmi, jAne, utprekSe, syAt ; ityevamAdInAM saGgrahaH / " iti / upamAmUlAmudAharati-kvacit / upamopakramopamopakrame Arambhe (mUlatvena sthitA) yasyAstathoktA / utprekssaa| yathA / 'murAriH zrIkRSNacandraH / nIranidheH samudrasya / pArejalaM jalasya pAre / 'pAre madhye SaSThayA vA' 2 / 1 / 18 ityavyayIbhAvaH, tatsambandhAt pArazabdasyaidantatvaM nipAtasiddham / AnIlapalAzarAzIrAsamantAnIlA ityAnIlAH palAzarAzayaH (palAzAnAM patrANAM rAzayaH pujAH) yAsAM tAH tathoktAH / 'patraM palAzaM chadanam' ityamaraH / utkalikAsahasrapratikSaNotkUlitazaivalAbhA utkalikAnAmUmINAM sahasraM tena pratikSaNamutkUlitA udgatAH kUlaM kUladezaM prApitA iti yAvat ,ye zaivalAH zevAlAni teSAmAbhevAbhA yAsAM tAH tathoktAH / 'ammirutklikollolkllollhristthaa|' iti halAyudhaH / 'tatkaroti tdaacsstte|'* iti NyantAd utkUlazabdAt karmaNi ktaH / 'jalanIlI tu zevAlaM zaivalaH' ityamaraH / vanAvalIvanapaGktI: / apazyat / zizupAlavadhasyedaM padyam / indravajropendravajrayorupajAtizchandaH // 149 // ' udAhRtamarthaM sambhAvayati-ityatrodAhRte padya / AbhAzabdasya zaivalAbhA' ityaMzabhUtasyeti zeSaH / upamAvAca. katvAt / upakrame Arambhe / upamA / paryavasAne vicAradazAyAm / tu / jaladhitIre / zaivAlasthiteH / sambhAvanAnupapatterasambhava ityasmAddhetorityarthaH / sambhAvanotthAnamutprekSaNodabhAvanam / iti / utprekSA / ayambhAvaH-sAmyamAzrityAnidama idamA sambhAvanamutprekSA, yadyapi jalAzayaprAnte zaivalaH prAyaH sambhavati, kintu na samudrasya prAnte, atra hi dUrasthitasya dRSTyA samudrajalasya khAbhAviko nIlimaiva zaivalatvena pratIyate, anaH pratItiriyaM yadyapi bhrAntirUpA, tathA'pi prakRte zaivalasya jalIyatvena jalAzayAntaravatsamudrasyApi jalAzayatvenAtra tatsambhavaH syAditi nAsyA bhrAntirUpatvam, kintu tathotprekSAyA upaskArakatvameva / iti / __anyatrApyevamUtyamityAha-evam / virahavarNane 'utkrAnta' iti zeSaH / 'aGgadaiH kaGkaNaiH / 'aGgadaM karabhUSAyAM keyUre suhRdi triSu / aGgado vAliputre nA hastinIdigbhidoH striyAm // ' iti gopAlaH / keyUrAyitaM keyUrivAca.
Page #800
--------------------------------------------------------------------------
________________ 223 saahitydrpnnH| [ dazamaHityatra vikAsinIlotpalati sma kaNe mRgAyatAkSyAH kuTilaH kttaakssH|' ityAdau ca jJeyam / bhrAntimadalaGkAre-'mugdhA dugdhadhiyA' ityAdau bhrAntAnAM vallavAdInAM viSayasya candrikA''dekhanaM nAsti, tadupanivandhanasya kavinaiva kRtatvAt / iha tu sambhAvanAka vipayasyApi jJAnamiti dvayo dH| sandehe-samakakSatayA koTidvayasya pratItiH, iha tUtkaTA khambhAvyabhUtA ekA kottiH| atizayoktI viSayiNaH pratItasya paryavasAne'satyatA pratIyate, iha tu pratItikAla eveti bhedaH / yanu 'raJjitA nu vividhAstaruzailA nAmitaM nu gamanaM sthagitaM nu| pUritA nu viSameSu dharitrI saMhatA nu kakubhastimireNa // 150 // " ritam / 'prayAsyantaM priyaM zrutvA govindaM vrajayoSitAm / tatkSaNAjjAtamaunAnA' miti pUrva pAdatrayamiti boddhavyam / 'kaGkaNairaGgadAyita'miti pAThAntaram / ' ityatra 'Aya'pratyayasyopamAvAcakatvenopakrame upamAyAH pratItAvapi bhujamadhye kaGkaNasthiterasambhavAt sambhAvanopayogitAyAM paryavasAnAdutprekSA iti zeSaH / mRgAyatAkSyA mRgAkSiNI ivAyate akSite akSiNI yasyAstasyAH / kuTilaH / kaTAkSaH / karNe / vikAsinIlotpalati vikasanazIlaM nIlakamalamivAcarati / sma / 'nAsA'gramuktAmadharaprasArirocininAyeva ca vidrumAbhAm // ' ityuttaramarddhamiti bodhyam / upendravajrendravajrayorupajAtizchandaH // ' ityAdau / ca / 'kvi'pratyayasyopamAvAcakatvenopamAyA upakrame pratItAvapi karNe kaTAkSasyAsambhavAttattvena sambhAvanAdutprekSaveti / jJeyam / / . asyA mAlArUpAtvamapi dRzyate yathA-'dvinetra iva vAsavaH karayugo vivaskhAniva dvitIya iva candramAH zritavapurmanobhUriva / narAkRtirivAmbudhiSuhArava kSamAmAgato nuto nikhilabhUsurairjayati ko'pi bhUmIpatiH // ' iti / bodhasaukAyAsyA alaGkArAntarataH sAmyabhramaM nirAkartumupakramate-bhrAntimadalaGkAre-'mugdhAdugdhadhiyA' ityAdau mugdhA dugdhadhiyA gavAM vidadhate kumbhAnadho vallavAH karNe kairavazaGkayA kuvalayaM kurvanti kAntA api / karkandhUphalamuzcinoti zayarI muktAphalAkAkSayA sAndrA candramaso na kasya kurute cittabhramaM candrikA // ' ityatretyarthaH / bhrAntAnAm / vallavAdInAm / viSayasyopameyabhUtasya / candrikA''deH / jJAnam / na / asti / tadupanibandhanasya tasya candrikA''dyajJAnasyopanivandhanaM varNanam / kavinA / eva / kRtatvAt darzitatvAt / ihAsyAmutprekSAyAm / tu / sambhAvanAkarturutprekSakasya kavairanyasya veti bhAvaH / viSayasyopameyabhUtasya 'UruH kuruGgakadRza' ityAdAvUrvAderiti bhAvaH / jJAnam / api eva (nipAtAnAmanekArthatvam ) / iti / dvayontimadutpre. kSayoH / bhedaH / sandehe / 'kiM tAruNyataroriyaM rasabharodbhinnA navA vallarI' ityAdAviti zeSaH / koTidvayasyopameyopamAnayoH / samakakSatayA samAnAvasthAkatvena / abhede tRtIyA / pratItiH / ihAsyAmutprekSAyAm / tu / utkaTA nizcitaprAyA / sambhAvyabhUtotprekSaNIyA anirdhAritakharUpeti yAvat / ekopamAnarUpA / koTi: prakAraH / 'koTi: strI dhanuSo'gre'zrI saGkhyAbhedaprakarSayoH / ' iti medinI / 'ato'nayorbheda'iti zeSaH / atizayoktau 'kathamupari kalApinaH kalApa' ityAdau / pratItasya jJAtasya / viSayiNa upamAnasya / paryavasAne vicArAntimadazAyAm / asatyatA pratIyate / ihotprekSAyAm / tu / pratItikAle / eva / asatyatA pratiSThiteti zeSaH / iti / bhedaH / ayambhAvaH-AhAryo'nyatAdAtmyapratyayaH sambhAvanA,eSaivotprekSAyA mUlam / anAhAryo'nya. tAdAtmyapratyayo'dhyavasAnam , etadevAtizayoktabIjam / ataH-pUrvatra na nizcito'nyatAdAtmyapratyayaH / atizayoktau tu nizcita ityanayorbhedakam / iti / kvacidAcAryANAmapi bhramaH sambhavatIti nitAntaM gaveSaNIyamityupadeSTukAma Aha-yat / tu / kecit / alaGkArasarvakhakArAdaya iti bhAvaH / AhuH / 'timireNAndhakAreNa / vividhA anekvidhaaH| taruzailAstaravaH zailA iveti, tarava eva zailA iti vA, taravazca zailAzceti vA, tarubhirupalakSitAdazailA iti veti tthoktaaH| rcitaaH| nu kimu ! gaganamAkAzam / nAmitamadhaHpAtitam / nu kimu ! sthagitamAcchAditam / nu kimu ! viSameSa
Page #801
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / 223 ityatra tarvAdau timirAkrAntatA raJjanAdirUpeNa sandihyata iti sandehAlaGkAraH / iti kecidAhuH, tanna; ekaviSaye samAnabalatayA'nekakoTisphuraNasyaiva sandehatvAt, iha tu tarvAdivyApteH pratisambandhibhedo vyApanAdeniMgaraNena raJjanAdeH sphuraNaM c| yaccAnye-~~-'anekatvanirdhAraNarUpavicchityAzrayatvena ekakoTyadhiko'pi bhinno'yaM sndehprkaarH|' iti vadanti sma, tadapyayuktam / nigIrNasvarUpasyAnyatAdAtmyapratItihi sambhAvanA, tasyAzcAtra sphuTatayA sadbhAvAt 'nu' zabdena ca 'iva' zabdeneva tasyA dyotanAdutprekSaveyaM bhavituM yuktaa| itylmdRssttsndehprkaarklpnyaa| bhatAnateSu pradezeSu / dharitrI pRthvii| pUritA pUrNatAM nItA / nu ! 'viSameSu dharitrI'ti samastapAThe tu viSameSormadanasya dharitrI bhUmiH AzrayabhUtA rAtririti yAvat, ityarthaH / anyatpUrvavat / kakubho dizaH / "dizastu kakubhaH kASTA" itymrH| saMhatA ekatra samAvezitAH / nu! kirAtArjunIyasyedaM padyam / khAgatAchandaH / 'khAgatA nauM bhUgau g|' iti ca tallakSaNam // 150 // ___ ityatra / trvaadau| nimiraakraanttaa'ndhkaaraacchaadittaa| raJjanAdirUpeNa / sandihyate / iti / sandehAlaGkAraH / iti / tat / na / 'yukta miti zeSaH / hetuM nirdizati-ekaviSaye ekasmin prastute (upmeye)| smaanbltyopmaansdRshkksstyaa| anekakoTisphuraNasyAnekakoTikAvagAhijJAnasya / eka / rundehatvAtsandehapadArthatvAt / 'sthANurvA puruSo vA' ityAdau yathaikasmin viSaye sthANupuruSAdyanekakoTikAvagAhi jJAnaM tulyakakSakamityasya sandehapadavAcyatvam iti bhAvaH / ihotprekSAyAmityarthaH / tu / tarvAdivyAptastaruzailAdau timiravyApteH / pratisambandhibhedastarazailagaganadharaNidizaH tamovyApteH sambandhibhUtAH, tAsAM pratyekaM raJjanAdinA tattadavagAhi jJAnaM bhinnam / tathA ca-ekaviSayakAnekakoTikAvagAhijJAnatvAbhAvAt atra sandehapadavAcyatA'nupapanneti niSkRSTo'rthaH / uktamartha draDhayitumanyadapyAha-vyApanAdeH (anAdipadamudAharaNAntaravivakSayA) viSayasya / nigaraNenAdhaHkaraNena / rakhanAdeH / AdinA nAmanAdergrahaNam / sphuraNama / c| ayambhAvaH-atra viSayastamovyAptiH, asau tathA'nabhidhAya raJjanAdinA abhidhIyate, ato'tra raJjanAderyathA prAdhAnyaM, na tathA tamovyApteH / sandehe tu-viSayasya viSayiNazca samakakSatvaM natu viSayaviSayiNoH prAdhAnyAprAdhAnyAbhyAM bhedaH / ato'trotprekSava, natu sandehaH / iti / / atra sandehaM manvAnAnAM yuktyantaraM khaNDayitumAha-yat / ca / anye rajitA nu vividhA ityAdau sandehaM khIkurvantaH / anekatva nirdhAraNarUpavicchityAzrayatvena ekatvasya nirdhAraNaM tadabhAvo'nekatvanirdhAraNameva rUpaM yasyAH sA'sau vicchittizcamatkArastasyA Azraya AdhArabhUtastasya bhAvastattvaM tena / ekakoTyadhiko'nekakoTikaH / api / aym| bhinno dvitIyaH / sndehprkaarH|' iti / vdnti| sma / eSAmayamabhiprAyaH-yatraiSa evaika iti nirdhAraNaM na syAt, tatkRtAM vicchittimAzrityAnekakoTayavagAhi jJAnamapi sandehavizeSaH / tathA ca-rajitA nu' ityAdau raJjitA eva nAmitamevetyevamekasya nizcayasyAbhAvAd raJjananAmanAdyanekakoTikasya jJAnasya ca sadbhAvAtsandeha iti phalitam / iti / nirAkaroti-tat / api / ayuktam / tadevopapAdayati-hi yataH / nigIrNasvarUpasyAdhaHkRtasvarUpasya . viSayasya / anyatAdAtmyapratItiranyena viSayiNA tAdAtmyaM tasya pratItiH / smbhaavnaa| tasyAH smbhaavnaayaaH| ca / atra / sphutttyaa| sadbhAvAt / 'nu' zabdena 'utprekSAvAcakatvenAbhimatene'ti zeSaH / ca / 'iva' zabdena / iva / tasyA / sambhAvanAyAH / dyotanAdudbodhanAt / iyam 'rajitA nu'ityA dau sandehopaskArakatvena tavAbhi. matA pratItiriti bhAvaH / utprekssaa| eva bhavitum / yuktA / ayambhAvaH -'taruzaileSu timiraM vyApta'mityAartha: prastutaH, taM ca nigIrya raJjanAdinA sAmyapratItiH 'raJjitA'ityAdinodbhAvitA, tasyAzca 'nu' zabdenotprekSopaskArakatAM pratinItatvam / ato'trotprekSaiva / iti evamalaGkArAntarato vyatiriktaviSayatayotprekSAM nirdhAya vivecanamupasaMharannAhaiti / adRSTasandehaprakArakalpanayA'dRSTaH parairanAlocitaH (ata evAnyathA'siddhAntitaH) yaH sandehaprakAra utprekSAyA alaGkArAntareNa sAGkaya'masti na veti sandehAvasthApanaM tasya kalpanA tyaa| alam /
Page #802
--------------------------------------------------------------------------
________________ 234 sAhityadarpaNaH / [dezama:'yadetacandrAntarjaladalavalIlA vitanute tadAcaSTe lokaH zazaka iti no mAM prati tthaa| ahaM tvidaM manye tvadarivirahAkrAntataruNIkaTAkSolkApAtavraNakiNakalaGkAGkitatanum // 151 // ' ityatra 'manye' zabdaprayoge'pi uktasvarUpAyAH sambhAvanAyA apratItervitarkamAtram, naasaavphnvotprekssaa| 126 siddhatve'dhyavasAyasyAtizayoktiInagadyate // 99 // . viSayanigaraNena abhedapratipattirviSayiNo'dhyavasAyaH / asya ca-utprekSAyAM viSayiNo'nizcitatvena nirdezAt sAdhyatvam, iha tu nizcitatvenaiva pratItiriti siddhatvam / viSayanigaraNaM cotpre. kSAyAM viSayasyAdhaHkaraNamAtreNa, ihApi 'mukhaM dvitIyazcandraH' ityAdau / yadAhuH na cotprekSAvAcakanivezamAtreNotprekSaiveti darzayitumAha-yat / etat dRzyamAnaM vastu iti bhAvaH / candrAntazcandrasyAntazcandramaNDalasya madhya iti bhAvaH / jaladalavalIlAM jalado meghastasya lavaH khaNDastasya lIlA vilAsaH zobheti yAvat tA tathoktAm / vitanute vistArayati / loko janaH / 'lokastu bhuvane jne|' ityamaraH / tat (vstu)| zazakaH zazasajho jantuvizeSaH / iti| AcaSTe kthyte| kintu-no| mAm / prti| tathA 'bhAsata'iti zeSaH / kiM tvAM tatpratibhAsata ityAzaGkAyAmAha-aham / tu| indu candram / tvadarivirahAkrAntataruNI...tanuM tavArayaH zatrujanAsteSAM viraheNAkAntAH pIDitA yA taruNyaH (tvayA yuddha samApitAnAM zatrUNAM yA ramaNyaH ) tAsAM kaTAkSA evolkApAtAstaiH (kRta) yad vaNaM chidraM tasya kiNo'zaH sa eva kalaGkastenAGkitA cihnitA tanuH zarIraM yasya taM tathoktam / manye / zikhariNIvRttam // 151 // tAtparya nirdizati-ityatra / 'manye zabdaprayoge 'manye' iti kriyApadasya prayoge kRte / api| uktasvarUpAyA nigINasvarUpasyAnyatAdAtmyapratItirhi sambhAvanA' ityanantaroditAyAH / sambhAvanAyAH / apratIteH pratI. tyabhAvAt / vitarkamAtra vitarka eva / nanu yadetatpadAbhyAM bodhya vastvapasyAnyAropAdapahnutimUlaivepamAstAmiti cene. tyAha-asau / apahnavotprekSA apaddhatimUlotprekSA / na / ayambhAvaH-yadetadityanena kimapi anirdiSTasvarUpaM ghastu prastutatvenAbhimatam, tasyaiva zazarUpatvaM pratiSidhya kalaGkarUpatvena vyavasthApitam, nanUpamAnasArUpyamudbhAvitam / ato'tra notprekssaa| iti| . atizayoktiM lakSayati-126 adhyavasAyasya viSayaM nigIyaM tena sahAbhinnatvenAvasthito yo viSayI tasya yaH pratyayastasyeti bhAvaH / siddhatve siddhau satyAmanizcayasambhAvanAbhyAmanAliGgitAyAM sampattAviti yAvat / . bhatizayoktiratizayena viSayanigaraNasampAditaviSayiprakarSeNoktiriti tathoktA / ata eva tathA prasiddho'laGkAra ityarthaH / nigadyate / ayambhAvaH-yatra viSayiNo viSayanigaraNapUrvaka viSayeNa saha nizcitamabhedasiddhatvamabhidhIyate / sA'tizayoktiralaGkAraH / iti // 99 // / adhyavasAyapadArthamAha-viSayanigaraNana viSayasya prastutasya nigaraNaM svarUpeNa prakaTanAbhAvastena tadabhineneti bhaavH| viSayiNo'prastutasyeti bhAvaH / abhedapratipattirabhedasya nizcayaH / adhyavasAyastatpadavAcyo'rtha iti bhAvaH / nanu siddhatvaM sAdhyatAmatikramyAvasthitatvam , tat kiMnAma sAdhyAtvamityAzaGkayAha-asyAdhyavasAyasya / ca / utprekSAyAMsambhAvanA'vasthAyAM tadAkhye'laGkAre vA / viSayiNa upameyasya / anizcitatvena / nirdezAt / sAdhyatvamasampannaMsiddhatvam / ihAsyAmatizayoktau satyAm / tu / nizcitatvena / eva / pratItirvizvAsaH / iti asmAt kAraNAt / siddhatvaM sampannakharUpatvam / nanu zabdena viSayasyAnupAdAnameva tasya nigaraNam, tacca-upAttaprastutAyAmutprekSAyAmatizayoktau ca na sambhavati, tat kathamanayorviSayanigaraNaM, kathaM vA'nayorbheda iti cet, atra viSayanigaraNamadhaHkaraNamAtreNa taccobhayatra, ubhayozca bhedo viSayanigaraNasya sAdhyatvasiddhatvAbhyAmiti dyotayitumAhaviSaye yaadi| viSayanigaraNam / ca / utprekSAyAm / ihAsyAmatizayoktau / 'mukham / dvitIyo'paraH / candraH / ' ityAdau / api / viSayasya / adhaHkaraNamAtreNApakarSakatvenaiva 'natu zabdAnupAdAnenaiveti niyama' iti zeSaH /
Page #803
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH|. 225 'viSayasyAnupAdAne'pyupAdAne'pi sUrayaH / adha:kasyAmAtreNa nigIrNatvaM pracakSate // ' iti / 127 bhede'pyabhedaH smbndhe'smbndhstdvipryyau| paurvAparyAtyayaH kAryahetvoH sA paJcadhA tataH // 10 // tadviparyayau abhede bhedaH, asambandhe sambandhaH / sAtizayoktiH / atra bhede'bhedo yathA mama 'kathamupari kalApinaH kalApo vilasati tasya tale'STamIndukhaNDam / kuvalayayugalaM tato vilolaM tilakusumaM tadadhaH prvaalmsmaat|| 152 // ' evaM viSayanigaraNasyobhayatra sAdhAraNyenopAttaprastutAtvasAdhAraNye'pi viSayanigaraNasya sAdhyatvasiddhatvAbhyAM prAnirdiSThAbhyAmeva bhedaH, utprekSAyAM ca viSayanigaraNaM yadi, tarhi zabdena tasyopAdAne'pi viSayiNA'dhaHkaraNamAtreNa; athAtizayoktau yadi, tarhi zabdena tasyopAdAne'nupAdAne'pi cetyubhayathetyapi enayobhadaH / ata evAsyA anupAttaviSayAtvamapi saGgacchate / iti niSkRSTo'rthaH / viSayanigaraNasya viSayAdhaHkaraNamAtratvasvIkAraM prAcAM saMvAdena draDhayitumAha-yat yataH kAraNAt / AhuH / 'sUrayo vidvAMsaH / 'dhImAn sUriH kRtI...' ityamaraH / viSayasya / anupAdAne 'zabdene'ti zeSaH / api / upAdAne / api / adhaHkaraNamAtreNa viSayiNA viSayasya nyUnatvapratyAyanamAtreNeti bhAvaH / nigIrNatvaM nigaraNam / pracakSate bruvate // ' iti / asyAH prabhedA~llakSayati-127 bhede / 'viSayaviSayiNo'riti zeSaH / api / abhedH| tathA-sambandhe / 'apI'ti zeSaH / asmbndhH| tathA-tadviparyAyau tayorbhade'pyabhedasya sambandhe'pyasambandhasya ca viparyayo vipriitau| evamU-kAryahetvoH kAryakAraNayoH / paurvAparyAsyayaH paurvAparyyasya pUrvapazcAdbhAvasyAtyaya ullaGghanam / 'yato'syA' miti zeSaH / tataH / sA'tizayoktiH / paJcadhA // 10 // . kArikAyAH kAThenAMzaM sugamayati-tadityAdinA / spaSTam / idaM bodhyam-adhyavasAyasya siddhatvamatizayoktiH, sA ca paJcavidhA, bhede'pyabhedapratipattirUpA, sambandhe'pyasambandhapratipattirUpA, abhede'pi bhedapratipattirUpA, asambandhe'pi sambandhapratipattirUpA, kAryakAraNayoH pUrSapazcAdbhAvatve'pi pUrvapazcAdbhAvasya viparyayastattvapratipattirUpA ceti / adhyavasAyasya siddhAvasthA ca viSayiNA viSayasya nigaraNa, taccAdhaHkaraNam / atha-yatra viSayasya viSayiNA bhede'pyabhedapratipattistatra viSayasya viSayitayA paryavasAne viSayasya nigaraNa spaSTam , evam-yatra viSayasya viSayiNA'bhede'pi bhedapratipattistatra viSayasya viSavyabhinnatve'pi viSayito bhedapratyAyanaM viSayasya nigaraNam / yatra ca yasya kasyApi vastuno yena kenApi vastunA yasmin klasmiMzcitsambandhasadbhAve'pi tasya vastunastena vastunA tasya sambandhasyApratyAyanaM, tatra yasya sambandhasya yad gopanaM tasya tadeva nigaraNamiti sphuTa viSayanigaraNam / evam-yatra yasya kasyApi vastuno yena kenApi vastunA yasya kasyacitsambandhasyAbhAve'pi tasya tena tasya sambandhasya pratyAyanam , tatra tasyAbhAvasya nigaraNa viSayanigaraNam / atha-yasya kAryyasya yat kAraNaM tasya tat pUrvabhAvi, asya ca tat pazcAdbhAvIti niyamaH, asya ca yatra viparyAyaH kAraNAt prAka kAryyasya, kAraNasya samakAle vA kAryyasya sadbhAvaH, tatra tAdRzaniyamabhaGga eva viSayanigaraNam / iti sarveSvapyeSu paJcasu bhedeSu sAmAnyalakSaNAnugatenaM kA'pi anupapattiH, tathA ca-yat paJcadhaiva lakSaNalakSaNa, tajjhaTityavayodhArthameva / ata eva tattadvayAkhyAtAra:-atizayA uktirityatizayoktiArItyevaM sAmAnya lakSaNaM vyAca. kSANA AsAmanyo'nyaM sajAtIyatvaM samAdadhate / iti dik| . . udAhartumupakramate-atraiSu paJcasu bhedeSu madhye iti yAvat / bhede / abhedH| ythaa| mama / 'kalApino mayUrasya / kalApo barhamasyAstIti kalApI / 'ata iniThanau / ' 5 / 2 / 115 itIniH / upari zirasIti bhAvaH / kalApo barham / 'kalApo bhUSaNe barhe tUNIre saMhate'pi ca / ' ityamaraH / katham / vilasati ! mayUrasya bahe pucchavatyeva dRSTacaram , asya ca kathamuparibhAge.ityAzcaryamiti bhAvaH / tasya kalApasya / tale'dhobhAge / aSTamIndukhaNDamaSTamyA induzcandrastasya (aSTakalasyAta evArddhapUrNasya candrasya) khaNDam / 'kathaM vilasatI'ti pUrvato'nuSajyate / arddhazcandraH zivasya bhAle dRSTacaraH, atha kathaM barhasyAdhobhAga ityAzcaryamiti bhAvaH / tatastasyASTamIndukhaNDasyeti
Page #804
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAhityadarpaNaH / [dazama:atra kAntAkezapAzAdermayUrakalApAdibhirabhedenAdhyavasAyaH / yathA vA-saiSA sthalI yatra vicinvatA tvAM bhraSTaM mayA nUpuramekamuAm / / ____ adRzyata tvaJcaraNAravindavizleSaduHkhAdiva badamaunam // ' atra cetanagataM maunitvamanyata , acetanagataM cAnyat iti dvayo de'pyabhedaH / evam sahAdharadalenAsyA yauvane rAgabhAk priyH|' avAdharasya rAgo lauhityam , priyasya rAgaH prema, dvayorabhedaH / abhede bhedo yathA'anyadevAGgalAvaNyamanyAH saurabhasampadaH / tasyAH padmapalAzAkSyAH sarasatvamalaukikam // 153 // ' bhAvaH / tale'iti pUrvato'nuSajyate / vilola vizeSeNa caJcalam / kuvalayayugalaM kuvalayasya nIlotpalasya yugalaM yugmam / 'kathaM vilasatI'ti pUrvato'nuSajyate / 'zyAmaM zitikaNThanIla kuvalayamindIvaraM ca nIlAbjam / iti naammaalaa| nIlakamalaM sarovarasya jale dRSTacaram , atha kathaM candrakhaNDasyAdhobhAge ityAzcaryamiti bhAvaH / tattasmAt / adho'dhastAt / kuvalayayugalasyAdhobhAge iti bhAvaH / tilakusumaM tilapuSpam / 'kathaM vilasatI'ti pUrvato'nuSajyate / tilavRkSasyopari tadIya puSpa prAyo dRSTacaram, atha katha kuvalayayugalasyAdhobhAga ityAzcayyemiti bhAvaH / a tilakusumAt / 'adha'iti dehalIdIpakanyAyena kAkAkSigolakanyAyena vA'nuSajyate / pravAlaM vidrumo navapallavo vA / 'kathaM vilasatI'ti puurvto'nussjyte| 'pravAlo vidrame vINAdaNDe'bhinavapallave / ' iti haimaH / tilapuSyasyAdhobhAge pantasyaiva dRSTacaratvam, atha kathaM pravAlamityAzcaryamiti bhAvaH / puSpitA'prAvRttam // 152 // ' lakSyaM samarthayate-atra / kAntAkezapAzAdeH / Adipadena lalATalocananAsikA'dharANAM grahaNam / mayUrakalApAdibhiH / AdipadenASTamIndukhaNDakuvalayatilapuSpapravAlAnAM grahaNam / sahAtheM tRtIyeyam / abhedena / abhedArtheyaM tRtIyA / adhyavasAyaH / idaM tattvam-atra kalApitvena prazastakezA kAntA, kalApatvena kezapAzaH, aSTamIndukhaNDatvena lalATam , kuvalayayugalatvena locanadvandvam, tilakusumatvena nAsikA, pravAlatvenAdharazcAdhyavasitaH, eSAM parasparaM bhede'pi saadRshyaatishyenaabhedo'dhyvsitH| ata eva kAntA''derniMgaraNam / etacca zabdAnupAdAnamUlam / iti| udAharaNAntaraM darzayati-yathA vA-'saiSetyAdinA / vyAkhyAtapUrvamidam / udAharaNaphalaM darzayati-atre. tyAdinA / spaSTo'rthaH / ayambhAvaH-maunaM hi vastuto'vacanatvam , tacca yadyapi cetanavizeSadharmaH, tathA'pi tasyAcetana(napura ) dharmeNa (dhvanyabhAvana) samamabhedenAdhyavasitatvam / iti| punasdAharaNAntaraM darzayati-evam-'asyAH kAntAyAH / adharadalenAdhara evaM dalaM tena / sh| yauvane / priyH| raagbhaak| yathAyathA'dharadalaM raktaM, tathAtathA kAntastasyAM rakto jAta iti bhAvaH / 'kAntAyAzconnatI jAtaH stanadvandvena ca smaraH // ' iti zeSaH / ' . udAhAr2yA nirdizati-atretyAdinA / spaSTo'rthaH / ayambhAva:-adharasya rAgo lohitavarNatvam, tasyaiva tatra sambhavAt , priyasya tu na lohitavarNatvamupayuktam, kintu premaiva rAgazabdavAcyam , asyaivAtra sambhavAt / ityevampremitvAparapayA'yasya rAgabhAktvasya prAdhAnyena priyagatatvenaivopapattau tasya ca lohitavarNatvenAdhyavasIyamAnatve bhede'pyabhedaH sampadyate / aye ca zleSamUlaH / iti / abhede bhedAtizayoktimudAhartumAha-abhede ityAdi / spaSTam / 'tsyaaH| padmapalAzAkSyAH pdmptrsdRshaaytsundrnetraayaaH| aGgalAvaNyaM zarIrasya saundaryavizeSaH / anyat bhinnamalaukikamiti yAvat / eva / saurabhasampadaH sauramasya sampadaH sampattayaH / anyA bhinnA alaukikAH / 'eveti pUrvato'nveti / tathA-sarasatvaM raso'nurAgastena saha vartata iti tasyA bhAvastattvam / alaukikaM loke'dRSTacaramiti bhAvaH / 'e'ti pUrvato'. nveti / atra lokaprasiddhalAvaNyAdyabhede'pi bhedo varNitaH, evaM sati anyadeve'tyAyuktadizA'syA lAvaNyAdau lAvaNyAdyantarAdatizayo'vagamyata iti sphuTo lAvaNyAdyantarato'bhede'pi bhedAdhyavasAyaH / 'saurabhasampada' ityatra tu * bhede'pyabhedAtizayoktiH, mAdhuryyAdiguNapuJjasya saurabhasampattabhinnatve'pi abhinnatvenAdhyavasAnAt // ' yathA vA mama'smitamaparaM ruciraparA, nayanayugalyAparaM ca cApalyam / aparaiva nAsikeyaM mukharacanA te hyalaukikI kAnte // iti // 153 //
Page #805
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] __ rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| . . 227 sambandhe'sambandho yathA'asyAHsargavidhau prajApatirabhUccandronu kAntipradaH,zRGgAraikarasaH svayaM nu madano'mAsonu pusspaakrH| vedAbhyAkhajaDaH kathaM nu viSayavyAvRttakautUhalo nirmAtuM prabhavenmanoharamidaM rUpaM purANo mubhiH||15||' aba purANaprajApatinirmANasambandhe'pyasambandhaH / asambadhe sambandho yathA sambandhe'pyasambandhamudAhartumAha-sambandha ityAdi / spaSTam / 'asyA urvshyaaH| sagaMvidhau sarga utpattistasya vidhividhAna sampAdanamiti yAvattasmin / viSaye saptamIyam / candraH / kAntipradaH kAnti khazobhAM pradadAti samarpayata iti tathoktaH / 'aatshcopsrge|' 3 / 1 / 136 iti kaH / prajApatirvidhAtA / abhUt / nu purA / atra 'a 'dityasyaivAtItArthavAcakatve'pi purA'rtha ( atItArtha) kasya nuzabdasya prayogo'tItArthasya dAvyarthi iti bodhyam / etena 'nu prazne vikalpe veti sasandeha'iti yadavyAkhyAsaM tadapAstam / 'nu praznonunaye'tItArthe vikalpavitarkayoH / ' iti haimaH / apUrvakAnteranyathA'sambhavAdidamuktam / svayaM sAkSAt / madanaH kAmadevaH / zRGgAraiH karasaH zRGgArasyaivAnubhAvayiteti bhAvaH / zRGgArasyaiko mukhyo rasa AsvAdayiteti tathoktaH / rasayatyAkhAdayatIti rasaH / pacAditvAdaca / 'asyAH sargavidhau prajApatirabhUt' ityanuSajyate / nu (atrApi atItArthamevedam , tathaivAtItArthasya dADhaya dyotayate ca ) / zRGgArarasikavAtizayasyAnyathA'sambhavAdidamuktam / puSpAkaro vasantaH, atraiva puSpANAM vikAsAtizayAt / amAso'mAmalakSmIdurbhagatvAdidoSaM syatyekapadaM haratIti tathoktaH / na mA lakSmIriti amA / 'mA strI padmAlayAyAM syAt' iti medinI / 'So' antakarmaNi ityasmAt 'Ato'nupasarge kaH / ' 31213 iti kaH / 'asyAH ..' iti pUrvavadanuSajyate / nu (atrApyatItArthakamida 'mabhU' dityartha draDhayitum ) / subhaga. tvAtizayasyAnyathA'sambhavAdidamuktam / vasantasya puSpANAmivAGgAnAM saubhagabhAjanatvavidhAnaM kavinibaddhaprauDhoktisiddham / etena aGgAnAM puSpANAmiva saukumAryAdi aSi dyotitam / evaM ca-asyAH kAntizcandraprajApatinirmitA, zRGgArarasikatvaM sAkSAnmadanaprajApatinirmitam , saubhagatvaM ca vasantaprajApatinirmitam, na tvanyaprajApatinirmitamiti phalito'rtho, dyotitazca saundaryyAtizayazca tasyA: / nanvevamanekaprajApatikatakamasyA nirmANaM,kimityadhyavasIyate ? prasiddhenaikenaiva brahmaNA tatsampAdayituM zaktatvAdityAha-vedAbhyAsajaDo vedAnAmabhyAsaH punaHpunarAmreDanamanuzIlanaM vA tena jaDaH karmAntarAnahaH / ataeva-viSayavyAvRttakautUhalo viSayebhyazcakSurAdigrAhyebhyo vyAvRttaM nivRttaM kautUhalaM kautukaM cakSurAdipravartako manovyApAra iti yAvat yasya tAdRzaH / purANo vRddho jaraTha iti yAvat / munirmananazIlo brahmeti yAvat / idam / manoharam / rUpaM kharUpam / nirmAtum / katham / nu (idaM vita) / prabhavet / na kathamapi prabhavet / atazcandrAdikartRkamevAsyAH sargavidhAnaM, natu asiddhaprajApatikatakamiti bhAvaH / atra muniri'tyasya 'brahmetyevArthaH, natu 'nArAyaNa'iti, etasya munitve'pi purANatvAbhAvAt, utpAdakatve'pi nirmAtR- . tvAbhAvAca / ataH prakRte nirmAtRtvavyavacchedasya vivakSitatvena brahmaNaH purANatvamunitvAdi adhyavasitam / yattu vyAkhyAtam 'UrUdbhavA narasakhasya muneH surstrii|' iti vikramorvazIyasandarbhAt , 'nArAyaNoraM nirbhidya sambhUtA vrvrnninii| ailasya dayitA devI yoSidratnaM kimurvshii||' iti harivaMzIyavacanAca 'muni' rityasya 'nArAyaNa' iti bhAvaH / iti / tanmandam, vedAbhyAsajaDatvAderanyathA'nupapatteH / vikramorvazIyaM padyam / urvazI prakRtya purUravasa uktiriyam / zArdUlavikrIDitaM vRttam // 154 // udAhRtamartha nirdizati-atrAsminnudAhRte padya iti bhAvaH / purANaprajApatinirmANasambandhe purANo dakSAdyapekSayA prAcIno'sau prajApatistasya nirmANaM racanA tasya sambandhastatra / purANaprajApatikartRkasya nirmANasya sambandhe iti bhAvaH / api / asambandhaH / ayambhAvaH-sakalajagatsRSTikartakatvena prajApateH, jagadantargatatayorvazyAzca sRjyasarjakatvena sambandhaH, asya ca prajApatervedAbhyAsajaDatvAdinA tAzasarjanAsambhavanidarzanenAbhAvo nidarzitaH / spaSTazca sambandhe'pyasambandhaH / asya ca candrAdeH kAntipradatvAdinA prajApatitve nirUpyamANe'tizayitatvam / pUrvArddha prayuktasya nutrayasya 'abhU' diti kriyayA bodhyasyaivArthasya dyotakatayA 'purA'bhU' dityAdAvivAnuguNyenAvasthitatvam /
Page #806
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAhityadarpaNaH / 'yadi syAnmaNDale sakta mindorindIvaradvayam / tadopamIyate tasyA vadanaM cArulocanam // 155 // ' atra yadyarthabalAdAhRtena sambandhena sambhAvanayA sambandhaH / kAryakAraNayoH paurvAparyyavipayryayazca dvidhA bhavati, kAraNAt prathamaM kAryyasya bhAvena, dvayoH samakAlitvena ca / krameNa yathA'prAgeva hariNAkSINAM cittamutkalikA''kulam / pazcAdudbhinna bakuLa rasALa mukulazriyaH // 156 // ' 'samameva samAkrAntaM dvayaM dviradagAminA / tena siMhAsanaM pitryaM maNDalaM ca mahIkSitAm // 157 // ' iha kecidAhuH - 'kezapAzAdigato laukiko'tizayo'laukikatvenAdhyavasIyate / kezapAzA 228 [ dazamaH - yadvA-teSvAyasya 'ayI' tyarthakatayA'ntyayo 'rabhU' dityarthakatayA 'abhU' dityanAdhyAharaNIyaM teSAM nUnAM sandehaparatvamapaharaNI - yam / etena - 'nu' zabdasya praznaparatayA'dhyavasAyakatA'bhAva iti dattottaram / iti / asambandhe'pi sambandhamudAharati - asambandhe ityAdinA / spaSTam / 'yadi / indovandrasya / maNDale bimbe | indIvaradvayamindIvara yonIlakamalayordvayam / khaktaM saMzliSTam / syAt / tadA / tasyA nAyikAyAH / cAhalocanaM cAruNI sundare locane yatra tattAdRzam / vadanaM mukham / upamIyate nAnyatheti zeSaH // 155 // atra sambandhyavasAyaM darzayati-atra / yadyarthabalAt 'yadItyasyArthasAmarthyAt / AhatenAropitena kalpiteneti yAvat / sambandhena / abhede tRtIyA / sambhAvanayA'dhyavasAyena / atrApyabhede'pi tRtIyA / sambandhaH / tathA ca yadyapi mukhaM nirupamameva, tathA'pi yadi candramaNDala evendIvaradvayamudiyAt tadA tenedamupamIyetetyevaM tatsAdRzyasya sambandhAsatve'pi yadyarthasAmarthyAdAropitaH sambhAvanA'bhinnaH sambandho'dhyavasita iti bodhyam / ye tu kalpitopamAmenAmevAGgIkurvanti, tanmate 'dhIradhvanibhiralaM te nIrada ! me mAsiko garbhaH / unmadavAraNabuddhayA madhye jaraThaM samucchalati // ityudAharaNam / atra hi siMhyA meghaM pratyuktau mAsikagarbhasya samucchalanA sambandhe'pi zauryAtizAyikA samucchalana sambandhAdhyavasAyarUpA'tizayoktiH / kAryakAraNayoH paurvAparyAtyayamudAhartukAma AhakAyyaityAdi / spaSTam | 'hariNAkSINAM mRgalocanAnAM nAyikAnAm / prAk prathamam / eva / cittam / utkalikAsskulamutkalikayotkaNThayA riraMsayeti yAvat, Akulamiti tathoktam / 'jAta' miti zeSaH / ' kathitotkalikotkaNThAhelAsalilavIciSu / ' iti medinI / pazcAttadanantaram / udbhinnabakularasAlamukulazriya udbhinnA vikasitAzca tA bakularasAlamukulaviyo bakulAnAM rasAla (Amra) mukulAnAM ca zriyaH sampattaya iti tathoktAH / ' jAtA' iti zeSaH / bakulAdInAM sampattayaH kila madanonnetrya iti bakulAdizrINAmudbhedAnantaraM riraMsodbhAvanAyA vAcyatve'pi anyathAvacanaM riraMsAyA atizayaM dyotayitumiti bodhyam // 156 // 'tena / dviradagAminA dvirado gajarAjastadvadgantuM zIlamasyAstIti tena / 'raghuNA' iti zeSaH / samamekadA / eva / pitryaM pituH prAptam / siMhAsanaM rAjAsanam / mahIkSitAM rAjJAm / 'rAjJi raattrpaarthivkssmaabhRnnRpbhuupmhiikssitH|' ityamaraH / maNDalaM dezaH samudAya vA / 'maNDalaM dezabimbayoH / bhujaGgabhede paridhau zuni dvAdazarAjake / saGghAte kuSTabhede ceti kozaH / ca / dvayam / samAkrAntaM samyagAruhyAdhikRtaM jitvA vazIkRtaM ceti bhAvaH / raghuvaMzasyedaM padyam / atra rAjAsanAdhirohaNaM kAraNaM rAjamaNDalavazIkaraNaM ca kAryamityanayorekakAlatvenAdhyavasAnam / na ca ' dhunoti cAsi tanute ca kIrtim / ' ityAdivat 'sama' miti prayogavazAt samuccayaH zaGkayaH, virUpazabdAbhyAmeva kriyA'naikye tatsvIkArAt // 157 // ' alaGkArasarvasvakArANAM dharmamAtragatamadhyavasAyaM svIkurvatAM mataM dUSayitumAha- ihAsminprakaraNe / kecita 'AlaGkArikA' iti zeSaH / AhuH / kezapAzAdigataH / Adipadena netrAdInAM grahaNam / laukiko lokaprasiddhaH / atizayaH tatteSAM sAdRzyamUla utkarSaH / alaukikatvena 'kavipratibhAsamarpitene 'ti zeSaH / adhyavasIyate'bhedena pratyAyyate / ayameSAM bhAvaH - kezapAzAdInAM kalApAdibhirbhede'pi laukikaM ( vAstavaM ) saundaryyam ( atizayitatvam ) kavipratibhAsamarpitena saundaryeNa ( atizayitatvena ) abhedenAdhyavasIyate, tadeva teSAM bhede'pi abhedAbhidhAne nimittam / tathA ca dharmaMgatAbhedAdhyavasAyo dhamigatabhedasya tirodhAyakaH / iti / evamakhIkAre ApattimudbhAvayati-kezapAzA
Page #807
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / / 229 dInAM kalApAdibhiradhyavasAye vivakSite 'anyadevAGgalAvaNya' mityAdiSu prkaareshvvyaaptirlkssnnsy|' iti, tannaH tatrApi hi aGgalAvaNyamanyatvenAdhyavasIyate / tathAhi-'anyadeve' ti sthAne 'anyadive'ti pAThe'dhyavasAyasyAsAdhyatvamevetyutprekSA'GgIkriyate / 'prAgeva hariNAkSINA' mityatra bakulAdizrINAM prathamabhAvitA'pi pazcAdbhAvitvena adhyvsitaa| ata evAtrApi iva'zabdaprayoge utprekssaa| evamanyatra / ... 128 padArthAnAM prastutAnAmanyeSAM vA yadA bhavet / ekadharmAbhisambandhaH syAttadA tulyayogitA // 101 // -dInAm / klaapaadibhiH| Adipadena kuvalayAdInAM grahaNam / sahArtheya tRtIyA / adhyavasAye'bhedapratyAyane / vivakSite / 'satI'ti zeSaH / 'anydevaangglaavnny'mityaadissu| prakAreSu abhedAdiSu bhedAdyadhyavasAyAbhidhAnamUleSu bhedeSu iti bhAvaH / lakSaNasya 'siddhatve'dhyavasAyasyAtizayoktirityuktasya svarUpasya / avyAptiranugamAbhAvaH / ayambhAva:-atha yadi dharmiNo de'pi dharmiNorevAbhedAdhyavasAyo'tizayoktiprayojakaH svIkriyeta, tadA abhede bhedAdhyavasAyamUlAyAmasambandhe sambandhAdhyavasAyamUlayAM cAtizayoktAvavyAptiH, nahi tatra dhammiNo do'dhyavasIyate / ataHdharmAdhyavasAya evAtizayoktI svIkAryyaH / itiiti| 'ya'diti shessH| tat / na / hi ytH| tatrAbhede bhedAdhyavasAyamUlAyAmasambandhe sambandhamUlAyAmatizayoktau ca / api| aGgalAvaNyam / anyatvena lAvaNyAntaratvena / adhyvsiiyte| tadeva prakArAntareNa siddhAntayati-tathAhi / 'anyadeve ti sthAne / anyadiveti paatthe| adhyavasAyasyAbhedapratyAyanasya / asAdhyatvamanudbhAvanIyatvam / eva / iti. asmAt kAraNAt / utprekssaa| aGgIkriyate spaSTamanyat / idamAkUtam-'eSu paJcasu bhedeSu bhede'bhedAdivacanaM lokAtikAntagocaram / atra cAtizayAkhyaM yat phalaM prayojakaravAnimittaM, tatrAbhedAdhyavasAyaH tathA hi-'kamalamanambhasi, kamale ca kuvalaye, tAni kanakalatikAyAm / sA ca sukumArasubhagetyutpAtaparamparA keyam // ' ityAdau vadanAdIno kamalAdyairbhede'pi vAstavaM (laukikam ) saundarya (atizayitatvam) kavisamarpitena saundaryeNa (atizayitatvenAbhedenAdhyavasitaM bhede'bhedavacanasya nimittam / tatra ca siddho'dhyavasAya ityadhyavasitaprAdhAnyam, natu vadanAdInAM kamalAdibhirabhedAdhyavasAyo yojniiyH| abhede bheda ityAdiSu prkaaressvvyaapteH| tatra hi 'aNNaM lauhattaNaaM, aNNA vi a kA vi vttnncchaaaa| sAmA sAmaNNapaAvaiNo reha zci a Na hoii||' ityAdau sAtizayaM sukumAratvaM nimittabhUtamabhedenAdhyavasitam, evamanyatrApi jJeyam; tadabhiprAyeNaivAdhyavasitaprAdhAnyam / ityalaGkArasarvakhakArAH prAhuH / kavirAjAH punaH- dharmiNAM dharmANAM vA'dhyavasAye na ko'pi vizeSaH, 'kathamupAra kalApinaH kalApaH / ' 'kamalamanambhasi' ityAdau hi dharmiNo de'bhedAdhyavasAyaH sambhavatyeva, 'anyadevAGgalAvaNyaM' 'aNNaM laDahattaNoM' ityAdau punardharmiNa evAbhede bhedAdhyavasAyAGgIkAre'pi na kazciddoSaH / pratyuta 'anyadeve'tyAdau "anyadive'ti pAThe upamA syAt , asti cotprekSA / abhede bhede'dhyavasIyamAne dharmiNa ekatve'pi 'dharmabhedena dhArmabheda' iti nayena dharmi upamAnopameyatvamApayeta. dhammiNo'bhinnatve tasyaiva bhinnatvAdhyavasAye'pi abhinnatAyA api sarvathA'nirAsaH / atra hi bhinnatvaM kavipratibhAmAtrottambhitam, natu tatra tathA / iti, jayarathAstvalaGkArasarvasvavyAkhyAyAM 'yAvatA hyadhyavasitaprAdhAnyamasyA lakSaNam / tacca dhammiNAmastu dharmANAM veti ko vizeSaH ? yenAvyAptiH syAt , pratyuta dharmayorabhedAdhyavasAyAbhyupagame upamA''dInAmapyatizayoktiprasaGgaH syAt, tatrApi dharmANAmeva bhede'bhedavivakSaNAt / evaM ca vijAtIyatvena bhede dharmayorapyavyAptiH prasajyata ityalamasaGgatagranthArthIdIraNena / ' iti / tulapayogitAM lakSayati-128 yadA / prastutAnAM prakaraNaprAptAnAm / vA / anyeSAmaprastutAnAM prakaraNamaprAptAnAm iti yAvat / padArthAnAm / ekadharmAbhisambandha ekosau dharmastenAbhisambandho'nvayaH / bhavet / tadA / tulyayogitA tulyAnAM samAnAnAM yogitA sambandhitvamiti tathoktA / tannAmA'laGkAraH / syAt / 1 'anyat saukumAryam , anyaiva ca kA'pi vartanacchAyA / zyAmA sAmAnyaprajApate rekhaiva ca na bhavati // ' iti saMskRtam /
Page #808
--------------------------------------------------------------------------
________________ 230 . saahitydrpnnH| [dazama:anyeSAmaprastutAnAM dharmo guNakriyArUpaH / udAharaNa - 'anulepanAni kusumAnyabalAH kRtamanyavaH patiSu dIpadazAH / samayena tena suciraM zayita-pratibodhitasmaramabodhiSata // 158 // atra sandhyAvarNanasya prastutatvAt prastutAnAmanulepanAdInAmekabodhanakriyA'bhisambandhaH / 'tadaGgamArdavaM draSTuH kasya citte na bhAsate / mAlatIzazabhRllekhAkadalInAM kaThoratA // 159 // ' ayambhAvaH-atra 'vA'zabdaH prastutAnAmaprastutAnAM vyavacchedakaH, tathA ca prassutAnAmeva, aprastutAnAmeva veti phalito'rthaH, sAdhaya vyaGgaya, tatprayojakasyopAdIyamAnatve'pyavAcyatvAt / tathoktam 'prastutAnAM tathA'nyeSAM kevalaM tulyadharmataH / aupamyaM gamyate yatra sA matA tulyayogitA // ' iti / atra ca bahuvacanamavivakSitam , dvayodhamakyenApyanvaye'syAH sambhavAt / evaM ca-'saGkucanti sarojAni svairiNIvadanAni ca / 'priye ! viSAdaM vijahIti vAcaM priye sarAgaM vadati priyAyAH / vArAmudArA vijagAla dhArA vilocanAbhyAM, manasazca mAnaH // " ityAyudAharaNAni saGgacchante / iti / na cAtra sAdRzyasya vyaGgyatayA vyaGgayopamayaiva nirvAhaH syAditi vAcyam, tAvanmAtrakRtacamatkArAbhAvAt, ekadharmAnvayakRtasyApi sadbhAvAt ; yajyamAnasyApi sAdRzyasyAsundarasAdhAraNadharmakatvenAsundaratvAt / iti / / 101 // kArikAyAH kaThinAzaM sugamayati-anyeSAm 'ityasyeti zeSaH / aprastutAnAm / 'ityartha' iti zeSaH / dhrmH| guNakriyArUpo guNakriya rUpaM yasya tAdRzaH / guNakriye, ityatra guNapadamekakAlatvAderapyupalakSakam / ata / evAhuH paNDitarAjAH 'prakRtAnAmevAprakRtAnAmeva vA gunnkriyaadiruupaikdhrmaanvystulyyogitaa|' iti / etena-'nirdizana yudhi ruSA nijAdharaM daMzayatyarijanaM pizAcakaiH / prArthyamAna udarambharairapi prArthayatyamaranAyakaizca tAn // ' ityAdAvapi tulyayogitaiva, ata eva-'gADhakAntadazanakSatavyathAsaGkaTAdAravadhUjanasya yaH / oSTavidrumadalAnyamocayan nirdazan yudhi ruSA nijAdharam // ' ityatra virodhAlaGkAreNAdharanirdazanasamakAlameva zatravo vyApAditA iti tulyayogitA iti prakAzo'pi saGgacchate / ityanye prAhuH / vastutastu-'nirdazan...' ityAdau nAsti tulyayogitA kintu kAryakAraNayoH paurvApAtyayarUpA'tizayoktireva, 'gADha'mityatra tu samuccayaH / ata eva-tulyayogiteti padasya tulyayogitA'laGkAra ityarthastu na, 'niyatAnAM sakRddharmaH sA punstulyyogitaa|' iti sUtreNa lakSitAyAH prakRtAnAmaprakRtAnAM vA ekadharmasambandharUpatulyayogitAyAH prakRte'sambhavAt ; tulyayogitAyAM dharmasya guNakriyA'nyatararUpasyaiva grahaNAt / kintutulyayogipadasyAdharo nirdaSTazca zatravo vyApAditAzceti tulyakAlaM yogo yayostau tulyayoginau tayorbhAvastulyayogiteti vyutpattyA samuccayAlaGkAraH, adharanirdazana-zatruvyApAdanakriyayoyogapadyapratIteH / iti pradIpakArAH prAhaH / udAharannAha-udAharaNam 'yatheti zeSaH / tena / samayena sandhyAkAlenaM / anulepanAnyaGgarAgadravyANi / kusumAni puSpANi / patiSu khAmijaneSu / kRtamanyavaH kRtkopaaH| abalA nAyikAH / tathA-dIpadazA dIpAnAM dazA vartaya iti tathokAH / suciramaticirakAlAvadhi / zayitapratibodhitasmaraM zayitaH prathama kRtazayanaH pazcAt pratibodhito jAgaritaH smaraH kAmadevo yatra tad yathA tatha ( idaM kriyAvizeSaNam ) abodhiSata bodhitAH / zizupAlavadhasyedaM padyam / atrAnulepanAnAM kusumAnAM sAyaGkAlasya ca kAmoddIpakatvena mAnabhaJjanasAdhanatvAt, dIpadazAnAM suratasAmagrItvAcAprabuddhakAmaprabodhakatvam, iti 'abodhiSate'ti bodhanArthakakriyayA sambandhAttulyayogitA / pramitAkSarAvRttam / 'pramitAkSarA sajasasairuditA' iti ca tallakSaNam // 158 // ' . udAhRtamartha khayamapi darzayati-atretyAdinA / spaSTo'rthaH / ayambhAva:-sandhyAkAlasya kAmoddIpakasya prastuta. svAt anulepanAdInAmapi kAmoddIpakatvena prastutatvamityeSAM 'zayitapratibodhitasmara' miti kriyAvizeSaNena 'abodhiSate' ti kriyAyAmanvayAttulyayogatvam / ato'tra bodhanakriyA samAnadharmatvenopAttA / iti / ekaguNarUpadharmAbhisambandhA yathA-'nyaJcati vayasi prathame, samudaJcati kiM ca taruNimani sudRzaH / ullasati kA'pi zobhA vacasAM ca dRzAM ca vibhramANAM ca // ' atra madanAkrAntatvena yauvanasyaiva vacanAdInAmapi prastutatvAt zobhArUpeNaikena guNena yogH| , aprastutAnAM guNarUpaikadharmasambandhAnudAharati-tadaGamArdavaM tasyA aGgAni teSAM mArdavaM saukumArya tattathoktam / nilokAvyayaniSThAkhalarthatanAm / 3 / 3 / 69 iti sUtreNa SaSTayA niSedhaH / draSTaH / kasya /
Page #809
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH] rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| 231 ityatra mAlatyAdInAmaprastutAnAM kaThoratArUpaikaguNasambandhaH / evam'dAnaM vittAdRtaM vAcaH kIrtidharmI tathA''yuSaH / paropakaraNaM kAyAdasArAt sAramAharet // 160 // ' aba dAnAdInAM karmabhUtAnAM sAratArUpaikaguNasambandha ekaahrnnkriyaasmbndhH| citte / mAlatIzazabhRllekhAkadalInAM mAlatI ca zazabhRt ( candraH ) ca kadalI ceti tAsAm / kaThoratA / na / bhAsate pratItiM pratipadyamAnA bhavatItyarthaH / nAyikAyA aGgamAtrApekSayA na mAlatyAdInAM saukurmAya'miti sthUlo'rthaH, sUkSmastu-nAyikAyA radanApekSayA mAlatyAH, mAlatIpadasya ca kokanadendIvarAdInAmupalakSakatvena karacaraNanayanAdyapekSayA kokanadAdInAM ca, mukhApekSayA zazalAJchitatvena dUSitasya candrasya, UrvapekSayA kadalyAzca na kimapi sukumAratvam , pratyutAtyatizayitaM kaThoratvameva, tAM vinA nAyakasya mAlatyAdisattve'pi virasatvAvahatvAt pratyutAsahyamadanAnalajvAla. katvAt / iti // 159 // lakSaNIyaM nirdizati-ityatretyAdinA / spaSTo'rthaH / varNanIyatayA nAyikA prastutA, mAlatyAdInAM tUpamAnatvenAprastutatvam ; iti bodhyam / kriyArUpaikadharmasambandhA'sAveva yathA-'nyaJcati bAlye sudRzaH samudaJcati gaNDasImni pANDimani / nyazcati rAkA'dhipatirlavalIpuraTaM puNDarIkaM c||'itytr nyaJcanakriyArUpasya dharmasya lavalyAdibhirupamAnabhUtaiH sambandhaH / asau guNaviziSTakriyArUpadharmasambandhAcArIyastAmAvahati, tatra prastutAnAM khayamudAhartumAha-evaM-'vAcI vacanAt(liGgavipariNAmena 'asArA' diti 'asArAyA' iti vizeSaNatvena yojyam ) / vittAhataM vittAnukUlaM vittazAThyaM vivarjayet / iti niSedhAnAspadabhUtamiti yAvat / dAnam / tthaa| AyuSo jIvanAt 'asArA'diti zeSaH / kIrtidharmoM kIrtirUpaM dharmarUpaM cetyarthaH / asArAt / kAyAccharIrAt / 'punariti zeSaH / paropakaraNaM paropakArarUpamiti bhAvaH / sAraM tattvam / Aharet saJcinuyAt // 160 // ' atra / dAnAdInAm / karmabhUtAnAm / 'Ahare'diti kriyAyA iti zeSaH / sAratArUpaikaguNasambandhe sAratA rUpaM yasya tAdRzo'sAvekaguNastasya sambandho yogastatra / ekAharaNakriyAsambandha ekA'sAvAharaNakriyA tasyAH sambandhaH / idamuktam-puruSasya karttavyatAyAM prastUyamAnAyAM kartavyatvena dAnAdInAM prastutatvam, eSAM ca sAratArUpaikaguNaviziSTAharaNaikakriyayA sambandhaH / iti / yathA vA-'nyaJcati vayasi prathame samudazcati kiJca taruNimani sudRzaH / dadhati sma madhurimANaM vAco gatayazca vibhramAzca bhRzam // ' ityatra madhurimarUpaikaguNaviziSTadhAtirUpaikakriyAsambandhaH / aprastutAnAM yathA-'nyaJcati bAlye sudRzaH samudaJcati gaNDasImni pANDimani / dhavalIbhavatyanudinaM lavanI kanakaM kalAnidhizvAyam // ' ityatra nAyikAyA gaNDayoH pANDimodaye prastune'prastutAnAM dhavalyAdInAM dhavalIbhavanarUpaikaguNaviziSTakriyAyogaH / iyaM leSAnuguNitA'pi sambhavati, yathA-'pradIyate parAbhUtimaitrazAtravayostvayA // iti / atra parAbhUtipadasyAnekArthakatayA parAbhUtipradAnakriyArUpaikadharmasambandhaH / iyaM rasanArUpA'pi, yathA-'dadhIcibalikarNeSu himahemAcalAdhiSu / adAtRtvamadhaiyaM ca dRSTe bhavati bhAsate ||'iti, arthAntaranyAsAnugatA'pyeSA yathA-'dUrIkaroti kumati, vimalIkaroti, cetazcirantanamaghaM culakIkaroti / bhUteSu kiM ca karuNAM bahulIkaroti saGgaH satAM kimu na maGgalamAtanoti / iti, atra hyarthAntaranyAsAnugatA kArakatulyayogitA'nekAsAM kriyANAmekatrAnvayAt / yathA vA'vasu dAtuM yazo dhAtuM vidhAtumarimardanam / trAtuM ca sakalAM pRthvImatIva nipuNo bhavAn // ' atra nipuNatvarUpaikadharmayogaH / yathA vA-'ke'pi smarantyanusaranti ca kecidanye pazyanti puNyapuruSAH kati ca spRzanti / mAtarmurAricaraNAmbujamAvi ! gaGge ! bhAgyAdhikAH katipaye bhavatI pibanti // ' iti, atra smaraNAdikriyANAM gaGgAyAH karmatA. rUpaikadharmeNa sambandhaH / vyaGgayA yathA-'aye lIlAbhanatripuraharakodaNDamahiman kathA yatrodazcatyatulabaladhairyyasya bhavataH / ayaM ko vA tatra prasRmaraphaNAkoNanihitakSitiH zeSaH zrImAn kmtthkulcuuddaamnnirpi||' iti, atra 'ko vA' ityanena vAcyalakSyatA'nAliGgitasyAgaNanIyatvasya zeSakamaThAbhyAM yogaH pratIyate / iti /
Page #810
--------------------------------------------------------------------------
________________ 332 - saahitydrpnnH| [ dazamaH129 aprastutaprastutayordIpakaM tu nigdyte| atha kArakamekaM syAdanekAsu kriyAsu. cet // 102 // krameNodAharaNam-'balAvalepAdadhunA'pi pUrvavat prabAdhyate tena jgjigiissunnaa| satI ca yoSitprakRtizca nizcalA pumAMsamabhyeti bhavAntareSvapi // 161 // ' atra prastutAyA nizcalAyAH prakRteH prakRtatve'prastutAyAzca satyA yoSita ekaanugmnkriyaasmbndhH| . dIpakaM lakSayati-129dIpakam / tu| aprastutaprastutayoH / dvivacanamavivakSitam , tena-aprastutaprastutAnAmityapi labhyate / aprastutAnA prastutAnAM ca sammilitAnAmiti bhAvaH / etena-tulyayogitAyA vyavacchedaH / 'yadA bhavet ekadharmAbhisambandhaH tadA' iti pUrvasUtrAdanuvartanIyam / nigadyate / dharmazcAnApi guNakriyA'nyatararUpa eveti bodhyam / atha athaveti bhAvaH / cet / anekAsu / kriyAsu / 'satISu' iti zeSaH / ekaM 'kartA karma ca karaNaM sampradAnaM tathaiva ca / apAdAnAdhikaraNamityAhuH kArakANi SaT // ' ityukteSu SaTsvekatamamiti bhAvaH / kArakam / syAt / tado'pi dIpakaM nigayate iti zeSaH / dIpakaM dvividham ekasya dharmasyaikatraivAprastutAnAM prastutAnAM ca sambandhitvenopAtatvAt , ekasyaiva kArakasya vA ekatrAnekAsAM kriyANAM sambandhitvenopAttatvAt / atra ca yAsAM kriyANAmekaM kArakamapekSyate, tA aprastutaprastutA jJeyAH, yatra prastutAsu aprastutAsveva vA kriyAsu satISvekaM kArakaM tatra kArakopAdhikA tulyayogitaiva, yatra tu aprastutAsu prastutAsu ca sammilitAsu kriyAsu satISyekaM kArakaM tatra kArakopAdhikaM dIpakaM jJeyam / dIpakatvaM ca prakRtAprakRtaprakAzakatvam / ataevAsya 'dIpa iveti, dIpayatIti vA ghaTAdimiva sarva vAkya' miti anvarthA sajJA / atrApi tulyayogitAyAmiva sAdRzyaM vyaGgayam / tulyayogitAyAM prastutAnAmaprastutAnAmeva veti tulyatvamapekSitam, atra tu prastutAprastutobhayasAdhAraNatvamiti vivekaH // 102 // udAhatukAma Aha-krameNetyAdi / spaSTam / 'jigISuNA jetumicchunA nityotsAhavateti yAvat / tena zizupAlena / balAvalepAvalaraya sAmarthyavizeSasyAvalepastatprayojyo garvastasmAttaM prApyeti bhAvaH / adhunA sAmprataM vartamAne janmanIti yAvat / api / pUrvavat pUrvajanmanIva / jagat / pravAdhyate tadevopapAdayatisatI pativratA 'patiM yA nAbhicarati manovAkkAyasaMyatA / sA bhartarlokamApnoti sadbhiH sAdhvIti cocyate / ' ityAdiprasiddhamAhAtmyeti yAvat / yoSit / ca / nizcalA dRDhA / prakRtiH svabhAvaH / ca / bhavAntareSu janmAntareSu / api, kiM punastasminneva janmanIti bhAvaH / pumAMsaM puruSam / abhyeti anveti / zizupAlavadhasyedaM padyam / vaMzasthavilaM chandaH // 161 // udAharaNasaGgatiM darzayitumAha-avetyAdi / spaSTo'rthaH / idambodhyam-prakRtau prastUyamAnAyAM satyA apyanugamabhakriyArUpaikadharmAnvayopapAdanamiti kriyAdIpakamidam , tathA ca-satISa prakRtirityarthoM vyajyate / atra ca prastutaikatvamivAprastutaikatvamapi, prakRtAprakRtAnAM bahutve punAradameva yathA-'kivaNANa dhaNaM NAANa phaNamaNI kezarAI sIhANaM / kulavAliANa sthaNaA kutto chippaMti amuANaM' // ' iti, atra kulavadhUstanAnAM prastutatve sparzanakriyaikarUpadharmAnvayitvena kRpaNadhamAdInAM varNanAdaprastutatvam / yathA vA-bhUSyante pramadavanAni bAlapuSpaiH, kAminyo madhumadamAMsaplairvilAsaiH / brahmANaH zrutigaditaiH kriyAkalApai, rAjAno viralitavairibhiH pratApaiH // ' iti, atra hi pratApakartRkarAjakarmakabhUSaNakriyArUpaikadharmAnvayitvena bAlapuSpAdipramadavanAdInAM varNanamaprastutamiti / dharmasya guNakriyA'nyataratvenAGgIkArAt asya va dvaividhyam, tatrAntyamudAhRtam, AdyaM yathA-'mRtasya lipsA kRpaNasya ditsA vimArgagAyAzca ruciH svakAnte / sarpasya zAntiH kuTilasya maitrI vidhAtRsRSTau nahi dRSTapUrvA / ' iti / atra kuTilasya maitryA asambhavatve prastUyamAne mRtalipsAderupamAnabhUtasyopAdAnam iti kuTilamaitrI prastutA, mRtalipsAdiraprastutA, abhAvo guNazca; evam-abhAvaguNarUpaikadharmAnvayaM dIpakamidam / naca 'zyAmalAH prAvRSeNyAbhirdizo jImUtapaktibhiH / bhuvazca sukumArAbhirnavazAla. 1 'kRpaNAnAM dhanaM, nAgAnAM phaNAmaNiH, kesarAH siMhAnAm / kulabAlikAnAM stanAH kutaH spRzyante'mRtAnAm // iti saMskRtam /
Page #811
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / 'dUrasamA gatavati tvayi jIvanAthe bhinnA manobhavazareNa tapasvinI saa| uttiSThati svapiti vAsagRhaM tvadIyamAyAti yAti hasati zvasiti kSaNena // 162 // ' idaM mama / atraikasyA nAyikAyA utthAnAdyanekakriyAsambandhaH / atra ca guNakriyayorAdi. madhyAvasAnasadbhAvena caividhyaM na lakSitam , tathAvidhavaicitryasya sarvatrApi sahasradhA sambhavAt / rAjibhiH // ' ityudAhAryyam , prAvRSa upakrame jImUtapaGktInAmiva zAdvalarAjInAmapi prastutatvena tulyayogitAyA evAGgIkAraucityAt / iti / / kArakadIpakamudAharati-'tvayi / jIvanAthe prANanAthe prANebhyo'pyatipriye / dUram asannihitatvam / samAgatavatyAgacchati satIti bhAvaH / sA tvadekAdhArA / manobhavazaraNa kAmabANaprahAreNa / bhinnaa| tapasvinI duHkhitA, tathA'pi tvadanugrahAbhilASaikavatapareti vA bhAvaH / uttiSThati 'tvAmAyAntamiva sambhAvye ti zeSaH / svapiti 'tvatsaGgAnivateveti zeSaH / tvadIyam / vAsagRhaM nivAsabhavanam / AyAti 'kadAcinilIya madvaJcanArtha nAtra sthita iti draSTu miti zeSaH / yAti / 'tvA tatra aprApye ti zeSaH / hasati 'tvannarmoktiM smRtveve' ti zeSaH / kSaNena / punaH-zvasiti ucchAsaM prakaTayati 'tava vastuto dUraM prayANa nizcityeti zeSaH / vasantatilakaM vRttam / atra kasyA api nAyikAdUtyA nAyakaM prati taduHkhAvasthAvarNanam // ' atra parakIyatvabhramamapanetu. mAha-idamityAdi / spaSTam // 162 // ' udAharaNaM saGgamayitumAha-atretyAdi / spaSTo'rthaH / idambodhyam-atrotthAnAdInAmanekAsA kriyANAM tatpada vAcyA nAyikavekaM kartakArakam / atha-yadyapi nAyikAyA virahAvasthAyAM varNyamAnAyAM sarvAsAmeva kriyANAM prakRtatvamiti vaktuM zakyate, tathA'pi-nAyakAgamanAliGganAdInAM sambhAvyamAnAnAM parasparaM vijAtIyatvenaikasyAH kriyAyAH prastutAtvam , aparasyA aprastutAtvamityAsAM prastutAprastutAtvaM samAdheyam / yathA vA-'vAsayati hInasattvAnatisattvAnuddhatAn vivAsayati / trAsayati sakalazatrUn nItividAmagraNInarAdhipatiH // ' iti, atra hi-kasyacit hInasattvasya, sattvAdhikaM vA'sahamAnasya, zatruNA pIDitasya vA; rAjAnaM pratyukto sAmAnyavizeSAtmikAyAmaprastutaprazaMsAyAmekasyAH kriyAyAH prakRtAtva itarayoraprakRtAtvam / yathA vA-'vasu dAtuM yazo dhAtuM vidhAtumarimardanam / trAtuM ca mAdRzAn rAjannatIva nipuNo bhavAn // ' iti, atra hi kasyacivRttihInasya dInasyoktau vasudAnakhatrANalakSaNayoH kriyayoHprakRtayoH satyorarimardana-yazodhAnalakSaNayoH kriyayoraprakRtAtvam / iti / atra rasagaGgAdharamataM nirAkurvanto'lakArasarvasvakArAH prAhuH 'atra vadanti-dIpakamapi tulyayogitAyAmevAntarbhavati, dharmasya sakRvRtterubhayatrAvizeSAt / prakRtAprakRtatvAdivizeSasya cAvAntarabhedasAdhakatve'pi alaGkAratAyAmasAdhakatvAt / anyathA zleSasya tadbhedayorapi bhinnaalngkaartvaaptteH| tasmAt prakRtAnAmevAprakRtAnAmeva prakRtAprakRtAnAM caikadharmAnvaya iti tulyogitAyA eva trayo bhedA vaktumucitAH, tathA sati dIpakasya tulyayogitAyA bhedaM vadatAM prAcInAnAM durAgraha eveti, taccintyam ; 'nAnA'dhikaraNasthAnAM zabdAnAM sampradIpakaH / ekavAkyena saMyogo yastu dIpakamucyate // ' yathA-'sarAMsi haMsaiH kusumaizca vRkSA madirephaizca saroruhANi / goSThIbhirudyAnavanAni caiva yasminnazUnyAni sadA kriyante // ' iti bhagavatA bharatamuninA dIpakasyAGgIkArAstatraiva tulyayogitA'ntarbhAvasyaucityAt / ' iti, anye tu 'naca dIpake tulyayogitAyA apyantarbhAvaH sthAne, anvarthatAyAH ucchedAt / dIpakaM hi dIpa ivetyarthakam , dIpasya ca abhedena sarveSAM prakAzakatvam / na caitattulyayogitAyAH / tulyAnAM yogitetyanvarthatAyA apahAnAt / ' iti / yadapi 'na bhAti ramaNIyo'pi vairAgyeNa vinA ytiH| vaiduSyeNa vinA vipro, naralokastvayA vinA // ' 'lAvaNyena pramadA madAtirekeNa vAraNAdhipatiH / bhAti vibhavena bhavAn, rAjan bhavatA ca basumatIvalayam // ' 'AkhaNDalena nAkaH kuNDalikulakuNDalena pAtAlam / naramaNDana ripukhaNDana bhavatA bhUmaNDalaM vibhAtitamAm // ' ityAdau dharmasyAdimadhyAntagatatayA'sya bhedAntaraM na camatkArItyupekSamANa Aha-atretyAdi / spaSTam / bimbapratibimbabhAve'pi idaM dRzyate, yathA-'zIlabhAravatI kAntA, puSpabhAravatI ltaa| arthabhAravatI vANI, bhajate kAmapi zriyam // ' iti / / 1 bhavAnityarthaH / khArthe kaH / -
Page #812
--------------------------------------------------------------------------
________________ 234 saahitydrpnnH| [dazamaH130 prativastUpamA sA syaadvaakyyorgmysaamyyoH| eko'pi dharmaH sAmAnyo yatra nirdizyate pRthak // 103 // - yathA-dhanyA'si vaidarbhi ! guNairudArairyayA samAkRSyata naiSadho'pi / tutiH kA khalu candrikAyA yadabdhimapyuttaralIkaroti // 163 // atra-samAkarSaNamuttaralIkaraNaM ca kriyaikaiva maunaruktyanirAsAya bhinnavAcakatayA nirdiSTA / iyaM mAlayA'pi dRzyate yathA-- vimala eva ravirvizadaH zazI, prakRtizobhana eva hi darpaNaH / zivagiriH zivahAsasahodaraH sahajasundara eva hi sajjanaH // 164 // atra vimalavizadAdirarthata eka eva / prativastUpamA lakSayati-130 yatra yasmin kAvye / gamyasAmyayorgamyaM vyAya sAmyaM sAdhaye yatra (pratipAdyamAnaM ) tayostathoktayoH / sAdharmya copamAnopameyatvam , tathA ca-yatropamAnopameyabhAvo vyajyate tAdRzayo. riti phalito'rthaH / vAkyayorvAkyadvaya ityarthaH / ata eva-vAkyadvaye' iti prakAzo'pi / upamAnopameyayoriti zeSaH / upamAnopameyasambandhinorityarthaH / tathA ca-upamAnavAkyamekam , aparaM copameyavAkyam ; iti vAkyadvayaM ca bodhyam / eko'pRthagbhUtaH / api / sAmAnya upamAnopameyobhayasAdhAraNaH / dharmaH / pRthak bhinntyaa| nirdishyte| saa| prativastUpamA prativastu pratyarthamupamAsAdRzyaM vyajyamAneti zeSaH, iti tathoktA, tavyapadezyo'. laGkAra iti bhAvaH / syAt / evaM ca-'padmaM manojJa, ruciraH zazAka' ityAdau ekasyaiva dharmasya pRthanirdeze'pi vAkyadvayagatatvAbhAvAbhAtiprasaGgaH / 'prakAzate mukhaM tasyAzcandramA dIpyate ythaa|' ityAdau punaH sAmyasya vAcyatvamiti vyavacchedaH / dIpakAdAvapyevaM dharmasya pRthanirdezAbhAvAt na sAGkaryamiti sUcitam // 103 // udAharati-yathA-'he vaidarbhi vidarbharAjanandini damayanti ! iti bhAvaH / yayA (tvayA) / naiSadho niSadhAdhirAjo nalaH / api (etenAsya gabhIratA'tizayatayA 'samAkRSyate'ti kriyAyAH krmtvaayogytvmaavedyte)| udaaraiH| gunnaiH| samAkRSyata khavazaM prApitaH / sA tvam-dhanyA prazaMsanIyA / asi / tadeva vishdyti-ito'smaadpekssyaa| candrikAyAzcandrasuSamAyAH / 'candrikA kaumudI jyotsne' tyamaraH / kaa| khala / stutiH prazaMsAna kA'pI' tyavasito'rthaH / yat / adhi (gabhIratayA prasiddham ) api / uttaralIkaroti samAkarSati caJcalayatIti yAvat / naiSadhacAratasyedaM padyam / damayantI prati haMsasyokkiArayam / indravajropendravajrayorupajAtizchandaH // 163 // ' / lakSyaM samarthayate-atretyAdinA / spaSTam / ayambhAva:-'samAkRSyate'ti, 'uttaralIkarotI'ti ca kriyAdvayaM svarUpataH param, na tvarthabhedAt ; iti tAtparyyabalAtsamAkarSaNottaralIkaraNakyena naiSadhasamudrayorupameyopamAnabhAvau pratyAyyamAnau sambhavataH, anayozcaivaM sAmyaM sphuTaM pratIyamAnam / tathA ca-samudrottaralIkaraNamiva naiSadhasamAkarSaNamityupamA vyajyamA. nA'pi vAkyadvayagatatayA vyaGgayopamAntarato vyavacchidyata iti phalitam / iti / iyaM mAlArUpA'pItyapadizannadAharati-DayamityAdinA / spssttm| raviH saryaH / vimalaH svacchaprakAzaH / evetiprasiddhamiti bhAvaH / zazI candraH / vizado vipulasuprakAza: / 'eveti puurvto'nussjyte| drpnnH| prakRtizobhanaH prakRtyA svabhAvena zobhano rmnniiyH| eva / hi / zivagiriH kailAsaH / zivahAsasahodaraH zivaM kalyANaM, tacca hAsazca tayoH sahodaraH sajanmA-tattayA yathA'rthamanugata iti yAvat / sajjanaH / sahajasundaraH sahaja AjanmasiddhaH sundaraH pvitraatmaa| eva |hi| atra drutavilambitaM vRttam , 'dUtavilambitamAha nabhau bhrau|' iti ca tallakSaNam // 164 // ' lakSyaM nirdizati-atretyAdinA / spaSTam / vimalAdInAM padAnAM bhinnArthatayA pratIyamAnatve'pi tAtpathyeNa vimalatA. rUpasyaikasyaivArthasya bodhakatvamiti bhAvaH /
Page #813
--------------------------------------------------------------------------
________________ parecchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| 235 vaidhayeNa yathA-- 'cakorya eva caturAzcandrikA caamkrmnni| vinA'vantInaM nipuNAH sudRzo rtnrmnni||165||' 131 dRSTAntastu sadharmasya vastunaH prativimbanam / sadharmasyeti prtivstuupmaavyvcchedH| ayamapi sAdharmyavaidhAbhyAM dvidhaa| krameNodAharaNam 'aviditaguNA'pi satkavi-bhaNitiH karNeSu vamati madhudhArAm / / anadhigataparimalA'pi hi harati dRzaM mAlatImAlA // 166 // ' 'tvayi dRSTe kuraGgAkSyAH sraMsate mdnvythaa| dRSTA'nudayabhAjIndau glAniH kumudsNhteH||167||' vaidhaye'pyasyAH sambhava iti sUcayanudAharati-vaidhayeNetyAdinA / spaSTam / 'candrikAcAmakarmaNi candrikAyAzcAmaH pAnamiti tasya karma tatra / viSaye saptamIyam / 'cAme tyatra 'pAne ti pAThAntare spaSTo'rthaH / ckoryH| eva / caturAH kuzalAH / avantIvanti ( ujjayanI) dezotpannA nArIriti bhAvaH / vinA / sudRzo nAyikAH / ratanarmaNi suratakrIDAyAm / 'krIDA khelA ca narma ca / ' ityamaraH / nipuNAH pravINAH / na / 'bhavantIti zeSaH / kintu-yathA'vantya eva ramaNakeliviSaye caturAstathA cakoryyaH (cakorAGganAH ) candrikApAnakarmaNi nipuNA iti bhAvaH / bAlarAmAyaNasyedaM padyam // 165 // dRSTAntaM lakSayati-131 dRSTAnto dRSTo jJAtaprAmANyako'nto dArTAntikavAkyArthanizcayo yatra tathoktaH, ata eva tannAmnA prasiddho'laGkAra iti bhAvaH / tu / 'vAkyayo' riti pUrvato'nuvartanIyam / vAkyadvayasyetyarthaH, upamAno. pameyayoriti zeSa ityAveditapUrvam / sadharmasya samAno dharma iti tasya, tapasyeti bhAvaH / 'samAnasya cchandasyamUrdhaprabhRtyudarkeSu / ' 6 / 3 / 84 iti 'samAnasyeti yogavibhAge sAdezaH / 'sadRzasyeti tu nArthaH / 'dharmAdanica kevalAt / ' 5 / 4 / 124 ityanijApatteH / vastunaH / pratibimbanaM pratirUpaNam / evaM ca-yatropamAnopameyavAkyayoH satostadubhayavartinaH sAdhAraNadharmasya pratirUpatayA nirdezo'vatiSThata sa dRSTAnta iti sthUlArthaH / sati vAkyadvaye upamAnopameyayoH sAdhAraNadharmasya ca (bimbabhUtasya ) pratibimbatayA nirdezo dRSTAnta iti phalito'rthazca / tathoktam-'prakRtavAkyArthaghaTakAnAmupamAnAdInAM sAdhAraNadharmasya ca vimbapratibimbabhAve dRSTAnta' iti gaGgAdharakAraiH / ____nanvasya prativastUpamAtaH ko bhedaH ? yat 'dRSTAntastviti tu nAvyavacchedaH sUcitaH; ityAzaGkayAha-sadharmasyopamAnopameyavartinaH sAdhAraNadharmasyeti bhAvaH / iti 'aneneti zeSaH / prativastUpamAvyavacchedaH prativastUpamAyA - vyavacchedo bhedH|aymbhaavH-prtivstuupmaayaaN na sAdhAraNo dharmaH pratirUpatayA nirdizyate,kintu bhinnatayaivetyanyoH paarthkym| iti| prativastUpamAyA ivAsyApi bhedaM nirdizati-ayamityAdinA / spaSTam / udAhartukAma Aha-krameNetyAdi / spaSTam / 'aviditaguNA na viditA guNA mAdhuryAdayo yasyAstAdRzI / api / 'kiM punarviditaguNeti zeSaH / satkavibhaNitiH satkaverbhaNitirvacanam / karNeSu / zrotRNAmiti zeSaH / madhudhArA madhuna upacArAttadupamaramaNIyatAyA dhAropacArAdatizayastAm / ramaNIyatA'tizayamiti niSkRSTo'rthaH / vamati upacArAt prakaTayati / hi yataH / anadhigataparimalA'nadhigato'prAptaH parimalaH saurabhavizeSo yasyAstAdRzI / 'vimardotthe parimalo gandhe janamanohare / ' ityamaraH / api / mAlatImAlA mAlatInAM tatpuSpANAM mAleti tathoktA / dRzaM dRSTim / harati khavazaM jayati / vAsavadattAyAH padyamidam / atrAAchandaH, tallakSaNaM ca prAguktam // idambodhyam-atra bhaNitimAlayorguNaparima: karNaviSayakamadhudhArAvamana-dRggharaNayozca bimbapratibimbatvamiti anadhigataparimalA'pi mAlatImAlA yathA dRzaM harati tathA'viditaguNA'pi sukavibhaNitiH karNeSu madhudhArAM vamatItyupamA pratIyate / sphuTazcaivaM sAdharmyanibandhano'yamiti // 166 // ' . 'tvayi kAnte naravara iti yAvat / dRSTe / sati saptamIyam / kuraGgAkSyAH / madanavyathA 'tvadvirahamUle'ti zeSaH / sraMsate bhrazyati vinazyatIti yAvat / indau candramasi / anudayabhAji astaM sevamAne sati / astamite satIti bhAvaH / kumudasaMhateH kumudAnAM naktaM vikAsinAM sarojAnAM putrasya / glAnirvikAsAbhAvaH / dRssttaa|
Page #814
--------------------------------------------------------------------------
________________ khAhityadarpaNaH / ' [dazamaH'vasantalekhaikanibaddhabhAvaM parAsu kAntAsu manaH kuto naH 1 / praphullamallImadhulampaTaH kiM madhuvrataH kAGkSati vallimanyAm // 168 // idaM padyaM mama / atra 'manaH kuto na' ityasya, 'kAGkSati vallimanyA' mityasya caikarUpatayaiva paryavasAnAt prativastUpamaiva, tatra ca karNa madhudhArAvamanasya netraharaNasya ca sAmyameva, na tvaikarUpyam / atra sAmarthyasamarthakavAkyayoH sAmAnyavizeSabhAvo'rthAntaranyAsaH, prativastUpamAdRSTAntayostu na tatheti bhedH| . . 132 sambhavan vastusambandho'sambhavan vA'pi kutracit // 104 // yatra bimbAnubimbatvaM bodhayet sA nidarzanA / atra-'indAvudayamAne kumudasaMhatelAninazyatI'tyevaM vaidharmyaviparyaye sAdharmyaparyavasAnamiti kAntadarzane-hRdayayormadanavyathA-kumudasaMhatiglAnyozca bimbapratibimbatvam / madanavyathAkumudasaMhatiglAnyorantaHsantApajanyabahirvikAravizeSarUpeNa sAmyam / dUtyAH sakhyA vA kamapi khakhAminIvayasyA'nyatarezaM prati ukkiArayam // 167 // ' ___ityevaM dvividhaM dRSTAntamudAhRtya prativastUpamAto vyatirekaM darzayituM tAmudAharati-'vasantalekhaikanibaddhabhAvaM vasantalekhAyAM tadAkhyAyAM suragaNikAyAmeko mukhyo nibaddho bhAvo vRttivizeSo yasya tAdRzam / no'smAkam / manazcittam / parAsu anyaasu| kaantaasu| viSaye saptamIyam / kutH| praphullamallImadhulampaTaH praphullA vikasitapuSpA yA mallI mallikA tasyA madhu rasastatra lampaTa: samAsaktacittaH / madhuvrato bhrmrH| anyAm / valli latAm / kim / kAGkSati / upendravajrAvRttam // 168 // ' parapadyazaGkAmapaharati-idamityAdinA / spaSTam // prayojanaM nirdizati-avetyAdinA / atra / 'manaH kuto naH' ityasya 'vAkyasyeti zeSaH / 'kAGkSati vallimanyA' mityasya 'vAkyasyeti zeSaH / ca / ekarUpatayA / eva / 'kharUpato bhede'pI'ti zeSaH / paryaghasAnAt nizcayAt / prativastUpamA / eva 'natu dRSTAnta' iti zeSaH / ayambhAvaH-'manaH kuto naH' iti vAkyaM, 'kiM kAGkSati vallimanyA miti vAkyaM ca tAtparye'nviSyamANe ekameva, ekasyaiva paratra manaH pratihatatvasya dharmasya pRthaktvena pratipAdanAt / iti / nanvatra kiM vailakSaNyamityAha-tatra 'aviditaguNe tyaadyudaahRte| c| karNe / jAtAvekavacanam / madhudhArAvamanasya / netraharaNasya / ca / sAmyam eva / etadvayavacchedyaM darzayati-na tu / aikarUpyam / ayambhAva:-dharmasyaikarUpye'pi bhinnatayA'bhidhAne prativastUpamA, dharmasya sAmyamAtra nirdeze dRSTAntam, sAmyaM ca sati dvayorbheda eveti tattvajJAH, ataH pUrvatra neyam , uttaratra punarayamapi na / iti / atha prasaGgAt arthAntaranyAsAdbhadaM nirdizati-avAsmin sandehanirAkaraNaprastAve / sAmarthyasamarthakavAkyayoH samarthanIyasamarthakayokyayoH pUrvAparavAkyayoriti yAvat / sAmAnyavizeSabhAvaH / arthAntaranyAsaH 'iti bodhya'miti zeSaH / prtivstuupmaadRssttaantyoH| tu / tathA 'yathA'rthAntaranyAse' iti zeSaH / 'samarthyasamarthakavAkyayoH sAmAnyavizeSabhAva' iti pUrvato'nuSajyate / na / iti 'arthAntaranyAsA'diti zeSaH / bhedH| 'iti bodhya'miti zeSaH / ayambhAva:-yadapi prativastUpamAdRSTAntodAharaNayorvAkyadvayamiti tatra pUrvasya samarthanIyatvamuttarasya samarthakatvamityarthAntaranyAsatvaM saMzayituM zakyate, tadapi prativastUpamAdRSTAntayorvAkyayodharmasyaikasyApi zabdamAtreNa pRthaktayA tAtparyyato vA pratirUpatayA nirdezamukhenaiva camatkAraH, arthAntaranyAse punarvAkyayoH sAmarthyasamarthakatayaivetyeSAM bhedo'vadha / ata evArthAntaranyAse pUrvAparavAkyayoH sAmAnyavizeSabhAvaH / prativastUpamAyAM dharmasyaikasyaiva pRthakatayA'bhidhAtuM vAkyadvayAvatAraH, dRSTAnte punardharmasya bimbapratibimbatayA nirdeSTama : iti / - nidarzanAM lakSayati-132 yatra / kutracit / sambhavan upapadyamAnaH / vA'thavA / api / asambhavana anupapadyamAnaH / vastusambandho vastunorvAkyArthayoH padArthayorvA smbndho'nvyH| bimbAnabimbatvaM bimbapratibimbabhAvam / bodhayet vyaJjayet, 'natu abhidadhyAt, na vA lakSayet' iti zeSaH / sA / nidarzanA nidaryate
Page #815
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH / rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / tatra sambhavaddhastusambandhanidarzanA, thathA-- 'ko'tra bhUmivalaye janAn mudhA tApayan sucirameti sampadam / vedayanniti dinena bhAnumAnAsasAda caramAcalaM ttH|| 169 // ' atra raverIdRzArthavedanakriyAyAM vaktRtvenAnvayaH sambhavatyeva, iidRshaarthjnyaapnsmrthcrmaaclpraaptiruupkrmvttvaat| sa ca raverastAcalagamanaspa paritApinAM vipatprAptezca bimbapratibimbabhAvaM bodhayati / asambhavadvastunidarzanA tvekavAkyAnekavAkyagatatvena dvividhA / tatraikavAkyagA yathA kalayati kuvalayamAlA-lalitaM kuTilaH kttaakssvikssepH| adharaH kisalayalIlAmAnanamasyAH kalAnidhivilAsam // 170 // ' sUcyate vyajanayA pratyAyyate iti yAvat anayA ( sambhavadasambhavadanyataravastusambandhasya bimbapratibimbatvam ) iti,tathoktA vicchittiralaGkArastAdRzI vicchittireva tannAmA'laGkAra iti yAvat / ayambhAvaH-kayozcitsambandha upapadyate, kayozcica na; iti lokasthitiH / atha kaviyadi yaMtropapadyamAnasyAnupamAnasya vA kayozcitU vAkyArthayoH sambandhinaH sambandhasya rUpapratirUpatvaM vyaJjanayA nidarzayet, tarhi sA ( vastunostayoH sAdRzyavyajikA vicchittiH ) nidarzanetyucyate / iyaM ca dvividhA, sambhavadvastusambandhA, asambhavadvastusambandhA ca / yayorvastunozca sambandha,upAttayoreva sa iti bodhyam / ata eva-rUpakAtizayoktyorvyavacchedaH / iti // 104 // ' ____ kramAdudAhartumicchurAha-tatretyAdi / spaSTam / 'atrAsmin / bhUmivalaye / kaH kiMkharUpaH kinnAmA veti bhAvaH / janAn prANinaH / mudhA vyartham , vinA'parAdhapratikArecchAmiti yAvat / tApayan santApaM nayan / suciraM. cirakAlam / sampadamabhyudayam / eti prApnoti na ko'pi paramanaparAdhinaM santApaM prApayan janaH sampannaizcaryo bhavati iti bhAvaH / iti / dinena dinadvArA / vedayan jJApayan / bhAnumAna razmimAna tejavI (sUryaH) iti yAvat / 'bhAnU razmidivAkarau / ' ityamaraH / tata udayAcalAt / caramAcalamastAcalam / AsasAda prApa / atra rathoddhatAvRttam, 'rathoddhatA nau lau ga / ' iti ca tallakSaNam // ' 'sUrya udayaM prApyAtyantaM tejasA tapannapi zanaiH zanaiH kSINatejastvaM prApnuvan astAcalaM sarvathA prApetyatra bIjaM nidarzayati-yathA'haM pAnthAna anaparAdhinaH santApaye tathA'. nyo'pyevaM kazcit santApayiSyati, sa kiyantamapyabhyudayaM kimiti neyAt, kintu yathA mama tejasAM dhAmno'pi tato'vazyaM bhavati patanam , tathA sarvasyApyanyasyeti bADhaM vibhAvyam / iti bodhayati tAMtA svIyAM parivartyamAnAmavasthA darzayan sUrya, iti kaviH // 169 // ' ___ sphuTA caivaM nidarzanetyeva nirdizati-atrodAhRte padya ityarthaH / raveH sUryyasya / IdRzArthavedanakriyAyAm IdRzaH 'kotre'tyAdipAdadvayAtmakavAkyatAtparyyarUpo'sAvarthastasya vedanaM jJApanaM tadeva kriyA tasyAm / vaktatvena / anvayaH sambandhaH / sambhavati / eva / hetuM nirdizati-IdRzArthajJApanasamarthacaramAcalaprAptirUpakarmavattvAt IzArthasya pUrvapAdadvayAtmakavAkyatAtparyyArthasya jJApanaM tatra samarthA yA caramAcalaprAptirastAcale'vasthAnaM saiva rUpaM yasya tAdRzaM yat karma tadasyAstIti tasya ( tAdRzasya sUryyasya ) bhAvastattvaM tasmAt / sa IdRzArthavedanakriyAyAM vaktRtvenAnvayaH / ca / rave ravisambandhinaH / astAcalagamanasya / ca tthaa| paritApinAM paritApakAriNAM tatsambandhinyA iti yAvat / viptpraaptH| bimbapratibimbabhAvaM svarUpapratirUpatvaM sAdRzyamiti yAvat / bodhayati / ayambhAvaHeti kriyApratipAdyasya kAryyasya tApanakriyApratipAdyaM kAraNamityanayoH sambandhaH / sa cAsAdanakriyayA pratipAdyate; tadevam-sUryakartRkAstAcalakarmakAsAdanasya janakarmakamRSAtApanakartRkartRkasampatkarmakacirakAlAvadhikAlAbhasya ca sAdRvyaM vedanakriyayA nidaryate / iti / ___ asambhavadvastunidarzanAmudAha kAma Aha-asambhavadityAdi / spaSTam / 'asyA naayikaayaaH| kuTilaH / kttaakssvikssepH| kuvalayamAlAlalitaM kuvalayAni nIlAmbujAni teSAM mAlA tasyA lalitaM vilAsastat / 'laDa' vilAse ityasmAdbhAve ktaH, DalayorabhedAllena nirdezazca / adhrH| kisalayalIlAM kisalayaM navapatraM tasya lIlA vrIDA tAm / atha-AnanaM mukham / kalAnidhivilAsaM kalAnidhizcandrastasya vilAsastam / kalayati racayati / gItizchandaH, tallakSaNaM coktaM prAkU // 170 // '
Page #816
--------------------------------------------------------------------------
________________ 338 saahitydrpnnH| [ dazama:avAnyasya dharma kathamanyo vahatviti kaTAkSavikSepAdInAM kudalayamAkA''digatalalitAdInAM kalanamasambhavattallalitAdisadRzaM lalitAdikamavagamayat kaTAkSavikSepAdeH kuvalayamAlA''dezva bimbapratibimbabhAvaM bodhayati / yathA vA-- 'prayANe tava rAjendra! muktAvairimRgIdRzAm / rAjahaMsagatiH padbhyAmAnanena shshidyutiH||17||' atra pAdAbhyAmasambaddharAjahaMsagatestyAgo'nupapanna iti tayostatsambandhaH kalapyate, sa cAsambhavana rAjahaMsagatimiva gatiM bodhayati / bhanekavAkyagA yathA-- 'idaM kilAvyAjamanoharaM vapustapAlamaM sAdhayituM ya icchati / dhruvaM sa nIlotpalapatradhArayA zamIlatAM chenumRSiya'vasyati // 172 // atra yattacchabdanirdiSTavAkyArthayorabhedenAnvayo'nupapadyamAnastAdRzavapuSastapAlamatvasAdhanecchA nIlotpalapatradhArayA zamIlatAchedaneccheveti bimbapratibimbabhAve paryyavasyati / atra sambandhAsambhavaM darzayan lakSaNaM saGgamayate-atretyAdinA / spaSTam / udAharaNAntaraM nirdizati-yathA vA-'he rAjendra ! tava / prayANe vijayayAtrAyAM satyAm / vairimRgIdRzAM vairiNAM yA mRgIdRzastAsAm / padbhayAM caraNAbhyAm / raajhNsgtiH| tathA-Ananena mukhena / zazidhutizzazino dhutizzobhAmuktA parityaktAtviAmAyAntaM zrutvaiva mlAnavadanAbhiH zatrustrIbhiH sarva parityajya palAyitamiti bhaavH||171||' udAhRtamartha nirdizati-atrodAhRte padye / pAdAbhyAM 'varimRgIdRzA'miti shessH| asambaddharAjahaMsagaterasambaddhA'nupapannA paradharmasya paratrAsambhavAt asau rAjahaMsagatistasyAH / tyaagH| anupapanno na yuktyA siddhaH / iti / tayoH padayoH / tatsambandhastasyA rAjahaMsagateH sambandhaH / kalpyate / saH vairimRgIdRzAM padayoH rAjahaM. sasya gateH sambandhaH / ca / asambhavan / rAjahaMsagatim / iva / gati 'varimRgIdRzAM padayo'riti zeSaH / bodhayati / ayambhAvaH-anyasya dharmamanyaH kathaM vahatu iti vairimRgIdRzAM padbhayAM rAjahaMsagatirvoDhumasambhavantI tadgatisadRzI gatimavagamayati / pUrvatra lalitAdedharmasya kuvalayAdezca dharmiNa aupamyam / atra tu gatedharmasya, gatedharmasya ca3; ityata evedamudAharaNAntaramiti bodhyam / evam- Ananena zaziAtestyAgo'nupapanna iti tayostatsambandhaH kalpyate, sa cAsambhavan zazidyutimiva dyutiM bodhayati / ityapi bodhyam / dvitIyAmenAmudAharati-aneketyAdinA / spaSTam / 'kila ( idamarucau) 'kila sambhAvyavArtayoH / hetvarucyoralIke ceti haimaH / avyAjamanoharamavyAjena vyAja kapaTaM (kRtrimatAm ) vinA manoharaM ramaNIyam , svabhAvasundaramiti bhAvaH / idam / vapuH zarIram 'zakuntalAyA' iti zeSaH / yH| tapaHklamaM tapasA klamaM duHkhAnubhavaparam iti tattathoktam / kAmyatIti kramam / pacAditvAdac / 'tapaHkSama'miti pAThAntaram / sAdhayituM sampAdayitum / icchati / sH| RSiH ( kaNvaH ) / nIlotpalapatradhArayA nIlaM ca yadutpalaM kamalaM tasya patraM tasya dhArA'prabhAgastayA / dhruvaM nUnam / zamIlatAM zamI vRkSam / komalatvAtizayaM darzayituM latAtvAropeNAbhidhAnamidam / chettum / vyavasyati udyatate kamalapatradhArayA zamyAichedanaM yathA'sambhavam , tathA'nena vapuSA tapase pravarttanamityasambhavan vastusambandhaH / tapakhinImiva vane zakuntalAM nirIkSya duSyantasya 'asAdhudarzI khalu bhagavAn kaNva' ityuktaM samarthayamAnasthayamuktiH / zAkuntalasyedaM padyam / vaMzasthavRttam, tallakSaNaM coktaM prAk // 172 // ' udAhRtamartha nirdizati-atrodAhRte padya ityarthaH / yattacchandanirdiSTavAkyArthayo 'stapaHparatAsAdhaka-zamIlatAchedakarUpayorupameyopamAnabhUtayoSitakSakavizeSayo'riti zeSaH / abhedena 'abhinnatvA (ekatvA) bhAvAt' iti zeSaH / anvyH| anuppdymaanH| tAdRzavapuSaH tAdRzamacyAjamanoharaM yat vapustasya / tapAlamatvasAdhanecchA / niilotplptrdhaaryaa| zamIlatAchedanecchA / iva / iti / bimbapratibimbabhAve / paryavasyati / idaM tu bodhyam-yattadvAkyArthayoranekatvAt anekavAkyArthagatatvametasyAH / iti / 1 tapaH klamasAdhanatA'naucitye kevalasya sundaratvasyAsambhavAdavyAjetyupAdAnam , tena komalatAyA apyupAdAnaM bodhyam / 2 nIlavizeSaNaM tvapuSTArthameveti vibhAvyam /
Page #817
--------------------------------------------------------------------------
________________ rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / yathA vA 'janmedaM vandhyatAM nItaM bhavabhogopalipsayA / kAcamUlyena vikrIto hanta cintAmaNirmayA // 173 // atra bhavabhogalobhena janmano vyarthatA''nayanaM kAcamUlyena cintAmaNivikraya iveti payyaivasAnam / evam - 'ka sUryyaprabhavo vaMzaH kva cAlpaviSayA matiH / titIrSurdustaraM mohAduDupenAsmi sAgaram // 174 // ' atra manmatyA sUryavaMzavarNanamuDupena sAgarataraNamiveti paryyavasAnam / iyaM ca kvacidupameyavRttasyopamAne'sambhave'pi bhavati / yathA paricchedaH ] 239 'yo'nubhUtaH kuraGgAkSyAstasyA madhurimAdhare / samAsvAdi sa mRdvIkArale rasavizAradaiH // 175 // 1 atra prakRtasyAdharasya madhurimadharmasya drAkSArase'sambhavAt pUrvavatsAmye paryavasAnam / mAlArUpApyeSA, yathA mama -- 'kSipasi zukaM vRSadaMzakavadane mRgamarpayasi mRgAdanaradane / vitarasi turagaM mahiSaviSANe nidadhacceto bhogavitAne // 176 // ' . prakArAntareNodAhartumAha-yathA / vA - ' idam / janma / bhavabhogopalipsayA bhavaH saMsArastasya bhogastasya upalipsA lampaTatA tayA / vandhyatAM niSphalatAm / nItam / hanta / mayA tathA janma vandhyatAM nItavateti bhAvaH / kAcamUlyena | cintAmaNistadAkhyaM manorathapUrakaM ratnam / hanta kaSTam / vikrItaH / vItarAgasyeyamuktiH // 173 // ' udAhRtamarthaM nirdizati - atretyAdinA / spaSTam / idaM tu bodhyam - pUrvatra yadvAkyArthasya tadvAkyArthasya ca sattvenAnekavAkyagatatvam, atra punaryattadorabhAve'pi pUrvArdhottarArddhayorvAkyayo revAnaikyam / iti / prasiddhodAharaNamapi smArayati - evam -'sUryyaprabhavaH sUryaH prabhava utpattisthAnaM yasya tAdRzaH / vaMzaH / ka? alpaviSayA'lpo viSayo jJeyo'rtho yasyAH sA / matirbuddhiH / ca / ka ? ( kkazabdadvayamidaM mahadantara sUcakam ) / dustaram / sAgaram / mohAt ajJAnAt / uDupena carmAvanaddhavaMzapAtreNa 'carmAvanaddhamuDupaM lavaH kASThakaraNDavat / ' iti sajjanaH / titIrSustaritumicchuH / asmi / raghuvaMzasyedaM padyam, svauddhatyamapahartukAmasya kAlidAsasyeyamuktiH // 174 // ' udAhRtamartha nirdizati - atretyAdinA / spaSTam / idaM tattvam - sUryaprabhavasyAsya raghuvaMzasyAtivistRtatayA sarvathA gaNanamapi na sambhavati, tatpunaH tasya madIyayA'nayA sukumArayA buddhayA varNanaM nitAntamasambhavam; ityevaM prastUya 'titIrSu' rityAdi prastutam anayozca parasparamasambaddhatvameva uDupena sAgarataraNamiva madIyayA buddhyA sUryaprabhava ( raghu ) vaMzavarNanamasambhavamiti bimbapratibimbatvaM kalpayati / iti / evaM prAcAM nidezAnusAraM bhedadvayamudAhRtya navyasiddhAntena bhedAntaramudAhartukAmastAvadAha - iyaM nidarzanA / ca / kvacit / upameyavRttasyopameyasya vRttaM dharmastasya / upamAne / asambhave / api / bhavati sambhavati / yathA'tasyAH / kuruGgAkSyA mRgalocanAyAH kAntAyAH / adhare / yaH / madhurimA mAdhuryyam / anubhUtaH / sa 'madhurime 'ti zeSaH / rasavizAradai rase AkhAdane vizAradAzcaturAstai, rasamarmajJairiti bhAvaH / mRdvIkArase mRdvIkAyA drAkSAyA. rasastatra / 'mRdvIkA gostanI drAkSA svAdvI madhuraseti ca / ' ityamaraH / samAsvAdi // 105 // udAhRtamarthaM sUcayati - atra / prakRtasyopameyasya / adharasya ' tatsambandhina' iti zeSaH / madhurimadharmasya / drAkSAra se 'prastute ( upamAne )' iti zeSaH / asambhavAt / pUrvavat pUrvamudAhRte padya iva / sAmye bimbapratibimbatvakalpane / payryavakhAnam / idaM tattvam-adharadrAkSAmadhurimNorbhinnatvenAdharamadhurimNo drAkSArasamadhurimarUpeNAsambhave'pi rasAnubhavitR sUcitarItyA sambhavasUcanamasambaddhaM mAbhUdityanayoH sAmyaM kalpayati / iti / upameyavRttasyaiva tUpameye'sambhave neyaM, kiM tUpamaiva; yathA- 'mukhaM te candrama;spardhi paGkajadveSi locanam // ' iti / atra hi sparddhAdveSayozcetanavizeSadharmatvAnmukhalocanayorasambhavAdupamAyAM payryavasAnam / bhedAntaraM darzayituM pravRtta Aha-eSA | mAlArUpA / api 'iya miti zeSaH / yathA / mama-bhogavitAne bhogAnAM viSayANAM vitAnaM vistArastatra / cetaH / nidadhat / 'tva' miti zeSaH / zukaM tadAkhyaM pakSiNam / vRSadaMzaka
Page #818
--------------------------------------------------------------------------
________________ 240 saahitydrpnnH| [ dazamaHiha bimbapratibimbatA''kSepaM vinA vAkyArthAparyavasAnam, dRSTAnte tu paryAvasitena vAkyAthena sAmarthyAt bimbapratibimbatApratyAyanam / nApIyamApattiH, tatra 'hAro'yaM hariNAkSINAm / ityAdau sAdRzyaparyavasAnAbhAvAt / 133 AdhikyamupameyasyopamAnAnyUnatA'thavA // 105 // vyAtarekA 134 eka ukte'nukte hetau punasvidhA / ___caturvidho'pi sAmyasya bodhanAcchandato'rthataH // 106 // vadane vRSadaMzakasya biDAlasya vadanaM mukhaM tatra / vRSadaMzaka Akhubhuk / ' ityamaraH / kSipasi / mRgAdanaradane mRgAdanasya mRgabhakSakasya tarakSo radanaM tatra / 'tarakSustu mRgAdanaH / ' ityamaraH / mRgam / arpysi| mahiSaviSANe mahiSazRGge / turagam / vitarasi / kasyApi mahataH ziSyaM saMsArata uparamayitumicchoruktiriyam / pajjhaTikAvRttam , 'pratipadayamakitaSoDazamAtrA navamagurutvavibhUSitagAtrA / pajjhaTikAyA eSa vivekaH kvApi na madhyagurugaNa ekaH // ' iti ca tallakSaNam // 176 // ' udAhRte nidarzanAM nirUpayati-ihodAhRte padye |-bimbprtibimbtaa''kssepN bimbaM prakRtamupameyaM bhogeSu cittanidhAnarUpam , pratibimbamaprakRtamupamAnaM mRgAdanavadanAdiSu zukakSepAdirUpaM ca tayorbhAvastattA tasyA AkSepaH / kalpanayA'GgIkArastam / vinA / vAkyArthAparyavasAnaM vAkyArthasyodAhRtapadyarUpavAkyatAtparyyasyAparyavasAnaM samba. ndhopapattyA'siddhAntaH / 'ato nidarzaneya'miti zeSaH / yatrayatra bimbapratibimbabhAvasya satyAM kalpanAyAmeva vAkyArthaH saGgacchate tatraiva nidarzanAyAH svIkArAditi tattvam / nanu prakRtAprakRtayobimbapratibimbatvena dRSTAnta evAyaM kinna syAdityAzaGkayAha-dRSTAnte / tu / paryyavasitena samupapannasambandhatayA'bhimatena / vAkyArthena tadabhinnAditi yAvat / abhede tRtIyeyam / sAmarthyAt / bimbapratibimbatApratyAyanaM sAdRzyasya jJApanam / tathA ca-yatra prakRtAprakRtayorbimbapratibimbatvamAkSipyaiva vAkyArthopapattiH sA nidarzanA, yatra punarvAkyArthopapattyanantarameva prakRtAprakRtayorbimbapratibimbatvopapattiH sa dRSTAnta ityanayorbhedAt, prakRte ca dRSTAntalakSaNAsambhavAt etallakSaNasambhavAcca nidarzanaiveti -niSkRSTo'rthaH / nanvevaM daNDApUpanyAyena arthApattireva svIkriyatAmityAzaGkayAha-iyaM nidarzanA / arthApattiH / api / na / hetuM nirdizati-tatra tasyAmarthApattAvityarthaH / 'hAro'yaM hariNAkSINAma'ityAdau / Adipadena 'luThati stanamaNDale / muktAnAmapyavastheyaM ke vayaM smarakiGkarAH // ' iti grahaNam / sAdRzyaparyavasAnAbhAvAt / atra ca sAdRzyaparyavasAnamiti nidarzanaiveyam, iti siddham / atha-atraikasya prakRtasyAnekeSAM prakRtAnAmanvayitvena mAlArUpAtvamityapi bodhyam / vyatirekaM lakSayati-133 upamAnAta upamAnApekSayA / upamAnaM cAtra prasidvameva prAhyam / upameyasya Adhikyam / athavA / nyUnatA nyUnatvam / vyatirekaH / vyatirecanaM vyatiriktatvena bhavanam iti vyatirekaH, prakRte ca upamAnAt upameyasya, upameyAdvopamAnasya, so'pi AdhikyakRto nyUnatvakRtazca, tatra-yatra upamAnAdupameyasyAdhikye vyatirekastatropameyApekSayopamAnasya nyUnatvam , yatropamAnAMdupameyasya nyUnatve vyatirekastatra upameyApekSayopamAnasyAdhikyam, iti lAghavAtsutIm-AdhikyamityAdi / utkarSApakarSabhAvazca na rUpake, na vopamAyAM,nApi pariNAmAdAviti vibhAvyam // 105 // asya prabhedAnnirdizati-sa vyatirekaH / ca / 134 hetau upamAnAdupameyasyopameyAdvopamAnasyotkarSasAdhake / ukte / eka ekavidhaH / anukte / punH| vidhA, upameyAdhikye tasyopameyamAtrotkarSasAdhakatvenopamAnamAtrApakarSasA. dhakatvenopameyotkarSapUrvakopamAnApakarSasAdhakatvena ca;upamAnAdhikye purarupamAnamAtrotkarSasAdhakatvenopameyamAtrasAdhakatvenopamAnotkarSapUrvakopameyApakarSasAdhakatvena ca; trividhatvAt / ityevm-cturvidhH| api / zabdataH zabdAt / arthato'rthAt /
Page #819
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyA smetH| AkSepAca dvAdazadhA zleSe'pIti triraSTadhA / pratyekaM syAnmilitvA'STacatvAriMzadvidhaH punaH // 107 // . upameyasyopamAnAdAdhikye heturupameyagatamutkarSakAraNamupamAnagataM nikarSakAraNaM ca / tayo. IyorapyuktAvekaH pratyekaM samudAyena vA anuktau trividhaH, iti caturvidhe'pyasminnupamAnopameyasya nivedanaM zabdenokSepeNa ceti dvAdazaprakAro'pi zleSe'pi'zabdAdazleSe'pIti caturviMzatiprakAraH / upamAnAnyUnatayiAmapyanayaiva bhaGgayA caturviMzatiprakArateti militvA aSTacatvAriMzatprakAro vytirekH| udAharaNam 'akalaGkaM mukhaM tasyA na kalaGkI vidhuryathA / ' atropameyagatamakalaGkatvamupamAnagataM ca kalaGkitvaM hetuddhympyuktm| yathAzabdapratipAdanAcca zAndamaupamyam / atraiva 'na kalaGki vidhUpamam / ' iti pAThe Artham, 'jayatIndu kalaGkinam / ' iti pAThe tu ivavattulyAdipadavirahAdAkSiptam / atraivAkalaGkapadatyAge upameyagatotkarSakAraNAnuktiH, kalaGkipadatyAge ca upamAnagatanikarSakAraNAnuktiH, dvayoranuktau dvayoranuktiH / zleSe yathA-- 'atigADhaguNAyAzca nAbjavadbhakurA gunnaaH|' AkSepAt / ca / sAmyasya / bodhanAta / sAmyabodhakasya zabdArthAkSepatraividhyena traividhyAditi bhaavH| dvAdazadhA / eSa ca-zleSe zleSasadbhAve / api 'zleSAbhAve tu bhavatyeveti zeSaH / iti evaM dvividhaH sannityarthaH / triH trivAra kRtvA / aSTadhA / caturviMzatidhA bhavatIti niSkarSaH / pratyekaM vyatirekasya bhedayorekaikamapekSyeti bhAvaH / punH| 'caturvizatividhatvAt'iti zeSaH / militvA caturviMzatividhAnAmupameyAdhikyanibandhanavyatirekANAM, tAvatAmevopamAnAdhikyanibandhanavyatirekANAM caikatra vyatirekAbhinnatvenAkalanAditi bhAvaH / aSTacatvAriMzadvidhaH / 'vyatireka' ityanukramaprAptaH / syAt // 106 // 10 // kArikA'rtha vivRNoti-upameyasyetyAdinA / spaSTam / udAhartamAha-udAharaNamiti / 'diGamAtraM yatheti zeSaH / 'tasyA nAyikAyAH / mukham / akalaI kalaGka (mAlinyAMza ) zUnyam / vidhuH| yathA / kalaGkI / tathA-na / 'akaThorA tanU tanvyA nAmRdvI hemamUrtivat / ' iti zeSaH // anekAn bhedAnatraiva nirdeSTumAha-atrodAhRte padyAMze iti bhAvaH / upameyagataM mukhaniSTham / bhakalaGkatvam / upamAnagataM candraniSTham / ca / kalaGkitvam / iti-hetudayam / api / uktam / ityasAvupameyAdhikya uktahetuko vyatireka iti bodhyam / yathAzabdapratipAdanAt 'sAmyasyeti zeSaH / ca / zAbdam / aupamyam / ayaM ca zleSamantaraivetyUhyam / atrodAhRtapadyAMze / eva / 'vidhUpamaM vidhuriva / kalaGki / na / ' iti / pAThe / 'parivRtta'iti zeSaH / Artham / 'sAmya'miti shessH| 'kalaGkinam / indum / jyti|' iti / pAThe / tu| ivavanulyAdipadavirahAt / AkSiptam / 'sAmya miti zeSaH / atha-atra / eva / aklngkpdtyaage| 'kintu-'lalanAyA mukhaM tasyA' iti pAThe'iti zeSaH / upameyagatotkarSakAraNAnuktiH / klngkipdtyaage| ca / na vibhAti vidhuryathA' iti pAThe punaH iti bhAvaH / upamAnagatanikarSakAraNAnuktirupamAnagato vidhuniSTho yo niko'pakarSastasya kAraNaM ( kalaGkitvaM ) tasyAnuktiriti tathoktA / dvayorupameyagatotkarSakAraNasyAkalaGkitvasyopamAnagatApakarSakAraNasya kalaGkitvasya cetyarthaH / anuktau / dvayoH 'punariti zeSaH / anuktiH / 'yathA- 'ramaNIyaM mukhaM tasyA na vibhAti vidhuryathA / ' ityatre'ti zeSaH / zleSe / 'satI'ti zeSaH / yathA vyatirekaH iti zeSaH / 'atigADhaguNAyA atyanta gADhA dRDhA guNA anurAgAdayo dharmA yasyAstathAbhUtAyAH / 'tasyA' iti zeSaH / ca / anjavadajaM kamalaM tasyeva / 'abjaM padme vidhAvanja' iti gopAlaH / 'tatra tasyeva / ' 5 / 1 / 116 iti vatiH / bhaGgarAH kSayazIlAH / guNA anurAgAdayastantuvizeSA vA / na / 'vAmAyA
Page #820
--------------------------------------------------------------------------
________________ 242 saahitydrpnnH| dazama:atrevArthe vatiriti zAbdamaupamyam, utkarSanikarSakAraNayorddhayorapyuktiH / guNazabdaH gliSTaH / anye bhedAH puurvvduuhyaaH| etAni copameyasyopamAnAdAdhikya udAharaNAni nyUnatve diGmAtraM yathA 'kSINaHkSINo'pi zazI bhUyobhUyo'bhivardhate satyam / virama prasIda sundari ! yauvanamanivarti yAtaM tu // 177 // ' atropameyabhUtayauvanAsthairyasyAdhikyam / tenAtra 'upamAnAdupameyasyAdhikye viparyaye vA vyatireka'iti keSAJcillakSaNe 'viparyaye ve'tipadamanarthaka miti yat kecidAhuH, tanna vicArasaham / tathA hi-atrAdhikanyUnatve sattvAsattve eva vivkssite| atra ca candrApekSayA yauvanasyAsattvaM sphuTameva / astu vA, atrodAharaNe yathAkathaJcidgatiH, kintu - 'hanUmadAdyairyazasA mayA punardiSAM hasai tapathaH sitiikRtH||' ityAdiSu kA gatiriti suSTuktaM 'nyUnatA'thavA iti / bhrakuTI vAme nAvAme madhupAlivat / ' iti tatpUrvArddham // ' atra / ivArthe / vatiH / iti / zAndam / aupamyama / utkrssnikrsskaarnnyoH| dvayoH / api / uktiH| tthaa'tr-gunnshbdH| shlissttH| atha-anye hetvanuktinibandhanAtraya iti bhAvaH / bhedAH / pUrvavat / uuhyaaH| te hi krameNa yathA-'kuraGgAyatanetrAyA nAbjavardragurA guNAH' iti, 'atigADhaguNAyAzca nAbjavasumate ! gunnaaH|' iti, 'kuraGgAyatanetrAyAstanvaGgathA naabjvdgnnaaH| iti ca / evamadAhRtya kasyaitAnyudAharaNAnIti bodhasaukAyAha-etAni / udAharaNAni / ca / upameyasya / upamAnAt / Adhikye 'UhyAnI'ti zeSaH / upameyAdupamAnAdhikyamudAhattuM pravRtta Aha-nyUnatve 'upameyasyopamAnA'diti zeSaH / upamAnAdupameyanyUnatvamupa. meyAdupamAnasyAdhikyaM tasmin sati vyatireka iti bhAvaH / diGmAtram / yathA kSINaHkSINo'tyantaM kRzaH / api / zazI candraH / bhUyobhUyaH punaHpunaH / abhivarddhate / iti-satyam / hai sundari ! mAnAt-virama / prasIda / yAtaM gatam / yauvanam / tu punaH / anivati na' pratyAgantR / rudraTAlaGkArasyedaM padyam / atrA-chandaH // 177 // ' saGgamayati / atrodAhRte pdye| upameyabhUtayauvanAsthairyyasyopameyabhUtaM yad yauvanaM tasyAsthairyyamupamAnabhUtacandrApekSayA nyUnatvAvasAyi cAcalyaM tasya / AdhikyamatizayaH / ayambhAvaH-candrasyopamAnabhUtasyAsthairyarUpadoSanyUnatvenotkRprama.yauvanasyopameyabhUtasyAsthairyyarUpadoSAdhikyenApakRSTatvam ; ata evAna vyatireka upamAnAdhikyanibandhanaH / iti / asyAnuSaNikamapi phalaM drshyti-atr| tenopamAnAdhikyena (upameyanyUnatvena c)| 'upamAnAt / upame. yasya / Adhikye utkrsse| viparyaye'nAdhikye'nutkarSa iti yAvat / vaa| vytirekH|' iti / keSAzcida laGkArasa khakArAdInAm / lakSaNe vytireklkssnne| 'viparyaye'nAdhikye / vA, itipadam / anarthakamanupayuktam 'upamAnAdhikye ( upameyanyUnatve) vyatirekasyaivAkhIkArA'diti zeSaH / ' iti / yat (krm)| kecit prakAza rAnubandhina iti bhAvaH / aahuH| tat / na / vicArasaham / tathAhi 'upapAdyate'iti zeSaH / atra / adhikagyatatve 'upamAnopameyayo'riti zeSaH / sattvAsattve sthairyAsthairye / eva / vivakSite / atra / ca punaH / candrA pekSayopamAnApekSayA / yauvanasyopameyasya / asattvamasthairyyam / sphuTam / eva 'ata upameyasya nyUnatvamupamAnasya zvAdhikyamiti bhAvaH / nanu AdhikyamAtrasya vyatirekAnubandhitvaM svIkRtya yauvanAsthairyAdhikyasyevopameyAdhikyaM svIkriyatAM ko doSaH? ityAzaGkayAha-astu / vA / atra / udAharaNe / yathAkathaJcita / gatinirvAha upameyAdhikyasvIkAraH / kintu |-'hnumdaadyairhnumtprbhRtibhiH / yazasA svasvAmino yathA'bhimatArthAnuSThAnajanyayA prshNsyaa| datapatho dUtamArgaH / sitIkRta ujvalIkRtaH / mayA / punH| dviSAM zatrUNAm / hasaihasyaiiH / 'natu thshse'tishessH|sitiikRt iti puurvto'nveti| khanAma yannAma mudhAbhyadhAmaho mahendrakAyeM mahadetadujjhitam / iti tatpUrvArddham / damayantI prati dautyena preSitasya dautye'ktArthatvena viSaNNasya nalasyoktiriyam / vaMzasthaM vRttam, talakSaNaM coktaM prAk // ' ityAdiSu / kA / gatiH 'na kA'pi gati'riti bhAvaH / iti / suSTu / uktam 'viparyaye vA / iti pariSkurvadbhirasmAbhiritizeSaH / 'nyUnatA'thavA' iti / vivRtikArAH prAhA-'atra prabhuprayojananiSpAdakatvena hanUmadAde.
Page #821
--------------------------------------------------------------------------
________________ pariccheda / rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| 135 sahArthasya balAdekaM yatra syAvAcakaM dvayoH / sA sahoktirmUlabhUtAtizayoktiryadA bhavet // 108 // atizayoktirapyatrAbhedAdhyavasAyamUlA, kAryakAraNapaurvAparyaviparyayarUpAcA abhedAdhyaya. sAyamUlA'pi zleSabhittikA, anyathA ca / krameNodAharaNam___ 'sahAdharadalenAsyA yauvane rAgabhAk priyH|' / rupamAnasyotkRSTatvam , tavyatirekeNopameyasya nalasyApakRSTatvaM ca pratIyate / atra dUtayorupamAnopameyabhAvavilakSaNatve'. pyupamAnasyaivAdhikyam, natapameyasya / ' iti / ayaM pAloka:-kSINaHkSINo'pI'ti padyamupamAnAdhikyavyatirekAnugRhItamityalaGkArasarvasvakArANAM siddhAntaH, ete hi-zazinaH kSaiNye'pi punarvRddhirityasyopamAnasyotkarSaH, yauvanasya kSaiNye'sattvameva, kiM punastasyotthAnam ; itysyopmeysyaapkrssH| evaM satyupamAnApekSayopameyanyUnatvamupameyApekSayopamAnAdhikyaM ceti tadpo'tra vyatirekaH / ityAhuH / prakAzAnuyAyinAM punaH-upameyAdupamAnAdhikyarUpo vyatireka eva na, kA punastatsattvAsattvacarcA ? 'kSINaH kSINopI' tyapi padhamupameyAdhikyavyatirekAnugRhItameveti siddhAntaH, ete hi-atra na zazyapamAnabhUtaH, na vA yauvanamupemeyabhUtam , ubhayoH sAdRzyasyaivAvivakSitatvAt / kintu tattadoH kSINatve upamAnopameyabhUte, zazikSINatvasyopamAnatvena yauvanakSINatvasyo. pameyatvena ca vivakSitatvAt / evaM yauvanakSINatvasyApunarAvartanazIlatayA''dhikya, zazikSINatvasya punarnivartanIyatayA nyUnatvam / ityupameyasyaivopamAnApekSayA''dhikyam / ityAhuH / kSINatvaM doSastasyAdhikyamapakarSAvahatvena svAnugRhItasya nyUnatvakRte evetyupameyasya yauvanasya nyUnatvam, nacAtra yauvanamupameyabhUtameva neti vAcyam , kSINatvasya yauvanasambandhitvena pRthanirdezAbhAvAt , kSINatvazAlitayaiva yauvanasya ca nirdezAt / atraivApitvorapyAnukUlyam / iti kavirAjAnusAriNa AhuH / vayaM tu brUmaH-astu vA tatra sarvatrAnaikAntyam , kiMtu-'asaurabhaM mukhaM tasyA nAjavat surabhi zritam / ' 'sucArurUpaM vadanaM mRgIdRzAM sudhAnidhitvena kalA'dhirabhyabhUtAkucau suvarNAvapi nAmalAnanau suvarNakumbhAviva hanta srvtH||" 'suramyamapi te vakaM candrazcandraH suvizrutaH / ' ityAdau na kathamapi sahRdayetareNopameyAdhikyamabhidhAtuM zakyate / ityupameya. mAtrAdhikye'sya svIkAraH sarvathA''grahamUlaH / iti dik / sahoktiM lakSayati-135 yatra / sahArthasya sahArthakasya zabdasya saha samaM sAdha sAkamityAdyanyatamasya padasyeti yAvat / balAt sAmarthyAt / ekaM 'pada'miti zeSaH / drayo rathayo'riti zeSaH / vAcakaM lakSaNayA bodhakam / tena-ekasyArthasya vAcakam aparasyArthasyAkSepakamiti phalito'rthaH / yadvA-ekaM 'vastu'iti zeSaH, dvayoH pradhAnApradhAnayoH, vAcakaM lakSaNayA'nubandhi / anyatpUrvavat / ityarthaH / syAt / sA |ydaa mUlabhUtAtizayoktirmUlabhUtA vicchittivizeSAdhAyakatayopaskArikAtizayoktiryasyAstAdRzI / tadA-sahoktiH / 'alaGkRtiriti vyapadizyata'iti zeSaH / bhavet // 108 // asyA upaskArikAmatizayoktiM viziSya nirdizati-atItyAdinA / spaSTam / ata evoktaM paNDitarAjaiH-'guNapradhAnabhAvAvacchinnasambandhaH shoktiH|' iti sUtrayitvA 'hRdyatvaM cAlaGkArasAmAnyalakSaNagataM sakalAlaGkArasAdhAraNamevetya. sakRduktam / taccAtra-'kAryakAraNapaurvAparyyaviparyayAtmikayA zleSabhittikAbhedAdhyavasAnAtmikayA kevalAbhedAdhyavasAnAtmikayA cAtizayoktyA'nuprANane bhavatIti vadantIti / evaM ca-atrAtizayoktimUlaka eva camatkAra iti sUcitam / atredaM tattvam-'sahayukte'pradhAne / ' 2 / 3 / 19 iti sUtreNa yatra tRtIyA vidhIyate, yatra vA vRddho yuunaa...|' 1 / 2 / 65 iti nirdezAt tatrAsya sambhavaH, guNapradhAnabhAvAvacchinnayoH zAbdArthamAdayaikadharmAbhisambandhasya tatraivAvasthiteH / etena'zazinA ca nizA nizayA ca zazI zazinA nizayA ca vibhAti nabhaH / payasA kamalaM kamalena payaH payasA kamalena vibhAti saraH // maNinA valayaM valayena maNirmaNinA valayena vibhAti karaH / bhavatA ca sabhA sabhayA ca bhavAn bhavatA sabhayA ca vibhAti gRham // ityAdau nAyaM / tena tRtIyAyA anupapatteH, 'haitau' / 2 / 3 / 23 iti sUtreNa upapatteH / 'putreNa sahAgataH pitA'ityAdau punazcamatkArAdhAyikAyA atizayokterabhAvAnnAyam / 'caitramaitrI saha gacchataH' ityAdI api nAyam , sahArthasAmarthyAbhAve'pi ubhayAnvayitvopapatteH / iti dik / udAharati-krameNetyAdinA / spaSTam / 'sahetyAdi / vyAkhyAtapUrvamidam // '
Page #822
--------------------------------------------------------------------------
________________ 245 khaahitydrpnnH| [dazamaH'atra rAgapade shlessH| ___ 'saha kumudakadambaiH kAmamullAsayantaH saha dhntimiraudhairdherymuttaaryntH| saha sarasijapaNDaiH svAntamAmIlayantaH pratidizamamRtAMzoraMzavaH saJcaranti // 178 // ' idammama / atrollAsAdInAM sambandhibhedAdeva bhedaH, natu zliSTatayA / udAhArya darzayati-atretyAdinA / spaTam / idaM tu bodhyam-'sahAdharadalenAsyA yauvane rAgabhAk priyaH / kAntAyAzconnato jAtaH stanadvandvena darpakaH // ' ityatra pUrvArddha sahayoge paratra sahAthe tRtIyA / 'rAgabhAk' 'unnata'iti (padaM vastu vA ) ca adharapriyayoH stanadvandvakAmadevayozvAnvayirAgabhajanonnamanabodhakam / tathA ca-adharadalapratiyogikasAhityazAlI priyaH stanadvandvapratiyogikasAhityazAlI kandarpazca krameNa 'rAgabhAka' 'unnata'iti zAbdabodhaH / atha-adharadalavRttirAgabhajanasamAnakAlabhavasamAnakAlabhavarAgabhajanavAn priya iti, stanadvandvavRttyunnamanasamAnakAlabhavasamAnakAlabhavonnatimAn kandarpa iti ca mAnaso bodhaH / atra tRtIyA'ntasya vizeSaNatayA'pradhAnatvam , prathamAntasya vizeSyatayA ca pradhAnatvam / evaM ca prathamAnte rAgabhajanonnamanayoH zAbdaH, tRtIyAnte sahArthasAmAdArthaH / evaM purastAdanyatra ca / rAgazabdaH zliSTaH, tena-premalauhityayorabhedAropaH, evamunnatazabdaH zliSTaH, tenocchitoddhatatvayorabhedAropaH / iti / yathA vA-'bahu manyAmahe rAjanna vayaM bhavataH kRtim / vipadbhiH saha dIyante sampado bhavatA ytH||' iti, atra hi 'dIyante'iti zliSTam / evaM zleSabhittikatayodAhRtya tadvaiparItye'pyudAharati-'kumudakadambaiH kumudAni rAtrivikAsIni kamalAni teSAM kadambAni puJjAstaiH / 'kadamvaM nikurambe syAnIpasarSapayoH pumAn / ' iti medinI / saha / kAmaM madanam / ullAsayanto vikAsayanto vardhayantazceti bhAvaH / ghanatimiraudhairghanAni nibiDAni yAni timirANi teSAmodhAstariti tathoktaiH / saha / dhairyam / utsArayantaH sambandhAbhAvaM vinAzaM vA nayantaH / sarasijaSaNDaiH sarasijAni kamalAni teSAM SaNDAni samudAyAstaiH / 'abjAdikadambe SaNDamastriyAm / ' ityamaraH / saha / svAntaM cittam / khAnta hRnmAnasa mnH|' ityamaraH / AmIlayantaH saGkocayanto viSayAntarAdAkaSeyanto vA / amRtAMzozcandrana msH| aMzavaH / pratidizaM sarvAsu dikSu / sazcaranti / atra mAlinIchandaH // 178 // ' ___asya padyasya svakIyatvaM sambhAvayati-idammameti / spaSTam / .. atrAbhedAropaM darzayituM bhedaM drshyti-atretyaadinaa|| atrodAhRte padye / ullAsAdInAm / AdipadenotsAraNAmIlanayormahaNam / sambandhibhedAt kumuda-kAmAdisambandhibhedAt / eva / bhedH| evakAravyavacchedyaM nirdizati-na tu / zliSTatayA / ato'trAbhedAropaH sAdRzyamUla iti bhAvaH / idamabhihitam-kumudasyollAso vikAsaH, kAmasya punarvarddhanam ; timirasyotsAraNaM taddeze sambandhAbhAvaH, dhairyyasya punarvinAzaH; sarasijasyAmIlanaM saGkocaH, svAntasya punarviSayAntarAdAkarSaNam ; ityevaM kumudakAmAdInAM bhedAdevo. llAsAderbhedaH, tasmin satyapi vikAsa iva vardhanamiti sAdRzyamUlo'bhedAropaH / iti / _ yathA vA-saha diasaNisAhiM dIharA sAsadaMDA saha maNivalayehiM bAppadhArA galaMti / tuha suhaa vioe tIa ubiggirIe saha a tuNuladAe dubbalA jIvidAsA // ' atra hi dIrghatvAdeH zvAsAdinA'nvayaH zAbdaH, divasanizAdinA tvanvayasAmA.dArthaH, dIrghAdezca sambandhibhedAdeva bheda iti divasanizAdInAM diirghtvaabhedaadhyvsaayH| tathA hidivasAderdIrghatvamanAyAsamanapaneyatvam , zvAsasya punardUraprasAritvamativegazAlitvaM vA, maNivalayasya galanaM patanaM, netrAmbunaH punaH pravahaNam , tanulatAyAM daurbalyaM kAryamakarmaNyatvaM vA, jIvitAzAyAH punaH kAdAcitkatvam ; iti bhede'pyabhedAdhyavasAyaH / iti / etena-yadukta vivRtikAraiH-'vastutastu yatra vaicitryamanubhUyate tatraivAsyAlaGkAratvamaGgIkaraNIyam / anyathA-'saha maNivalayehiM bAppadhArA galaMti' iti kAvyaprakAzadattodAharaNamasaGgataM syAt / atra svasthAnAccyavanarUpaM galanamekameva / na ca galanayorekajAtIyatve'pi vyaktibhedAd bheda iti vAcyam , 'lakSmaNena samaM rAmaH kAnanaM gahanaM yyau|' 1 'saha divasanizAbhirdIghAH zvAsadaNDAH, saha maNivalayairbASpadhArA galanti / tava subhaga ! viyoge tasyA udvignAyAH saha ca tanulatayA durbalA jIvitAzA ||'iti saMskRtam /
Page #823
--------------------------------------------------------------------------
________________ eferrer vyAkhyA sametaH / 245 paricchedaH 'samameva narAdhipena sA gurusammohaviluptacetanA / agamatsaha tailabindunA nanu dIpArciriva kSitestalam // 179 // iyaM ca mAlayA'pi sambhavati, yathodAhRte- 'saha kumudakadambaiH... ' ityAdau / 'lakSmaNena samaM rAmaH kAnanaM gahanaM yayau / ' ityAdau cAtizayoktimUlatvAbhAvAnnAyamalaGkAraH / 136 vinoktiryadvinA'nyena nAsAdhvanyadasAdhu vA / nAkhAdhu azobhanaM na bhavati, evaM ca yadyapi zobhanatva evaM paryyavasAnam, tathA'pyazobhanatvAbhAvamukhena zobhanavacanasyAyamabhiprAyo yat kasyacidvarNanIyasyAzobhanatvaM tatparasannidhereva dossH| tasya punaH svabhAvataH zobhanatvameveti, yathA ityAdAvapi tathAkaMlpanasya sambhavAt vyAvRttyabhAvena tadvivakSaNasyAkiJcitkaratvAt / ' iti, taddattottaram / anyathA - 'iyaM dharmayorabhedAdhyavasAyamUlA' iti virudhyetoyoto'pi / evamabhedAdhyavasAyamUlAmudAhRtya dvitIyA mudAharati- 'nanu kaSTamAcayyai vA / tailabindunA / saha / dIpArcidaparociH / iva / sA * indumatI / narAdhipena rAjJA'jena / samam ekadA / eva / gurusammohaviluptacetanA gururmahAnasau sammohastena viluptA cetanA buddhiryasyAH sA tathAbhUtA satIti bhAvaH / kSiteH pRthivyAH / talam / agamat / raghuvaMzasyedaM padyam / atrAjasya patanamindumatIpatanajanyamapiM samakAlatvenAdhyavasitam / vaitAlIyaM vRttaM, talakSaNaM coktaM prAk // 179 // evaM kAryakAraNapaurvAparNyavipayarUpAtizayoktimUlAmapi sahontimudAhRtyAsyAH sambhavantaM prakAzAdyanudAhRtamapi bhedamudAhartumAha- iyaM cetyAdi / spaSTam / ata evAnye'pyAhuH - " iyaM mAlArUpA'pi sambhavati, yathA- ' utkSiptaM saha kauzikasya pulakaiH sArdhaM sukhairnAmitaM bhUpAnAM, janakasya saMzayadhiyA sAkaM samAsphAlitam / vaidehyA manasA samaM tadadhunA kRSTaM tato bhArgavaprauDhAhaGkRtikandalena ca samaM bhagnaM tadezaM dhanuH // ' iti / " vinoti lakSayati-yat yadi yatra veti bhAvaH / anyena / vinA / anyat / asAdhu azobhanam / na, kintu zobhanam / vA'thavA / anyat - asAdhu azobhanam / 'na sAdhvanyadasAdhu vA iti pAThe tu yat / anyat / sAdhu zobhanam / na / vA'thavA / yat anyat asAdhu azobhanam / 'ne'ti pUrvato'nveti / iti yojyam / tarhi / seti vA zeSaH / vinoktiH / anyena vinA'nyasya yadi zobhanatvam, azobhanatvaM pratipAdyeta pratipadyeta vA / tarhi, yadvA-anyena vinA'nyasya yacchobhanatvamazobhanatvaM vA seti vinoktiriti bhAvaH / durbodha pariha kArikAyAH 'nAsAdhu' iti durbodhaM padaM vivRNoti - nAsAdhvityAdinA / nAsAdhu ' ityasye 'ti zeSaH / azobhanam / na / bhavati' ityartha' iti zeSaH / asya tAtpayyai nirdizati evaM / ca / yadyapi 'nAsAdhvityasyeti zeSaH / zobhanatve / eva, na tvazobhanatva iti zeSaH / paryyavasAnaM 'dvau natrau prakRtamarthamaghagamayata' iti nayenAntato'vasthAnam / tathA'pi / azobhanatvAbhAvamukhena 'na asAdhu, kintu sAdhu' ityasAdhutvapratiSedhadvAreti bhAvaH / zobhanavacanasya 'sAdhu' iti pratipAdanasya / ayam / abhiprAyaH / yat / kasyacit / varNanIyasya prakRtasya vastunaH / azobhanatvamasAdhutvam / 'pratipAdyate ' ' pratipadyate ' iti vA zeSaH / tat / parasannidheH parasya doSAvahasya sannidhiH sannidhAnaM tasyeti tathoktasya / eva / doSaH / nanu varNanIyasyAzobhanatvameva kinnAGgIkriyatAm ? kiM vA parasannidhAnena zobhanatvamityAzaGkayAha - tasya parasannidhijAtadoSasya / punaH / svabhAvataH / zobhanatvaM sAdhutvam / eva / iti ( ' abhiprAya ' ityanenAsya sambandhaH) / idamuktam - vinArthakaM padaM prayojya yasya sAdhutvaM pratipAdyate, tasya svAbhAvikaM sAdhutvameva asAdhutvaM tu yasya vinA'rthakena padena sannidhAnaM niSidhyate tatkRtameva / etena - 'duHkhadatvaM vinA pApamavidyA mohamantarA / vinA duHkhaM ca nirayaH sAdhuH kasya na sammata: ?' ityAdau nAyamiti sUcitam, duHkhadatvAdi vinA pApAdityasyaivAnabhimatatvAt / iti / udAharati-yathA-vinetyAdinA /
Page #824
--------------------------------------------------------------------------
________________ 246 sAhityadarpaNaH / [ dazamaH'vinA jaladakAlena candro nistandratAM gtH| vinA grISmomaNA maJjudhanarAjirajAyata180' asAdhu yathA-- 'anuyAnyA janAtItaM kAntaM sAdhu tvayA kRtam / kA dinazrIvinA'rkeNa kA nizA zazinA vinA // 181 // ' 'nirarthakaM janma gataM nalinyA yayA na dRSTaM tuhinAMzubimbam / utpattirindorapi niSphalaiva dRSTA vinidrA nalinI na yena // 18 // atra parasparavinoktibhaGgayA cmtkaaraatishyH| vinAzabdaprayogAbhAve'pi vinA'rthavivakSAyAM vinoktireveyam / evaM sahokterapi sahazabdaprayogAbhAve'pi sahArthavivakSayA bhavatIti bodhyam / 137 samAsoktiH samairyatra kaarylinggvishessnnaiH|| 109 // ___vyavahArasamAropaH prastute'nyasya vstunH| . 'jaladakAlena varSAkAlam / 'pRthagvinAnAnAbhistRtIyA'nyatarasyAm / ' 2 / 3 / 32 iti tRtIyA / vinaa| cndrH| nistandratAM nirAlasyamupacArAdujjvalaprakAzatvam / gataH / grISmoSmaNA grISmadharmeNa / vinA / vanarAjivanAnAM rAjiH paktiH / majaH sundarA / 'manojhaM maJju majulam / ' ityamaraH / ajAyata / atra svataH sundarayozcandravanarAjyomeghagrISmoSmasannidhAnarUpadoSApagamena sAdhutvasiddhiH // ' yathA vA-'nizayeva vinA sarojinI sarasI prAvRSamantarA yathA / vizadatvamupaiti bhAratI jaDabhAvena vinA vipazcitAm // ' iti // 180 // ' evaM sAdhutvapratyAyikAM vinoktimudaahRtyaasaadhutvprtyaayikaamudaahrti-asaadhvityaadinaa| asAdhu azobhanamupacArAttatpratyAyikA vinoktirityarthaH / etena-vinokte dadvayaM darzitam / yathA-'anuyAntyetyAdi / vyAkhyAtapUrvamidasU / patimantara yoSito vyarthatvaM sUcayitumidamuktam / ata evAtra asAdhu ( azo. bhana ) tvam // 181 // . udAharaNAntaraM nirdizati-'yayA / tuhinAMzabimbaM tuhinAMzuzcandrastasya bimbaM maNDalam / na / dRSTam / tasyAH-nalinyAH padminyAH / janma / nirarthakaM vyartham / gataM vyatItam / candradarzanaM vinA nalinIsamutpannA'pi vyartheti bhAvaH / yena / vinidrA vikaashvtii| nlinii| na / dRSTA / tasya-indozcandrasya / utpattirjanma / api / nissphlaa| eva / vihaNa-rAjakanyayoruktipratyuktiparamidaM padyam / upendravajendravajrayorupajAtizchandaH, tallakSaNaM coktaM prAka // 182 // nanUdAharaNAntaranirdezasya kiM nimittamityAzaGkayAha-atretyAdi / . atrodAhRte padye / parasparavinoktibhaDrayA parasparaM vinoktirdarzanAbhAvAbhidhAnavizeSastayA / cmtkaaraatishyH| yathA candradarzana vinA kamalinyA janma nirartha, tathA vikasitakarmAlanIdarzanamantarA candrasyApi janma vyarthamiti parasparajanmanirarthakatvAbhidhAnadvArA camatkArAtizaya ityarthamudAharaNAntaramidamiti bhAvaH / nanu vinAzabdaprayogAbhAvAt kathamiyaM vinoktirityAha-vinetyAdi / spaSTam / ayambhAvaH-nAyaM zabdAlaGkAraH, kintu arthAlaGkAraH; ata evAtra vinAzabdaprayogAbhAve'pi vinA'rthakasya nana eva prayogAt tuhinAMzudarzanaM vinA nalinIjanmanaH, nalinIvikAsadarzanamantarA tuhinAMzujanmano'zobhanatvapratipatteH / iti / uktamarthamanyatrApyatidizati-eva. mityAdinA / spaSTam / ataH-'prANaizca kozairdviSatAM narendra ! maurvyAH samAkRSTimudAharanti / TaGkArapUrtyAM suhRdAM janAnAM pramodapUrti ca tava pravijJAH // ' ityAdAvapi sahoktiH, sahaprayogAbhAve'pi 'vRddho yuunaa..|' 1 / 2 / 65 iti nirdezena sahArthe tRtIyAyA evopapattariti sthitam / samAsoktiM lakSayati-137 yatra yasmin kaavye| samaiH prastutAprastutasAdhAraNaiH / kAryaliGgavizeSaNaiH kAryANi (vyAdhuvanAdIni ) ca liGgAni (puMstrInapuMsakatvadyotakAni cihnAni ) ca vizeSaNAni ( vikasitamukhIprabhU tIni) ceti taistathoktaiH, tadvAreti bhAvaH / prastute prakRtadharmiNi / anyasyAprakRtamiNaH / vstunH| vyavahArasamAropo vyavahArasya ( vyavahriyate vizeSeNa pratIyate'neneti tasya ) avasthAvizeSasya samAropaH samyagAro.
Page #825
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / atra samena kAryeNa prastute'aprastutavyavahArasamAropo, yathA'vyAdhUya yadvasanamambujalocanAyA vakSojayoH knkkumbhvilaasbhaajoH| AliGgasi prasabhamaGgamazeSamasyA dhanyastvameva malayAcalagandhavAha ! // 183 // ' __ atra gandhavAhe htthkaamukvyvhaarsmaaropH| po'bhedapratyAyanam / sA-samAsoktiH samAsena saMkSepeNa natu sarvathA uktiH prastutAprastutayorabhedapratyAyikAnidarza prasiddheti bhAvaH / 'alaGkAra' iti prakRtAnuprasaktam / ayambhAvaH-prastute'prastutatvapratyAyanamAtraM samAsenoktiriti samAsoktiH / asau ca prastutAprastutayoH sAdhAraNaiH kAryyAdibhireva sambhavatIti samakAryamUlA samaliGgamUlA samavyavahAramUlA caiti trividheti / anye tu-'kAryaliGgavizeSaNarityasya 'kAryANi ca liGgAni ca vizeSaNAni ceti, tAni ca tAni ceti taistathokaiH' ityekazeSamaGgIkRtya 'kAryaliGgavizeSaNamUlA ceti caturvidhAmamuM prAhuH / evaM caprastute'prastutavyavahArAropaH samAsoktiH, asau ca kenApi kAryyasAmyAdinA syAt, na tatrAgrahaH / 'samai rityAdinA tu kevalaM tatsambhAvanamiti dyotitam / iti / ata eva rasagaGgAdharakArAH prAhuH-'yatra prastutadharmiko vyavahAraH sAdhAraNamAtropasthApitAprastutammikavyavahArAbhedena bhAsate sA samAsoktiH / ' iti // 109 // ___atra vivRtikArAH-samAsoktiriti / samaiH prstutaaprstutsaadhaarnnaiH| yatretyavyayaM ya ityarthe / liGgaM strItvAdi / vyavahriyate vizeSeNa pratIyate'neneti vyavahAro'vasthAbhedaH / iha tu khAvasthAsamAropeNe'tyAdivakSyamANakharasAdatra vyavahArasamArope kRtaprakRtavizeSAdhAnasyAnubhavasiddhatayA vyavahAraH / athavA-'tattvamaupamye yatpratIyate' iti prAcInoktAnusAreNa ca vyavahArasamArUpaiva samAsoktiranenAGgIkRtA / nanu 'paroktirbhedakaiH zliSTaiH samAsokti'riti kAvyaprakAzalakSaNAnusAreNa prakRtavAcinA zliSTavizeSaNavazAdaprakRtavyAnarUpadvitIyArthasyopamAnatvAnaGgIkAreNAsaGgatiprasaGgAt / anyasyAprastutasya samAsena sakRduccAraNarUpasakSepeNAvasthAdvayapratItiH samAsoktiriti sajJAvyutpattiravadheyA / yadvA-samasya kAryAderAsenopanyAsenoktiraprastutAvasthAvyaJjanam / ' ityaahuH| kAryasAmyenAmumudAharttamupakramate-atretyAdinA / spaSTam / 'vyaadhyetyaadi| 'he malayAcalagandhavAha malayAcalasya candanotpattisthAnatayA prasiddhasya malayanAmnaH parvatasya gandhavAho vAyustatsambuddhau tathokta ! ambujalocanAyAH kamalanetrAyAH kAntAyA iti yAvat / kanakakumbhavilAsabhAjoH kanakakumbhayoH svarNaghaTitaghaTayorvilAsa: zobhA taM bhajata iti tayostathoktayoH / 'bhajo NviH / / 3 / 2 / 62 iti NviH / vakSojayoH kucayoH / vasanaM vastram / vyAdhUya vizeSeNa kampayitvA'pasAryeti yAvat / yat / prasabhaM balAtkAreNa / asyAH / azeSaM sarvam / aDraMgAtram / yat-Alisi / tat-tvam / eva 'na tvanya' iti zeSaH / dhanyaH kRtArthaH / vAyunonnIyamAnavastrAM nAyikAmavalokya vAyuMstuvato janasya kasyApyuktiArayam / vasantatilakaM vRttaM, tallakSaNaM coktaM prAk // 183 // ' atrAsmin prastute kimAropa ityAzaGkayAha-atretyAdi / atrodAhRte padye / gandhavAhe (prstute)| haThakAmukavyavahArasamAropo haThena kAmukaH kAmI parastrIcazcalamanA iti yAvat tasya (aprastutasya ) vyavahArastadAropaH / 'nAyikAyAH stanavastrApakSepapUrvakAliGganarUpakAryyasya prastutA- / prastutobhayasambandhitvasAdhAraNyA'diti zeSaH / ___ atrAhustarkavAgIzAH-'yadi punarnAyikAyAstAdazAliGganamaprApnuvataH kasyacidAtmano'dhanyatvanivedanametat syAttadA vAyoraprakRtatvAnneyaM samAsoktiH; kiMtu 'dhanyAH khalu vane vAtA' ityAdivakSyamANavadvaidhayeNAprastutaprazaMsaiva, 'ahamadhanya' iti prastutasya gamyatvAt / evaM ca-navA latA gandhavahena cumbitA karambitAGgI mkrndshiikraiH|'ityaayudaahrnnmsyaavg'ntvym|atr vAyorvarNanIyatvena prakRtatvAccumbanarUpakAryyasAmyena shRnggaaritvruupnaayikaavsthaasmaaropshcaarutvmaavhti|'iti / yathA vA-'deva ! tvAM paritaH stuvantu kavayo lobhena kiM tAvatA stavyastvaM bhavitA'si yasya taruNazcApapratApo'. dhunA / kroDAntaH kurutevarA vasumatImAzAH samAliGgati dyAM cumbatyamarAvatI ca sahasA gacchatyagamyAmapi // ' iti / ana hi rAjJi durAcAritvavyavahArAropaheturuttarArdoktakAryyasAdhAraNyam /
Page #826
--------------------------------------------------------------------------
________________ 48 saahitydrpnnH| (dazamaHliGgasAmyena yathA'asamAptajigISasya strIcintA kA mnsvinH|anaakrmy jagat kRtsnaM nosadhyAM bhajate raviH184' atra puMstrIliGgamAtreNa ravisandhyayo yknaayikaavyvhaarH| vizeSaNasAmyaM tu zliSTatayA, sAdhAraNyena,aupamyagarbhatvena ca vidhaa| tatra zliSTatayA yathA, mama'vikasitamukhI rAgAsaGgAdgalattimirAvRti dinakarakaraspRSTAmaindrI nirIkSya dizaM purH| jaraThalavalIpANDucchAyo bhRzaM kaluSAntaraH zrayati haritaM hanta prAcetasI tuhinaatiH||185||' aba mukharAgAdizabdAnAM shlisstttaa| atraiva ca timirAvRti mityatra timirAMzukA miti pAThe ekadezasya rUpaNe'pi samAsoktireva, na tvekadezavivarti rUpakam / tatra hi timirAMzukayo rUpyarUpakabhAvo dvayorAvarakatvena sphuTasAdRzyatayA parasAcivyamanapekSyApi svamAtra vizrAnta liGgasAdhAraNyamUlAmudAharati-liDetyAdinA / spaSTam / asmaaptetyaadi| asamAptajigISasya na samAptA pUrNA jigISA jetumicchA yasya tAzasya / manasvino nItijJasya / kA strIcintA strIviSayiNI cintA / 'zrIcintA' iti pAThAntare 'lakSmIprAptikAmanA' ityarthaH / kRtsnaM samastam / 'vizvamazeSaM kRtsnaM samastanikhilAkhilAni nizzeSam / ' ityamaraH / jagat / anAkramya / raviH sUryaH / sndhyaam| no| bhajate sevata iti bhAvaH / rAjataraGgiNyAH padyamidam // 184 // ' liGgasAmyena vyavahArAropaM nirdizati-atra / puMstrIliGgamAtreNa raveH puMstvena sandhyAyAH strItvena ceti bhAvaH / rvisndhyyoH| naayknaayikaavyvhaarH| 'Aropita' iti zeSaH / 'dRSTAntatvenAprakRtayorapi ravisandhyayo: prakRtAGgatvenaiva prakRtatvamavadheyam / ' iti vivRtikArAH / yathA vA-'manastvayA na gantavyAH saGkalpanavikalpanAH / kiM karidhyasi gatvA'pi tatastUSNI kSaNaM bhava / ' iti, napuMsakastrIliGgAbhyAM manovikalpanAnAM klIbatvanAyikAtvapratyayaH / vizeSaNasAmyasya traividhyaM bruvannAdyamudAharati-vizeSaNetyadinA / spaSTam / 'viksitetyaadi| 'tuhinadyutizcandraH / puro'grataH / rAgAsar3AdAgasya rattino'nurAgasya vA''saGgaH zAlitvamAvezo vA tasmAt / vikasitamukhI vikasitaM saprakAzaM prasannaM vA mukhamekadezo vakaM vA yasyAstAM tathoktAm / galattimirAvRtiM galantI nazyantI saMvalantI vA timirAvRtistimirakRtamAvaraNaM timirarUpaM vAvaraNaM yasyAstAM tathoktAm / dinakarakaraspRSTAM dinakaraH sUryastasya karaH kiraNaH pANirvA tena spRSTA tAM tathoktAm / aindrIM pUrvAm / dizam / nirIkSya / jaraThalavalIpANDucchAyo jaraThA pakkA lavalI 'haraphArevar3I'ti prasiddha phalaM tadvat pANDaH chAyA yasya sa iti tathoktaH / bhRzamatyantam / kaluSAntaraH kaluSaM kalaGkitatayeASAyitatayA, vA malinamAntaraM madhyadezazcittaM vA yasya tathoktaH / 'sa'niti zeSaH / hanta / prAcetasI pazcimAm / haritaM dizam / zrayati / hariNIplutaM chandaH, talakSaNaM coktaM prAk // 185 // ' samAsokkiM nirdizati-avetyAdinA / spaSTam / ayambhAva:-eSAM zliSTAnAM prastutAprastutobhayAnukUlatvenaindrayA bandhakItvaM, candrasya ca nAyakatvaM caaprstutmaaropyte| iti / / atra samAsokti sthUNanikhanananyAyena draDhayitumAha-atraivetyAdi / atrodAhRte padye / eva / ca / 'timirAvRti' mityatra 'aze'iti zeSaH / 'timirAMzakA miti paatthe| 'parivartite'iti zeSaH / ekadezasya / rUpaNe zAbde'iti shessH| api / samAsoktiH / eva / natu 'yatra kasyacidArthatvamekadezavivarti tat'ityuktadizeti zeSaH / ekdeshvivaart| ruupkm| ko'tra heturityAzaGkayAha-hi ytH| tatrodAhate pdye| timiraaNshukyoH| rUpyarUpakabhAvo rUpyamAropaviSayaH (timiram) ca rUpakamAropyamANam(aMzukam ca tayorbhAva iti tathoktaH / dvayostimirAMzukarUpayo rUpyarUpakayoH / Avarakatvena / ephaTasAdRzyatayA sphuTaM sAdRzyaM yayostayoH (timirAMzukayoH)bhAvastattA tayeti tathoktayA / parasAcivyaM parasya dizi nAyikA''ropasya (Arthasya rUpaNasya)sAcivyaM sAhAyyaM tat tathoktam / anapekSya / api / svamAtravizrAntaH skhamAtre timirAMzukayoH rUpyarUpakatvarUpe zAbde rUpaNe vizrAntaH / mAtrapadena dizi nAyikAtvAropasyArthasya
Page #827
--------------------------------------------------------------------------
________________ pAracchedaH ] . rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| iti nasamAsoktibuddhiM vyAhantumIzaH / yatra tu rUpyarUpakayoH sAdRzyamasphuTaM tatraikadezAntararUpaNaM vinA tadasaGgataM syAditi / zAbdamapyekadezAntararUpaNamArthamapekSata eveti tatraikadezavivarti rUpakameva / yathA 'jasta raNaMteurae kare kuNaMtasta maMDalaggaloM / rasasaMmuhI vi sahasA parammuhI hoi riuseNI // 186 // " iti, aba raNAntaHpurayoHsAdRzyamasphuTamevAkvacicca yatra sphuTasAdRzyAnAmapi bahUnAMrUpaNaMzAbdamekadezasya cArtha tatraikadezavivarti rUpakamevarUpakapratIteApitayA samAsoktipratItitirodhAyakatvAt / vyapekSAvyavacchedaH / iti zAbdArthayo rUpaNayoH parasparamanasekSitveneti bhAvaH / smaasoktibuddhim| vyAhantum ekadezavivartirUpakanizcayaM pratipAdayitum / na / IzaH / nanu 'lAvaNyamadhubhirityatrApi tatsamAsoktirevAstAmityAzaGkayAha-yatra lAvaNyamadhubhirityAdau / tu| ruupyruupkyoH(ythaa-laavnnymdhunoH)| sAdRzyam / asphuTam / ttr| ekadezAntararUpaNamekadezAntaraM yasmin zAbdaM rUpaNaM tadapekSayA''rtham , yasmin vAM'ze Athai tadapekSayA zAbdaM rUpaNamiti bhAvaH / vinA / tat Artha zAbdaM veti bhAvaH / asaGgatam / syAt / iti'atra zAbdArthathoranyo'nyaM sApekSatvene ti zeSaH / zAndam ( kartR) ekadezAntararUpaNaM tadabhinnam / Artham / api / apekSate / eva / iti / tatra'lAvaNyamadhubhirityatra / ekadezavivartirUpakam / eva / atra 'yatra tu rUpyarUpakayoH sAdRzyamasphuTaM tatraikadezAntararUpaNamArthamapekSata eveti tatraikadezavivArti rUpakameveti pAThAntaraM sugamam / / 'zAbda'mityatrA zAbda'miti tvapapATha eva, asaGgatatvApattaH / ataH 'timirAMzukayo rityatreva'lAvaNyamadhubhirityatra sAdRzyatAyA anupalambhAt zAbdArthayozca parasparamanapekSitAyA asambhavAna samAsoktiH kintu ekadezavivArti rUpakameva / atha-'timirAMzukA'miti pAThe'pi sAdRzyasphuTatAyA upalambhAt zAndArthayozca parasparamanapekSitvAnnaikadezavivarti rUpakaM, kintu samAsoktireveti bhAvaH / ekadezavivarti punarapyudAhRtya samAsokiM vyavacchinatti-yathA-jasletyAdi / 'raNaMteurae raNAntaHpure raNaH ( saGgrAmaH) evAntaHpuraM tatra / kare pANau / maMDalaggalaaM maNDalAmalatA maNDalAmaH khaDga eva latA tAm / kaukSeyako maNDalAnaH karavAla: kRpANavat |'itymrH / kuNaMtassa kurvANasya / jassa yasya / rasasaMmuhI rasasaMmukhI rasa utsAho'nurAgo vA tena smmukhii| vi api / riuseNA ripusenA / parammuhI parAGmukhI / sahasA / hoi bhavati / atrA-chandaH, tallakSaNaM cokta prAk ||'iti // 186 // ' haraNasaGgatisUcanAya rUpakahetuM nirdizati-atretyAdinA / sphuTam / idambodhyam-atrApAtataH samAsotaH pratIyamAnatve'pi sAdRzyAsphuTatvena zAbdArthayoramapekSitvenaikadezavivarti rUpakameva / iti / atra vivRtikArAH 'atra yadyapi liGgasAmyena maNDalAgralatAyAM nAyikAvyavahAraH, parAGmukhatvakAryasAmyenApi ripusenAyAM pratinAyikAvyavahAraH pratIyate, tathA'pi tadubhayaM raNe'ntaHpurarUpaNasyAsaGgatiprasaGgasApekSamityekadezavivarti rUpakamevedamiti bhAvaH / ' ityAhuH / nanUdAhRte padye'sphuTasAdRzyAnAM zAbdarUpaNabhUyastvaM dRzyate,tat kiM sphuTasAdRzyAnA zAbdarUpaNabhUyastve rUpaNaM sarvathaiva na sambhavati? ityAzaGkaya kacitsambhavatItyAha-kvaciccetyAdinA / spaSTam / ayambhASa:-'vikasitasuruciravadanA parito lAvaNyavAriNA pUrNA / zitadhammillamadhuvratajuSTA kAntAtaraGgiNI jayati // ' ityatra sphuTasAmyAnAmapi lAvaNyavA. ryyAdInAM rUpyarUpakatvaM zAbdaM vadanAravindayozcArthamiti "vikasitamukhI'mityAdAviva samAsoktiriti sukcatve'pi,atra kAntAyAM taraGgiNItvAropeNa rUpakapratItyA samAsoktibuddharbAdhaH, tatra punarvizeSye zAbdAropasyAbhAvAt samAsoktireva / evaM ca-yatra sphaTasAdRzyAnA zAbdarUpaNabhUyastve'pi vizeSyapadArthasya na zAbdaM rUpaNaM tatra samAsoktiH, yatra ca vizeSyapadArthasya zAbdaM rUpaNaM tatraikadezAntararUpaNasyArthatve'pi sphuTasAdRzyAnAmanyeSAM bhUyaptA zAbdatvena rUpakameva / athAsphuTasAdRzyAnAM zAbdarUpaNabhUyastvena vizeSyapadArthasya zAbdarUpaNAnAliGgitatve rUpakamiti sthitam / iti / 1 'yasya raNAntaHpure kare kurvANasya maNDalAgralatAm / raNasammukhyapi sahasA parAGmukhI bhavati ripusenA // ' iti saMskRtam / 30
Page #828
--------------------------------------------------------------------------
________________ . - saahitydrpnnH| [ dazamaH-- nanvasti raNAntaHpurayorapi sukhakhaJcAratayA sphuTaM sAdRzyamiti cet ! satyamuktam / astyeva, kiMtu vAkyArthapAlocanasApekSam, na khalu nirapekSam ; mukhacandrAdermanoharatvAdiSada raNAntaHpurayoH svataH sukhasaJcAratvAbhAvAt / sAdhAraNyena yathA-- . 'nisrgsaurbhoddhaantbhRnggsnggiitshaalinii| udite pAkharAdhIze smerA'jani srojinii||187||' .. atra 'nisagaityAdivizeSaNasAmyAt sarojinyA nAyikAvyavahArapratItau strImAtragAminaH smaratvadharmasya samAropaH kAraNam, tena vinA vizeSaNasAmyamAtreNa nAyikAvyavahArapratIterasambhavAt / aupamyagarbhavaM punastridhA sambhavati, upamArUpakasaGkaragarbhatvAt / tatropamAgarbhatve yathA 'dantaprabhApuSpacitA paannipllvshobhinii| kezapAzAlivRndena suvezA hrinnekssnnaa||188||'iti, atra suvezatvavazAt prathama dantaprabhAH puSpANIve'tyupamAgarbhatvena samAsaH, anantaraM ca 'dantaprabhAsadRzaiH puSpaizcite' tyAdisamAsAntarAzrayeNa samAnavizeSaNamAhAtmyAriNekSaNAyAM tadeva ddhyitumaashngkyottryti-nnvityaadinaa| spaSTam / sAdhAraNyena vizeSaNasAmye samAsoktimudAhartumAha-sAdhAraNyenetyAdi / spaSTam / 'vAsarAdhIze vAsarANAM dinAnAmadhIzastatra / udite 'satI'ti zeSaH / nisargasaurabhoddhAntabhRGgasaGgItazAlinI nisargasaurabheNa khabhAvasiddhana saugandhyenoddhAntA atyantaM mattatA nItA ye bhRGgA bhramarAsteSAM saGgItaM jhaGkAra. zabdarUpaM suSTha gAnaM tadvadvA saGgItaM tena zAlate zobhata ityevaMzIleti tathoktA / sarojinI padminI / smerA susmitA / -ajani jAtA // 18 // nanu zliSTavizeSaNasya dvayarthavAcakatayA'stu nAmArthAntarapratipAdakatvena, tena cAstAM samAsoktipratyayaH, kintu prakRte kathaM sAdhAraNavizeSaNatve saGkatirityAzaGkayAha-atretyAdi / atrodAhate padye / 'nisarge'tyAdivizeSaNasAmyAt 'nisargasaurabhojhAntabhRGgasaGgItazAlinIti vizeSaNasya sarojinInAyikobhayasAdhAraNyena / sarojinyAH / nAyikAvyavahArapratItau / strImAtragAminaH / mAtrapadena sarojinyA vyavacchedaH / smaratvadharmasya / smaaropH| kAraNaM / sahakArikAraNamiti bhAvaH / tena smaratvasamA. ropeNa / vinA / vizeSaNasAmyamAtreNa / nAyikAvyavahArapratIteH / asambhavAt / idamuktam-udAhRte padye 'nisarge'ti vizeSaNaM viSayaviSayyubhayasAdhAraNa 'smere'tivizeSaNasAdivyena sarojinyAM nAyikAvyavahAraM pratyAyayati iti / ata eva vivRtikaarairpyuktm-'asmbhvaaditi|saadhaarnnvishessnnsy vAcyavizeSaNAdhAnenaivopakSINatayA vyaGgayabodhe sAmarthyAmAvAditi bhaavH|evN ca-sAdhAraNavizeSaNamaprastutAsAdhAraNadharmAropAdisahakRtamevArthAntarapratipAdakamiti phalitam |'iti / aupamyagarbheNa vizeSaNasAmyena samAsoktimudAha kAmastatratAvattasya traividhyamAha-aupamyetyAdinA / aupamyagarbhatvamaupamya sAdRzyaM garbhantaryasya (vizeSaNasAmyasya ) tasya bhAvastattvam / punaH / upamArUpakA saragarbhatvAt upamA ca rUpakaM ca saGkara upamArUpakayoH sandigdhatvaM ceti te garbha yeSAM teSAM bhAvastattvaM tasmAt / upamAgarbhatvena rUpakagarbhatvena upamArUpakobhayagarbhatvena ceti bhAvaH / tridhA / sambhavati / tatra teSu madhye / upamAgarbhatve 'sati vizeSaNasAmyAtsamAsokti'riti zeSaH / yathA-'dantetyAdi / ___ 'dantaprabhApugpacitA dantAnAM prabhAH, tAH puSpANIva taizcitA vyAptA / 'upamitaM vyAghrAdibhiH saamaanyaapryoge|' 215 / 56 iti sUtreNopameyasya pUrvanipAtaH / pakSa-dantaprabhA iva puSpANi taizcitA / pANipallavazobhinI pANiH pallava iveti,pakSa pANiriva pallava iti; zobhata ityevaMzIlA iti tathoktA / kezapAzAlivRndena kezapAzo'li. ndamiveti, pakSe kezapAza ivAliyandamiti, tena / suvezA ruciranepathyA / hariNekSaNA // iti // 188 // ' atraupamyagarbhatvaM vizadIkasya nirdishti-avetyaadinaa| atra / suvezasvavazAtsuvezatvasAmarthyAt / (hariNekSaNAyAH) 'suveze'ti vizeSaNamAzrityeti yAvat / prathamam / 'dantaprabhAH / puNyANISa / ' ityupamAgarbhatvenopamitatveneti bhAvaH / smaasH| anantaram / ca / 'dntprbhaasdRshaiH| puSpaiH / citA vyaaptaa|' ityAdisamAsAntarAzrayeNa tadbhinnasamAsasyAzrayeNa / samAnavizeSa. NamAhAtmyAt samAna prakRtAprakRtobhayAnugataM yadvizeSaNaM ('dantaprabhApuSpacitA' ityAdi) tasya mAhAtmya tasmAt / hari
Page #829
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / ltaavyvhaarprtiitiH| rUpakagarbhatve yathA-'lAvaNyamadhubhiH pUrNa'mityAdi / saGkaragarbhasve yathA-- 'dantaprabhApuSpacitA'ityAdau 'suvezA ityatra-jhupamArUpakasAdhakabAdhakAbhAvAtsaGkarasamAzrayaNam / samAsAntaraM pUrvavat, samAsAntaramahinA letaaprtiitiH| eSu ca yeSAM mate upamAsaGkarayorekadezavivartitA nAsti, tanmate AdyatRtIyayoH smaasoktiH| dvitIyastu prakAra ekadezavivatinupamai kSaNAyAm / latAvyavahArapratItiH / ayambhAvaH-yadyapi 'dantaprabhe'tyAdi vizeSaNaM prakRtAprakRtAnugatatvena sAdhA 1, athApi 'suveze ti prakRtamAtrAnugatamiti prathamamupamitaM samAsamAzritya 'dantaprabhetyAdi upameyamevAnugataM .saGgAcchate / evaM ca-puSpAdisadRzadantaprabhAcitatvAdizAlinI hariNekSaNeti prathamo'vagamaH zaktyodeti, anantaram 'dantaprabhA iva puSpANI'ti samAsAntaramAhAtmyena dantaprabhAsadRzapuSpacitatvAdizAlinI hariNekSaNetyavagamastayaiva zaktyA vyaktyA vodeti, asmin pakSe hAraNekSaNA kApi lateti pratItirISadgurate / atha-dvAvimau vAkyAau~ savyetaragoviSANavad vizliSTau yadi bhavetA, tarhi-hAraNekSaNAyA latAtvaM sahRdayahRdayAnumataM na syAt , asti ca, evaM punarvAkyabhedo'pi; ata:-yadi Anantaro'rthaH prakRte Aropyate tadA na vAkyabhedaH, atra heturvizeSaNasAmyam , etadapi na zliSTaM, kiMtu aupamyagarbhitam / evaM ca-latAtvavyavahAravatI hAraNekSaNeti bodhaH sampadyate, natu lateva hariNekSaNeti; 'suvezA' iti vizeSaNasya lakSaNayA 'parItA' ityarthe'prakRtAnugate sampadyamAne'pi rAjatyumAvallabha' ityatreva 'hariNekSaNA' ityatra zliSTatvasyAnupapatteH / iti / evamaupamyagarbhitamudAhRtya rUpakagarbhitavizeSaNasAmyatve samAsoktimadAharati-rUpakagarbhatva ityAdinA / 'vizeSaNasAmyasya samAsoktiriti zeSaH / spaSTam / nanu kathamidamekadezavivarti rUpakodAharaNamapIti cet ! matAntaramidamiti gRhANa / ata eva vivRtikArA apyAhuH-'atra lAvaNyamadhunorAhlAdakatve locanarolambayoH zyAmatvAdinA sphuTasAdRzyasambhavAdrUpakANAM bahutvAbhAvAcca samAsoktireva, na tvekadezavivartirUpakam / ekadezavivartirUpakasya yadetadudAharaNaM dattaM tanmatabhedenetyavagantavyam / nanvatra madhvAdInAM mukhe bAdhAt prAthamikabodhAnupapattiArati cet ! na; yathA 'mukhacandraM cumbati' ityAdau cumbanasya mukhacandre bAdhAnmukhe paryavasAnaM tathA mukhasambandhasya madhvAdAvasambhavAlAvaNyAdau paryavasAnamiti khIkArAt / nanvevamapi pUrvavat samAsadvayAGgIkAreNopamAgarbhamevedamastu kimadhikena rUpakagarbhatvakalpaneneti cet ! satyam , gatAnugatikanyAyenAsya prakArasya svIkArAd granthakRtaiva khaNDanIyatvAca / ' iti / upamArUpakagarbhatva udaahrti-sngkretyaadinaa| saGkaragarbhatve saGkara upamArUpakayoH sandigdhatvaM garbhe yasya tasya bhAvastattvaM tasmin satItyarthaH 'vizeSaNasA. myasya samAsokti'riti zeSaH / yathA / 'dntprbhaapusspcitaa'ityaadau| nacedamaupamyamAtragarbhatve udAhRtaM, kathaM punaraupamyarUpakobhayagarbhatva udAhiyate ityAzaGkayAha-'suvezetyAdi / hi yataH / 'suvezA ityatra / 'parItA' iti paatthe| upamArUpakasAdhakabAdhakAbhAvAt upamArUpakayoH sAdhakabAdhako tayorabhAvastasmAt / upamAyA yatsAdhakaM tadeva rUpakabAdhakaM, yacca rUpakasAdhakaM tadevopamAbAdhakam , evaM ca prakate 'suvezA' ityatra 'parIte'ti pAThe nopamA na vA rUpakaM sAdhayituM bAdhituM vA zakyate, 'suveze'tyeva pAThe tu upamA sidhyati rUpakaM ca bAdhyate; ata upamArUpakayoH yatsAdhakaM bAdhakaM vA tasyA bhAva: sphuTaH / iti bhAvaH / saDurasamAzrayaNam / tathA ca 'suveze'ti pAThasattve idamupamAyA eva, 'parIte'ti pAThe punaridamevopamArUpakayoriti phali. tam / nanu tathA samAse kathaM rUpakamapItyAha-samAsAntaramanyaH samAsaH samAsaparivartanamiti yAvat / pUrvavata pUrva yathA samAsadvaividhyaM darzitaM tathAtra tRtIyavidhaH samAsaH samAzrayaNIyaH / tathA ca-rUpakagarbhatvAGgIkAre 'dantaprabhA eva puSpANi taizcite'tyevaM samAso bodhyaH / nanu kathaM tarhi hariNekSaNAyAM latAtvAropaH setsyatItyAha-samAsAntaramahinA samAsAntarasya rUpakAnuyogitaH samAsasya mahimA sArthakyAnveSaNaM tena / ltaaprtiitiH| atrApi matabhedaM darzayan khamatamapi darzayati-eSu cetyaadinaa| eSUdAhRteSu triSu vizeSaNasAmyeSu madhye / ca / yeSAm / mate siddhAnte / upamAsaGkarayorupamAyA upamArUpakayozcetyarthaH / ekadezavivartitA / na / asti / ye upamAM rUpakaM tadubhayaM vA ekadezavivartitvena nAGgIkurvanti iti bhAvaH / tanmate / AdyatRtIyayoH prathamatRtIyayorudAharaNayoH / 'dantaprabhA...suvezA' ityatra 'dantaprabhA..
Page #830
--------------------------------------------------------------------------
________________ vaanggiikrnumucitaa| anyathA-- 'aindraM dhanuH pANDupayodhareNa zaraddadhAnAnakhakSatAbham / . pramodayantI sakalaGkaminduM tApaM rakherabhyadhikaM cakAra // 189 // ' - ityatra kathaM zaradi nAyikAvyavahArapratItiH / nAyikApayodhareNArdranakhakSatAbhazakacApadhAraNAsambhavAt / nanu atra 'ArdranakhakSatAbha'mityatra sthitamapyupamAnatvaM vastupathyolocamayA aindre dhanuSi saJcAraNIyam / yathA-'danA juhotI' tyAdau havanasyAnyathA siddherdadhi saJcAryate vidhiH / evaM ca--indracApAbhamAnakhakSataM dadhAneti pratItirbhaviSyatIti cet ! na evaMvidhAnirvAhe kaSTasRSTikalpanAdekadezavivartinyupamA'GgIkArasyaiva jyAyastvAt / astu vA'tra yathAkathaJcita samAsoktiH, kinturItA' ityatra ceti yAvat / smaasoktiH| dvitIyo rUpakagarbhitatvarUpaH / tu / prakAro bhedaH / ekadezavivartirUpakaviSayaH / eva / evakAreNa samAsokteDhuMdAsaH / tadevAhuH mukhe madhvAdyanvayasyAsambhavAt prathamata eva padmAdhyAhAreNa pratItiH, kuto vyajanAmAtraprANAsamAsoktiriti bhAvaH / iti / pAlocane paritaH siddhAntatvenAlocanaM vicArastasmin sati / tu / Adya prakAre / 'dantaprabhA...suvezA...' ityudAharaNa iti bhAvaH / ekdeshvivrtinii| upamA / eva / evakAreNa samAsoktayudAsaH aGgIkartum / ucitA / anyathA prakRte tadanaGgIkArAt 'pANDupayodhareNa pANDunIlatayA zvetaH, anyatra dugdhasambhUtatayA zvetapItaH, asau payodharo meghaH, anyatra kucastena / 'pANDaH kuntIpatau site / ' iti haimaH, 'hariNaH pANDuraH pANDu'rityamaraH, 'payodharaH koSakAre nArikele stane'pi ca / kazerumeghayoH puMsi'iti medinI / AInakhakSatAbhamAnakhakSatasadRzam / aindramindrasambandhi / dhanuzvApam / dadhAnA / sakalaDUMcihnavizeSazAlinaM parastrIgAmitA'pavAdadUSitaM vA / indum / pramodayantI 'prasAdhayantIti pAThAntaram / zarata raveH sUryApekSayA sUryasya vaa| abhyadhikam / tApamUcakAra / anendravajropaindravajrayorupajAtizchandaH / tallakSaNaM coktaM prAk // 189 // ityatra / shrdi| naayikaavyvhaarprtiitiH| katham / zarado nAyikAsahazatvena sahRdayahRdayAbhyanumatA pratItina syAt, kintu asti; tasmAttatrApyatreva saGgatirboddhavyeti bhAvaH / nanu kimiha kAraNamityAzakya tanirdizatinAyikApayodhareNa nAyikAvat (nAyikAyA iva) payodharastena / 'zarada'iti zeSaH / ArdranakhakSatAbhazakracApadhAraNAsambhavAt / idamuktam-nAyikeva yadi zaranAGgIkriyeta ! tadA tathA'bhidhAnaM na saGgaccheta / ataH-nAyikAyAH zaradazca, payodharasya payodharasya ca, indorjArasya ca, nAyakasya sUryyasya ca yatsAdRzyaM tadArtham , ArdranakhakSatasyandradhanuSazca sAdRzyaM zAbdamityekadezavivartinyupamA yathA prakRte'GgIkriyate tathA 'dantaprabhApuSpacite'tyatrApIti nidhiopapattiH / iti / etadeva sthUNAnikhanananyAyena draDhayati-nanu / atra 'ArdranakhakSatAbha'mityatra / sthitam / api / upamAnatvam / vastupAlocanayA vastuno'bhipretArthasya pAlocanA tAtparyyAnveSaNaM tyaa| aindr| dhanuSi / saJcAraNIyam / 'yAcitamaNDananyAyeneti zeSaH / tadevAgamasiddhaM dRSTAntena spssttyti-ythaa| 'danA / jahoti / ityAdau'AgamavAkye' iti zeSaH / havanasya homasya / anyathA agnihotra juhuyAt'ityAgamapacanadvArA / siddheH| dani dadhipade / vidhiraprAptaprApakatvarUpA''gamopadezazaktiH / sazcAryyate / 'tathA''nakhakSatAbhamityatra sthitamapyupamAnatvaM vastupa-locanayA aindre dhanuSi saJcAryate iti prakRtaH sambandhaH / phalitamavagamayati-evama / ca / aindracApAbham / ArdranakhakSatam / ddhaanaa| zara'diti shessH| iti / prtiitiH| bhaviSyati / idamuktam-'agnihotraM juyA'dityutpattivAkyam, etena havanaM vihitam, vihitasyAsya ca 'danA juhotI'tyAdinA punarvidhAnamanupayuktam , taditi tatrAdagdhadahananyAyena dadhipade yAcitamaNDanamiva saJcAryyate, tathA prakRte nAyikAyA AInakhakSatAmaindradhanurdhAraNopayogitA'nupapattau aindre dhanuSi upamAnatvaM yAcitamaNDananyAyena saJcAraNIyam / evaM ca-'aindradhanurAbhamAnakhakSata'miti pratyayopapattau nAyikAyA upamAnatvapratyayo nirbAdhaM sampatsyate / etena aindra'mityAdau kathaM zaradi 'nAyikAvyavahArapratItiriti dattottaram / iti / AkSipati-iti / cet 'samAdhatse'iti zeSaH / n| 'evaM samAdheya'miti zeSaH / hetuM nirdizati-evaMvidhAnirvAhe / kaSTasRSTikalpanAt kaSTAyA sRSTiH
Page #831
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / 'nerivotpalaiH parmukhairiva saraH shriyH| padepade vibhAnti sma cakravAkaiH stanairiva // 190 // ' ityAdau nAstyevAnyagateH sambhavaH / kizca upamAyAM vyavahArapratIterabhAvAt kathaM tadupajIvikAyAH samAsokteH pravezaH ? yadAhuH-- 'vyavahAro'thavA tattvamaupamye yatpratIyate / tannaupamya samAsoktirekadezopamA sphuttaa||' iti / evaM ca-upamArUpakayorekadezavivartitA'GgIkAre tanmUlasaGkare'pi samAsoktarapravezo nyAyasiddha eva, tenaupamyagarbhavizeSaNotthApitatvaM nAsyA viSaya iti vizeSaNasAmye zliSTavizeSaNotthA- . pitA sAdhAraNavizeSaNotthApitA ceti dvidhA / kAryaliGgayostulyatve ca dvividheti catuSprakArA samAsoktiH, sarvatraivAtra vyavahArasamAropaH kaarnnm| saca kvacit laukike vastuni laukikaghastuvyavahArasamAropaH, zAstrIye vastuni zAstrIyavastuvyavahArasamAropaH, laukike vA zAstrIya samAdhAnaM tasyAH kalpanaM praNayanaM durAgraheNa samarthanaM tasmAt / ekadezavivartinyupamA'GgIkArasya / eva / jyAyastvAnmahanIyatvAt / nanu dharmikalpanAto dharmakalpanAyAM lAghava'miti mayenaikadezavivartinyupamAkalpanA'pekSayopameyasyopamAnatvakalpanaM varamityAzaGkayAha-astu / vA / atra 'aindraM dhanurityAdau / yathA / kathaJcit / samAsoktiH / kintu / 'nerivotplaiH...|| 190 // anyagaterekadezavivarttinyupamA'GgIkArabhinnAzrayasya / smbhvH| eva / na / asti / 'kintu- . 'netrai...|''...smbhvH' ityasya sthAne netrarivotpalai' rityAdau cAnyagatyasambhavAt iti vivRtikArasammataH pAThaH,ata eva 'anyagatyasambhavAtsamAsoktiprakArAsambhavAt ekadezavivartinyupamaivAGgIkartumucitA' iti pUrveNAnvayaH / nanu prAguktayuktyA utpalAdAvupamAnatvaM saJcAraNIyamiti cet, na; 'AInakhakSatAbha'mityatrAA upamAyA arthavazenaiva kalpanAyA yogyatvAta prakRte tu zrautyAstadasambhavAditi bhAvaH / ' iti vivRtikArAH / nanu atrApIvazabdavyatyayena vyavahArAropa: setsyatItyata AhakizcAnyo'pi tatra samAsoktaranaGgIkAre heturiti bhAvaH / upamAyAm / vyvhaarprtiite| abhAvAt asambhavAt / 'vizeSaNAnAM sAdRzyopalambhamahinAvizeSyasyApi adhyAhAreNa prathamata eva sAdRzyapratItiranubhavasiddhA, tayaiva zroturAkAGkSAvirahAd vyavahAravyaJjanaM na bhavatIti bhAvaH / ' iti vivRtaM tarkavAgIzaiH katham / tadupajIvikAyAH sA vyavahArapratI. tirevopajIvitopaskArikA ysyaastsyaastthoktaayaaH| samAsokteH / pravezo'ntarbhAvaH / nanu samAsokto prAdhAnyena vyavahArapratItyaGgIkAre kiM mAnamityAzaGkaya prAcAM saMvAdaM nirdizati-yat / aahuH| 'yat yasmin / aupamye sAdRzye sati / vyavahAro'prastutasAdharmyam / athavA / tattvam aprastutatvam / 'tattvapratItau samAsoktimanye svIkurvanti tanmatAnusAreNaivA 'thavA tattva' mityuktam / ' iti vivRtikArAH / pratIyate vyajyate / tat / aupamyam / smaasoktiH| na / kintu-ekadezopamA ekadezavivartinyupamA / * sphuttaa'nubhvsiddhaa| aupamyotthApitamaprastutasAdharmyamaprastutatvaM vA / samAsoktaraviSayaH, viSayaH punarekadezopamAyA iti phalito'rthaH // ' iti / ___uktamarthaM prakRte saGgamayati-evam / ca / upamArUpakayoH / ekadezavivartitA'GgIkAre / tanmUlasadhere ekadezavivartitAmUlakopamArUpakasaGkare / api cetyarthaH / samAsokteH / apravezo'ti nyAyasiddhaH / eva / tena / aupamyagarbhavizeSaNotthApitatvaM vizeSaNasAmyasyaupamyagarbhatvamiti bhAvaH / asyAH samAsokteH / viSayaH / na / iti / vizeSaNasAmye / zliSTavizeSaNosthApitA / sAdhAraNavizeSaNotthApitA / ca 'samAsokti' riti zeSaH / iti / dvidhA, 'nanu tridhA' iti zeSaH / kAryaliyoH / tulyatve sAdRzye / ca / 'sambhavatIti zeSaH / dvividhA / iti / catuSprakArA / smaasoktiH| sarvatra sarvaprabhedAsu / eva / atrAsu samAsoktidhviti bhAvaH / vyavahArasamAropaH / 'aprastutasya'ti shessH| kAraNam / so'prastutavyavahArasamAropaH / ca / kvacit / laukike / vastuni / laukikavastuvyavahArasamAropastadrUpa iti bhAvaH / zAstrIye / vastuni / shaastriiyvstuvyvhaarsmaaropH| laukike / vA 'vastunI'ti zeSaH / zAstrIyavastuSyavahAra.
Page #832
--------------------------------------------------------------------------
________________ 254 saahitydrpnnH| pastuvyavahArasamAropaH, zAstrIye vA laukikavastuvyavahArasamAropa iti cturdaa| tatra laukikavastvapi rasAdibhedAdanekavidham, zAstrIyamapi tarkAyurvedajyotiHzAstrAdiprasiddhatayeti bahuprakArA smaasoktiH| diGmAtraM yathA-vyAdhUya yaddhasanam...' ityAdau laukike vastuni laukikasya haThakAmukasya vyavahArAdeH smaaropH| 'yerekarUpamakhilAsvapi vRttiSu tvAM pazyadbhiradhyayamasaGkhyatayA pravRttam / lopaH kRtaH kila paratvajuSo vibhaktestairlakSaNaM tava kRtaM dhruvameva manye // 191 // ' aghrAgamazAstramasiddha vastuni vyaakrnnprsiddhvstuvyvhaarsmaaropH| evamanyatra, rUpake 'prakRtamAtmasvarUpasannivezena prakRtasya rUpamavacchAdayati, iha tu svAvasthAsamAropeNAvacchAditasamAropaH / zAstrIye 'vastuni' iti zeSaH / vaa| laukikavastuvyavahArasamAropaH / iti / caturdA / tatra teSu catuSSu prakAreSu madhye / laukikavastu / api / rasAdibhedAt / anekavidham / evam-zAstrIyam / api 'vastvi'ti zeSaH / tarkAyurvedajyotizAstrAdiprasiddhatayA 'anekavidha miti pUrveNAnveti / iti / bhuprkaaraa'nekvidhaa| smaasoktiH| udAharati-diGmAtram / yathA / 'vyAdhUya / yaddhasanam...' ityAdau / laukike / vastuni / laukikasya / haThakAmukasya / vyvhaaraadeH| smaaropH| 'he bhagavan ! (idamadhyAhAryam ) / akhilAsu samastAsu / api / vRttiSu vastuSu padArthAnvayeSu vaa| avyayamavinAzinaM nipAtavizeSaM vA / asaMkhyatayA'nantarUpatayA sakhyAvizeSapratipAdakatayA vaa| pravRttam / tvAm / ekarUpam / pshyddhiH|yH| paratvajuSaH paratvasyotkarSasya purovartitvasya vA / vibhakta dAhasya pratyayavizeSasya vA / lopo nirAsaH / kilaakRtH| taiH| tava / lakSaNaM viziSTajJAnaM sUtraM vA / kRtam / iti-dhruvaM nizcitam / eva / manye / vasantatilakaM vRttam, etallakSaNaM coktaM prAk // 191 // ' udAhAyya nirdizati-atretyAdinA / atrodAhate padye / AgamazAstraprasiddha AgamA vedAH zAstrANi nyAyAdIvi teSu prasiddhastatra / AgamAnAM zAstratve'pi tato vibhajyAbhidhAnaM teSAmapauruSatvena vailakSaNyadyotanArtham / vastuni 'bhagavadpe'iti zeSaH / vyAkaraNaprasiddhavastuvyavahArasamAropo vyAkaraNaprasiddha vastu avyayarUpaM tasya vyvhaarsmaaropH| evam / anyatra laukike zAstrIyasya zAstrIye vA laukikasya vyavahArasya samAropa Uhya iti bhAvaH / tatra laukike zAstrIyavyavahArasamAropo yathA-'sImAnaM na jagAma yannayanayonAnyena yatsaGgataM na spRSTaM vacasA kadAcidapi yad dRSTopamAnaM na yat / arthAdApatitaM na yanna ca na yat tat kizcideNIdRzA lAvaNyaM jayati pramANarahitaM cetazcamatkArakRt // ' zAstrIye laukikavyavahArasamAropo yathA kRtvA sUtraH sugUDhAthaiH prakRteH pratyayaM param / AgamAna bhAvayan bhAti vaiyAkaraNapuGgavaH // ' iti dik / atra rasagaGgAdharakArAH-'iyaM cAlaGkArAntareSu bahuSvAnuguNyena sthitA, yathA-"sthite'pi sUrye pabhinyo vartante madhupaiH saha / astaMgate tu sutarAM strINAM kaH pratyayo bhavet // ' atra samarthyatvena sthitA'rthAntaranyAsAnuguNyamAdhatte / "uttamAnAmapi strINAM vizvAso naiva vidyate / rAjapriyAH kairaviNyo ramante madhupaiH sahaH / " atra samarthakatvena"vyAguJjanmadhukarapuJjamaJjugItAnyAkarNya stutimudayatrapA'tirekAt / AbhUmItalanatakandharANi manye'raNyesminnavaniruhAM kuTumbakAni // " atra hi parakRtanijastutyAkarNanakandharAnamanAdivizeSaNasAmyotthApitayA samAsoktyA sajjanavyavahArAbhinnatayA sthita eba taruvyavahAre bhUzAkhAsambandhAbhedAdhyavasitamastakamUlanamananimittotthApitA trapArUpahetUtprekSA sambhavati,anyathA kitavakRtagrIvAnamanasyApi trapotthApakatA''patteH / ityutprekSA'nuguNA samAsoktiH / evam-"rAjyAbhiSekamAjJAya zambarAsuravairiNaH / sudhAbhirjagatImadhya limpatIva sudhAkaraH // " ityatrApi svAmisevakavyavahAramUlA sudhAlepanotprekSA / amuyaiva dizA acetanavyavahAre prakRte cetanavyavahArasambandhikharUpahetuphalotprekSAyAM ca samAsoktireva mUlam / ' ityapyAhuH / - alaGkArAntarAdasyA bhedaM nirdizati-rUpake ityaadinaa|| rUpake / aprakRtamupamAnarUpa / vastu / AtmasvarUpasannivezenAtmakharUpAropaNena / prakRtasyopameyasya / rUpaM svarUpam / avacchAdayati tirodhatte / ihAsyAM samAsoktau / tu / svAvasthAsamAropeNa khasyAprakRtasya nizcitam / ekAti-atretyAdinA AgamA vedAH
Page #833
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| svarUpameva tatpUrvAvasthAto vizeSayati / ata evAtra vyavahArasamAropo natu svarUpasamAropaH" ityAhuH / upamAdhvanau zleSe ca vizeSyasyApi sAmyam , iha tu vizeSaNamAtrasya; aprastutaprazaMsAyAM prastutasya gamyatvam, iha tvaprastutasya; iti bhedH| 138 uktairvizeSaNaiH sAbhiprAyaiH parikaro mataH // 110 // yathA--'aGgarAja ! senApate ! droNopahAsin ! karNa ! rakSenaM bhImAdduHzAsanam // ' 139 zabdaiH svabhAvAdekArthaiH zleSo'nekArthavAcanam / 'svabhAvAdekArthe 'rityanena zabdazleSAdasya vyavacchedaH, 'vAcana' mityanena ca dhvaneH / vasthAsAdhamya tasyAH samAropastena / avacchAditasvarUpamavacchAditaM tirohitaM svarUpaM yasya tattathoktam / eva / tat prakRtam / pUrvAvasthAtaH pUrvA'prakRptasAdhAropAtprAgbhavA'vasthA tasyAH / vizeSayati utkRSTatvena bodhayatIti bhAvaH / atra kartRpadamaprakRtamityeva / atH| eva / "atra samAsoktau / vyavahArasamAropaH / natu / svruupsmaaropH|"iti / AhaH / upamAdhvanau / zleSe / c| vizeSyasya / api vizeSaNasya tu sphuTameveti zeSaH / sAmyam / ihAsyAM samAsoktau / tu / vizeSaNamAtrasya'sAmya'miti pUrvato'nveti 'pratIyata'iti zeSaH / aprstsprshNsaayaam| prastutasyopameyasya / gamyatvaM byaGgayatvam / iha samAsoktau / tu| aprastutasyopamAnasya / iti ityevamityarthaH / bhedH| parikaraM lakSayati-138 uktaiH kathitaiH / sAbhiprAyairabhipretArthabodhakatApUrNaiH prakRtArthopakArakacamatkAri.. vyaGgathatAzAlibhiriti yAvat (ata evAsya heto_lakSaNyama, vyaGgayasya tatrAnAvazyakatvAt ) / vishessnnaiH| parikaraH / mtH| parikaroti prakRtamarthamupakarotIti so'sminnastIti tathoktaH / atra matvarthIyo'n / 'saMparibhyAM karotI bhuussnne|' 6 / 1 / 137 ityanena suT tu na, bhUSaNArthAbhAvAt / atra 'vizeSaNairiti bahuvacanamavivakSitam , tena-ekasmin api prakRtArthopakArakacamatkAritAvyaJjake vizeSaNe'pyayaM sambhavati / ata eva vayaM tvAlocayAmaH-tAdRzaika. vizeSaNopanyAse'pyalakAratvamucitam, apuSTArthatvavirahasya nirvizeSaNatayA'pyupapatte,ranubhavasiddhatvAbhAvAdvaicitryasya cAnubhavasiddhatvAt / iti pradIpakArAH / atrodAharaNaM yathA-'kSitibhRtaiva sadaivatakA vayaM vanavatA,'navatA kimahinuhA' iti, 'vizeSaNa riti vizeSyasyApyupalakSakam, etena-'sAbhiprAye vizeSye tu bhavetpArakarAGkuraH / caturNA puruSArthAnAM dAtA devazcaturbhujaH ||'iti candrAlokakRtA'GgIkRtaH pArakarAGkuro'traivAntarbhAvitaH // 110 // udAharati-yathA-'arAjetyAdinA / / 'he aGgarAja aGgasya duryodhanadattasya dezavizeSasya rAjeti tatsambuddhau tathokta ! senApate senAyA rakSakapade niyukta / droNopahAsin droNaM tannAmAnamAcAryamupahasatItyevaMzIla iti tatsambuddhau tathokta ! he karNa ! enaM duryodhanasya bhrAtaraM yuvarAjapadArUDhamiti bhAvaH / duHzAsanam / bhImAt / rkss|' veNIsaMhAre bhImena hanyamAnaM duHzAsanaM rakSitumakSamamANaM karNa prati tatkRtAcAryopahAsAmarSitasyAzvatthAmna uktiriyam / atra vizeSaNatrayaM karNasya tadrakSaNaucityaM sUcayatrapAM samudbhAvayati / yathA vA-'madakAmavimohamatsarA ripavastvatpura eva ho vibho| rabhasA bata hanta tAvakaM praharante na kathaM nihaMsi tAn // ' iti / . zleSaM lakSayati-139 zabdarityAdinA / 139 svabhAvAta vstutttvvicaartH| ekAthairanekArthapratipAdakatAzunyaiH / anekArthavAcanamanekArthAbhidhAyakaM zakyA, lakSaNayA vA, tadubhayena vAiti zeSaH / shlessH| zabdazleSAdbhedakaM nirdizati-'svabhAvAdityAdinA / spaSTam / dhvanerbhedakaM nirdizati-vAcanamityAdinA / spaSTam / idamuktam-svabhAvata ekArthakAH zabdAH parivRttisahAH santa evAnekArthapratipAdakA bhavantIti zabdazleSAdetasya bhedaH / ata eva pradIpakArA apyAhu:-'parivRttisahAnAmeva zabdAnAmaikabuntaphalagata phaladvayanyAyena yatrAnekArthapratipAdakatA so'rthshlessH|' iti / ekasminnarthekAkaraNAdinA niyantrite dhyAnayA dvitIyothoM yatra budhyate, sa dhvanirbhavati, yathA--'rAjatyumAvallabha' ityAdau, zleSo'yaM punarekArthazabdamUlaH, ato'tra prakaraNAdiniyantraNAbhAvaH, prakaraNAdiniyantraNabhayaM hi anekArthAnAM zabdAnAm / sphuTazcaivaM dhvanizleSayorbhedaH /
Page #834
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAhityadarpaNaH / udAharaNam 'pravarttayan kriyAH sAdhvIrmAlinyaM haritAM haran / mahasA bhUyasA dIpto virAjati vibhAkaraH // 192 // ' atra prakaraNAdiniyamAbhAvAd dvAvapi rAjasUyyau vAcyau / 356 [ dazamaH 140 kvacidvizeSaH sAmAnyAtsAmAnyaM vA vizeSataH // 111 // kAryyAnnimittaM kAryaM ca hetoratha samAt samam / aprastutAt prastutaM cedgamyate paJcadhA tataH // 112 // aprastutaprazaMsA syAd krameNodAharaNam 'pAdAhataM yadutthAya mUrdhAnamadhirohati / svasthA devApamAne'pi dehinastadvaraM rajaH // 193 // ' etena -'vibhAkaraH sUryyastannAmako rAjA ce 'ti zleSodAharaNaprasaGge vyAkhyAnaM nirastam, tatsadbhAvAGgIkAre hi upamAdhvanivAraNAsambhavaH / iti suSchUktam 'vAcana' mityAdi / iti / udAhartumupakramate - udAharaNam / (udAhriyate iti bhAvaH ) ' pravartayannityAdinA / 'sAdhvIH zobhanAH sandhyopAsanAdirUpA nirvighnagamanAdirUpAzca, anyatrAviruddhAcaraNarUpAH / kriyAH / pravarttayan / haritAM dizAm, anyatra tatratyadasyujanAnAm / mAlinyaM tamakhitAsampattim, anyatroddaNDatvAdirUpam / haran nirasyan nirvarttayan vA / bhUyasA'tivipulena / mahasA tejasA / dIptaH / vibhAkaraH sUryaH, anyatra lakSaNA tathA'bhimato rAjA / virAjati // 192 // ' vibhAkarazabdasya rAjavizeSavAcakatvAbhAvenAnekArthakatvAbhAvAdabhidhAyA niyantraNaM na sambhavati, ato'tropamAdhvanizaGkA heyetyAzayenAha - atretyAdinA / spaSTam / vAcyo 'abhidhayA lakSaNayA ce 'ti zeSaH / atra vAcyazabdo vyaGgayAtiriktAbhiprAyaparatayA lakSyasyApyupalakSako bodhya iti sarve niravadyam / yathA vA - 'stokenonnatimAyAti stokenAyAtyadhogatim / aho susadRzI vRttistulAkoTeH khalasya ca // ityudAhRte padye / aprastutaprazaMsAM lakSayati-140 kvacit / sAmAnyAt sAdhAraNAt / vizeSaH / vA / kvacit-vizeSato vizeSAt / sAmAnyam / kacit kAryyAt / nimittaM kAraNam / kvacit hetoH kAraNAt / ca / kAryyam / atha / kvacit-samAt sadRzAt / samaM sadRzam / ityevam - aprastutAt / prastutam / cet / gamyate vyajyate / tataH / aprastutaprazaMsA'prastutasya prazaMsAkathanamiti tadabhidheyA'laGkRtiH / paJcadhA paJcavidhA / syAt / idamuktam - aprastutAt prastutasya vyaGgayatvamaprastutaprazaMsA, sA ca paJcavidhA, aprastutAt prastutasya vyajyamAnasya paJcavi dhatvAt / tatra prastutaM sAmAnyarUpaM, vizeSarUpaM, kAryyaM rUpaM, nimittarUpaM, samarUpaM ca prastutamapyevaM krameNa vizeSarUpaM, sAmAnyarUpaM, nimittarUpaM, kAryarUpaM, samarUpaM ceti / tathA ca - 'aprastutAt' iti 'sAmAnyA' dityAdinA, 'prastuta 'miti liGga vipariNAmavipariNAmAbhyAM 'vizeSa' ityAdinA ca vizinaSTi, tathA hi- cet sAmAnyAt aprastutAt kvacit vizeSaH prastuta gamyate tarhi prathamA, cet vizeSAdaprastutAt sAmAnyaM prastutaM kvacid gamyate tarhi dvitIyA, cet kvacit kAryyAdaprastutAt nimittaM prastutaM gamyate tarhi tRtIyA, cet nimittAt aprastutAt kvacit kAryyaM prastutaM gamyate tarhi caturthI, kacicedevaM samAdaprastutAtsamaM prastutaM gamyate tarhi paJcamI aprastutaprazasA syAt iti phalito'rthaH / asyAH sAmAnyaM lakSaNam 'aprastutAt prastutaM gamyate ce' diti, vizeSalakSaNaM punaH 'kvacidvizeSaH sAmAnyA' dityAdi / atrAprastutAtprastutasya vyaGgyatvam, samAsontau tu prastutAt aprastutasya vyaGgyatvam, ityanayorbhedaH / iti // 111 // 112 // udAhartumupakramamANa Aha- krameNetyAdi / spaSTam | 'pAdetyAdi / 'yat (rajaH ) pAdAhataM pAdenAhataM tADitamiti tathoktam / 'sa' diti zeSaH / utthAyogataM bhUtvA / mUrdhAnaM mastakam / abharohatyadhitiSThati / tat / rajaH / apamAne'vajJAyAM satyAm / api / svasthAdaprati* kAreccho: / eva / dehinaH prANinastadapekSayeti yAvat / varamuttamam, manAgabhimataM vA / 'devAvRte varaH zreSThe triSu klIbaM manAka priye / ' ityamaraH / zizupAlavasyedaM padyam / baladevasya sabhAyAmuktiriyam // 193 // '
Page #835
--------------------------------------------------------------------------
________________ 257 pAracchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| anAsmadapekSayA rajo'pi vara miti vizeSa prastute saamaanymbhihitm| . ___ 'sragiyaM yadi jIvitApahA hRdaye kiM nihitA na hanti mAm / . viSamapyamRtaM kvacidbhavedamRtaM vA viSamIzvarecchayA // 194 // ' ____ atrezvarecchayA kvacidahitakAriNo'pi hitakAritvaM hitakAriNo'pyahitakAritvamiti sAmAnye prastute vizeSo'bhihitaH / evaM cAtrAprastutaprazaMsAmUlo'rthAntaranyAsaH / dRSTAnte prakhyAtameva vastu pratibimbatvenopAdIyate, iha tu viSAmRtayorama'taviSIbhAvasyAprasiddherna tasya sadbhAvaH / 'indurlipta ivAJjanena jaDitA dRSTimaMgINAmiva pramlAnAruNimeva vidramadalaM zyAmeva hemaprabhA / kArkazyaM kalayAca kokilavadhUkaNTheSviva prastutaM . sItAyAH puratazca hanta zikhino barhAH sagIM iva // 195 // ' lakSyArtha nirdizati-atretyAdinA / spaSTam / dehinastadvaraM rajaH'ityaprastutAbhidhAna'masmadapekSayA rajo'pi vara'miti vizeSasya prastutArthasya vyAkam / iti bhAvaH / / yadi / iyama / sraka mAlA / jIvitApahA jIvitaM prANAnapahantIti tathoktA / 'ape klezatamasoH / ' 3 / 2 / 50 ityanena pratyayasyAnupapattaretAdRzaprayogANAM ca bAhulyAt 'pRSodarAdIni yathopadiSTam / ' 6 / 3 / 109 ityanena sAdhutvaM bodhyam / tarhi-hadaye vakSasi / nihitA mayA svayaM vasyorasi sthApiteti bhAvaH / mAm ( ajm)| kim / na / 'sragiya'miti zeSaH / hanti hinasti ? ato neyaM jIvitApahA, atha kathamindumatImapahatavatI ? ityAzaGkayAha-Izvarecchayezvarasya kamikamanyathA vA katai samarthasya khatantratayA jaganniyanturiti yAvat icchA tyaa| viSama / api kimpunaramRtam / amRtam / kvacit / bhavet / amRtam / vaa| 'apI'ti zeSaH / vissm| 'kvacit bhavet iti pUrveNAnveti / raghuvaMze indumatyA mAlAsparzamAtreNa prANanirgame'jasya vilApo'yam, atra vaitAlIyaM vRttam, tallakSaNaM coktaM prAk // 194 / / lakSyArtha nirdizan lakSyaM samarthayate-atretyAdinA / . atra / IzvarecchayA / kvacita (maadRshe)| ahitakAriNaH (indumatyAH prANaghAtakatvena mAlArUpasya vstunH)| api / hitakAritvam (prANAn hantumapravRttatvam ) / hitakAriNaH (mAdRzasya praannaaghaatksy)| api / ahitakAritvam (indumatyAH prANaghAtakatvam ) bhavatIti zeSaH / iti / sAmAnye / prastute vivakSite'pi tadanabhidhAya tadvyaJjayitu'miti zeSaH / vizeSo'mRtaviSayorviSAmRtIbhavanam 1 abhihitaH / evaM pUrvaSAkyArthasyottaravAkyArthena samarthanAt / ca / atra / aprastutaprazaMsAmUlaH / arthaantrnyaasH| 'api jJeya'iti zeSaH / manu atra bimbapratibimbatvasadbhAvena dRSTAnta evAyaM kinna syAdityAzaGkayAha-dRSTAnte / prakhyAtaM prasiddham / eva'natvaprasiddham' iti zeSaH / vastu / pratibimbatvena / upAdIyate / ihAprastutaprazaMsAyAm / tu| vissaamRtyoH| amRtaviSIbhAvasya / aprasiddheH prakhyAtatvAbhAvAt / tasya dRSTAntasya pratibimbatvasadbhAvakalpanasya vA / sdbhaavH| na / 'sItAyA jAnakyAH / purataH purastAt / induzcandraH / aJjanena / liptaH / iva / 'prastuta' iti zeSaH / mRgiinnaam| dRssttiH| jaDitA stabdhA / iva / 'prastuta'iti zeSaH / vidramadalaM pravAlapatram / pramlAnAruNima / prakarSeNa mlAno hatazrIraruNimA raktimA yasya tAdRzam / iva / 'prastuta'iti zeSaH / hemaprabhA varNazobhA / zyAmA / iva / 'prastuta'iti zeSaH / kophilavadhUkaNTheSu kokilAnAM pikAnAM vadhvaH tAsAM kaNThA dhvanyudbhutatAsthAnAni teSu / iva / kalayA''dhikyena / kArkazyaM karkazatvam / ca / prastutam / hanta / zikhinAM mayUrANAm / bIH picchAni / 'baha picche dale'striyAm / iti medinii| atra yadyapi klIbaliGgatayaiva nirdezo yuktaH, tathA'pi chando'nurodhena pulliGgatvena nirdezo bodhyaH / ca / sagahA~ garhitAH / iva / 'prastutA' iti zeSaH / idamuktam-sItAyA mukhacchaveH purastAt inducchaviraJjanalipteva, sItAyA dRSTicchaveH purastAcca mRgINoM dRSTicchavizcitriteva, sItAyA adharacchaveH purastAcca vidrumadalacchaviH pramlAneva, sItAyAH zarIracchaveH purastAtsuvarNa 33
Page #836
--------------------------------------------------------------------------
________________ 258 sAhityadarpaNaH / [ dazama: atra sambhAvyamAnebhya indrAdigatAJjanaliptatvAdibhyaH kAyyebhyo vadanAdigatasaundaryyavizerUpaM prastutaM kAraNaM pratIyate / 'gacchAmIti mayoktayA mRgadRzA niHzvAsamudrekiNaM tyaktvA tiryyagavekSya bASpakaluSeNaikena mAM cakSuSA / adya prema madarpitaM priyasakhIvRnde tvayA badhyatAmitthaM snehavivardhito mRgazizuH sotprAsamAbhASitaH // 196 // atra kasyacidagamanarUpe kAryyaM kAraNamabhihitam / tulye prastute tulyAbhidhAne ca dvidhA, zleSamUlA, sAdRzyamAtramUlA caH zleSamUlA'pi samAsoktivadvizeSaNamAtrazleSe zleSavadvizebhyasyApi - zleSe bhavatIti dvidhA / krameNa yathA- 'sahakAraH khadAmodo vasanta zrIsamanvitaH / samujvalaruciH zrImAn prbhuutotklikaakulH|| 197 // ' cchaviH zyAmeva sItAyA giro mAdhuryyAt purastAca kokilAnAM kaNThadhvaniH karkaza iva, sItAyAH kezacchaveH purastAcca barhANi garhitAnIva jAtAni / iti / mahAnATakasyedaM padyam, atra zArdUlavikrIDitaM vRttaM, tallakSaNaM coktaM prAk // 195 // lakSyArthaM nirdizati - atretyAdi / atrodAhRte padye / sambhAvyamAnebhya utprekSyamANebhyaH / indrAdigatAJjanaliptatvAdibhya AdipadAbhya dRSTayA derjaDitatvAdezva grahaNam / kAyyaibhyaH / 'abhidhIyamAnebhya' iti zeSaH / vadanAdigatasaundaryyavizeSarU pabhU | 'sItAyA' iti zeSaH / prastutam / kAraNam / pratIyate / 'gacchAmi sAmprataM gamiSyAmi / ' varttamAnasAmIpye varttamAnavadvA / 3 / 3 / 131 iti laT / iti / mayA / uktayA / mRgadRzA mRgAkSyA / udvekiNaM dIrgham / niHzvAsam / tyaktvA / bASpakaluSeNa bASpeNAanakaluSitenAzruNA kaluSaM tena malinaM tena / 'kaluSo'naccha Avila: / ' ityamaraH / ekena / cakSuSA / mAm / tiryak vakram / avekSya dRSTA / adya / madarpitaM mayyarpitamiti tattathoktam / prema ( karma ) / tvayA / priyasakhIvRnde priyAH prItipAtrabhUtAH sakhyo'nurAgeNa gRhItA anyA aGganAstAsAM vRndaM samUhastatra / badhyatAm / itthaate prakAreNa | snehavivardhitaH snehena vivardhitaH paripoSitaH / mRgazizurmRgapotaH / sotprAsaM sAkSepam / AbhASitaH / kasyacit sakhAyaM prati svabhAviprayANazravaNaduHkhitakupitAyA: khotsaGgastha mRgazAvakanirAkaraNena khaprayANaM niSedhantyAzceSTitavarNanamidam / anu zArdUlavikrIDitaM vRttam // 196 // ' lakSyArtha nirdizati - atretyAdinA / atra / kasyacit ( svapriyAyAzceSTitaM varNayataH ) / agamanarUpe gamanAvarodhAtmani / kAyyeM / prastute tadanabhidhAya' iti zeSaH / kAraNaM preyasyA udvegAdhikyarUpo hetuH / abhihitam / aya preme' tyAdineti zeSaH / tathA - preyasyA udvegAdhikyarUpAdabhihitAdaprastutAt kAraNAt preyaso gamanAvarodharUpaM prastutaM kAryyaM sUcitamiti niSkRSTo'rthaH / samAt same prastute'syA bhedAnAha - tulye ityAdinA / tulye same / prastute / tulyAbhidhAne tulyasya samasya aprastutasyAbhidhAnaM tatra / ca / 'aprastutaprazaMse 'ti zeSaH / dvidhA / tadeva spaSTayati- zleSamUlA / sAdRzyamAtramUlA / mAtrapadena zleSasya vyavacchedaH / ca / zleSa mUlA / api / samAsoktivat samAsoktiriva / vizeSaNamAtrazleSe / mAtrapadena vizeSyasya vyavacchedaH / 'sambhavatI 'ti zeSaH / zleSavat zleSa iva / vizeSasya / api 'vizeSaNasya ce 'tyarthaH / zleSe / bhavati / iti / dvidhA / udAhartumupakramate - krameNetyAdinA / spaSTam / 'sahakAra ityAdi / 'sadAmodaH sannAmodaH saurabhamAnando vA yasya tathoktaH / 'AmodaH so'ti nirhArI 'ti '... pramodA modasammadAH ' iti cAmaraH / vasanta zrIsamanvito vasantasya zrI : zobhA vezaracanA vA tayA samanvito vasantazobhAyA hetutvenAvasthitaH, vasantakAlocitavezazAlI veti bhAvaH / 'zrIrveza (Sa) racanA zobhA bhAratIsaraladume / lakSmyAM trivargasa. pattau veSopakaraNe matau // ' iti vizvamedinyau / samujvalaruciH samyagujjvalA manoramA rucidaptiH samyagujjvale zRGgAre rucirabhilASo vA yasya tathoktaH / 'ujjvalastu vikAsini / zRGgAre vizade dIse'pIti haimaH / zrImAn
Page #837
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH / rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / 259 atra vizeSaNamAtrazleSavazAdaprastutAt sahakArAt kasyacit prastutasya nAyakasya pratItiH / 'puMstvAdapi pradhicalena yadi, yadyadho'pi yAyAd yadi praNayane na mahAnapi syAt / abhyuddharet tadapi vizvamitIdRzIya kenApi dicha prakaTitA puruSottamena // 198 // ' atra 'puruSottamene ti padena vizeSyeNApi zliSTena pracuraprasiddhayA prathamaM viSNureva bodhyate / tena varNanIyaH kazcitpuruSaH pratIyate / sAdRzyamAtramULA yathA 'ekaH kapotapotaH zatazaH zyenAH kSudhA'bhidhAvanti / bhambaramAvRtizUnyaM harihari zaraNaM vidheH karuNA // 199 // ' atra kapotAdaprastutAt kazcit prastutaH pratIyate / iyaM kvacidvaidhamryeNApi bhavati / yathA-- prabhUtotkalikAkulaH prabhUtAH pracurA yA utkalikA udgatAH kalikAstAbhirAkulo vyAptaH prabhutA yotkalikotkaNThA kAntAsambhogaviSayA'bhilASA tayA''kulaH paratantraH / 'utkaNThotkalike sme|' ityamaraH / sahakAra AmravizeSaH / 'sahakAro'tisaurabhaH / ' ityamaraH // 197 // ' lakSyArtha nirdizati-atretyAdinA / spaSTam / na ceyaM samAsoktiH, nAyakapratItAvapi tadvyavahArAropAnudayAt / 'yadi / puMstvAta puruSatvAt / api ( asambhavadyotakamidam ) / pravicaleta prakarSeNa bhrazyet / yadi / adhaH / api / yAyAdgacchet / yadi / praNayane yAcane / mahAn / api / na / syAt / tat / tarhi-api / vizvam / abhyuddharet / itIdRzItyevambhUtA / kenApi kenacit / puruSottamena / iyam / dik nItiH / prakaTitA / jagadupakRtaye sarvamapi svamahattvaM nazyettadapi tathA'pi na tato virajyeteti bhAvaH / bhallaTazatakasyedaM padyam / vasantatilakaM vRttam, etallakSaNaM coktaM prAk // 198 // ' udAhRtamartha nirdizati-ana / 'puruSottamene ti padena tadabhinnena / vishessyenn| api na kevalaM 'puMstvA'dityAdinA vizeSaNenaiveti bhAvaH / zliSTena / prathamam / pracuraprasiddhayA bhUriprayogeNAtiprasiddhayA vaa| viSNuH / eva / bodhyate pratipAdyate / tena / varNanIyaH prastutaH / kazcit / puruSaH / pratIyate / idamuktam-'uttamaH puruSastvanyaH' ityuktadizottamaH puruSa iti puruSottama iti vyutpanno'yaM 'hariya'thaikaH puruSottamaH smRtaH' ityabhijanoktyA viSNumevAbhidhatte, puruSeSUttama iti puruSottama iti vyutpanno'yaM punaH zabdaH 'paropakaraNe nityaM yatante ye narottamAH'iti puruSavizeSam ; ityevametasya zliSTasya vizeSyasya mahimnA 'puMstvA'dityAdyapi zliSTam , tathA ca-puMstvAt puruSacihnavattvAdapi pravicalet strItvamapi gRhNIyAta, adhaH pAtAlamapi gacchet , yAcyA laghutvamapi bhavet, kintu vizvaM yathAtathamuddharet iti mArgo mohinIrUpaM dhRtavatA pRthvImuddhata pAtAlaM gatavatA devarAjyasamunnataye baleAccAyAM vAmanatvaM prakaTitavatA puruSottamena 'ahamiva jagaduddhare'diti mArgaH prakaTita ityabhihito'prastuto'rthaH 'kadAcit puruSatvAt pauruSArthato'pi (pauruSaM kurvANo'pi ) bhrazyet ( hatArthaH syAt ) nIcatAmapi gacchet yAcanayA yadyapi mahattvaM nazyati tathA'pi paropakAram 'udAracAratAnAM tu vasudhaiva kuTumbakam / ' ityuktadizA kuryyAt iti nItiH kenApi mahanIyena tathA yatamAnena prakaTita iti prastutamarthamavagamayati / enayozca samatvAt samenAprastutena samaH prastuto'rtho vyajyate / iti / evaM dvividhAM zleSamUlAmudAhRtya sAdRzyamAtramUlAmudAhartumAha-sAdRzyetyAdi / spaSTam / 'eka ityAdi / 'eko'zaraNaH / kapotapotaH kapotazizuH / 'yAnapAne zizau pota'ityamaraH / zatazaH 'bahvalpArthAcchaskArakAdanyatarasyAm / ' 5 / 4 / 42 iti zas / zyenA mAMsapriyAH pakSivizeSAH / kSudhA / abhidhAvanti / ambaramAkAzam / AvRtizUnyamAvaraNazUnyamAtmagopanAzrayapratidvandvibhUtam / harihari kaSTaMkaSTam (idamavyayam ) / vidheH paramAtmanaH / karuNA dyaa| zaraNam / A-chandaH, tallakSaNaM coktaM prAk // 199 // ' udAhRtamathai nirdishti-avetyaadinaa| atra / kapotAt / aprastutAt / 'abhidhIyamAnAditi zeSaH / kazcit bahubhihiaudasyubhirvA pIjyamAnaH zaraNamicchuH puruSa iti bhAvaH / prstutH| pratIyate vyaJjanayA budhyate / naceyaM samAsoktiH, atrAprastutApratIteH / ata eva neyaM ziveruktiArati bodhyam / / evaM sAdhaye'NodAhRtya vaidhaye'NodAhartumupakramate-iyamityAdinA / spaSTam / 'dhanyA ityAdi /
Page #838
--------------------------------------------------------------------------
________________ 260 sAhityadarpaNaH / [ dazama: 'dhanyAH khalu vane vAtAH klaarsprshshiitlaaH| rAmamindIvarazyAmaM ye spRzantyanivAritaH // 200 // ' atra 'vAtA dhanyAH, ahamadhanya' iti vaidhamryeNa prastutaH pratIyate / vAcyasya sambhavAsambhavo - bhayarUpatayA triprakAreyam / tatra sambhave uktAnyudAharaNAnyeva asambhave yathA'kokiloshaM bhavAn kAkaH samAnaH kAlimAssvayoH / antaraM kathayiSyanti kAkalIkovidAH punaH // 201 // ' ra arakokilayorvAkovAkyaM prastutAdhyAropaNaM vinA'sambhavi / ubhayarUpatve yathA'antarichadrANi bhUyAMsi kaNTakA bahavo bhiH| kathaM kamaLanAlasya mA bhUvan bhaGgurA gunnaaH|| 202 // ' atra prastutasya kasyacidadhyAropaNaM vinA kamaLanAlAntarichadrANAM guNabhaGgurIkaraNe hetutvama 'ye | anivAritA apratiSedhitAH santaH / indIvarazyAmamindIvaraM nIlakamalaM tadvat zyAmastam / rAmam / spRzanti upalakSaNena sevante / te kl| rasparzazItalAH kahArANAM saugandhikAnAM jalaruhavizeSANAmupacArAttatpradhAnAnAM jalAzayAnAM sparzaH saMyogastena zItalA iti tathoktAH / 'saugandhikaM tu kahAra' mityamaraH / vane / vAtAH / khalu / dhanyAH / dazarathasyoktiriyamiti vivRtikArAH // 200 // ' udAhRtamarthaM nirdizati-atretyAdinA / spaSTam / asyA bhedAntaraM vyavasthApayati vAcyasyetyAdinA / vAcyasya vAkyArthasya / sambhavAsambhavobhayarUpatayA sambhavo'sambhava ubhayaM ceti tAni rUpANi yasyA - tasyAbhAvastattA tayA / triprakArA / iyam / tathA ca sambhavadvAcyA'sambhavadvAcyA sambhavadasambhavadvAcyA ceti tribhedeyamiti niSkRSTo'rthaH / tatra triSu vAcyasya sambhavAdiSu madhye / sambhave / uktAni / udAharaNAni / eva | asambhave 'punarvAcyasye 'ti zeSaH / yathA - 'kokila ityAdi / 'aham / kokilastadvat svaguNaramaNIya iti yAvat / bhavAn / kAkastadvat svadoSaprathitaH / evaM satyapi - bhAvayoH kokilAyitakAkAyitayoH / kAlimA kRSNavarNatvam, lakSaNayA ( manuSyatvAdinA ) samAnadharmatvamityarthaH / samAnaH / kAkalIkovidAH kAkalyA madhuragira upacArAdbhedakadharmavizeSasya kovidAzcaturAH / punaH / antaraM bhedam / kathayiSyanti / kasyacit khasmai spardhamAnaM pratyuktiriyam // 201 // udAharaNe'sambhavitAM nirdizati - atretyAdinA / atra | kAkakokilayoH / 'alpActaram / ' 2|2| 34 iti kAkazabdasya pUrvanipAtaH / vAkovAkyamuktipratyuktI / vAkyaM ca prativAkyaM cetyanayoH samAhAra iti tathoktam / pRSodarAditvAt sAdhu | prastutAdhyAropaNaM prastutayordhata boddhavyayoradhyAropaNamabhedAdhyavasAnaM tat / vinA / asambhavi, manuSyayorvaM kRboddhavyatve kAkako kilayorvakRboddhavyatvAbhAvAccamatkArAbhAvAcce 'ti zeSaH / ubhayarUpatva udAhartumAha-ubhayetyAdi / spaSTam / 'antarityAdi / kamalanAlasya kamaladaNDasya / antarmadhyabhAge / bhUyAMsi subahUni / chidrANi randhrANi / 'chidraM vivararandhravat / gate doSe' iti hemaH / bahirupari / bahavaH / kaNTakAstIkSNAgrA aGgavizeSAH / ' kaNTakaH kSudrazatrau ca drumAjhe romNa maskare / ' iti gopAlaH / ataH - katham / guNAstantavaH / 'guNo maurvyAmapradhAne rUpAdau sUtra indriye / tyAgazaurthyAdisattvAdisandhyAvRttiSu rajjuSu // zuklAdAvapi buddhayAM ca / ' iti medinI / bhaGkurA bhaGgazIlAH / mA / bhUvan bhaveyuH / kasyacidvipannatAhetuM sUcayata uktiriyam // 202 // ' udAhRtamartha samarthayate-atretyAdinA / atrodAhRte padye / prastutasya durdaivahatakasya / kasyacit / adhyAropaNamabhedAdhyavasAnam / vinA / kamalanAlAntarichadrANAM kamaladaNDavarttinAM chidrANAm / guNabhaGgurIkaraNe / hetutvaM tvam /
Page #839
--------------------------------------------------------------------------
________________ pariccheda rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| - 261 sambhavi, anyeSAM tu sambhavItyubhayarUpatvam, asyAzca samAsoktivad vyavahArasamAropaprANatvAcchandazaktimUlAdvastuvanerbhedaH upamAdhvanAvaprastutasya vyaGgayatvam, evaM smaasoktau| zleSe tu dvayorapi vAcyatvam / * 141 uktA vyAjastutiH punaH / nindAstutibhyAM vAcyAbhyAM gamyatve stutinindayoH // 113 // nindayA stutergamyatve vyAjena stutiriti vyutpattyA vyAjastutiH, stutyA nindAyA gamyatve vyAjarUpA stutiH| krameNa yathA-- 'stanayugamuktAbharaNAH kaNTakakalitAGgayaSTayo deva! tvayi kupite'pi prAgiva vizvastA dvitriyo jAtAH // 203 // ' asmbhvi|anyessaaN knnttkaanaam|tu|smbhviaaubhyruuptvN sambhavAsambhavobhayavidhatvamiti bhaavH|iti|atredN tattvamchidrANi guNAn bhajyeran iti na sambhavati, kaNTakAstAn bhajyeraniti punaH sambhavatIti kamaladaNDe durdaivahatakAbhinnatvenAdhyavasite 'chidrANI'tyasya 'kSudratvapratyAyakAni kAryANi iti, 'kaNTakA' ityasya ca 'kSudrazatravaH' ityarthe guNAnAM zauryAdInAM bhaguratvaM sarvathA'dhyavasIyate / yadAhuralaGkArasarvakhakArAH-'atra vAcye'rthe kaNTakAnAM bhaGgurIkaraNe hetutvaM sambhavi, chidrANAM tu asambhavi' ityubhayavidhatvam ( rUpatvam ), prastutasya tAtparyeNa pratItestadadhyAropAttatra saGgatamevaitaditi nAsamIcInaM kiJcit / ' iti| asyA vAcyatvamalaGkArAntarato bhedaM ca nirdizati-asyAzcetyAdinA / asyAH zleSamUlasamAprastutaprazaMsAyAH / ca / samAsoktivat samAsokteriva / vyavahArasamAropaprANatvAd vyavahArasya vyApArasya samAropassa eva prANo jIvanaM yasyAstasyA bhAvastattvaM tasmAt / zabdazaktimUlAt / vstudhvneH| bhedaH / tAtparyya ca vivRtaM yathA vivRtikAraiH-'samAsoktau yathA zliSTazabdaprayogamAtreNa vyavahAro na pratI. yate, kiMtu vizeSaNasAmyAnusandhAnenApi; tathA'trApi vizeSaNa sAmyAnusandhAnamapyapekSitam, zabdazaktimUlavastudhvanau tu tannApekSitamiti tato'syA bheda iti bhAvaH / ' iti / upamAdhvanau / aprastutasya / vyaGyatvam atra punarvAcyatvam / atra prastutasya vyaGgayatvaM, tatra punarvAcyatvam, ityanayormahAn bheda' iti zeSaH / evam / samAsoktau / 'prastutasya vyaGgayatvam' iti pUrvato'nveti 'atra punarvAcyatvam / atra prastutasya vyaGgayatvaM, tatra punarvAcyatvam ; ityanayormahAn bheda' iti zeSaH / shlesse| tu 'apI'ti pAThAntare'pyayamevArthaH, nipAtAnAmanekArthatvAt / dvayoH prastutApra. stutayoH / api 'na tvekatarasyeti zeSaH / vAcyatvam 'atrAprastutasyaikasyeti bheda' iti zeSaH / 'anyoktirityasyA ebAparaH parsAya iti bodhyam / vyAjastutiM lakSayati-141 uktetyaadinaa| 141 vAcyAbhyAm / nindAstutibhyAm / stutinindayoH / gamyatve bodhyatve sati / punaH / vyAjastutistannAmA'laGkAraH / uktaa| tathA ca yatra vAcyayA nindayA stutiH, stutyA punarnindA paryavasIyate sA . vyAjastutiriti phalito'rthaH // 113 // . asyA anvarthatAM nirdizati-nindayetyAdinA / spaSTam / udAhatukAma Aha-krameNetyAdi / spaSTam / 'stnetyaadi| he deva rAjan ! tvayi / kupite / api / dvistriyo dviSAM ripUNAM striyaH / stanayugamuktAbharaNAH stunayugeSu muktAbharaNAni mauktikagumphitabhUSaNAni yAsAM tAdRzyaH / kaNTakakalitAiyaSTayaH kaNTakai romAJcaiH patisuratAnubhavajanyaiH sAttvikabhAvavizeSaiH kalitA vyAptA aGgayaSTayo yAsAM tAdRzyaH / ata eva-prAk svayyakupite / iva / vizvastA nizzaGkAH / jaataaH| iti vAcyA rAjJo nindA, atha-tvayi / kupite| stanayugairmuktAnyAbharaNAni yAsAM tA iti stanayugamuktAbharaNAH / kaNTakaiH palAyanasamaye vRkSAGgaiH kalitAH khaNDitA aGgayaSTayo yAsAM tAH kaNTaka
Page #840
--------------------------------------------------------------------------
________________ 262 / saahitydrpnnH| [ dazamaHidaM mama -- 'vyAjastutistava payoda ! mayoditeyaM sovanAya jagatastava jIvanAni / stotraM tu te mahadidaM dhana ! dharmarAjasAhAyyamarjayasi yat pthikaanihty|| 204 // ' 142 paryAyoktaM yadA bhaGgayA gamyamevAbhidhIyate / udAharaNam-- 'spRSTAstA nandane zacyAH keshsmbhoglaalitaa| sAvanaM pArijAtasya maJjaryo yasya sainikaiH||205||' atra 'hayagrIveNa svargo vijita'iti prastutameva gamyaM kAraNaM vaicitryavizeSapratipattaye sainyasya pArijAtamaJjarIsAvajJasparzanarUpakAryyadvAreNAbhihitam / na cedaM kAryAt kAraNapratItirUpAskalitAzayaSTayaH / prAgiva / vizvastA vidhavAH / 'vizvastA vidhavA sme|' ityamaraH / api / dvistriyaH / jAtAH; iti gamyA stutiH / rAjJaH stutiriyam / ataeva stutervyaGgayatvamAvazyakamUhyam / atrAAchandastallakSaNaM coktaM prAk // 203 // uktapadyasya svIyatvaM nirdizati-idamityAdinA / spaSTam / 'he payoda megha ! tava / jIvanAni prANadhAraNAjalAni ca / 'jIvanaM salile prANadhAraNAyAM ca jIvite / ' iti gopAlaH / jagato vizvasya / saJjIvanAya jIvitarakSaNAya / 'yajjIvanAyeti pAThe tu 'ya'diti pRthaka padam / iti ( yat ) iyam / tava / vyAjastutikjarUpA stutiH| myaa| uditaa| he ghana ! stotraM stutirvAstavikI prazaMsA / tu / idam / te / mahat / yat / pathikAn / nihatya / 'pathikArpaNene ti pAThastu sAdhIyAn / dharmarAjasAhAyyaM dharmarAjasya sAhAyyam / arjayasi sampAdayasi / atra stutyA vAcyayA nindAyA avagamaH / vasantatilakaM vRttam , tallakSaNaM coktaM prAk // 204 // ' atrAhaH-'iyaM cAlaGkArAntarasaGkIrNA'pi, yathA-" aye rAjannAkarNaya kutukamAkarNanayana ! sphurantI hastAmbhoruhi tava kRpANI raNamukhe / vipakSANAM vakSasyahaha taruNAnAM nipatati pragalbhAH zyAmAnAmanuparatakAmAH prakRtayaH // " iti, atra hi samAsoktyarthAntaranyAsapoSitA nindayA stutiH / nanu kathamiha vyAjena stutiH, vAcyAbhyAmeva nindAstutibhyAM stutinindayorgamyatve tasyAH svIkArAt, samAsoktyA ca kAmukAvyApArasya nindanIyatve'pi gamyatvAt na prakRto. payogitvam / iti cet ! vAcyAbhyAmAmukhe pratIyamAnAbhyAmityarthaM gRhANa / ' ityeke, apare tu 'gamyayA nindayA gamyAyAH stuteAjastutyupaskArakatvameva na, vyAjastutirhi vAcyArthIha vivakSitA, na tu gmyaa|' iti / parsAyoktaM lakSayati-142 pAyoktamityAdinA / 142 yadA bhaGayoktivaicitryeNa / gamyaM bodhyam / eva / abhidhIyate / tadA-pAyoktaM paryAyeNa prakArAntareNoktaM kathanamiti tannAmAlaGkAra iti bhAvaH / tathA''hu:-'vivakSitasyArthasya bhagavantareNa pratipAdanaM pAyoktam / ' iti / udAha kAma Aha-udAharaNamiti / spaSTam / 'yathA' iti zeSaH / 'spRSTA ityaadi| 'nandane / yasya hayagrIvasya daityarAjasya / sainikaH senAsthitaivAraiH / zacyA indrapatnyAH / kezasambhogalAlitAH kezAnAM sambhogo bhUSaNaM tasmai lAlitA premNA vardhitAH / tAH prasiddhAH / pArijAtasya kalpavRkSasya / mcryH| sAvanaM sAkSepam / spssttaaH| 'sa hayagrIva'iti zeSaH / meNThakaverhayagrIvavadhasyedaM padyam // 205 // ' bhanayantareNAbhidhAnaM saprayojanaM nirdishti-atretyaadinaa| atra / 'hayagrIveNa tadAkhyena daityena / svargaH / vijitH|' iti / prastutam / eva / kAraNam / gamyaM vyaGgayama / vaicityavizeSapratipattaye vaicitryavizeSasyAprastutaprazaMsAsamAsokticamatkArAtizayasya pratipattiravabodhastasyai / sainyasya hayagrIvayovRsaGghasya / pArijAtamaJjarIsAyajJasparzanarUpakAryyadvAreNa / abhihitam / ayambhAvaH-hayagrIvasya sainikainandanasthAH zacIpriyAH pArijAtamajayaH sAvajJaM spRSTA ityabhidhAnaM hayagrIveNa svargo vijita'iti prastutaM vyaJjayati, svargavijayamantarA zacIpriyANAM tAsAM sAvajJaparasparzanAsambhavAt / ataH prakRtaM svarga vijayamanabhi /
Page #841
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / 263 prastutaprazaMsA, tutra kArthyasyAprastutatvAt, iha tu varNanIyasya prabhAvAtizayabodhakatvena kAyryamapi kAraNavat prastutam / evaM ca- 'anena parthyAsayatA'zrubindUn muktAphalasthUlatamAn staneSu | pratyarpitAH zatruvilAsinInAmAkSepasUtreNa vinaiva hArAH // 206 // * atra varNanIyasya rAjJoM gamyabhUtazatrumAraNarUpakAraNavat kAryyabhUtaM tathAvidhazatrustrIkrandanajalamapi prabhAvAtizayabodhakatvena varNanArhamiti paryyAyoktameva / 'rAjan ! rAjasutA na pAThayati mAM degyo'pi tUSNIM sthitAH kubje ! bhojaya mAM kumAra ! sacivairnAdyApi kiM bhujyate / itthaM nAtha ! zukastavAribhavane mukto'dhvagaiH paJjarAcitrasthAnavalokya zUnyavalabhAvekaikamAbhASate // 207 // ' atra 'prasthAnodyatambhavantaM zrutvA sahasaivArayaH palAyitA iti kAraNaM prastutam kAryyamapi varNanAtvena prastutam iti kecit anye tu 'rAjazukavRttAntena ko'pi prastutaprabhAvo bodhyata ityaprastutaprazaMsaiva' ityAhuH / 1 dhAya prakRtaM tatkAyai pArijAtamaJjarIsparzanarUpamabhihitam, etaca 'sAvajJa' miti sAcivyena prastutasyAnAyAsasiddhatvaM pratyAyayati / iti / nanvevaM kAryyAt kAraNapratItirUpA'prastutaprazaMsaiveyaM kiM na syAdityAzaGkayAha- idaM kAraNaM pratyAyayituM kAryyAbhidhAnamityarthaH / ca / kAryyAt kAraNapratItirUpA / aprastutaprazaMsA / na / hetu nirdizati - taMtra tasyAmaprastutaprazaMsAyAm / kAryyasya / aprastutatvAt / iha / tu / varNanIyasya svargavijayarUpasya prastutasya kAraNasya / prabhAvAtizayabodhakatvena / kAryyam / api / kAraNavat / prastusam / etena siddhamartha nirdizati evaM / ca / .' zatruvilAsinInAM zatrustrINAm / staneSu / muktAphalasthUlatamAn muktAphalebhyaH sthUlatamA atyantaM sthUlAstAn / azrubindUn / paryAsayatA pAtayatA / anena zatruhantrA'GgadezAdhipena / AkSepasUtreNa granthanasUtreNa / vinA / hArAH / eva / pratyarpitAH / raghuvaMzasyedaM padyam // 206 // ' udAhRte padyetatsadbhAvaM samarthayate - atretyAdinA / atra / varNanIyasya prastutavarNanasya / rAjJo'GgadezAdhIzasya / gamyabhUtazatru mAraNarUpakAraNavata gamyabhUtaM zatrundana kAryyAnumeyaM yat zatrumAraNaM tadeva rUpaM yasya tAdRzaM yat kAraNaM tadiveti tathoktam / kArya bhUtam / tathAvidhazatrustrIkrandanajalam / api / prabhAvAtizayabodhakatvena prabhAvAtizayo'GgarAjasya parAkramAtizayastasya bodhakaM tasya bhAvastattvaM tena / varNanArha prastutamiti bhAvaH / iti / paryyAyoktam / eva 'natvaprastutaprazaMsA' iti zeSaH / udAharaNAntaraM darzayati- 'rAjannityAdinA / 'he rAjan ! rAjasutA / mAm (zukam ) / na / pAThayati / devyo rAiyaH / api / tUSNIm / sthitAH / he kubje ( idaM tathAbhUtAyA bhojikAyAH sambodhanam ) ! mAm (zukam ) / bhojaya / he kumAra rAjakumAra ! khacivairmantribhiH / adyApi / kim / na / bhujyate / ittham / he nAtha prabho ! tava / zUnyavabhau zunyA tvadAgamanabhiyA valabhyuparigRhaM yatra tAdRze / aribhako / adhvagaiH pathikajanaiH / 'zatrubhiriti zeSaH / pnyjraat| mukto nirmuktabandhano nirgata iti yAvat / zukaH / citrasthAn rAjAdIn / avalokya / ekaikamekamekam / abhASate / yattu - 'zUnyavalabhA' viti' aribhavane' ityasya vizeSaNamasmarantaH 'zunyAyAM valabhau uparigRhe' iti vivRNvanti, tanna sAdhu; 'zuddhAnte valabhI candrazAle saudhordhvavezmani / ' iti rabhasa | tasya valabhIzabdasya gaurAditvenIbantatayA tathA niSpattyasambhavAt / kasyApi kave rAjAnaM prati stutipareyamuktiH zArdUlavikrIDitaM vRttam // 207 // ' atra matabhedena paryAyoktamaprastutaprazaMsAM ca nirdizati - atretyAdinA / spaSTam /
Page #842
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ dazamaH 264 saahitydrpnnH| 143 sAmAnyaM vA vizeSeNa vizeSastena vA yadi // 114 // - ___ kAryaM ca kAraNenedaM kAryeNa ca samarthyate / sAdhamryeNetareNArthAntaranyAso'STadhA tataH // 115 // krameNodAharaNam--. 'bRhatsahAyaH kAryAntaM kssodiiyaanpigcchti|smbhuuyaambhodhimbhyeti mahAnadyA ngaapgaa|208|| atra dvitIyArdhagatena vizeSarUpeNArthena prathamArdhagataH sAmAnyo'rthaH sopapattikaH kriyte| 'yAvadarthapadAM vAcamevamAdAya mAdhavaH / virarAma mahIyAMsaH prakRtyA mitabhASiNaH // 209 // ' 'pRthvi ! sthirA bhava, bhujaGgama ! dhArayainAM, svaM kUrmarAja ! tadidaM dvitayaM ddhiithaaH| dikkuJjarAH ! kuruta tatritaye didhIrSA devaH karoti harakArmukamAtatajyam // 210 // ' arthAntaranyAsa lakSayati-143 saamaanymityaadinaa| yadi / vizeSeNa vyApyadharmAvacchinnena / sAmAnya vyApakadharmAvacchinnam / vA ( idaM samuccayArtham ) / tena sAmAnyena vyApakadharmAvacchinnena / vaa| vizeSo vyaapydhrmaavcchinnm| kAraNena jJApakaniSpAdaketarasamarthakarUpeNa hetunA / ca / kArya jJApyaniSpAdyetarasamarthyarUpaM sAdhyam / kAryeNa jJApyaniSpAdyetarasamarthyarUpeNa sAdhyena / ca / idaM kAraNaM jJApakaniSpAdaketarasamarthakarUpo heturiti yAvat / smrthyte| tatastarhi / sAdhaya'Na sAdharmyaprakArakajJAnena / athavA-itareNa vaidhayaNa vaidhayaMprakArakajJAneneti yAvat / arthAntaranyAso'rthAntarasyAnupapadyamAnatayA sambhAvyamAnamartha samarthayituM tadbhinnasyopapadyamAnatayA sambhAvyamAnasyArthasya nyAsaH samarthakatayA nirUpaNamiti tthoktH| tatrAmA'laGkAra iti bhAvaH / aSTadhA'STaprakAraH / ayambhAvaH-kamapyanupapadyamAnatayA sambhAvyamAnamartha samarthayituM kasyacidupapadyamAnatayA sambhAvyamAnasyArthasya samarthakatayA nyAso'rthAntaranyAsaH / sa ca sAdhamryeNa vaidhayeNa ceti dvividhaH / ayamapi pratibhedaM caturdhA bhidyamAno'STavidhaH / tatra-vizeSeNa sAmAnyasamarthanAtmaikaH, sAmAnyena vizeSasamarthanAtmA dvitIyaH, kAraNena kAryasamarthanAtmA tRtIyaH, kAryeNa kAraNasamarthanAtmA punazcaturtho bhedaH / tathA ca-arthAntarasya nyAsa iti sAmAnya lakSma, arthAntarasya punAsaH sAdhayeNa vaidhayeNa ca bhavatIti tasya bhedadvayam , bhedayasya punaH pratyeka cAturvidhye'STavidhatvamiti phalitam // 114 // 115 // udAhattu pratijAnIte-krameNetyAdinA / krameNAnupUryeNa / udAharaNamudAhiyate ''ya'miti prakramaprAptam / bRhdityaadinaa| 'kSodIyAna atizayena kSudra iti tathoktaH / 'sthUladUrayavahasvakSiprakSudrANAM yaNAdiparaM pUrvasya ca guNaH / ' 6 / 4 / 156 ityanena yaNAdiparalopaH pUrvaguNazca / api / bRhatsahAyo bRhantaH sahAyA yasya tathoktaH san / kAryAntaM kAryyasyAntaH pArastam / gacchati / tathA hi-nagApagA prvtndii| mahAnadyA gaGgAyamunA''dyanyatamayA nadyA / sambhaya / ambhodhi samudram / abhyeti / zizupAlavadhasyedaM padyam / uddhavasya sabhAyAmuktiriyam // 208 // ' "udAhRtamartha nirdizati-atretyAdinA / spaSTam / 'mAdhavaH zrIkRSNaH / yAvadarthapadAM yAvAnoM yAvadartha padAni yasyAstAm / 'yaavdvdhaarnne|' 2 / 1 / 8 ityavyayIbhAvaH / evamuktarUpAm / vAcam / AdAya gRhItvoktveti yAvat / virarAma tUSNIM babhUva / 'vyApArIbhyo ramaH / ' 5 / 3 / 83 iti parasmaipadam / tathA hi-mahIyAMso'tizayena mahAntaH / prakRtyA khabhAvena / mitabhASiNo mitaM bhASante ityevaMzIlA bhavantIti bhAvaH / atra yAvadarthamuktve' pItyanuktvA tathA'bhidhAnaM duSTamapi chando'. nurodhena / evaM 'virarAme'tyasahAyasyottaravAkye vinyAso'pi duSTaH / zizupAlavadhasyedaM padyam / atra sAmAnyena 'mahIyAMsa' ityAdyarthena vizeSasya 'yAvadarthe' tyAdyarthasya samarthanam / vivRNvanti vivRtikArA:-'atra vyaJjanayA vidhIyamAnamapi mAdhavasyAlpabhASaNaM pratipAdya bAhulye sati anupapannamahattarasya svabhAvata evAlpabhASaNamiti sAmAnyagocarasAdharmyajJAnena smrthyte| sAmAnyadharmo vizeSeSvapratihataprasara iti vizeSadarzanenAnupapattinirAsa iti bhAvaH / iti // 209 // thvi! sthiraa| bhava / he bhujaDrama zeSanAga ! enAM pRthvIm / dhAraya / he kUrmarAja! tvam / tat / idam |dvityN 'pRthvIbhujaGgamayo' riti zeSaH / dadhIthArdhAraya / he dikkuJjarA diggajAH ! tattritaye
Page #843
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| aba kAraNabhUtaM harakArmukAtatajyIkaraNaM pRthvIsthairyyAdeH kAryyasya samarthakam / 'sahasA vidadhIta na kriyAmavivekaH paramApadAM padam / / vRNate hi vimRzyakAriNaM guNalubdhAH svayameva sampadaH // 211 // ' atra sampatkaraNaM kAryaM sahasA vidhAnAbhAvasya vimRzyakAritvarUpasya kAraNasya samarthakam , etAni sAdharmya udAharaNAni, vaidhayeM yathA 'itthamArAdhyamAno'pi kliznAti bhuvanatrayam / zAmyet pratyupakAreNa nopakAreNa durjnH||212||' aba sAmAnya vizeSasya samarthakam / 'sahasA vidadhIta...'ityAdau sahasA vidhAnAbhAvasyA. patpadatvaM viruddha kArya samarthakam / evamanyat / / 144 hetorvAkyapadArthatve kAvyaliGga nigadyate / teSo pRthvIbhujaGgamakUrmarAjAnAM tritayaM tatra / didhIrSA dhartumicchAm / kuruta / devaH pUjyaH zrIrAmabhadraH / harakAmakaM mahAdevasya dhanuH / AtatajyamAtatA''rUDhA jyA maurvI yasya tattathoktam / karoti / bAkarAmAyaNe zrIlakSmaNasyoktiriyam / vasantatilakaM vRttaM, tallakSaNaM coktaM prAk // 210 // ' udAhRtamaya nirdizati-atretyAdinA / spaSTam / 'sahasA...... / vyAkhyAtapUrvaM padyamidam // 211 // ' udAhRtamarthaM nirdishti-atretyaadinaa| . atra / sampatkaraNaM 'vRNate' ityAyuktam / kAryam / sahasA'vimRzya / vidhAnAbhAvasya / vimRzya. kAritvarUpasya / kAraNasya / samarthakam / sAdharmyanibandhanasyAsyodAhRtAnyevodAharaNAnItyAha-etAnItyAdinA / spaSTam / vaidhamya udAharaNAni dayanta ityAha-vaidhaye ityAdinA / spaSTam / 'itthmityaadi| 'itthaM nirutaprakAreNa / ArAdhyamAna upAsyamAnaH / api 'kiM punarupekSyamANa'iti zeSaH / 'tArakAsura' iti prakramaprAptam / bhuvanatrayaM, natvasmAkameva bhuvanamiti zeSaH / kliznAti duHkhAkaroti / tathA hiMdurjano duSTo janaH / pratyapakAreNApakArapratikriyayA / zAmyet / upakAreNa / na 'zAgye'diti pUrvato'nveti / kumArasambhave brahmANaM prati guroruktiriyam // 212 // ' udAhRtamartha nirdizati-atretyAdinA / atra / sAmAnya 'zAmye dityAyuktaM durjanamAtrakhAbhAvyam / vizeSasya 'itthamArAdhyamAno'pI' tyasya tArakAsuraceSTitasya / 'upakAreNa kupyet'iti vaidhayeNeti zeSaH / samarthakam / 'sahasA vidadhIta..'ityAdau vyAkhyAtapUrva padye / 'pUrvArddha' iti zeSaH / shsaa| vidhAnAbhAvasya 'sahasA vidadhIta na kriyA'mityanena nirdiSTasya kAraNasya / 'asahasA vidhAnaM zreya' iti vaidhayedvAreti zeSaH / ApatpadatvaM ApaspadatA 'avivekaH paramApadAM pada' mityuktarUpamiti yAvat / viruddha viruddhajanyaM sahasA vidhAnajanyamiti yAvat / kAryam / smrthkm| ___ udAharaNAntaraM khayamUtyamityAha-evam / anyat / iti / spaSTam / evaM ca-'ahanneko raNe rAmo yAtudhAnAnanekazaH / nUnaM sahAyasampattimapekSante balojjhitAH // ' ityatra 'nUna'mityAyuktena vizeSeNa 'nUnaM sahAyasampattimupekSante baloddhatAH / iti vaidhaHdvArA aha'nityAdinoktaM sAmAnyaM samarthitam / 'bahireva cirAdanAzrave vilasatyeSa tussaardiidhitiH| bhaja sammadamatra santataM nanu santApaminaH prasUyate // ' ityatrenaH (sUryaH) santApaM prasUyata ityuktadizA sUryyasya santApajanane kAraNatvam , taca'inAdanyaH prazAntijanaka'iti vaidharmyadvArA tuSAradIdhiteH (candrAt ) sammadarUpakAryasyotpattiM samarthate / iti bodhyam / ___kAvyaliGga lakSayati-144hetoApakasamarthaketaraniSpAdakakAraNasyAvAkyapadArthatve vAkyaM ca padAni ceti vAkyapadAni, tAnyarthAH prayojanabhUtAni yasya tasya bhAvastattvaM tasmiMstathokte / padaM ca pade ca padAni ceti padAni, tathA cavAkyArthatve ekapadArthatve dvipadArthatve bahupadArthatve ceti phalitam / idambodhyam-asya dvipadArthatvabahupadArthatvAbhyAM vibhedatvamanekapadArthatvenaikabhedatvamevAmanantyA* iti / kAvyaliI kAvyasya liGgaM niSpAdakaM kAraNamiti tathoktam / tannAmA'laGkAra iti bhAvaH / nigadyate / evaM ca-niSpAdakatvAvacchinnasya kAraNasya vAkyArthatvamekapadArthatvamanekapadArthatvaM ceti
Page #844
--------------------------------------------------------------------------
________________ 266 saahitydrpnnH| [dazama:tatra vAkyArthatA yathA-'yattvannetrasamAnakAnti salile manaM tadindIvara medhairantaritaH priye ! tava mukhacchAyA'nukArI zazI / ye'pi tvadgamanAnusArigatayaste rAjahaMsA gatA stvatsAdRzyavinodamAtramapi me devena na kSamyate // 213 // ' . atra catarthapATe pAdatrayavAkyAni hetavaH / padArthatA yathA'tvadAjirAjini--tadhUlIpaTalapaGkilAm / na dhatte zirasA gaGgAM bhUribhArabhiyA hrH||21||' atra dvitIyAdhaiM prathamArdhamekapadaM hetuH| trividhaH kAvyaliGganAmA'laGkAraH / atrApi alaGkArasAmAnyalakSaNasyAnusyUtatvamAtena-'daNDena ghaTa' ityAdau naatiprsnggH| ata eva nApyevaMvidhasthale kAvyatvam / iti niSkRSTo'rthaH / anumAnAdarthAntaranyAsAccaitasya bhedaH khayaM vakSyate, parikarAt punaH 'parikare vAkyArthapadArthasAmarthyAt pratIyamAno'rthoM vAcyopaskArakatvaM bhajate, kAvyaliGge punarvAkyArthapadArthAveva hetubhAvaM bhajata' ityuktadizA'vagantavyamityeke, 'vastutastu-niSpAdakasya vAkyArthapadArthatvAbhAvAdasya sarvebhyo'. pyanyebhyo bheda'ityeva bodhyami'tyanye prAhaH / atra kaustubhakArAH-"yatta rasagaGgAdhare-'anumitikaraNatvena sAmAnyavizeSabhAvAbhyAM cAnAliGgitaH prakRtArthopapAdakatvena vivakSito'rthaH kAvyaliGgam'iti lakSaNaM kRtvopapAdakatvenetyasya natu zabdAt tena rUpeNa bodhita ityarthakatayA zabdapratipAditahetutvakasya hetoreva vAraNaM prayojanam / tena-'bhayAnakatvAdasi varjanIyodayA''zrayatvAdasi deva ! sevyaH / ' ityatra na vyabhicAraH / .' ityuktvA 'vinindyAnyunmattairapi ca parihAryANi patitairavAcyAni vrAtyaiH sapulakamapAsyAni pizunaiH / harantI hai manavaratamenAMsi kiyatAM kadA'pyazrAntA tvaM jagati punarekA vijayase / trapante tIrthAni tvaritamiha yasyoddhRtividhI karaM karNe kurvantyapi kila kapAliprabhRtayaH / iyaM taM mAmamba tvamatha karuNA''kAntahRdaye punAnA sarveSAmaghamathanada dalayasi // ' ityudAhRtaM, tatparasparaviruddhamiti spaSTameva; hetvarthakazatRpratyayena hetutvasya bodhitatvAta , anyathA paJcamyA'pi tadbodhAnupapatteH / 'hari pazyanmucyate'ityAdau bhagavaddarzanabhaktyoH kAryakAraNabhAvapratyayasya sarvAnubhavasiddhatvAt / tatra hetubhUtaharidarzanAzrayo mucyate iti bodhasyAvazyakatvAt / hetutvaM ca samabhivyAhRtakAryApekSameveti / tatrArthAnmuktiniSThakAryatvanirUpitatvalAbhAt / iti dik| atha kramAdudAhartukAma Aha-tatra tayopribheduyorbhadhye / vAkyArthatA tanmUlaM kAvyaliGgam / yathA 'he priye sIte! yat / tvanetrasamAnakAnti tava netre . tayoH samAnA sadRzI kAntiryasya tathoktam / tata indIvaraM nIlakamalam / salile jle| 'salilaM kamalaM jalam / ' ityamaraH / magnaM majjitam / atrAntarbhAvito NicapratyayaH / 'varSAjalaughaM sarvato vardhayitveti zeSaH / tava / mukhacchAyAnakArI mukhastha cchAyA pratibimba kAntirvA tAmanukarotIti tthoktH| 'chAyA sUryapriyA kAntiH pratibimbamanAtapaH |'itymrH / 'yaH sa'iti zeSaH / zazI / medhaiH / antarito'ntargamitaH / atrApi Nijo'ntarbhAvaH / ye / api / tvadamanAnusArigatayastava gamanaM tasyAnusAriNI gatiryeSAM tathoktAH / te / rAjahaMsAH / gatA gamitA'mAnasa'miti zeSaH / atrApi Nijo'ntarbhAvaH / 'varSAsu mAnasaM haMsAH prayAntI'ti kavisamayamanurudhyedamuktam / evam-me / devena durdaivena / tvatsAdRzyavinodamAnaM tava sAdRzyaM tasya vinodamAnaM viDambanamAtraM, tena vA vinodamAnaM santApanivartanamAtramiti tathoktam / api na / kSamyate / sItAM smaratastadviraheNa varSAsu vyAkulasya rAmasyoktiriyam / 'hanumannATake ti prasiddhasya campUkAvyasyedaM padyam / zArdUlavikrIDitaM vRttam, tallakSaNaM coktaM prAk // 213 // ' lakSya lkssyti-atr|cturthpaade 'tvatsAdRzya...' iti padye sAdRzyavinodAbhAve / pAdatrayavAkyAni / - 'yatvanetra...' ityArabhya 'gatA' ityantAH pUrvapAdavAkyArthI iti bhAvaH / hetvH| majjitAdikriyAkarmIbhUtA indIvarAdayo daivena tvatsAdRzyadarzanajanyasukhAsahiSNutvaniSpAdakA iti phlito'rthH| ___ hetorekapadArthatAyAmudAharati-padArthatetyAdinA / spaSTam / 'tvadAjItyAdi / vyAkhyAtapUrva padyamidam // 214 // ' lakSya nirdizati-atra / dvitIyAdhai na dhatte' ityAdipratipAdya sambhAvyamAnabhUribhArabhayakaraNaharagaGgAtyAge / prathamAdha 'tvadvAji' ityAdi / ekapadamupacArAttadarthaH kaviprauDhoktisiddhatAdRzapaGkilatvAbhidheya iti yAvat / hetustasya
Page #845
--------------------------------------------------------------------------
________________ tApa paricchedaH] rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| 267 anekapadaM yathA mama-- 'pazyantyasaGkhyapathagAM tvddaanjlvaahiniim| deva! tripathagA''tmAnaM gopytyugrmuurdhni||215||' iha kecid vAkyArthagatena kAvyaliGgenaiva gatArthatayA kAryakAraNabhAve'rthAntaranyAsaM nAdriyante, tadayuktam / tathAhi atra hetustridhA bhavati-jJApako niSpAdakaH samarthakazceti / tatra ko'numAnastha, niSpAdakaH kAvyaliGgasya, samarthako'rthAntaranyAsasyaH iti pRthageva kAryakAraNabhAverthAntaranyAsaH kAvyaliGgAta / tathAhi-'yattvavetra' ityAdau caturthapAdavAkyam, anyathA sAkA. GkSatayA'samaJjasameva syAt iti pAdatrayavAkyaM niSpAdakatvenApekSate / 'sahasA vidadhIta..'ityAdau 'tu 'parApakAraniratairdurjanaiH saha snggtiH| vadAmi bhavatastattvaM na vidheyA kadAcana // ' ityAdivadura padezamAtreNApi nirAkAGakSatayA svato'pi gatArtha sahasAvidhAnAbhAva sampaddharaNaM sopapattikameva karotIti pRthageva kAryakAraNabhAve'rthAntaranyAsaH kAdhyaliGgAta / niSpAdaka iti bhAvaH / yathA vA-'vadanAmbusahAlokaninditenduprabhAmarAm / tvAmavekSya manojasya ko yuvA na vazavadaH // ' ityatra pUrvAddhakapadArthaH parArthe hetuH / hetoranekapadArthatAyAmudAharati-anekapadamanekapadArthateti bhAvaH / yathA / mama 'pazyantItyAdi / vyAkhyAtapUrva padyamidam // 215 // ' atra kriyA'nvayAsamAptau vAkyatvamprAptasya 'pazyantI' tyAdipadAnaikyasya kaviprauDhoktisiddho 'rthaH sambhAvyamAno gaGgAyA Atmagopane heturiti bodhyam / yathA vA-'praNayi sakhI salIlaparihAsarasAdhigatairlalitazirI.. SapuSpahananairapi tAmyati yat / vapuSi vadhAya tatra tava zastramupakSipataH patatu zirasyakANDa yamadaMDa ivaiSa bhujaH // ' ityatra 'vapuSi zastramupakSipataH' ityAdInAM kriyAsAkAGkSatayA vAkyatvamaprAptAnAM zastropakSaparUpo'rtho bhujapAtasya niSpAdakaH / arthAntaranyAsAderasyAvacchedaka lakSayanmatAntaramAkSipati-kecita kAvyaprakAzakArAdayaH / iha kAvyaliGgodAharaNaprastAve / vAkyArthagatena hetorvAkyArthatAyA sambhavateti bhAvaH ( padArthagatena kAvyali. GgenArthAntaranyAsAsambhavAdidamuktam ) / kAvyaliGgena / eva / gatArthatayA 'kAraNena kAryyasya, kAryeNa yA kAraNasya samarthakasya paraiH svIkRtasyArthAntaranyAsasyeti zeSaH / kAryakAraNabhAve kAryyasya kAraNena kAraNasya vA kAraNena samarthane iti bhAvaH / arthAntaranyAsam / na / Adriyante, 'kintu kAvyali. ameveti zeSaH / tat / bhayuktamasamajasam / uppaadyti-tthaa| hi / 'upapAdyata'iti zeSaH / atrA laGkAraprastAve / hetuH| jJApakaH / niSpAdaka upapAdakaH / samarthakaH poSakaH / ca / iti / tridhA / bhavati / satra triSu teSu madhye ityarthaH / jJApako bodhako hetuH / anumAnasya 'upaskAraka' iti zeSaH, evaM purastAt / niSpA. dkH| kAvyaliGgasya / samarthakaH / arthAntaranyAsasya tadabhidheyasyAlaGkArasyopaskAraka ityarthaH / iti nirukAdasmAddhetoH / kAvyaliGgAt / arthaantrnyaasH| kAryakAraNabhAve / pRthak / eva / kAvyaliGgArthAntaranyAsayoH kAryakAraNabhAvapArthakyena pArthakyaM sutarAmiti bhAvaH / etenopapAditamartha nirdishti-tthaa| hi ata eveti bhAvaH / 'yattvanetra' ityAdau / caturthapAdavAkyaM niSpAdya'miti zeSaH / anyathA nisspaadytvaannggiikaare| sAkA. kSatayA kAraNApekSitatvena / asamaJjasamayuktaM sudRDhapratipattijananAkSamamiti yAvat / eva / syAt / iti / pAda: vayavAkyam / niSpAdakatvenopapAdakatvena / apekSate / naca arthAntaranyAsodAharaNeSvapyevamityAha-'sahasA vidadhIta' ityAdau / 'arthAntaranyAsodAharaNam' iti zeSaH / tu / 'parApakAranirataH / durjanaH / saha / saGgatiH saGgaH / kadAcana kadA'pi / na / vidheyaa| iti-bhavataH / tattvaM yathA'rtham / vadAmi // ' ityAdivadityAdAviva / upadezamAtreNa / api / nirAkAGkSatayA / svato hetUktiM vinA / api / gatArtha sudRDha pratipAditasvArtham / sahasAvidhAnAbhAvam / sampadaraNam / sopapattikam / eva / karoti / iti / kAvyaliGgAt / kaarykaarnnbhaavH| arthAntaranyAsaH / pRthakA eva / spaSTIkRtaM ca vivRtikAraiH-'tathA cahetvAkAGkSayA yadvAkyaM ( karta) yadvAkyamapekSate, tadarthasya tadarthoM niSpAdakaH, sa eva kAvyaliGgasya viSaya: ( upskaarkH)| yatra hetUpadezAdinA hetunirapekSaM vAkyaM hetuvAkyasyArthaH samarthakaH, sacArthAntaranyAsasya viSayaH (upskaarkH)|
Page #846
--------------------------------------------------------------------------
________________ 268 . saahitydrpnnH| [ dazamaH___ 'na dhatte zirasA gaGgAM bhUribhArabhiyA hrH| tvaddhAjirAjini--tadhUlibhiH paGkilA hi saa||216||' .... ityatra hizabdopAdAnena paGkilatvAditivaddhatutvasya sphuTatayA nAyamalaGkAraH, vaicitryasyaivA. laGkAratvAt / - 145 anumAnaM tu vicchittyA jJAnaM sAdhyasya sAdhanAt // 116 // yathA--'jAnImahe'syA hadi sArasAkSyA virAjate'ntaH priyavakracandraH / evaMvidhaM bhedamanaGgIkRtya samarthakahetorapi kAvyaliGgaviSayatvakhIkAre'rthAntaranyAsocchedaprasaGga iti bhAvaH / ' iti / ___ asyA vissymudaahrti-'hrH| bhuuribhaarbhiyaa| gaGgAm / zirasA / na / dhatte vibharti / hi yataH / sA gaGgA / tvadAjirAjini--tadhUlibhiH / paGkilA paGkavatI / rAjJaH stutiriyam // 216 // ityatra / hizabdo. pAdAnena / paGkilatvAditivat / hetutvasya / sphuTatayA / ayaM kAvyaliGgAkhyaH / alngkaarH| na / hetuM nirdizati-vaicitryasya vicchittivizeSasya / eva / alaGkAratvAt / atrAhuH kaustubhakArA:-"yattu (rasagaGgAdhare ) kAvyaliGgaM nAlaGkAraH, kavipratibhAnirmitatvaprayuktacamatkAravizeSAtmakavicchittivirahAt / hetuhetumadbhAvasya lokasiddhatvAt / zleSAdisaMmizraNajanyastu camatkAraH zleSaprayuktatvAt tadaMzasyaivAlaGkAratAM kalpayati, natu kAdhyaliGgasya; tatprayojyacamatkArAntarAbhAvAt' iti / tattuccham / laukikatve'pi kavipratibhAmAtragamyatayA camatkArajanakatvAt etadIyahetuhetumadbhAvamAtrasya lokasiddhatvAbhAvAca / na hyuktasukhAlokocchedAdInAM mahAmohatA. dAtmyAdihetutvaM kvacit siddham / kiJca evamapyupamA''derapyalaGkAratvaM na syAt sAdRzyasya vAstavatvena kavipratibhAkalpitatvavirahAt / naca tatrApyupamAprayojakasAdhAraNadharmAbhedAMze tat kalpitatvameveti vAcyam, ramaNIyatvAdinimittadharmasyApi lokaprasiddhatvAt , 'gosadRzo gavaya'ityAderapi vastuto bhinnasAdhAraNadharmAbhedAdhyavasAyamUlakatvAt , dravyatvAdinimittakasAdRzyasya zaktiparicchedakatvAyogAt / abhedAMzasyaiva zaktikalpitatayA tadaMzasyaivAlaGkAratvaM, natu sAdRzyasyetyuktadoSAparihArAca / kalpitatvAvacchedakadharmAvacchinnacamatkArAjanakatAyAstaddharmAvacchinnamAtrAlaGkAratvaprayo. jakatAyAstvayaivoktatvAt / camatkArajanakasya laukikasyApyalaGkAratve bAdhakAbhAvAtsarvAlaGkArocchedApattazca / iti / anumAnaM lakSayati-145 vicchityA'lakAratvopaskArakeNa camatkAravizeSeNa / abhede tRtIyeyam / tathA ca-vicchityabhinnamityarthaH / sAdhyasya sAdhayituM yogyamiti, tasya vahnayAderityarthaH / sAdhanAt sAdhyate'nena vahRyAdiriti, tasmAt dhUmAderityarthaH / jJAnamavagamaH / tu punH| anumAnamanumIyate jJAyate sAdhyasya yattaditi tathoktaM, tannAmA'lakAra iti bhAvaH / idambodhyam-dharmimaNi niyato vyApakasambandhaH sAdhyatvam, pakSavRttitvasapakSavRttitvavipakSAvRttitvena trirUpo hetuvizeSaH sAdhanam / tathA ca-yathA 'parvato vahnimAn dhUmAt' ityatra parvate pakSe dhUmasya hetuvizeSasya vRttitvamasti, evaM vahnirUpasAdhyanizcayavati mahAnase'pi sapakSe, tathA vahnirUpasAdhyAbhAvanizcayavati hade vipakSe dhUmasya hetuvizeSasya vRttitvaM nAstIti trividhena dhUmena jJApakena hetunA parvate pakSe sAdhyasya varjJAnaM yajjAyate tadanumAnam , asya ca 'parvato vahnimAn dhUmA'dityAdau sattve'pi vicchittyanAliGgitatvena nAlaGkAravyapadezyatvam, ityuktaM vicchittyeti / vicchittizca alaGkArAntarodbhAvitA kavipratibhodbhAvitA ca camakatyaparaparyAyA'laGkAratvopaskArakatva. sampattiH / vivRtaM ca kaustubhakAraiH-'avyabhicaritasAmAnAdhikaraNyarUpavyAptiviziSTasya sAdhanasya darzanAt dharmiNi pakSe taniSThAlyantAbhAvApratiyogitvarUpavyApakatvaviziSTasya sAdhyasya yaj jJAnaM tadanumAnamityarthaH / atrAnumitirevAnu. mAnapadenocyate, tasyA eva camatkArajanakatvenAlaGkAratvAt tAM vinA parAmarzamAtreNa prakRtAnukUlArthasiddhivirahAt / vyAptizca pAramArthikI kavikalpitA ca / ' iti / ayaM cAlaGkAra:-manye -zaGke-jAne-avaimItyAdivAcakapadopAdAne vAcyaH / yatra liGgaliGginoH sattvaM tatra teSAmanumitibodhakatvam, yatra sAdRzyAdinimittasadbhAvastatra teSAmutprekSAbodhakatvam , ata evaivametayorbhedaH / vakti kathayatI-tyAdilakSakapadopAdAne punarlakSyaH, evaM manye ityAdInAM vaktItyAdInAM cAnupAdAne sAdhyasAdhanAbhyAM tadAkSepe vyAyaH / iti // 116 // udaahrti-ythaa-asyaaH| sArasAkSyAH sArase kamale ivAyate akSiNI yasyAstasyAH, kamalAyatanetrAyAH kAntAyA iti bhAvaH / hadi hRdaye / anto rahasi / priyavaRcandraH priyasya nAyakasya vakracandro vakaM vadanameva 1 manye ityAdInAm /
Page #847
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / tatkAntijAlaiH prasRtastadaneSyApANDatA, kulatA'kSipane // 217 // atra ruupkvshaadvicchittiH| yathA vA-- 'yatra patatyabalAnAM dRSTirnizitAH patanti tatra shraaH| taccAparopitazaro dhAvatyAsAM smaro manye // 218 // ' atra kviprauddhoktivshaadvicchittiH| utprekSAyAmanizcitatayA pratItiH, iha tu nizcitataye. tynyorbhedH| 146 abhedenAbhidhA hetuhetohe tumatA saha / ___ yathA mama-'tAruNyasya...' atra vazIkaraNaheturnAyikA vshiikrnntvenoktaa| vilaashaasyosvdhyvsaaymuulo'ymlngkaarH| candraH / virAjate / iti-jAnImahe nishcinumH| tat / tathAhi-prasRtaiH vistIrNaiH / tatkAntijAlaistasya priyavakracandrasya kAntayastAsAM jAlAni pujAstaiH / aneSu |aapaannddutaa samantataH sphuritatvam / tathA-akSipo'kSi netrameva padmaM kamalaM tatra / kuimalatA mukulitvam / 'kumalo mukulo'striyAm / ' ityamaraH / atrAGgAnAmApANDatayA'kSipadmasya ca kuDmalatayA ca sAdhanena priyavakracandrasya hRdyantarvirAjanamanumIyate / indravajropendravajrayorupajAti. zchandaH // 217 // atra vicchittiM nirdizati-atra / rUpakavazAt rUpakAlaGkArasaMsargabalAt / vicchittiralaGkAratvopaskA. rkshcmtkaarH| udAharaNAntaraM nirdishti-ythaa|vaa / 'yatra yasmin (yuuni)| abalAnAM kAminInAm / dRssttiH| patati / tatra tasmin (yUni) nizitAstIkSNA unmAdakatvenAsahyA iti yAvat / shraaH| 'kAmasyeti zeSaH / patanti / tat / AsAmabalAnAm / puro'gre| cAparopitazarazcApe dhanuSi ropita AropitaH zaro yena tAdRzaH / smaraH kAmaH / dhAvati / iti-manye / atrAbalAnAM dRSTipAtaviSayasya (kAma) nizitazarapAtaviSayatvarUpAt sAdhanAt smarasya dhanurAropitazaratayA purodhAvanarUpasya sAdhyasyAnumAnam / AUchandaH, tallakSaNaM coktaM prAk // 218 // atra vicchittiM nirdizati-atretyAdinA / spaSTam / atrotprekSaiva kiM nAGgIkriyeta? ityAzaGkayAha-utprekSAyAmityAdi / spaSTam / idambodhyam-asya svArthaparArthatvAbhyAM bhedadvayamAmananti, tatra-yatra mayA'yamanumito'rtha iti svaparAmarzanizcayaH tatsvArtham , yatra pareNAnanumitasyArthasya pratyAyanaM tatparArtham / AdyamudAhRtam , dvitIyaM yathA-'tadasti teSAM tamasi prasarpiNAM nizAcaratvaM yadi pAramArthikam / tataH priye ! sannihite'tra vAsare kathaM nu tat saJcaraNaM bhvissyti|' atra divAsazcaraNasya sAdhyasya viruddhaM nizAcaratvaM parapratyAyakaMsAdhanam / asyAlaGkArAntaravicchittimantarA'pi sambhavati / yathA-'vikasanti kadambAni sphuTanti kuTajodgamAH / / hetuM lakSayati-146 hetumatA kAryeNa / saha / hetoH kAraNasya / abhedena / abhidhA kathanam / hetuH kAraNaM tamAmA'laGkAra ityrthH| ___ udAharati-yathA / mama-'tAruNyasyetyAdi / vyAkhyAtapUrvamidaM padyam / lakSaNasamanvayaM darzayati-atrAsminnudAhRte pathe / vazIkaraNahetuH 'yuvajanasya'ti zeSaH / naayikaa| vazIkaraNatvena vazIkaraNarUpakAryatvena / uktaa| nanu lakSaNayA vazIkaraNakAraNapratItireva, na tvabhedapratItirityata aah-vilaashaasyoH| 'tAruNyasya vilAsaH samadhikalAvaNasampado hAsa' ityuktadizA tAruNyasambandhivilAsasya samadhikalAvaNyasampatsambandhino hAsasya cetyarthaH / tu / adhyabasAyamUlo'dhyavasAya AhAryAbhedapratItirmUlamasyeti tathoktaH / ayaM hetvAkhyaH / alaGkAraH / niSkarSitaM ca vivRtikAraiH-'tathA ca nAyikAyA vilAsahAsayoH kAryakAraNabhAvarUpasambandhAbhAvena kAraNalakSaNAyA asambhavAdAhAr2yAMbhedapratItiravazyamazIkaraNIyA tatsAhacaryAta prakRte'dhyAhAryapratItireva, natu 1 prakaraNAdidaM lbhyte|
Page #848
--------------------------------------------------------------------------
________________ 270 saahitydrpnnH| [dazamaH 147 anUkUlaM prAtikUlyamanukUlAnubandhi cet // 117 // / yathA-'kupitA'si yadA tanvi ! nidhAya karajakSatam / / badhAna bhujapAzAbhyAM kaNThamasya dRDhaM tadA // 219 // asya ca vicchittivizeSasya sarvAlaGkAravilakSaNatvena sphuraNAt pRthagalaGkAratvameva nyaayym| 148 vastuno vaktumiSTasya vizeSapratipattaye / niSedhAbhAsa AkSepo vakSyamANoktago dvidhA // 118 // tatra vakSyamANaviSaye kvacitsarvasyApi sAmAnyataH sUcitasya niSedhaH, kvacidaMzoktAvaMzAntare lAkSaNikI pratItiriti bhAvaH / iti / atra prAJcaH-hetumatA saha hetorabhidhAnamabhedato hetuH iti hetvalaGkAro na lakSitaH, 'AyughRta'mityAdirUpo hyeSa na bhUSaNatAM kadAcidarhati, vaicitryAbhAvAt 'aviralakamalavikAsaH sakalAlimadazca kokilAnandaH / ramyo'yameti samprati lokotkaNThAkaraH kAlaH // ' ityatra kAvyarUpatA komalAnuprAsamahinnaiva puna punarhetvalakArakalpanayeti pUrvoktakAvyaliGgameva hetuH / iti, navyAstvAhaH-mAbhUt 'AyughRta'mityAdau vaicitryAbhAvAt, kintvayaM 'aviralA..'ityAdAvastyeva, na patrAnuprAsena gatArthatvaM kalpanIyam, anuprAsaghaTakazabda. parivRttAvapi vaicitryasya sadbhAvAt / ata eva tadvayAkhyAtAro'pi "vastutastu 'aviralakamalavikAsa'ityAdiSu vaicitrya. manubhavasiddhamevetyudbhaTAdimataM samIcInameveti navInAH |"iti / anukUlaM lakSayati-147 cet / anukUlAnubandhi anukUlamabhimatamanubadhnAtIti tathoktam, AnukUlyena sambhavItyarthaH / prAtikalyaM pratikUlatvam / tarhi-anukalametadabhidheyo'laGkAraH // 117 // udAharati-yathA-'he tanvi ! yadA yadi / kupitA / asi tvam / tadA tarhi / karajakSataM karajainakhaiH kSataM tat / nidhAya / asya mameti zeSaH / kaNTham / dRDhaM gADham / bhujapAzAbhyAM bhujarUpAbhyAM pAzAbhyAm / badhAna / atra kSatasya pAzabandhanasya ca pratikUlatve'pi prakRtanAyakAnukUlyakaratvena yujyate ityanukUlam // 219 // asya prAcInairalaGkAratvenAnagIkAre'pi kathaM tadaGgIkriyate ityAzaGkayAha-asyetyAdi / spaSTam / AkSepaM lakSayati-148 vaktum / iSTasyAbhimatasya / vastuno viSayasya / vizeSapratipattaye vizeSeNa bailakSaNyena pratipattirbodhanaM tsyai| niSedhAbhAso niSedhasyAbhAsaH prakAzanam / AkSepa AkSepaNaM vivakSitasyArthasya bhartsanamiti tathoktaH, tannAmA'laGkAraH / sa ca-vakSyamANoktago vakSyamANo vakSyamANaM coktaM ceti te (vastunI) gacchatIti tthoktH| dvidhA / ayambhAvaH-vivakSitaM vastu vacanAnAhamavacanAI vA, tasya niSedhAbhAsaH (zabdazaktyA niSedho'pyarthazaktyA vidhAnam ) AkSepaH / sa ca-vizeSeNa vivakSitamevArtha bodhayitumIpsyate, anyathA tasya camatkArAdhAyakatvAbhAvenAlaGkAravyapadezAhatvaM na syAt / tatsuSThaktaM vizeSapratipattaya iti / vakSyamANaviSayagata uktaviSayagata zvAyam / evaM ca-'vaktumiSTasya vastuno niSedhAbhAsa AkSepa iti sAmAnya lakSaNam , tAvanmAtratve'laGkAratvopakArakasyavaicitryasyAnudayAt 'vizeSa'tyAdyuktam , tena sati vizeSapratipAdakatva eveti paryyavasitam / asya bhedadvayam-vakSyamANaviSayagatatvenoktaviSayagatatvena ceti / tatra vakSyamANe prakRtopayogini vastuni vizeSo'zakyavaktavyatvarUpa, ukta punaratiprasiddhatvarUpa iti bodhyam / tathA''huH-'avazyavaktavyasyArthasya vidhAnAbhiprAyakaM vizeSapratipattaye pratiSedhanamAkSepAlaGkAraH / sa ca vakSyamANe viSaye'zakyavaktavyatvenokta viSaye'tiprasiddhatvena vicchittiM labhata iti dvividhaH / ' iti // 118 // ' evamasya bhedadvayaM nirdizya sUkSmadRzA punarbhedadvayaM vRttikAro nirdizati-tatretyAdinA / tatra tyorbhedyormdhye| vakSyamANaviSaye vakSyamANe viSaye / kvacit kasmiMzcillakSye / saamaanytH| sucitasya / sarvasya samuditasya api / niSedhaH kvacita / aMzoktAvaMzenoktiH kathanaM tasyAM satyAm / aMzAntare
Page #849
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] , rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| 271 niSedha iti dvau bhedau, uktaviSaye ca kvacidrastusvarUpasya niSedhaH, kvacidastukathanasyeti dvAvityAkSepasya catvAro bhedaaH| krameNa yathA 'smarazarazatavidhurAyA bhaNAmi sakhyAH kRte kimapi / kSaNamiha vizrAmya sakhe ! nirdayahRdayasya kiM vadAmyathavA // 220 // ' atra saMkhyA virahasya sAmAnyataH sUcitasya vakSyamANavizeSa nissedhH| 'tava virahe hariNAkSI nirIkSya navamAlikAM dalitAm / hanta nitAntamidAnImAH! kiM hatajalpitairathavA // 221 // ' 'atra mariSyatI'tyaMzenoktam / 'bAlaa ! NAhaM dUtI tua piosi tiNa maha baabaaro| sA maraha tujjha aaso eaM dhamakkharaM bhnnimo'|| 222 // ' 'nyasminnaMze / uktiviSayAMzAtirikta'za iti bhAvaH / nissedhH| iti / dvau / bhedau / tathA ca-vakSyamANa prayagato'yaM dvividhA tatra sAmAnyataH sacitasya sarvasya niSedhAtmA,aMzenAbhidhAne'zAntare niSedhAtmA ceti phalitam / uktaviSaye / kvacit ksmiNshcilkssye| vastusvarUpasya vastuno yat svarUpamavacchedakaM tasya / vastuni yadvastutvAvacchedakaM tasyeti bhAvaH / c| nissedhH| kvacit / vastukathanasya vastuno viSayasya yat kathanaM tasya / 'niSedha'iti dehalIdIpakanyAyenAnuSajyate / iti / dvau| 'bhedA' iti puurvto'nussjyte| tathA ca-uktaviSayagato'pyayaM dvidhA, vastutvaniSedhAtmA, vastukathananiSedhAtmA ca; iti phalitam / iti / AkSepasya / catvAraH / bhedaaH| udAhartukAma Aha-krameNa / yathA / 'he sakhe! smarazarazatavidhurAyAH smarasya zarazatena vidhurA duHkhitA tsyaastthokaayaaH| kAmadevasya bahabANaprahAreNa vyAkulIkRtAyA iti bhAvaH / 'vaikalye'pi ca vizleSe vidhuraM vikale trissu|' iti trikANDazeSaH / sakhyAH / kRte nimittam / kimapi kiJcit / bhaNAmi kathaye / ata:-kSaNam / iha / vizrAmya upaviza / athavA / kim / nirdayahRdayasya niSkaruNAntaHkaraNasya / karmaNi sambandhamAtravivakSayA sssstthii| vadAmi vadeyamityarthaH / na kimapi vaktaM zakyamiti bhAvaH / atra vakSyamANavastugata AkSepaH / atrodgItizchandaH, tallakSaNaM cotaM prAk // 220 // udAhRtamartha nirdizati-atra nAyikAsakhyA nAyakaM pratyuktau / sakhyAH skhiismbndhinH| virahasya / sAmA. nytH| sacitasya smarazare'tyAdineti zeSaH / vakSyamANavizeSe vakSyamANe (vastuni) vizeSo'zakyavaktavyasvarUpaM vailakSaNyaM tatra, tasmin viSaya iti bhAvaH / niSedhaH 'nirdayahRdayasye tyanena vivakSitaM vyaJjayitveti zeSaH / hrinnaakssii| tava tadekAdhArasya bhavata iti bhAvaH / virahe sAnnidhyAbhAve satIti bhAvaH / navamAlikAm / dalitAM vikasitAm / nirIkSya dRSTvA / hanta kaSTam / idAnIm / nitAntam / AH! 'mRtaprAye'ti zeSaH / athavA / hatajalpitarhatAni vacanAnahA~Ni yAni jalpitAni vacanAni taiH / kima / na kimapi prayojanam / atrApi vakSyamANa AkSepaH, kintu aMzata uktveti vizeSaH / upagItizchandaH // 121 // ' udAharaNasaGgaterhetuM nirdizati-atra / 'mariSyatIti 'azakyaM vaktavya' miti zeSaH / aMzenekadezena 'hanta nitAntamidAnI'mityanena / uktam / 'aMzAntareNa punarazakyavaktavyatayA tasya niSedhaH / azakyavaktavyatAyAzca 'hatajalpitairityanena jalpitanindanadvArA sUcana miti shessH| he bAlaa bAlaka lakSaNayA tadvadavidagdha ! aham / dUtI 'tasyA (tasyAstava priyAyAH) iti zeSaH / Na nevAsmItyarthaH / tubha tvam / ppio priyaH / asi / tti iti / maha mama / bAbAro vyApAra udyama iti yAvat / Na naivAstItyarthaH / tadarthaM na mamAyaM prayAsa iti bhAvaH / sA tava kAntA tvadekAdhAreti yAvat / marai mriyate 'jadi (yadi) iti zeSaH / tujjha tava / 'taddhi (tarhi ) iti zeSaH / aaso ayazaH / eaM etat / dhaMmakkharaM dhrmaa| kSaraM satyavacanamiti yAvat / bhaNimo bhaNAmaH / atrokte'pi dUtItve'ti prasiddha 'dUtyA mithyAvAditvaM' niSeddhaM 'nAhaM 1 'bAlaka ! nAhaM dUtI, tvaM priyo'sIti na mama vyApAraH / sA mriyate tavAyaza etaddhamakSiraM bhnnaamH||' iti saMskRtam /
Page #850
--------------------------------------------------------------------------
________________ saahitydrpnnH| - (dazamaHatra dUtItvasya vastuno nissedhH| 'virahe tava sanvaGgI kathaM kSapayatu kSapAm / dAruNavyavasAyasya puraste bhaNitena kim||323||' atra kathanasyaiva nissedhH| prathamodAharaNe sakhyA'avazyambhAvi 'maraNa'miti vizeSaH pratIyate, dvitIye'zakyavaktavyatvAdi, tRtIya dUtItve yathA'rthavAditvam, caturthe duHkhasyAtizayaH / na cAyaM vihitaniSedhaH, aba niSedhAbhAsatvAt / 149 aniSTasya tathA'rthasya vidhyAbhAsaH paro mataH / tatheti pUrvavadvizeSapratipattaye / yathA 'gaccha gacchasi cet kAnta ! panthAnaH santu te zivAH / mamApi janma tatraiva bhUyAdyatra gato bhavAn // 224 // ' dUlantaravanmithyAvAdinI'ti pratyAyayituM khavailakSaNyaM sUcitam / AryAchandaH / dUtItvena kathitAtmanaH kasyAzcit khAbhidhitsitaM dyotayituM niSedhoktiriyam // 222 // ' atra yasya vastuno niSedhastanirdizati-atretyAdinA / spaSTam / 'atra sato'pi khasmin dUtItvasya niSedhena dUtyantaravannAhaM mithyA vadAmIti svavailakSaNyaM vyajyate / niSedhasyAropyamANatvAdAbhAsatvam / ' iti vivRtikArAH / 'tava | virahe viyoge / tanvaGI kRzodarI / katham / kSapArAtrim / kSapayatu vyapanayatu / athavA-dAruNavyavasAyasya dAruNaH paraprANAntakArakatvena nituro vyavasAyo nizcayo yasya tAdRzasya / te tava / puraH / bhaNitena kathanena / kim / dUtyA nAyakaM pratyuktiriyam / yattataM 'varSAssrambhe pravasantaM nAyakaM prati sakhyA vacanamida'miti, tana; tAdRzaprakaraNopayogino'rthasyAnupalambhAt // 223 // ' udAhRtamartha nirdizati-atretyAdinA / atra / kathanasya vivakSitAbhidhAnasya / eva / nissedhH| ayambhAva:-'kathaM kSapayatu kSapA'mityanena 'tatsavi. dhe'vazyaM rAtrau tvayA gantavya'mityarthasya pratyAyanam , ato'sya kathanam / anantaraM tasyaiva 'puraste' ityAdinA pratiSedhaH / ayaM cAbhAsamAtreNa / evaM caturo bhedAnudAhRtya tatra krameNa boddhavyaM vizeSa nirdizati-prathamodAharaNe 'smarazara...' ityAdA' vityarthaH / 'sakhyAH / avazyambhAvi / maraNama / ' iti| vizeSaH 'azakyavaktavya' iti zeSaH / pratIyate / dvitIye 'tava viraha' ityAdau / azakyavaktavyatvAdi azakyaM yadvaktavyatvaM tadAdiryasya tat 'mariSyatI'tyevambhUtaM vastu / 'pratIyata' iti zeSaH / tRtIye 'bAlaa' ityatra / dRtItve 'satyapi' iti zeSaH / yathA'rthavAditvam 'vizeSaH pratIyate' iti zeSaH / caturthe 'virahe' ityatra / duHkhasya / atizayaH 'nAyikAyA' iti zeSaH / vizeSaH pratIyata' iti zeSaH / ayambhAvaH-nAyikAyA nAyakavirahe rAjyapayAmanaM duHzakamityatiprasiddhatvarUpo vizeSaH pratIyate / iti / naca 'niSedho vaktamiSTasya yo vishessaamidhitsyaa|' ityAyuktadizA vAstavaniSedha AkSepaghaTaka iti na cintyam , tasya vaicitryAnAdhAyakatvAt ityabhiprAyeNAha-na / ca / ayam / vihitnissedhH| 'yena vaicitryanna syAt' iti zeSaH / kuta ityAha-atra / niSedhAbhAsatvAt niSedhasyAbhAsamAtrarUpatvAt / asyaiva prakArAntaraM lakSayati-149 tathA vishessprtipttye| paro'nya AkSepaH / aniSTasyAnabhimatasya / arthasya viSayasya / vidhyAbhAso vidherAbhAsaH natu vAstavikatvam / mtH| tathetyasya durbodhatA pariharati-tathetyAdinA / spaSTam / udAharati-yathA-'he kAnta ! cet / gacchasi prayAsi 'paradeza'miti iissH| trhi-gcch| te tava / panthAno mArgA gantavyAH pradezA iti yAvat / zivAH / sntu| yatra / bhavAn / gataH prAptaH syAditi zeSaH / ttr| eSa nAnyatreti bhAvaH / mama / api / jnm| bhUyAt / pravasantaM nAyakaM pratyuktiriyam / daNDinaH padyamidam // 224 // '
Page #851
--------------------------------------------------------------------------
________________ pariccheda: ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / aniSTatvAdgamanasya vidhiH praskhaladrUpo niSedhe paryyavasyati, vizeSazca gamanasyAtyantaparihAryyasvarUpaH pratIyate / $ 150 vibhAvanA vinA hetuM kAyryotpattiryaducyate // 119 // uktAnuktanimittatvAd dvidhA sA parikIrtitA / 273 vinA kAraNamupanibadhyamAno'pi kAryyAdayaH kiJcidanyatkAraNamapekSyaiva bhavituM yuktaH / tacca kAraNAntaraM kvaciduktaM kvacidanuktamiti dvidhA / yathA 'anAyAsa kRzaM madhyamazaGkatarale dRzau / abhUSaNamanohAri vapurvavasi subhruvaH // 225 // atra vayorUpaM nimittamuktam, atraiva 'vapurbhAti mRgIdRza' iti pAThe'nuktam / 151 sati hetau phalAbhAvo vizeSoktistathA dvidhA // 120 // tatheti uktAnuktanimittatvAt / tatrokta nimittA yathA-'dhanino'pi nirunmAdA yuvAno'pi na caJcalAH / prabhavo'pyapramAdAste mahAmahimazAlinaH // 226 // ' atra mahAmahimazAlitvaM nimittamuktam / atraiva caturthapAde kiyantaH santi bhuutle|' iti pAThe tvamuktam / acintyanimittatvaM cAnuktanimittatvamevAsyA bheda iti pRthaG noktam / udAhRtamarthaM nirdizati - atra / aniSTatvAdanabhimatattrAt / gamanasya' gacchetyanujJAyA iti bhAvaH / vidhiH / skhaladrUpo'tyantamasambhavan / niSedhena tvayA gantavyaM gate tvayi mama maraNaM nizcitamevaM' ityevaM pratiSedhasUcane / paryavasyati pariNamati / gamanasya / atyantaparihAryatvarUpaH / vizeSaH / ca / pratIyate / I vibhAvanAM lakSayati- 150 yat yatra / hetuM kAraNam / vinA / kAyryotpattiH kAyryasyotpattiH / ucyate / sA | vibhAvanA vibhAvayati kAraNaM vinA kAyyai pratyAyayati (sambhAvayati ) iti tathoktA, tannAmA'laGkAra iti bhAvaH / uktAnuktanimittatvAduktaM cAnuktaM ceti tAdRze nimitte yasyAM tasyA bhAvastattvaM tasmAt / dvidhA / parikIrtitA / ayambhAvaH kAraNaM vinA yadyapi na kimapi kArya samutpadyate, tathA'pi prasiddhaM kAraNaM vinA yadi kaviH svapratibhonmetaM sUcayet tarhi vibhAvanA atra prasiddhasyaiva kAraNasya niSedhAt tatsadbhAve punarvaicitryAnudayAt / iti // 119 // tadeva svayaM vRttikAro vivRNoti - vinetyAdinA / spaSTam / udAharati-yathA- ' subhruvaH sundare bhruvauM yasyAstasyAH / vayasi avasthAyAM yauvanaprAdurbhAva iti yAvat / madhyamudaram | anAyAsakRzamAyAsamantaraiva kRzamiti bhAvaH / 'jAta' miti zeSaH / dRzau netre / azaGkatarale zaGkAmantarA caJcale / vapuH zarIram / abhUSaNa manohAri bhUSaNaparidhAnamantarA manoramaNIyam // 225 // ' atroktaM nimittaM sUcayan anuktanimittatva pAThabhedaM nirdizati - atretyAdinA / spaSTam / vizeSoktiM lakSayati- 151 hetau kAraNe / sati / phalAbhAvaH phalasya kAryasyAbhAvastathoktaH / tadrUpeti bhAvaH / vizeSoktiH / tathoktAnuktanimittatvAdityarthaH / dvidhA // 120 // 'tathetipadArtha spaSTayati- tathetyAdinA / nigadavyAkhyAtam / udAhartumAha-tatretyAdi / spaSTam / 'te / mahAmahi. mazAlino mahAn asau mahimA tena zAlanta ityevaMzIlAstathoktAH / dhaninaH / api / nirunmAdA unmAdahInAH / yuvAnaH / api / caJcalAH / na / prabhavaH / api / apramAdAH pramAdazUnyAH / atronmAdasya hato. dhanitvasya cAJcalyasya hetoryuktvasya, pramAdasya hetoH prabhutvasya ca sattve'pi unmAdAdirAhityAbhidhAnena tat kAryyAbhAvo'bhihitaH // 226 // ' atra nimittoktiM nirdizati atretyAdinA / spaSTam / atraivaikenAMzena pAThaparivRttau dvitIyodAharaNaM samarthayate - atraivetyAdinA / spaSTam / nimittasyAcintyatAyAmasyA acintyanimittatvannAma paraiH svIkRto bhedo'ntarbhavatItyAha- acintya nimitatvamacintyaM nimittaM yatra tasya bhAvastattvam / va / asyA niruktalakSaNAyA vizeSokteH / anuktanimittatvam / eva / bhedaH / iti | pRthak / na / uktam / 35
Page #852
--------------------------------------------------------------------------
________________ 274 sAhityadarpaNaH / [dazama: yathA-- 'sa ekastrINi jayati jaganti kusumaayudhH| haratApi tanuM yasya zambhunA na balaM htm||227||' atra tanuharaNe'pi balAharaNe nimittamacintyam / iha ca kA bhAvaH kAryaviruddhasadbhAvamukhenApi nibadhyate, vibhAvanAya kAraNAbhAvaH kAraNaviruddhasadbhAvamukhenApyevam / ataH 'yaH kaumAraharaH' ityatra utkaNThAkAraNaviruddhasya nibandhanAdvibhAvanA, kAraNasya viruddhaM yat 'cetaH samutkapaThate iti kAyaM tasya nibandhanAdvizeSoktizca / ata evAtra vibhAvanAvizeSoktyoH sngkrH| zuddhodAharaNaM tu mRgyam / 152 jAtizcatubhirjAtyAdyairguNo guNAdibhistribhiH / kriyA kriyAdravyAbhyAM yad dravyaM dravyeNa vA mithaH // 121 // viruddhamiva bhAseta virodho'sau dshaakRtiH| athApi udAharati-yathA-'yasya / tanuM zarIram / haratA nighnatA / api / zambhunA zaGkareNa / balam / na / hatam / sH| eko'dvitIyaH / kusumAyudhaH / trINi / jaganti lokAn / jayati / atra tanuharaNarUpe hetau satyapi balaharaNarUpasya kAryyasyAsattvam // 227 // ' nimittasyAcintyatAM nirdizati-atretyAdinA / spaSTo'rthaH / atredambodhyam-anuktanimittAyA dvau bhedau, tatrAdyo'nuktacintyanimitto dvitIyo'nuktAcintyanimitta iti; athApi bhedakalpanAyA gauravaM manyamAnA dvAvapyeto bhedAvanuktanimittarUpAvevAta evAyaM bhedo na pRthaguktaH / iti / asyAM kA bhAvasya vicchittyantareNa bandhaM darzayan vibhAvanAyo kAraNAbhAvasya tathA bandhamanuSagato darzayatiihAsyAM vizeSoktAviti yAvat / c| kAryAbhAvaH / kAryaviruddhasadbhAvamukhena kAryyasya yad viruddha (kAraNa)tasya sadbhAvastasya mukhaM dvAraM tena / api kimpunaranyatheti zeSaH / nibadhyate / evama / vibhAvanAyAm / kaarnnaabhaavH| kAraNaviruddhasadbhAvamukhena kAraNasya viruddhaM ( kAryyam ) tasya sadbhAvastasya mukhaM dvAraM tena / api kimpunaranyatheti zeSaH / 'nibadhyata'ityanuSajyate / atH| 'yaH kaumArahara...'iti vyAkhyAtapUrva padyam / ityatra / utkaNThAkAraNaviruddhasyotkaNThAyAstadrUpasya kAryyasya kAraNaM (nAyakAdyasannidhiH ). tasya viruddha (nAyakAdisannidhiH) tasya / nibandhanAt / vibhAvanA / kAraNasyotkaNThArUpakAryyasya kAraNabhUto yo nAyakAdyasannidhistasyeti bhAvaH / viruddhaM pratikUlam / yat / 'cetH|smutknntthte' iti|kaarym / utkaNThArUpaM kAryamiti bhAvaH / tasya / nibandhanAt / vishessoktiH| ca / ataH / eva / atrodAhRte padye / vibhAva vizeSottayoH / saGkaraH / alaGkArasarvasvakArA apyAhu:-kAryAnutpattizcAtra kvacit kAryavirodhotpattyA nibadhyate, evaM vibhAvanAyAmapi kAraNAbhAvaH kAraNaviruddhamukhena kvcitprtipaadyte| tathA ca sati-'yaH kaumArahara...' ityAdau vibhAvanAvizeSoktyoH sandehasaGkaraH / tathAhi-utkaNThAkAraNaM viruddhaM yaH kaumArahara'ityAdinibaddhamiti dhibhAvanA / tathA 'yaH kaumArahara' ityAdeH kAraNasya kArya viruddhaM 'cetaH samutkaNThate' ityutkaNThA''khyaM nibaddhamiti vizeSoktiH / iti / zuddhodAharaNam / niruktalakSaNayoretayoH pRthakpRthagudAharaNamiti bhaavH| tu| mRgyamanveSaNIyam / atra vivRtikArA:-"kAryakAraNaviruddhasadbhAvamukhena kAryAbhAvakAraNAbhAvoktau vizeSoktivibhAvanayoH zuddhodAharaNe krameNa yathA-'dhanino'pi sthirasvAntA yauvane dharmatatparAH / anAtmazlAdhinaH zUrA bhUpAlA rghuvNshjaaH||' * atra sthirakhAntatvamunmAdaviruddhaM dharmopArjanakAraNaM vArddhakaM tadviruddhaM yauvanam / " iti| virodhaM lakSayati-yad yadi / caturbhiH / jAtyAdyairjAtiguNakriyAdravyaiH / sahArtheyaM tRtIyA / jaatiH| 'viruddhameva bhAsete'tyeva liGgavipArINAmenAtra sarvatrAnveti, tathA ca-'viruddhaiva bhAsete' tyAkarSaNIyam / tribhiH| guNAdibhirguNakriyAdravyaiH / sahAtheyaM tRtIyA / guNaH / "viruddha eva bhAsete' tyAkarSaNIyam / kriyAdrabyAbhyAm / sahAthaiyaM tRtiiyaa| kriyaa| 'viruddhaiva bhAsete' tyAkarSaNIyam / vaa| dravyeNa / mithaH samam / dravyam viruddham / iva / bhAleta / tarhi-asau / dshaakRtirdshvidhH| virodhaH // 121 //
Page #853
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / krameNa yathA--'tava virahe malayamarud davAnalaH zaziruco'pi somANaH / hRdayamalirutamapi bhinte nalinIdalamapi nidAgha ravirathAH // 228 // ' 'santatamusalAsaGgAdbahutaragRhakarmaghaTanayA nRpate ! dvijapaarai kaThinAH sati bhavati karAH sarojasukumArAH // 229 // ' 'ajasya gRhNato janma nirIhasya hatadviSaH / svapato jAgarUkasya yAthArthya veda kastava // 230 // ' 'labhasaGgena vinA hariNacakSuSaH / rAkAvibhAvarIjA nirviSajvAlA''kulo'bhavat // 231 // ' 'nayanayugAsecanakaM mAnasavRttyA'pi dusspraapm| rUpamidaM madirAkSyA madayati hRdayaM dunoti ca me // 232 // ' 'tvadvAMjirA jinirdhUtadhUlIpaTalapaGkilAm / na dhatte zirasA gaGgAM bhUribhArabhiyA haraH // 233 // ' 'vallabhaGgasaGgena vinA hariNacakSuSaH / rAkAvibhAvarIjA nirmadhyandinadinAdhipaH // 234 // ' 275 udAhartumupakramate - krameNa yathAnirdezam / yathA / 'tava / virahe 'jAte' iti zeSaH / asyAstvadekAdhArAyAH priyAyA ityarthaH / malayamarunmalayastannAmA candanotpattisthAnabhUtaH parvatastasya marudvAyuH / candanasaugandhyasambhRtatayA zItalo'pi vAta iti bhAvaH / davAnalo dAvAgbhiH / zazirucazcandrakAntayaH / api / soSmANa uSNAH / alirutambhramarajhaGkAraH / api / hRdayam / bhinte vidArayati / nalinIdalaM padminIpatram / api / nidAgharavimasUyaH / 'jAta' iti zeSaH / atra krameNa jAtejItyAdibhizcaturbhirvirodho bhAsate // 228 // ' evaM jAterjAtyAdibhirvirodhAbhAsaM darzayitvA guNasya guNena virodhAbhAsaM darzayati- 'he nRpate ! bahutaragRhakarmaghanayA bahutaraM gRhANAM karmANi gRhocitAni kAryyANi teSAM ghaTanA nirmANaM tayA / santatamusalAsaGgAt santataM nirantaraM musalasyAsaGgo'tyantaM prasaGgastasmAt / dvijapatnInAM brAhmaNInAm / kaThinAH kaThorAH / 'apIti zeSaH / karA hastAH / bhavati yatheSTaM santataM sampradAtRtvena prasiddhe tvayIti bhAvaH / sati / sarojasukumArAH kamalavata atyantaM komalAH / ' jAtAH' iti zeSaH / tvayA tathA santataM sampradIyate yathA brAhmaNA dAsIbhireva svastrINAM karttavyAni kArayantIti bhAvaH / gItizchandaH / tallakSaNaM coktaM prAk // 229 // ' guNasya kriyayA virodhAbhAsaM darzayati- ajasya na jAyate karmAdhInatveneti tasya / 'apI'ti zeSaH / janma / gRhataH 'svecchaye 'ti zeSaH / nirIhasya nirastehA ceSTA yasya tasya / 'apI'ti zeSaH / hatadviSo hatA vinAzitA bhaktAnukampitayA dviSo bhaktaduHkhadA yena tasya / jAgarUkasya jAgatIti tathoktasya / 'apI'ti zeSaH / svapataH svamaM nATayataH / 'svapnasya siddhayA manaH saMyogarUpatayA guNatvam / iti vivRtiH / tava bhagavataH / yAthArthya satyaM svarUpam / kaH kiMkharUpo jano brahmA vA / veda jAnIyAt / raghuvaMzasyedaM vacam // 230 // ' guNasya dravyeNa saha virodhAbhAsaM darzayati- 'vallabhotsaGgasaGgena vallabhasya prANapriyasyotsaGgaH koDamupacArAt tatsAnnidhyaM tasya saGgaH samparkastena / vinA / hariNacakSuSo mRgAkSyAH / rAkA vibhAvarIjAni: rAkA pUrNimA'sau vibhAvarI rAtririti sA jAyA yasya tathoktaH / rAkezazcandra iti bhAvaH / 'jAyAyA niG | 15|4|134 iti niGAdezaH / viSajvAlAsskulaH / bhabhavat / atra rAkezasyAne kavyaktivAcitvAbhAvAdravyeNa dAhajanakatvasya guNasya virodha AbhAsamAno'pi virahadazAyAM tasya sambhavAtparihiyate // 231 // ' . kriyAyAH kriyayA virodhAbhAsaM darzayati- 'nayanetyAdinA / vyAkhyAtapUrvamidam / atra khedajananakriyAyAH praharSajananakriyayA samaM virodha AbhAsate, parantu saGgAbhAvaM yAvadityantato'virodhaH // 232 // kriyAyA dravyeNa virodhAbhAsaM darzayati- ' tvadvAjItyAdinA / vyAkhyAtapUrvamidam / atra hareNaikavyaktivAcitayA dravyeNa gaGgAdharatvena prasi nApi samaM gaGgAdhAraNAbhAvarUpakriyAyAstAdAtmyenApAtato virodhaH kaviprauDhoktyA nirasanIya ityAbhAsamAtraH // 233 // ' , dravyasya dravyeNa virodhAbhAsaM darzayati- 'vallabhotsaGgasaGgena / vinA / hariNacakSuSaH / rAkAvibhAvarIjAniH / madhyandinadinAdhipo madhyandinasya madhyAhnasya dinAdhipaH sUryaH / atra rAkAvibhAvarIjAnevandrasya dinAdhipasya sUryasya ca dravyatvAda virodho bhAsate, athApi virahe rAkezasya santApakatvena tathA pratItiH saGgacchata evetyavirodhaH // 234 // '
Page #854
--------------------------------------------------------------------------
________________ 276 saahitydrpnnH| [dazamaHatra 'tava virahe...'ityAdau pavanAdInAM bahuvyaktivAcakatvAjAtizabdAnAM davAnalopmahadayabhedanasUya'jAtiguNakriyAdravyarUpairanyo'nya virodho mukhata bhAbhAsate, virahahetukatvAtsamAdhAnam / 'ajastha..' ityAdau ajatvAdiguNasya janmagrahaNAdikriyayA virodho bhagavataH prabhAvAtizayAnnu smaadhaanm| tvaddhAji...ityAdau 'haro'pi zirasA gaGgAM na dhattaM'itivirodhI, 'tvaddhAji...'ityAdikaviprauDhoktyA tu samAdhAnam / spaSTamanyat / vibhAvanAyAM kAraNAbhAvenopanivadhyamAnatvAta kAryyameva bAdhyatvena pratIyate, vizeSoktau ca kAryAbhAvena kAraNameva; iha tvanyo'nyaM dvayorapi bAdhyatvamiti bhedH| 153 kAryakAraNayobhinnadezatAyAmasaGgatiH // 122 // yathA-sA bAlA, vayamapragalbhamanasaH sA strI, vayaM kAtarAH sA pInonnatimatpayodharayugaM dhatte, sakhedA vayam / sAkrAntA jaghanasthalena guruNA, gantuM na zaktA vayaM; doSairanyajanAzrayairapaTavo jAtAH sma ityadbhutam // 235 // bodhasaulabhyAya durbodhaM lakSyasamanvayaM nirdizati-atraiteSUdAhRteSu madhye / 'tava virahe...'ityAdau / pavanAdInAM pavanatvAdInAmityarthaH / Adipadena rucidhvanipatratvAnAM grahaNam / bahuvyaktivAcakatvAt / jAtizabdAnAM jAtiH zabdo yeSAM teSAM tathAbhUtAnAm / davAnaloSma-hRdayabhedana-sUryairdavAnalatvoSma-hRdayabhedanasUyyaH / jAtiguNakriyAdravyarUpaiH / anyo'nyaM parasparam / virodhaH / mukhataH prathamataH / AbhAsate pratIyate / virahahetukatvAtu malayamarudAdevirahiNInAM santApakatvena / samAdhAnaM tatra davAnalatvAdyAropeNa parihAraH / evam-'ajasya..' ityAdau / ajatvAdiguNasya / Adipadena nirIhatvajAgarUkatvayorgrahaNam / 'nanvajatvaM janmAbhAva eva kathamasya guNatvamiti cet ! jAtikriyAbhinnAnAM vizeSaNAnAmapi guNatvasvIkArAt / iti vivRtiH / janmagrahaNAdikriyayA / Adipadena zatruhanana-vapanayorgrahaNam / virodhaH / tasya ca-bhagavato bhagavatsambadhinaH / prabhAvAtizayAt / tu punaH / samAdhAna parihAraH / tathA-'vidvAji..'ityAdau / 'haro gaGgAdharatvena prasiddhaH zaGkaraH / api / shirsaa| gaGgAm / na / dhtte|' iti / virodhaH / tasya c-'tvdaaji..'ityaadikviprauddhotyaa| tu / samAdhAnam / anyat udAharaNAnte virodhastatsamAdhAnaM cetyarthaH / spssttm| asyAlaGkArato bhedaM nidarzayati-vibhAvanAyAm (ityasya 'pratIyate' ityanenAnvayaH) / kAraNAbhAvena / kAryyasyeti zeSaH / upanibadhyamAnatvAt / kAryam / eva / 'natu kAraNam' iti zeSaH / bAdhyatvena viruddhatvena / pratIyate / vishessoktau| ca punaH / kAryAbhAvena / 'kAraNasyopanibadhyamAnatvA'diti zeSaH / kAraNam / eva 'natu kAya~ bAdhyatvena pratIyata' iti zeSaH / iha virodhAbhAsAparaparsAye virodhaalngkaare| tu / anyo'nyaM parasparam / dvayoH kAryakAraNayoH / api / bAdhyatvaM viruddhatvam / iti / bhedH| asaGgatiM lakSayati-153 kaarykaarnnyoH| bhinnadezatAyAM bhinnadezavartitve / asatistannAmA'lakAraH / tathoktam-'yaddezaM kAraNaM taddezameva kAryyamutpadyamAnaM dRSTaM yathA ghaTAdiH; kintu-yatra kenApi hetunA tayo nAdezasambhavitayA'saGgatatvaM sA'saGgatirnAmAlaGkAraH / ' iti // 122 // __ udAharati-yathA-'sA / bAlA / vayaM tatsamparkamapi alabdhavantaH / apragalbhamanaso na pragalbha kAryAkAvidhAraNakSamaM mano yeSAM tathoktAH / sA / strI / vayam / kAtarAH sabhayacetasaH / saa| pInonnatimatpayodharayugaM pInaM puSTaM connatimaditi tathAbhUtaM payodharayugaM kucadvandvaM tattathoktam / dhatte / vayam / sakhedAH / saa| guruNA bRhatA / jaghanasthalena / AkrAntA / vayam / gantum / na / zaktAH kSamAH / evam-'anyajanAzrayairanyajanavArtibhiH / doSailitvAdibhiH / smo vayam (idamavyayam ) / apaTavo'karmaNyAH / jaataaH| iti / adbhutaM vicitratvam / sakhAyaM prati kasyAzciddarzanena khinnasyoktiriyam / ' amaruzatakasyedam / zArdUlavikrIDitaM vRttam / talakSaNaM coktaM prAk // 235 // '
Page #855
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyA sametaH / asyAzcApavAdakatvAdekadezasthayorvirodhe virodhaalngkaarH| 154 guNau kriye vA cet syAtAM viruddha hetukAryayoH / yadvA''rabdhasya vaikalyamanarthasya ca sambhavaH // 123 // viruddhayoH saGghaTanA yA ca tadviSamaM matam / / krameNa yathA-'sadyaH karasparzamavApya citraM raNeraNe yasya kRpaannlekhaa| tamAlanIlA zaradindupANDu yazastrilokyAbharaNaM prasUte // 236 // ' bhaghra kAraNarUpAsilatAyAH 'kAraNaguNAH kAryaguNAnArabhante'iti sthiteviruddhA zuklayazasa utpttiH| atra tarkavAgIzA:-"kecittu ( kAvyaprakAzakArAdayaH) 'kAryakAraNabhAvayodharmayoratyantaM bhinnadezatayA yugapadutpannatvena khyAtirasaGgatiH / ekadharmiNyavacchedakabhedena bhinnadezatAvAraNAyAtyantamiti / tena 'daSTo bhujaGgena pade'kSiNa ghUrNanA' ityatra nAtivyAptiH / daMzanaghUrNanayorekasmin zarIre saGgatisattvAt / kAlabhedena tadubhayakhyAtivAraNAya yugapaditi / tena-'kriyAzarIre'tra paratra bhogaH' ityatra nAtivyAptiH / ' ityAhuH / tanna, 'dantakSataM kapole vadhvA, vedanA sptniinaam|' ityatra khoktodAharaNe bodhakAbhAvena kAryakAraNayoryugapadutpannatvakhyAtivirahAt / 'sA strI vayaM kAtaraH' ityatra strItvasya kAraNatvasyotpannatvAbhAvAdeva kAryotpattiyugapadutpannatvakhyAtivirahAt / na ca strItvasyotpannatvamAropyamiti vAcyam, tasya vaicitryAnAvahatvena tadaGgIkArasyAnyAyyatvAt / 'daSTo bhujaGgena pade'kSiNa ghUrNanA' ityAdau yugapadutpannatvakhyAtivirahAdevAtiprasaGgabhaGgena tadvAraNArthamupAttasyAtyantapadasyAnarthakatvAca / asmanmate tu / kAryakAraNayovaiyadhikaraNyasyaiva yatra vicchittivizeSajanakatvaM tatraiva tasyAlaGkAratvakhIkAraH / 'daSTo bhujaGgena pade'kSiNa ghUrNanA' ityAdau kAryakAraNayoravacchedakabhedasattve'pi adhikaraNasyaikatvena vaiyadhikaraNyAbhAvAt / 'kriyAzarIre'tra paratra bhogaH' ityAdau vaiyadhikaraNyasya sattve'pi tasya vicchittivizeSAnAdhAyakatvAdeva nAtiprasaGgaH / ityAhuH / " nanu kAryakAraNayoH sahAnavasthAnalakSaNo virodha evAtrAGgIkriyatAM kimasyA aGgIkAragauraveNetyAha-asyA asaGgateH / ca / apavAdakatvAta kAryakAraNayobhinnadezavartitvena vilakSaNavicchittyAdhAyakatayA vizeSatvAt / ekdeshsthyoH| virodhe / virodhaalngkaarH| 'bhinna' iti zeSaH / evaM ca-sAmAnAdhikaraNye virodhaH, vaiyadhikaraNye'saGgatirityetayorbheda iti phalitam / viSamaM lakSayati-154 cet / hetukAryayoH kAraNasya kAryyasya cetyarthaH / guNau / 'viruddhau' iti zeSaH / vA'thavA / kriye / viruddhe / syAtAm / yaddhA / Arabdhasya / 'kAryasya'ti zeSaH / vaikalyam / anarthasyA. nabhimatasya phalasya / ca / smbhvH| ca / yadvA virUddhayorekatra vastunyatyantamasambhavatoH / yA / saGkaTanA melanam / tat / atra-sarvanAmnAM pAyeNoddezyavidheyaliGgabhAktvena vidheyaliGgatvam / viSamaM tadAkhyo'laGkAraH / matam / tathA ca-kAryakAraNayorguNaviruddhatve ekam , kriyAviruddhatve dvitIyam, Arabdhasya vaikalyAnarthakyayostRtIyam, virUpayomalane caturthaM viSamaM ca, tattvaM samavirudvatvam, etacca tatrAnugatamityanvathai sAmAnya lakSaNam / iti phalitam // 123 // udAhartamupakramate-krameNa / yathA / 'tamAlanIlA tamAlavRkSavannIlA / kRpANalekhA kRpANasya lekhA rekhA dhAreti yAvat / tadrUpA kA'pi nAyiketi bhaavH| raNaraNe pratisaGgrAmam / ysy| karasparzam / avaapyaasdyH| lokyAbharaNam / yazastadrUpaM putram / prasate janayati / citrm| 'sa rAje'ti zeSaH / padmaguptaracitasya navasAhasAcaritasyedaM padyam / indravajropendravajrayorupajAtizchandastallakSaNaM coktaM prAk // 236 // ' udAhRtamathai nirdizati-atra / kAraNarUpAsilatAyAH 'tamAlanIlAyA'iti zeSaH / 'kAraNaguNAkAryaguNAn / Arabhante utpAdayante / ' iti / sthiteH / viruddhA / shkuyshlH| utpattiH / atra vivRtiH-'yadyapi avayavavirUpakAryaguNakriyayorekAvayavarUpakAraNaguNakriyAjanyatvaniyamastathA'pi tatra tathAdarzanAdanyatrApi tathAtvaM kavisRSTau kalpyata iti nAnupapattiriti bhAvaH / ' iti /
Page #856
--------------------------------------------------------------------------
________________ 278 - saahitydrpnnH| [ dazamaH'bhAnandamamandamimaM kuvalayadalalocane ! dadAsi tvam / virahastvayaiva janitastApayatitarAM zarIraM me // 237 // ' atraanndjnkstriiruupkaarnnaattaapjnkvirhotpttiH| ya ratnAkarombhodhirityasevi dhnaashyaa| dhanaM dUre'stu vadanamapari kSAravAribhiH // 238 // ' aba kevalaM kAzitadhanalAbho mA'bhUt , pratyuta kSAravAribhirvadanapUraNam / -'ka vanaM tarughalkabhUSaNaM nRpalakSmIH kva mhendrvnditaa|| niyataM pratikUlavartinobata dhAtuzcaritaM suduHsaham // 239 // ' atra vanarAjyazriyorvirUpayoH sngttnaa| idammama / yathA vA-- 'vipulena sAgarazayasya kukSiNA bhuvanAni yasya papire yugakSaye / madavibhramAsakalayA pape punaH sa purastriyaikatamayaikayA dRzA // 240 // ' dvitIyamudAharati-'he kuvalayadalalocane kuvalayasya nIlakamalasya dale tadvalocane yasyAstatsambuddhau tathokte! tvam / imaM mayA sampratyanubhUyamAnamityarthaH / amandam / Anandam / dadAsi vidadhAsIti bhAvaH / tvayA / eva / janita utpaaditH| virhH| me mm| zarIram / tApayatitarAm / nAyikA prati nAyakasyoktiriyam / rudraTAlaGkArasyedaM padyam / atrAryAchandastallakSaNaM cokaM prAk // 237 // ' udAhRtamartha nirdizati-atretyAdinA / spaSTam / atra vivRtikArAH-'atra kAraNasya nAyikAyAH kriyA AnandadAnaM nAyikAkAryyasya virahasya kriyA zarIratApanaM tadviruddham / yadyapi-AnandatApau guNau tathA'pi atra dvayordhAtvarthaghaTakatvena kriyAtvenaiva vyavahAraH / ' iti / tRtIyamudAharati-'ayam / ambhodhiH samudraH / ratnAkaro ratnAnAmAkaraH / iti / dhnaashyaa| asevi / 'mayeti zeSaH / dhanam / dre| astu / kintu-kssaarvaaribhiH| vadanaM mukham / apUri 'tene'ti zeSaH / atra yadyapi aprastutaprazaMsA'thApyetadaviruddhati vibhAvyam // 238 // ' udAhRtamartha nirdizati-atretyAdinA / spaSTam / ayambhAva:-dhanalAbhAzayA''rabdhaM ratnAkarasya sevanam, tasyAbhimatalAbhAbhAvena na kevalaM vaikalyaM jAtaM, kintu kSAravAribhirmukhapUrteraniSTaM phalaM ca jAtamiti sphuTo lakSaNa. samanvayaH / iti / __ caturthamudAharati-'taruvalkabhUSaNaM tarUNAM vRkSANAM valkaM valkalam , tadeva bhUSaNaM yatra tathoktam / vanam / kva / mahendravanditA mahendreNa devarAjena vanditA prazaMsiteti tathoktA / napalakSmI raajlkssmiiH| kv|bt kaSTam / pratikUlavartinaH pratikUlatayA sthitavataH / dhAturvidhAtuH / caritaM caritram / niyataM nUnam / suduHsahamatyantaM duHsaham / vaitAlIyaM bRttam , tallakSaNaM cokaM prAk // 239 // ' . udAhRtamartha nirdizati-atra / viruupyoH| vana-rAjyazriyoH / saGghaTanA melanam / atredambodhyamzrIrAme yauvarAjyenAryamANe kaikayyA vanavAsa nIyamAne tadAnIM taM dRSTavataH kasyApyuktiriyam / evaM ca-tasmin rAjalakSmyA vanavAsasya ca sammelanaM saGgacchate / etena-"vastutastadAnIM zrIrAmasya rAjazrIlAbha eva nAstIti na viruddhayoH saGghaTanam / kintu dazarathaprayatnasya rAmasya rAjyalAbharUpaphalAnavAptiH, pratyutAniSTasya rAmavanavAsasya sambhava iti tRtIyaprakAra eveti py'vsyti| evaM ca-'zarIrAdapi mRdvaGgI keymaaytlocnaa| ayaM kaca kukUlAgnikarkazo madanAnalaH // ' ityudAharaNamasya veditavyam / atrAGgamArdavamadanAnalasahanayorekatra nAyikAyAM melakam / " iti vivRtikAroktaM dattottaram / asya svakIyatvaM sambhAvayati-idamudAhRtaM padyam / mm| udAharaNAntaraM nirdishti-ythaa| vaa| 'yasya / sAgarazayasya sAgare mahAsamudre zete yoganidrAM nATayatIti tAdRzasya / zrIkRSNasyeti bhAvaH / vipulena vistRtena / kukSiNodareNa / yugakSaye prlykaale| bhuvanAni bhUrbhuvaHsvaHsajJakA lokA ityarthaH / papire pItAnItyarthaH / sa tathAbhUtaH zrIkRSNaH / punH| ekatamayA (kyaacit)| purastriyA / madavibhramAsakalayA madena madasya vA vibhramo hAvaH zobhA vA tenAsakalA'sampUrNA tayA tathAbhUtayA / ekyaa| dRshaa| pape sAdaraM dRSTra iti bhAvaH / zizupAlavadhasyedaM pedyam / majubhASiNIchandaH, tallakSaNaM
Page #857
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| 279 155 samaM syAdAnurUpyeNa zlAghA yogyasya vastunaH // 124 // yathA--'zazinamupagateyaM kaumudI meghamuktaM jalanidhimanurUpaM jahukanyA'vatIrNA / iti samaguNayogaprItayastatra paurAH zravaNAkaTu nRpANAmekavAkyaM vivanuH // 241 // ' 156 vicitraM tadviruddhasya kRtiriSTaphalAya cet / yathA-'praNamatyunnatihetorjIvitahetorvimuzcati prANAn / duHkhIyati sukhahetoH ko mUDhaH sevakAdanyaH // 242 // ' coktaM yathA-'sajasA jagau bhavati mjubhaassinnii|' iti // ' atra yadekAvayavabhUte kukSau sarveSAM jagatAM vilayastasyaiva kasyAzcit purastriyAzcakSurekadeze'vasthAnamiti vipulatamatvAlpatamatvayorbhagavati samAveza iti tattvam / atra rasagaGgAdharakArAH prAhuH-"nanuka zuktayaH kva vA muktAH kva paGkaH kva ca pngkjm|kk mRgAH kva ca kastUrI dhig vidhAturvidagdhatAm // ' ityAdau vastumAtrakathane viSamAlaGkAraprasaGgaH / na ceSTApattiH / vastuvRttasya lokasiddhatvenAlaGkAratvAyogAt / yato bahirasantaH kavipratibhAmAtrakalpitA arthAH kAvye'laGkAraM padAspadam / na ca 'yathA pana tathA mukham / ' ityAdau sAdRzyasya lokasiddhatvAt kavipratibhA'nutthApitatve'pi kathamalaGkAratvamiti bAcyam / sAdRzyarUpe sAdRzyotthApake vA'bhinnadharme'bhedAMzasya kavipratibhAmAtrAdhInatvAt / nahi padmamukhayoH zobhArUpo dharmo jAtyAdivadvastuta eko'sti / yo hi jAtyAdirUpo vastuta ekastadusthApitaM sAdRzyamala. kArabahirbhUtameva / yathA-'padmamivAsyA mukhaM dravya'mityAdau / evaM ca-'vanAntaH khelantI zazakazizumAlokya cakitA bhujaprAntaM bhartuH zrayati bhayahartuH sapadi vA / aho seyaM sItA ziva ! ziva ! parItA zruticalatUkirITIkoTIbhirvasati khalu rakSoyuvatibhiH ||iti pratipAdyAyAH sItArAkSasavadhUsaMsargAnanurUpatAyA laukikItvena kavipratibhAnepekSatvAnnAlaGkAratvam / etena-'araNyAnI keyaM, dhRtakanakasUtraH ka sa mRgaH, ka muktAhAro'yaM, ka ca sa patagaH, kveyamabalA / kva tat kenyAratnaM lalitamahibhattaH kva ca vayaM svamAkUtaM dhAtA kamapi nibhRtaM pallavayati // ' ityalakArasarvasvakRtodAhRtamapi pratyuktam / iyameva padyAntare'pi kavipratibhA'nutthApitArthake saraNiriti satyam / evaM tarhi-'kva sA kusumasArAGgI sItA candrakalopamA / kva rakSaH khadirAjAramadhyasaMvAsavaizasam // ' iti padyamudAharaNaM gRhANa / atra hi kevalasItAyAH kevalarAkSasInAM ca saMsargasyAnanurUpatAyAM satyAmapi na sA kavervivakSitA, kintu yA kusumasArakhadirAGgArasaMsargasyAnanurUpatA seti sphuTamevAsyAmalaukikatvAt kavipratibhA'pekSitvam |"iti // -240 // samaM lakSayati-155 AnurUpyeNAnurUpatayA samAnatayeti yAvat / yogyasya / vastunaH / zlAghA prazaMsanam / samaM saha tulyatayA mIyate iti tathoktam / tannAmA'laGkAra iti bhAvaH / syAt // 124 // udaahrti-ythaa-'iymindumtii| kaumudI candrikA / anurUpaM sadRzam (ajm)| meghamuktaM meghAvaraNazunyam / zazinaM candram / upagatA / iyam (indumatI) jhuknyaa(gnggaa)| anurUpam ( ajam ) / jalanidhi samudram / avatIrNA prAptA / iti / samaguNayogaprItayaH samo'nyo'nyamanurUpo guNo yayostayoryogastena prItiryeSAM tathoktAH / atra vyadhikaraNo bahuvrIhiH / paurA nAgarikAH / tatra svayaMvaramaNDape / nRpANAmindumatImupalabdhumupetAnAm, atha ca tAmaprAptavatAmajadveSiNAM rAjJAm / zravaNakaTu / ekavAkyamabhinnavAkyam / vivatuH kthyaamaasuH| raghuvaMzasyedaM padyam / atra lakSaNasamanvayaH sphuTaH / mAlinIvRttaM, tallakSaNaM coktaM prAk // 241 // vicitraM lakSayati-156 cet / iSTaphalAyAbhimatAyArthAya / viruddhasyAniSTaphalakasya karmaNaH / kRtividhAmam / tattarhi / vicitraM tnnaamaa'lngkaarH| / __udAharati-yathA-'unnatihetorunnatiM labdhumiti bhAvaH / praNamati prakarSaNAvanato bhavati / jIvitaheto jIvananimittam / prANAn ( yuddhaadissu)| vimuzcati / sukhahetoH sukhlaabhaashyaa| duHkhIyati parizrAnto'. pItastato dhAvati, azakyamapi kartuM pravartate ceti bhAvaH / ata:-sevakAt kikarAt / anyaH / kaH / mUDho na ko'pi mUDha iti bhAvaH / A-chandaH, tallakSaNaM coktaM prAk // 242 // '
Page #858
--------------------------------------------------------------------------
________________ 380 saahitydrpnnH| [dezama:157 AzrayAyiNorekasyAdhikye'dhikamucyate // 125 // AzrayAdhikye yathA-'kimadhikamasya bUmo mahimAnaM vaaridherytr| . ajJAta eva zete kukSau nikSipya bhuvanAni // 243 // ' AzritAdhikye yathA-'yugAntakAlapratisaMhatAtmano jaganti yasyAM savikAsamAsata / tanau mamustatra na kaiTabhadviSastapodhanAbhyAgamasambhavA mudH||244|| 158 anyo'nyamubhayorekakriyAyAH karaNaM mithaH / 'tvayA sA zobhate tanvI tayA tvamapi zobhase / rajanyA zobhate candrazcandreNApi nishiithinii||245||' 159 yadAdhAramanAdhAramekaM cAnekagocaram // 126 // kizcit prakurvataH kAryamazakyasyetarasya vaa| kAryasya karaNaM daivAt (guNe doSe'pi vA'nyathA / adhikaM lakSayati-157 AzrayAzrayiNorAdhArAdheyayormadhye iti bhAvaH / ekasyaikatarasyAzrayasyAzrayiyo veti yAvat / aadhikye| adhikam / tannAmA'laGkAra iti bhAvaH / ucyate / tathA ca-AzrayAdhikyanibandhanamAzrayyAdhikyanibandhanaM ceti dviprabhedametaditi phalitam // 125 // tatrAdyamudAharati-AzrayAdhikye / yathA-'kukSau / bhuvanAni bhUrbhuvaHskhalAkAn / nikSipya / hariviSNuH / yatra yasmin / ajJAto'viditamahattvaH / eva / zete / asya tasyeti zeSaH / vAridheH sAgarasya / adhikam / mahimAnaM mahattvam / kim / bruumH| ityevAsya mahattvam , yat 'yena kukSau bhuvanAni nikSiptAni, so'pi (evam-atyantaM mahanIyo'pi)hariyasyaikAMze sthito na jJAyate, kutra vilIna' iti / sphuTaM caivAdheyAdhikyApekSayA''dhArA. dhikyam / A-chandaH // 243 // ' dvitIyamudAharati-AzritAdhikye / yathA-'yugAntakAlapratisaMhatAtmano yugAntakAle pratisaMhRtAH khodaraM pravezitA AtmAnaH samastA jIvA yena tathoktasva / kaiTabhadviSaH kaiTabhanihantuH zrIkRSNasya / yasyAm / tanau zarIre / jaganti lokAH / savikAsaM sAvakAsam (kriyAvizeSaNametat ) / AsatAvidyanta / tatra tasyAM tanau / tapodhanAbhyAgamasambhavAstapodhanasya nAradasyAbhyAgamaH sa sambhava utpattisthAnaM yAsAM tAstathoktAH / mudo harSAH / na / mamuravakAsaM labdhavantaH / avakAsAlAbhAdAzritAno mudAmatimahattvaM vyjyte| zizupAlavadhasyedaM padyam / vaMzasthavilaM chandaH // 244 // ' anyo'nya lakSayati-158 ubhayoyorvastunorityarthaH / ekakriyAyA ekasyAH kriyAyAH, upacArAd guNasya c| mithH| karaNaM sampAdanam / 'vicchittivizeSeNe'ti zeSaH / anyo'nyaM tannAmA'laGkAra ityarthaH / udAharati-'tvayA kAntena / saa| tnvii| zobhate / tayA tnvyaa| tvaM (kAntaH) / api / zobhase / rajanyA raatryaa| cndrH| zobhate / candreNa| nizIthinI rAtriH / api zobhate'iti zeSaH / atra parasparaM zobhanakriyAyAH samutpAdanam // yathA vA-'parapUruSadRSTipAtavajrAhatibhItA hRdayaM priyasya siitaa| avizat parakAminIbhujaGgIbhayataH satvarameva so'pi tasyAH // ' atra sItArAmayoH parasparaM pravezanakriyAyA utpAdanam / guNasya vizeSAdhAyakatvaM yathA-'sudRzo jitaratnajAlayA surtaantshrmbindumaalyaa| alikena ca hemakAntinA vidadhe kA'pi ruciH parasparam // iti / atra hi rucirUpasya guNasyotpAdanam / naca vidhAnarUpAyAH kriyAyA utpAdanaM vAcyam, bhAvanAsAmAnyarUpasya vidhAnasyAcamatkAritayA'viziSTatvAt / mitha ityanena 'dudoda gAM sa yajJAya sasyAya maghavA divam / ' ityAdau nAtiprasaGgaH / atra hi svasvaM dohanaM prati svasvameva sAdhanam // 245 // ' vizeSa lakSayati-159 yat / AdhAram / anAdhAramISat ( aprasiddhaH) AdhAro yasya tattathoktam (pratipAyeta tadakaH) ca / ekam / anekagocaramaneke'nekavidhA gocarA viSayA ekakAle yasya tathoktam ( eka vastu ekasminsamaye'nekagocaraM pratipAdyeta tadA dvitIyaH) / kizcidanirdiSTam / kAryam / prakurvataH sAdhayato janasya /
Page #859
--------------------------------------------------------------------------
________________ . paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| . 281 bodhanaM pratipAdyeta) vizeSastrividhasta (paJcadhA ta) taH // 127 // krameNa yathA-'divamapyupayAtAnAmAkalpamanalpaguNA yeSAm / ramayanti jaganti giraH kathamiva kavayo ma te vandyAH // 246 // ' 'kAnane sariduddeze girINAmapi kandare / pazyantyantakasaGkAzaM tvAmekaM ripavaH puraH // 247 // " 'gRhiNI, sacivaH, sakhI mithaH, priyaziSyA lalite klaavidhau| karuNAvimukhena mRtyunA haratA tvAM badra kinna me hRtam // 348 // ' daivAdbhAvimahimnA / itarasya tasmAdbhinnasya / azakyasya duHsAdhyasya / vA yadvA / kaaryysy| karaNaM sampAdanam / (pratipAdyeta tadA tRtIyaH / guNe / vA doSe / api / anyathA doSarUpeNa guNarUpeNa cetyarthaH / bodhanam / prati. pAyeta tadA caturthaH paJcamazca ) / ttH| vividhaH (pazcadhA paJcavidhaH / ) vizeSo vizeSaNamAdheyAderanAdhAratvapratipAdanAdineti tathoktaH, tannAmA'laGkAra ityarthaH / atredambodhyam-yadyapi prAyo vizeSAlaGkArastrividha evAnAtaH, tathA'pi anujJAlezayoratrAntarbhAva sisAdhayiSava Amananti, tathA hi-trividha ityupalakSaNam, tenAnujJAlezayograhaNam / nanu 'doSasyAbhyarthanA'nujJA tatraiva guNadarzanAt / ' 'lezaH syAddoSaguNayorguNadoSatvakalpanam / ' ityuktadizA guNadoSayo. ranyathA bodhanasya lezamAtraviSayatayA'nujJAyA avaziSTatvena kathamantarbhAvaH ? iti cet ! doSe'pi guNamavadhAya tadabhyarthanarUpAyA anujJAyA doSe'pi guNatvakalpanarUpAllezAdanatiriktatvena na kA'pi anupapattiH / yadyapi-enayoraprastutaprazaMsAkAvyaliGgadRSTAntAdiSvapi yathAtathamantarbhAvaH katai zakyaH, tathA'pi vizeSavizeSatvAGgIkAra RjuH panthAH / etenainayoH pArthakyam, anujJAyAzca lezAtiriktatvaM ca parairaGgIkriyamANamapAstam / evaM-'sUcyArthasUcanaM mudrA prakRtArthaparaiH pdaiH|' ityuktAmudrAyA alaGkAratvameva na, prakRtopaskArakatvAbhAvAt , amucyA nATakopakaraNamAtratvAcca / 'kramikaM prakRtArthAnAM nyAsaM ratnAvalI viduH / caturAsyaH patirlakSmyAH sarvajJastvaM mahIpate // ' iti lakSitasya kramikasya tu rUpakeNaiva gatArthatvam, tadbhinnavicchittyanupalabdheH / yacca-'doSavizeSAnubandhAdguNatvena prasiddhasyApi dvessstirskaarH|' iti tiraskArasyAlaGkArAntaratvaM samarthitaM gaGgAdharakAraiH, tanna; tasyApyenayorevAntarbhAvAt / iti dik // 126 // 127 // udAhartumAha-krameNa / yathA-'divaM vargam / upayAtAnAM prAptAnAm / mRtAnAmiti bhAvaH / api| yeSAM 'kavInA'miti zeSaH / analpaguNA analpA bahavo guNA yAkhiti tathoktAH / giro bacAMsi / Akalpama / jaganti / ramayanti rajayanti / te / kvyH| kathamiva katham / 'kathamihe'ti pAThAntaram, tatra-ihAsmiloka ityarthaH / na / vandyAH / atra kavirUpamAdhAramantaraiva girAmupasthitiNiteti bodhyam / AdhArAdheyabhAvazcAyaM kaviprakapitaH / 'zabdaguNamAkAza'miti girAmAdhArastu AkAzameva vAstavikam / AryAchandaH, tallakSaNaM coktaM prAk // 246. // ' yathA vA-'aye rAjannAkarNaya kutukamAkarNanayana ! tvadAdhArA kIrtirvasati kila maulau dazadizAm : / tvadekAlambo'yaM guNagaNakadambo guNanidhe ! mukheSu prauDhAnAM vilasati kavInAmaviratam // " yuktaM tu yAte divamAsaphendau tadAzritAnAM yadabhUdvinAzaH / idaM tu citraM bhuvanAvakAze nirAzrayA khelati tasya kIrtiH // ' iti vA / dvitiiymudaahrti-ripvH| kAnane vane / saridaddeze saritA nadInAmuddeza utkRSTo dezastatra / girINAM parvatAnAm / kandare guhApradeze / api / tvAm / ekAm / antakasaMkAzaM yamarAjasadRzam / puraH / pazyanti / atra rAjJaH kAnanAdayo'nekavidhA viSayA nirdiSTAH // 247 // ' tRtIyamudAharati-'he' priye (indumati ! 'tvaM meM' ityadhyAhAryyam / gRhiNI gRhezvarI / sacivaH (hito. mntrii| mitho rahasi / 'mitho'nyo'nya rhsypi|' ityamaraH / sakhI / lalite sundre| kalAvidhau kalAnAM cAturyyavizeSANAM kAmakalAnAM vA vidhividhAnaM tatra / priyaziSyA premAspadatayA zikSaNIyA / evaMvidhAmtvAm / haratA'paharatA / karuNAvimukhena nirdayena / mRtyunA kAlAdhiSTAtrA / 'mRtyurnA maraNe yame / ' iti medinii| bata kaSTam / kim / me mama / na / hRtam, api tu sarvameva hRtam / ajavilApo'yam / atrendumatI. haraNarUpamekaM kurvatA yamena tenaivaikadaiva gRhiNyAdikaM sarva hRtamityazakyasyAsya kAryAntarasya karaNam / aparavakaM chandaH, tallakSaNaM ca yathoktam, 'aparavakaM nau lau gannau jau|' iti // 248 // yathA vA-'lobhAdvarATikAnAM vikretuM takramAni
Page #860
--------------------------------------------------------------------------
________________ * saahitydrpnnH| [ dazamaH'mayyeva jIrNatAM yAtu yattvayopakRtaM hare ! / naraHpratyupakArArthI vipattimabhikAGakSati // 249 // " ...'akhileSu vihaGgeSu hanta ! svcchndcaarissu| zukaH! paJjarabandhaste madhurANAM girAM phlm250||' yathA vA-'naratvameva sAdhIyo dhigastu sursmpdm|| narA muktiM prapadyante surA nIcaizyutiM balAt // 251 // ') - 160 vyAghAtaH satu kenApi vastu yena yathA kRtam / tenaiva cedupAyena kurute'nyastadanyathA // 128 // yathA-'dRzA dagdhaM mnsij'mityaadi| 161 saukaryeNa ca kAryasya viruddhaM kriyate yadi / vyAghAta ityeva / 'ihaiva tvaM tiSTha drutamahamahobhiH katipayaiH samAgatA kAnte ! mRdurasi na cAyAsasahanA / mRdutvaM me hetuH subhaga! bhavatA gantumadhikaM na mRddhI soDhA ydvirhkRtmaayaasmsmm||252||' zamaTamyA |lbdho gopakizoryA madhye rathyaM mahendranIlamaNiH // ' iti, atra hi takavikrayaNakAryakaraNena mahendranIlamaNyu. pArjanasya sampAdanam / (caturthamudAharati-'he hare hanuman ! yat / tvyaa| upakRtam / tat-mayi rAme / eva / jIrNatAm / yAtu / yat-pratyupakArArthI 'etena mamaitadurpakRtamiti mayA'pyetasya yadi vipatsyAttadopakAraH krtvy'itybhilaassii| nrH| upakartuH-vipattim / abhikAGkSati / rAmacandrasya hanumantaM pratyuktiriyam / atra pratyupakArasya guNasya doSatvena bodhanam // 249 // paJcamamudAharati-'he zuka ! akhileSu samasteSu / vihaGgeSu pakSiSu / svacchandacAriSu / satyartheya saptamI / hanta kaSTam / te tava / paJjarabandhaH paJjare bandhaH / madhurANAm / girAM vAcAm / phalam / atra madhurANAM vAcA doSarUpeNa bodhanam // 250 // ' __ prkaaraantrennodaahrti-ythaa| vA-naratvaM manuSyatvam / eva / sAdhIyo varam / surasampadaM daivatAnA bhUtim / dhik / astu / narA manuSyAH / muktim / prapadyante / suraaH| nIcairadhaH / cyutiM pAtam / balAt pAratanyeNa / 'prapadyante' iti pUrvato'nveti / atra devasampadi doSodbhAvanam // 251 // ') vyAghAtaM lakSayati-160 yena / kenApi kenacidupAyana / yathA yena prakAreNa / kRtamutpAditam / vastu / 'yaditi zeSaH / tena / eva na tvanyena / upAyena / cet / anyastadbhinno janaH / tata'kArya'miti zeSaH / anyathA prakArAntareNa / kurute / tdaa-sH| tu| vyaaghaatH| yaH kazcid yaM kaJcidupAyamAlambya yena kenApi prakAreNa vizeSitaM yat kiJcit kRtam, tadanyaH tamevopAyamAlambya tadbhinnavizeSaNavizeSitaM tat karma kurute tadA tasyAnyathAbhUtatvena vyAhanyamAnatvAt tadvarNanopaskRto'yaM vyAghAtanAmA'laGkAra iti bhAvaH / vyAhananaM vyAghAta iti cAsyAnvathaiyaM sajJA // 128 // ___ udAharati-yathA-'dRzA..' iti / vyAkhyAtapUrva padyam / atra mahezvareNa dazA dAhitasya smarasya kAntAbhirdazaiva tasya jIvanam // __prakArAntareNa lakSayati-161saukaryeNa sukaratayA AyAseneti yAvat / yadi / kAryasya / viruddham / kriyate lakSaNathA kriyamANaM varNyata iti bhAvaH / ca 'vyAghAta'iti puurvto'nveti| AkAGkSApUrtaya Aha-vyAghAtaH / ityeva pUrvato'dhyAhRtya yojanIyamiti zeSaH / udAharati-he kAnte ! iha / eva / 'gRhe 'iti zeSaH / tvam / tiSTha / aham / katipayaiH / ahobhidinaiH / drataM zIghram / samAgantA samAgamaM kA bhaviSyAmi pratyAvRttya tvayA saGgamiSyAmIti bhAvaH / tvammRdaH komlaanggii| asi| bhAyAsasahanA klezasahanayogyA / c| na 'asIti pUrvato'dehalIdIpaka'nyAyenAnuyujyate / (iti pravatsyataH kaantsyoktiH)|.he subhaga ! yat yasmAt / asamaM viSamaM bhayaGkaramiti yAvat /
Page #861
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH / rudhirAkhyayA vyAkhyayA smetH| 283 aba nAyakaina nAyikAyA mRdutvaM sahagamanAbhAvahetutvenoktam, nAyikayA pratyuta sahagamane * tato'pi saukaryeNa hetutayopanyastam / 162 paraMparaM prati yadA pUrvapUrvasya hetutA // 129 // tadA kAraNamAlA syAt yathA-'zrutaM kRtadhiyAM saGgAjjAyate vinayaH zrutAt / ___ lokAnurAgo vinayAna kiM lokaanuraagtH|| 253 // ' 163 tanmAlAdIpakaM punaH / dharmiNAmekadharmeNa sambandho yadyathottaram // 130 // yathA-'svayi saGgarasamprApte dhanuSA''khAditAH shraaH| zarairarizirastena bhUstayA tvaM tvayA yazaH254' ___ atrAsAdanakriyA dhrmH| virahakRtaM tave'ti zeSaH / AyAsaM parizramam / mRddhI mRdulA / 'ahamiti zeSaH / na / soDhA zaktA / tat-me mama / mRdutvam / bhavatA tvayA saha / gntum| adhikamatizayitaM yathA syAttathA / hetuH| iti taM prati pravatsyannAyakAya nAyikAyA uktiH.)| atra zikhariNIvRttaM, tallakSaNaM coktaM prAk // 252 // ' udAhatasya saGgatiM nirdishti-atretyaadinaa| spaSTam / kAraNamAlA lakSayati-162 paramparamuttaramuttaraM kAraNaM kAya veti bhAvaH / prati / pUrvapUrvasya pUrvasya pUrvasya kAryyasya kAraNasya veti bhAvaH / yadA / hetutA kAraNatvamupacArAt kAryatvaM ceti bhAvaH / tdaa| kAraNamAlA kAraNAnAM mAleti tadAkhyo'laGkAra ityarthaH / syAt / tathA ceyaM dvividhA, paramparaM kAraNaM prati pUrvapUrvasya kAryyasya kAraNatvarUpaikA, paramparaM kAyeM prati pUrvapUrvasya kAraNasya kAryyatvarUpA'parA / atra kAraNAnAmiva kAryANAmapi mAleti kAryamAletyapi suvacam, athAyaM vyapadezaH 'vipakSApUrvikA hi zabdArthapratipatti'riti nyAyena kAraNaguNavarNanamapekSyaiva kave. ruyogAt / ata eva gaGgAdharakArAH 'saiva zaGkhalA''nuguNyasya kAryakAraNabhAvarUpatve kaarnnmaalaa|' iti sUtrayitvA 'tatra pUrvaM pUrva kAraNaM paraM parakAryamityekA, pUrvaM pUrva kArya paramparaM kAraNamityaparA' iti vivRtam // 129 // ' udAharati-yathA-'kRtadhiyAM kRtA nipuNatAM prApitA dhIrbuddhirvijJAnamiti yAvat yasteSAM tathoktAnAm, nipuNatAbhASitAtmanA viduSAmiti bhAvaH / saGgAt prasaGgAt / zrutaM zAstraM lakSaNayA tajjJAnam / jAyate / zrutAt zAstrajJAnAt / vinayo'nuddhatatvam / 'jAyata' iti pUrvato'nveti / vinayAt / lokAnurAgo lokasyAnurAga: premaa| 'jAyata' iti pUrvato'nveti / lokAnurAgato lokaprIteH / kim / na 'jAyate' iti pUrvato'nveti / atra zrutAdikaM prati kRtadhIsaGgAdikAraNatvena varNitam // 253 // ' dvitIyA yathA-vargApavauM khalu dAnalakSmInaM prasUte vipulA samRddhiH / samRddhimalpetarabhAgadheyaM bhAgyaM ca zambho ! tava pAdabhaktiH // ' iti, atra hi svargAdikaM prati dAnalakSmyAdeH kAraNatvaM nirdiSTam / / mAlAdIpakaM lakSayati-163 yat / yathottaramuttarottaram / atra vIpsAyAM yathAzabdaH / dharmiNAM natu dharmiNo dharmiNoti zeSaH / bahUnAM dharmiNAmiti bhAvaH / ekadharmeNa / smbndhH| tat / punaH / mAlAdIpakaM mAlAyAM yathA'nekeSAM puSpANAmavasthAnaM, tathA bahUnAM dharmiNAmavasthAnaM mAlA, tasyA dIpa iva dharmekyena prakAzanamiti tathoktam, tanAmAlaGkAra iti bhAvaH // 130 // udAharati-yathA-'tvayi / saGgarasamprApte sagare saGgrAme samprApte stiityrthH| dhnussaa| shraaH|aalaaditaa gRhiitaaH| shraiH| ariziraH / liGgavacanavipariNAmena 'AsAdita'mityanuSaJjanIyam / tenArizirasA | bhuuH| atrApi pUrvavat 'AsAdite'ti / tayA bhuvA / tvam / (raajaa)| atrApi pUrvavat / 'AsAdita iti / tvyaa| yazaH / atrApi pUrvavalliGgavacanavipariNAmena 'AsAdita' mityanuSaJjanIyam // 254 // ' atra dhanurAdInAmekadharmAbhisambandhaM nirdizati-atretyAdinA / spaSTam / yathA vA-'AkhAdena raso, rasena kavitA,
Page #862
--------------------------------------------------------------------------
________________ saahitydrpnnH| [dazamaH. 164 pUrvapUrva prati vizeSaNatvena paramparam / sthApyate'pohyate vA cetsyAttadaikAvalI dvidhA // 131 // krameNodAharaNam-'saro vikasitAmbhojamambhoja bhRGgasaGgatam / bhRGgA yatra sasaGgItAH saGgItaM sasmarodayam // 255 // ' 'na tajjalaM yanna sucArupaGkajaM na paGkajaM tad yadalInaSaTpadam / na SaTpado'sau na juguJja yaH kalaM na juJjitaM tanna jahAra yanmanaH // 256 // ' kvacidvizeSyamapi yathottaraM vizeSaNatayA sthApitamapohitaM ca dRzyate / yathA-'vApyo bhavanti vimalAH sphuTanti kamalAni vApISu / * kamaleSu patantyalayaH karoti saGgItamaliSu padam // 257 // evmpohne'pi| 165 uttarottaramutkarSoM vastunaH sAra ucyate // kAvyena vANI, tayA lokAntaHkaraNAnurAgarasikaH sabhyaH, sabhA cAmunA / dAridrayAnaladahyamAnajagatIpIyUSadhArAdharakSo. NInAtha ! tayA bhavAMzca bhavatA bhUmaNDalaM bhAsate // ' iti, atra bhAsanadharmeNAnvayaH / ekAvalI lakSayati-164 ceda yadi / pUrvapUrvam / prati / paramparamuttaramuttaram / vizeSaNatvenopalakSaNena vizeSyatvena ghetyarthaH / upalakSaNe tRtiiyaa| ata eva-'kvacidvizeSyamapI'tyAdi vakSyati / sthApyate vidhIyate |apohyte niSidhyate / vaa| tadA 'sthApanApohanAtmakatayA' iti zeSa: / ekAvalI ekarUpeNa vizeSaNatvena vizeSyatvena vihitAnAmapohitAnAM vA''valI paGktistathoktA, tannAmAlaGkAra iti bhAvaH / dvidhA / syAt // 131 // udAhartumAha-krameNa / udAharaNam / tatrAdyA. yathA-'sarastaDAgaH / vikasitAmbhojam / ambhoja kamalam / bhRGgasaGgataM bhRGgabhramaraiH saGgatam / bhRGgA atra 'bhobhago agho apUrvasya yo'zi / ' 8 / 3.17 iti yatvaM talopazca / yatra / sasaGgItAH saGgItaparAH / saGgItaM suSTha gAnam / sasmarodayaM smarodayena kAmollAsakatvena saha vartata iti tathoktam / atrAmmIjAdIni uttarottaratra vizeSyANi pUrvapUrvatra vizeSaNAtmanA vihitAni // 255 // ' yathA vA-'purANi yasyAM savarAGganAni varAGganArUpapariskRtAGgathaH / rUpaM samunmIlitasadvilAsamAtraM vilAsAH kusumAyudhasya // ' dvitIyAmudAharati-'tat / jlm| na yat / sucArupaGkaja sucArUNyatyantaM ramaNIyAni paGkajAni yatra tathoktam / na / tat / paGkajam |n / yat / alInaSaTpadaM na lInAH SaTpadA bhramarA yatra tathoktam / asau| ssttpdH| na / yH| kalaM ramaNIyam / n| juguJja gujitavAn / tatt / guJjitammattabhramarazabdaH / na / yat / manaH / na / jahArAcakarSa / atra paGkajAdInyuttarottaratra vizeSyANi jalAdipha vizeSaNabhUtAtmanA'pohitAni / bhaTTeH padyamidam / atra vaMzasthavilaM chandastallakSaNaM coktaM prAk // 256 // ' prakAzakArAdinA'lakSitAmapi dvitIyasvarUpAmekAvalI darzayitumAha-kvacit / vizeSyam / api / yathottaramuttaramuttaraM prati / vizeSaNatayA / upalakSaNe tRtIyeyam / sthApitam / apohitaM nirAkRtam / c| dRzyate / bhAvaH- pUrvapUrva vizeSaNaM pratyuttarottaraM vizeSyaM yat sthApyate'pohyate vA, tat uttarottaraM vizeSyaM prati pUrvapUrva vizedhyamityaya vivekaH / iti / udaahrti-ythaa| vaapyH| vimalAH svacchajalAH / bhavanti / vApISu / kamalAni / sphuTanti vikasanti / alayo bhrmraaH| kamaleSu / patanti / aliSu / saGgItaM sundaraM gAnam / padamadhikAram / karoti / atra vApyAdaya uttarottaratra vizeSaNAtmAnaH pUrvapUrva vizeSyatayA varNitAH / atrAryAchandaH // 257 // ' etadigdarzanamityAzayenAha-evamityAdi / spaSTam / yathA-'puNyakSetraM na sarvatra puNyakSetre na nAstikAH / nAstikeSu na dharmo'sti na dharma duHkhahetutA // ' iti, atra paraMparaM vizeSaNabhUtAH pUrvapUrva puNyakSetrAdayo vishessytyaa'pohitaaH| sAraM lakSayati-165 vastuno vizeSyasya / uttarottaram / utkarSaH / sAraH / ucyate / atra vikRti
Page #863
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| . yathA--'rAjye sAraM vasudhA, vasudhAyAM puraM pure saudham / saudhe talpaM talpe varAGganA'naGgasarvasvam // 258 // ' 166 yathAsaGkhyamanUddeza uddiSTAnAM krameNa yat // 132 // yathA--'unmIlanti nakhai nIhi vahati kSaumAJcalenAvRNu krIDAkAnanamAvizanti valayavANaiH samutrAlaya / itthaM vajuladakSiNAnilakuhUkaNTheSu sAGketika jyAhArAH subhaga ! tvadIyavirahe tasyAH sakhInAM mithaH // 259 // - 167. kacidekamanekasminnanekaM caikagaM kramAt / __ bhavati kriyate vA cettadA paryAya iSyate // 133 // kArAH-"kecittu 'AzlokasamApanamuttarottarotkarSeNAyamalaGkAro bhavati / tathAtva eva vaicitryvishessprtiiteH|' ityAhuH / tanna / 'lokasaji dyaurdivi cAditeyA apyAditeyeSu mahAn mahendraH / kiM kartuma yati so'pi rAgAjAgarti kakSA kimataH parA te // ' ityAdau zlokArghasamAptiparyyantamutkarSasattvenApyasyAlaGkArasya sambhavAt / " ityAhuH // udAharati-yathA-'rAjye / vasudhA pRthivI / sAraM varam / sAmAnye napuMsakam 'mRdu pacatI' tyAdivat / ata eva-'zakyaM cAnnena zvamAMsAdibhirapi kSut pratihantum' iti 'vRddhirAdaic / ' 111 iti sUtre mahAbhASyam / basudhAyAm / puraM nagaram / 'sAra'miti pUrvato'nuSajyate / pure ngre| saudhaM sudhAlitaM mandiram / 'sAra'miti pUrvavat / saudhe| talpaM shyyaa| 'sAra'miti pUrvavat / tlpe| anaGgasarvasvamanaGgasya kAmadevasya sarvasvaM tatsvarUpA / barAGganA / 'sAra'miti pUrvavat / rudraTasya padyam / AyA'chandaH, tallakSaNaM cokaM prAk // 258 // ' yathA vA-'tRNAllaghu. taraskulastUlAdapi ca yAcakaH / vAyunA kina nIto'sau mAmayaM yAcayediti // ' iti, atra azlAghyaguNAnAmutkarSaH pUrvatra zlAghyaguNAnAmiti vizeSaH / . yathAsaGkhyaM lakSayati-166 yat / uddiSTAnAM nirdiSTAnAM vastUnAm / krameNoddezAnupUryeNa / anUddezaH pazcAnirdezaH / tat-yathAsaikhyaM saGkhyAmanatikramyeti tathoktaM, tnnaamaa'lngkaarH| pUrva nirdiSTAnAM vastUnAM punarnirdi-' TevaMstubhiH krameNa sambandho yathAsaGkhyAlakAra iti bhAvaH / atrAhu:-'yadyapi nAtrAlaGkAropaskArakatvaM tathA'pi bahUnA krameNa sambandhasya tattayA svIkAro'bhyupagantavyaH / yathA kAraNamAlA''dau / ' iti // 132 // ___udAharati-yathA-'unmIlanti praphullanti 'vajulA' iti zeSaH ( ityekayoktam ) nikhaiH / lunIhi chindhi 'tat puSpANI'ti zeSaH (iti dvitiiyyaa)| eSAM darzanaM eSA madanArditA yathA na labheteti bhAvaH / vahati vAti 'dakSiNAnila' iti zeSaH ( iti tRtiiyyaa)| kSomAJcalena paTTavastreNa / AvRNu pratibadhAna 'ta'miti zeSaH / anyathA'sya sparzena vipatsyate'sAviti bhAvaH (iti cturthyaa)| krIDAkAnanaM krIDA'thai nirmitamudyAnam / Avizanti pravizanti 'kokilAH' iti zeSaH ( iti pnycmyaa)| valayakvANevalayAnAM kaGkaNAnAM kvANAH zabdAstaiH / samuttrAsaya / yadi teSAM kalaM zroSyati tadeyaM sadyo vipatsyata iti bhAvaH ( iti SaSThayoktam ) / he subhaga ! ittham / tvadIyavirahe tava virahe / tasyA mRtaprAyatvena tvadviraheNa vA hatabhAgAyA iti bhAvaH / sakhInAm / mithH| vajula-dakSiNAnila-kuhUkaNTheSu / vajulA bakulAH / dakSiNAnilazcandanasugandhito vAyuH / kuhUkaNThAH kokilaaH| viSaye saptamIyam / sAGketikavyAhArA iGgitamAtreNa vacanAni / 'bhavantIti zeSaH / atro'nmIlantI' tyAdyuktvA 'vajule'tyAdinA pazcAnirdezaH / zArdUlavikrIDitaM vRttaM, tallakSaNaM coktaM prAk / nAyakaM prati dUtyA uktiriyam // 259 // ' paryAyaM lakSayati-167 cet / kvacit / eka 'vastviti zeSaH / anekasmin / 'bhavati kriyate vA' iti pareNAnvayaH / anekam 'vastvi'ti zeSaH / ca / ekagamekaniSTham / kramAt natu yogapadyena (ata eva samuccayAdau 'yogapadyene ti niveshniiym)| bhavati / kriyate / vaa| tdaa| pAyaH kramikaH, atastannAmAlaGkAraH / iSyate svIkriyate / atra 'krameNe'ti samuccayo, dvitIyaprabhedo vizeSazca vyvcchinte| idambodhyam-ekamanekagaM bhava
Page #864
--------------------------------------------------------------------------
________________ 286 saahitydrpnnH| [ dazamaHkrameNa yathA--'sthitAH kSaNaM pakSmasu tADitAdharAH pyodhrotsaidhnipaatcuurnnitaaH| valISu tasyAH skhalitAH prapedire cireNa nAbhiM prathamodabindavaH // 260 // ' 'vicaranti vilAsinyo yatra shronnibhraalsaaH| vRkakAkazivAstatra dhAvagyaripure tv|261||' . 'visRSTarAgAdadharAtrivartitaH stanAGgarAgAdaruNAcca kandukAt / kuzAGkarAdAnaparikSatAGguliH kRto'kSasUtrapraNayI tayA krH||26||" tItyekaH, anekamekagaM bhavatIti dvitIyaH, ekamanekagaM kriyate iti tRtIyaH, anekamekagaM kriyata iti caturtho'yaM paryAyaH / evaM cAsya catvAro bhedAH / iti // 133 // udAhartumupakramamANa Aha-krameNetyAdi / spaSTam / 'sthitA ityaadi| 'prathamodabindavaH prathamAH prathamaM nipatitA udabindavo vRSTijalabindavaH, natu udadhArA iti tathoktAH / tasyA ghoratapaHkarmaNi / draDhilatayA prasiddhAyA bhagavatyAH pArvatyAH / kSaNaM natu dIrghakAlam / pakSmas / sthitAH pakSmaNAM zlakSNatvena 'kSaNaM ghanatayA''dhAraucityena vA sthitatayA 'sthitA' iti coktam / atha-tADitAdharAstADito'dharo yaistathAbhUtAH, etenAdharasya nadimA dyotitaH, prapatanakriyAkhAbhAvyaM ca darzitam / payodharotsedhanipAtacUrNitAH payo. dharayoH kucayorutsedha uccatvaM tatra nipAtastena cUrNitAH / etena kAThinyaM ghotitam / ata eva-valISu trivalImadhye / skhalitAH skhalanaM prAptAH santaH / cireNa bahoH kAlAt / nAbhim / prapedire prApuH / kumArasambhava. syedaM padyam / bhagavatyAH pArvatyA 'mahezvara eva me pANiM gRhNAtu'iti tapaHpravRttAyAH samAdhau prISmAnte kadAcit nipatatAM ghRSTibindUnAM patanakramanirdezapUrvakaM samAdhisaundaryyapratyAyikA kariyamuktiH / atra bindurUpamekaM vastvanekapakSmAdigatatvena varNitamiti yathokto'laGkArastvastyeva, kintu-'sthitA'ityanena pakSmaNAmaviralatvaM, 'kSaNa'mityanena teSAM masRNatvaM ca, 'tADitAdharA' ityanenAdharamRdutvam, 'payodharo.' ityAdinA kucayoH kAThinyam, valISu teSAM skhalanapAtoktyA klInAM vispaSTatvaM, nAbhau pravezottayA tasyAtigabhIratvaM, 'cireNeti ca tatra pravezamAnthokyA balInAM vyAsazceti saundaryyAbhivyaJjanam , 'nAsA'granyastanayanaH saMvRtAsyaH sunizcalaH / dhyAyIta manasA devamuro viSTabhya cAgrataH // iti samAhitAnAmavasthAnokta dizA taptadehopari sukhapAravazyasambhramahetAvapi avihatA devyAH samAdhyavasthA cAvedyate / tathA hi-tatra, pakSmasu sthitA'ityanena nAsA'granyastanayanatvAtmakamardhanimIlanaM nayanayorabhivyajyate, sarvathA nimIlane teSAmadho'pratayA, sarvathonmIlane teSAmUkhyatayA teSu jalabindUnAM sthityasambhavAt , Asye pravezAnuktyA'dharoSThe nipatya tatasteSAM cyutyuktyA saMvRtAsyatvaM vyajyate / tatazcyutAnAM teSAM stanotsedhanipatanAdivarNanayoroviSTambhaH, alasavadanAvasthAne hi stanayorantaHsaGkucitAkAratayA tadutsedhayozcyutina syAt / kathaJcittayoH patitvA valitrayaM prAptAnAmapi tiryageva gamanaM syAt, na nAbhidezapratipattiH / nAbhau ca saMghRtAyAM pravezo na syAt / pakSmAdharAdicyutikramoktyA ca nizcalatvamabhivyajyate vadanAdisaJcalane pakSamacyutAnAM teSAmadhara. payodharAdipAtAsambhavAt |iti bodhyam / vaMzasthavilaM vRttam, etallakSaNaM coktaM prAk // 260 // ' 'yatra ysmiNstvdripure| zroNibharAlasAH zroNyo bhareNAlasAH / vilaasinyH| vicaranti / 'smeti zeSaH / tatra tasmin / tava / bharipure zatrUNAM sthAne / vRkakAkazivA kAzca kAkAzca zivAH zRgAlyazceti tthoktaaH| 'zivA gaurI pheravayoH' ityamaraH / dhAvanti / zatrUNAM tvayA samApitatvAttanagaraM vanIbhUtamiti bhAvaH rAjJaH stutiriyam / atra vilAsinInAM vRkAdInAM caikatra krameNa sambhavo varNitaH // 261 // ' yathA vA-'madhurimaruciraM vacaH khalAnAmamRtamaho prathamaM pRthu vyanakti / atha kathayati mohahetumantargatamiva hAlahalaM viSaM tadeva // ' atra khalavacasi sudhAhAlAhalayoH krameNa nirdezaH / 'visRSTarAgAda visRssttstykto| vratavirodhitayA parihRto rAgastAmbUlacarvaNena rajanaM yasya tathoktAt / adharAdadharoSThAt / tathA-stanAGgarAgAta stanayoraGgarAgo gauravarNatvaM tasmAt taM prApyetyarthaH / aruNAt / kandukAt / ca / nivartitaH / tayA paarvtyaa| kuzAGkarAdAnaparikSatAguliH kuzAGkurANAMmAdAnenoccATyagrahaNena parikSatAH paritaH kSatA agulayo yasya tAdRzaH / karaH / akSasUtrapraNayI, akSANAM rudrAkSANAM sUtraM mAlArUpaM tantustatra praNayI premii| kRtH| kumArasambhavasyedaM padyam / ekasya karasyAdharAt kandukAca nivartitatve japamAlAyAM niratatve ca vidhAnamuktam / tarkavAgIzAstu
Page #865
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / 287 'yayorAropitastAro hAraste'rivadhUjanaiH / nidhIyante tayoH sthUlAH stnyorshrubindvH||263||' eSu ca-kvacidAdhAraH saMhatarUpo'saMhatarUpazca, kvacidAdheyamapi, yathA-'sthitAH kSaNa'mityAdAvudabindavaH pakSamAdAvasaMhatarUpa AdhAre krameNAbhavan vicaranti'ityAdAvAdheyabhUtA vRkAdayaH saMhatarUpAripure krameNAbhavan / evamanyat / atra caikasyAnekatra krameNaiva vRttorvazeSAlaGkArAdbhedaH, vinimayAbhAvAtparivRtteH / - 168 parivRttirvinimayaH samanyUnAdhikairbhavet / ...krameNodAharaNam-- 'dattvA kaTAkSabheNAkSI jagrAha hRdayaM mama / mayA tu hRdayaM dattvA gRhIto madanajvaraH // 26 // ' atra prathame'dhaiM sabhena, dvitIye'rdhe nyUnena / 'atraikaH karastapasaH pUrva rAgadAnArthamadhare, krIDAthai kanduke kRtaH, tapaHkAle tu kuzAGkurekSasUtre ca kRta ityayaM kramaH / ' ityAhuH / vaMzasthaM vRttaM, tallakSaNaM coktaM prAk // 262 // ' ___ 'te tava rAjJa iti yAvat / arivadhUjanaiH zatrUNAM strIbhiH / 'patisadbhAve' iti zeSaH / yayoH / tAraH zuddhamauktikaH / 'tAro muktAdisaMzuddhau taraNe shuddhmauktike|' iti vizvaH / haarH| aaropitH| tayoH / stnyoH| 'patyasadbhAve' iti zeSaH / sthUlAH / azrubindavaH / nidhIyante / rAjJaH stutiriyam / atraikasmin stane hArAdyanekakAraNam // 163 // ' yathA vA-prathamaM zritakajakorakAbhAvatha zobhAmanubhUya kandukAnAm / adhunA''zrayituM kucau yatete dayite ! te kArazAvakumbhalIlAm // ' ityatra hi korakAbhAdhanekakaraNam / / . asya prakArAntaraM punarnirdizati-eSu udAhRteSu madhye / ca / kvacit / AdhAraH / saMhatarUpaH samuditarUpaH / asaMhatarUpaH / ca / evam-kvacit / Adheyam / api 'saMhatarUpamasaMhatarUpaM ceti shessH| yathA / 'sthitAHkSaNa' mityAdau udAhRtapUrva padye / udbindvH| 'saMhatarUpA AdheyA' iti zeSaH / asaMhatarUpe / aadhaare| pkssmaadau| krameNa / abhavan / 'vicaranti' ityAdau / aadheybhuutaaH| 'saMhatarUpA AdheyA' iti shessH| vRkAdayaH / saMhatarUpAripure / krameNa / abhavan / evam visRSTarAgAdityAdAvasaMhatarUpe dharAdAvAdhAre' iti zeSaH / anyata 'asaMhatarUpasya karasya saMhatarUpasya hArAdeH krameNa karaNa'miti zeSaH / ' ___asyAlaGkArAntarAdbhedaM nirdizati-atrAsmin paryyAyAlaGkAre / ca / krameNa / eva / ekasya / anekatra / vRtteH / vizeSAlaGkArAd yaugapadyenaikasyAnekatra vRttimupajIvya darzitAdvizeSAkhyAdalaGkArAt / 'asyeti zeSaH / bhedH| vinimayAbhAvAdekavastutyAgopAdhikAparavastUpAdAnarUpasya vinimayasyAbhAvAt / parivRttestadAkhyAdalaGkArAdvedaH / evaM ca-pUrvatra vastubhedAbhAvAdanyatrAnyavastUpAdAnaM pratyanyavastutyAgasyAbhAvAt tadvicchittikAt parivRttyalaGkArAdbheda iti bhaavH| __parivRttiM lakSayati-168 samanyUnAdhikaiH samAni ca nyUnAni cAdhikAni ceti taiH / vinimayaH privrtnm| privRttiH| bhavet / tathA ca-samaM nyUnamadhikaM vA dattvA samasyAnyUnasya nyUnasya cAdAnaM parivRttiH / ata evAyaM trividha iti phlito'rthH|| udAhartumupakramate-krameNetyAdinA / spaSTam / 'eNAkSI mRganayanA / kaTAkSam / datvA / mama / hRdayam / jagrAhAdadau / mayA / tu hRdayamantaHkaraNam / datvA / madanajvaraH kAmajanitaH santApaH / gRhIta Atta ityarthaH // 264 // ' atra prabhedadvayaM nigmyti-atr| prathame / ardhe| samena tulyena kaTAkSeNa samasya hRdayasya parivartana'miti zeSaH / dvitIye / ardhe| nyUnena madanajvareNa 'anyUnasya hRdayasya parivartana'miti zeSaH / yathA vA-'kimahaM kathayAmi yoSitAmadhara bimbaphalaM samarpya yAH / surasAni haranti hanta hA viduSAM puNyaphalAni sattvaram // ' ityatra nyUnenAdhareNItamasya puNyaphalasya parivartanam /
Page #866
--------------------------------------------------------------------------
________________ 288 - sAhityadarpaNaH / [dazama:'tasya ca pravayaso jaTAyuSaH svargiNaH kimiva shocyte'dhunaa| yena jarjarakalevaravyayAt krItamindukiraNojvalaM yazaH // 265 // atrAdhikena / 169 praznAdapraznato vA'pi kathitAdvastuno bhavet // 134 // tAganyavyapohazvecchAbda Artho'thavA tadA / parisaGkhyA krameNodAharaNam-'kiM bhUSaNaM ? sudRDhamatra yazo, na ratnaM; kiM kAryamAryacaritaM sukRtaM, na dossH| kiM cakSurapratihataM ? dhiSaNA, na netra; jAnAti kastvadaparaH sadasadvivekam // 266 / ' atra vyavacchedyaM ratnAdi shaabdm| yena / jarjarakalegharavyayAjajaraM jarAkSINaM yat kalevaraM zarIraM tasya vyayaH sItAkRte rAvaNena vinAzanaM tasmAt / indukiraNojjvalaM candrakiraNavadvimalam / yshH| krItam / tasya / ca / pravayasaH pravaddhasya / jaTAyuSastannAmno gRdhrarAjasya / adhunA rAmadattapitRgatyA dAnAnantaramiti bhAvaH / svargiNaH / kimiva / zocyate na kimapi zocyata iti bhAvaH / rathoddhatAchandaH // 265 // ' . atra / adhikena vimalena yazasA nyUnasya. kalevarasya parivRtti'riti zeSaH / yathA vA-'garimANamarpayitvA ladhimAnaM kucayugAt kuraGgAdRzAm / svIkurvate namaste yUnAM dhairdhyAya nirvivekAya // ' atrottamena garimNA nyUnasya laghimnaH parivRttiH / atrAhurgaGgAdharakArA:-'eSu dAnAdAnavyavahAraH kavikalpita eva, natu vAstavaH / yatra vAstavastatra nAlaGkAraH / yathA-'krINanti pravikacalocanAH samantAn muktAbhirbadaraphalAni yatra bAlAH / idaM cAparaM bodhyam-atraparasmai svakIyayakiJcidvastutyAgamAtram / 'kizorabhAvaM parihAya rAmA babhAra kAmAnuguNAM praNAlIm / ' ityatrAtivyAptyApatteH / na cedaM lakSyameveti vAcyam , pUrvAvasthAtyAgapUrvakamuttarAvasthAgrahaNasya vAstavatve nAlaGkAratvAt / ' iti / * parisaGkhyA lakSayati- 169 cet / praznAt praznaM kRtvA praznAduttaramiti yAvat / apraznataH praznamakRtvA / thaa| api / kathitAnirNItAt / vastunaH padArthAt / zAbdaH zabdapratipAdyaH / bhaveta / athvaa| ArthoM'rthagamyaH / tAhaka kathitasadRzaH / anyavyapoho'nyasya kathitabhinnasya vastuno vyapoho niSedhaH / tadA / parisaGakhyA tadAkhyo'laGkAraH syAditi bhAvaH / 'praznA'dityAdibhedavacanam , 'kathitAdvastunastAdRganyavyapoha' iti kharUpavacanam / ataeva gaGgAdharakAraiH 'sAmAnyataH prAptasyArthasya kasmAccidarthAd vyAvRttiH prisngkhyaa|' ityevoktam / idmbodhym-'prervrjne|' 8115 iti nirdezAt parizabdo varjanArthaH / sakhyAzabdazca 'yatsAGkhyaiH prApyate sthAna' miti buddhayarthaH / tathA ca-varjanabuddhiH pArasaGkhyeti phalitam / tAvanmAtrAyAzcAlaGkAropaskArakatvAbhAvAt yatra kavipratibhonnIto'nyavyapohaH sa evAsyA viSaya iti siddham , tena 'paJce paJcanakhA bhakSyA' ityAdau nAtiprasaGgaH / iyaM capraznapUrvikA'praznapUrvikA ceti dvividhA, asAvapi zAbdI ArthI ceti caturvidhA / iti // 134 // udAha kAma Aha-krameNa / udAharaNam / 'bhUSaNam / kim (iti prshne)| atrAsmilloke / sudRDhaM sAttvikatayA'napohanIyavikAzam / yshH| 'bhUSaNa'miti zeSaH / ratnaM mANikyAdi / na 'bhUSaNa'miti zeSaH (ityu. ttaram ) / kArya karttavyam / kim (iti prazne ) / sukRtaM sAttvikatayA''caritam / AryacaritamAryANAM 'mahAjano yena gataH sa panthA' ityuktAnAM sajjanavizeSANAM caartm| 'kArya'miti shessH| doSo duSTatvamanAryacAratasevanamiti yAvat / na / 'kArya'iti zeSaH / (ityuttaram ) / apratihata nirmalavikAzam / cakSuH / kim (iti prshne)| dhiSaNA buddhiH / 'cakSuriti zeSaH / netra prasiddhaM carmamayaM cakSuriti bhAvaH / na / 'cakSuriti shessH| ebamucitamuttarayantaM praSTA prazaMsate-tvat / aparaH sadasadvivekaM sadasatoruttamadUSitayovivekastam / kH| jaanaati| na ko'pi'iti zeSaH / vasantatilakaM vRttaM, tallakSaNaM coktaM prAk // 266 // ' udAhRtamartha nirdizati-atra / zabda 'na ratna' mityaadishbdvodhymaartnaadi|'prshnpuurvk miti zeSAvyavacchecaM
Page #867
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH / rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / 'kimArAdhya ? sadA puNvaM, kazca sevyaH? sdaagmH| ko dhyeyo ? bhagavAn viSNuH, kiM kAmyaM ? paramaM padam // 267 // ' atra vyavacchedyaM pApAdi Arthama / anayoH prshnpuurvktvm| apraznapUrvakatve yathA-- 'bhaktirbhave na vibhave vyasanaM zAstre na yuvatikAmAsne / cintA yazasi na vapuSi prAyaH paridRzyate mahatAm // 268 // 'baLamArtabhayopazAntaye viduSAM sammataye bahu zrutam / vasu tasya na kevalaM vibhorguNavattA'pi paraprayojanam // 269 // zleSamUlatve cAsya vaicitryavizeSo yathA'yasmiMzca rAjani jitajagati pAlayati mahIM citrakarmasu varNasaGkarA,zcApeSu gunnecchedaaH.'ityaadi| 170 uttaraM praznasyottarAdunnayo yadi // 135 // .. yaccAsakRdasambhAvyaM satyapi prazna uttaram // vyapohyam / idaM tattvam-yazaHprabhRterbhUSaNatvamAgamAdinA viditacarameveti na tadvadanAyedamabhidhAnam , api tu-tadabhinnasya bhUSaNatvAdivyapohanArthamiti parisaikhyeyam / iti / 'ArAdhyam / kim ? (iti prshne)| sadA'harnizam / ata eva 'kAyena vAcA manasendriyairveti zeSaH / puNyaM paropakArAdi 'ArAdhya'miti zeSaH (ityuttaram ) / sevyaH / ca / kaH ( iti prazne ) / sadAgamaH satAM mahAtmanAmAgamaH sammelanam / yadvA-san bhAgavatacaritaparalayA zreSTha AgamaH zrImadbhAgavatAdi zAstram / 'sevya' miti zeSaH (ityuttaram) / dhyeyaH smaraNIyaH / kaH (iti prshn)| bhagavAn / viSNuH / 'dhyeya'iti zeSaH ( ityuttaram ) / kAmyamabhilaSaNIyam / kim / paramaM tadviSNoH paramaM pada OM sadA pazyanti sUrayaH' ityAdyuktam / padaM sthAnam kim / paramAta prazne ) / bhAmadbhAgavatAdi zAkhadAgamaH satAM mahAya (ityuttaram ) vyavacchedyaM nirdizati-atretyAdinA / Adipadena duHsaGgaparastrIkSudasukhAnAM grahaNam / spaSTamanyat / evaM praznapUrva katvenodAhRtyAnyathodAhartumAha-anayorityAdi / spaSTam / 'bhave zaGkare / 'vyomakezo bhavo bhIma' ityamaraH / bhaktiH prema / vibhave sampattau / na / 'bhakti' riti zeSaH / zAstre vedAdau / vyasanaM cintanurAgaH / yuvatikA. mAstre yuvatireva kAmAstraM tatra taccintane iti yAvat / na / 'vyasana'miti zeSaH / yazasi tadupArjana iti bhAvaH / cintaa| vapuSi zarIre tadrakSaNa iti yAvat / na 'cinte'ti zeSaH / praayH| mahatAM mahAtmanAm / paridRzyate / atra praznamantaraiva bhaktyAderanyAdhikaraNatvaM vyavacchedyam / AkhchandaH // 268 / ' ___'ArtabhayopazAntaye / balam / 'na parapIDanAye'ti zeSaH / viduSAm / sammataye samyagupakRtathe / bahu / zrutaM zAstraM ' natu vivAdAyeti zeSaH / eks-tasya dazarathasya / vibho rAjJaH / kevalam / vasu dhanam / na / kintu-guNavattA guNa (vidyA''di ) zAlitvam / api / paraprayojanaM tannimittamiti bhAvaH / 'AsI'diti zeSaH / vaitAlIyaM vRttam / atrApi 'kiM tasya bala'mityAdipraznAbhAvaH, atha-'parapIDanAya netyAdivyavacchedyamArthamiti vizeSaH // 269 // ' asya zleSamUlakatve vaicitryamityAha-zleSetyAdinA / spaSTam / udAharati-'yasmin zUdrake / ca / rAjani / jitajagati jitaM vazIkRtaM jagatsaMsAro yena tAdRze / mahIM pRthivIm / pAlayati / 'satI'ti zeSaH / citrakarmasu / varNasaGkarA varNAnAM pItAdInAM saGkarAH / 'Asa'niti shessH| 'na prajAsu varNAnAM brAhmaNAdInAM strIpuruSadoSataH saGkarA melanA' iti vyapohyorthaH / cApeSu dhanuHSu / guNacchedA guNasya mauAH chedAH 'Asa'niti shessH| 'na prajAsu guNAnAM mAdhuryyAdInA'miti vyapohyorthaH / ...' ityAdi / . kAdambA gadyamidam / atra varNaguNAdipadAnA zliSTatvam / uttaraM lakSayati-170yadi / uttarAt / praznasya / 'asata' iti zeSaH / unnayaH klpnm| 'tadaika miti zeSaH / uttaram / yat / ca / prazne / sati / api / asambhAvyaM sambhAvayitumazakyam / asakRtpunaHpunaH / uttrm| 37
Page #868
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAhityadarpaNaH / yathA mama 'vIkSituM na kSamA zvazrUH svAmI dUrataraM gtH| ahamekAkinI vAlA naveha vasatiH kutaH 1 // 270 // ' anena pathikasya vasatiyAcanaM pratIyate / 290 dazama: ' kA vimA devva gaI kiM laddhavvaM jaNo guNaggAhI / kiM sokkhaM sukalattaM kiM duggejjhaM khalo loo // 271 // ' atrAnyavyapohe tAtparyyAbhAvAt parikhaGkhyAto bhedaH / na cedamanumAnam, sAdhyasAdhanayornirdeza eva tasyAGgIkArAt / na ca kAvyaliGgam, uttarasya nanaM pratyajanakatvAt / 171 daNDApUpikayA'nyArthAgamo'rthApattiriSyate // 136 // 'mUSikeNa daNDo bhakSitaH' ityanena tatsahacaritamapUpabhakSaNamarthAdAyAtaM bhavatIti niyatasamAnanyAyAdarthAntaramApatatItyeSa nyAyo daNDApUpikA / atra ca kvacit prAkaraNikAdarthAdaprAkaraNikasyArthasyApatam kacidaprAkaraNikAt prAkaraNikasyArthasyeti dvau bhedau / krameNodAharaNam-'tadapara' miti zeSaH / 'asakR' diti camatkArapuSTyarthe vacanam, ataH - 'kimiti kRzA'si kRzodari ! kiM tava parakI - vRttAntaiH' ityAdau uttarasyAkUta garbhatvena sakRdapi camatkAritvenopaskAra kameveti bodhyam // 135 // udAharati- yathA / mama - 'zvazrUH svAmimAtA / vIkSituM draSTuM gatAgataM boddhumiti yAvat / na / kSamA zaktA / andheti bhAvaH / svAmI / dUrataraM nitAntaM dUraM dezamityarthaH / gataH prAptaH / atastasya sahasA pratyAgamanasambhAvanA nAstIti bhAvaH / aham / bAlA / ekAkinI / ataH - tava pathikasya / iha / vasati - rvAsaH / kutaH kathaM saGgaccheteti bhAvaH // 270 // ' atra praznonnayaM nirdizati - anenetyAdinA / anenottareNetyarthaH / spaSThamanyat / dvitIyamudAharati- 'visamA viSamA pratikUleti yAvat / kA ? devvagaI daivagatiH prArabdhabhoga Izvareccheti yAvat / 'viSame 'ti zeSaH / laddhavvaM labdhavyaM yatnenopArjanIyamiti yAvat / kim ? guNaggAhI guNagrAhI / jaNo janaH / ' labdhavya' iti zeSaH / sokkhaM saukhyaM sukhasAdhanamiti yAvat / kim ? sukalattaM suka subhagAyAH sampattiriti yAvat / duggejjhaM durgrAhyaM durvazyamiti yAvat / kim ? khalo durjanaH / loo lokaH / AryAchandaH / atrAsakRtpranaH // 271 // alaGkArAntarato'sya vyavacchedaM nirdizati-atrottarAlaGkAre / 'praznasye 'ti zeSaH / anyavyapohe vastvantaranirAkaraNe / tAtparyAbhAvAt / parisaGkhyAtaH / bhedo bhinnatvam / idamuttaram / ca / anumAnam / na / tasyAnumAnasya / sAdhyasAdhanayorliGgiliGgayoH / nirdeze / eva / aGgIkArAt / idam-kAvyaliGgam / nva / na / uttarasya prativacanasya / praznaM praznavAkyam / prati / ajanakatvAt hetutvAbhAvAt / arthApattiM lakSayati-171 daNDApUpikayA daNDApUpanyAyenetyarthaH / daNDApUpayorbhAvo daNDApUpikA / 'dvandvamanojJAdibhyazca / 5 / 1 / 133 iti vuJ / anyArthAgamo'nyArthajJAnam / arthApattistadabhidheyo'laGkAraH / iSyate // 136 // daNDApUpikAM nirdizati - ' mUSikeNa / daNDaH / bhakSitaH / ' iti ityuktau / anena daNDabhakSaNena / 'tarasahacaritaM tasya daNDasya sahacaritam / apUpabhakSaNam / arthAttAtpayyaitaH / AyAtaM jJAtam / bhavati / iti / niyatasamAmanyAyAnniyatasya niyatavattvena nizcitasya samAnanyAyaH sadRzaH panthAH tasmAt tatsAmarthyAditi bhAvaH / arthAntaram | Apatatyarthato na tu zabdataH pratipadyate / ityeSaH / nyAyaH / daNDApUpikA / mUSikas daNDabhakSaNaM duzzakamiti suzakaM tatsahacaritApUpabhakSaNaM sambhAvyate yathA, tathA yatra sahacaritaikasiddherapara siddhirau cityAt sambhAvyate sA kavipratibhotthA'rthApattirnAmAlaGkAra iti bhAvaH / asyAzca bhedadvayamityAha-atra cetyAdinA / spaSTam / udAharaNaM nirdizati krameNa / udAharaNamudAhriyate - 1 'viSamA kA daivagatiH kiM labdhavyaM jano guNagrAhI / kiM saukhyaM sukalatraM kiM durgrAhyaM khalo lokaH // ' iti saMskRtam //
Page #869
--------------------------------------------------------------------------
________________ pAracchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| 'hAro'yaM hariNAkSINAM luThati stanamaNDale / muktAmAmapyavastheyaM ke vayaM smrkingkraaH||27||' 'vilalApa sa bASpagadgadaM sahajAmapyapahAya dhIratAm / atitaptamayo'pi mArdavaM bhajate kaiva kathA zarIriNAm // 273 // ' atra ca samAnanyAyasya zleSamUlatve vaicitryavizeSaH, yathodAhate'hAro'ya'mityAdau / na cedamanumAnam, samAnanyAyasya sambandharUpatvAbhAvAt / 172 vikalpastulyabalayorvirodhazcAturIyutaH / yathA--'nabhyantAM zirAMsi, dhanUMSi vA karNapUrIkriyantAmAjJA mauryo vA' atra zirasAM dhanuSAM ca namanayoH sandhivigrahopalakSaNatvAt , sandhivigrahayozcaikadA karjumazakyatvAdvirodhaH, sa caikapakSAzrayaNaparyavasAnaH / tulyabalatvaM cAtra dhanuHzironamanayoIyorapi spardhayA sambhAvyamAnatvAt , cAturya ca aupamyagarbhatvena / evaM-karNapUrIkriyantA'mityatrApi / ayaM muktAnAM puJjabhUtaH / hArastadAkhyaM bhUSaNam / hariNAkSINAm / stanamaNDale / luThati avajJAta iva patito bhavatIti bhAvaH / muktAnAM (mauktikAnAm ) viratAnAm / api / iyam / avsthaa| 'cettahIti zeSaH / smarakiGkarAH smareNa kiGkaratvaM niitaaH| ke| vayam / asmAkaM tu kathaiva ketyarthaH / muktAnAM tAvad yoSidAliGgana patha yadi tatsughaTam , kiM punaH svabhAvato raktAnAM tatsughaTatve saMzayanamiti tattvam / atra muktAnAM varNanIyA tvena prAkaraNikatvam // 272 // ' dvitIyAmudAharati-'so'jo nAma rAjendraH / sahajAM khabhAvasiddhAm / api / dhIratAm / apahAya / bASpagadgadam / vilalApa / atitaptam / ayo loham / api / mArdavaM mRdutvam / bhajate / zarIriNAm / kathA / eva / kaa| yadi saMtaptaM lohamapi dravati, tarhi aja indumatyA viyogena santaptastathAbhUto jAta iti kiM citramiti bhAvaH / raghuvaMzasyedaM padyam / vaitAlIyaM chandaH / atrAyaso varNanIyatvAbhAvAdaprAkaraNikatvam // 273 // ' ___ atra vaicitryahetuM nirdizati-avArthApattau / ca / samAnanyAyasya daNDApUpikAnyAyasya / zleSamUlatve / vaicitryavizeSaH / udaahrti-ythaa| udAhate / 'hAro'ya'mityAdau / vyAkhyAtapUrvamidam / anumAnAdasya vyavacchedamAha-idamarthApattirUpam / c| anumAnam / na / samAnanyAyasya / sambandharUpatvAbhAvAda vyAptirUpatvAbhAvAt / vyAptizca jJApyajJApakayoravyabhicaritasAmAnAdhikaraNyarUpaH, prakRte tu ekasya sAdharmyagrahaNa tatsadharmaNo yogyatayA tAdRzadharmagraho bhavatIti nAtrAnumAnazaGketi bhAvaH / vikalpaM lakSayati-172 tulyabalayostulyaM balaM yayostAdRzayoH / 'arthayo'riti zeSaH / cAturIyutazcAturI cAturye vaicitryamiti yAvat tayA yutaH / virodhH| viklpH| udAharati-yathA-'zirAMsi / namyantAm / 'yadi yoddhamazakti'riti zeSaH / dhanUMSi / vA'namyantA miti pUrvato'nveti / 'yadi yoddhaM zakti'riti zeSaH / AjJAH 'asmAka'miti zeSaH / karNapUrIkriyantAM karNapUrA iva kriyantAmityarthaH / zrUyantAmiti bhAvaH / 'yadi sandhitse'ti zeSaH / mauyoM dhanuAH / vA / 'karNapUrIkriyantA miti pUrvato'nveti AkRSyantAmiti bhAvaH / 'yadi yuyutse'ti zeSaH / kamapi zatru prati rAjJo dUtadvAroktiriyam / gadyamidam / ' udAhRtaM saGgamayati-atra / zirasAm / dhanuSAm / ca / namanayoH / sandhivigrahopalakSaNatvAda sandhyupalakSaNatvAt vigrahopalakSaNatvAccetyarthaH / upalakSaNaM paricAyakam / sndhivigrhyoH| ca / ekadA / kartum / azakyatvAt / virodhH| nanu sarvatra tathA virodho na sambhavatItyata Aha-sa virodhaH / ca / ekapakSAzrayaNaparyavasAna ekapakSasya zirodhanunamanayorekatarasya pakSasyAzrayaNaM tatra paryavasAnaM samAptiryasya tAdRzaH / tadanyatarapakSAzrayaNe tasya nirAkaraNamiti bhaavH| 'tathA ca-tulyabalayorekatarasmin prakRte'nanvayavirodha iti paramatAtparya miti vivRtikArAH / evamupalakSaNamAzritya tulyabalatvaM sAdhitam , atha tadantarA sAdhayati-tulyabalatvam / ca / atra / dvayoH / api / dhanuHzironamanayoH / spardhayA / 'vaktu'riti zeSaH / sambhAvyamAna :
Page #870
--------------------------------------------------------------------------
________________ 292 sAhityadarpaNaH / [dazama:evaM yuSmAkaM kurutAM bhavArtizamanaM netre tanurvA hreH|' 'atra zleSAvaSTambhana cArutvam / 'dIyatAmarjitaM vittaM devAya brAhmaNAya ca / ' ityatra caaturyaabhaavaannaaymlngkaarH| 173 samuccayo'yamekasmin sati kAryasya sAdhake // 137 // khale kapotikAnyAyAttatkaraH syAtparoapi cet / guNau kriye vA yugapat syAtAM yadvA guNakriye // 138 // yathA mama--'haMho dhIrasamIra ! hanta ! jananaM te candanakSamAbhRto dAkSiNyaM jagaduttaraM paricayo godaavriivaaribhiH| pratyaGgaM dahasIha me tvamapi ceduddAmadAvAgnivanmatto'yaM malinAtmako vanacaraH kiM vakSyate kokilaH // 274 // ' tvAt / cAturya vaicitryam / ca / aupamyagarbhavena 'dhanUMSIva zirAMsi namyantA miti vicchittivizeSazAli. tvena / abhedArthayaM tRtIyA |evm / 'karNapUrIkriyantA' mityatra / api / etena 'mauryo vA' ityasya grahaNam / evamudAharaNaM saGgamayAnyatrApyevaM saGgamanIyamityAha-evamityAdinA / spaSTo'rthaH / 'bhaktiprahavilokanapraNayinI ThaspardhinI dhyAnAlambanatAM samAdhiniratainIte hitaprAptaye / lAvaNyasya, mahAnidhI rasikatAM lakSmIdRzostanvatI yuSmAkaM kurutAM bhavArtizamanaM netre tanurvA hareH // ' iti samastaM padyam / atra dvivacanaikavacanazleSaH / 'atra tanunetrayorbha: vArtizamanasAdhanakSamatvena tulyabalatvam / tayorekatarasyaiva bhavArtizamanarUpe prakRtakArya hetutvenAnvayo, natu samuccayavadubhayoriti virodhH|' iti vivRtikArAH / yathA vA-'patatyavirataM vAri nRtyanti zikhino mudA / adya kAntaH kRtAnto vA duHkhasyAntaM kariSyati // ' ityatra vipralambhAnuguNyena vaicitryam / yathA vA-'prANAnarpaya sItAM vA, gRdhrAMstarpaya vA dvijAn / yamaM bhajasva rAmaM vA yathecchasi tathA cara // ' ityatra tvaupamyagamyena cAturyam / / . samuccayaM lakSayati-173 cet / ekasmin / kAryasya prastutArthasya / sAdhake / sati sthite satIti bhaavH| khle'nnotpttisthaanvishesse| kapotikAnyAyAt kapotA iveti saiva nyAyastasmAt / 'ive prtikRtau|' 5 / 3 / 96 iti kan / khale yathA kapotAmAM yugapat bhakSaNarUpaikakAryArtha patanaM tatheti bhAvaH / paro'nyaH / api / tatkarastasya kAryasya karaH sAdhakaH / syAt / tadaikaH' iti zeSaH / aym| smuccyH| atha cetU-guNau guNadvayam / yugapadekakAlam / syAt 'tadA dvitIyaH' iti zeSaH / vA yadvA / kriye kriyAdvayam / yugpt| syAtAm 'tadA tRtIya' iti zeSaH / yadvA / guNakriye / eko guNa ekA ca kriyeti bhAvaH / yugapat syAtAm / 'tadA caturtha'iti zeSaH / 'ayaM samuccaya' iti pUrvato'nuSajyate / tathA ca-samuccayanaM kAraNayorguNayoH kriyayoguNakriyayorvA yugapadupasthAnamiti samuccaya iti sAdhAraNa lakSaNam / atra dvitvaM cAvivakSitam / caturvidho'pyayaM sadyoge'sadyoge sadasayoge ceti tridhA bhinno dvArazavidhaH // 137 // 138 // udaahrti-ythaa| mama / 'haMho vismayaH / he dhIrasamIra dhIravAyo ! te tava / candanakSmAbhUtazcandanaH pradhAvAt parvatAt / jananamutpattiH / hanta ! jagaduttaraM jagatyuttaraM vilakSaNam , alaukikamiti bhAvaH / tavadAkSiNyaM cAturyya parasantoSakatvamiti yAvat / godAvarIvAribhiH / paricayaH saGgaH / ata evaMvidha:-api / tvam / cet / uddAmadAvAgnivaduddAmA pracaNDo'sau dAvAgnistadvat / iha / me / (anAgasaH) / pratyaGga sarvAGgam / dahasi / tat-ayam / mattaH pramAdaM prAptaH / malinAtmako malina AtmA svabhAvo deho vA yasya tathoktaH / vncrH| kokilaH / kim / vakSyate na kimapi vaktuM zakya iti bhAvaH / yadi sAdhutayA sarvathAkhyAto'pi dhIraH samIrastvaM mAM dahasi, tadayaM malinaH kokilastvatsAhAyyaM karttamupasthitaH kena pratiSedhya iti nisskrssH| virahiNaH kokilakhanena pIDayamAnasya dakSiNAnilaM pratyuktiriyam / zArdUlavikrIDitaM vRttam, tallakSaNaM coktaM prAk // 274 // '
Page #871
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] offerkhyayA vyAkhyayA sametaH / atrAdAhe ekasmiMzcandanakSmAbhRJjanmarUpe kAraNe satyapi dAkSiNyAdInAM hetvantarANAmupAdAnam / atra sarveSAmapi hetUnAM zobhanatvAt sayogaH / atraiva caturthapAde mattAdInAmazobhanAnAM yogAdasadyogaH / sadasadyogo yathA -- 'zazI divasadhUsaro galitayauvanA kAminI saro vigatavArijaM mukhamanakSaraM svAkRteH / prabhurdhanaparAyaNaH satatadurgataH sajjano nRpAGgaNagataH khalo manasi sapta zalyAni me // 275 // ' iha kecidAhuH - ' zaziprabhRtInAM zobhanatvam, khalasyAzobhanatvaM ceti sadasadyoga' iti / anye tu 'zaziprabhRtInAM svataH zobhanatvam, dhUsaratvAdInAM tvazobhanatvameveti sadasadyogaH / atra hi zaziprabhRtiSu dhUsaratvAderanucitatvamiti vicchittivizeSasyaiva camatkAravidhAyitvam 'manakhi sapta zalyAni me' iti saptAnAmapi zalyatvenopasaMhArazca / 'nRpAGgaNagataH khala' iti tu kramabhedAd duSTatvamevAvahati, sarvatra vizeSyasyaiva zobhanatvena prakramAt / iti / iha ca khale 293 udAharaNaM saGgamayati-atra / adAhe dAhAbhAve dAhakatvAnaucityasamarthana iti yAvat / ekasmin / candanakSmAbhRjjanmarUpe / kAraNe / satyapi / dAkSiNyAdInAm / Adipadena godAvarIvAriparicaya - dhIratvayorgrahaNam / hetvantarANAm / upAdAnam / atha-atra / sarveSAM candanakSmAbhRjjanmAdInAm / api / hetUnAm / zobhanatvAt / sadyogaH / tathA-atra / eva / caturthapAde / mattAdInAM mattattvAdInAmityarthaH / 'sarveSAmapIti zeSaH / azobhanAnAm / yogAt / asadyogaH / sadasaddyogamudAharati- sadasadyoga ityAdinA / spaSTam / 'zazI candraH / divasadhUsaro divase dhUsaro gataprabhaH / kAminI / galitayauvanA galitaM naSTaM yauvanaM yasyAH tAdRzI / sarastaDAgaH / vigatavArijaM viga tAni nirastAni vArijAni kamalAni yasmAttathoktam / svAkRteH zobhanA''kRtirnAsikAdyaGganivezapUrvikA 'GgaramaNIyatA yasya tasya bhAvaH / mukham / anakSaraM vidyAhInam / prabhuH khAmI / dhanaparAyaNo dhanalubdhaH kadaya iti yAvat / sajjanaH / satata durgataH satataM nirantaraM durgato daridraH / 'niHkhastu durvidho dIno daridro durgato'pi saH / ' ityamaraH / khalaH pizunaH / nRpAGgaNagato rAjasabhAyAM sthita iti bhAvaH / 'pizuno durjanaH khalaH / ityamaraH / ityetAni sapta / me mama / manasi / zalyAni bANAprabhUtAnIti bhAvaH / 'zalyaM tu na striyAM zaGkau, klIbaM kSveDeSu- tomare / madanaduzvAvidhornA' iti medinI / bhartRharikRtasya nItizatakasyedaM padyam / atra pRthvIchandaH, tallakSaNaM yathoktam' pRthvI sau sau yoga vasunavakau / ' iti // 275 // ' 1 atra dvaividhyena sadasadyogaM samarthayate - iha / kecit / Ahu: / 'zaziprabhRtInAM candrAdInAm / zobhatvam | khalasya / ca / azobhanatvam / iti ityevam / sadasayogaH zobhanAzobhanamelanam / ' iti / anye / tu / 'AhuH' iti pUrvato'nveti / 'zaziprabhRtInAm / svataH svabhAvataH / zobhanatvam / dhUsaratvAdInAm / tu / azobhanatvam / eva / iti 'zobhanAzobhanAtmanAM kAraNAnAM yogA' diti zeSaH / sada khadyogaH / nanu 'zaziprabhRtInAM zobhanatvaM, khalasya cAzobhanatva' mityeva sadasadyogaH kiM na svIkriyate ? ityAzaGkayAha - hi yataH / atra / zaziprabhRtiSu / dhUsaratva / derdivasadhUsaratvAdeH / anucitatvam / azobhanatvam / iti ityetadvihitasyetyarthaH / zobhaneSu azobhanatApAtavarNanasamarpitasyeti bhAvaH / vicchittivizeSasya / eva / camatkAravidhAyitvam / nanvetat kathamavagatamityAzaGkaya - ' upakramopasaMhArAbhyA' miti nayaM sUcayannAha - 'manasi sapta zalyAni me' iti ityevam / saptAnAm / api / zalyatvena / upasaMhAraH / ca / atra 'ce'tyanema tathaupakramastvastveve'ti sUcyate / ayambhAvaH - satAM zaziprabhRtInAM divasadhUsaratvAyupakramya tasyaiva 'manasi sapta zalyAni meM ' iti samarthaka upasaMhAraH / anye'pyAhu: - iha zobhanasya sato'zobhanatvamiti vivakSA.. ata evaikatropasaMhRtaM 'manasi sapta zalyAni me ' iti iti / 'nRpAGgaNagataH / khalaH / iti / tu / kramabhedAt kramasya vizeSyasyAnyatra sarvatra zobhanatvaM vizeSaNasya cAzobhanatvamityasya mArgasya bhedo bhinnastasmAt / duSTatvam / eva / Avahati / sarvatra / vizeSyasya / eva / zobhanatvena / prakramAt / 'ataH - 'nRpAGgaNamasatuta 'miti pAThaH sAdhIyAn / ' iti zeSaH /
Page #872
--------------------------------------------------------------------------
________________ 394 . saahitydrpnnH| [ dazamaHkapotavat sarveSAM kAraNAnAM sAhityenAvatAraH / samAdhyalaGkAre tvekakArya prati sAdhake samagre'pyanyasya kAkatAlIyanyAyenApatanamiti bhedH| 'aruNe ca taruNi ! nayane tava malinaM ca priyasya mukham / mukhamAnataM ca sakhi ! te jvalitazcAsyAntare smarajvalanaH // 276 // atrAye'ddhe guNayolgapadyam, dvitIye kriyayoH / ubhayo-gapadye yathA-- 'kaluSaM ca tavAhiteSvakasmAt sitapaGkeruhasodarabhi cakSuH / patitaM ca mahIpatIndra ! teSAM vapuSi masphuTamApadAM kaTAkSaH // 277 // ' 'dhunoti cAsiM tanute ca kIrtim' idamuktam-zazI zobhanastasya divasadhUsaratvenAzobhanena yogaH, evameva kAminyAdayaH zobhanA galitayauvanatvAdinA'zobhanena ca teSAM yoga iti sadasadyogAtmA samuccayaH / 'zazI divasadhUsara' ityAdau vizeSyabhUtAH zazyAdayaH zobhanA divasadhUsarAdayo vizeSaNabhUtAH / punarazobhanA ityupakramaH, asya ca 'nRpAGgaNagataH khalaH' ityatra bhaGgaH, vizeSyasya khalasyAzobhanatvAt , vizeSaNasya nRpAGgaNagatapadArthasya zobhanatvAca / etena-'zaziprabhRtInAM zobhanatvaM khalasyAzobhanatvaM ceti sadasadyoga'iti pratyuktam / iti / samAdherasya bhedaM nirdizati-ihAsmin smuccyodaahrnne| ca / khale dhAnyAdikSetre / kapotavat kapotAnAmiva / 'tatra tasyeva / ' 5 / 1 / 116 iti vatiH / sarveSAm / kAraNAnAM dhUsaratvAdInAM hetUnAmiti bhAvaH / sAhityena / avtaarH| smaadhylngkaare| tu / ekakAryam / prati / samagre payApte / api / sAdhake kAraNe / anyasya sAdhakAntarasya / kAkatAlIyanyAyena / Apatanam / iti / bhedH| 'yatra kAryavizeSa militAnyeva kAraNAni janayanti samuccayasya viSayaH / yatra tvekasmin kAraNe phalasAdhanAyAnuSThIyamAne devAdutpanna kAraNAntareNa tatphalasya sukaratvaM sa samAdhiriti bhAvaH / ' iti vivRtikaaraaH| atha guNayoH kriyayozca samuccayamudAharati-'he taruNi! tava / nayane / aruNe rakte / ca (idaM samuccayArtham) / tava-priyasya / mukham / malinaM vicchAyam / ca / he sakhi! te tava / mukham / Anatam / ca / asya tvatpriyasya / antre'ntH| smarajvalanaH kAmAgniH / jvlitH| ca / nAyakadRtyA nAyikA pratyuktiriyam / udgItizchandaH // 276 // ' udAhRtamathai nirdizati-atrodAhate padye / Aye / ardhe / guNayoraruNatvamalinatvayoH / yaugapadyamekakAlAvacchedena samuccayaH / dvitIye / 'arddha' iti zeSaH / kriyayorAnamanajvalanayoH / 'yogapadyamiti zeSaH / yathA vA'prAdurbhavati payode kajjalamalinaM babhUva nabhaH / rakkaM ca pathikahRdayaM kapoLapAlI mRgIdRzaH pANDaH // ' atra mali tvapANDatvaguNAnAM sadasadAM yogaH / 'uditaM maNDalamindoruditaM sadyo viyogivargeNa / muditaM ca sakalayuvajanacUDAmaNi zAsanena madanena // ' atrodayanarodanamodanarUpANAM zobhanAzobhanakriyANAM yogaH / ___ guNakriyayoyauMgapadyamudAhartumAha-ubhayoguNakriyayoH / yaugapadye / 'samuccaya' iti zeSaH / yathA-'he mahIpa tIndra mahIpatInAM rAjJAmindrastatsambuddhau tathokta ! rAjAdhirAjetyarthaH / tava / sitapaDkeruhasodarazri sitAni yAni paGkahANi kamalAni teSAM sodarA'tyantaM samAnA zrIH zobhA yasya tathoktam / cakSurnetram / ahiteSu zatruSu / akasmAt daivAt / kaluSaM roSAbilam / ca ( idaM samuccayArtham ) / teSAM tava kaluSacakSurviSayIbhUtAnAM zatrUNAmityarthaH / vapuSi (jAtyabhiprAyeNaikatvam ) / ApadAmApatI-tadrUpANAM kAlamAthikAnAmiti bhAvaH / kttaakssH| prasphuTam / patitam ca / atra kaluSatvaguNapatanakriyayoryogaH / aupacchandasika vRttamidam, tallakSaNaM ca yathoktam'gaupacchandasikam / ' iti // 277 // yathA vA mama-'patite patite'pi te kaTAkSa vibhutAbhiH samupAsyate sa sadyaH / vipadAM viratistatastadaiva suratistatra mukunda ! sampadAM ca // iti // iti / asya prAyo vaiyadhikaraNye eva sambhavaH, kintu kvacitsAmAnAdhikaraNye'pItyAzayenodAharati-'asiM khaDgam / dhunoti kampayati caJcalayatIti yAvat / c| kIrtim / ca / tanute vitanoti / 'priyApaNairapsarasAM prmoditaa|
Page #873
--------------------------------------------------------------------------
________________ yathA paricchedaH]. rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / ityAdAvekAdhikaraNye'pyeSa dRzyate / na cAtra dIpakam / ete hi guNakriyAyogapadye samuccayaprakArA niyamena kaarykaarnnkaalniymvipryyruupaatishyoktimuulaaH| dIpakasya caatishyoktimuultvaabhaavH| 174 samAdhiH sukare kArye daivAvastvantarAgamAt / 'mAnamasyA nirAkarnu pAdayo, patiSyataH / upakArAya diSTayedamudIrNa ghanagarjitam // 278 // ' 175 pratyanIkamazaktena pratIkAre riporyadi // 139 // tadIyasya tiraskArastasyaivotkarSasAdhakaH / tasyaiva riporeva / yathAmama-- 'madhyena tanumadhyA me madhyaM jitvtiityym| ibhakumbhau bhinattyasyAH kucakumbhanibhI hariH279' narendra ! devAn kurute hatAhitAn bhavAna khalAstAnnayati kharajasA // iti zeSaH / atraika evAsyAdIno dhuunnaadikrtaa| vaMzasthaM chandaH, tallakSaNaM cokaM prAk // ' - evamayaM sAmAnAdhikaraNye'pi sambhavatIti nirdizanalaGkArAntarasaMzayamapAkaroti-ityAdau / ekAdhikaraNye / api / eSa samuccayaH / dRzyate / atr|codiipkm / na 'zaGkaya miti zeSaH / hi yataH / ete udAhRtasvarUpAH / samuccayaprakArAH smuccybhedaaH| niyamena / guNakriyAyogapadye guNakriyAzca guNakriyAzceti guNakriyAstAsAM yogaparva tasminsatIti bhAvaH / kAryakAraNakAlaniyamaviparyayarUpAtizayoktimUlAH kAryakAraNayoH kAlaniyamaH paurvApathyaM tasya viparyayo yogapadyam ( AropitamekakAlabhavatvaM ) eva rUpaM yasyAH sA'sAvatizayoktiriti, sA mulaM yasyAstathoktA / dIpakasya / c| atizayoktimUlatvAbhAvo'tizayoktirmUlaM yasya tasya bhAvastatvaM tsyaabhaavH| samAdhi lakSayati-174 daivAdakasmAt / vastvantarAgamAdanyadvastukAraNarUpaH padArtha iti vastvantaraM tasyAgama upasthitistasmAt / kArye / sukare susAdhye satItyarthaH / samAdhiH samAdhIyate sukaratvenAdhIyate kriyate iti tathokaH tannAmA'laGkAra ityarthaH / ekakAraNajanyasya kAryasyAkasmikopasthitikenAnyena kAraNena samavadhAnAhitaM saukayaM samA. dhirnAmAlaGkAra iti bhAvaH / 'upasarge gho: kiH / 3 / 3 / 92 iti kiH| udAharati-yathA-asyA mAninyAH priyAyA ityarthaH / mAnaM krodham / nirAkartum / paadyoH| pati. pytH| me mama / upakArAya / diSTayA bhadram / idam / ghanagarjitaM meghagarjanam / udIrNamudbhUtam / mAnabhaGge ghanagarjitasya kAmoddIpakatvena sahAyakatvamityasya pAdapatanena tannirAkaraNAvasare upasthityA mAnabhaGgasAdhyatvaM samAhitam / sakhAyaM prati kasyApyuktiriyam // 278 // ' pratyanIkaM lakSayati-175 yadi ripoH zatroH / pratIkAre'pAkaraNe mardana iti yAvat / azaktenAsamathena kenApi janenetyarthaH / tasya ripoH / evaM / utkarSabAdhaka utkarSakaH / tadIyasya ripusambandhinaH / tiraskArastiraskaraNam / pratyanIkaM tadAkhyo'laGkAra ityarthaH / tathA''huH 'balinaH pratipakSasya pratIkAre suduSkare / yastadIyastiraskAraH pratyanIkaM tducyte||' iti // 139 // tadeva vivRNoti-tasyaivetyAdinA / spaSTam / udAharati-yathA / mama-'tanumadhyA tanu kRzaM madhyamudaraM yasyAstathoktA / me mama ( siMhasya ) / madhyamudaram ( karma ) / madhyena ( kRzena madhyena ) / jitavatI (siMhodarApekSayA kAntAyA udarakAzyamadhikaM smbhaavyedmudbhaavyte)| itItyasmAt kAraNAdityarthaH / ayam / hariH siMhaH / asyAH kuzodaUH / kucakumbhanibhau kucAveva kumbhau tayornibhau sadRzAviti tau tthoktau| ibhakumbhau ibhasya hastinaH kumbhau gaNDau tau| bhinatti vidArayati / atra madhyajayitvena pramadArUpasya zatroH pratikArAkSamaNa siMhena pramadArUpasya zatrorevaupamyenotkarSapratyAyakaH kucasadRzakumbhatayA zatrasambandhitvena sambhAvitasya hastinaH kumbhabhedanena tiraskAro vihitaH / yathA vA-'rere mano mama manobhavazAtanasya pAdAmbujadvayamanAratamAnamantam / kimmAM nipAtayasi
Page #874
--------------------------------------------------------------------------
________________ 296 sAhityadarpaNaH / prasiddhasyopamAnasyopameyatvaprakalpanam // 140 // niSphalatvAbhidhAnaM vA pratIpamiti kathyate // 176 krameNa yathA- 'vatra samAnakAnti salile magnaM tadindIvaraM meghairantaritaH priye! tava mukhacchAyAnukArI zazI / yespi vamanAnusArigatayaste rAjahaMsA gatAsvatvAdRzya vinodamAtramapi meM daivena na kSamyate // 280 // 'tadvakraM yadi mudritA zazikathA hA hema, khA ced dyutistaccakSuryadi hAritaM kuvalayaistaccetsmitaM kA sudhA / dhik kandarpadhanurbhuva yadi ca te kiMvA bahu brUmahe yatsatyaM punaruktavastu vimukhaH sargakramo vedhasaH // 289 // ' atra vAdibhireva candrAdInAM zobhA'tivahanAtteSAM niSphalatvam / [ dazama: saMsRtigarttamadhye naitAvatA tava gamiSyati putrazokaH // ' iti / yattaktaM gaGgAdharakAraiH - 'atra vicAryate - hetutprekSayaiva gatArthatvAnnedamalaGkArAntarambhavitumarhati / ... hetutAyAzca sphuTaM pratIteH / ' asminnalaGkAre hetutvaM nizcIyamAnam, hetUtprekSAyAM tu sambhAvyamAnamityasti vizeSa iti cet ! pratIyamAna hetUtprekSAtvApatteH / vAcakasyaivAderabhAvAddhetutvasya nizcIyamAnatAyAstatrApi vaktuM zakyatvAt / 'asya kiJcidapakartumakSamaH kAyanigrahagRhItavigrahaH / kAntavakasadRzAkRrti kRtI rAhurindumadhunA'pi bAdhate // ' ityalaGkArasarvasvakRtodAhRte prAcInapaye'pi bhagavadvairAnubandhAdiva bhagavadvasadRzaminduM rAhubadhata iti pratIterutprekSaiva gamyamAnA / 'mama rUpakIrtimaharadbhuvi yastadanupraviSTahRdayeyamiti / tvayi matsarAdiva nirastadayaH sutarAM kSiNoti khalu tAmmadanaH // ' iti kuvalayAnandakAreNodAhRte tu paye hetvaMza utprekSAMzazvetyubhayamapi zAbdamiti kathaGkAramasyAlaGkArasyodAharaNatAM nItamidamAyuSmateti na vidmaH / pratipakSagatabalavattvasvAtmagatadurbalatvayoH pratIterhetUtprekSAntarAdasya vailakSaNyam / naitAvatA hetUtprekSAyA bahirbhavitumidamISTe, tadavinAbhAvAt / kiMtu tadavAntaravizeSIbhavitum / nahi pRthivyavAntarabhedAddhAt paTo vilakSaNa iti pRthivyA bahirbhavatItyapi vadanti / ' iti, tannirAkRtaM tasyaiva vyAkhyAtRbhiH 'hetUtprekSAsattve'pi taddhetukapratipakSIyabAdhe naitadviSayatvAccintyamidam / ' iti // 279 // pratIpaM lakSayati- 176 prasiddhasya / upamAnasya sAdRzyapratiyoginaH / upameyatvaprakalpanamupameyatvasya sAdRzyAnuyogitvasya prakalpanam / vA yadvA / niSphalatvAbhidhAnaM vyarthatvakathanam / pratIpam / iti / kathyate / / idambodhyam-upamAnApakarSAnubhAvako vAgvyApAraH pratIpanAmA'laGkAraH, sa ca dvividhaH, upamAnasyApakarSamanubhAvayitumupameyatvenAbhidhAnam, niSphalatvavacanaM ceti // 140 // udAhartumupakramate - krameNetyAdi / spaSTam / 'yattvadityAdi / vyAkhyAtapUrvamidam / atra netrAderupameyasyendIvarAdyupamAnaM prasiddhaM, tasya ca vaiparItyAbhidhAnAt pratIpam // 280 // 1 'yadi / tat / vakrammukham / tarhi zazikathA zazinazcandrasya kathotkarSapratyAyikA carceti tathoktA / mudritA saGkucitA naSTeti yAvat / cet / sA / dyutiH zobhA / tarhi he hema svarNa ! hA kaSTaM tvaM mRtamiti bhAvaH / yadi / tat / cakSutram / tarhi - kuvalayairnIlakamalaiH / hAritaM parAbhUtaM parAbhavo'GgIkRta iti yAvat / cet / tat / smitaM mandahasitam / tarhi sudhA / kaa| yadi / ca / te / bhruvau / tarhi kandarpadhanuH kandarpasya kAmasya dhanustattathoktam / dhik / kiMvA / bahu / brUmahe kathayAmaH / yat / vedhaso brahmaNaH / punaruktavastuvimukhaH punaruktaM punaruktiviSayaM yadvastu tasmAt vimukhaH zUnyaH / sargakramaH sRSTiniyamaH / iti tat satyam / sItAM dhyAyato rAvaNasyeyamuktiH / tatpadaM ca dRSTapUrvatattadvailakSaNyasUcanArtham / hanumannATakasyedampayam / zArdUlavikrIDitaM vRttam, tallakSaNaM coktaM prAk // 281 // ' udAhRtamarthaM nirdizati-atretyAdinA / spaSTam /
Page #875
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| - 297 177 uktvA cAtyantamutkarSamatyutkRSTasya vastunaH // 141 // kalpite'pyupamAnatve pratIpaM kecidUcire / yathA-'ahameva guruH sudAruNAnAmiti hAlAhala ! tApta ! mA sma dRpyaH / manu santi bhavAdRzAni bhUyo bhuvane'smin vacanAni durjanAnAm // 282 // ' atra prathamapAde utkarSAtizaya uktH| tadanuktau tu nAyamalaGkAraH, yathA-'brahmeva brAhmaNo vdtii'tyaadi| 178 mIlitaM vastuno guptiH kenacittulyalakSmaNA // 142 // atra samAnalakSaNaM vastu kvacitsahaja, kvacidAgantuka; krameNa yathA-- 'lakSmIvakSojakastUrIlakSma vakSaHsthale hareH / grastaM nAlakSi bhAratyA bhAsA niilotplaabhyaa||28|| atra bhagavataH zyAmA kAntiH shjaa| matAntareNa pratIpaM lakSayati-177 kecita / atyutkRSTasya yena dharmeNa yadatyutkRSTaM tasyeti bhAvaH / vstunH| atyantam / utkarSa tena dhrmnnotkRsstttvm| uktA kathayitvA / ca (idaM prakArAntarabodhanArtham ) / upamAnatve / kalpite / api / 'tadapakarSapratyAyana miti zeSaH / pratIpam / Ucire kathayAmAsuH / ayambhAvaH-yena dharmeNa yadutkRSTaM tasyopamAnatayA'prasiddhasyApi tenaiva 'dharmeNotkeSamabhidhAya tasyApakaH dyotayitumupamAnatvakalpanamapi pratIpam / iti // 141 // ___udAharati-yathA-'he tAta vatsa ! hAlAhala ! sudAruNAnAm / gururmukhyaH / aham ( hAlAhalaH ) / eva / iti / tvm-maa| sm| dRpyo garva kRthAH / hetu nirdizati-nanu / asmin / bhuvane saMsAre / bhavAha'zAni bhavatsadRzAni / durjnaanaam| vacanAni / bhUyaH punaH / santi / atra hAlAhalasyAtyutkaTaduHkhahetutkenotkarSamabhidhAya durjanavacanopamAnatvena tasyAprasiddhasyApi upamAnatvaM kalpayitvA'sadRzatvanirAkaraNena tiraskaraNam / evaM ca tiraskAraphalakopamAnApakarSabodhAnukUlavyApArasya sphuTaM samanvayaH / mAlabhAriNIchandaH, tallakSaNaM ca yathoktam-'viSame sasajA yadA gurU cetsabharA yena tu mAlabhAriNIyam / ' iti // 282 // ' ... nanvatropamaiva kiM na svIkriyata ityAzaGkayAha-atrodAhRte padye / prathamapAde / utkarSAtizayo'tyutkaTaduHkhahetutvenAsadRzatvoktimUlo'tizayaH / uktH| tadanuktau / tu / ayaM pratIpAkhyaH / alaGkAraH / na / ythaa|'braahmnnH| brahmA / iva / vadati / ' ityAdi / idamuktam-'brahmaive'tyAdau upamaiva, natu pratIpAlaGkAraH, atra ya pratIpameva, na tUpamA; upamAnatvenAbhidhAsyamAnasya hAlAhalasyAtyutkarSAbhidhAnAt, tatra ca brahmaNo'tyutkarSAnabhidhAnAcca / iti / mIlita lakSayati-178 kenacit / tulyalakSmaNA tulyaM lakSma yasya tathoktena, sadRzena vastuneti bhAvaH / vastunaH / guptistirobhAvo'lakSitatvamiti yAvat / mIlitaM tadAkhyo'laGkAraH // 142 // yena nigRhanaM tasya dvaividhyaM nirdizati-atretyAdinA / spaSTam / ata evAhuH-'samena lakSmaNA vastu varatunA yanniga. hyate / nijenAgantunA vA'pi tanmIlitamiti smRtam // ' iti / evaM ca-tulyasvarUpayorapi vastunorekastha va vato'nyena vA kenApi hetunotkRSTatvaM sambhavati tena yadi aparasya vastunastirodhAnambhavet tarhi mIlitaM nAmAlaGkAraH / utkarSasya ca dvividhatayA'syApi dvividhatvam / iti phalitam / udAhattumupakramate-krameNa / yathA-'bhAratyA sarasvatyA sapatnyeti bhAvaH (kartRpadamidam ) / harernArayaNasya / nIlotpalAbhayA nIlotpalasyAbhevAbhA yasyAstayA tthoktyaa| bhAsA kAnyA / grastaM tirohitam / vkssHsthle| lakSmIvakSojakastUrIlakSma lakSmyA vakSojau kucau tayoH (AliGganakAle samarpitam ) kastUrIlakSma kastayA~ lakSma cihnamiti tathoktam ( idaM karmapadam ) / na / alakSi / atra bhagavato dehaprabhayA kastUrIlakSmaNo nigRhanam / etacca-utkRSTena nikRSTasyaiva sambhavatIti bodhyam, ata eva-sAmAnyAdasya bhedo vakSyate // 283 // ' tirodhAyikAya bhAsaH svAbhAvikatvamatrohyamityAha-atretyAdi / spaSTam / 38
Page #876
--------------------------------------------------------------------------
________________ 298 saahitydrpnnH| dazamaH'sadaiva zoNopalakuNDalAnAM yasyAmmayUkhairaruNIkRtAni / kopoparaktAnyapi mAninInAM mukhAni zaGkAM vidadhurna yUnAm // 284 // atra mANikyakuNDalAnAmaruNimA mukhessvaagntukH| 179 sAmAnyaM prakRtasyAnyatAdAtmyaM sadRzairguNaiH / ythaa--'mllikaacitdhmmillaashcaarucndncrcitaaH| ___ avibhAvyAH sukhaM yAnti candrikAsvabhisArikAH // 285 // ' mIlite utkRSTaguNena nikRSTaguNasya tirodhAnam , iha tUbhayostulyaguNatayA bhedAgrahaH / 180 tadguNaH svaguNatyAgAdatyutkRSTaguNagrahaH // 143 // yathA-'jamAda vdncchdmpdmpryntpaatinH| nayanmadhulihaH zvaityamudagradazanAMzubhiH // 286 // mIlite prakRtasya vastuno vastvantareNAcchAdanam, iha tu vastvantaraguNenAkrAntatA pratIyata iti bhedH| 181 tadrapAnanuhArastu hetau satyapyatadguNaH / / 'yasyAM nagaryAm / sadA / eva / zoNopalakuNDalAnAM zoNA raktA upalA ratnAni yeSu tAdRzAni yAni kuNDalAni teSAm / mayUkhaiH kirnnaiH| aruNIkRtAni raktimAnaM nItAni / mniniinaam| kopoparaktAni kopena krodhanoparaktAni raktaprabhatvaM gatAni / api / mukhAni / yUnAM kAmukAnAm / zaGkA kopabhayam / na / vidadhuzcakraH / kasyAzcinnagA varNanamidam / atra mANikyaprabhayA koparaktimno nigRhanam / upendravajendravajrayorupajAtizchandaH, tallakSaNaM coktaM prAk // 284 // ' atra tirodhAyikAyAH kAnte AgantukatvamityAha-atretyAdi / spaSTam / sAmAnya lakSayati-179 sadRzaiH / gunnaiH| prakRtasya prastutasya vayasyeti yAvat / anyatAdAtmyamanya. syAprastutasya tAdAtmyamabhinnatvam , natu tirobhAvaH / sAmAnyaM tdaakhyo'lngkaarH| udAharati-yathA-mallikAcitadhammillA mallikAbhiH tRNazUnyapuSpairAcitA alaGkRtA dhammillAH saMyatAH kacA yAsa tathoktAH / 'tRNazunyaM tu mllikaa|' ityamaraH / cArucandanacArcatAzcAru zubhrAtizayitatayA sundaraM yat candanaM tena carcitAH kRtasaGgirAgAH / ata eva-candrikAsu / avibhAvyA bhinnatvenAnizceyAH / abhisA. rikAH kAntasajhAbhilASeNa saGketasthAnagantryo nAyikAH / sukham / yAnti / atra candrikAsadRzairmallikAdiguNacandrikA'bhinnatvenAbhisArikANAM pratyayaH // 285 // ' mIlitAdasya bhedaM nirdizati-mIlita ityAdinA / spaSTam / tadguNaM lakSayati-180 svaguNatyAgAt svasya prastutasya guNastasya tyAgastasmAt taM kRsvetyarthaH / lyabartheyaM paJcamI / atyaskaSTaguNagraho'tyutkRSTasyAprastutasya guNastasya graho grahaNam / tadvaNaH so'tyutkRSTo vastvantaragato guNo yatra tathoktaH, tannAmA'laGkAraH // 143 // udAharati-yathA / 'vadanacchadmapadmaparyantapAtino vadanaM mukhaM chadma kapaTo yasya tAdRzaM yat padmaM tasya paryantaH tatra pAtinastAn / mukhakamalalubdhAnityarthaH / madhuliMho bhramarAna / udagradazanAMzubhirudranA unnatA ye dazanAMzavo dantakAntayastaiH / zvaityam / nayan prApayan (dvikarmako'yaM dhAtuH ) / baladeva iti prakRto'rthaH / jagAda / atra bhramarANAM nikRSTasya mAlinyasya tyAgapUrvakamutkRSTasya zcaityasya grahaNam / zizupAlavadhasyedaM pdym||286||' manu utkRSTena nikRSTasya tirodhAnasAmye mIlitAdasya ko bhedaH ? ityAzaGkayAha-mIlita ityAdi / spaSTo'rthaH / ayambhAvaH-mIlite vastunastirobhAvaH, atra guNamAtrasyeti vizeSaH / iti / ... atadguNaM lakSayati-181 hetau kAraNe / sati / api / tadrUpAnanuhArastasyAprastutasya rUpaM kharUpaM tasyAnanuhAro'nuhArAbhAvo grahNAbhAva iti yAvat / tu atadguNastannAmA'laGkAra ityarthaH / paraguNagrahaNasAmagrIsattve'pi paraguNAgrahaNamatadguNoM nAmAlaGkAra iti phAlato'thaH /
Page #877
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| yathA--'hanta sAndreNa rAgeNa bhRte'pi hRdaye mama / guNagaura ! niSaNNopi kathaM nAma na rajyasi // 287 // ' yathA vA--'gAGgamambu sitamambu yAmunaM kajalAbhamubhayatra mjtH| . rAjahaMsa ! tava saiva zubhratA cIyate na ca, na cApacIyate // 288 // ' pUrvabAtiraktahRdayasamparkAt prAptavadapi guNagauravAcyasya nAyakasya raktatvaM na niSpannam / uttaratrAprastutaprazaMsAyAM vidyamAnAyAmapi gaGgAyamunA'pekSayA prakRtasya haMsasya gaGgAyamunayoH samparke'pi na tdruuptaa| atra ca gunnaagrhnnruupvicchittivishessaashryaadhishessokterbhedH| varNAntarotpattyabhAvAJca viSamAt / 182 sa~llakSitastu sUkSmo'rtha AkAreNeGgitena vA // 144 // kayA'pi sUcyate bhaGgayA yatra sUkSmaM taducyate / sUkSmaH sthUlamatibhirasa~llakSyaH / atrAkAreNa yathA-- 'vakrasyandisvedabinduprabandhaidRSTA bhinnaM kuGkama kA'pi knntthe.| puMstvaM tannyA vyaJjayantI vayasyA smitvA pANI khaDnalekhA lilekha // 289 // ' udAharati-yathA-'he guNagaura guNairgauraH zuddhastatsambuddhau tathokta ! / hanta kaSTam / sAndreNa / rAgeNAnurAgeNa raktimNA ca / bhRte pUrNe / api / mama / hRdaye / niSaNNaH / api / katham / nAma / na / rajyasi rakko bhavasItyarthaH / atra raktasthAne niSaNNatvarUpe hetau satyapi raktatvAgrahaNam / kAntaM prati ksyaashciduktiriym||287||' udAharaNAntaraM nirdizati 'ha rAjahaMsa ! gAI gaGgAsambandhi / sitaM zubhram / ambu jalam / yAmunaM yamunAsambandhi / kajjakAbha kajjalasyAbhevAbhA yasya tattathoktam / ambu jalam / ityevambhUte / ubhayatra gaGgAyamunayoH sitAsitAmbunIti bhAvaH / majjatA bADha snAtaH / tava / sA sahajA / eva / zubhratA / asau-ca / na / cIyate gaGgAjalasampaNa vrdhte| naca navetyarthaH / apaccIyate hasati / atra majjanahetusattve'pi sitAsitatvAgrahaNam / rathoddhatAvRttaM, tallakSaNaM coktaM prAk // 288 // ubhayatra vailakSaNyaM nirdizan lakSaNaM saGgamayati-pUrvatra pUrvasminnadAharaNa ityarthaH / atiraktahRdayasaMparkAta atiraktamatyantamanuraktam , atha ca-atyantaM zoNavarNam , yat hRdayaM tasya samparkastasmAt / guNagauravAcyasya guNagaurapadAbhidheyasya / nAyakasya / prAptavat / api / raktatvam / na / niSpannaM jAtam / uttarottarasminudAharaNa ityarthaH / aprastutaprazaMsAyAm / vidymaanaayaam| api 'prakRtasya puruSAntarasyodAsInatvaprazaMsanA'diti zeSaH / gaGgAyamunA'pekSayA gaGgAyamunAsambandhyambvapekSayA / 'pratipAdyatvene ti zeSaH / prakRtasya / haMsasya rAjahaMsasya / gaGgAyamunayogaGgAyamunAsambandhyambunoH / samparke / api / tadrUpatA tayorgaGgAyamunAsambadhyambuno rUpaM tadiva rUpaM yasya tasya bhaavstttaa| na / nanu kAraNasattve kAryAnutpattirUpA vizeSoktirekha kinneyaM svIkriyata ityAzaGkayAha-atrAtadguNe |c| guNAgrahaNarUpavicchittivizeSAzrayAda guNasyAgrahaNaM tadrUpaM yasyAH sA'sau vicchittiralakAratvajIvAtuzcamatkArastasyA vizeSaH prakArastasyAzrayastasmAt / vizeSokteH / bhedaH / vizeSottau hi kAraNasattve kAryA nutpattiH, atadgaNe guNarUpakAraNasattve guNAgrahaNamityenayorbheda iti bhAvaH / nanu rAgAdirUpasya guNasya samparkAbhAvarUpa. viruddhakAryasattayA viSamamevAyaM syAdityAha-varNAntarotpattyabhAvAt / viSamAttannAmno'laGkArAt / ca 'bheda' iti pUrvato'nuSajyate / viSame hi kAraNaguNebhyo viruddhakAryaguNotpattiH, atra ca guNotpattyabhAva evetyenayorvizeSa iti bhAvaH / sUkSmaM lakSayati-182 AkAreNa nepathyAdiceSTitena / iGgitena bhravAdiceSTitena / vA / sNllkssitH| sUkSmaH sahRdayetarairasaeNlakSyaH / arthaH / tu / yatra / kayA'pi / bhaGgayA prakAreNa / sUcyate / tat / sUkSmaM tadAkhyo'laGkAraH / ucyate / sUkSmapadArtha nirdizati-sUkSma ityAdinA / spaSTam // 144 // ___atrAkAreNa saMlakSitasya sUcanamudAhartukAma Aha-atra AkAreNa saMlakSitasya sUcanam / yathA kA'pi / vayasyA sakhI / vakrasyandisvedabinduprabandhairvakrAnnAyikAmukhAttaduralakSitAta sthAnAt / syandinaH prasravaNazIlA ye sveda.
Page #878
--------------------------------------------------------------------------
________________ saahitydrpnnH| [dazamaHbhatra kayAcit kuGkumabhedena khalakSitaM kasyAzcit puruSAyitaM pANau puruSacihnakhagalekhAlekhanena sUcitam / iGgitena yathA'saGketakAlamanasaM viTaM jJAtvA vidagdhayA / hasanevArpitAkUtaM lIlApanaM nimiilitm||290||' atra viTasya bhrUkSepAdinA lakSitaH saGketakAlAbhiprAyo rajanIkAlabhAvinA padmanimIlanena prkaashitH| 183 vyAjoktirgopanaM vyAjAdudbhinnasyApi vastunaH // 145 // yathA-zailendrapratipAdyamAnagirijAhastopagUDhollasa- . dromaanycaadivisNsstthulaakhilvidhivyaasnggbhnggaakulH| AH zaityaM tuhimAcalasya karayorityUcivAn sasmitaM zailAntaHpuramAtRmaNDalagaNadRSTo'vatAdaH zivaH // 291 // ' bindavo viparItasuratajanyazramabindavasteSAM prabandhAstaiH / knntthe| bhinnambhedaM prAptam / kuGkamam / dRSTA / ata evasmitvA / tanvyAH svavayasyAyAstasyA iti bhAvaH / puMstvaM puruSatvam / vynyjyntii| pANau 'nAyikAyA' iti zeSaH / khaddhalekhAM khaGgasya lekhA paktistAm / lilekha likhitavatI / strINAM haste'laGkArArtha candanAdibhilatApatrAderlekhanaM sampradAyaH,atastacchalena sakhyAH puruSAyitaM sUcayituM puruSahaste lekhanIyA khagalekhA likhiteti bodhyam / anukUlasurate uttAnAyA nAyikAyA mukhamaNDalAdgalitAnAM svedAmbUnAM pRSThe eva gamanam , kaNThe teSAM gamanaM tu viparItasurata eveti 'vaktrasyandI' tyAdinA sUcitam / zAlinIchandaH, tallakSaNaM ca yathoktam, 'zAlinyuktA mtau tagau go'bdhilokaiH / / iti // 289 // ' udAhRtamartha nirdizati-atretyAdinA / spaSTam / atrAhuH 'atra svedaliGgakasvAnumitiviSayasya puruSAyitatvasya khAlekhAlekhanenAbhivyajanam / atra vidyamAnamapyanumAnaM sUkSmAGgam, svavaidagdhyaprakAzanadvArA sUkSmasyaiva camatkAritvAt / ' iti / ijitAt sallakSitasya sUcanamudAhatakAma Aha-iDitena / yathA 'vidagdhayA caturayA / hasannetrArpitAkataM hasantI prasIdantI netre tAbhyAmarpitaM sUcitamAkUtaM rahasyaM yena tAdRzam / viTaM jAram / saGketakAlamamasaM saGketakAle mano yasya tAdRzam / saGketasamayamavajigamiSum / jJAtvA / lIlApanaM krIDAthai dhRtaM padmam / nimIlitaM saGko. citam // 29 // udAhRtamarthaM nirdizati-atretyAdinA / spaSTam / vyAjoktiM lakSayati-182 udbhinnasya prakaTitasya / api / vastunaH / vyAjAt kenApi pratAraNopAyena / gopanam / vyAjoktirvyAjenoktiriti tannAmA'laGkAra ityarthaH // 145 // - udAharati-yathA-'zailendra...zailendreNa himAlayagiriNA pratipAdyamAnA dIyamAnA yA girijA pArvatI tasyA hastastasyopagUDhaM sambandhastenollasadudgacchad yadromAJcAdiHtena visaMSThulo byagro'vyavastha iti yAvat yo'khilavidhiH samasta. vaivAhikakartavyatvaM tasya vyAsaGgastatparatA tasya bhaGgastenAkulazcakita iti tthoktH| upagRhanamupagUDham , bhAve ktaH / evambhUta eSa-zailAntaHpuramAtRmaNDalagaNazailasya himAdrerantaHpuramavarodhastatra yanmAtRmaNDalammenakAparivArastasya gaNAstaiH, yadvA-zailAntaHpuraM ( menakA) ca mAtRmaNDalaM (mAtRNAM brAhmIvaiSNavItatsakhIprabhRtInAmmaNDalam ) ca gaNaH (devavRndaM pramathAdigaNo vA) ceti taistathoktaiH / sasmitaM mandahAsapUrva yathA syAttathA / dRssttH| AH kaSTam / tuhinAcalasya himAlayasya / kryoH| zaityam (kanyAdAnasamaye. himAcalakarayoH sambandhe romAJcAdisAttvika bhAvabhAvagopanAyedamuktam ) / ityUcivAn / ityevaM kathitavAn ityarthaH / shivH| vo yuSmAn / avatAt rakSatAt / bhavAnIzaGkarayovaivAhikavRttasya varNanaM prastUyAzIrvAdo'yam / atra romAJcakampAdirUpeNa kAryeNa prakaTitasya pArvatIviSayakasya bhAvasya zaityarUpakAraNAntarodbhAvanena gopanam / zArdUlavikrIDitaM vRttam // 291 // '
Page #879
--------------------------------------------------------------------------
________________ rucirAkhyayA myArUpayA sametaH / paricchedaH] 301 neyaM prathamApahatiH, apahnavakAriNo viSayasyAnabhidhAnAt / dvitIyApahRte dastu tatprastAve drshivH| 184 svabhAvoktirdurUhArthasvakriyArUpavarNanam / durUhayoH kavimAnavedyayorarthasya DimbhAdeH svyostdekaashryyoshcessttaasvruupyoH| yathA mama-- 'lAGgalenAbhihatya kSititalamasakRd dArayannagrapajhyAmAtmanyevAvalIya drutamatha gaganaM protpatan vikrameNa / sphUrjaddhaGkAraghoSaHpratidizamakhilAn drAvayanneSa jantUnkopAviSTaH praviSTaH prativanamaruNocchUnacakSustarakSuH // 292 // ' 185 adbhutasya padArthasya bhUtasyAtha bhaviSyataH // 146 // yat pratyakSAyamANatvaM tadbhAvikamudAhRtam / nanu prakRtagopanenAprakRtodbhAvanarUpAyA apahRterasyAH ko bheda ityAzakkayAha-iyaM vyAjoktiH / prathamA prakRtaniSedhapUrvakAprakRtodbhAvanarUpA / aphtiH| na / hetuM nirdizati-apahnavakAriNaH pratiSedhakAriNaH / viSayasyA prakRtAropaviSayasya / anabhidhAnAta / ayambhAvaH-apahnatau prakRtaM niSidhyAprakRtaM sthApyate, anAniSidhyaiva liGgAdinA prakaTitasya vastuno gopanam / iti / dvitiiyaaphRteH| bhedH| tu / tatprastAve tasyA apahRteH prastAvaH prasaGgastatra / drshitH| 'gopanakRtA gopanIyasyApi prathamamabhihitatvAcca vyAjokteH' ityaneneti zeSaH / tatra gopanakRtA gopanIyaM prathamamabhidhIyate, atra tu na tathaityetayorbheda iti bhaavH| svabhAvokkiM lakSayati-184 duruhArthasvakriyArUpavarNanaM durUhe ye arthastrakriyArUpe tayorvarNanam / arthasya khakriyArUpe ityarthakhakriyArUpe / sve khakIye ye kriyArUpe iti khakriyArUpe / svabhAvoktistannAmA'laGkAraH / ayambhAvaH-yasya yA kriyA rUpaM vA, tayoH kavimAtravedyayoH satovarNanaM khabhAvoktirnAmAlaGkAraH / iti / sUtraM sugamayituM tatkaThinAzaM vyAcaSTe-durUhayoH / kvimaatrvedyyoH| mAtrapadena pAmarajananirAsaH, etena'vA mukhaM vyAdAya bukkatItvAdo nAtiprasaGgaH / arthasya / ddimbhaadeH| Adipadena-jantvantaramAtrasya grahaNam / Dimbho bAlaH / svayoH svIyayoH / tadekAzrayayoH (iti yAvat ) / cessttaasvrupyoH| 'varNanaM svabhAvokti'riti zeSaH / * tathA ca-durUhe ye DimbhAdyAzrite kriyArUpe tayovarNanaM khabhAvoktiriti phalitam / / udaahrti-ythaa| mm-'essH| tarakSuyAghravizeSaH / 'tarakSustu mRgAdanaH / ' ityamaraH / asakRt vAraMvAram / lAilena pucchena / 'puccho'strI lUmalAiAle' ityamaraH / kSititalaM pRthvIm / abhihatya taaddyitvaa| agrapaddhayAM pAdAprAbhyAm / 'asakRt kSititala'miti pUrvato'nveti / dArayana bhindan / Atmani svazarIre / eva / avalIya vilIya sakucadvapurbhUtveti yaavt| atha / drataM tvaritam / vikrameNa / gaganamAkAzam / protpatanulamphan / , sphUrjadUvAraghoSaH sphUrjana haGkAraghoSo yasya tathoktaH / bhayaGkaraM huGkAraM kurvaniti bhAvaH / pratidizaM dishidishi| akhilAn / jantUn mRgAdIn / drAvayana savega saJcAlayan / kopAviSTaH kupitaH / ata eva-aruNocchanacakSararuNe zoNavaNe atha ca-ucchUne sphIte cakSuSI netre yasya tathoktaH 'sanni'ti zeSaH / prativanaM vanaMvanam, yadvA-vanaM pratItyarthaH / praviSTaH / atra kopAviSTasya kriyArUpaM ca darzitam / zArdUlavikrIDitaM vRttaM, tallakSaNaM coktaM prAk // 292 // ' yathA vA-'prIvAbhaGgAbhirAmammuharanupatati syandane baddhadRSTiH pazcArdhena praviSTaH zarapatanabhayAdbhUyasA pUrvakAyam / zaSpairaA~valIDhaiH zramavivRtamukhabhraMzibhiH kIrNavA pazyodagraplutatvAdviyati bahutaraM stokamuvyA prayAti // ' iti // * bhAvikaM lakSayati-184 bhUtasya jAtasya / atha / bhaviSyato bhAvinaH / adbhutasya / padArthasya / yat / pratyakSAyamANatvaM pratyakSavadbhAsamAnatvam / tat / bhAvikambhAvo vaktarabhiprAyo varNanIyasvarUpeNAstIti tathoktam (vyaGgatham) upcaaraattnaamaa'lngkaarH| udAhataM kathitam // 146 //
Page #880
--------------------------------------------------------------------------
________________ 302 saahitydrpnnH|| [dazama:yathA-'munirjayati yogIndro mahAtmA kumbhasambhavaH / yenaikaculuke dRSTau divyau tau matsyakacchapau // 393 // yathA vA--'AsIdaJjanamatreti pazyAmi tava locne| bhAvibhUSaNasambhArAM sAkSAtkurve tatAkratima // 294 // na cAyaM prasAdAkhyo guNaH, bhUtabhAvinoH pratyakSAyamANatve tasyAhetutvAt / na cA to rasaH, vismayaM pratyasya hetutvAt na caatishyoktiH| adhyavasAyAbhAvAt / na ca bhrAntimAn, bhUtabhAvinobhUtabhAvitayaiva prakAzanAt / na ca svabhAvoktistasya laukikavastugatasUkSmadharmasvabhAvasyaiva yathAvadvarNanaM svarUpam, asya tu vastunaH pratyakSAyamANatvarUpo vicchittivizeSo'stIti yadi munavastunaH kvacitsvabhAvoktAvapyasyA vicchitteH sambhavamtadobhayoH sngkrH| 'anAtapattro'pyayamatra lakSyate sitAtapatvairiva sarvato vRtH|| acAmaro'pyeSa sadaiva vIjyate vilAsavAlavyajanena ko'pyayam // 295 // udAharati-yathA 'yena / ekacalake eksmiNshculuke| tau jagadAdhArakatvena prsiddhau| ata ev-divyau| mtsykcchpau| dRSTau / samudrasyaikaculukakaraNe tatratyayorbhagavatormatsyakacchapayorapyetadantaHpAtitvaM dRSTacaram / s:yogiindrH| mahAtmA / kumbhasambhavaH kumbhaH sambhava utpattisthAnaM yasya tathoktaH / agastya ityarthaH / urvazI dRSTonmathitendriyAbhyAM mitrAvaruNAbhyAM kumbhe vIrya siktaM, tata etasya janmeti purANaprasiddham / muniH| jayati / atra divyayormatsyakacchapayoH pratyakSaH // 293 // ' udAharaNAntaramapi nidarzayati / yathA vaa-atraanyonetryoH| aJjanam / AsIt / ityevam / tava / locane / pazyAmi | bhAvibhUSaNasambhAro bhAvino ye bhUSaNasambhArA bhUSaNAnAM viziSTAni nepathyAni yatra tAhazIm / tava / AkRti svarUpam / sAkSAtkurve / atra bhUtabhAvinorubhayorapi sAkSAtkAraH / yathA''harvivRtikArA:'atra pUrvArdhe bhUtasya parArdhe bhAvinaH pratyakSAyamANatvaM nayanazobhAvizeSavazena aJjanaM saundaryAtizayavazIkRtasya dhaninaH patyurAdarAtizayena bhUSaNasambhAramanumAya sakhyA tathA'bhihitaM yathA bhUtabhAvinAmapyaJjanabhUSaNasambhArau sannikRSTazrotRNAM pratyakSavad bhaasete|' iti // 294 // ' yadi tu-atra sahRdayaizcamatkAro nAnubhUyate, tarhi-'jagadIza ! bhavantamIkSamANo bhuvanaM prasphuTamIkSate na kastat / yadabhUdacaraM caraM tathA vA nanu yadbhAvi kadA'pi yatra tatra // ' ityudAhAryam / idammama // nanu sannikRSTapadArthasya varNanena tadA pratyakSAyamANatvam , yadA prasannArthAH zabdAH prayujyanta ityatra prasAdaguNa evAGgIkriyatAmityAzaGkayAha-nacetyAdi / spaSTam / nanu tarhi evaM vismayahetutvamaGgIkRtyAdbhataraso'GgIkriyatAmityAzaGkayAhanacetyAdi / spaSTam / 'vismayaM camatkAram (pratyasya bhAvikasya hetutvAbhAvAt ) / camatkArAyoge rasarUpatvAsambhavAditi bhAvaH / ' iti vivRtikArAH / nanvatra varNanIyaniSThasyAtizayavizeSasya sadbhAvenAtizayoktirevAGgIkriyatAmityAzaGkayAhanacetyAdi / sphuTam / adhyavasAyAbhAvAdabhedAropAsattvAditi bhAvaH / nanu bhUtabhAvinoH pratyakSAyamANatvambhramamUlameveti bhrAntimAnevAGgIkriyatAmityAzaGkayAha-nacetyAdi / spaSTam / nanu tarhi vastusvAbhAvyamiti svabhAvoktirevAGgIkriyatAmityAzaGkayAha-svabhAvoktistannAmA'laGkAraH / ca / na / hetumupapAdayati-tasya svabhAvoktyalaGkArasya / laukikavastugatasukSmadharmasvabhAvasya laukikavastugato yaH sUkSmo durUharUpo dharmasvabhAvastasya / ev| yathAvadyAthAtathyena / varNanam / svarUpam / asya bhAvikasya / tu / vastuno varNanIyasya padArthasya / pratyakSAyamANatvarUpaH / vicchittivizeSo bhinnazcamatkAraH / asti / iti 'tato'sya bheda' iti bhAvaH / asya kvacitsvabhAvoktyanuprANatvamityAha- ydi| punaH / vstunH| kvacit kasmiMzcidudAharaNa ityarthaH / svbhaavoktau| 'satyA'miti zeSaH / api / asyA bhAvikasambandhinyAH / vicchitteH| sambhavaH / tadA / ubhayoH svbhaavoktibhaavikyoH| sddrH| alaGkArasarvasvakRtodAhRtaM dUSayati-'atra / ayam / anAtapattro nAtapatraM chatraM yasya tathoktaH / api / sitAtapatnaiH zvetacchatraiH / srvtH| vRtaH / iva / lakSyate / essH| ko'pi / acAmarona cAmaraM yasya tathoktaH / api / sadA / eva / vilAsavAlavyajanena / ayaM zubhAvaho vidhiyathA bhavettathA / vIjyate / yadvA
Page #881
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / 303 atra pratyakSAyamANasyaiva varNanAnnAyamalaGkAraH / varNanAvazena pratyakSAyamANatvasyAsya sarUpatvAt / yat punarapratyakSAyamANasyApi varNane pratyakSAyamANatvaM tatrAyamalaGkAro bhavituM yuktaH / yathodAhRte- 'AsIdaJjanamatre' syAdau / 186 lokAtizayasampattivarNanodAttamucyate // 147 // pi prastutasyAGgaM mahatAM caritaM bhavet / krameNodAharaNam 'adhaH kRtAmbhodhara maNDalAnAM yasyAM zazAGkopalakuTTimAnAm / jyotsnA nipAtAt kSaratAM payobhiH kelIvanaM vRddhimurIkaroti // 296 // 'nAbhiprapannAmburuhAsanena saMstUyamAnaH prathamena dhAtrA / amuM yugAntocita yoganidraH saMhRtya lokAn puruSo'dhizete // 297 // ' 187 rasabhAvau tadAbhAsau bhAvasya prazamastathA // 148 // guNIbhUtatvamAyAnti yadA'laGkRtayastadA / rasavatpreya Urjasvi samAhitamiti kramAt // 149 // eSaH / acAmaraH / api / sadA / eva / vilAsavAlavyajanena / vIjyate / ataH - ayam / ko'pi alaukikaguNa ityarthaH / vaMzasthavilaM chandaH, tallakSaNaM coktaM prAk // 295 // ' atra - ityatretyarthaH / pratyakSAyamANasya / eva / 'natu bhUtasya bhaviSyato ve 'ti zeSaH / varNanAt / ayambhAvikanAmA | alaGkAraH / na / tadeva punaH spaSTayati- asya bhAvikasya / varNanAvazena varNanamahinA / 'natu vidyamA natvene 'ti zeSaH / pratyakSAyamANatvasya 'bhUtabhAvino 'riti zeSaH / sarUpatvAt / yat yatra / punaH / apratyakSAyamANasya bhUtasya bhaviSyato vetyarthaH / varNane / api / pratyakSAyamANatvam / tatra / ayaM bhAvikanAmA / alaGkAraH / bhavitum / yuktaH / udAharati yathetyAdinA / spaSTam / udAttaM dvidhA lakSayati- 186 lokAtizayasampattivarNanA lokAnatizete'tikrAmatIti lokAtizayA, sA'sau sampattirdhanAdisampattasyA varNanA vyaJjanayA bodhanam / yadvA / api / prastutasya varNanIyasya / aGgam / mahatAM mahAprabhAvANAm / caritam aGgamanuprANakam / bhavet / tadA- udAttaM tadAkhyo'laGkAraH / ucyate / tathA - dvividhamidamudAttam, alaukikaM vaibhavavarNanam, prastutAnuprANaka mahaccaritavarNanaM ca / udAttatvaM ca mahanIyatAvarNanazAlitvam, taccobhayatrAnugatamiti bodhyam // 147 // kramAdudAhartukAma Aha- krameNetyAdi / spaSTam / 'yasyAm 'puryyA' miti zeSaH / adhaH kRtAmbhodharamaNDalAnAmadhaH kRtAnyammodhara (megha) maNDalAni ( uccatayA ) yaistathoktAnAm / zazAGkopalakuTTimAnAM zazAGkopalAcandrakAntamaNayaH kuTTimeSu yeSAM tAdRzAnAm / ata eva - jyotsnAnipAtA candrapraticchAyApAtena / payobhirjalaiH / kSaratAm / kelIvanaM krIDA'rtha nirmitamudyAnam / vRddhim / urIkarotyaGgIkaroti / upendravajendravajrayorupajA * tirachandaH, talakSaNaM coktaM prAk // ' atra sphuTaM paurANAM samRddhatvaM vyajyate // 296 // ' 'yugAntocita yoganidro yugAnte pralaye ucitA yogyA yoganidrA yasya tAdRzaH / puruSaH 'purANa' iti zeSaH / nArAyaNa ityarthaH / nAbhiprapannAmburuhAsanena nAbheH prapannamutthitaM yadamburuhaM kamalaM tadevAsanaM yasya tAdRzena / prathamena jagadAyena / dhAtrA / saMstUyamAnaH / lokAn / saMhatya / amuM samudram / adhizete'dhikRtya khapiti / atra samudramahattvasyAGgaM nArAyaNacaritam / indravajropendravajrayorupajAtizchandaH, tallakSaNaM cokaM prAk / raghuvaMzasyedaM padyam // 297 // ' rasavatpreya UrjakhisamAhitAni lakSayati- 187 rasabhAvau raso bhAvazcetyarthaH / tadAbhAsau tayo rasabhAvayorAmAsa / tathA / bhAvasya / prazamaH kSayaH / yadA / guNIbhUtatvaM nyagbhUtacamatkAratvam / AyAnti / tadA / kramAt / rasavat / preyaH / Urjasvi / samAhitam / iti / alaGkRtayo'laGkArAH / tathA ca - rasasya
Page #882
--------------------------------------------------------------------------
________________ 304 saahitydrpnnH| [dazama:tadAbhAsau rasAbhAso bhAvAbhAsazca / tatra-rasayogAdrasavadalaGkAro yathA-- 'ayaM sa rakhanotkarSI piinstnvimrdnH| nAbhyarujaghanasparzI nIvIvitraMsanaH krH||298||' atra zRGgAraH karuNasyAGgam / evamanyatrApi / prakRSTapriyatvAta preyH| yathA mama-- 'AmIlitAlasavivartitatArakAkSI matkaNThabandhanadarazlathabAhuvallIm / prasvedavArikaNikAcitagaNDabimbAM saMsmRtya tAmanizameti na zAntimantaH // 219 // ' . atra sambhogazaGkAraH smaraNAkhyabhAvasyAGgamAsa, ca vipralambhasya / UoM balam anaucityapravRttau tadatrAstItyUrjasvi / yathA 'vane'khilakalAsaktAH parihatya nijstriyH|| tvarivanitAvRnde pulindAH kurvate ratim // 300 // ' atra zanArAbhAso rAjaviSayaratibhAvasyAGgam / evaM bhAvAbhAso'pi / samAhitaM priihaarH| guNIbhUtatve rasavat, bhAvasya guNIbhUtatve preyaH, rasAbhAsasya bhAvAbhAsasya ca guNIbhAve Urjakhi, bhAvaprazamasya guNIbhAve samAhitaM cAlakAraH / iti phalitam / ata evAlaGkArasUtrakAraiH-'rasabhAvA-bhAsa-bhAvaprazamAnAmitaraguNIbhAvo rasavat-preya-Urjavi-samAhitAni |'iti sUtrayitvA rasAH zaGgArAdayaH / vibhAvAdibhiraparipuSTA devAdiviSayA ratyAdayo nirvedAdayazca bhAvAH / anaucityena pravRttA rasAbhAvAzca rasavadbhAvavaccAvabhAsamAnA api na khalvapi paramArthato rasAbhAvAzca bhavantIti ta ihAbhAsAH / bhAvasya kasyacidupazamo bhAvaprazamaH / te khalvamI yadetaratra rasAdau vAkyArthe vA guNIbhAvamAyAnti, tadA yathAkramaM rasavadAdinAmAno'laGkArAH / rasasya guNIbhAvo rasavadabhidheyo'laGkAraH / bhAvasya preyo'bhidhAnaH / aabhaassyorjkhinaamaa| bhAvaprazamasya samAhitAhaH / iti vivRtam // 148 // 149 // sUtradurbodhaziM pariharati-tadAbhAsAvityAdinA / spaSTam / kramAdudAhattamupakramate-tatra teSu rasavadAdiSu madhye ityarthaH / rsyogaasshaalityaa| rsvdlngkaarH| yathA / 'ayaM sa'ityAdi / vyAkhyAtapUrvamidam // 298 // atra rasasyAlaGkAratve hetuM nirdizati-atretyAdinA / spaSTam / nAyamatraiva niyama ityAzayenAha-evamityAdi / spaSTam / vIrAdeH zRGgArAdyaGgatve'pyevamUdyamiti bhAvaH / * bhAvasya guNIbhAvaH preya ityuktaM tatra hetuM nirdizati-prakRSTapriyatvAt prakRSTaM rasAntarAGgatve'pi rasAntarAGgatvenotkRSTa yat priyatvaM tasmAt / preyH| tacca-yathA / mm| AmIlitAlasavivartitatArakAkSImAmIlite ISatsaGkucite atha ca alasaM yathAtathA vivartite cAlite rake yayoH, tAdRze akSiNI netre yasyAstathokkAm / matkaNThabandhanadarazlathabAhavallIM mama (preyasaH ) kaNThastasya bandhana bAhukSapaNAliGganaM tatra darazlatheSadalasA bAhuvalI bAhurUpA latA yasyAstathoktAm / prasvedavArikaNikAcitagaNDavimbAM prasvedavArikaNikAbhiH suratazramAtsamudbhUtasvedabindubhirAcitaM vyAptaM gaNDasthalaM yasyAstathokAm / taam| saMsmRtya cintayitvA / antarantaHkaraNam / anizaM nirantaram / zAntima / na / eti prayAti / sakhAyaM prati kasyApyuktiriyam / vasantatilakaM vRttaM, tallakSaNaM coktaM prAk // 929 // ' bhAvasya guNIbhAvaM nirdizati-atrodAhRte padye / smbhogshRnggaarH| smaraNAkhyabhAvasya / amanupoSa. kam / sa smaraNanAmA bhaavH| c| vipralambhasya vipralambhazRGgArasya / 'aGga'miti pUrvato'nveti / rasabhAvAbhAsayorguNIbhAva UrjasvItyuktam , tatpadArtha nirdizati-UrjaH / balam / 'UrjaH kArtike ble|' iti haimH| tadbalam / anaucityapravRttau 'rasabhAvAbhAsayoH' iti zeSaH / atra (vAkye) asti / iti / uurjsvi| udaahrti-ythaa| 'pulindA vanecarA mlecchavizeSAH / akhilakalAsaktA akhilAH khocitAH sarvAH kalAH suratavidhAnAni tatrAsaktAstAH / nijstriyH| parihatya parityajya / he rAjan !-tvabairivanitAvRnde tava vairiNaH zatravasteSAM vanitAnAM strIvRndaM tatra / vne| rati prema / kurvate / kasyacidrAjJaH stutiriyam // 30 // udAhRtaM nirdizati-avetyAdinA / spaSTam / atra paroDhAviSayatvAcchRGgArAbhAsaH, so'pi nIcajanasso'pi parAGgamityanaucityamiti bodhyam / dvitIyodAharaNaM tRhyamityAha-evamityAdi / spaSTam / tathA ca-'bandIkRtya nRpa!
Page #883
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / 305 yathA--'aviralakaravAlakampanai(kuTItarjanagarjanairmuhuH / dadRze tava vairiNAmmadaH sa gataH kvApi tavekSaNekSaNAt // 301 // ' atra madAkhyabhAvasya prazamo rAjaviSayaratibhAvasyAGgam / 188 bhAvasya codaye sandhau mizratve ca tadAkhyakAH / tadAkhyakA bhAvodaya-bhAvasandhi-bhAvazavala-nAmAno'la dvArAH / krameNodAharaNam 'madhupAnapravRttAste suhadbhiH saha vairiNaH / . zrutvA kuto'pi tvannAma lebhire viSamAM dazAm // 302 // ' atra trAsodayo rAjaviSayaratibhAvasyAGgam / 'janmAntarINaramaNasyAGgasaGgasamutsukA / salajjA cAntike sakhyAH pAtu naH pArvatI sadA // 303 // ' atrautsukyalajjayozca sandhirdevatAviSayaratibhAvasyAGgam / 'pazyet kazci, cala capala re, kA tvarA'haM kumArI hastAlamba vitara hahahA vyutkramaH kaasiyaasi| itthaM pRthvIparivRDha ! bhavadvidviSo'raNyavRtteH kanyA kazcit phlkislyaanyaaddaanaa'bhidhtte||30||' dviSAM mRgazastAH pazyatAM preyasIM zliSyanti praNamanti lAnti paritazcumbanti te sainikAH / asmAkaM sukRtairTazornipatitasyaucityavArAnnidhe! vidhvastA vipado'khilAstaditi taiH pratyarthibhiH stUyase // ' atra prathamArdha sainikaniSThaH zRGgAro'nanuraktastrIviSayakatayA parastrIviSayakatayA ca pravRtta ityAbhAsaH, parArdhe punaH pratyarthiniSTho ratirUpo bhAvaH prakRtarAjarUpazatruviSayakatayA''hAryatayA pravRtta ityaabhaasH| evametau rasabhAvAbhAsau kavigatasya rAmaviSayakasya rati bhAvasyAGgam / bhAvaprazame guNIbhUte samAhitamityuktam , tatra samAhitapadArtha nirdizati-samAhitamityAdinA / spaSTam / parIhAraprazamAvabhinnArthau iti bhAvasya prazamo'pi parIhArAparaparyAyaH samAhitanAmA'laGkAra iti bhAvaH / udAharati-yathA-'aviralakaravAlakampanaraviralaM nirantaraM yAni karavAlakampanAni talavArasaJcAraNAni taiH / tathA-kuTItarjanagarjanairdhakuTIbhistarjanAni 'chindhibhindhi' ityAdInIGgitodbhAvanAni ca garjanAni ceti taistathoktaiH / muhaH / he rAjan !-tava / vairiNAM zatrUNAm / madaH / 'ya' iti shessH| ddRshe| sH| tava / IkSaNekSaNAdIkSaNayornetrayorIkSaNaM dRSTipAtastasmAt / yadvA-tava / IkSaNe darzane / kSaNAdityarthaH / kvApi / gtH| vaitAlIya vRttam / tallakSaNaM cokaM prAk // 301 // ' udAhRtamathai nirdizati-avetyAdinA / spsstthm| .. bhAvodayAdIn lakSayati-188 bhAvasya nirvedAdeH / ca / udaye / sandhI 'tayoriti zeSaH / mizratve sammekane 'teSA' miti zeSaH / ca / tadAkhyakA rasA bhAvodayAdirUpA''khyA yeSAM tthoktaaH| 'tadAkhyakA' iti padaM vyAcaSTe-tadetyAdinA / spaSTam / udAhartumAha-krameNetyAdi / spaSTam / 'muhadbhimitraiH / saha / madhupAnapravRttAmadyapAnaparAyaNAH / he rAjan ! te tava / vairiNaH zatravaH / kuto'pi / tvannAma / zrutvA / viSamAM saGkaTapradhAnAm / dazAmavasthAm / lebhire labdhavantaH // 302 // udAhRtamathai nirdishti-atretyaadinaa| spaSTam / 'janmAntarINaramaNasya janmAntare (dakSagRhe janmani) bhava iti, tAdRzo'sau ramaNo nAyakaH ( mahezvaraH) tasya / aisanasamutsukA'jasane samutsukotkaNThitA / ata eva-sakhyAH / antike| ca ( tathA vyApAre) shjaa| paarvtii| sNdaa| no'smAn / pAtu rakSatu // 303 // ' udAhRtamathai nirdizati-atretyAdinA / spaSTam / hai pRthvIparivRDha pRthvyA; pArevuDho'dhipastatsaMbuddhau tathokta ! 'prabhuH privRddho'dhipH|' ityamaraH / araNyavRtteraNye vane vRttinivAso yasya tAdRzasya / bhavadvidviSo bhavato vidviT zatrustasya / knyaa| phalakisalayAni phalAni ca kisalayAni navapallavAzceti tAni / AdadAnA gRhNantI stii| kazcit ko'pi janaH / pazyeta rahasya
Page #884
--------------------------------------------------------------------------
________________ 306 sAhityadarpaNaH / [ dazama: atra zaGkA'sUyAdhRtismRtizramadainyavibodhautsukyAnAM zabalatA rAjaviSayaratibhAvasyAGgam / iha kecidAhuH -- ' vAcyavAcakarUpAlaGkaraNamukhena rakhAdyupakArakA evAlaGkArAH / rasAdayastu vAcyavAcakAbhyAmupakAryA eveti na teSAmalaGkAratA bhavituM yuktA' iti, anye tu 'rakhAdyupakArama - treNehAlaGkRtivyapadezo bhAktazcirantanaprasiddhyA'GgIkArya eva' iti, apare ca - 'rasAdyupakAramAtreNAlaGkAratvamukhyatA, rUpakAdau vAcyAdyupadhAnam ' ajAgalastana' nyAyena / ' iti / abhiyuktAstu - jAnIyAt ( iti zaGkA taddhetuzca vyaGgayA saGgopanIya puruSaceSTA ) / re capala svacchandAcaraNazIla ! calApayAhi ( ityasUyA, taddhetuzca paratra rAgAnaucityaM vyajyate ) / kA / tvarA / satvaraM gamane ko heturiti bhAva: ( iti dhRtiH, taddhetuzcAnurAgaprAbalyam ) / ahaM tvayA gRhyamANetyarthaH / kumArI kanyA ( iti svAtmanastatra prAgalbhyajJAnena smRtiH, taddhetuzca tatkulInaM tvavyaGgayam ) / hastAlambaM hastarUpamAlambanam / vitara dehi ( iti zramaH, taddhetuca tatsaukumArya vyaGgam ) / hahahA kaSTaMkaSTam ( iti dainyam, taddhetuzca madanabAdhayA kiMkartavyatAvimUDhatvam ) / yutkramo'narthAcaraNamidam ( iti vibodhaH, taddhetuzca svasvarUpaparicintanam ) / kva kutra / asi tvamiti bhAvaH ( idamavyayam ) / yAsi 'mAM vihAye'ti zeSaH ( ityautsukyam, taddhetuzca punaH kandarponmAdaprAbalyam ) / ittham ityevam / kaJcitkamapi svamanoharaM yuvAnamiti bhAvaH / abhidhatte / kiJcidudbhUtatAruNyAyAH prastutarAjazatru kanyAyA vanavAse phalAdyAharaNe kriyamANe kasmiMzcijjAtAnurAgAyA avasthAvarNanamuddizya prakRtarAjastutiriyam / mandAkrAntAchandaH // 304 // ' udAhRtamartha nirdizati - atretyAdinA / spaSTam / samprati rasavadAdInAmalaGkAratvaM nirNayate - iha / kecit / AhuH / 'vAcyavAcakarUpAlaGkaraNamukhena vAdhyo'rthazca vAcakaH zabdazceti tayo rUpaM svarUpaM tasyAlaGkaraNaM zobhAjananaM tadeva mukhaM dvAraM tena / rasAdyupakArakAH / eva / alngkaaraaH| rasAdayo rasabhAvarasAbhAsabhAvAbhAsabhAvaprazamAdayaH / tu / vAcyavAcakAbhyAmarthena zabdena ca / upakAryAcamatkAryAH / eva / iti / teSAM rasAdInAm / alaGkAratA'laGkAravyapadezabhAktvam / bhavitum / na / yuktA / iti / idaM tattvam- prakAzakArAdayaH - ' upakurvanti taM santaM ye'GgadvAreNa jAtucit / hArAdivadalaGkArAste'nuprAsopamAdayaH // ' ityAdinA'laGkArANAM rasAdyupakArakatvamAtraM, rasAdInAM ca tadupakAryatvaM manyamAnA rasavadAdInAmalaGkAravyapadezabhAkatvaM na manyante / ityeva keSAJcinmatatveneha nirdiSTam / iti / anye rasavadAdInAmapyalaGkAravyapadezyatvaM manyamAnAH kuvala. yAnandakArAdaya iti bhAvaH / tu / 'iha rasavadAdau / alaGkRtivyapadezo'laGkAra iti vyapadezaH / rasAdyupakAramAtreNa / mAtrapadena' zabdArthadAre' tyasya vyavacchedaH / bhAkto gauNaH / athApi cirantanaprasiddhayA prAcInAnAmmatAnurodhena / aGgIkAryyaH / eva / ' iti 'AhuH' iti pUrvato'nveti / idaM tattvam - zabdArthadvArA rasAdyupakArakatvenAlaGkAratvaM mukhyam, rasAdyupakArakatvamAtreNAlaGkAratvaM punargauNam / ata eSAM guNapradhAnabhAvamaGgIkRtya zabdArthopaskAramantarA'pi svIkAryo'laGkArabhAvo bhAkta: 1 etena keSAMcinmataM parAstamiti boddhavyam / iti / apare rasakdAdInAmapi mukhyamalaGkAratvammanyamAnAH / ca / 'rasa|pakAramAtreNa / mAtra padena zabdArthopaskArApekSAvyudAsaH / alaGkAratvamukhyatA mukhyamalaGkAravyapadezyatvam / rasAdyupakArakatvamevAlaGkAratvam natu zabdArthopaskAradvAretyevAlaGkArasAmAnyalakSaNam, evaM ca-rasavadAdInAM pradhAnabhUtarasAdyupakArakatayAlaGkAratvammukhyamiti bhAvaH / nanvevaM rUpakAdeH kA vyavasthetyAzaGkayAhuH - rUpakAdau / vAcyAdyupadhAnaM vAcyAdeH zabdArthayorupadhAnamupaskArakatvam / 'ato'trAlaGkAratva' miti zeSaH / 'ajAgalastana' nyAyenA jAgale lambamAnaH stano yathA dugdhAnupayogitve'pi stanatvena yathA vyavahiyate tathA - rUpakAdau vAcyAyupadhAnaprayuktamalaGkAratvaM gauNamiti bhAvaH / ' iti 'Ahu' riti pUrvato'nveti / idaM tattvam-rasavadAdau gauNamalaGkAratvannAGgIkAryam, pratyuta zabdArthamAtrAvaSTambheSu / alaGkAratvaM hi rasAdyupakArakatvam, taca - atrAGgabhUtasya rasAdeH pradhAnabhUtarasAdyupakArakatayA'nugatam / rUpakAdau ca tadabhAvAdalaGkAratvasya gandhamAtram / iti / idaM cAvadheyam - rasavadAderalaGkAratvaM nAstyeveti yat kecidAhuH, tattu parAstam / athAtra vipratipattireSaiva yat- kecidrasavadAdegaNam anye rUpakAderalaGkAratvamAhuH / iti / evaM pareSAmmataM nidarzya mahanIyAnAmprataM darzayan svamatasyApi tadanukUlatvaM sUcayati-abhiyuktA mAnyAH / tu /
Page #885
--------------------------------------------------------------------------
________________ pAracchedaH.] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / 'svavyAkavAcyavAcakAzupakRtairaGgabhUta. rasAdibhiraGgino rasAdervAcyavAcakopaskAradvAreNopaku. rvadbhiraLakRtivyapadezo labhyate / samAsoktau tu nAyikAdivyavahAramAtrasyaivAlaGkRtitA, na svAsvAdasya, tasyoktarItivirahAt / iti manyante / ata eva dhvanikAreNoktam--.. 'pradhAne'nyatra vAkyArthe yatrAGgaM tu rasAdayaH / kAvye tasminnalaGkAro rasAdiriti me mtiH||' ... yadi ca rasAyupakAramAgheNAlaGkRtitvaM tadA vAcakAdiSvapi tathA prasajyeta / evaM ca-yacca 'svavyaJjakavAcyavAcakAdyupakRtaiH svamaGgabhUtaM rasAdi tasya vyaJjakaM yad vAcyavAcakAdi zabdArthakAkvAdi tenopakRtAbhivyaktiM nItAstaiH / aGgabhUtairapradhAnabhUtaiH / rsaadibhiH| Adipadena bhAvAdInAM grahaNam / aGginaH pradhAnabhUtasya / rsaadeH| sambagdhasAmAnyavivakSayA karmaNi SaSThIyam / vAcyavAcakopaskAradvAreNa vAcya. vAcakayoH zabdArthayorupaskAraH sAhAyyaM sa eva dvAraM tena, zabdArthasAhAyyeneti bhAvaH / upakarvaddhirupakAraparAyaNariti bhAvaH / alkRtivypdeshH| labhyate(rasAdibhiriti kartapadam) / idamuktam-zabdArthAdinA rasAderabhivyaktiH, so'pi aparasya rasAderabhivyaktI hetuH / ataH-yasya rasAderabhivyaJjako yo rasAdistadapekSayA'sya gauNatvam ( upakArakatvam ) etadapekSayA ca tasya pradhAnatvam (upakAryyatvam ) etadubhayApekSayA ca vAcyavAcakAdergauNatvam (upakArakatvam) etadapekSayA'pradhAnarasodyapekSya gauNasya rasAderapi pradhAnatvam (upakAryatvam) / evaM ca rasAyupakArakarva zabdadi rasAdezcetyubhayorapi sampratipannam / tatra-rasAde rasAyupakArakatvaM zabdAdidvArakam , zabdAdeH punaH khakhadvArakameveti vizeSaH / kintu-alaGkArANAM rasAyupakArakatvaM zabdAdidvAretyubhayoti nirvivAdam / evaM satiupamAde rasavadAdezca mukhyamevAlaGkAravyapadezArhatvam / iti / nanu tarhi samAsoktau kathamalaGkAravyapadezyasvam ? tatra hi nAyikAdivyavahArAropajanyasyAkhAdasyAlaGkAratvam , AsvAdazca rasAdyabhinna evetyevaM rsaayupkaarktvaabhaavH| ityAzaGkayAha-samAsoktau / tu / nAyikA''divyavahAramAtrasya (mAtrapadenAsvAdasya vyavacchedaH purastAdeva vkssyte)| eva / alakRtitA'laGkAravyapadezabhAktvam / AsvAdasya nAyikAdivyavahArAropakAryAkhAdasya / tu / na / nanvatra kA bAdhetyAhuH-tasyAsvAdasya / uktarItivirahAd vAcyavAcakAdidvArA rasAyupakArakatvAbhAvAt / ida. muktam-samAsoktAvapi rasAyupakArakatvamAdAyaivAlaGkAratvam , tacItra nAyikA''divyavahArasya / ata eva-'vAcyavAcakAdyupakRte rityatrAdipadasya nivezaH / AsvAdasyeti tu nAsmAkaM pakSaH / tasyAlaGkAraryatvenaivAbhimatatvAt / iti / ' iti / manyante (abhiyuktA ityanena smbndhH)| nanu ekasya rasAderupakArakatvamaparasyopakAryyatvaM kalpayitvA kimiti rasavadAdyalaGkAratvaM samarthyate'tra bhavadbhirityAzaGkaya tduppaadyitumaah-atH| yatastathA manyante tata' iti bhAvaH / eva / dhvanikAreNa / uktam / 'rsaadyH| tu punaH / yatra / anyatra svasmAt ( apradhAnApekSayA) bhinne / ata evapradhAne ( alaGkArye ) / vAkyAthai vibhAvAdau rasAdAviti yAvat / aGgamaGgabhUtAH / tasmin / kAvye rasAdau / rasAdiraGgabhUtaH 'sa' iti zeSaH / alaGkAro'laGkAravyapadezyaH / iti / me mama 'dhvanyAlokakarturAnandavardhanAcAryasyetyarthaH / matiH siddhAntaH // ' 'iti' iti zeSaH / / evaM sarvatobhadraM siddhAntamupapAdya 'iha kecidAhu'rityAdinA darzita mataM 'anye tu' ityAdinA darzitena matena nirAkRtam, athaitadapi nirAkartumabhiyuktAnAM ca mataM prakArAntareNa draDhayitumAha-yadi ca / rasAyupakAramAtreNa / mAtrapadena zabdArthadvAre tyasya vyavacchedaH / alaGkRtitvamalaGkAravyapadezyatvaM svIkriyeteti bhAvaH / tadA / tathA rasAdyupakAramAtratvamAdAyeti bhAvaH / vAcakAdiSu zabdAdiSu / 'vAcyAdiSu' iti pAThAntare'rthAdiSvityarthaH / api / 'alaGkAratvaM mukhyatayA' iti zeSaH / prasajyeta / idaM tattvam-yadi rasAyupakArakatvamalaGkAratvamiti manyamAnairapi bhavadbhiH rUpakAdiSu tu vAcyAdyupadhAnam, 'ajAgalastana'nyAyena iti kathamucyate, rUpakAdInAM dUramAstAM kathA, kintu tathA vAcakAdyupadhAneSu punaruktavadAbhAsAdiSvapi alaGkAratvammukhyamApadyate, rasAyupakArakatvamAtrasya tatrApi sattvAt / iti apareSAmmatamapi na samyak / iti / evamapareSAM mataM nirasya matAntaraM nirAkatumupakramateevamabhiyuktAnAM siddhAntasya dhanikArAdyanukUlatvena grAhyatvopapAdanAt / ca / yat / ca tu (idaM 'vAcyavAcaka
Page #886
--------------------------------------------------------------------------
________________ 308 sAhityadarpaNaH / ([ dazama: duktam, 'rasAdInAmaGgitve rasavadAdyalaGkArAH, aGgatve tu dvitIyodAttAlaGkAraH' iti, tadapi parAstam / 189 yadyeta evAlaGkArAH parasparavimizritAH // 150 // tadA pRthagalaGkArau saMsRSTiH saGkarastathA / yathA laukikAnAmalaGkArANAM parasparamizraNe pRthakUcArutvena pRthagalaGkAratvam, tathoktarUpANAM kAvyAlaGkArANAmapi saMsRSTisaGkarAkhyau pRthagalaGkArau / tatra 190 mitho'napekSayaiteSAM sthitiH saMsRSTirucyate // 151 // eteSAM zabdArthAlaGkArANAm / yathA rUpAlaGkAramukhena'ityAdinA darzitaM smArayati ) / kaizcit / uktama / 'rasAdInAm / aGgitve pradhAnatve / rasavadAdyalaGkArAH / aGgatve'pradhAnatve / tu / dvitIyodAttAlaGkAraH / ' iti / tat / api ( idaM keSAJcidanyeSA - mapareSAM ca matasya grAhakam ) / parAstam / idamuktam- dhvanikAroktadizA'bhiyuktAnAM siddhAntena cAGgabhUtAnAM sAdInAM pradhAnarasAdyupakArakatvamAdAya rasavadAdyalaGkAratvaM natu pradhAnabhUtAnAM rasAdInAmiti 'rasAdInAmaGgitve rasavadAdyalaGkArA' iti parAhatam / atha - aGgatve dvitIyodAttAlaGkArasvIkAro'pyetenaiva parAhataH, aGgatve rasavadAdyalaGkAratvasya taiH svIkRtatvAt / iti / evaM zuddhA alaGkArA darzitAH, athaiSAM melane'laGkArAntaradvayamupapAdayati - 149 yadi / ete darzitAH zuddhAH punaruktavadAbhAsAdaya upamA''dayazcetyarthaH / eva / alaGkArAH / parasparavimizritA anyo'nyaM melanaM bhavanti / tadA / sRSTiH / tathA / khaGkaraH / iti pRthaganyau / alaGkArau / ' jJeyA' viti zeSaH // 150 // tadeva spaSTambodhayituM vivRNoti - yathA / laukikAnAm / api kimpunara laukikAnA' miti zeSaH / alaGkArANAm / parasparamizraNe / pRthakcArutvena vilakSaNacamatkAratvena / 'amizritAlaGkArApekSayA iti zeSaH / pRthagalaGkAratvam / tathA / uktarUpANAmabhihitalakSaNAnAm / kAvyAlaGkArANAm / parasparamizraNe / saMsRSTisaGkarAkhyau / pRthak / alaGkArau / ayambhAvaH - yathA - ekatrAGge ( kaNThAdau ) aneke'laGkArA apRthaktayopanItAH pRthagbhUtAmeva kAmapi zobhAmupapAdayante, yathA vA kenApi zilpipaTunA'nekAlaGkArakAryakAritvamupapAdayituM tattatsarUpa eka evAlaGkArastathopapAdyate sa yathA kAmapi zobhAM sampAdayan tattadekataratvaM na jahAti; tathA - kvacidalaukikA api alaGkArAstilataNDulanyAyena kvacinIrakSIranyA mizritAH kAmapi pRthagbhUtAM zobhAM janayantIti teSAM melanaM saMsRSTisaGkaravyapadezyam / atraivAnuktAnAM parairuktAnAmanyeSAmalaGkArANAmantarbhAvastasyatasya mizritAlaGkAratvAvirahAt / ata eva - ' atyuktiradbhutAtathyazauyaudAryAdivarNanam' ityukto 'tyuktyalaGkAro'tizayoktyudAttayoH, 'prAsiddhatvaguNotkarSo'nuguNaH parasannidheH / ityukto'nuguNa udAttatadguNayo:, 'asambhavo'rthaniSpattera sambhAvyatvavarNanam / ityukto'sambhavo vyAjoktivirodhodAttAnAm, 'yasmin vizeSasAmAnyavizeSAH vikakharaH / ' ityukto vikasvaro'rthAntaranyAsasyAdyayorbhedayormelanam / evamasamodAharaNAtulyayogitvAdInAmapi anekAlaGkArAntaravaicitryamUlatvaM yAthAtathyena bodhyam / iti dikU / evaM saMsRSTisaGkarayoH sAmAnyaM lakSaNaM darzayitvA vizeSaM darzayati-tatra - 190 eteSAM nirutAlaGkArANAm / mithaH / anapekSayopakAyoMpakArakatvopekSayA / sthitiH / 'tilataNDulanyAyene 'ti zeSaH / saMsRSTiH / ucyate / ayambhAvaHyathA tilataNDula mizraNaM parasparamanupakAryAnupakArakatvena sthitaM tathA yatra padye gaye vA zAbdayoH zAbdArthayoH zAbdA rthayorvA 'laGkArayoH sthitiH saMsRSTipadAbhidheyA / sA yathA - ' vadana saurabhalobhaparibhramandramara ! sambhrama sambhRtazobhayA / calitayA vidadhe kalamekhalAkalakalo 'lakaloladRzA'nyayA // ' iti, atra vRttyanuprAsayamakayoH sadbhAvAt / 'limpatIva tamo'GgAni varSatIvAJjanaM nabhaH / asatpuruSaseveva dRSTirniSphalatAM yatA // ' iti, atra hyupamotprekSayoH tRtIyA tu svayamudAhariSyate / iti // 151 // kArikAM sugamayituM tatkaThinAMza sugamayati- eteSAmityAdinA / spaSTam /
Page #887
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA nyAmpamA smetH| * 'devaH pAyAdapAyAnaH smerendIvaralocanaH / saMsAradhvAntavidhvaMsahasaH kaMsanipUdanaH // 305 // ' aba 'pAyAdapAyA'diti yamakam , 'saMsAradhvAntavidhvaMsahaMsa'ityAdau cAnuprAsaH iti zabdA. laGkArayoH saMsRSTiH / dvitIyapAde upamAdvitIyAdhaM ca rUpakam ityAlaGkArayoH saMsRSTiH / ubhayoH sthittvaacchbdaarthaalngkaarsNsRssttiH| 191 aGgAGgitve'laGkRtInAM tadvadekAzrayasthitau / sandigdhatve ca bhavati saGkarastrividhaH punaH // 152 // aGgAGgibhASo yathA 'bhaakRssttivegvigldbhujgendrbhognirmokpttttprivessttnyaa'mburaasheH| . manthavyathApyupazamArthamivAzu yasya mandAkinI ciramaveSTata pAdamUle // 306 // ' udAharati-yathA-saMsAradhvAntavidhvaMkhahaMsaH saMsArazvarAcarAtmakaM jagadeva dhvAntamavidyAvijRmbhitatvAdandhakArastasya vidhvaMsastatra haMsaH saryaH / 'bhAnasaH sahasrAMza rityamaraH / merenTIvaralocanaH smere praphulle indIvare nIlakamale tallocane yasya tathoktaH / kaMsaniSUdanaH kaMsAriH / devaH / apAyAt klezAt / no'smAn / pAyAdakSat // 305 // ' atra zabdArthAlaGkArANAM sthityaMzanirdezapUrvakaM mizraNa nirdizati-atretyAdinA / spaSTam / yathA vA-'AnandamantharapurandaramuktamAlyaM maulau haThena nihitaM mahiSAsurasya / pAdAmbujaM bhavatu me vijayAya maju-maJjIrasiJjitamanoharamambikAyAH // ' iti, atra hi-anuprAsopamayoH saMsRSTiH / gadye punariyaM kAdambaryAdau yathAtathaM svayaM drssttvyaa| saGkaramupapAdya lakSayati-191 alaGkRtInAmuktAlaGkArANAm / aGgAGgitve gauNapradhAnatve / tadvat tathA / ekAzrayasthitAvekaH pAdarUpaH padarUpaH padyarUpo vA''zraya AdhArastatra sthitistasyAm / sandigdhatve sAdhakabAdhakAbhAvena sthitatve / ca |sngkrH| punH| trividhH| bhavati / ayambhAvaH-saGkaratrividhaH, aGgAziva-kAzrayatva-sandigdhatvabhedAt / tatra-aGgAGgitvaM nAma vAtantryamaprAptatayopakAryopakArakatvaM gatatvam / tathA''huH 'avizrAntijuSAmAtmavyaGgAGgitvaM tu sngkrH|' iti / ekAzrayatvaM nAma ekatra pade pAde vAkye vA vyavasthitatvam / sandigdhatvaM ca dvayorbahunAM vA sAdhakabAdhakAbhAvenaikatrAviruddhasamAviSTatvam / idaM bodhyam-ayaM prAyaH-nIrakSIranyAyenAsphuTapArthakyenAlaGkAramizraNamUlaH, ata evAsya zAbdayorArthayoreva vA ekatra samAveze sambhavati / zAbdArthamizraNamUlatve nIrakSIrasAdRzyAnupapatteH / prAyaHpadena-ekAzrayatve zAbdArthamizraNamUlatve'pi na kSatiArati sUcitam // 152 // ____ aGgAmitvaprabhedaM saGkaramudAhartumAha-aGgAGgItyAdi / spaSTam / 'aakRssttiityaadi| . . 'mandAkinI AkAzagaGgA lakSaNayA gajetyarthaH / 'mandAkinI viyadgajhe' tyamaraH / yasya yatpadavAcyasya, yadvA-I lakSmIH patnItvenAsyAstIti tasya,lakSmIpatarityarthaH / amburAzeH samudrasya, yadvA-lakSaNayA tadabhinnasyetyarthaH / zyAminA sevyatvena ceyaM lakSaNA(asminpakSe yasyeti vizeSyam ) / Azu / manthavyathAvyupazamArthaM manyasya manthanasya, yadvA manthe manthane yA vyathA tasyA vyupazamo vizeSeNopazamanaM tadartham / iva / pAdamUle ekdeshe,ydvaacrnnsmiipbhaagau| 'pAdA razmyaghrituryAzA'ityamaraH / AkRSTi...AkRSTerAkarSaNasya vego'tyantatvarayA vidhAnaM tena vizvalan dUrIbhavan bhujagendrasya vAsukerbhoga(sya)nirmokaH (kaJcukaH) eva paTTo bandhanavastraM yadvA-....nirmoka: paTTa iveti, sa eva pariveSTanA paritaH pravahaNaM pratyavarodhyAvasthAnaM vA tayA 'tacchaleneti vivRtikArAH / ciraM cirakAlaM vyApya / aveSTata paryavahat pratyavarodhya vA'tiSTat / vasantatilakaM vRttam , tallakSaNaM coktaM prAk // 306 // '
Page #888
--------------------------------------------------------------------------
________________ 310 ... saahitydrpnnH| ... [ dazamaH .... atra nirmokapaTTApatadhanena mandAkinyA Aropa ityapaGgatiH, sA ca mandAkinyA vastuvRttena yatpAdamUlaveSTanaM taccaraNamUlaveSTanamiti zleSamutthApayatIti tasyAGgam / tasyAzca pAdamUlaveSTanameva caraNamUlaveSTanamityatizayokterajhama,atizayoktizca 'manthavyathAvyupazamArthamive'tyutprekSAyA aDam, utprekSA cAmburAzimandAkinyo yakanAyikAvyavahAraM gamayatIti samAsoktaraGgam / yathA vA 'anurAgavatI sandhyA divssttpurHsrH| aho daivagatizcitrA tathA'pi na smaagmH||307||' atra samAsoktivizeSoktaraGgam / sandehasaGkaro yathA-- 'idamAbhAti ruciraM bhindAnaM santataM tmH| amandanayanAnandakaraM maNDalamaindavam // 308 // ' svaSTanAtmatayAra te / iticcaraNamAta yAvat satyalaGkAraH tvAt iti alaGkArasAGkaya nirdizati-atrodAhRte padye / nirmokapaTTApahnavanena nirmokapaTTasya pariveSTanAtmatayA pratipAdaneneti zeSaH / mandAkinyAH / AropaH 'asyAH pariveSTana (pAritaH pravahaNa) rUpatvAt'iti zeSaH / iti / apahatiH 'prakRtaM pratiSidhyAnyasthApanaM syaadpdbhutiH| iti vakSyamANalakSaNo'pahRtyalaGkAraH / saaplutiH|c / mandAkinyAH / vastuvRttena vastunaH kharUpasya vRttamitivRttaM nirvacanamiti yAvat tena / yatpAdamUlaveSTanaM yasyAmburAzeH pAdamUla ( ekadeza ) veSTanamiti tathoktam / eva / taccaraNamUlaveSTanaM tasya zrIpataiH caraNamUlaveSTanam / iti / zleSam / utthApayatyarthazaktyA nirUpayati / iti / tasya zleSasya / ajhaM paripoSikA / tadevopapAdayati-tasyA ityAdi / ayambhAvaH-pAdamUlazabdasya ekadezeticaraNasannidhAneti cArthaH / pAdamUlazabdasya parivRttAvapyuktasyArthasyAparivRttiH, evaM pariveSTanazabdasyApi arthadvayam / prakaraNasya ca gaGgAyAH samudravyathAvyupazamaparatve . bhagavadvyathAvyupazamaparatve ca samAnatayA zleSaH, asyopakArikA nirmokapaTTamapahRtya tatra pariveSTanAropeNottambhitA'pahutiH, asyA asattve tatparipoSAbhAvAt / iti / atizayoktiH / samudralakSmIpatyorbhede'pyabhedAdhyavasAyarUpo'tizayoktyalaGkAraH / ca / 'manthavyathAvyupazamArthamive'tyutprekSAyAH ( ivazabdavAcyAyAH) / aGgam / ayambhAvaH-ivazabdapratipAdyotprekSA, amburAzipadArthasya samudrAtmakatve'pi yat(lakSmIpati ) padArthena vizeSyeNa vizeSaNatAmupapAdayituM tayorabhedAdhyavasAye'tizayoktizca, anayoratizayoktirUprekSAyAH paripoSikA, tAM vinottambhitAyA apyasyA aparipoSAt ( acamatkArakatvAt ) / samudrasya jaDatayA manthavyathAyA asambhavAt, tatra viSNusAdRzyamudbhAvyaiva gaGgAyA manthavyathAvyupazamaparatvotprekSaNasya yaucityam / iti / utprekssaa| ca / amburAzi (samudra-viSNu) mandAkinyoH / nAyakanAyikANyavahAram / gamayatyavagamayati / iti samAsokteH / aGgaM paripoSikA / . udAharaNAntareNa viSayakAThinyaM parihartumAha-yathA vA / spaSTam / 'anvityAdi / sandhyA (tadAtmanA vyavahRtA naayikaa)| anurAgavatI lauhityavatI premavatI cetyarthaH / divasaH (tadAtmanA vyavahRto nAyakaH ) / tatpuraHsarastasyAH sandhyAyAH (tadAtmanA vyavahRtAyA nAyikAyAH) puraHsaraH purovatI / aho Azcaryam / daivagatiH prArabdhodayaH / citrA vilakSaNA / yat-tathA'pi tayoH pAzcAttyapurastyayoH sandhyAdivasayoH / samAgamaH parasparaM melanam / na / 'sambhavatIti zeSaH // 307 // . udAhRtamartha nirdizati-atra / samAsoktiH 'sandhyAdivasayornAyikAnAyakavyavahAramUleti' zeSaH / vizeSokteH 'sati hetau phalAbhAve vizeSokti' rityaktasya sandhyAdivasayoH pAzcAttyapurastyarUpe heto satyapi samAgamarUpasya kAryasyAniSpattimUlasya 'aho'ityAdinoktanimittasyAlaGkAravizeSasya / anggm| - kramavazena prAgudAhAya'syApi ekAzrayAnupraviSTatvasya sandehasaGkarAtirikko viSaya iti ekAzrayAnupraviSTatvamanudAhRtya sandehasaGkaramevodAhartumAha-sandehasaGkaraH / yathA-'santataM samyagvyAptaM vipulIbhUtaM vA / tamo'ndhakAraM smarajanitamajJAnaM vA (krm)| bhindAnaM nivartayantam / amandanayanAnandakaramamandaM yathA syAttathA nayanayorAnandastasya karamutpAdakam / aindavamindusambandhi / idam / ruciram / maNDalaM bimbam / AbhAti // 308 //
Page #889
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA sametaH / * atra kiMmukhasya candratayA'dhyaghasAnAdatizayoktiH ? uta idamiti mukhaM nirdizya candratvAropAdrUpakam ? athavA idamiti mukhasya candramaNDalasya ca dvayorapi prakRtayorekadharmAbhisambandhAtulyayogitA? Ahosvit candrasyAprakRtatvAddIpakam ? kiMvA vizeSaNasAmyAdaprastutasya mukhasya gamyatvAt samAsoktiH ? yaddhA aprastutacandravarNanayA prastutasya mukhasyAvagatirityaprastutaprazaMsA ? yadA manmathoddIpanaH kAlaH svakAryabhUtacandravarNanamukhena varNita iti paryAyoktiH ? iti bahUnAmalaGkArANAM sandehAt sndehsngkrH| yathA vA--'mukhacandraM pazyAmI' tyatra kiM mukhaM candra ivetyupamA ? uta candra eveti rUpakam ? iti sandehaH / sAdhakabAdhakayoddhayorekatarasya sadbhAve punarna sndehH| yathA-'mukhacandraM cumbati' ityatra cumbanaM mukhasyAnukUlamityupamAyAH sAdhakam , candrasya tu pratikUlamiti rUpakasya bAdhakam / 'mukhacandraH prakAzate' ityatra tu prakAzAkhyo dharmo rUpakasya sAdhako mukhe upacaritatvena sambhavatIti nopmaabaadhkH| - udAhRtamathai nirdizati-atretyAdinA / spaSTo'rthaH / idaM tattvam-idaMpadArthasya mukharUpatve'pi candratayA'dhyavasAnAdatizayoktiH 'bhede'pyabheda'ityuktalakSaNA nirbAdhA, idaMpadavAcyaM mukhamuddizya candrarUpeNa rUpaNApakaM 'rUpakaM rUpitAropAdviSaye nirphnve|' ityuktalakSaNaM ca nirbAdham / idampadavAcyammukhamaindavamaNDalapadavAcyaM candrabimbaM ca yadi prakRte, tayozca santatatamobhedanAdirUpasya dharmasya samAnatayA nirdezAttulyayogitA 'padArthAnA prastutAnAmanyeSAM vA yadA bhavet / ekadharmAbhisambandhaH syAttadA tulyyogitaa||'ityuktaa ca nirbAdhA / idampadavAcyasya mukhasya prakRtatvamaindavamaNDalavAcyasya ca cecandrasyAprakRtatvam, ityevaM sthitau tayorekadhabhatvena dIpakam 'aprastutaprastutayordIpaka tu nigadyate / ityukta nirvAdha ca / idampadavAcyaM yadIndumaNDalaM prakRtaM, vizeSaNasAmyAd vadanavyavahAro vA yadi tatrAvagamyate tatsamAsoktiH 'samAsoktiH samaiyaMtra kAryaliGgavizeSaNaiH / vyavahArasamAropaH prastute'nyasya vastunaH // ' ityuktA nirbAdhA ca / yadi mukhavarNanaM prastutaM candrasyAprastutasya punarvarNanaM pratipAditaM tadaprastutaprazaMsA aprastutAprastutaM cedgamyate'ityuktA samAt (candrAt ) sama (mukha) rUpA nirbAdhA / ida' mityAdinA vA samprati suratAvasara iti bodhita cet paryAyoktiH 'paryAyoktaM yadA bhaGgathA gamyamevAbhidhIyate |'iti sphuTaM sampadyate / iti ityevam / bahUnAmatizayoktyAdInAm / alaGkArANAm / 'sAdhakabAdhakAmAvene'ti zeSaH / sandehAt / sandehasaGkaraH sandehena yuktaH sngkrH| - udAharaNAntaraM nirdizati--yathA-betyAdinA / spaSTam / idaM tattvam 'upamitaM vyAghrAdibhiH saamaanyaapryoge|' 211156 ityanena 'mukhaM candra ive'ti samAsAzrayaNe upamA nirbAdhA, 'mukhameva candra'iti samAsasya 'mayUravyasakAdayazca / ' 2 / 1 / 72 ityanenAzrayaNe rUpakaM ca / ubhytraapttybhaavaatsmaassyobhythoppttiH| iti / nanu sAdhakabAdhakayorekatara. sattve'pyasyAGgIkAraH syAdityAzaGkayAha-sAdhaketyAdi / dvayoH / sAdhakabAdhakayoH / nirdhAraNArtheya SaSThI saptamI vA / ekatarasya sAdhakasya bAdhakasyaiva vetyarthaH / punH| sdbhaave| sandehaH / na / atastavAsya viSaya iti bhAvaH / udAharati- ythaa| 'mukhacandraM cumbati' ityatra samAsasyopamArUpakobhayaghaTakatve'pi / cambanaM mukhasaMyogAnukUlavyApAraH / mukhasya / anukUlam / iti / upmaayaaH| sAdhakam / candrasya / tu / pratikUlam / iti / rUpakasya / bAdhakam / ato'tra nAlaGkAradvayaM, na vA tasya saGkara iti bhAvaH / 'mukhacandraH prkaashte|' ityatra / tu (idaM pUrvato vailakSyaNyadyotakam ) / prkaashaakhyH| dharmaH / rUpakasya / sAdhaka mukhe| upacaritatvenopacAreNa goNyA lakSaNayeti yAvat / sambhavati / iti / upmaabaadhkH| 'apI'ti zeSaH / na / 'ato'tropamArUpakayoH sandehasakara eveti kecita, 'saMsRSTirityapare prAhaH /
Page #890
--------------------------------------------------------------------------
________________ 312 * saahitydrpnnH| [dazama: * yathA vA--'rAjanArAyaNaM lakSmIstvAmAliGgati nirbharam / cazcalA'pi cirAyAtmadUSaNaM parimAya' sA // 302 // atra yoSita AliGganaM nAyakasya sAdRzyenocita'miti lakSamyAliGganasya rAjanyasambhavAdupamAbAdhakam , nArAyaNe sambhavAdrUpakam / evam-- 'vadanAmbujameNAkSyA bhAti cnycllocnm| rucirabhRkuTIzAli mdhursmitshobhnm||310|| atra vadane locanasya sambhavAdupamAyAH sAdhakatA, ambuje cAsambhavAdrpakasya bAdhakatA evaM 'vadanAmbuja'mityAdau sAdhAraNadharmaprayoge 'upamitaM vyAghrAdibhiH sAmAnyAprayoge' 221156 itivacanAdupamAsamAso na sambhavatItyupamAyA bAdhakaH / evaM cAtra mayUravyaMsakAditvAdrUpakasamAla eva / ekAzrayAnupravezo yathA mama 'kaTAkSeNApISatkSaNamapi nirIkSeta yadi sA tadAnandaH sAndraH sphurati pihitaashessvissyH| saromAJcodazcatkucakalazanirbhinnavasanaH parIrambhArambhaH ka iva bhvitaa'mbhoruhdRshH||311||' ythaa| vaa| 'sA prasiddhA / lakSmIH / caJcalA'sthirasvabhAvA / api| ciraay| AtmadUSaNaM svacAzcalyadoSam / parimArNya niHzeSya / nirbharaM sthirapremapUrvakam / rAjanArAyaNaM rAjaiva nArAyaNastam / tvAm / AliGgati // 309 // ' atra / 'yoSitastatkartRkamiti bhAvaH / nAyakasya / aalinggnm| sAdRzyena tattadanurUpeNa dAmpatyeneti bhAvaH / ucitam / ' iti / lakSmyAliGganasya lakSmIkartRkasyAzleSasya / rAjani / asambhavAt / 'ta'diti zeSaH / upamobAdhakam / nArAyaNe / sambhavAt / rUpakam / ayambhAvaH-rAjA nArAyaNa iveti samAsastadaiva samagamiSyata, yahi lakSyAliGganaucisyaM rAjanyabhaviSyat / atastadabhAvAdupamAyA bAdhaH, rUpakasya tu sampattiH / iti / evm| eNAkSyA mRganetrAyAH / caJcalalocanaM caJcale locane netre yasya tathoktam / rucirabhrakaTIzAli rucire ye bhRkuTI tAbhyAM zAlate zobhate ityevambhUtam / madhurasmitazobhanaM madhurasmitena zobhanaM ramaNIyam / vadanA. mbujaM vadanammukhamambujamiveti tathoktam / bhAti // 310 // / atra / vadane mukhe |locnsy / sambhavAt / upamAyAH / sAdhakatA / ambuje kamala / ca / asambhavAt / rUpakasya / baadhktaa| evam / 'vdnaambuj'mityaadau| sAdhAraNadharmaprayoge / 'ghadanasundarAmbuja'mityevaM pAThaparivRttAviti bhAvaH / 'upamitaM vyAghrAdibhiH saamaanyaapryoge|'2|1| 56 itiva. canAt ( iti sUtrAt ) / upamA (upamAghaTaka) smaasH| na / sambhavati / iti / upamAyAH / bAdhakaH? 'sAdhAraNadharmaprayoga' iti zeSaH / evaM tathAsati / ca / atra / mayUravyaMsakAditvAt 'mayUravyaMsakAdayazca / ' 2 / 1 / 72 ityanena sUtreNeti zeSaH / ruupksmaasH| eva / ayambhAvaH-'vadanasundarAmbuja mitsatra vadanameva sundarAmbujamityeva samAsaH, mayUravyaMsakAdigaNagatatvena tasya khIkArAt / natu 'vadanaM sundaramambujamiveti vadanaM' sundarAmbuja'mitsyapi vA samAsaH / etaddhaTakasya 'upamitaM vyAghrAdibhiH saamaanyaapryoge|' 2 / 1 / 56 iti sUtrasya sAmAnyAprayoga eva pravRttaH, atra ca 'sundare ti sAmAnyadharmavAcakasya prayogAt / iti / ekAzrayatvamudAhartumAha-ekAzrayAnupravezaH / yathA / mama-sA manoramatayA prasiddhA kAntA / yadi / ISa. tukSaNaM kiJcitkSaNAvadhi / api / kaTAkSeNa / api / nirIkSeta / tadA / pihitAzeSaviSayaH pihitA zeSA viSayA yena tAdRzaH / ata eva-sAndro nibiDaH / AnandaH pramodaH / sphurati / atha-ambhoruhadRzo'mbhoruhe iva dRzau yasyAstasyAH, kamalanetrAyAstasyAH kAntAyA ityarthaH / saromAzcodazcatkucakaLazanirbhinnavasanaH saromAzvamudaJcantau vardhamAnau kucakalazau tAbhyAM nirbhinnaM chinnaM vasanaM yatra tAdRzaH / parIrambhArambhaH parIrambhasyAzleSasyArambhaH /
Page #891
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH ] rucirAkhyayA vyAkhyayA smetH| 313 atra 'kaTAkSeNApISatkSaNamapI'tyatracchekAnuprAkhasya nirIkSete'tyatra kSakAramAdAya vRttyanuprAsasya caikAzraye'nupravezaH / evaM caatraivaanupraasaarthaapttylngkaaryoH| yathA vA--'saMsAradhvAntavidhvaMsahaMsa'ityatra ruupkaanupraasyoH| yathA vA--'kurabakA ravakAra NatAM yayuH' ityatra ravakAravakA' ityekaM 'bakAravakAra' ityekamiti ymkyoH| 'upasargasya ghaJyamanuSye bahulam / ' 6 / 3 / 122 iti dIrghaH / kaH / iva / bhavitA / tatra kiyAn pramodo bhAvIti na vettuM zakyata iti bhAvaH / manasA kAmapi bhAvayataH kasyApyuktiriyam / zArdUlavikrIDitaM vRttaM, tallakSaNaM coktaM prAk // 311 // ' udAhRtamathai nigamayati-avetyAdinA / spaSTo'rthaH / ayambhAva:-'cheko vyaJjanasaGghasya sakRtsAmyamanekadhA / ' ityuktaH chekAnuprAsaH 'anekasyaikadhA-sAmya'-mityAyukto vRttyanuprAsazca kSakAramAdAyottambhitazarIrau / anayozcaikasmin pAdarUpe Azraye pravezaH / vivRtaM caitattavAgIzaiH 'kaTAkSeNApISatkSaNamapI' tyatra varNa (k-e )-dvayaghaTitasya kSakArasya kramasvarUpAbhyAM sakRtsAmyAcchekAnuprAsaH, pazcAt-'nirIkSete ti kSakAramAdAya kramakharUpAbhyAmasakRtsAmyasambhavAd vRttyanuprAsaH / evaM caturthapAde'pi makArabhakAraghaTitavarNapiNDasya cchekavRttyanuprAsau veditavyau / ' iti / ayaM ca saGkara evapAdAzrayaH, ekapadyAzrayastu-anuprAsArthApattyalaGkArayoH, tathA hi-anuprAsadachekavRttyAtmA darzita eva, atha-'daNDApUpikayA'. nyArthAgamo'rthApattiAraSyate' ityukto'rthApattyalaGkAraH 'ka ive' tyatrArpitaH / iti / idaM bodhyam-ekAzrayatve tilataNDulanyAyasya caritArthatvena saMsRSTikhIkAraucitye'pi prAcAmAdezena sngkrsviikaarH| yadyapi-ekapadAzrayayoH sajAtikayoralaGkArayormizraNaM nIrakSIranyAyAnugatamiti tatra saGkaraH, anyathA saMmRSTiH / yathodAhariSyamANe 'ahiNa' ityatropamArUpakayorekapadAzritatvAtsajAtIyatvAnmizraNaM saGkara iti jyAyaH / evamudAhRte'nuprAsayoH sajAtIyatve'pi ekapadAzritatvAbhAvena mizraNaM saMsRSTiH, anuprAsArthApattyostu vijAtIyatvenaikapadAzritatvAbhAvena ca mizraNa saMsRSTiH sphuTeti vibhAgaH kartuM zakyate / ata eva-viSayasphuTIkaraNAyAnakadhodAhRtyAnte 'ahiNa' ityevodAhRtamiti ca vaktuM zakyaM tathA'pi 'kaTAkSeNApISatkSaNa' mityatra cchekavRttyorekapadAzrayatvAbhAve'pi ekapAdAzrayatvena nIrakSIranyAyasya sucaritatvena ca saGkara iti sahRdayAH / evamanekapadAzrayatve'pi ekapAdAzrayatvena saGkaropapattau ekAzrayatve kvacitsaGkaraH kvacit saMsRSTiriti kalpanamayuktam , viSayAnveSaNakliSTatvApatteH / ata eva-zAbdArthayorekapadagatatvena ekAzrayAnupraviSTatve'pi nIrakSIranyAyasya sucaritatvAbhAvena mizraNasya saMsRSTirUpatvam, athA'pi tatraiSa eva saGkaraH prakAzakArAdibhirudAhRtyAGgIkRtaH / iti| zabdArthAvalakArAbudAharati-yathA vetyAdinA / spaSTam / idaM tattvam-atra hi kaMsaniSUdanasya haMsatvena rUpaNAdrUpakam , dhakArottaravakAraghaTitavarNasAmyena cAnuprAsaH / evamanuprAsasya zAbdatvaM rUpakasya cArthatvam / iti| punarudAharati-yathA vA-'kurabakA raktavarNA amlAnAH / 'tatra zoNe kuryk'itymrH| ravakAraNatAM dhvaniparatvanimittata' matyarthaH / 'madhulihA'miti puurvto'nussjyte| yyuH| asya pUrvapAdatrayaM 'viracitA madhunopavanazriyAmabhinavA iva patravizeSakAH / madhulihAM madhudAnavizAradAH' iti / raghuvaMzasyedaM padyam / drutavilambitaM vRttaM, tallakSaNaM coktaM prAk // ' udAharaNIyaM sUcayati-ityatretyAdinA / spaSTam /
Page #892
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ dazamaH 314 . saahitydrpnnH| yathA vA--'ahiNaapaodarasiasu pahiassAmAiesu diasesu / mohai pasAriagiANaM NicioM moraviMdANaM // 312 // ' : atra pahiaslAmAiesu'ityekAzraye pathikazyAmAyitevityupamA / pathikasAmAjikaigviti rUpakaM praviSTam / zrIcandrazekharamahAkavicandrasunuzrIvizvanAthakavirAjakRtaM prabandham / sAhityadarpaNamamuM sudhiyo vilokya sAhityatattvamakhilaM sukhameva vitta // yAvatprasannendunibhAnanA zrI rAyaNasyAGgamalaGkaroti / tAvanmanaH sammadayan kavInAmeSa prabandhaH prathito'stu loke // iti zrImannArAyaNacaraNAravindamadhuvratasAhityArNavakarNadhAradhvaniprasthApanaparamAcAryakavisUktiratnAkarASTAdazabhASAvAravilAsinIbhujaGgasAndhivigrahikamahApAtrazrIvizvanAthakavirAjakRtI sAhityadarpaNe'laGkArasvarUpanirUpaNaM nAma dazamaH paricchedaH / - samAptazcAyaM sAhityadarpaNaH / ekapadagatatvenaikAzrayamudAharati-yathA veti / 'ahiNa' ityAdi / 'ahiNaapaodarasiasu abhinavapayo. darasiteSu abhinavA ye payodA jaladAstai rasitA dhvanizAlitAM nItAsteSu iti yAvat / abhinavatvena payodAnAM tarpaNakSamatvatadunmukhatve sUcite / pahiassAmAiesu pathikazyAmAyiteSu pathikA virahiNaH zyAmAyitA malina ivAcaritavanto yeSu tessu|ydvaa-'pthiksaamaajikessu'ityrthH pathikA eva sAmAjikA utsava(nRtya)darzakA yeSu tathAbhUteSviti bhAvaH / AhitAnyAditvAtparanipAtaH / diasesu divaseSu / paptAriagiANaM prasAritagrIvANAm / moravindANaM mayUravRndAnAm / NiciaM nRtyam / mohai mohayati / gAthAsaptazatyAH padyamidaM, gAthAchandaH, tallakSaNa coktaM prAk // 316 // udAhRtamartha nirdizati-atretyAdinA / spaSTam / viduSaH sambodhyAsya phalAnubhavAya prArthayate-'he sudhiyo vidvAMsaH sadasadvivecanapUrvaka sAramAtragrahaNapaTava iti yAvat / zrIcandrazekhara...zrIcandrazekhara eva mahAkavicandro mahAkaviSu (tArAgaNeSviva) candrabhUtastasya sUnuH putraH, so'sau vizvanAthakavirAjastena kRtastam / amum / sAhityadarpaNam / prabandham / vilokya / akhilamaGgopAGgasahitam / sAhityatattvaM sAhityasyAlaGkAra (pradhAna)-zAstrasya tattvaM tat / sukhamanAyAsam / eva / vitta yUyaM jAnIta / etadvilokanAnantaraM rasamaJjaryAderapyapekSA na bhaviSyatIti bhAvaH / vasantatilakaM vRttaM, tallakSaNaM coktaM prAk // paramAtmAnaM smaran pranyAbhyudayAya prArthayate-yAvadityAdinA / - yAvat / prasannendunibhAnanA prasanna AvaraNazUnyo ya industannibhamAnanaM mukhaM yasyAstathoktA / shriilkssmiiH| nArAyaNasya paramAtmanaH / aGgaM vakSaHsthalam / alaGkaroti / tAvat / eSa saahitydrpnnnaamaa| prbndhH| loke jagati / kavInAM viduSAm / manaH / sammadayan pramodaM nayan / prathitaH / astu / indravajrAchandaH, tallakSaNaM coktaM prAk // prakaraNa-prabandhayoH samApti nirdizati-itItyAdinA / pUrvavadUtyam / 1 " abhinavapayodarasiteSu pathika'yAmAyiteSu divaseSu / mohayati prasAritaprIvANAM nRtyaM mayUravRndAnAm // " iti saMskRtam /
Page #893
--------------------------------------------------------------------------
________________ paricchedaH rucirAkhyayA dhyAkhyayA smetH| caraNarajAMsi zirobhivoDhuM bhUmRdvarA anekazo ytr| . tadudayasiMhanarAdhipazAsitamudbhAti pATana nagaram // 1 // bhuvanabhAvukabhAvitabhAvanaM bhayabhayAvahanAmamanoharam / zivamahaM zivadattakavirmuhurvinatavAnnatavAJchitapUrakam // bhAradvAjAnvayajanirabhUkhaNDurAmaH pavitrakhAntArAdhyaH prmpurussaaraadhnvyaapRtaatmaa| tasyAtmodbharmahitacaritaH zrImatAM dhImatAM ca nityaM mAnyo jagati baladevetyupAH prabhUtaH // 2 // tatsUnurnigamAgamajJamahitaH zAnto vadAnyaH priyaH siddhaH zrIzivanAthasUrirudabhUdviSvak prasiddho guNaiH / tasyAtmaprabhavaH prabhUtadhiSaNo nirmatsarArAdhakaH pRthvyAM zrIzivadattaityadhigatAbhikhyo'hameSa sthitaH // 3 // enena sAhityamahAsamudramunmathya ratnAni tato gRhItvA / vyAkhyeyamAviSkriyate sma teSAM nidhAnabhUtA rucirA prayatnAt // 4 // sAhityadarpaNasyeyaM rucirA prathitA guNaiH / racitA zivadattena vizvanAthasya tuSTaye // 5 // locanAcalanandendumite vikramavatsare / bhAdramAse'site pakSe dazamyAM ravivAsare // 6 // pUritA kaviratnena vyAkhyeyaM ruciraa'bhidhaa| cirAya rucirA bhUyAt svaguNairvimalAtmanAm // 7 // yadihodbhAvitaM nUnaM prAcInaM vA mataM mayA / tatsarve suvicAyeva na manAgavahelayA // 8 // athApi skhalitaM kvApi kathaJcidapi yanmanAk / saMzodhayantu tatsarvaM karuNAvaruNAlayAH // 9 // iha yadyapi bhUyAMsaH sulabhA doSAH samantataH santi / na tathA'pi sarvathA''ste viguNa kimapIti hanta tuSyAmi10 athavA ratnanidhAvapi na tathA sulabhAni santi ratnAni / prastarazaGkhavarATakazakalAni yathA padepade hanta // 11 // iti zrImadbhAradvAjavaMzAvataMsAnAM sahRdayaziromaNInAM sugRhItanAnA zrIzivanAthasUrINAM tanUbhuvA svapitAmahajyeSThasahodara jyeSThAtmajAnAM samastazAstraniSNAtAnAM prathitamahinAM zrIdevIsahAyacaraNAnAmArAdhanayA gRhItazAstreNa zrIrambhAdevIgarbhabhuvA kAvyaprakAzadhvanyAlokAdivyAkhyAtrA bhagavatsudhAzata kAryAzatakasaMskArasarvasvAdinirmAtrA zrIzivadattakaviratnena viracitAyAM - sAhityadarpaNabyAkhyAyAM rucirAyAM dazamaH paricchedaH / samAptA ceyaM vyaakhyaa| iti shm| 1 bhUbhRdvarAH shailendraaraajnisstthaaH|
Page #894
--------------------------------------------------------------------------
________________ erele gerere wesele WN CO NAS WO IZ zones EN17 YNEVSTVEZ UPON
Page #895
--------------------------------------------------------------------------
________________ idam punaH, 3 duHzrava ityatra 'kAtA' mitipadam kAtArthyamitipa ... vidhi yAt stava ayuktaH stadvAcakaitiyAvat vasati kArIti nantaraM viSayo pUrva naJ, : diyamiti miti rajyatIti ityatra vA kRt ( prAgvyAkhyAte ) padye iti yAvat / punaH uttarabhAgasya zodhanasUcanA / pRSThasya paGktau idam 29 4 5 31 evaM punaH spaSTam / tatra 3 duHzrava duSTatvaM nirdizati ityatra4 racanA | ca "A pratItikRt / ...' ntaraM vidheyo pUrva naJ 2 3 3 sahAhI pAdaka: / ' 4 dam nidhi bhAvaH statra . 17 api prayuktaH 9 ratadvAcakaH 30 pApam 11 12 tyAdinA 12 'Seda' 21 liGgeneti, vasati kArIti tasya bhAvaH 11 11 12 26 'vipannasyeva 12 29 mADyoga kArAH / 'paTayasI' 'dRDhabhUmi' 'priya' diyam' iti m' iti rajyati' iti ityatra punaH kRta: prAgvyAkhyAte padye / punaH / racanA / ca / 13 28 'duHzravattva' 14 11 gacchA 'azrAddhabhojI' tyukte 'azrAddhabhojI' tyukte 15 30 pAThe sahag prAhI 16 8 maNitva 17 pAdakaH / [ mattAM kArAH yat pratyaya iti yAvat 'paTayasA syArthe iti yAvat 'dRDhabhUmi mAnini mAna ! "priya 6 uu 60 18 18 18 19 19 19 31 prAptaH 11 iti / , 22 | gamakatvam / 19 19 17 18 18 12 12 24 25 1 2 6 pratItikRtaH idamAdaya iti pUrvato'nveti 19 zabda, vA mAtram / meva / prAptaH vidhevatayA tasya api 16 23 4 himuca yAvat / na / samartham sthale vyavasthite eva / itItyataH han prakRte tu 18 liMga 21 visargatvasya kathitapadatAH 32 | pAnopa ... evaM zabdaH, idaMzabdo vA 19 mAtram / yathA 20 meva prAptaH 20 vidheyatayA 20 tcchbdsy| api||20 prAptaH iti / gamakatvaM api pApam tyAdinA 'yeda' liGgeneti 'vipannasyaiva mAGyoge 'duHzravatva' pRSThasya paGktau gaccha / pAThe | kaNI tva mattA yatpratyayaH syArthe mAnini ! mAna 36 1 9 11 14 20 16 20 24 20 25 20 25 20 31 22 7 22 18 22 20 22 26 22 35 23 27 23 29 24 3 24 9 24 37 25 11 25 12 25 22 28 | muJca 25 22 bhAvaH / na / samartham 25 sthale / vyavasthite 26 10 26 22 | eva / itItyataH / 26 29 chanprakRte tu / liGga 26 37 27-26 / 30 27 31 luptAta visargatvasya 28 17 kathitapadatAH yAnopa 28 18 33 17
Page #896
--------------------------------------------------------------------------
________________ (2) uttarabhAgasya shaudhnsNcnaa| *zvaye kamme idam . pRSThasya paGktau | idam pRSThasya paGkto 33-19 / 27 vAkyamamAptau "patanti upAttam upAttam / zazinaH pAdAH" ityantasya 'tvayA' vAkyasya samAptisadbhAve jaate| antelavu ante laghu yasya 34 29 api / punruktH| atopA maughA pApmaughA 'tra samAptapunarAtatvamitizeSaH / zeSaH / ' bhAvaH / abhavanmatasamba'tasmAt sphuTamihapatat tasmAtsphuTamiha patat 36 12 ndhatva kmle| kamale tadrUpe iti yAvat36 16 ikSase IkSase kalpyAte karapyate vedaM . vedaM tAdRzaM, ityevam itItyevam 39 12 ityatra ityatra mucitam / 'mucitam / nAzayanto ghanaH | atra udAhRtamartha nirdizati, dhvAntaM tApayanto viyoginH| atr| 39 28 patanti zazinaH pAdA bhAsa. | kpaalinH| ... kapAlino naramuNDAyantaH kSamAtalam // ' atra sthidhAriNaH, 39 32 caturthapAdo vAkyasamAptAvapi / kimme 40 3 punruktH| kam kim 40 16 hapavata ... ripatameva n| abhavanmata ... samAptapunarAttatvamudAharati, 'ghanadhvAntaM-nibiDabhUtama tatsamAnAbhyAM tatsamAnAbhyAM 41 33 ndhakAram / nAzayantaH bhRza bhRzaM vinAzayantaH / viyoginaH padA pathikAn / tApayantaHmada- tyasmAt ityasmAt nAgniM prajvAlya santApaM naya- sthAnastha 'sthAnastha ntH| kSamAtalaM pRthivIm / matsarA: matsarA iti SaH 44 12 'kSamA titikSA pRthvI ca'iti pAdarthasya padArthasya dharaNiH / bhAsayantaH / nivezenA nivezenA 44 34 zazinaH candrasya / pAdAH myazya mpadaya 45 8 kiraNAH / 'pAdA radamyadhri- zaila durga zailadurge 45 15 turyAzAH' itymrH| patanti ityevam / ... ityevam / , . 45 17 vibhAntIti bhaavH| (pata. atr| lakSya nirdizati,atra 45 26 tItipadaM pAdazabdasya cara- dhigityabhidhAne' , dhigi' tyabhidhAne 45 26 NArthakatvamapi nirvoDhuM prayukta. kAmA ... miti bodhyam / tathA ca pA- ityanabhi ... iti hetoranabhi. 47 17 dAH pAdA ivetyartho dhvnyte||' api yadi vikchi- api / yadi / vicchiatrAsminnudAhRte paye catu. tyantaraM navIkaraNaM yantaraM camatkArAntaramanya. rthapAdaH 'bhAsayantaH kSamA vidhayA navIkaraNamiti yA. salam' ityAtmA caraNaH / / vat pada 44 19 kamA
Page #897
--------------------------------------------------------------------------
________________ evaM. pRSTasya tau .. | dAnAM dvitIye dvitIya .. . . : . idam evaM pRSThasya paGktau | idam / iti kadhitapadatvAt iti kathitapadatvAt ta. dAnAM bhedaH / spssttmnyt| ghoSaduSTatvAddhetoH / bhedaH / navIkRtatve doSAbhAva iti doSAya poSAya tadudAhRtya darzayati, navI karNani karNanani 63 20 svayaMkRtam svayakRtam kRtatve / yathA 'bhAnuH tathAhi tathAhi sUryaH / sadA nirantaram / doSa, / doSa yuktaturaGgo yuktA rathe niyo | pratItiH prasiddhi pratItiprasiddhi jitAH turaGgA azvA yasya sundari sundarI tathAbhUtaH / eva / gandha lInaM ... lInaM vahaH vAyuH / rAbindi- |jyotissaa| jyotiSA 66 17 vam ahorAtram / prayAti niSedhaH niSedhAt karmaNi SaSThI66 24 snycrti| zeSaH anntdevH| bhedasma bhedasya satataM sarvadA / dharitrI yasmi tasmi pRthivIm / vibharti / eSaH vepo veSo bhAnvAdivatsadAyuktaturaGgAdyA | kAGkSA'' ... 55kAikSA 68 11 smanA bhavanarUpaH / SaSThAMza| praak||40||atredNtttvm prAk / 68 23 vRtteH SaSTho'zaH zasyAdeH | tatpUrvapadyam / ... tu ttpuurvpdym||40||68 24 SaSTho bhAga:eva vRttirjIvano locayoH ... locanayoH pAyo yasya tAdRzasya, nyAya 'ityatra ityatra pravRttasya rAjJa iti bhAvaH / taddarzinaM taddarzinaM 73 17 api / dharmaH / kaJcukino nuzete duSyantaM pratyuktiriyam / indra tAdRzam / tAdRzam vajrAchandaH / atra caturthapA. vyaJjanI yAyAm... vyaJjanIyAyAm 74 11 dArthena pAdatrayapratipAdyArthI gunnH| guNaH 74 32 navIkRtaH / 51 23 | maJca muJca iti // 23 // ' 51 25 | 14sandagdhatvaM... 14sandigdhatvaM vRNute vRNate 52 7.3 ityAdI ityAdI 75 10 rAbaNaH rAvaNaH guNa 75 11 zabdatvena Arthatve zAbdatvena Arthatvena ca56 23 atra capRthu atra ca pRthu gati 56 24 atrAhA adhyAhArya bAmbudhiM vAmbudhiM 576 bhAvaH / bhAvaH ( bhAva kathane bhAvakathane 59 23 | aham ahama 76 24 'bhimA 'bhimatA 59 28 pratiprAye pratipAye 77 18 evamapyapare evamapare'pi dhabhivyakti dhabhivyakti tyazca bhISaNo ... tyazvabhISaNo khakhI navA sakhInavA 60 10 vapihitA ... prabhAvapihitA 81 18 . locane netre locane 34 | etat / prabhA ... etat 81 18 parihRdayA parihArahRdayA 60 36 | 'bhimukhya ... ''bhimukhyaM 836 'nuzete guNaH gati | madya
Page #898
--------------------------------------------------------------------------
________________ (4) uttarabhAgarUpa shodhnsuucnaa| evaM dvitoya yuktau yuktI . evaM pRSTasya paDaktau | idam pRSTasya paGkto sapvarasA sAdhvasarasA 83 27 | raude cittasya dIptatvama raudre cittasya dIptatvama97 17 bhejire bhejire / mAghasyedaM yAvat bhAvaH 17 1920 padyam asyojasaH 97 22 mekatra mekatra? 866 dInAmiti yAvat dInAM ca shessH| zeSaH / tathokta zuddhaudaninA dvitIya "zRGgArahAsyau karuNabIbhatsau varNa, zcaturthaH . varNaH, caturthaH 98 14 viirrudrko| bhayAnakA druto mitre mithaH zAnto na kasya- uddhatastha uddhatasya cit ||shaante karuNabIbhatsau. stana iti auddhatyaM tena 98 21 na kaJcidveSTi caadbhutH|shRnggaar. | para hazcaizca parahasvaizca , 98 zAntakaruNau hAsasya karuNo karaNThAdgalanto pravahanto kaNThAdgalantI pravahantI 99 ripuH // " iti| 87 20 mahaMna mahaM na 500 bhidhepAn dheyAn meveti meveti zrutimAtraM 100 svaH tvapratyayaH 89, 30 kthm| kathaM / 100 17 niSTante tiSThante DhuMThana lotthn 100 17 vattvaM tadvatvaM dvitI'Gke / vasantatilaM dvitIye'Gke / vasanta tilakaM AhAdasyaiva AhvAdanasyaiva 100 19 jJAnaM jJAnamiti yAvat 91 dhvaninIH dhvAninI: 101 5 yAvattenA hRdayaM tenA makarendrA makarendravizeSA 101 28 ratyAdinAM ratyAdInAM nAgAnandasya padyaM 101 36 zAntonirveda zAntaH zama . 92 33 gurghahilatA durgrahilatA 102 10 nirvedasya zamasya 'virasyatAnAvaha' ityeva __92 33 vA pATho 102 16 nivedasyA zamAtmakasya niveda- saMhAra saMhArasya 102 31 syA 92 35 saukumAryam ... saukumAryam 103 skaraNe 93 . 7 prayojya . prayujya 105 27 vargANA mmadhye ... vargANAmmadhye 93 20 nupapayattezca / nupapattezca 105 9 tRtIyA ... tsahArthe tRtIyA 93 24 | ArabdhaH / ArabdhastathAbhUtena 105 23 vyAkhyAtAraH tavyAkhyAtAraH dhRtaMsAmarthya ... dhRtasAmarthya 105 27 varNAntarA varNAntarA- 93 25 | Abhoga iti sa ... Abhogo yatra tad 105 33 visargAbhyAM ... visagaNa 93 32 | etetau rathau / ' 5 / 3 / 4 'idama iz / ' 5 / 3 / 3 / / cumbita .... cumbitAM / 106 13 gatasya ityuktam / tatra gatasya' ityuktam / tatre94 21 yAvat bhAvaH 109-9 / 10 / 13 svazravyAdi ... duHzravyatvAdiduSTa 94 21 | upapatti upapatti 109 10 tvazravyAdInAM ... azravyAdInAM guNa: guNavizeSaH 109 14 'ito' pazcAduSeya 'pazcAdupetya'. 109 26 vaidarbhI tana vaidarbhIMtana 95 28 rUpA 111 23 tadalpakAla tdnlpkaalsaadhynibhnggsy|' 'bhaGgAya / ' . 95 37 rUpaNa ThakArasyASi ... . ThakArasyApi ca 96 .33 varSayantIti ... . kRrSayatIti / 113 . 27 pay pATho karuNe rUpa
Page #899
--------------------------------------------------------------------------
________________ uttarabhAgasya shodhnsuucnaa| (5) evaM idam pRSTasya paGktau | idam samaguNA samasta guNA 114 udgIrNa tathA vidhai tathAvidhai 114 6 ra yuktam bhinnatvanaiva bhinnatvenaiva 114 11 prayojatvA mabhyupeyAt mabhyupeyatvAt 114 12 sambhavato mahatIti mahantIti 114 20 pyasambhavAt valA balA. 154 21 bhidhAnA caturthI caturthI 115 14 smerA bhihitvA bhihitatvA 115 pratItyA bhidhAna bhidhAnaM tu 115 15 SadyAMze . paJcaSaT paJcaSa 'atrAya yAtpuna yA puna 155 15 jayate pita zA 'tiricyate / atiricyate 115 15 para pAdena, pAdena muJcati tA''vantikA sA''vantikA 115 18 laMku, rute vaidarbhi vaidarbhI vyantya prANakSArA casu ... prANAkSarA casu 116 3 mantya; pAzcAtya bodhyam he mahade yAvat samAsA bhAvena ... samAsAbhAvena 117 13 | sandhAna paJca paJca vA 157 29 lakSaNyami lakSaNyam'i 1187 tam diktaujaH diktauja: maraNa, mA madhurAM 'madhurAM 118 19 atra netAti naM cAti 119 4 / udAharaNAni ... Aha Aha - 119 28 vAkye yatra ksmircnaadii| racanAdI- 1208 |zleSa ghAteSu 120 14 dundabhiH dundubhiH 120 28 rahiti rahita 122 . 4 stutyam / nuguNaH nuguNAH 122 24 yAtaminaM yAmiNaM nAma / AhuH bhindyA na cAsya sunuprAso manuprAso- 123 - 30 rUpakasyeti vi zeSe ... vizeSe 127 19 dravavA svara ... 527.22 prakRte na chekovidgdhH|... chekacheva.padam / vidagdho / sAyitA vidgdhaarthkm| 127 36sAyinA va tyapi tyani- 128 3 bhRdo lubdha lubdha 128 5 praikSinaraneka punaraneka 128 16 vyaGgaH // puAmyaM, .... . sAmyaM, 128 . 19 |ntarA pRSTasya paGkto udgIrNam 128 29 rapyuktam 129 19 prayojakatvA sambhavadante 130 27 pya sambhavAt 130 bhidhAnA- 131 10 smerarA- .132 17 pratItya padyasyAMze antAya 133 13 jayatepitazA . 134 21 paratra 134 30 muJceti laGkurute 135 17 pyantya mantyapAzcAtya 136 27. 'he mahade 145 14 sandhAna pratijJeti yAvat 145 55 tathAbhUtam 145 16 maraNamitiyAvatA145 19 iti / atra 145 22 abhyAsAmudAharaNAni145 27 'vAkye yatraikasmi- 146 22 zleSaHsabhaGgAbhaGgazleSazca 147 10 itI 147 25 stutya stItumuci. tam / 147 25 nAma / AhuH 147 na cAsya 148 38 na rUpakasyeti 149 33 dravava- / 150 prakRtena 150 sAyinA 150 11 sAvinA vA 15. 11 mRdo 150 26 prekSi- 151 35 vyAyaH // . 152 24 ntarAd .. 152 28 ghAtesu itI bhindvathA
Page #900
--------------------------------------------------------------------------
________________ ( 6 ) idam daDhayitum / lakSaNAyA siddhAnta / bAcyatvamihASi dyabhaviSya aparAddha / zabdamAtre meyayo zleSa nervAhakatA, ... cchandasya mUrdha bhAvArtha vAdinaH tethA madhye rthAlaGkAreH zUnye anaGgIkArAt pratipAdana cAleSaH tatrava yathA zabda iti / radhI yathopamA 'abhidhAyA niyamena : : zRGgArakA kAra vizeSa tkRSTA'Si sA-yatha 21 samosocirataH param vaidhaye yattaya ilAna, kavalam mbhojadama vyatham, mUlya pamA vivetyatra unnati sagA'rthI ... evaM iDayitum / lakSaNayA siddhAntavAcyatva mihApi yabhaviSya aparAddham zabdamAtre meyayoH zleSa nirvAhakatA, chandasvamUrdha bhAvAdArtha prativAdinaH tathA viSaye rthApekSA zUnye anaGgIkArAt pratipAdanaM vA zleSaH tkRSTA yathA 22 sahau samasagIH 164 ( itaH paraM kramasaGkhyAGkavyatyayaH svayamapohyaH ) vaidha uttarabhAgasya zodhanasUcanA / dRSTasya pakau | idam 152 37 SaT 153 12 gatvabhedai 155 17 hrAdakatvAdya 155 26 madhUka 156 156 156 19 ca yathAss 156 23 156 157 zRGgATakA 1 kAro lekhavizeSaH 161 vattayA ityanaM kamalam mbhojadAma 157 157 157 vyaGgyatyam, suSamA viva' ityatra unnati sagA''rthI 158 158 158 158 158 159 tatraiva yathAzabda 159 18 zaGkI iti 160 12 itye rarthA 160 12 padasya lopA yathopamAM 160 17 dupAdAnAdvIpaH abhidhAvaniyamane 161 15 tathayo 27 ityA dinA32 valupteH 14 patitAni 16 thiya / 162 164 4 dvibhavi'pi 10 siddhayanti / * gacchatI' 29 mAtrastha | 5 dvaye 13 tulyAya 13 28 32 luptA, dvividha tAdRgiva 3 manta 14 pada 17 stAt 17 lana 31 sahasra sampA 1 miti in / 28 paTalA 165 8 165-10111 paTalAna miya rAjAntarA 165 12 ivaH 165 16 | ityA 165 24 166 1 nirdezya prati 166 570 4 dayaM sa 9 tathodyama 170 24 hriH||" 170 35 mamAntaH karaNe ::: :::: ... evaM SaTU gAva hAdakatvA madhUka'dvirbhAve'pi siddhayanti / ' ca / yathA''gacchatI' mAtrasya ? dvaye tulyAdadyatha luptA dvividhatva tAdRgiha nantara madhyamapada statvAt lena sahasrasampA muktamiti zaGkiSI itye padasyAlopA dupamAnalopaH tatho ityAdinA - Su na luptaH pAtitAni zriyaH / ilac paTalAni paTalAnAM miva rAjA iva ityasmAt deto: / bhA nirdezyaprati pRSTasya paGktau 171 8 171 30 172 172 35 173 5 173 10 175 13 176 176 176 18 176 29 177 20 177 34 178 13 178 15 178 32 179 26 180 24 180 26 180 31 180 181 15 181 31 181 31 181 31 182 13 182 182 13 35 183 9 183 10 17 11 183 14 183 23 185 20 185 20 23 185 185 30 dayo yatra tat zaratsa 186 23 tathA ya udyama 186 23 hariH // 187 mamAntaHkaraNe 187
Page #901
--------------------------------------------------------------------------
________________ uttarabhAgasya shodhnsuucnaa| (7) nRtyanti prasaGgaH, pRSTasya paGkto 213 20 213 21 213 28 213 29 215 7 vivRti rUpeNa guNa vive ni ivazabda idam evaM pRSThasya paGktau | idam prastuta prastuta 187 21 / nRtyantIsma ... maMjulam maJjulam 188 7 prasaGgaH' nAcAnu nacAnu 188 21 vivRtti Arthatye Arthe 188 21 rUpeNa / guNA 188 26 vibe vayasyA jIvano... vayasyAjIvano 188 30 nIva zabda vismayaM vismayAM 189 11 idRkSA zrIpati zrIprati - 189 15 saMprati 'vaya 'vayava 189 26 darzana manmathasyA prstaav| prastAvaH 189 30 dekadeze kalimnAvRttatvAt nibandhatAyA rUpam rUpakam 194 18 tamA mamAreza mamareza 196 4 nApahRtyeya ... laSTAHzleSa zliSTAH zleSa. 196 15 viyayasyApi ... rUpamAna rUpamupamAna 199 12 akSite akSiNI 'dvitIya dvitIya 202 5 bhaidakam 'Ajo 'AjiH 202 14 ityA dau miveze'pi niveze . 204 25 'siddhAntitaH bodhakAnAm boddhRNAm - 204 32 | tvidUM revamaGgI revAGgI 206 27 | nanU rdhevaNa rdhavala: nigaraNana saMzayatvam sasaMzayatvam 208 10 sAdhyAtva ayodhau payodhau | asya ca ityAkAraNa 4 dhvanyabhAvena zyAma 'zyAma 9dityanAdhyA vyajA vyaGgya sambandhya ntareNA . ntareNa 210 23 bhedA yaM kamapi ... yatra yaM kamapi 210 24 | yajyamAna phalito'rthaH / ' phalito'rthaH / 210 yogatvam sAhAyyena .. 210 28 puraTaM utkaNThitA' ... a . 210 31cArIya dhyAjoke vakrokta , 211 21 dhAtirUpaika satyA harabhrAntyA svadAhaka- na / prhr| harabhrAntyA dUrasamA gata . bhrameNa / na / prahara svdaahkbhrmenn| 211 36 nivateve lahArato . ... laGkArAntarato 212 9 nAyikaiveka tasmin tasmin nizcitAnte212 10 sarvasva -ato'syA bhAvAt atra ca tadabhAvaH 212 32 rbhAva tvadIya tadIya 212 34 | bhedAntara bAcyam .... vAcyam, 212 36 madhu 212 36 | itaH samprati 215 27 adarzana 215 28 'manmathasyA 215 34 kAlimnA''vRtatvAt216 20 nibandhanAyA . 218 35 'tamo 219 33 nApahRtyetIya 220 29 viSayasyApi akSiNI 222 11 222 32 ityAdI 223 31 siddhAntitaH 223 37 :::::::::::: :: :: : :: ::::::::: vindu natU 209 sahAyyena ... ::: 224 nigaraNena 224 28 sAdhyatva atha ca dhvanyamAnena 226 23 dityanadhyA 2288 sambandhAdhya 228 13 abhedA 229 19 vyajyamAna 230 12 yogitvam puraTaM ca 231 12 cArIya 231 13 dadhAtirUpaika 231 22 satyAm 212 27 dUraM samAgata nirdhateva 233 10 nAyikavaka kaustubha 233 23 rbhAva: 233 30 bhedAntaraM pratIyate tadapi tat 233 35
Page #902
--------------------------------------------------------------------------
________________ zuka! Jcida (8) uttarabhAgasya zodhanasUcanA / idam evaM pRSThasya paGktau | idam evaM pRSTasya paGktau maunaruktya paunaruktaya 235. 5 vAkyaM vAkyaM tatra 267 38 candrika cAma candrikAgama 235 2 anto antA pAnamiti tasya ... pAnameva asyAla asAvala 269 26 atirUpa pratirUpa 'ti prasiddha 'tiprasiddha 270 37 tu nAvyava. tunAvyava 235 22 manyamAnA manyamAnaiH 274 15 manaH prati manaHprati dravyeNa dravyatvamiti candrathathA yathA rUpeNa dravyeNa 275 29 mAnasya padyamAnasya dravyatvAd dravyatvAda sambandha, upAttayoreva sa sambandhaupAttayoreva udAharaNAnte udAharaNAntare 276 23 syAt / ityaahuH|" / "ityAhuH / 277 eti kriyA etikriyA 237 32 laGkAraM padA laGkArapadA 279 11 katakarta 237 33 anurUpaM anurUpaM nIDA krIDA 237 38 rUpamekaM meka hantakaSTam / vikrItaH vikrItaH 239 14 zukaH! ... 282 2 hRte padya 240 14 AyAsena nidarzanAM . anAyAsena nidarzaneti 282 32 240 14 nAyakAya nAbjavardra nAyakAyA 283 13 'nAbjavadbhaG 242 13 muttaramu zcida muttaro surabhi zritam surabhizritam 243 18 vyavacchinte vyavacchidyate 285 38 krmnni| kamaNi raM zavaH raMzava 286 10 244 3 zroNyo zroNe: patanottara 245 14 gaurI pheravayoH gaurIpheravayoH pApAdityassyai ... pApAditvasyai miti syAditi / syAditi 249 2 tasya tasyeti 'asambhavAditi / asambhavAditi 'brahmaive' 'brahmeve' varti rUpako ... vartirUpako 251 16 maninInAm mAninInAm 298 15 yogitaH yoginaH 251 35 sthAnAt / sthAnAt 299 38 maprastutatvaM vaa|... maprastutatvaM vA 253 22 ( iti yAvat ) / ceSTA / ceSTA 301 22 | 'AsIdaJjanamatre' 'AsIdaJjanamatre' 303 3 'sambhavatI 'sambhavatItI' sa, ca saca rUpaM / rUpa 254 38 samAhita samAhita ho vibho| he vibho| 255 29 talavAra taravAri prazaMsAkathana prazaMsA kathana 256 24 raraNye 305 prastutamapyetaM aprastatamapyevaM 256 26 | 'ajAgalI 'ajAgala manAka manAka pakRtAbhi pakRtA A0 asambhavi, asambhavi 260 26 'vAcya vAcya 307 21 vAkyArthIha vAkyArthaha 262 24 laGkArya laGkAya 307 22 pItyanuttvA tyanuktvA parasparamizraNe ... . parasparamizraNe 308 21 samarthate ... samarthayate lakSyAlaGginauMcityaM ... lakSbhyAliGganaucityaM312 18 praNayi sakhI salIla praNayisakhIsalIla 267 15 | bhaviSyat / bhaviSyat 312 18 vAkyArthatAyA ... vAkyArthatAyAM 267 19 | kamala kamala ityuttarabhAgasthazodhanasUcanA / patana 'nanu 'natu raNye
Page #903
--------------------------------------------------------------------------
________________ // shriiH|| akArAdikrameNa zlokasUcanA / vi0 . pR0 282 500 345 vi0 pR0 | vi0 asambhRtaM (kumArasambhave) 1.2 510 asaMzayaM (zAkuntale) 220 / ekatrAsana-(amaruzatake) 147 asmAkaM sakhi (zRGgAratilake) 123 / eihamettasthaNibhA asya vakSaH (prabhAvatyAm) 510 evaMvAdini (kumArasambhave) 216 ahameva (raghuvaMze) 133 AkSipantyaravindAni 498 esA (kavirAjasya) 224 Adityo'yaM (droNaparvaNi) 354 kathamIkSe 240 AnandAya (mahAvIracArate) 490 kadalI kadalI (prasannarAghave) 310 ApatantamamuM 325 kadA vArANasyAmiha AzliSTabhUmi (mAghakAvye) 212 kamaleNa (kavirAjasya) 228 AsAdita-(bAlarAmAyaNe) 428 kartA (veNIsaMhAre) AhAre karamudaya-(kavirAjasya) 193 AhUtasyAbhiSekAya kassaNa hoI iti gaditavatI (mAghakAvye) 167 kAntAsta eva 294 idaM kilA- 50. kAntAnAM indrajicaNDavIryo'si kAnte tathA (zRGgAratilake) 141 iyaM (yayAtivijaye) kAmaM priyA (zAkuntale) 465 uaNiJcala (gAthAsaptazatyAm) 75 kAlarAtri-(bAlarAmAyaNe) 512 utkRtyotkRtya (mAlatImAdhave) 216 kAlAntaka - 474 utkSiptaM karakaGkaNadvaya ... 157 kAlo madhuH (kavirAjasya) 72 uttiSTha dUti ! kiM karoSi utphulla 515 | kiM devyA na vicumbito'smi 509 utsAhAtizayaM (bAlacarite) 463 | ki ruddhaH ? (zRGgAratilake) 163 udetipUrve ( zAkuntale) 507 | kiM zIkaraiH (zAkuntale) 504 udeti savitA . 507 kisalayamiva (uttararAmacarite) 217 uddAmotkalikA (ratnAvasyAm) 443 kurvantvAptAH (veNIsaMhAre) 477 unnamitaika-(zAkuntale) 471 | kRtamanu-(ve0 saM0) 296 unmAdikokila- 198 kRtvA dIna-(kavirAjasya) 225 upakRtaM kRSTA kezeSu (ve0 saM0) 475 ekasmin zayane (amaruzatake) 249 ke dumAste 183 ekasya tAvat (veNIsaMhAre) 473 | krUragrahaH ( mudrArAkSase ) akasmAdeva tanvani 184 aGgAni (candrakalAyAm ) 506 arghyamaya'miti (raghuvaMze) 204 attA ettha . 21 atyunatastanamuro ( dazarUpe) 143 atyunatayugA- 366 atrAntare (mAlatImAdhave) 176 atrAsIt (bAlarAmAyaNe) 562 atha tatra (mAghakAvye) 114 bhadya pracaNDa-(prabhAvatyAm ) 526 adyApi dehi adharaH (zAkuntale) adhIrAkSyAH 197 analakRto'pi(kavirAjasya) 148 ananyasAdhAraNadhIanuyAntyA anena lokaguruNA antikagatamapi (kavirAjasya) 190 anyAsu (vikaTanitambAyAH) 226. apriyANi (veNIsaMhAre) 481 abhyunnatA (zAkuntale) 466 abhitaH amuM (droNaparvaNi) ayaM sa (droNaparvaNi) alamala-(ratnAvalyAm) 440 alaM sthitvA (droNaparvaNi) 353 alikula 528 maliapa (gAthAsaptazatyAm ) 247 azaknuvan 299 azvatthAmA 470 asAvantazcazcat-(candrakalAyAm)502 197 1. 511 433
Page #904
--------------------------------------------------------------------------
________________ ( 2 ) lo0 pR0 kvacittAmbUlAta : (amaruzatake) 143 kArya (vikramorvazI) kSAtradharme citaiH 302 500 kSemaM te natu ( candrazekharasya ) 263 gamanamalsa ( mAlatImAdhave ) 490 gADhakAnta 326 gurutara- ( mAghakAvye) 185 guruparatantratayA 77 gurornira: ( laTakamelake ) 265 grIvAbhaGgAbhirAmaM ( zAkuntale ) 461 gRhyatAmarjitaM ( caNDakauzike ) 470 bhramita - (veNIsaMhAre ) 460 caraNa - ( amaruzatake ) lApAGgAM (zAkuntale ) vAruNA ( zAkuntale) citraM karatale 301 259 cintAbhi: ( candrazekharasya ) cintayantI cirarati- ( mAghakAvye) saMharijjai jaghana 0 ( udArarAghave ) janasthAne ( vAcaspateH ) janmendo - ( veNIsaMhAre ) jalakeli- jvala ( mAlatImAdhave ) jIyante ( udAttarAghave ) jJAtiprItiH ( beNIsaMhAre ) varia ( kavirAjasya ) tadavitatha - ( mA0 kA0 ) tadaprApti - (viSNupurANe ) tanusparzA - ( zAkuntale) tava kitava ! ( mA0 kA0 ) tavAsmi ( zAkuntale) 509 197 27 254 348 210 502 297 369 476 403 175 492 476 208 145 348 201 166 428 529 taha se jhatti 171. 161 tAM jAnIyAH (meghadUte ) tAruNyasya ( candrakalAyAm ) 173 490 tIrNe bhISmamaho- ( veNIsaMhAre ) 40 akArAdikrameNa zlokasUcanA / zlo0 pR0 tatrAbhiSajJa - ( kumArasambhave ) 209 tRSNApahA 502 185 241 trasyantI ( mA0 kA 0 ) tribhAga- ( kumArasambhave ) tyAgaH sapta - ( mahAvIracarite ) 271 tvadvAjirAji - ( kavirAjasya ) 290 tvayA tapasvicANDAla 509 tvAmasmi 339 datte sAlasamantharaM (kavirAjasya ) 139 dattvA'bhayaM ( veNIsaMhAre ) dadhadvidyu - ( prabhAvatyAm ) dalati ( uttararAmacarite mahAvIracarite ca ) dazAnana - ( raghuvaMze ) divi vA ( kulazekharasya ) dizi mandAyate (raghuvaMze ) dIpayan rodasIrandhra 371 dIrghAkSaM (mAlavikA mimitre ) 102 durgAlaGghita- ( candrazekharasya ) 69 " " 504 484 478 329 289 325 139 219 dullAha - ( ratnAvalyAm ) 466 dUrAgatena 182 dRzyete 507 dRSTA dRSTimadha (zrIharSa devasya ) 139 - (vijjAkAyAH) 324 dRSTistRNI 0 ( u0 rA0 ca0 ) 134 dRSTayA kezava --- 375 149 513 kAsana - ( amaruzatake ) dezaH so'ya-(veNIsaMhAre ) dordaNDA - ( mahAvIracarite ) 278 padanyasmA - ( ratnAvalyAm ) 427 " 433 dhanyaH sa eva 338 dhanyA'si yA (vijjAkAyAH ) 14.2 dhammille 330 dhammalamarddhamukta dhinvantyamUni 183 366 lo0 dhRtAyudho ( veNIsaM0 ) na khalu ( mAghakAvye ) na ca me - ( mA0 kA 0 ) na ceha - ( droNaparvaNi ) na tathA nayanayugA - ( kavirAjasya ) navanakha - ( mAghakAvye) naSTaM varSa - (ratnAvalyAm ) nAhaM rakSo ( veNIsaMhAre ) nirvANa - ( ve0 saM0 ) 77 netre ( kavirAjasya ) no cATu ( candrazekharasya ) no brUte nyakkAro hyayameva paNa - ( gAthAsaptazatyA : ) paTAlane . pANirodha - ( mAghakA ) pR0 212 166 157 353 214 505 nivArya ( veNIsaMhAre) niHzeSacyuta - ( amaruzatake ) 73 niHzvAsAndha ivA - ( rAmAyaNe ) 312 priyUha - (anargha rAghave ) 463 nihatAzeSa - ( ve0 saM0 ) 476 29 prasAdhikA - ( raghuvaMze kumArasambhave ca ) 302 251 128 480 434 441 503 19.1 160 174 360 248 222 178 318 199 * panthi Na attha panthi viA - (kavirAjasya ) 191 parimRdita pariSadiya - ( mahAvIracarite ) 469 parisphuran - ( mAghakAvye ) 221 palavopamiti - ( mAghakAvye ) 179 pazyantya - ( kavirAjasya ) pazyAmi zokavivazo'* pANirodha - ( mAghakAvye ) pANDu kSAmaM 351 pUryantAM (ve0 saM0 ) praNaya- ( mAlatImAdhave ( pravRddhaM ( veNIsaMhAre) prasAdhaya purIM 508 178 241 480 208 459 503 184
Page #905
--------------------------------------------------------------------------
________________ prasthAnaM ( amaruzatake ) prANaprayANaprANezena ( kavirAjasya ) 207 prAtibha ( mAghakAvye) prAptAveka - ( veNIsaM0 ) 474 prAyazcittaM ( mahAvIracarite ) 215 prAyeNaiva hi (ve0 saM0 ) priyaMjIvitatA 499 bhisiNI bhikSo ! premAdraH ( mAlatImAdhave ) 146 bAle ( amaruzatake ) brAhmaNAtikrama - ( mahAvIraca0) 372 443 bhagnaM bhImena ( veNIsaM0 ) bhama dhammi ! ( gAthAsaptazatyAm ) bhuktimuktikRdekAntabhUmau ( veNIsaM0 ) mathnAmi (ve. saM. ) 19 pR0 256 514 218 madhu dvirephaH (kumArasambhave ) madhura - ( zRGgAratilake) madhyasya ( candrazekharasya ) manazcalaM ( ratnAvalyAm ). mayA nAma mayika - ( pranthakartuH ) bhUyaH paribhava- (ve0 saM0) 464 bho laGkezvara ! ( bAlarAmAyaNe ) 273 bhrAtardvirepha (kavirAjasya ) 218 bhrUbhaGge ( amaruzatake ) makhazata - (mRcchakaTike ) matvA loka 249 477 muku mallI - ( udArarAghave ) mahilAsahasva mAgamuha 529 200 mAtaH kama - ( veNI hAre) mAnonnatAM mAmAkAza - (meghadute ) 313 .242 525 344 482 504 370 462 28 144 138 471 467 259 333 298 333 181 512 368 211 akArAdikrameNa zlokasUcanA / zlo0 muhura - (zAkuntale) muhurupa - mRgarUpaM mRNAlavyAlavalayA mRtkumbha mriyate ( nAgAnande ) yaH kaumAraharaH ( zIlAbhAra kAyAH ) yatronmadAnAM yatsatyavrata - (veNIsaMhAre ) yadAha (raghuvaMze ) yadi samara - ( veNIsaM 0 ) yadvIryaM kUrmarAjasya pR0 360 166 yuSmAn ( veNIsaMhAre) yoya: ( veNIsaM0 ) raktaprasAdhita- ( veNIsaM0 ) ratotphulla rajanISu ratikelikalaH rathyA'ntazcarastathA rAjAna: ( prabhAvatyAm ) rAjIvamiva 508 176 203 509 18 376 462 284 514 503 501 507 dvaitamiva (veNIsaM0) yayAteriva ( zAkuntale ) yasyAlIyata ( rAghavAnandasya ) 27 ma: ( kavirAjasya ) 255 yAsAM satyapi 177 461 471 440 298 328 506 279 485 186 rAjyaM ca vasu 272 213 rAmamanmatha - (raghuvaMze ) rAmo mUrdhni ( udAttarAghave ) : 427 rolambA: ( kavirAjasya ) 243 laGkezvarasya ( kundamAlAyAm ) 436 lajjApajjattapasA 137 lAkSAgRhA-( veNIsaM0 ) 97 "" 435 459 lAvaNyaM tadasau 341 lIlAgataiH ( jAnakIrAghave ) 472 lo0 lulinanayanatArAH lokasya ( veNIsaM 0 ) vatsasya ( veNIsaM0 ) vANIra (3) zazAma zikhAraNi zirasi (puSpamAlAyAm ) zItAMzu - (ratnAvalyAm ) zuzrUSasva ( zAkuntale) zUnyaM vAsagRhaM ( amaruza0 ) zephAlikA (kavirAjasya ) zoNaM vIkSya ( amaruza0 ) zravaNaiH ( bAlarAmAyaNe ) zrIparicayAjjaDA api zrIrasyAH (ratnAvalyAm ) zrIharSo (ratnAvalyAm ) zrutApsaro - ( kumArasa0 ) zrutvA''yAntaM pR0 228 526 511 343 198 vAraMvAraM vidUraM ( rAghavAnandasya ) vidadhati vinayati ( mAghakAvye) vipine ( rAghavavilAse ) viramati vilokanenaiva ( mAghakAvye ) vivRNvatI ( mAghakAvye ) 171 visRja ( mAlavikAgnimitre ) 489 vRddho'ndhaH vedAnteSu (vikramorvazyAm ) vyapohituM (kirAtArjunIye ) zaThAnyasyAH ( amaruzatake ) 162. 179 250 267 423 289 205 425 185 124 199 331 424 473 501 20 243 122 420 57 48 430 135 180 182 zvAsAn muJcati sa eva surabhiH sajjehi 170 329 511 satImapi ( zAkuntale ) sadyaH purIparisare (hanumAnATake) 206 sadvaMzasambhavaH 498
Page #906
--------------------------------------------------------------------------
________________ akArAdikrameNa lokasUcanA / 173 273 zlo pR0 zlo0 samAzliSTAH 174. adhare karajakSataM samIkSya anaGgamaGgalabhuvaH sambhUyeva anaNuraNansarasija-(zAkuntale) anAyAsakRzaM sarvakSitibhRtAM (vikramorva anuyAntyA 246 zyAm ) 524 sahabhRtyagaNaM (veNIsaM0) anurAgavatI sandhyA 703 sAndrAnanda-( kavirAjasya) 539 anurAgavantamapi (mAghasA patyuH (amaruzatake) 140 kAvye) sAyaM snAna- 346 anulepanAni (mAghakAvye) 230 sArthakAnarthakamidaM 216 anAtapatro'pyayamatra 502 sArdha mano-(bhRGgAratilake) 147 anena cchindatA sirAmukhaiH ( nAgAnande) 273 anena paryAsa-( raghuvaMze) 263 sutanu jahihi ( amaruzatake ) 301 antaHpurIyasi 174 subhaga ! tvatkathA''rambhe 332 antazchidrANi 260 subhage! - :362 anyadevAGgalAvaNya 205 sUryAcandramasau (vikramorva0) 505 226 saGketakAlamanasaM sandhau sarvasvaharaNaM anyAstA guNaratnasnAtA tiSThati ( bhojaprabandhe) 121 snigdhazyAmala-(hanumannATake) 58 amitaH svacchAmbha:-(mAghakAvye) 177 amukkA 13 svAmin ! (zRGgAratilake) 144 ayi mayi svAmI niH-(bhikSATanasya) 151 ayamudayati - svAbhI mugdha-(kavirAjasya) 294 ayaM mArtaNDaH hate jarati ( veNIsaM0) 506 ayaM ratnAkaro'mbhodhi- 278 harastu (kumArasaM0) 290.371 ayaM sa (droNaparvaNi) hasati (candrakalAyAm ) 501 304 hA pUrNa-(prabhAvatyAm ) 419 ayaM sarvANi hAhA devi aravindamidaM . .. 188 himamukti arAtivikramA 180 uttarArdhe / aruNe akalaI 241 avidita-(vAsavadattAyAm ) 235 akhileSu aviralaacalA avyUDhAGga 105 ajasya (kumArasambhave) 275 azrucchalena ( kavirAjasya) 220 ajAyata asamApta-(rAjataraGgiNyAm )248 atigADhaguNAyA atrAsmArSa asya rAjJo 185 adyApi stanazaila aspAH (vikramorvazyAm) 217 adhaHkRtAmbhodhara303 | ahameva guruH 297 zlo. . ahiNaa-(gAthAsaptazatyAma) 307 AkRSTavegaAcarati 81 AjJAzakazikhAmaNiH (bAla rAmAyaNe) AtmA jAnAti AdAya 127 Anandamamandamima- . 274 Anandayati te Anandayati AnanditasvapakSo'sau ApAtasurase AmIlitA-( kavirAjasya) 304 Avarta eva . AzI:paramparAM Asamudra-(raghuvaMze ) AsIdajanamatreti 503 AsInmukulitAkSI Ahave jagaduddaNDa AhUteSu (bhallaTazatake) 69 itthamArAdhya-(kumArasambhave ) 265 idaM kilA-(zAkuntale) 238 idamAbhAti idaM vakra ( kavirAjasya) 198 indurvibhAti 257 200 282 282 indurlipta ivAiha puro'nilaihaiva tvaM tiSTha. IkSase yat utkRtyotkRtya( mAlatImAdhave) 71 udanvacchannA (bAlarAmAyaNe) 41 udeti pUrva ( zAkuntale) 41 udeti savitA udyatkamalalauhityaH -18 unmajajalakuJjarendra-(nAgAnande)101 unmIlanmadhulubdhalubdha 44
Page #907
--------------------------------------------------------------------------
________________ akArAdikrameNa lokasUcanA / (5) - - -- zlo 141 184 259 270 evamukko ...88 ovaTTA 14 214 zvo0 zlo. unmIlanti 285 kiM tAvat (mAghakAvye ) 202 cakrAdhiSThitatA uya'sAvatra kiM tAruNyataroH ( bandhukaveH) 201 caJcaddhaja-(veNIsaMhAre) . uvAca madhura kiM bhUSaNaM (vakasya) 288 caNDAla iva uvAca madhuraM kamadhikamasya 281 caNDIzaUruH kuraGgakadRzakimArAdhya candraM muJca 281 45 214 kiraNA candrAyate ekaM dhyAna 84 kucha hanti 25 calaNDAmaekaH kapotapotaH kupitA'si yadA citraM citra etadvibhAti caraNAkuryA harasyApi (kumArasambhave ) 33 ciraM jIvatu kumAraste eSa duzcayavanaM jakSurvisaM (mAghakAvye) kUjanti 163 eSa mUrtoM jagAda (mAghakAvye) 298 kRtapravRtti 117 janmAntarINaeso sasaharabiMbo ke yUyaM (kAvyAlakAre) janmedaM aindraM dhanuH 252 kezaH kAzaH 130 jassa raNaMte 249 aizasya dhanuSo ko'tra bhUmivalaye jAtA lajjAvatI kokilo'haM . jAnImahe'syA hRdi 268 kasUrya-(raghuvaMze) jugopA-(raghuvaMze) autsukyena (ratnAvalyAm) 83 ka vanaM ( kavirAjasya) 278 jJAne monaM (raghuvaMze) kaTAkSaNApISat ( kavirAjasya )306 kvAkArya (vikramorvazyAm ) 83 jyotsnA iva kaTiste kSipasi zukaM ( kavirAjasya) 239 jyotsnAcayaH kSipto (amaruzatake) kathamupAra (kavirAjasya) tatazcacAra 85 225 kSINaHkSINo'pi (kAvyAlaGkAre)243 tadgaccha (kumArasambhave). kapolaphalakAvasyAH 23 , 215 kSIrodajAvasati tadaGgamArdavaM kapole jAnakyAH gaGgA'mbhasi tadvakaM yadi 296 kamalamiva . 156 gaccha ( kAvyAdarza) 272 tadviccheda-( kavirAjasya ) kamalAliGgitagacchAmIti tadvezo kamale caraNA 258 tanvaGgAyAH kamaleva matigatA nizA tava virahe 271 32 karpUrakhaNDa iva gardabhati karamudaya-( kavirAjasya) tva virahe gAGgamambu gADhAliGgana-( amaruzatake) karihastena tasya ca 80 tasyA mukhana 177 kalayati gANDIvI (kirAtArjunIye) : 237 tAmindusundaramukhI * kaluSaM ca gAmbhIryeNa 293 tAmuvIkSya gIteSu karNakAtaya tiSThet (vikramorvazyAm ) 8 graznAmi kAnane 281 gRhItaM (veNIsaMhAre) tIrthe ( raghuvaMze). . 43 kA'pyabhijJA (raghuvaMze) 67 "te himAlaya ( kumArasambhave) gRhiNI (raghuvaMze) 281 tvadvAji (kavirAjasya) 266 kAle kokilavAcAle 38 ghaTitamivA-(prabhAvatyAm ) 219 . kAle vAridharANAM 210 / ghoro vArimucAM 42 ! tvayA sA zobhate kA visamA 29. | cakorya eva 235 / svayi dRSTe 215 178 275 288 64
Page #908
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhakArAdikrameNa zloka cnaa| - pR0 305 117 287 250 36 dAnaM 195 172 . 221 4 zlo zlo. zlo tvayi sara- / 283 nItAnAmAkulIbhAvaM . 143 majula-( kavirAjasya) / tvAmAmananti ( kumArasambhave) 73 nedaM nabho madhupAnadattvA kaTAkSameNAkSI netrarivotpalaiH . . 1831253 madhurayA (mAghakAvye) bantaprabhA padmodaya 191 madhuraH 170 dalite parApakAranirataiH 267 madhyaM tava 203 231 pariharati 61 madhyana dAse kRtAgasi paryako manojarAjasya 192 diGmAtaGga-(bhaprabhAkarasya) 82 parvatabhedi-(trivikramasya) 72 manthAya 120 dina me 10 pallavAkRti 33 mandaM hasantaH divAkarAd-( kumArasambhave). 65. pazyantyasaMkhya-( kavirAjasya) 267. mayi sakapaTaM-(kavirAjasya) 189 diva-( kAvyAlaGkAra) 281 pazyet kazciccala 307 mayyeva 282 dIdhIvevIDsamaH pANipallava mallikAcita 298 dIyatAmarjitaM 292 pANDavAnAM mahade 145 dUraM samAgatavati (kavirAjasya)233 pANDu kSAma mAnamasyA 295 haptArivijaye pAdAhataM (mAdhakAvye) 256 mAnaM mA kuru dazA (viddhazAlabhajikAyAm ) 129 pAdAghAtA mAramA-(kavirAjasya) . 162 282 pAntu vo 192 mugdhA dugdhadhiyA dRSTrakAsanasaMsthite 'pArejalaM (mAghakAvye). mukhaminduryathA devaH pAyAdapAyAnnaH mukha tava 191 dehi me vAjina puMstvAdapi (bhallaTazatake) mukha candra ivA dvayaM gataM (kumArasambhave) 39 / pUrite rodasI mukhameNIdRzo dhanino'pi 273 pRthukArtasvarapAtraM dhanyA'si (naiSadhIyacarite) 234 pRthvi! sthirA 264 muktotkaraH 220 dhanyAH khalu prajvalajjala munirjayati dhammillasya praNamatyunnatihetoH mUrdhavyAdhUya-(kavirAjasya) 71 dhravalayati praNayi-( mAlatImAdhave) 208 121 dhAtumattAM pratikUlatA-(mAghakAvye) 141 | yaH sa te dhIro varo prayANe 238 / yaM sarvazailAH ( kumArasambhave) 21 dhunoti cArsi 294 pravartayan yatra te na tajjalaM yanna prasasAra yatra patana dhatte prAgeva 228 yatvannetra-(yazovarmaNaH) 266 na me ramayitA priya iti nayanajyotiSA projvalajjvala yadi mayyarpitA nayanayugA-( kavirAjasya) 275 balamAta 289 yadi syAnmaNDale 228 nayane tasyaiva balAvalepA-(mAghakAvye) 232 yadetaccandrAnta- . 224 bAlaa NAI yadyadvirahaduHkhaM navajala-(vikramorvazyAm ) 14 bRhatsahAyaH (mAghakAdhye) yamunAnavapalAza-(mAghakAvye) 136 bhaktirbhave 289 yayorAropitanAbhi-( raghuvaMze) bhallApavarjitai-(raghuvaMze) 182 yazo'dhi-(kirAtArjunIye) 41 nAzayanto bhAti karNA yazasi prasarati 181 nijanayana110 bhAti padmaH yasya na savidhe nirmANakauzalaM 194 bhAnuH sadA (zAkuntale) 51 yA jayazrInirarthaka ( vilhaNasya) bhujaGga-(zrIkaNThastavasya) 125 yAnti nisargasaurabhoddhAnta 250 1 bhUtaye'stu .. 11 ] yAM vinA'mI 78 143 muca mAnaM 260 KOM 20 7-rrr.vurr . " 287 79 133 mer7 -
Page #909
--------------------------------------------------------------------------
________________ akArAdikrameNa zloka sUcanA / zlo0 27 74 39 000 289 40 262 * zlo. pR0 zlo. yAvadarthapadA (mAghakAvye ) 14 vicaranti sahasA'bhijanaiH yuktaH vidhavati 179 sahasA (kirAtArjunIye)"52-265 yugAnta-(mAghakAvye) 280 vinA jaladadAnena 246 sahAdhara 243 yuSmAkaM 392 vipulena sA bAlA (amaruzatake) 276 yena dhvastamanobhavena (candrakasya)147 vibhAti 22 sucaraNaviniviSTaiH 102 yairekarUpa254 vimala eva sudheva yo'nubhUtaH virahe 272 sunayane yogena virAjati 208 sUcImukhena ( sahRdayAnandasya) 100 rakSAMsyapi vilalApa ( raghuvaMze) 241 saiSA sthalI (raghuvaMze) 217 rajitA nu ( kirAtArjunIye) 222 vilokya saujanyA-(kavirAjasya) 197 ratilIlAzrama vivRNvatI (mAghakAvye saurabhamambhoruharamaNe visRSTa-(kumArasambhave) saGketakAlamanasa rAjate 181 vIkSituM na kSamA 290 saGgamavirahavikalpe rAjanArAyaNaM vyatikramalavaM saMgrAme nihatAH rAjan ! rAjasuptA 263 vyAjastutistava 262 santatamusalAsaGgAt 275 rAjIvamiva 186 vyAdhUya yadvasana samprati sandhyAsamayaH stanayuga 261 rAjye sAraM ( kAvyAlaGkAre) 285 zazina-( raghuvaMze) stanayuga 261 rAmamanmatha-(raghuvaMze) zazI ( bhartRhareH) stanAvadrisamAnau rAvaNasyApi (raghuvaMze) zirISamRdvI 189 stokemonnatimAyAti rAvaNAvagraha ( raghuvaMze) zUrA amaratAM sthitAH kSaNaM ( kumArasambhave) 286 lakSmaNena 245 300 spRSTAstA-(meNThakaveH) lakSmIvakSoja297 zrutaM kRtadhiyAM smarazatavidhurAyAH lagnaM rAgAvRtAGgayA zvAsAn (kavirAjasya) smarAya'ndhaH latAkuja ( kavirAjasya) sa ekatrINi-214 " 274 | smitenopAyanaM 199 lateva rAjase sakalakalaM 154 stheraM vidhAya 183 lAMgUlenA ( kavirAjasya) 301 sajjano durgatI . . 54 smerarAjIvanayane 132. lAvaNyamadhubhiH satpakSA-(veNIsaM0) sragiyaM yadi ( raghuvaMze) 257 limpatIva (mRcchakaTike) 219 sadA carati khargagrAmavakrasyandi299 sadAzivaM svapihi tvaM vadanamidaM 211 sadaiva zoNopala svecchopajAtabadanAmbuja sadyo muNDita 110 hanUmadAdyairyazasA (naiSadhIyacarite)242 vadanaM 178 sadyaH kara-(navasAhasAGkacarite) 277 hanta santatametasyAM 34 vanecarANAM (kumArasambhave ) 200 samameva narA-(raghuvaMze) hanta sAndreNa bane'khilakalA 304 samameva samA-(raghuvaMze). 228 hanta hanta gataH varNyate kiM hantumeva arSatyetasamaya eva (mAghakAvye) haranti hRdayaM . bAlabhotsajhasaGgena / sarasaM kaINa haravalIlavasanta-(kavirAjasya) sarAgayA(mAghakAvye) hAro'yaM vAcamuvAca ( raghuvaMze) saro vikasitA hAhA devi! vApyo bhavanti sarvasvaM hitAnna yaH ( kirAtArjunIye ) 43 vArijenaiva 185 savaH zivakalA hIrakANAM zAsavAzAmukhe sahakAraH hRdi vilasitAhAro vikasanetra 142 saha ( kavirAjasya )-244 " 45 haMsazcandravikasita-(kavirAjasya ) 35 / 248 | sa hatvA (raghuvaMze) 21 | haMho dhIra-( kavirAjasya ) 292 0808G. 25 275 144 21 211
Page #910
--------------------------------------------------------------------------
_